18 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5941ad2d39731e71b295700f4d199d9.pdf b5f53967a72a3febcc1905fdc11dd762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6459 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource tradycja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6032 Title A name given to the resource Tradycja (fragment książki "Wstyd, dzieciństwo czas...Antropologia historii" )/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.295-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWI K S T O M M A M a Wercyngetoryks we Francji kilkanaście pomników, z czego najokazalsze w Alise-Sa­ inte-Reine i Clermont-Ferrand, oraz trudną do policzenia ilość ulic, alej, placów, skwerów swojego imienia. W Paryżu ma swoją ulicę w XIV dzielnicy. N a najbliższych przedmieściach: bulwar w Argenteuil, aleje w Aulnay-sous-Bois, plac w Champigny-sur-Marne, ulice w Eaubonne, Houilies, Jouvisy-sur-Orges, Vitry-sur-Seine... Kim był Wercyngetoryks (ok. 72-45 p.n.e.)? - Galem z plemienia Awernów, czyli mieszkańców dzisiejszej Owernii. Pochodził z rodziny arystokratycznej - był synem Celtillusa (taką wersję imienia przekazali nam Rzymianie) i w roku 52 p.n.e. stanął na czele antyrzymskiego powstania, które zgro­ madziło znaczną ilość galijskich rodów. Miał niezwy­ kłe szczęście, gdyż jego przeciwnikiem był sam Juliusz Cezar, równie wielki polityk jak pisarz, który uwiecz­ nił go w Commentarii de bello gallico. Odtąd też każde dziecko uczące się na pamięć, iż „Gallia est omnis divi­ sa in parte tres...", już w następnych wersach spotkać musiało romantyczną sylwetkę bezwzględnego celtyc­ kiego wojownika. Dzieje powstania są barwne. Nie brak w nich nagłych, karkołomnych zmian sytuacji, a samo oblężenie Alezji, które okazało się zgubne dla Wercyngetoryksa, stało się na tysiąclecie natchnie­ niem dla pisarzy i poetów wysławiających tego, który w imię wolności poświęcił życie i bogactwo całego bez mała narodu, a sam utopiony został w Tybrze przez nieubłaganych ciemiężycieli. Nie malownicza epopeja nas jednak obchodzi. Był Wercyngetoryks Celtem, Galem, z tych właśnie Galów, którzy po upadku po­ wstania „we wszystkim starają się naśladować zwycięz­ ców: budują takie jak oni miasta, uprawiają rolę na sposób rzymski, zakładają sady i winnice, a w rzemio­ śle skutecznie rywalizują z wytwórczością Italii. Przez 300 lat będzie Galia jedną z najbardziej aktywnych za­ chodnich prowincji świata rzymskiego. U Galów rzym­ skich nie odnajdujemy już ani tej ciekawości świata, ani tej oryginalności, czasem manierycznej, dziwacz­ nej, czasem nawet ożywianej trochę szaloną fantazją, które podnosiły wartość sztuki celtyckiej. Galia jest już tylko jedną z wielu rzymskich prowincji. Stała się na wskroś rzymska, do tego stopnia, że zarzuciła swój język i dobrowolnie przyjęła sposób życia i myślenia właściwy światu śródziemnomorskiemu. Sto lat po podboju wysyła do Rzymu senatorów. Dała mu też mi­ strzów słowa. Rytuliusz Namacjanus, poeta pochodze­ nia galijskiego, żyjący u schyłku cesarstwa, jest auto­ rem jednej z najpiękniejszych definicji patriotyzmu rzymskiego: Fecisti patriam diversis gentibus unam' ('Dla najróżniejszych narodów wspólną stałeś się ojczyzną'). W V wieku, niedługo przed Chlodwigiem, galijscy możnowładcy, tacy jak biskup Sidonius Apoilinaris (biskup Clermont, żył ok. 431 - ok. 478, znany jako autor Pieśni, a przede wszystkim listów przynoszących bogaty materiał historyczny - LS), byli typowymi Rzy- Tradycja Fragment książki Wstyd, dzieciństwo, czas... Antropologia historii* mianami swoich czasów." (Albert Grenier, Historia Galów, Gdańsk-Warszawa 2002). Dodajmy od razu, że ów Chlodwig (466-511), któ­ ry pojawia się na scenie dziejowej niedługo po Sidonisie i który uchodzi za założyciela państwa francuskie­ go, był wnukiem Merowiusza, czystej krwi Germaninem z plemienia (ludu) Franków Salickich, nie miał więc nic wspólnego z Celtami, a i z Rzymia­ nami niewiele. Z germańskiej dynastii Merowingów wyrastają, tak to przynajmniej, acz - Krzysztof Pomian ma rację - z ideologicznych powodów ustalili history­ cy, Karolingowie, z nich z kolei Kapetyngowie, czyli mutatis mutandis monarchia francuska, aż po Ludwika Filipa, czy obecnych pretendentów do tronu: księcia Paryża i Ludwika XX (Thierry Ardisson, Louis XX, contre-enquete sur la monarchie, Paris 1986). Żadna z tych dynastii nie miała, powtórzmy to, z Galami nic wspólnego. Jeżeli można mówić (co jest przedmiotem zajadłych dyskusji) o celtyckich pozostałościach w langwedockiej kulturze d'oc aż po XIII w., i one zo­ stały starte z powierzchni ziemi przez rycerzy Ludwika VIII Lwa i Ludwika IX Świętego. Gdzież więc owe ga­ lijskie korzenie Francji? Albert Grenier uderza w tony wręcz liryczno-metafizyczne (choć złośliwy mógłby po­ wiedzieć, że i niepokojąco bliskie argumentów rasi­ stowskich), pisząc, w czym zresztą zaprzecza całemu swojemu uprzedniemu wywodowi: „Klęska militarna Wercyngetoryksa wstrzymala oryginalny rozwój Galii i spowodowała utratę politycznej autonomii na całe wieki; ale rzymski potomek nosił w sobie galijskie ge­ ny. (...) Dlatego właśnie Galowie mogą być uważani za naszych przodków, a ich historia za początek naszej". Trudno to wziąć na serio, tym bardziej że na Franków spuścił Grenier beztroską zasłonę całkowitego prze­ milczenia. A jednak... zdanie „Nous les Gallois" wy­ głasza znaczna, jeśli nie przeważająca część Francuzów z najgłębszym i niepodlegającym kontestacji przeko­ 295 * Jest to fragment książki, która ukaże się nakładem wy­ dawnictwa „Sens”. Redakcja składa serdeczne podzię­ kować Pani Ewie Katarzynie Kalinowej i autorowi za zgodę na publikację. �TRADYCJA Ludwik Stomma naniem. Apoteozę tej przybranej tożsamości odnaj­ dziemy w serii komiksów Rene Gościnnego i Alberta Uderzo o przygodach Gala Asteriksa. Jest to kpina, pastisz z domieszką surrealizmu. Ograniczmy się, pisałem już o tym (Ludwik Stomma, Z owsa ryż, Warszawa 2003), do samej onomastyki. Główni bohaterowie to Astérix (od Aster - gwiazdy, gwiazdy filmowej, głównego bohatera porostu), Obélix (obelisk), Panoramix, Assurancetourix (od as­ surance tous risąues - kompletnego ubezpieczenia sa­ mochodowego), pies Astériksa - Idéfix (idée fixe idea prześladowcza, zwariowany pomysł stale zaprząta­ jący myśli)... Obozy rzymskie wokół ojczyźnianej „wio­ ski galijskiej”, to Petibonum (Małodobrze) Laudanum (Chwalipiętowo) i zgoła Aquarium. Francuzi czytają, zaśmiewając się, gdyż mają dystans do swojej historii. Ale właśnie, nie zmienia to, lecz utrwala przekonanie, że jest to ich historia. Francja, rzecz to dosyć wyjątko­ wa, nie ma oficjalnego herbu na kształt polskiego orła białego. Jego funkcje pełni najczęściej (obok Marian­ ny, czapki frygijskiej czy rewolucyjnych rózeg liktorskich) przede wszystkim kogut galijski (le coq gallois) wypuszczany na boisko przed każdym meczem repre­ zentacji państwowej, czy to grającej w piłkę nożną, czy w rugby. Symbol koguci został niejako narzucony Ga­ lom przez Rzymian, na skutek bliskości fonetycznej. Kogut, to po łacinie gallus. używali oni tego zestawie­ nia, niekiedy w sensie pozytywnym, jak Juliusz Cezar przyrównujący odwagę Galów do determinacji kogu­ tów broniących piskląt, częściej w negatywnym, jak Swetoniusz, który ośmieszając głos Nerona, jako „pia­ nie koguta”, dodaje, że owo pianie „jedynie ciemnym. kogutom-Galom mogłoby się spodobać” (Michel Pa­ stoureau, Les emblemes de la France, Paris 2001). Sko­ jarzenie to upowszechnia się szeroko w czasach rzym­ skich. Już we wczesnym średniowieczu jednak kogut zostaje zdegradowany. Święty Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis ok. 560-636) autor słynnych Etymologiarum sive. Originum libri XX („Dwudziestu ksiąg pocho­ dzeń, czyli Etymologii”) niekontestowany ojciec śre­ dniowiecznej etymologii, w bardzo skądinąd skomplikowanym wywodzie, wyprowadza nazwę kogu­ ta od kastracji, która zmienia go w kapłona. Etymolo­ gia ta, przejęta przez licznych autorów, będzie przez długie wieki obowiązująca. Nic dziwnego, że w tej sy­ tuacji nikt nie chce się wiązać z impotenckim i ośmie­ szającym kogucim symbolem. Skojarzenie Gal - Gal­ lus (kogut) przypomni dopiero antyfrancuska propaganda angielska i niemiecka (cesarska) w XII wieku. Król Francji rządzi na koguciej ziemi jest więc, jak to koguty, krzykliwy, kłótliwy, pyszałkowaty, po­ dejmujący inicjatywy, które „z braku męskości” skaza­ ne są z góry na przegraną. Jest paradoksem - zauważa Michel Pastoureau - że owe pierwsze «kogucie» pamflety wymierzone były w Ludwika VII i Filipa Augusta, czyli akurat królów, którzy uznali oficjalnie za symbol Francji kwiat lilii wywodzący się z ikonografii chrześci­ jańskiej i z Galami niemający nic wspólnego. Jest to również epoka, w której nowofrancuskie coq, zaczyna wypierać postłacińskie jal na określenie naszego pta­ ka, kiedy więc właśnie skojarzanie go z Galami staje się dla mieszkańców Francji coraz mniej zrozumiałe. Cóż więc tłumaczyć może fakt, że w końcu XIII wieku powracają nagle triumfalnie i kogut, i miraże dziedzic­ twa po Wercyngetoryksie? - Powody są ściśle politycz­ no-ideowe. Potężniejąca Francja zaznaczyć chce swo­ ją niezależność zarówno od papieży (tradycja łacińsko-rzymska), jak i Cesarstwa (tradycja germań­ ska). Dla potrzeb zaznaczenia odrębności następuje więc wskrzeszenie Galów i pamięci o nich. Galów nie­ zależnych i niepodległych, tych sprzed podbojów Ju­ liusza Cezara. Ze byli poganami? - To w tej chwili nie­ ważne. Nie ma tu nic spontanicznego. Jesteśmy w obliczu przemyślanej i konsekwentnej machinacji historyczno-polityczno-ideologicznej. Zestaw doktryn podważających zależność Kościoła francuskiego od Rzymu nazwany zostaje przez profesorów Sorbony, po długich deliberacjach przynoszących honor ich znajo­ mości kultury antycznej „proklamacją swobód gallikańskich” (1407). Kości zostały rzucone. Zaraz pojawi się „gallikanizm polityczny”, ustalone zostanie pocho­ dzenie Galów od Trojan etc. Niech sobie nieprzyjacie­ le kpią z kogutów. My właśnie będziemy się nimi szczy­ cić! Karol VII (panowanie 1422-1461), Karol VIII (1483-1498), Ludwik XII (1498-1515) nadają sobie w dokumentach przydomek „Gallus”, równoważny z kogutem. Franciszek I (panowanie 1515-1547) opła­ cił - pisze Pastoureau - „istny program rehabilitacji galijskiego koguta. Ma on być symbolem przenikliwo­ ści, godności, odwagi, być powiązany ze słońcem, z Marsem i z Merkurym. Specjaliści od mitologii, astrologii, historii i archeologii zobowiązani zostają do odnalezienia wszystkich danych świadczących o domi­ nującej roli koguta w naturze i kosmosie”. Tak na­ maszczony Gal-kogut powraca do narodowej emblematyki. Oto awers medalu wybitego w 1601 dla uczczenia narodzin delfina - przyszłego Ludwika XIII. N a otoku napis: Regnis natus et orbis. Pośrodku gołe dzieciątko trzymające w ręku kwiat lilii. Przed dzie­ ciątkiem, jakby wychodzący na jego spotkanie, kogut. Jeszcze niewielki, z zamkniętym dziobem. Ale to się za chwilę zmieni. Już w dekoracjach pałacu wersalskiego koguty strzegące kwiatów lilii będą potężne, bojowe i majestatyczne. Charles Le Brun, który projektował płaskorzeźby i stiuki, dostał w tej mierze kategoryczne dyrektywy Ludwika XIV. Prawdziwy triumf przeżywa jednak kogut dopiero w czasach rewolucji. Łączy bo­ wiem w sobie i ciągłość państwa, i tradycję antymonarchiczną (toż Wercyngetoryks walczy z Juliuszem, który został cesarzem-krwiopijcą i aspekt ludowy ko­ guta z podwórka). „W 1790 - raz jeszcze odwołajmy się do Michela Pastoureau - Zgromadzenie Narodowe 296 �TRADYCJA Ludwik Stomma przyjmuje wniosek, żeby oficjalnym. godłem Republiki został kogut siedzący na szczycie sankiulockiej piki, ze skrzydłami rozpostartymi, jakby szykował się do boju. N a dole dewiza: Canat expugnatque vicissim («Na prze­ mian śpiewa i rwie się do walki»). Projekt ostatecznie nie został przyjęty, kogut znalazł jednak miejsce na monetach, pieczęciach i sztandarach. Wraz z nim ga­ lijskie korzenie. Apoteoza Galii jako pierworodnej oj­ czyzny osiągnie potem swoje ekstatyczne szczyty pod­ czas pierwszej wojny światowej, kiedy jakiekolwiek germańskie odwołania stawały się bez mała zdradą na­ rodową. Powstaje oczywiście w tym momencie pytanie: co zrobić z samą nazwą „Francja” odnoszącą się nie tylko do dziejów niegalijskich, ale wręcz do Galów - wrogów i prześladowców? W szkolnych podręcznikach historii pojawia się „Francja” deus ex machina: „Przed dwoma tysiącami lat Francja nazywała się Galia. Potem zmie­ niła imię i nazywa się Francja”. Albo: „Karol Łysy pa­ nował” nad większą częścią Galii. Jego królestwo nazy­ wało się Francja”, czy jeszcze: „Potomkowie Karola Wielkiego podzielili między siebie cesarstwo. Jeden z nich objął władzę nad krajem, który nazwano Fran­ cja”. Żaden z podręczników nie wspomina, choć było­ by to wysoce wychowawcze, że Frankowie tłumaczy się na „ludzie wolni”. Bo tłumaczy się wprawdzie dumnie, ale ze starogermańskiego... Suzanne Citron (Le mythe national — l'histoire de France en question, Paris 1987) wykazuje, że właściwie, aby całkowicie przemienić' hi­ storię narodową i dostosować ją, jako „odwieczną tra­ dycję” do potrzeb ideologiczno-politycznych, nie trzeba nawet uciekać się do fałszu. Wystarczy jedne fakty opatrywać dogodnym komentarzem, inne zaś pozosta­ wić same sobie. Galia zmieniła nazwę i nazywa się Francja. Czy naprawdę wiele jest tych nietaktownie dociekliwych osób, które zapytają się: dlaczego? Uwagi Suzanne Citron nie stosują się bynajmniej tylko do historii Francji. Przenieśmy się do Polski. W roku 1036 mają tu miejsce niepokojące wydarzenia. N a skutek „reakcji pogańskiej” wnuk Bolesława Chro­ brego, syn Mieszka II i Rychezy - książę Kazimierz przepędzony zostaje z kraju, w którym następuje zupeł­ ny chaos, pognębiony jeszcze najazdem czeskim w 1033. Rzecz kończy się jednak happy endem. „Kazi­ mierz Odnowiciel (to dumne miano dostał właśnie dla­ tego - LS) z drużyną liczącą 500 rycerzy, zwerbowaną w Niemczech dzięki pomocy matki Rychezy i króla Nie­ miec Henryka III, zaniepokojonego wzmocnieniem swojego czeskiego lennika Brzetysława, powrócił do kraju, zajął Wielkopolskę i Małpolskę...” (Kronika Pol­ ski Pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 1998). „Sam książę Kazimierz powrócił wraz z polsko-węgiersko-niemiecką drużyną 500 wojów do Polski. Stan, w jakim zastał kraj, był fatalny” (Patrycja Ksyk-Gąsiorowska w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999). „Henryk III (...) udzielił wygnanemu Kazimie­ rzowi pomocy, która umożliwiła mu powrót do kraju za­ pewne już w końcu 1039 r.” (Tadeusz Manteuffel w: Zarys historii Polski. Warszawa 1979). „Nie wiadomo kiedy ruszył” Kazimierz do Polski; zaopatrzony przez Henryka III w oddział, złożony z 500 rycerzy» (Bene­ dykt Zientara w: Poczet królów i książąt polskich”, War­ szawa 1980). „Przy pomocy zbrojnej Henryka III odzy­ skał Kazimierz w 1039 władzę w Wielkopolsce i Małopolsce”. (Jan Tyszkiewicz w: Encyklopedia historii Polski —dzieje polityczne, Warszawa 1994). „Nowy król niemiecki Henryk III (1017-1056) zaniepokojony wzmocnieniem Czech pomógł Kazimierzowi I w powro­ cie do Polski (przekazał mu 500 rycerzy). Młodego księ­ cia poparli również krewni matki Rychezy (córki Erenfrieda Ezzona, palatyna reńskiego, i Matyldy, córki cesarza Ottona II - LS). Kazimierz stłumił anarchię i przywrócił w kraju porządek.” (Jerzy Serowiec i Hali­ na Niemiec, Dzieje Polski w datach, Warszawa 2005). „Na przełomie 1038/1039 lub w 1039 r., po wcześniej­ szym pobycie na Węgrzech i w Niemczech, złożeniu hołdu cesarzowi Konradowi II i otrzymaniu od niego pomocy w postaci 500 rycerzy, Kazimierz wrócił do kra­ ju. Kraj pogrążony był w chaosie wewnętrznym.” (Józef Dobosz w: Słownik władców polskich, Poznań 1997). Cy­ taty można mnożyć bez końca. Mniejsza z tym, czy udzielił pomocy Kazimierzowi Konrad II, czy Henryk III (nieubłagana chronologia wskazuje, że to raczej Józef Dobosz jest w błędzie). Mniejsza też o to, jaki był skład narodowościowy owej pięćsetki rycerzy, która wsparła Kazimierza (jedna jedyna w całej historiozofii polskiej, i bez żadnych podstaw źródłowych, Patrycja Ksyk-Gąsiorowska odnajduje między nimi Polaków). Pewni, lub prawie pewni możemy być tylko dwóch rzeczy: że ryce­ rzy było około pięciuset i że opłacił ich niemiecki wład­ ca. Innymi słowy państwowość polska (a przynajmniej ciągłość owej państwowości) oraz chrześcijaństwo (a przynajmniej jego ciągłość w Polsce) w dziwnych la­ tach 1037-1040 ocalone zostało przez zbrojną pomoc niemiecką. Tyle że tego komentarza nie znajdziemy w żadnym z polskich podręczników. Dowiemy się z nich, owszem, że Bolesław Chrobry spotkał się roku tysiącznego w Gnieźnie z Ottonem III. Spotkać się brzmi to jak kolega z kolegą, czy szef państwa z szefem państwa innego. Komentarza, że spotkał się podwładny z przełożonym (które to przełożeństwo poddany w peł­ ni uznawał), nie spotkamy już w żadnych podręczni­ kach szkolnych, nigdzie, poza napisanymi w języku dziesięciu zaklęć specjalistycznych, erudycyjnych pra­ cach dla wybranych. Natomiast mityczna na dziewięć­ dziesiąt dziewięć procent historia nieszczęsnych dzieci głogowskich (1109) weszła do kanonu opowieści naro­ dowych - sam pisałem o tej bohaterskiej legendzie obo­ wiązkowe wypracowanie, gdyż tutaj akurat komentarz, jednoznaczny komentarz, musi już być obecny. W Pol­ sce owa „tradycja” służy petryfikowaniu modelu mę­ czeńskiego narodu ściśniętego w cęgach między Rosją 297 �TRADYCJA Ludwik Stomma (tu dopiero manipulatorzy mogą sobie poszaleć!) i Niemcami. Wystarczy jednak dłuższa w czasie zmiana wektorów politycznych i tradycja też się zmieni. Inne będą bajki i inne, co genetycznie zabawne, będą Polacy prawdy „wysysać z krwią matek”. W 1983 ukazała się nakładem wydawnictwa uni­ wersyteckiego Cambridge i przetłumaczona dotąd na kilkadziesiąt języków, czy na polski - nie wiem, praca pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera The Invention of Tradition [Wynalezienie (albo 'wynaj­ dywanie') tradycji]. Parę słów o autorach. Eric Hobsbawm uchodzi za jednego z największych współcze­ snych historyków idei, a jego Narody i nacjonalizmy od 1980 są dziełem, bez odniesienia się do którego żaden amerykański czy angielski student nauk humanistycz­ nych nie może liczyć na zaliczenie magisterium. T e­ rence Ranger jest z kolei antropologiem, afrykanistą, którego zasługi, a to już właściwie więcej, niż można powiedzieć, uznali oficjalnie i Claude Lévi-Strauss, i Georges Dumézil. Współpracowali też przy The In­ vention of Tradition między innymi: Hugh Trevor-Ro­ per, autor Catholics, Anglicans and Puritans, David Cannadine, specjalista od dziejów i genealogii arysto­ kracji angielskiej, czy Bernard S. Cohen, który odwa­ żył się poruszyć jakże delikatną kwestię stosunków hindusko-angielskich w sposób zupełnie inny, niż po­ dejmowała go literatura wiktoriańska. Powołuję się, co doprawdy nie jest w moim zwyczaju, na te autory­ tety, żeby uprzytomnić znaczenie samego tytułu. Sta­ rałem się pokazać, jak dalece zmanipulowana jest „tradycja” francuska, dorzucając nieśmiało półtora przykładu z historii polskiej. Hobsbawm i Ranger pod­ jęli się czegoś nieskończenie bardziej patetycznego. Udowodnili oto, że „tradycja” angielska, kraju, gdzie tradycja jest świętością i reguluje zasady postępowa­ nia, jest również elementem „gry wychowawczej”, któ­ ra w danej epoce miała wychować obywatela, który gi­ nąłby za Anglię, tak mu się miało wydawać, z patriotycznym i dżentelmeńskim oddaniem, nie zda­ jąc sobie sprawy, że swoją śmiercią uprawomocnia tyl­ ko mit. „Wynajdywanie tradycji” dotyczy oczywiście nie tylko Europejczyków i nie tylko grup narodowo­ ściowych. Zawsze jednak, oprócz eksponowania jed­ nych (zreinterpretowanych pozytywnie) faktów kosz­ tem innych, przemilczanych, wzmiankowanych bez komentarza lub zreinterpretowanych negatywnie, to­ warzyszy wynajdowaniu tradycji generalizacja grupo­ wa. Weźmy na przykład zdanie: „W 1863 roku Polacy powstali przeciw zaborcom”. Otóż nie przeciw „zabor­ com”, ale tylko jednemu z nich. Nie „Polacy”, ale drobna ich część, podczas gdy znacznie większa część miała do powstania stosunek negatywny, lub wręcz, jak część chłopów, czynnie przeciw niemu występowa­ ła. To już nie jest brak historycznej precyzji, ale wła­ śnie całkowita, stronnicza reinterpretacja dla bieżące­ go użytku. „Naród polski przeciwstawiał się komunistom”. Pomińmy już użytkowanie słowa „ko­ muniści”, mającego bardziej charakter inwektywy, nie słowa opisującego rzeczywistość ustrojową. Ale „na­ ród polski”? - Co zrobić wówczas z trzema milionami członków PZPR (wraz z rodzinami to już 12-15 milio­ nów) i z następnymi milionami, które sobie po prostu żyły, zadowolone, że mają pracę i mogą uprawiać ogró­ dek. Fałsz staje się jeszcze jaskrawszy, kiedy pojęcia „naród”, „patriotyzm”, przerzucać zaczynamy w czasy, kiedy one zgoła nie istniały lub miały radykalnie inne znaczenie. Czym jest „naród francuski” podczas Wiel­ kiej Rewolucji? - Czy obejmuje on „emigrantów”? A Wandejczyków? A mieszczan lyońskich? A panią Marie-Fontaine Harel, która ukrywała opornego (réfrataire) księdza, który z wdzięczności wymyślił dla niej formułę sera Camambert bardziej dziś popularne­ go symbolu Francji niż Robespierre i gilotyna? Takie niuanse nie zaprzątają jednak ideologów, a historia do bieżącego użytku, tradycją też zwana, nie jest przecież niczym innym niż ideologią właśnie. Manipulacja ide­ ologiczna nie musi operować fałszem w dosłownym słowa znaczeniu. Zestawmy dwa zdania: „W PRL ist­ niała cenzura” i „W 1968 Dziady Mickiewicza zostały zdjęte z afisza Teatru Narodowego”. Każde z osobna jest prawdziwe. Razem wywołują one jednak wrażenie, co potwierdzają sondaże (ponad 50% urodzonych po 1985 jest o tym przekonanych), że twórczość klasyków romantyzmu była w PRL cenzurowana i zakazywana. „Robespierre był zwolennikiem terroru”. „Ofiarą ter­ roru padli zaatakowani przez Robespierre'a Danton i jego zwolennicy”. Znowu oba stwierdzenia obiektyw­ nie odpowiadają rzeczywistości. Czy jednak słyszący je może się domyślić, że Danton i jego zwolennicy byli właśnie promotorami i ideologami terroru? Nieporo­ zumieniem byłoby jednak systematyczne doszukiwa­ nie się manipulacji. O wiele częściej winne „wynajdy­ wania” tradycji są powielane przez środki masowego przekazu (ongiś przez pieśń dziadowską, trubadurów i „wieść gminną”) stereotypy. Dlaczego Zawisza Czarny był „czarny”. Od razu po­ jawia się, poświadczone przez ikonografię (m.in. Janu­ arego Suchodolskiego „Bitwa pod Grunwaldem”, Mi­ chała Byliny „Zawisza Czarny i Jan Aragoński potykają się na turnieju rycerskim”, ilustracje Micha­ ła Borucińskiego i Włodzimierza Tetmajera do Zawi­ szy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera, rycina Corsiego Zawisza Czarny etc.), wyobrażenie wojowni­ ka w czarnej zbroi, na czarnym, potężnym koniu. Tymczasem Zawisza był „Czarny” z tego najprawdopo­ dobniej najprostszego powodu, że był brunetem, co zresztą wydaje się rodzinne, bo jego brat to Piotr Kru­ czek, a więc również czarnowłosy. Inny Zawisza, stryj słynnego kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (1389-1455), to z kolei Zawisza Czerwony. Czerwony, tym razem wiemy to na pewno, gdyż był rudy. „Mamy wprawdzie mało świadectw, jak się ubierał Zawisza - 298 �TRADYCJA Ludwik Stomma pisze Anna Klubówna (Zawisza Czarny w historii i le­ gendzie, Warszawa 1974), ale na przykład na soborze w Konstancji wystąpił w czasie okazałej uroczystości strojnie, bardzo barwnie i przybrany w jakieś pióra, a w owej nieszczęsnej bitwie pod Golabcem w 1428 ro­ ku, gdzie poległ, miał na sobie zbroję błyszczącą (jasną - LS”). Dlaczego pomijać te świadectwa, a stwarzać wizje bez pokrycia? Zaraz odpowiemy dlaczego. N a ra­ zie ze smutkiem przyznać musimy, że Anna Klubówna mało drąży ów wątek „jakichś piór”, w które przybra­ ny jest Zawisza Czarny na soborze. Opowiada oto K a­ rol Szajnocha (Jadwiga i Jagiełło, Warszawa 1974): „Upodobawszy sobie, dalej, hełmowe ozdoby, czyli z niemiecka ‘klejnoty’ rycerstwa zachodniego, przybra­ li wielmoże rycerscy do swych dawnych herbów podobneż hełmu i oznaki na hełmie i nazwali te zmienio­ ne tak herby z cudzoziemska klejnotami, a siebie samych klejnotnikami. Widząc, jak zazdrośnie rycer­ stwo zachodnie przywłaszczyło sobie zaszczyt noszenia sukien czerwonych, postroili się rycerze polscy w ta­ kież szaty szkarłatne, pierwowzór późniejszej karma­ zynowej oznaki starożytnego szlachectwa. (...) Względnie do uchwał synodów starodawnych, wzbra­ niających długim, utrefionym kędziorom przystępu do kościołów i zgodnie z odpowiednim temu zwyczajem, podgalała albo podstrzygała rycerska szlachta polska włosy nad czołem (...) Jak pasowanym rycerzom za­ chodnim, tak i rycerskiemu panu polskiemu wisiał u szyi do późnych czasów złoty z kosztowną spinką łańcuszek i tkwił na palcu sygnet herbowy, nieodzow­ ne znamiona dostojnego szlachectwa”. Szajnocha wielce jest delikatny. Spinka... łańcuszek..., a obok trubadurzy liryczne wznoszące tony. Najsłynniejszy z trubadurów środkowego średniowiecza to Wilhelm z Akwitanii (1071-1127). Pisze o nim Richard Barber (Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000): „Poematy Wil­ helma, jak też utwory innych trubadurów, tworzących we wczesnym okresie rozwoju tej poezji, zawierają wie­ le niespodzianek, zwłaszcza gdy oczekuje się tylko dworskich i uprzejmych słów czy wyrażeń. Pierwsza grupa poematów Wilhelma to utwory raczej obsce­ niczne, które pewnie powstały dla urozmaicenia czasu spędzanego z przyjaciółmi na piciu i zabawie, tak jak w satyrze Peire'a d'Auvergne (1150-1200 - LS): 'dla głosu trąb, pośród zabawy i śmiechu'. Stosunek do ko­ biet jest nawet grubiański, język sprośny, punkt widze­ nia czysto męski. Są to raczej fantazje erotyczne zwią­ zane z fizjologią i ciałem...”. Richard Barber chciałby to uważać za wyjątek. Niestety, przeczytajmy choćby Sirventes Peire Vidala (1171-1205), a znajdziemy tam obscena, które i dzisiaj wydałyby się nam szokujące. Rycerze zresztą nie ograniczali się bynajmniej do spin­ ki i łańcuszka. Nie dość, że malowali włosy „pasmami na różne kolory” (Leon Gautier, La Chevalierie Paris 1959), malowali również powieki, rzęsy i (sic!) zęby! Rycerz z Burgundii Armand de La Clozuet zasłynął tym, że miał zęby w dwunastu kolorach, skomponowa­ ne tak, „iż czerwone widać było tylko po bokach, z przodu zaś zielonymi i białymi świecił, które jego dziedziny barwy wyznaczyły”. Tutaj drobny żal mamy do Anny Klubówny, że nie wgłębiła się w owe pióra Zawiszy Czarnego. N a pewno też musiały coś znaczyć. N a jaki kolor miał zaś Zawisza umalowane włosy i zę­ by, tego niestety, w braku źródeł stwierdzić na pewno nie możemy. Jedno jest pewne, że za wzór dla harcerzy nadaje się nieszczególnie. „Polegać jak na Zawiszy” to także jest zdanie, którego sens nie do końca jest ja­ sny. - Julian Ursyn Niemcewicz, który wprowadził je do tradycji (właśnie!) polskiej, pisał: „Zawisza Czarny, gdyż z tego imienia Znany był później u świata, W ciężkiej kolczudze, nie tknąwszy strzemienia, Lekko wskoczył na bachmata I gdy wesoło wpośród szranków pląsał, Wywijał mieczem, kopiją potrząsał. Wkrótce się wsławił czyny walecznemi I tak śmiałość/ jego znano, Ze w Niemczech, Włoszach i tureckiej ziemi, Kiedy kogo wychwalano, Przysłowiem było bojów towarzyszy Polegaj na nim jakby na Zawiszy”. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Nie bardzo tu wiadomo, w czym owo poleganie „na Zawiszy” ma się przejawiać. Jeśli chodzi o prawdo­ 299 �Ludwik Stomma mówność? - Aubri le Bourgoing stwierdza i podaje drastyczne przykłady, że obowiązkiem wasala było po­ pieranie swego seniora nawet w sprawach moralnie dyskwalifikujących. Chodziłoby więc tylko o ślepe po­ słuszeństwo? - I ono rozumiane było w czasach rycer­ skich zupełnie inaczej niż dzisiaj, a niż w regulami­ nach harcerskich w szczególności. Dużo bliżej był już Juliusz Słowacki: „Będą się kładły wezgłowia, A po nim oprócz przysłowia Smętnego, co długo się słyszy: Polegaj jak na Zawiszy, Więcej nic... nic nie zostanie”. Bo też rzeczywiście zostaje tylko przysłowie, przy tym wyrwane z kontekstu i nie do końca wiadomo, o czym nam mówiące. „Przysłowia sobie przeczą? - Dlatego właśnie są mądrością narodów” - pisał Stanisław Jerzy Lec. Warto jednak zwrócić uwagę, że wyrwanie z kon­ tekstu jest niezbywalnym warunkiem tworzenia „trady­ cji”. Harcerski rycerz, czy będzie nim Zawisza Czarny, czy Lis z Targowiska, czy Zyndram z Maszkowic, nie może być, kim być musiał: uperfumowanym i umakijażowanym rzeźnikiem-zapaśnikiem. Piast, gdyby istniał realnie, musiałby zapewne być poddanym cesarza Rze­ szy, ale być takim nie może. Po co jednak wnikać w aż tak odległe dzieje. Józef Piłsudski nie mógł być socjali­ stycznym bojówkarzem. To też jest nie do pomyślenia. Organizując tradycję, musimy więc przepisywać historię (o tym już była mowa) lub przyzwolić na ignorancję. To drugie jest o tyle proste, że wyobrażeniami zbiorowymi rządzą nie uczeni (z których też drobna tylko część za­ daje sobie pytania o realność rzeczy), ale media i usta­ nawiająca tradycję propaganda. Częściej jeszcze przypa­ dek. W tradycji polskiej za postać wielką, która nawet ma być ponoć kanonizowana, uchodzi Romuald Trau­ gutt. Nie wiem, czy można znaleźć lepszy przykład, w którym obowiązująca hagiografia tak bardzo oddala­ łaby się od rzetelnej biografii. Tak się oto składa, że ka­ rierę wojskową i szybkie awanse zyskał Romuald Trau­ gutt, tłumiąc powstanie węgierskie w 1848 (walczył więc przeciw innemu naszemu bohaterowi narodowe­ mu - Józefowi Bemowi) i podczas wojny krymskiej. Ob­ jąwszy przywództwo powstania styczniowego w paź­ dzierniku 1863, a więc w momencie, gdy wszystko było już definitywnie przegrane, wydawał rozkazy niemające się, nijak do rzeczywistości i, przy ich rzetelnej lekturze (której, zważywszy okoliczności, nie warto poświęcać uwagi), całkowicie go ośmieszające jako polityka i stra­ tega. Dlaczego wszedł więc do narodowego panteonu? - Właśnie dlatego. Powstanie 1863 było od samego po­ czątku polityczną i militarną niedorzecznością. Anali­ zując więc poczynania starających się ratować cokol­ wiek z tego, co uratowane być nie mogło, natrafiamy zawsze i w sposób nieunikniony na polityczne nieudacz- TRADYCJA nictwo i śmieszności. Nie dotyczy to tylko człowieka, który władzę przejął w momencie, w którym politykowanie było już tylko zupełnym pozorem, więc i rozlicza­ nie jego efektów nie ma najmniejszego sensu, po paru miesiącach został ujęty i stracony, co zapewniło mu ma­ jestat męczeństwa. Tym razem mamy więc do czynienia ze swoistą ironią tradycji. Nie do końca jednak. Owa ironia (która nie jest nią w pamięci społecznej) aż prosi się bowiem o wykorzystanie. Wyrwany z kontekstu hi­ storycznego Traugutt może stać się więc symbolem nie­ podległościowym (co na to Węgrzy?), antyrosyjskim (był wprawdzie oficerem rosyjskim, ale przeszedł na drugą stronę), wreszcie katolickim, gdyż osobiście, szczególnie w ostatnich miesiącach życia, miał być bar­ dzo praktykujący. Czegoż więcej dla „tradycji” potrze­ ba? Podobnie dziwnych, czy dziwniejszych przypadków (Traugutt rzeczywiście stracił życie w patetyczny spo­ sób) można znaleźć ogromne ilości w pamięci wszelkich grup społecznych, etnicznych etc. O czym to świadczy? - O podwójnym: mitycznym i utylitarnym charakterze tradycji, który powoduje (znów wracamy do Rolanda Barthesa), że nie jest ona tworem „zastanym”, „wyssa­ nym z mlekiem matek”, ale wręcz przeciwnie: przy­ właszczając sobie ów atrybut „odwieczności” podlega w rzeczywistości ciągłym zmianom wynikającym zarów­ no z przemian społecznych w grupach odwołujących się do niej, jak też z manipulacji czy zwykłych pomyłek. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08f00711caa6c601efc6a304c6f1b0f6.pdf 5632bcd4d303287c1f36dea611b2916d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6033 Title A name given to the resource Zagadka człowieka - antropologia teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW G urdżijew zmarł stosunkowo niedawno, w roku 1950 w wieku około siedemdziesięciu lat (do­ kładny jego wiek nie jest znany). Mniej więcej czterdzieści lat poświęcił na wykładanie swego «syste­ mu» uczniom. Nasze wiadomości o samym Gurdżijewie są raczej skąpe; wiemy że był to Grek z Kaukazu, głoszący swą naukę przede wszystkim w Moskwie i Pe­ tersburgu, a później w Europie Zachodniej i w Am e­ ryce. Zostawił po sobie obszerne dzieło Wszyscy i wszystko, w którym wyłożył szczegółowo swój system, ale jedynie pierwsza część tego dzieła została świeżo ogłoszona drukiem w Anglii; liczy ona ponad tysiąc dwieście stron, lecz mamy chyba prawo wobec autora stwierdzić, że jest niemal nieczytelna; mamy prawo to stwierdzić, gdyż jak się zdaje, sam autor postawił so­ bie poniekąd za cel zabezpieczyć się przed tym, by ja­ kikolwiek dyletant mógł zagłębić się w tę książkę, a następnie utrzymywać, że ‘rozumie Gurdżijewa’; usi­ łowania autora zmierzające w tym kierunku osiągnęły taki efekt, że pierwszy tom jego dzieła jest chyba jesz­ cze mniej zrozumiały niż Finnegan’s Wake.” - tak pisał Colin Wilson w swej słynnej, „kultowej”, jak się to dziś mówi (jeśli jeszcze się tak mówi), książce z lat sześćdziesiątych Outsider h Czy tamta diagnoza, cha­ rakterystyka dzieła i «systemu» Gurdżijewa dana przez Wilsona pozostaje dziś aktualna? Czy da się utrzymać? Skoro Finnegan’s Wake doczekał się wielu interpretacji, wnikliwych odczytań i nie musi już dziś straszyć przede wszystkim swą niezrozumiałością i nie­ dostępnością, to czy i w przypadku Gurdżijewa sytu­ acja nie uległa zmianie? Ale też można i zapytać czy Gurdżijew wpisany w rozważaniach Wilsona w kontekst doświadczeń fi­ lozofii egzystencjalnej - „System Gurdżijewa można uważać za pełny, idealny system Existenzphilospophie.”2 - nie podzieli losu bohaterów Sartre’a, od których rozpoczyna swe studium outsiderów Wilson. Czy nie podzieli wręcz losów tego swoistego epizodu, tej „du­ chowej przygody” jaką była filozofia egzystencjalna lat pięćdziesiątych. Czy, wreszcie, jak sam autor Mdłości i jego dzieło nie okaże się dzisiaj już nieco za­ kurzonym historycznym eksponatem i przykładem z muzeum myśli i wyobraźni, z którego to, co pozosta­ je interesującego, to jedynie literacka, anegdotyczna warstwa, przyczynek nie tylko do historii poszukiwań duchowych XX wieku, ile do uchwycenia kulturowej aury, kulturowego fenomenu i procesu wyzwalania się człowieka rozpoznającego się w całym swoim zniewoleniu, jakim był w przypadku Sartre’a groma­ dzący się wokół swego mistrza, ruch egzystencjalistów w pierwszej połowie minionego wieku. Innymi słowy czy z «systemu», wizji, poszukiwań, działań i dzieła Gurdżijewa ostanie się, zostanie coś ważniej­ szego i istotniejszego aniżeli, jak w przypadku uczniów, słuchaczy i naśladowców francuskiego filo­ zofa: wspomnienie czarnych golfów, niezliczonych ilości wypalonych papierosów w zadymionych ka- BENEDYKTOWICZ Zagadka człowieka - antropologia teatru wiarniach Paryża przez wyzwalających się ludzi. W książce Wilsona, która jest w gruncie rzeczy książ­ ką na temat humanizmu i postawy religijnej („Czło­ wiek indywidualny zaczyna tę mozolną drogę jako outsider; może ją zakończyć jako święty” - tak brzmi ostatnie jej zdanie3) Gurdżijew ze swoim systemem wyzwolenia i przebudzenia pojawia się pod koniec w rozdziale Przerwanie kręgu, niemal jak deus ex ma­ china, jako zapowiedź, jako jedyna niemal ostatnia deska ratunku (bo tak przecież doskonale współbrz­ miący i współczesny z egzystencjalizmem, i jego mo­ tywami, rozważanymi przez Wilsona), droga wyba­ wienia z zaklętego kręgu egzystencjalnych proble­ mów, nicości istnienia. Czy i ta diagnoza, i to rozpo­ znanie Gurdżijewa jakie zawarł w swym studium 0 outsiderze Colin Wilson dają się dziś, w pół wieku od śmierci Gurdżijewa, nadal utrzymać? N a te i inne, podobne, nasuwające się pytania czy­ telnik może sobie wyrobić własny pogląd, uzyskać czę­ ściową odpowiedź w zamieszczonym tu zbiorze tek­ stów poświęconych Gurdżijewowi. Piszę: częściową, bo prezentowany blok tekstów o Gurdżijewie składa się przede wszystkim z wypowiedzi z sympozjum W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew — od­ działywanie i znaczenie, jest dokumentacją międzyna­ rodowej konferencji przygotowanej przez Jarosława Freta i Grzegorza Ziółkowskiego w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu w 2001 roku, wzbogaconą o wybrane i pieczołowicie przygotowane 1 zredagowane przez Grzegorza Ziółkowskiego teksty z kręgu sympatyków tradycji i nauczania Gurdżijewa. Otrzymujemy więc, niejako portret Gurdżijewa po­ wstający i pisany od wewnątrz. Zbiór tekstów niemal kanoniczny, miejscami mających charakter wyznawczy. Być może właściwszym byłoby - powie ktoś - dla równowagi zamieścić teksty zapewniające spojrzenie od zewnątrz, bardziej krytyczne. Świadomie jednak postanowiliśmy zachować autonomię tych wypowie­ dzi i całego bloku tekstów, licząc na to, ze sprowoku­ ją dyskusję, do której w przyszłości warto będzie po­ wrócić, i do której, wszystkich chętnych wzięcia 3 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU w niej udziału, już teraz serdecznie zapraszamy. Po prostu, od czegoś trzeba było zacząć. Najpierw ustalić pewien punkt odniesienia. Taka, pokrótce można by powiedzieć, była intencja redakcji w budowaniu i komponowaniu tego numeru, taka była wspólnie podjęta decyzja z kolegami z Ośrodka Grotowskiego, we współpracy, z którym ten numer powstał, i którym w tym miejscu za tę owocną współpracę składamy ser­ deczne podziękowania. Ale nawet i z tego jednostronnego spojrzenia, ma­ jącego charakter przede wszystkim dokumentacji, świadectwa, wyznania wyłania się cała lista proble­ mów wartych tu choćby zasygnalizowania. Najpierw wyłania się kwestia swoistego mitu Gurdżijewa (ktoś nieuprzedzony powie: tajemnicy Gurdżijewa), nieja­ sny, zagmatwany (ktoś bardziej krytyczny albo złośliwy powiedziałby: ciemny, mętny) obraz „współczesnego ekscentrycznego guru”4. „Człowiek zagadka” - jak pi­ sze James Moore, [por. tu s.14] autor książki Gurdżijew. Anatomia mitu - „Kiedy (...) książka ukazała się w styczniu 1992 roku, kilku krytyków literackich z miejsca zarzuciło mi ślepe uwielbienie, podczas gdy parę osób ze ‘starszyzny’ gurdżijewowskiej oskarżyło mnie o obrazę majestatu. Cokolwiek bym zrobił, za­ wsze byłoby nie tak.” Biogram Gurdżijewa przełożony tu dalej [por. s. 61] zamieszcza Encyklopedia Religii pod red. Mircei Eliadego. Encyklopedia PWN Religia przedstawia go jako „ormiańskiego mistyka i pisarza duchowego”5, wiąże się go z tradycją wschodniego ko­ ścioła6, a w związku z jego trwającymi 20 lat podróża­ mi i poszukiwaniami duchowymi próbującymi dotrzeć do serca starożytnych tradycji, prowadzonymi w Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie, z religiami Wscho­ du i sufizmem. Powiada się, że „System Gurdżijewa do­ tyczy doskonalenia człowieka i jest rodzajem ezote­ rycznego chrześcijaństwa połączonego z praktyką jogi, często zwany ‘czwartą drogą’. Gurdżijew uważał, że człowiek powinien równocześnie pracować nad swoim ciałem, emocjami i umysłem, znajdując dla siebie wła­ sną drogę, będącą wypadkową dróg fakira, mnicha i jogina.”7 Natomiast w świeżo co wydanym studium Jacka Sieradzana na temat „boskiego szaleństwa” i „szalonej mądrości”: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam na próżno szukalibyśmy Gur­ dżijewa. Wymieniony raz obok innych wspomnianych przez autora współczesnych ekscentrycznych guru, po­ dobnie jak oni został świadomie pominięty („W niniej­ szej pracy ci ostatni[...] zostali pominięci, ponieważ nie należą do żadnej z omawianych religii.”8). Zaiste zadziwiająca, paradoksalna postać. Jakże przypomina­ jąca bohaterów Blaise’a Cendrarsa, niczym wzięta z kart jego prozy: Kolei Transsyberyjskiej czy Od portu do portu, zresztą nie wiem (za słabo znam obu, a nie ma czasu tego sprawdzić) czy się spotkali? Czy się znali? Wszak Gurdżijew przedostał się, emigrował do Francji, gdzie od 1922 rozwijał swój Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka. Zadziwiająca, jakże szczególnie dla antropologa kultury, postać: „Gurdżijew żył w oto­ czeniu Kurdów i Persów, Turków i Ormian, muzułma­ nów i żydów, chrześcijan i zoroastrian. Była to niezwy­ kła mieszanka wrażeń, które - jak można przypuszczać - wchłonął jak gąbka; wchłonął języki, zwyczaje, tra­ dycje i sposób życia otaczających go ludzi, oraz z pew­ nością ich muzykę. Owe wrażenia muzyczne towarzy­ szyły mu przez długie lata podróży i poszukiwań. Pie­ śni, melodie, harmonie i rytmy, z którymi zetknął się w odległych miejscach, świątyniach i klasztorach, jak również te, które usłyszał z ust prostych chłopów, wszystko z nim zostało, tworząc ukryte źródło tego, co pewnego dnia wyłoniło się jako jego własna muzyka.” [por. dalej s.18]. Kim więc był Gurdżijew? Modelowym, niemal jak z Cliffordowskich Kłopotów z kulturą przykładem emigranta o zmieszanej tożsamości? Przykładem na kulturowy, religijny synkretyzm? Zapowiedzią czło­ wieka nowego wieku? Specjalistą od wszystkiego? Specjalistą od sacrum, wiedzy o sacrum? Nową współ­ czesną formą lux ex Oriente dla Zachodniej Europy i Ameryki? Szamanem, szarlatanem, tricksterem, manipulatorem? Człowiekiem w teatrze codziennego życia (nieustannie zmieniającym maski)? Trzeba przyznać, że zebrane tu świadectwa i próbki tekstów (sama wreszcie postać i mnożące się w związku z nią pytania) mogą stanowić niezły test dla antropologa na jego cierpliwość w przenikaniu do Innego. A ezo­ teryczny, przesłonięty mitologiczno-alegoryczną szatą język nie musi wcale w tym pomagać. (Choćby jeden przykład, nawet biorąc pod uwagę zamierzoną grę i zabawę językową mistrza, to jednak zanotowany ze śmiertelną powagą przez ucznia, projekt hajda jogi: „Teraz zapewne lepiej możemy zrozumieć, dlaczego pan Gurdżijew nazwał swoją jogę hajda jogą. W języ­ ku rosyjskim słowo ‘hajda’ wyraża stanowcze wezwa­ nie, wypowiadane w sytuacji, gdy ktoś coś nakazuje i chce, aby jego rozkaz wykonano jak najszybciej. Hajda joga to zatem ‘szybka joga’, która daje ucznio­ wi możliwość nauczenia się w krótkim czasie jak najwięcej.” [por. s.22], przykład jakże muszący razić ucho i wywoływać uśmiech nie tylko konserwa­ tywnego antropologa). Byłby że, więc, Gurdżijew za­ powiedzią nowego człowieka religii internetowej, gdzie na rozmaitych stronach możemy mieć szybki dostęp nie tylko do najrozmaitszych tradycji religijno duchowych i jak najszybciej się ich nauczyć, ale i jak proponują to niektóre już strony natychmiastowy kontakt z wybranym bóstwem? Byłby że, więc, ten re­ ligijny, autosoteryczny, (para-religijny?) projekt sa­ modoskonalenia się i wiedzy o sacrum jakąś skróconą współczesną formą XX wiecznej gnozy? Gurdżijew a tradycja gnozy? Gurdżijew a New Age? Gurdżijew a globalizacja? Z tych trudnych, kłopotliwych pytań o tożsamość, z tej listy problemów zasygnalizowanych tu w przejaskrawionym, telegraficznym skrócie, 4 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU Mówione słowo —Pieśń Człowiek zniknie, a pozostanie po nim światło, cień — ruch w nieosobowym medium —i cisza."[s.78] Teatr jest polem życia powiada Brook. Teatr jest także polem spotkania wiedzy i sztuki, nauki i sztuki. Stąd może trzeba by powiedzieć, że najbardziej żywa dzisiaj dziedzina i pole na jakim uprawiana jest antro­ pologia kultury to właśnie antropologia teatru: teatr powracający do źródeł, zmierzający do źródeł, do rytu­ ału. Teatr przekraczający granice kulturowe i religijne. Teatr oparty na doświadczeniu wielokulturowości, uprawiający antropologię kultury zarówno w swoich spektaklach, jak i w poszukiwaniach, studiach, se­ sjach, wyprawach. Dobrym tego przykładem może być Międzynarodowa Szkoła Antropologii Teatru prowa­ dzona pod kierunkiem Eugenio Barby i dokumentacja XIV jej sesji, która miała miejsce we Wrocławiu i Krzyżowej w kwietniu 2005 roku, którą to dokumen­ tację zamieszczamy w drugiej części tego zeszytu oraz na płycie CD przygotowanej przez Ośrodek Grotow­ skiego załączonej do tego numeru. Teatr zmierzający do głębokich, religijnych źródeł, do rytuału, teatr zmierzający ku transcendencji, teatr jako pole poszukiwań duchowych, wykraczających poza teatr, teatr wymagający od swych adeptów, akto­ rów, niezwykłego poświęcenia, jak w przypadku te­ atralnych poszukiwań Grotowskiego zmierzający ku teatrowi totalnemu (akt całkowity) i doświadczeniu osiągającemu wymiar para-teatralny, para-religijny, jakiś laicki, świecki rodzaj świętości, połączenie na­ uki, wiedzy i religii (teatr jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka, teatr jako laboratorium duszy) to jeden maksymalistyczny wymiar teatru, tańczącego swój święty taniec z wilkami i na przekór innym ryt­ mom historii, dramatyczny wyraz tęsknoty duchowej w przeklętym XX wieku - jak ktoś powiedział - któ­ rego nie było... N a tle tego maksymalistycznego obrazu teatru wy­ powiedź Eugenio Barby w zadziwiający sposób brzmi nieco sceptycznie, skromnie i z dystansem. Pytany o swój teatr Odin Teatret, założoną przy nim Między­ narodową Szkołę Antropologii Teatru i doświadczenie wielokulturowości wpisane w historię tych poczynań odpowiada: „Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o róż­ nym pochodzeniu albo przynajmniej o różnych trady­ cjach kulturowych i teatralnych? Nie wydaje mi się to takie ważne. Interesuje mnie coś innego: możliwość, że kontakt z innymi światami staje się sposobem do­ tarcia do samego siebie, do własnych korzeni, do świa­ ta, do którego się przynależy. Żeby dać początek cze­ muś innemu.” [Zdobywanie różnicy s. 133]. I nieco da­ lej dodaje: „Pytania Iana Watsona skłoniły mnie do zapytania siebie samego: jeżeli moje wybory nie wyni­ kały z pragnienia i dążenia do poszerzenia granic mo­ jego obszaru kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem tak zawzięcie przez tyle lat? (...) Nie jest sam a wartych podjęcia w ewentualnej przyszłej dyskusji wyłania się i przychodzi z pomocą właściwy, drugi bo­ hater naszego numeru: Teatr (i antropologia teatru). - Od „Człowieka zagadki” przechodzimy do zagad­ ki Człowieka. Pewne światło, także i na poszukiwania Gurdżijewa, rzuca esej Henryka Jurkowskiego Craig w świecie idei. Biorąc już jak najpoważniej poszukiwania Gurdżijewa, zmierzanie do głębokich religijnych źródeł, jego „Święte tańce”, studia Ruchu, rytm, muzykę odniesio­ ne do rytmu natury, kosmosu, myśl o nowym człowie­ ku - czyż nie te same intuicje znajdujemy w myślach Craiga o „teatrze nowej religii, zmierzającym ku trans­ cendencji”. Czy nie są to, dające się znaleźć i u innych, w ogóle wspólne, na różny sposób dochodzące i wyra­ żane, intuicje i tendencje epoki końca XIX i począt­ ków XX wieku? (W przypadku Craiga Jurkowski wska­ zuje tropy: Ruskin, oraz Nietzsche z jego Narodzinami tragedii z ducha muzyki, koncepcją nadczłowieka, i od­ powiednio u Craiga nad-aktora, nadmarionety,). Jur­ kowski zwraca naszą uwagę na esej Craiga pt. Motion (Ruch), „którego powstanie miało w pewnym sensie źródło w obserwacji tańca Isadory Duncan, ale właści­ wie było rezultatem wcześniejszych intuicji na temat roli ruchu i rytmu w teatrze. Ale czy tylko w teatrze? Craig pisał bowiem: Początek... Narodziny... jesteśmy w Ciemnościach... wszystko przed nami... I z tej Nicości wyłoni się duch... Zycie... doskonałe i zrównoważone życie... godne nazwy Piękno... Nieśmier­ telne Piękno w Różnorodności Wiekuistego. Prosta i surowa forma zstępuje z wytrwałą cierpliwo­ ścią niczym przebudzenie myśli we śnie. Wydaje się, że coś się rozkłada i coś się składa. Powo­ li... złożenie po złożeniu rozluźnia się i spina aż nieużytecz­ ne formy uzyskają kształty. I teraz ze Wschodu na Zachód jeden łańcuch życia porusza się przed nami jak morze... Nie mając Architektury nie mielibyśmy Boskiego Miej­ sca do modlitwy. Bez muzyki Boskiego Głosu do jej wyra­ żania. Bez Ruchu nie mielibyśmy Boskiego Działania by przedstawiać na scenie. Craig publikował kilkakrotnie ten nieco mistyczny tekst, odwołujący się do boskich darów natury, a sta­ nowiący swoistą egzegezę teatralnych działań człowie­ ka. Widzimy w nim wpływy poglądów Johna Ruskina, dziewiętnastowiecznego teoretyka i „prawodawcy” sztuki, który w hierarchii sztuk stawiał najwyżej utwo­ ry podejmujące tematy eschatologiczne. Esej ten jest godny osobnej analizy, ponieważ był pierwszym pu­ blicznie ujawnionym tropem myśli Craiga o teatrze nowej religii, zmierzającym ku transcendencji. Wkrót­ ce zrezygnował z tego nurtu rozważań w materiałach publikowanych. Nie znaczy to jednak, że przestał on istnieć, odnajdujemy go w jego intymnych notatkach, z roku 1908: Ludzka twarz i forma —Maski... Sztuka —Ceremonia 5 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU jak i do grup ludzi, narodów, całych cywilizacji, czy wreszcie świata w ogóle. Ale czy można skonstruować takie zwierciadło, w którym mogłyby się przeglądać całe narody, całe cywilizacje, czy wreszcie cały świat? (...) Bowiem takim zwierciadłem świata jest teatr. Tu natychmiast pojawia się kolejne pytanie: dlaczego to właśnie teatr miałby szczególne zasługi na miano zwierciadła? Jak pamiętamy, na to samo miano zasłu­ żyła gra aktorska i literatura. Może więc to sztuka w ogóle jest zwierciadłem ludzkiego świata. Niewątpli­ wie tak, choć również nie ma wątpliwości, ze teatr spełnia tę rolę w najbardziej zupełny sposób.” 10 w sobie odkrywczy fakt, że osoby wywodzące się z róż­ nych tradycji jednoczą się. Interesujące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wydaje mi się, że mo­ gą istnieć dwa powody, całkowicie przeciwstawne: al­ bo dzieje się tak dlatego, że ich różne kulturowe tożsa­ mości jakoś się uzupełniają, w formie różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału i organizacji pracy. Albo ze względu na potrzebę oddalenia się od swojej własnej pierwotnej perspektywy, potrzebę ucieczki od własnej ziemi, własnych korzeni, żeby stworzyć nowy Heimat, dom sztuki, inny świat. Mały świat: mikroko­ smos i mikrospołeczność.” [s. 134, 135] Zasygnalizowane tu pytania, wątki, motywy, pro­ blemy towarzyszące temu teatralnemu numerowi (który w całości dopisany mógłby być do bibliograficz­ nego opisu, listy dotychczasowych numerów „Kontek­ stów” poświęconych teatrowi i antropologii teatru, ja­ ką zamieściliśmy w poprzednim numerze) każą wresz­ cie na koniec postawić i to pytanie: Co sprawia, że nie tylko metafora Teatru jest tak silna, nośna, owocna w humanistyce, socjologii (Goffmanowski „człowiek w teatrze codziennego życia”) antropologii, sztuce, li­ teraturze (od Szekspirowskiego Teatru Świata, Wiel­ kiego Teatru Świata Calderona, Theatrum Mundi po Wielki Teatr Świata Oklahomy „w którym spotkamy się dziś wieczorem wszyscy” z Ameryki Kafki), co sprawia, że nie tylko teatr sięgający do głębokich, religijnych źródeł, ale każdy teatr, Teatr w ogóle, ma tak wielkie znaczenie. N a pytanie to czytelnik znaleźć może odpo­ wiedź w znakomitym wykładzie Marii Krzysztofa Byrskiego Teatr jako zwierciadło natury świata9, w któ­ rym autor zawarł analizę koncepcji „Teatru zwiercia­ dła” w indyjskiej tradycji (indyjskim traktacie o te­ atrze z XII w. Natjadarpana /Zwierciadło teatru/), z któ­ rego to wykładu, na koniec, i dla zachęty do przeczy­ tania go w całości przepisuję te słowa: „To «prawo zwierciadła» zdaje się mieć zastosowa­ nie w tej samej mierze do indywidualnego człowieka, 4 6 10 Colin Wilson, Outsider, [Wydanie pierwsze: Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1959]. Wydanie drugie: tłum. Maria Traczewska, przedmowę i posłowie tłumaczyli Beata Moderska i Tade­ usz Zysk, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1992, s. 309 Tamże Tamże s. 328 Używam tu określenia Jacka Sieradzana por. w: Jacek Siera­ dzan: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, inter esse Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005 s. 19 Religia Encyklopedia PWN t.4 zamieszcza hasło autorstwa H en­ ryka Paprockiego. Gurdżijew był synem Greka i Ormianki patrz hasło z Encyklopedii Religii pod red. Eliadego autorstwa Michela de Salzmanna przetłumaczone w tym numerze s. 61 „Jako wybitnie zdolny chłopiec cieszył się względami nauczycie­ li z kościoła prawosławnego i bardzo wcześnie zaczęto go kształ­ cić na kapłana i lekarza.” por. s. 61 Religia Encyklopedia PWN t. 4 Jacek Sieradzan: Szaleństwo w religiach świata, dz. cyt. s. 19. A u­ tor w przypisie sygnalizuje przygotowywaną do druku swoją książkę Ekscentryzm i szaleństwo w religiach XX wieku. Maria Krzysztof Byrski, Teatr jako zwierciadło natury świata, w: Wielki Teatr Świata, cz. II Wykłady otwarte na scenie przy Wierz­ bowej. Teatr Narodowy, Warszawa 2005; por. M.K. Byrski, Theatre —A Miror of Nature of The World, [w:] Modern Theatre in Different Cultures, Ed. By E. Udalska, Warszawa 1997, Wyd. Energeia ss. 189-201 tamże s. 8 Komedia dell’Arte w Wenecji. Fot. Joanna Benedyktowicz 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6d13d6ad574b3823bcfc648f1803d77.pdf c6108885ae47f6cfa1e2ef3daddfee92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6034 Title A name given to the resource Wstęp / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brook, Peter Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Georgij Iwanowicz Gurdżijew 18774949 W listopadzie 2001 roku Ośrodek Grotowskiego we Wrocławiu zorganizował specjalne seminarium, aby umożliwić polskim studentom i myślicielom zaznajomienie się z bardzo rozległym tematem - z nauczaniem Georgija Iwanowicza Gurdżijewa. Trzy dni spotkań i dyskusji rozbudziły duże zainteresowanie, które zaowo­ cowało mocnym pragnieniem, by zrozumieć ten tem at pełniej i dogłębniej. Zeszyt „Kontekstów” jest pierw­ szą próbą wyjścia naprzeciw temu pragnieniu. Gromadzi doświadczenia wielu osób, które poświęciły znaczną Część życia, by podążać za nauczaniem Gurdżijewa. Peter Brook Przełożył Grzegorz Ziółkowski 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4c11ae1c8efecd893444a9f2165003.pdf 98f130cfc8d71fbeb25a68ab7af76e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:613 Title A name given to the resource Wkład indiańskiej historiografii w poznanie dziejów podboju Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.243-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MIROSŁAWA P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 POSERN - ZIELIŃSKA WKŁAD INDIAŃSKIEJ HISTORIOGRAFII W DZIEJÓW PODBOJU A M E R Y K I Na marginesie polskich wydań kronik i relacji POZNANIE o konkwiście Konkwista zapoczątkowała nowy etap w dziejach kontynentu amery­ kańskiego. Zniszczona w wyniku podboju i europejskiej kolonizacji k u l ­ tura przedkolumbijskich Indian stała się jednak twórczym składnikiem dorobku współczesnych latyno-amerykańskich narodów. Wiele jej ele­ mentów weszło ponadto na trwałe do kultury światowej, dając t y m samym wyraz znaczeniu i roli indiańskich zdobyczy cywilizacyjnych. Nie zawsze jednak doceniano je współmiernie do ich realnego wkładu w kulturę ogólnoludzką, na co nie bez wpływu pozostawały koncepcje „prymitywizmu" oraz „ahistoryczności" i niższości kulturowej ludów kolorowych. Wkład ten podkreśla się coraz częściej w dążeniu do zburze­ nia dotychczasowych stereotypów, wskazując przy tym na takie dzie­ dziny, jak uprawa ziemi, medycyna, geografia, architektura, plastyka i muzyka, gdzie komponenty indiańskie do dziś odgrywają dość znaczną rolę . i 1 (i ii % Zwraca się również coraz większą uwagę na piśmiennictwo Indian, widząc w n i m świadectwo kształtowania się zaczątków literatury, filo­ zofii, a nawet historiografii. Nieliczne zachowane do dziś przedkolumbijskie manuskrypty i kamienne inskrypcje nie mogą jednak, rzecz zrozu­ miała ze względu na swą fragmentaryczność, stanowić podstawowych źródeł poznania indiańskiego dorobku literackego. Toteż szczególną rolę w dziele poznania historii przedkolumbijskich cywilizacji Ameryki Środkowej i Południowej oraz ich tragicznego upadku odgrywają auten­ tyczne, indiańskie źródła pisane, które już w całkowicie nowej formie 1 P r o b l e m a t y k ą t ą z a j ę l i s i ę ostatnio u c z e n i r a d z i e c c y . P o r . K u l t u r a Wkład koriennogo nasielenija r e c . tej p r a c y W . D y n o w s k i , Amieriki „Etnografia mirowuju kulturu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, omówienie A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , sięcioleciu, w Amerykantstyka P o l s k a " , t. 11: 1967, s. 458. Moskwa indiejcieto. 1963; oraz s. 363—369; a t a k ż e radziecka w ostatnim dzie­ �244 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA powstały w okresie hiszpańskiej końkwisty. Piśmiennictwo to, najczę­ ściej w postaci kronik i relacji, reprezentowało niepoślednie walory historiograficzne, dostarczając unikalnych nieraz informacji. Znaczenie tych indiańskich dokumentów nie może jednak równać się z rolą, jaką w okresie wielkich odkryć geograficznych i podboju kon­ tynentu amerykańskiego odegrały raporty i pamiętniki europejskich zdobywców. Te ostatnie bowiem zmieniając utarte dotychczas filozofi­ czne i naukowe koncepcje przyczyniły się do rewolucyjnych zmian świa­ topoglądowych, a umysłom uczonych pozwoliły wyzwolić się z ciasnych ram średniowiecznej scholastyki. Dziś jeszcze cieszą się one ogromną popularnością kształtując opinię o przebiegu końkwisty, wolną od wszel­ kich tendencji interpretacyjnych, tak charakterystycznych dla później­ szych historycznych opracowań tego okresu. Sprzyja temu nadal fakt częstego publikowania najcenniejszych materiałów źródłowych autorstwa hiszpańskich konkwistadorów, kolonizatorów i duchownych, a także i zwyciężonych •— Indian, którym w udziale przypadło naoczne uczest­ nictwo w tragedii zniszczenia nie tylko własnej państwowości, ale i wysokiej cywilizacji. Te ostatnie dokumenty indiańskie — do niedawna jeszcze zapomiane, a później dostępne wyłącznie niewielkiemu gronu specjalistów znających tubylcze języki, w jakich je spisano — zaczęto głównie od poł. X I X w. tłumaczyć na języki europejskie i wydawać drukiem. Dzięki temu stopniowo wzrastało i społeczne zapotrzebowanie na tego rodzaju literaturę, której brak, w porównaniu z dobrze już znanym piśmien­ nictwem hiszpańskim, dotkliwie odczuwano. Czytelnik do tej pory nie miał przecież możliwości skonfrontowania dwóch niejako typów kronik i relacji bezpośrednich świadków podboju — zwycięzców i zwyciężonych. Różnice w obu typach tych źródeł wynikające z racji przeciwstaw­ nych i krańcowo różnych pozycji, jakie zajmowali ich autorzy, skłaniają do obiektywnej analizy tak hiszpańskich, jak i indiańskich dokumentów. Pozwalają one także zrozumieć sytuację, w jakiej znalazła się garstka kastylijskich zawadiaków pod wodzą Korteza na ziemi azteckiej fede­ racji, których okrutne metody postępowania z ludnością tubylczą miały z ich punktu widzenia głębokie uzasadnienie. W analogiczny sposób dokumenty epoki pozwalają widzieć konkwistę oczami podbitych, oczami Indian walczących o zachowanie wolności, własnej k u l t u r y i życia. Zniekształcenia obrazu kultury podbijanych ludów w relacjach hisz­ pańskich dają się wytłumaczyć średniowiecznym europocentryzmem ich autorów. Wielokrotnie jednak znaleźć w nich można wartościowe i drobiazgowe opisy meksykańskiej architektury, budzącej podziw naj­ bardziej nawet prymitywnych żołdaków Korteza, bądź systemu zarzą­ dzania państwem, znajdującego pełne uznanie w oczach zdobywców, �INDIAŃSKA 245 HISTORIOGRAFIA czy też relacjonowane z najgłębszym oburzeniem przejawy życia religij­ nego tubylców. Większe czy mniejsze odchylenia od prawdy wynikały na ogół z racji o charakterze moralno-prawnym. Chodziło przecież o uzasadnienie podbojów oraz metod konkwisty, zmierzających do reali­ zacji polityki masowej eksterminacji i niewolniczej eksploatacji indiań­ skiej siły roboczej. Z racji tej kwestionowano również przez jakiś czas człowieczeństwo Indian zastanawiając się, czy traktować należy ich jako potomków biblijnych prarodziców, a więc jako ewentualnych członków chrześcijańskiej społeczności z wszystkimi wynikającymi stąd kon­ sekwencjami . 2 Pomijając jednak te zamierzone czy przypadkowe deformacje, kro­ n i k i owe mają dla nas pierwszorzędne znaczenie jako źródła do poznania tamtych burzliwych dziejów, które nie tylko oszołomiły Indian gwałtow­ nym biegiem wypadków, ale nierzadko odurzały również samych kon­ kwistadorów. Wśród tych ostatnich wielu dziejopisarzy zafascynowanych zmieniającą się ustawicznie scenerią wydarzeń zanotowało je dla potom­ nych w formie pamiętników, kronik i relacji czy wreszcie urzędowych sprawozdań. Dokumenty tego rodzaju sporządzane przez zwyciężonych nie były dla nich czymś nowym. Indianie bowiem jeszcze przed przybyciem Hiszpanów przywiązywali niezwykle dużą wagę do swej historii, odnoto­ wując najważniejsze wydarzenia bądź za pomocą swego piktograficznego lub hieroglificznego pisma , bądź też przekazując je z pokolenia na po­ kolenie tradycją ustną. 3 2 Por. np. czyński, życie Francisco Przedmowa, i działalność, Indian, 3 1956, Moskwa a etnografia O Indianach, op. cit., s. 18—46; Bartolomé 1966; radziecka, Wśród Vitoria, Vitoria, De J. L u t y ń s k i , Łódź hieroglificznych 1956, Warszawa 1954; M. Las Casas, s. 5—27; t e n ż e , [w:] B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Warszawa Amieriki, De [w:] Krótka Las relacja Casas. Ewolucjonizm К w o Żywjego wyniszczeniu istorii zawojewanija etnologii anglosaskiej s. 34—38. tekstów o charakterze historycznym znajdowały t a k ż e zapisy p o ś w i ę c o n e obserwacjom astronomicznym, o b r z ę d o m rytualnym i kom mitologicznym. Zapisywano prawdopodobnie także pieśni epiczne i utwory dramatyczne, k t ó r e w okresie k o l o n i a l n y m u l e g ł y t r a n s l i t e r a c j i na alfabet D z i ę k i t e m u z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś . P o r . p u b l i k a c j e i n s k r y p c j i slay, nost Archaeology, indiejciew grafia); t. Maija, znaczna część 1—5, American of the Indians, zachowanych Smithsonian of Mexico, Indian iO"* Annual Institution, 1963 por. Report Cientralnoj Amieriki, Pismiennost koriennogo nasielienija t. 1—9, of the M a j ó w , А . Р. M a u dPismlen- dalsza s z c z e g ó ł o w a biblio­ została opublikowana L o n d o n 1831—1848; o g ó l n a Bureau Picture-writing of of American Narody 1952, Amieriki, the Ethnology J . W. K n o r o z o w , Etnografija", [w:] łaciński. Knorozow, G . M a 11 e r y, „Sowietskaja Amieriki, W. azteckich W a s h i n g t o n 1893; pismiennost J. (tam rękopisów Antiquities piśmiennictwa [w:] 1889—1902; Moskwa—Leningrad w: E . K i n g s b o r o u g h , charakterystyka London się wąt­ nr Driewniaja 3; tenże, t. 1, Moskwa �246 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Po przybyciu Hiszpanów literaturę tę spisano w znacznej mierze przy użyciu alfabetu łacińskiego. Wielką zasługę na t y m polu położyli co światłe jsi duchowni katoliccy, którzy dokonali zapisu tych utworów niejednokrotnie w oryginalnym brzmieniu. Misjonarze hiszpańscy pozna­ wali języki tubylcze, by głosić w nich swoją religię, ale znajomość ta przyczyniła się również w wielkim stopniu do zachowania w oryginale resztek obfitej niegdyś literatury twórców wielkich cywilizacji amery­ kańskich *. Wśród utrwalanych wydarzeń historycznych nie zabrakło także pełnej dokumentacji wypadków, które jednoznacznie położyły kres indiańskiej świetności. Początkowo relacje naocznych świadków indiańskich o konkwiście spisywali także chrześcijańscy duchowni, tłumacząc je następnie z języka oryginału na hiszpański. Dzięki współpracy indiańskich infor­ matorów z europejskimi zakonnikami powstały takie kroniki, jak np. w opracowaniu franciszkanów — Bernardino de Sahagún, Historia gene­ ral de las cosas de Nueva España (której dwa odpisy znane są pod na­ zwami — Kodeks madrycki i Kodeks florentyński) , oraz Toribio de Benavente Motolinia, pt. Historia de los indios de Nueva España , czy wreszcie, jeśli chodzi o Amerykę Południową, żołnierza hiszpańskiego — Pedro de Cieza de León . 5 6 7 1959, s. 1906, s. 43—62. 4 42—52; W . H. P r e s c o t t , History of the Conquest Jednym z pierwszych duchownych zbierających of Mexico, London l i t e r a c k i dorobek I n d i a n A n d r e s de O l m o s (1500—1571). N a j s ł y n n i e j s z y m k o l e k c j o n e r e m i z b i e r a c z e m a z t e c k i c h b y ł f r a n c i s z k a n i n B e r n a r d i n o de wymienić t a k i e n a z w i s k a , j a k D i e g o de v e n t e , M o t o l i n i a (zm. 5 1569) oraz J u a n M e t o d a p r a c y B e r n a r d i n o de pośrednio od wiane pytania im Indian, najczęściej składali S a h a g ú n (1500—1590). M o ż n a Durán de Tovar Sahagún odpowiedzi polegała s k r y p t a m i . Z k o l e i w y p o w i e d z i te w tubylczych cześnie język opracował druga hiszpański. grupa Sahagún na zbieraniu informacji azteckimi transliterowała współpracowników, kilkakrotnej przy pomocy znająca równo­ weryfikacji tego Florentine • Toribio de de Nueva España, 1950—1957; В . 4 t., M e x i c o Benavente, zwany de tłumaczeń. materiału Meksyk cosas wypadkach sta­ manu­ codex, las wielu swymi bez­ na Sahagúnie Nowy w warstw, którzy O Fe, dokonał po sobie náhuatl Bena­ w.). s. 42—43. N a j n o w s z e w y d a n i a d z i e ł a S a h a g ú n a : Santa i języku jeszcze por. P r e s c o t t , op. cit., de komentarze (2 p o ł . X V I pomagając tu 1538—1588), T o r i b i o de przedstawicieli w y ż s z y c h łacińskiego alfabetu (ok. był tekstów S a h a g ú n , Historia przez Indian Motolinia, tj. „biedny", jednym z dwunastu pierwszych misjonarzy franciszkańskich przysłanych Hiszpanii na wezwanie Korteza. Motolinia wędrował o stosunku religii, po Indian do jego p r a c y jest Historia de Barcelona 1941. 1914, ' Pedro historię Peru de Mexico Cieza Grupa Meksyku, de i końkwisty. ta z n a l a z ł a Gwatemali chrześcijaństwa, los Indios León jest de general 1956. la i się w ich Nueva autorem Meksyku Nikaragui historii España. szeregu już w zbierając i do kultury. 1523 kronik r. informacje Wynikiem Ostatnie wydania Daje także relacje o kulturze I n k ó w był Nowej — przedstawiających uzyskane za po- �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 247 W wymienionych tu przykładowo nielicznych tylko tego typu kroni­ kach niecodzienny, jak na tamte czasy, wydaje się fakt życzliwego stosunku autorów tych historycznych przekazów do Indian i próby zrozumienia ich wysokiej przecież, choć odmiennej bardzo od europej­ skiej, kultury. Dzięki takiej postawie kronikarze ci uzyskiwali od tubyl­ ców nie tylko opisy oraz oceny konkwisty i jej skutków, lecz także drobiazgowe informacje na temat szeregu dziedzin indiańskiego życia gospodarczego, społecznego i religijnego w czasach poprzedzających jeszcze podbój. W kilka już jednak lat po zdobyciu Ameryki niektórzy Indianie opanowali doskonale umiejętność posługiwania się alfabetem łacińskim, dzięki czemu zachowały się do naszych czasów spisane przez nich samych wspomnienia z okresu pierwszych kontaktów z Europejczykami. Za klasyczny przykład posłużyć może tu anonimowa relacja z Tlatelolco datowana na rok 1528, a także tzw. Memorial z Solóla, zwany również Rocznikami Cdkchiquelów . s ś r e d n i c t w e m t ł u m a c z y — od m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . C z ę ś ć p i e r w s z a k r o n i k i : Parte primera de la chronica del Perú, que tracta la demarcación de sus provincias, la descripción aellas, las fundaciones de las nuevas ciudades, los ritos y costumbres de los Indios, y otras cosas estrañas dognas de ser sabidas, S e v i l l a 1553; A n t w e r p e n 1554; c z ę ś ć d r u g a : Segunda Parte de la Crónica del Perú, que trata del Señorío de los Incas Yupanquis y de sus grandes hechos y gobernación, Madrid 1880; t r z e c i a c z ę ś ć p o ś w i ę c o n a k o n k w i ś c i e z a g i n ę ł a . Z c z ę ś c i c z w a r t e j z a c h o w a ł y s i ę do d n i a dzisiejszego j e d y n i e t r z y k s i ę g i : La guerra de las Salinas, La guerra de Chu­ pas, La guerra de Quito, t r a k t u j ą c e o w e w n ę t r z n y c h w o j n a c h m i ę d z y k o n k w i s t a ­ d o r a m i . W s z y s t k i e t r z y w y d a n o w j ę z y k u a n g i e l s k i m : The war of Quito, London 1913; The war of Chupas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1918; The war of las Salinas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1923. 8 A n o n i m z Tlatelolco przechowywany w Bibliotece Narodowej w Paryżu w c h o d z i w s k ł a d z b i o r u : Unos Anales Históricos de la nación Mexicana. Anónimo manuscrito de Tlatelolco, [w:] E . M e n g i n, [ed.] Unos Anales Históricos de la nación Mexicana, Corpus Codicum Americanorum Medii Aevi, vol. 2, C o p e n h a g e n 1945. Roczniki z Sokola, p i s a n e p r z e z k i l k u a u t o r ó w , d o p r o w a d z o n o do 1604 r. Z a ­ w i e r a j ą one w p i e r w s z e j c z ę ś c i h i s t o r i ę I n d i a n G w a t e m a l i p r z e d h i s z p a ń s k i m p o d ­ bojem, w drugiej zaś p r z e d s t a w i a j ą przebieg konwisty oraz o b e j m u j ą k r o n i k ę ż y c i a I n d i a n z S o l o l a . O r y g i n a ł p u b l i k o w a n y , por. Memorial de Tecpán — Atitlán (Solóla). Anales de los Cakchiqueles. Historia del antiguo. Reino del Cakéhiquel dicho de Guatemala, [w:] M e n g i n, op. cit., vol. 4, C o p e n h a g e n 1952. A u t o r y t a ­ t y w n e t ł u m a c z e n i a z j ę z y k a o r y g i n a ł u n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , por. Memorial de Solola. Anales de los Cakchiqueles. Seguido de Titulo de los Señores de Totonicapán, [ E d . D e A d r i á n R e c i n o s ] , M é x i c o 1950; The Annals of the Cakchiquels. Title of the Lords of Totonicapán, [ T r a n s l a t e d f r o m the C a k c h i q u e l M a y a by A d r i a n R e ­ cinos a. D e l i a G o e t z . N o r m a n ] . U n i v e r s i t y of O k l a h o m a P r e s s , 1953. O g ó l n e w i a ­ d o m o ś c i o i n d i a ń s k i c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i G w a t e m a l i , por. R . W . К i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii i etnografii narodów Gornoj Gwatiemaly w X— —XVI ww., [w:] Ot Al jaski do Ogniennoj Zjemli. Istoria i Etnografija stran Amie­ riki, M o s k w a 1967, s. 222—233. �248 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Wkrótce liczbę tych dziejopisarzy powiększyli zhiszpanizowani t u ­ bylcy, na ogół wywodzący się w linii prostej z arystokratycznych warstw społeczeństwa indiańskiego. Dla przykładu wystarczy tu chyba wymienić kronikarza Fernando Alvarado Tezozómoca i Fernando de Alva Ixtiilxochitl, jeśli chodzi o Amerykę Środkową, oraz Felipe Guarnan Poma de Ayala, autora znanej relacji o Peru . Trzecią grupę indiańskich kronikarzy stanowili na ogół Metysi, w których żyłach obok k r w i jakiegoś znakomitego zdobywcy płynęła krew matki pochodzącej z najwyższych warstw miejscowego społeczeń­ stwa. Ten mariaż k r w i okazał się wystarczającym asumptem do umożli­ wienia młodemu mieszańcowi godnego, jak na ówczesne czasy, w y ­ kształcenia. I tak wyrastał on w podziwie dla waleczności i odwagi narodu ojca, ale równocześnie tradycje przekazane przez m a t k ę budziły w nim skłonność do refleksji nad losem ludności, z którą związany był przecież więzami k r w i . W ten sposób powstały relacje o warunkach życia Indian po podboju napisane sugestywnie, nierzadko z ogromnym zacięciem literackim oraz pasją gorącej obrony tubylców przed w y ­ zyskiem i grabieżą kolonizatorów. Autorzy tych kronik wędrowali często po kraju, przeprowadzając z przedstawicielami ludności indiań­ skiej szczegółowe wywiady. Interesowały ich przede wszystkim aktualne warunki życia podbitych, informując się równocześnie w zakresie dawnej kultury, która pozostała jeszcze żywa w pamięci ludzi starszych. Nie­ którzy z tych kronikarzy okazywali się tak gorącymi obrońcami wszy­ stkiego co indiańskie, że świadomie pomijali milczeniem wszelkie fakty mogące ewentualnie rzucić jakiś cień wątpliwości na prawość postępo­ wania czołowych przedstawicieli ludu, z którymi związani byli w linii macierzystej stosunkami pokrewieństwa. Subiektywizm tego rodzaju daje się zauważyć u kronikarzy 2 poł. X V I w., m.in. u Garcilaso de la Vega, syna hiszpańskiego hidalgo i księżniczki inkaskiej, oraz Diego Muñoz Camargo, Metysa z tlaskalańskiej arystokracji . 9 10 9 Fernando n a n d o de Alvarado Alva Mexico, M e x i c o 1829; Poma de l'Institut T e z o z ó m o c , I,xtlilxochitl, Ayala, tenże, Nueva d'Ethnologie", dukcje ilustracji, t. Historia Coránica 23: szczegółowe Crónica Horribles Chichimeca, y 1936. mexicana, Crueldades buen i zwyczajach rnan Poma wiejskiej konkwiście. Seria 1 0 de w Indian gobierno, Tłumaczenia Ayala, Peru Wiek „Etnografia w ostatnim XVI i I poł. XVI panowania w., de la Vega [El Inca], w. w et w niej tenże, Podstawy General Mémoires de repro­ materiałów gospodarce, kroniki Inków Guarnan kroniki, świetle Prace Wydziału Historia de Felipe tej Felipe wie­ Gua­ gospodarki i pierwszym stuleciu po Filozoficzno-Historycznego, E t n o g r a f i a , n r 5, U n i w e r s y t e t i m . A . M i c k i e w i c z a , P o z n a ń Garcilaso Fer­ zawartych w Zwierzęta P o l s k a " , t. 4: 1961; okresie XVII i XVII 1944; Conquistadores „Travaux fragmentów komentarze i analizy Peru México los M e x i c o 1875; etnograficznych znaleźć m o ż n a : M. F r a n k o w s k a , rzeniach de del 1967. Perú, Madrid 1722; �INDIÁNSKÁ HISTORIOGRAFIA 249 Do tej dużej skarbnicy kronikarskiej zaczęto coraz częściej sięgać w X I X w., a zwłaszcza w X X w., publikując wybrane dokumenty, kro­ niki i relacje. Pod t y m względem i polski rynek wydawniczy starał się nie pozostawać zupełnie w tyle. Przetłumaczono kilka kronik, co w sumie jest tylko kroplą w morzu tego, co można by jeszcze w t y m względzie zrobić. W okresie powojennym ukazały się w polskim tłuma­ czeniu trzy relacje hiszpańskie dotyczące konkwisty i pierwszego okresu kolonizacji. Są to pamiętniki Hernando Colona, drugiego syna odkrywcy Ameryki, Bernala Diáz del Castillo, uczestnika zdobywczej wyprawy Korteza do Meksyku, oraz relacja o katastrofalnych skutkach podboju pióra znakomitego obrońcy amerykańskich tubylców — Bartolomé De Las Casas . Źródła indiańskie reprezentowane są w języku polskim przez dwie publikacje, a mianowicie Zdobycie Meksyku, Azteka Anonima, oraz wydany pod koniec 1967 r. wybór relacji o podboju zatytułowany Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych Pierwsza z wymienionych wyżej indiańskich pozycji jest bezpośrednim polskim tłumaczeniem re­ u 1 2 t e n ż e, Obras completas, B i b l i o t e c a de A u t o r e s E s p a ñ o l e s , t. 133, cz. I I , M a d r i d 1960; D i e g o M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala, M e x i c o 1892; t e n ż e , op. cit., M e x i c o 1948. 1 1 Wspomnienia o życiu K o l u m b a z o s t a ł y napisane prawdopodobnie w latach 1531—1538. P o l s k i p r z e k ł a d d o k o n a n y z o s t a ł n a p o d s t a w i e o s t a t n i e g o w y d a n i a w ł o s k i e g o , por. Le Historie delia vita e dei fatti di Cristoforo Colombo per D. Fer­ nando Colombo suo figlio, M i l a n o 1930. P o l s k i e w y d a n i e : H e r n a n d o C o l o n , Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała don Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1965; W p r z e k ł a d z i e polskim d o s t ę p n y jest obszerny w y b ó r p a m i ę t n i k ó w B e r n a l a Diaz del C a s t i l l o , d o k o n a n y z w y d a n i a m e k s y k a ń s k i e g o — Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, I w y d . , M e x i c o 1632; w s p ó ł c z e s n e w y d a n i a : M e x i c o 1939 i M e x i c o 1955. P e ł n e w y d . w j . a n g i e l s k i m — t e n ż e , The true history of the conquest of New Spain, 5 t., L o n d o n 1908—1916. P o l s k i w y b ó r : t e n ż e , Pa­ miętnik Żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, W a r s z a w a 1962; B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian ułożona przez ks. B i s k u p a O . B a r t ł o m i e j a D e L a s C a s a s z zakonu Sw. Dominika, W a r s z a w a 1956. P r z e k ł a d u d o k o n a n o n a p o d s t a w i e p i e r w s z e g o w y d a n i a h i s z p a ń ­ s k i e g o : Brevissima relación de la Destruction de las Indias colegida por el obispo fray Bartolomé De Las Casas o Casaus de la orden de Santo Domingo, Sevilla* 1552. O b s z e r n y k o m e n t a r z i w s t ę p d o ł ą c z o n y do t ł u m a c z e n i a : Ż y w c z y ń s k i , Las Cacas, jego życie i działalność, s. 5—100. W a r t o w y m i e n i ć r ó w n i e ż p o c h o d z ą c y z okresu k o n w i s t y traktat teologiczno-prawniczy De Vitoria, op. cit., prze­ t ł u m a c z o n y z o r y g i n a ł u ł a c i ń s k i e g o pt. De Indis, s p i s a n e g o n a p o d s t a w i e w y k ł a d ó w w y g ł a s z a n y c h p r z e z a u t o r a w 1539 г., por. Ż y w c z y ń s k i , op. cit., s. 5—27: P r z e d ­ mowa. 1 2 A z t e k A n o n i m , Zdobycie Meksyku, Wrocław—Kraków 1959; Zmierzch Azteków. relacje o podboju, Warszawa 1967. B i b l i o t e k a N a r o d o w a , s e r i a I I , n r 116, Kronika zwyciężonych. Indiańskie �250 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA lacji azteckiej napisanej pierwotnie w języku náhuatl, będącego w X V i X V I w. swego rodzaju ,lingua franca" Ameryki Środkowej. Tłuma­ czenia oryginału azteckiego, wchodzącego w skład tzw. Codex florentinus, dokonał znakomity polski językoznawca Tadeusz Milewski, znający doskonale nie tylko język, ale również historię i kulturę ludów Nahua. Dzieło powyższe stanowi fragment zbioru tekstów, którego inspiratorem i ostatecznym redaktorem był hiszpański zakonnik Bernardino de Sahagún. Podzielił on teksty spisane przez otaczających go notabli azteckich bądź przez niego samego pod dyktando indiańskich informatorów, na dwanaście ksiąg zawierających głównie stare przekazy o historii aztec­ kiego narodu i jego kulturze w czasach poprzedzających przybycie Hiszpanów. Jedynie ostatnia księga powstała w całości po podboju Meksyku, a zawarte w niej materiały stanowią szczegółowe źródło poznania przebiegu walk Indian z konkwistadorami i ostatnich dni panowania władców azteckich. Szczegółowa analiza tego tekstu, który przetłumaczony został właśnie na język polski, pozwoliła ustalić, iż autorem jego jest tylko jedna osoba, którą T. Milewski umownie nazwał Aztekiem Anonimem. Indianin ten doskonale zorientowany w biegu wypadków i znający świetnie stosunki na dworze Motekosomy I I naj­ prawdopodobniej należał do jego najbliższego otoczenia. Wymieniony dokument, napisany najprawdopodobniej między 1530 a 1540 г., jest wstrząsającą relacją obfitującą w wiele dramatycznych opisów o czasach równie szybkiego, jak i niespodziewanego upadku potężnego imperium. Źródło to przedstawia dużą wartość nie tylko dla uczonych, ale dzięki swym walorom artystycznym i literackim z po­ wodzeniem może być nawet adaptowane do inscenizacji teatralnej. Te walory XVI-wiecznego tekstu azteckiego dostrzegł jeden z krakowskich teatrów, który w 1964 r. udostępnił go publiczności. Szkoda tylko, że podobnego przedsięwzięcia nie podjęły i inne sceny, gdyż na pewno warta jest tego ta mało u nas znana literatura, a przecież tak oryginalna, wolna od europejskich wpływów i artystycznych konwencji Starego Świata. Wyrosła ona bowiem z miejscowych, bogatych tradycji epicznych i lirycznych. Twórczość ściśle literacka Azteków przejawiała się głównie w formie poezji i mów o charakterze moralno-politycznym, których tylko nieliczne fragmenty zachowały się do naszych czasów. Obok poezji mitologiczno-religijnej rozwijała się twórczość literacka w środowisku dworskim o wyraźnie zarysowanych elementach świeckich. W utworach tych zawarte były niejednokrotnie głębokie treści filozoficzne, dające świadec­ two wysokiego stosunkowo rozwoju wiedzy racjonalnej i początków naukowej filozofii uwalniającej się już od światopoglądu reprezento; �INDIAŃSKA 251 HISTORIOGRAFIA 13 wanego przez warstwy k a p ł a ń s k i e . W tej przeważnie anonimowej spuściźnie wyróżnia się jednak szczególnie poezja znanego z imienia księcia Tezcuco — Nezahualcóyotla (1418-1472) . Opublikowanie w języku polskim X I I księgi zbioru Sahaguna stało się więc dużej wagi wydarzeniem wydawniczym. Po raz pierwszy bowiem pozwoliło polskiemu czytelnikowi zapoznać się choćby z częścią dorobku literackiego mieszkańców Doliny Meksyku. Tłumaczenie tego dzieła jest tym bardziej wartościowe, że dokonano go bezpośrednio z j ę ­ zyka náhuatl, co daje rękojmię wierności z tekstem oryginału. Skrupulat­ ność tłumaczenia, dokonanego przez świetnego znawcę mezoamerykańskich kultur, pozwala również na pełne wykorzystanie go w celach ściśle naukowych. Obszerny wstęp wyjaśniający w przystępny sposób całokształt kultury Azteków, sytuację w państwie Motekosomy w okresie przybycia Korteza, a także świetna analiza genezy i charakteru dzieła Azteka Anonima wraz z nadzwyczaj dokładnie opracowanymi przypi­ sami ułatwiają z jednej strony lepsze zrozumienie samego tekstu i ducha języka, z drugiej zaś przyczyniają się do rozszerzenia wiedzy czytelnika w 0 ludności zamieszkującej Meksyk przed i w dobie konkwisty. Tak więc obok bezsprzecznych wartości naukowych praca T. Milewskiego jest również jednym z najlepszych przykładów dobrej roboty w dziele popu­ laryzacji wiedzy . Druga publikacja wydana w języku polskim, Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, jest antologią obejmującą fragmenty kronik 1 relacji indiańskich o podboju Meksyku; Praca stanowi tłumaczenie meksykańskiego zbioru, opracowanego przez znanego specjalistę od zagadnień kultury azteckiej — Miguela León-Portilla, uczonego z Naro­ dowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku . 1S 16 1 3 T e k s t y s t a r o ż y t n e j p o e z j i a z t e c k i e j z e b r a n e z o s t a ł y m.in. p r z e z D . G . B r i n t o n a, Ancient Náhuatl Poetry. Containing the Náhuatl text of XXVII ancient mexican poems, [w:] Brinton's library of aboriginal literature, t. 7, P h i l a d e l p h i a 1887; t e n ż e , Rig Veda Americanus. Sacred Songs of the Ancient Mexicans with a Gloss in Náhuatl, [w:] Brinton's library P h i l a d e l p h i a 1890; A . M . G a r i b a y, P o e s í a indígena de la altiplanicie, B i b l i o t e c a del E s t u d i a n t e U n i v e r s i t a r i o , No 11, M é x i c o 1952. O t r e ś c i a c h f i l o z o f i c z n y c h w p o e z j i : Т. M i l e w s k i , Elementy panteistyczne w religii Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K a t o ­ l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u L u b e l s k i e g o " , t. 5: 1957 z. 3, s. 15—37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „ L u d " t. 50: 1966, s. 297—320. 1 4 Poematy N e z a h u a l c ó y o t l a t ł u m a c z o n o i rozpowszechniano w Meksyku g ł ó w n i e w latach dwudziestych X I X w. w z w i ą z k u z w y s t ę p u j ą c ą w ó w c z a s t e n d e n c j ą meksykanizacji m i e j s c o w e j l i t e r a t u r y . O N e z a h u a l c ó y o t l u i jego d z i a ł a l n o ś c i , por. P r e s c o t t , op. cit., s. 8—9, 77, 83, 660; G . С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, W a r s z a w a 1965, s. 132, 136—138, 227. " A z t e k A n o n i m , op. cit., s. I I I — X C I X : T . M i l e w s k i , T y t u ł o r y g i n a ł u : Vision de los vencidos. Relaciones indígenas Universidad Nacional Autónoma de Mexico, M e x i c o 1961. 1 6 Wstęp. de la conquista. �252 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁINSKA Ten wybór tekstów źródłowych zdaje się być jak najściślej związany z zasadniczymi dotychczasowymi tendencjami dominującymi w historio­ grafii dotyczącej okresu konkwisty. Przedstawiciele jednego z tych kierunków stali na stanowisku całkowitego apoteozowania konkwisty i następującego po niej okresu kolonialnego jako zjawiska w gruncie rzeczy postępowego i niosącego w sumie duże korzyści dla ludności tubylczej. Korzyści te dostrzegali oni przede wszystkim w nawróceniu Indian na katolicyzm oraz stopniowym wciąganiu ich w krąg zdobyczy europejskiej cywilizacji. Nie zauważali jednak, iż ta metafizyczna wiara w kulturowe posłannictwo konkwistadorów miała dla podbitej ludności jak najgorsze następstwa. Do dziś wskazuje się, że konkwista rozpatry­ wana w kategoriach społecznego rozwoju uznana być może za zjawisko postępowe, gdyż wg tych opinii zniszczona przez zdobywców kultura i tak znajdowała się już na drodze do zastoju i regresu. Uwypuklanie wszystkich tych domniemanych czy rzeczywistych przesłanek, które ja­ koby usprawiedliwić miały bezprawia, podboje i kolonizację, daje się zauważyć już w XVI-wiecznym p i ś m i e n n i c t w i e S t a n o w i s k u takiemu przeczą jednak wyraźne tendencje rozwojowe, jakie przejawiały się w społeczno-politycznym i kulturowym życiu wysoko cywilizowanych społeczeństw. Ameryki w dobie wypraw Korteza i Pizarra. Inne zgoła pozycje zajmują niektórzy uczeni meksykańscy widząc w konkwiście i kolonizacji wyłącznie narzędzie zubożenia oraz depopulacji Indian przy równoczesnym zniszczeniu ich w wysokim stopniu rozwiniętej c y w i l i z a c j i . Trzecia wreszcie tendencja jest wynikiem kompromisu między w.w. kierunkami w historiografii czasów podboju i kolonizacji Nowego Świata. Stara się ona zerwać zarówno z jednoznacznie negatywnie ocenianą rolą hiszpańskich konkwistadorów, jak i apologetyczną wersją o cywilizacyj­ nym posłannictwie białej rasy na kontynencie amerykańskim. Kierunek ten stara się z jednej strony podkreślić dodatni wpływ kultury europej­ skiej na kulturę starożytnego Meksyku, ale równocześnie demaskuje okrucieństwo i zezwierzęcenie zdobywców, co doprowadziło w sumie do wyniszczenia żywotnych sił tak podbitego narodu, jak i jego kultury. Jednym z ważniejszych rzeczników tego naukowego liberalizmu jest lS 1 7 A. G b a j а у luciones de sociales de la beneficencia Madrid 1942; 1931; A. conquista 1 8 seguc Patron, México, española S. de D o t or, en México, Madariaga, Hernán española, Comentario t. 1—5, Cortés, Mexico 1954. G. G a r c í a , Carácter de los los textos de la historiadores critico, histórico, auténtico a las M e x i c o 1926—1935; P . L . L a g u a r t a , M e x i c o 1655; С . Hernán Cortés, Madrid 1948; conquista primitivos, P e r e y r a, revo­ Historia Hernán Cortés, C o n q u e r o r of M e x i c o , L o n d o n , E. Barrios española Mexico en América 1940. Berumen, y en La México �INDIAŃSKA 253 HISTORIOGRAFIA 19 w historiografii meksykańskiej L . Castillo L e d ó n . Wśród uczonych francuskich podobne stanowisko zajmuje m.in. J. Lafaye, autor prze­ tłumaczonej również na język polski pracy o konkwistadorach. J u ż na pierwszych stronach swej książki pisze on, że: „ N i e m o ż n a [...] w s p o s ó b z g o d n y z d u c h e m h i s t o r i i o p o w i e d z i e ć d z i e j ó w Z d o ­ b y w c ó w , j e ż e l i u p r z e d n i o nie z e d r z e s i ę z n i c h z a s ł o n l e g e n d y , z a r ó w n o c z a r n e j , j a k b o h a t e r s k i e j . U w o l n i ć k o n k w i s t a d o r ó w od i c h w s p a n i a ł e g o i m i e n i a , to s p r o w a ­ dzić ich z mitycznych w y ż y n , na k t ó r e w y w i n d o w a ł ich romantyzm europejski n a t r z ę s a w i s k a h i s t o r i i , gdzie t o c z y ł o s i ę i c h ż y c i e . Z b u r z m y ł u k i t r y u m f a l n e , j a k i e w z n i o s ł a i m — w w i e r s z u i p r o z i e —< H i s z p a n i a c e s a r s k a , o s t r o ż n i e t r a k t u j m y o s k a r ż e n i a h i s t o r y k ó w angielskich i hugonockich; zbadajmy s p r a w ę pozwalając m ó w i ć ś w i a d k o m , tzn. s a m y m Zdobywcom, c y t u j ą c ich relacje, i s u r o w y m s ę d z i o m , j a k i m i b y l i d l a n i c h « z d o b y w c y d u c h o w i » , tzn. m i s j o n a r z e . S t r o n n i c z o ś ć j e d n y c h i d r u g i c h nie p o z o s t a w i a ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , m a j e d n a k t ę w a r t o ś ć , ż e w p r o ­ w a d z a n a s w obcy ś w i a t d u c h o w y Z d o b y w c ó w . J e d y n i e b o w i e m z i c h p u n k t u w i ­ dzenia p a t r z ą c m o ż e m y ich z r o z u m i e ć i tylko wedle zasad m o r a l n o ś c i , j a k ą s i ę rządzili, mamy prawo sądzić ich p o s t ę p o w a n i e . " 3 0 Lafaye nie wspomina jednak nic o opiniach świadków z drugiej strony frontu walk hiszpańsko-indiańskieh. Parafrazując wypowiedź francus­ kiego amerykanisty należy pozwolić także przemówić nie tylko samym zdobywcom i ich surowym sędziom, ale i „pokonanym", dzięki czemu uzyskamy możliwość obiektywnej oceny i zrozumienia obok konkwisty również i skutków zderzenia się dwóch, jakże różnych cywilizacji. Zatem tylko spojrzenie na dzieje podbojów Ameryki poprzez świat pojęć zarówno Hiszpana, jak i Azteka czy Inki, pozwala na wyrobienie w ł a ś ­ ciwego sądu o ludziach i ich czynach w dobie tworzenia hiszpańskiego imperium. Zdaje się, że taki właśnie cel przyświecał autorowi wyboru tekstów indiańskich M . León-Portilla. Starał się w ten sposób udostępnić szerokiemu gronu czytelników publikację, która stanowiłaby wyraźną przeciwwagę hiszpańskich kronik i relacji, a równocześnie pozwoliłaby zweryfikować dotychczasowe, często nieuzasadnione poglądy na temat poziomu cywilizacyjnego Indian w momencie ich pierwszych kontaktów z Europejczykami. Miał on przede wszystkim na względzie uksztłtowanie możliwie najbardziej zobiektywizowanej oceny podboju Nowego Świata. Uważając, że osiągnąć to można wyłącznie na drodze skrupulatnego, chłodnego konfrontowania ze sobą opinii zwycięzców i zwyciężonych, 1 9 L. Mexico 2 0 Castillo J. L a f a y e , reprezentuje —371. Ledón, La conquista y colonización española en México, 1932. Konkwistadorzy, Warszawa F . А . К i г к p a t r i с к, Zdobywcy 1966, Ameryki, s. 9; Zbliżone stanowisko W a r s z a w a 1957, s. 369— �254 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA M . León-Portilla dostrzegł prawdę leżącą w przysłowiowym W związku z t y m pisze: „Z j e d n e j s t r o n y t e k s t y i pisma obrazkowe Indian, p a ń s k i e złożą s i ę na dwie p ł a s z c z y z n y historycznego się konkwista. Nie ulega wątpliwości, że między środku. a z drugiej relacje hisz­ zwierciadła, w którym obrazem odbija przedstawionym przez Indian a tym, jaki m a l u j ą Hiszpanie, istnieć będą duże różnice. Niezależnie jednak od w z a j e m n e g o ludzkie. potępiania się i braku I jako takie powinny zrozumienia obydwa wizerunki są b y ć studiowane w sposób obiektywny. głęboko Albowiem t y l k o i c h s p o k o j n e p r z e a n a l i z o w a n i e , w o l n e od u p r z e d z e ń i s y m p a t i i , p o z w o l i z r o ­ z u m i e ć korzenie w s p ó ł c z e s n e g o Meksyku, k t ó r y narodził się w w y n i k u g w a ł t o w n e g o zderzenia d w ó c h światów, jakie m i a ł o miejsce przed w i e k a m i . " 2 1 Autor wyboru indiańskich relacji, przetłumaczonych niedawno na język polski, jest doskonałym znawcą kultury Indian Nahua, specjalizu­ jącym się głównie w śledzeniu ich przedkortezjańskiego światopoglądu, sposobu, w jaki wyobrażali sobie wszechświat, a w n i m miejsce czło­ wieka. Przez długi okres wydawało się, że poznanie zasadniczych elemen­ tów światopoglądu. Indian okresu przedkolumbijskiego, ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł, będzie zawsze napotykało przeszkody nie do przezwyciężenia. Szczegółowe studia w t y m zakresie zapoczątkowali uczeni tej miary, co Eduard Seler, Alfonso Caso, Jacques Soustelle, oraz Angel Garibay . Najdalej jednak dociekania naukowe w t y m kierunku posunął M . León-Portilla. Wynikiem jego naukowych dociekań było kilka prac, z których jedna — poświęcona filozofii ludów Nahua — zdo­ była sobie, dzięki licznym tłumaczeniom na języki obce, największą p o p u l a r n o ś ć . Uczony ten badania swe oparł na szczegółowej analizie dokumentów i utworów poetyckich, spisanych w literackim języku mieszkańców Tenochtitlanu, głównego miasta Azteków. 22 23 Głęboka znajomość azteckiego piśmiennictwa pozwoliła mu również stworzyć antologię, której „zamierzeniem [...] było przekazanie współ­ czesnemu czytelnikowi jednego z najbardziej cennych świadectw, jakie zostawił naród świadomy swojej historii i wartości swojej własnej k u l ­ tury" . 24 2 1 Zmierzch 2 2 E. Seler, Alterthumskunde, Azteków, s. 33: M . L e ó n - P o r t i l l a , Gesammelte Abhandlungen t. 1—5, B e r l i n M e x i c o 1937; J . S o u s t e l l e , 1940; t e n ż e , La vie 2 3 ciones Siete especiales en sayos Faculdad 2 4 del sobre de F i l o s o f í a León-Portilla, La p e n s e s cosmologique des Historia M. L e ó n - P o r t i l l a , La Instituto cultura Azteques Amerikanischen Náhuatl, The des á la veille de la literatura filosofía Indigenista y Letras, Od autora wyboru. 1902—1923; A . C a s o , quotidienne P a r i s 1955; A . G a r i b a y , zur náhuatl, Sprach- Religion anciens oj the Mexicains, de la conquete n á h u a t l , 2 t., M e x i c o estudiada Interamericano, en sus Mexico 1958. O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. Paris espagnole, 1953—1954. fuentes, 1956; U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t o n o m a de Mexico und Aztecs, Edi­ tenże. México. �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 255 Praca ta stanowi interesujący wybór tekstów zróżnicowanych tak pod względem chronologicznym, jak i ich terytorialnego pochodzenia. Począwszy od najstarszych pieśni o podboju, tzw. „icnocuicatl", dato­ wanych na lata 1523 i 1524, a skończywszy na dokumentach spisanych już w 2 pol. X V I w., mamy również okazję zapoznać się z jednej strony z relacjami obrońców azteckiego imperium i ich sprzymierzeńców, a z drugiej — z przekazami stronników Korteza. walczących u boku Hiszpanów, przeciwko swym odwiecznym wrogom — Aztekom. Nieco więcej niż połowę zaprezentowanych tekstów w antologii M . León-Portilla stanowią relacje zebrane przez B. Sahaguna. Po w n i - . kliwszej ich analizie (brak bowiem w wydaniu León-Portilla dokładnej dokumentacji naukowej) okazuje się, że bez wątpienia pochodzą one wszystkie z owej X I I księgi, którą już kilka lat temu wydano w języku polskim w tłumaczeniu i opracowaniu T. Milewskiego. Zatem po raz wtóry na naszym rynku wydawniczym znalazło się niemal w całości to samo dzieło, choć wiele innych, równie interesujących i wartościo­ wych, czeka jak dotąd na przetłumaczenie i opublikowanie. Nie chcę tu bynajmniej kwestionować w ogólności sensu wydania Zmierzchu Azteków, bo w sumie jest to praca niezwykle cenna, co starałam się powyżej wykazać. Zastanawia mnie jednak fakt wyboru tej, a nie innej antologii. Mam chyba prawo mniemać, że wydawnictwo, tłumacz oraz osoby sprawujące naukową pieczę nad tą publikacją znały Zdobycie Meksyku w tłumaczeniu T. Milewskiego. Nie sposób przecież przypuścić, by nie wiedziano nic o tej jedynej, jak dotychczas, i stosun­ kowo niedawno wydanej u nas indiańskiej relacji, t y m bardziej że nawet w przypisach powołano się na autorytet Milewskiego, podając dokładne dane bibliograficzne tłumaczonego przezeń azteckiego doku­ mentu . Zatem jakie motywy przemawiały za dokonaniem tłumaczenia antologii, która ze względu na zawarte w niej relacje nie stanowi znów takiego novum na polskim rynku wydawniczym? Wydaje się, że przy­ czyna t k w i w tym, iż nie skonsultowano się w należytym stopniu z kom­ petentnymi w t y m zakresie krajowymi specjalistami. A może, pomijając tę powszechnie obowiązującą zasadę, oparto się wyłącznie na autorytecie, jakim niewątpliwie jest znakomity uczony meksykański M . León-Portilla. Nie przypuszczam jednak, by był on poinformowany o dorobku skromnej jeszcze polskiej amerykanistyki w zakresie tłumaczeń azteckiego piś­ miennictwa. Trudno zaś dziwić się, że w swym zbiorze indiańskich relacji o podboju, tak dużo miejsca przeznaczył dla jednego z najwarto­ ściowszych zabytków literackiej spuścizny ludów Nahua, jakim bez wątpienia jest utwór, którego autorstwo, za T. Milewskim, przypisujemy Aztekowi Anonimowi. 25 2 5 Zmierzch Azteków, s. 214, 222, p r z y p . 44. Aneks. �256 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA Któż więc ponosi odpowiedzialność za powtórne tłumaczenie tego samego dzieła, przy równoczesnej chronicznie zbyt małej inicjatywie wydawniczej w zakresie problematyki amerykanistycznej? Zapotrzebo­ wanie społeczne na tego typu publikacje jest bez wątpienia ogromne. Zamiast więc dostarczyć odbiorcy jakąś nową, nie znaną mu dotąd po­ zycję, zmarnowano dużo ludzkiej pracy i nakładów finansowych. T y m jednak razem tłumaczenia dokonano nie z języka oryginału, t j . náhuatl, jak zrobił to T. Milewski, lecz z hiszpańskiej wersji językowej opraco­ wanej przez słynnego meksykańskiego językoznawcę i filologa Angel Maria Garibaya . Z racji pełnego wyczerpania nakładu Zdobycia Meksyku może najzupełniej wystarczyłoby opublikowanie drugiego w y ­ dania tego dzieła, a niezwykle zasłużona „seria ceramowska" znalazłaby wolne miejsce dla rzeczywiście n o w e g o . t y t u ł u z zakresu dziejów i k u l ­ tury kontynentu amerykańskiego. Tymczasem powtórne, i to podwójne, tłumaczenie (z n á h u a t l na język hiszpański, a następnie z hiszpańskiego na język polski) nie pozostało na pewno z korzyścią dla azteckiego oryginału. Nie trzeba chyba udowad­ niać, że kilkakrotne, kolejne tłumaczenia zawsze prowadzą do zniekształ­ ceń pierwotnego tekstu. Nic więc dziwnego, że tego typu deformacje zaistniały również i w tłumaczeniu dokonanym przez M . Sten. A oto przykład różnic między obydwoma polskimi wersjami fragmentu X I I księgi Sahaguna: 26 „ R z e k ł i m : p o d z i w i a l i ś m y n i e b i e s k i e t u r k u s y . M a j ą b y ć dobrze s t r z e ż o n e . S k a r b ­ n i c y b ę d ą i c h dobrze s t r z e c . J e ż e l i d o p u s z c z ą , a b y c o k o l w i e k z g i n ę ł o , d o m y i c h z o s t a n ą z a b r a n e i z a b r a n e b ę d ą i c h d z i e c i , n a w e t te, k t ó r e z n a j d u j ą s i ę j e s z c z e w łonie matki." 2 7 „[...] i r z e k ł i m : Z d u m i e w a m y s i ę t y m i c i e m n o z i e l o n y m i , k o s z t o w n y m i t u r k u ­ s a m i . N i e c h b ę d ą d o b r z e s t r z e ż o n e ! N i e c h j e u k r y j ą i dobrze s t r z e g ą ! J e ś l i k t o ś je w y p u ś c i , [biada] n a s z y m d o m o m , n a s z y m d z i e c i o m , n a s z y m b r z e m i e n n y m [ k o ­ bietom]!" 2 8 Pomijając różnice natury stylistycznej obu wyżej przytoczonych fragmentów polskich tłumaczeń, których nie sposób wyeliminować w wypadku dokonania ich przez dwie różne osoby, zwracają uwagę prze­ de wszystkim różnice o charakterze merytorycznym. W pierwszym cytacie, zaczerpniętym ze Zmierzchu Azteków, widzimy Motekosomę, bo jemu to przypisuje się wypowiedzenie tych słów, jako bezwzględnego, 2 6 P o r . G a r i b a y, 1964; t e n ż e , dzieła Poesía S a h a g ú n, Garibay, Historia 4 t„ Mexico 2 7 Zmierzch 2 8 Aztek Historia ...; t e n ż e , indígena..., Garibay general...; Edición 1956. Azteków, Anonim, s. 68. op. cit., s. La 14. literatura de los Aztecas, Mexico jest t a k ż e autorem nowego opracowania Porua, preparada por el doctor �INDIAŃSKA 257 HISTORIOGRAFIA despotycznego władcę, który — jak wynika z szerszego kontekstu — nakazuje pilne strzeżenie skarbów, by w całości oddać je Hiszpanom. Drugi fragment, pochodzący ze Zdobycia Meksyku, przedstawia go całkowicie odmiennie. On to bowiem w trosce o dobro swego ludu sugeruje ukrycie bogactw Tenochtitlanu, przewidując jakby ogromne niebezpieczeństwo grożące mieszkańcom ze strony pożądliwych przy­ byszów, w wypadku ujawnienia ich posiadania. Tego typu rozbieżności o mniejszym lub większym zakresie można by przytoczyć znacznie więcej. Polegając całkowicie na autorytecie T. M i ­ lewskiego trudno m i jednak z drugiej strony jednoznacznie obciążyć t y m i deformacjami drugiego tłumacza, M . Sten. Być może częściowo winę ponoszą meksykańscy wydawcy omawianej antologii źródeł indiań­ skich. Co prawda M . León-Portilla w przedmowie pisze: „ T ł u m a c z ą c je na j ę z y k h i s z p a ń s k i staraliśmy się zachować jak najdalej idącą w i e r n o ś ć z o r y g i n a ł e m w j ę z y k u náhuatl, a t a k ż e o d d a ć jego m o c e k s p r e s y j n ą i g ł ę ­ boki dramatyzm. uwypuklić Niezależnie od ich w a r t o ś ć literacką wartości i historycznej ogólnoludzką." tych tekstów chcieliśmy 2 9 Być może właśnie dla oddania owej ekspresji i dramatyzmu pomi­ nięto pewne słowa, inne nieco zmieniono, co w połączeniu z następnym tłumaczeniem i dążeniem do uwypuklenia, t y m razem w języku polskim, tych samych walorów relacji, doprowadziło do daleko niekiedy posu­ niętych zniekształceń oryginalnych tekstów. Antologia Zmierzch Azteków, poza niemal pełnym tekstem Azteka Anonima, zawiera również fragmenty wielu innych kronik i relacji zupełnie dotąd nie znanych polskiemu czytelnikowi. Zważywszy jeszcze na obszerną część wprowadzającą, która w przystępny sposób wyjaśnia najważniejsze wydarzenia historyczne, istotne elementy kultury społecz­ nej i duchowej Azteków, a także obejmuje krótką charakterystykę indiańskich źródeł, z jakich pochodzą poszczególne partie antologii, nie można powiedzieć, by ta nowa polska publikacja nie posiadała swej dużej wartości popularyzacyjnej. Ponadto piękna szata graficzna, wzbo­ gacona indiańskimi rycinami skopiowanymi z kodeksów oraz interesujący styl tekstu, który na pewno nie pozostaje bez związku z literacko-dziennikarskimi zainteresowaniami tłumacza, złożyły się w sumie na ciekawą pozycję wydawniczą. Skoro jednak antologia ta skierowana jest w głów­ nej mierze do szerokiego dość kręgu czytelników, szkoda wielka, że redakcja nie zastosowała w pisowni azteckich nazw oraz imion własnych transkrypcji opartej o zasady polskiej ortografii. Ułatwiłoby to znacznie ich czytanie, t y m bardziej że trudno zakładać, by przeciętny odbiorca zorientowany był w regułach wymowy skomplikowanych i obco brzmią2 9 León-Portilla, O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. 17 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �258 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA cych dla naszego ucha słów tak egzotycznego języka, jakim jest język náhuatl. I tak zamiast pisać „Motecuhzoma", należałoby podać imię azteckiego władcy w polskiej wersji transkrypcyjnej jako Motekosoma; zamiast nie wiadomo na jakich zasadach już przetranskrybowanego ,,Cuauhtemoc" (wg oryginału azteckiego winno być — Quauhtemoc) prościej byłoby napisać Kwawtemok; czy wreszcie w miejsce. „Cuetlaxtlan" lepiej byłoby — Kwetlasztlan. Sądzę, że można było tego dokonać bardzo łatwo opierając się na dokładnych informacjach w t y m względzie T. Milewskiego, zawartych we wstępie do Zdobycia Meksyku , oraz na przykładach licznych jego transkrypcji znajdujących się bądź bezpo­ średnio w tekście, bądź w przypisach. Pozwoliłoby to z powodzeniem uniknąć takich niekonsekwencji, jak np. pisanie słowa „Tlaxcala" (nazwy jednego z miast-państw w Dolinie Meksyku) raz zgodnie z oryginałem, a dosłownie kilka wierszy poniżej używanie określenia na jego mieszkań­ ców w wersji „Tlaszkalanie", a więc już w transkrypcji polskiej . Pomijając jednak wszystkie uwagi krytyczne podkreślić należy sam fakt podjęcia publikacji w języku polskim indiańskich źródeł histo­ rycznych. I choć Zmierzch Azteków nie ma służyć celom ściśle nauko­ wym, bo nie to zapewne leżało w zamiarach zespołu redakcyjnego, niemniej jednak sądzić chyba można, wnioskując z dużej popularności tej ostatniej, jak i poprzedniej pozycji indiańskiego kronikarstwa, że i w przyszłości wydawnictwa nasze bliżej zainteresują się tego typu piśmiennictwem. Dzieła indiańskie bowiem zasługują ze wszech miar na uwagę, gdyż obok swej dużej wartości naukowej stanowią również poważny wkład do skarbca najwyższych osiągnięć światowej literatury. Szereg filologów, znawców piśmiennictwa tubylczej ludności Ameryki, stawia np. dramat Ollantay , napisany w języku keczua, w jednym rzędzie z Pieśnią o Rolandzie, Słowem o pułku Igora czy niektórymi znakomitymi eposami północnoeuropejskich narodów. Podkreślają oni piękną formę i ciekawą kompozycję tego utworu oraz wskazują na liczne zawarte w nim idee 30 31 32 3 0 Aztek 3 1 P o r . np. Zmierzch 3 2 Anonim, op. Azteków, cit., s. L X X X I V — X C I : s. Milewski, Wstęp. 94. D r a m a t „ O l l a n t a y " , n a j w a ż n i e j s z y z a b y t e k l i t e r a c k i j ę z y k a keczua, pochodzi z 2 p o ł . X V I I I w. D o d z i ś t r w a s p ó r , czy g e n e z y tego u t w o r u s z u k a ć n a l e ż y w p r z e d k o l u m b i j s k i e j t w ó r c z o ś c i I n d i a n P e r u , czy t e ż jest on d z i e ł e m c h r z e ś c i j a ń s k i e g o d u c h o w n e g o , z n a j ą c e g o dobrze j ę z y k keczua, a zarazem konwencje teatru iberyj­ skiego. D y s k u s y j n e s ą r ó w n i e ż w a r t o ś c i l i t e r a c k i e tego u t w o r u . T e k s t o r y g i n a ł u bez t ł u m a c z e n i a o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w : J . T s с h u d i , Die Kechua-Sprache, t. 2, W i e n 1853, s. 71 n. P o r . J . A . Z u b r i с к i j , „Apu-Oliantaj" — pamiatnik kultury narodów keczua, [w:] Kultura Indie jciew, s. 254—270; A . M é t r a u x , Inkowie, W a r s z a w a 1968, s. 185—186; R . H . N о с o ń, Dzieje, kultura i upadek Inków, Wro­ c ł a w 1958, s. 275—277. �INDIAŃSKA 259 HISTORIOGRAFIA humanistyczne. Realizm i ekspresję zaś opisów końkwisty w azteckich relacjach przyrównuje się często do mistrzowsko zarysowanych scen wojny trojańskiej w Iliadzie Homera. Literacka twóczość tych ludów Nowego Świata, które znajdowały się poza kręgiem azteckich wpływów, nie ograniczała się również w y ­ łącznie do dzieł o charakterze lirycznym i epicznym, lecz także sta­ nowiła odbicie ich zainteresowań dziejami własnego etnosu, dynastii czy rodu . Klasycznym tego przykładem może być kolekcja niezwykle cennych rękopisów, zebranych w tzw. księgi Chilam-Balam Są to dokumenty spisane w języku Majów przy użyciu alfabetu łacińskiego. Przypuszcza się, że niektóre fragmenty ksiąg Chilam-Balam stanowią transliterację znacznie starszych tekstów hierpglificznych. Z innej świętej księgi ludności Maja-Kicze, znanej pod nazwą Popel-Vuh możemy dziś poznać mity, wyobrażenia kosmologiczne oraz najistotniejsze elementy religii ludu zamieszkującego południową część Gwatemali . Zabytki indiańskiego piśmiennictwa stanowią niewyczerpane źródło naukowych dociekań szeregu dyscyplin, które stawiają sobie za zadanie poznanie przeszłości, tak przedkolumbijskiej, jak i okresu kolonialnego, autochtonicznej ludności Nowego Świata. Literatura piękna, kroniki i relacje Indian zawierają ogromne bogactwo informacji, z których ko33 34 35 3 3 D o tej g r u p y ź r ó d e ł historii rodu własności, per, lub t. 2, S t u t t g a r t Titulo del 1906, s. tzw. zawierające i c h g r a n i c , itp. w i a d o m o ś c i A. N a r c i s o , IAK, zaliczamy również miejscowości ,,títulos". B y ł y również dane to zestawienia dotyczące ziemskich o c h a r a k t e r z e p r a w n y m . Por. np. K . barrio de 373—397; Santa Ana, Agosto Por. K i n ż a ł o w , 14 de Sap­ 1565, X I V Indiejskije istoczniki..., s. 227—231. 3 4 Pierwsze wiadomości o tych księgach pochodzą z XVII w. Poznano je do­ k ł a d n i e dopiero w X I X i X X w . W i c h s k ł a d w c h o d z ą t e k s t y t a k z o k r e s u p r z e d kolumbijskiego, j a k i kolonialnego. Obok t e k s t ó w historycznych z n a j d u j ą s i ę t a k ż e utwory o charakterze mitologiczno-kosmograficznym, kalendarzowym i proroczym. Por. los V. A. B a r r e r a y S . R e n d o n, El libro de M e x i c o — B u e n o s A i r e s 1948; M . W . M a к e m s o n , The A t r a n s l a t i o n of the The book of book of Chilam Chilam Balam of Balam of Tizimin, Chumayel, gie Institution of Washington. American Archaeology and Pismiennost indiejciew Maija, 3 5 et les Por. chicastenango Guatemala de el'antiquité (Popol 1927; The D. Goetz L. S h u l t z e - J e n a , izd. Historical no 75, a. S. Buj). G. podgotowleno Morley Chilam Bałam, Yaguar priest. of Balam Research, Washington Washington, of lxii. „Notes 1946; Carne­ on Middle Knorozow, s. 47 n . de Bourbourg, americaine, Sacred Institution book of Chilam t. 1, P a r i s L e i p z i g 1913; J . A . V i l l i a c o r t a , by kicze, of Ethnology", Ch. E . B r a s s e u r mythes Popol-Wuh, Division de of the N e w Y o r k 1951; R . L . R о у s, Carnegie P u b l i c a t i o n 438, W a s h i n g t o n 1933; t e n ż e , The libros Book Texto Book from Popol-Vuh, indígena of Ancient translation Stuttgart R . W . Kinżalowym, be livre y F . R o d a s , Manuscrito fonetizado the the Popol-Vuh. 1944; sacre 1861; N . P o h o r i l l a s , y Kuiché of A. traducido' al Maya. English Recinos, de casteliano, version Norman P o p o l - V u h . Pieriew. M o s k w a — L e n i n g r a d 1959. Das Chi- s 1950; jazyka �260 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA rzystać mogą w swych badaniach przede wszystkim archeolodzy, his­ torycy, językoznawcy i etnografowie. Pierwsza grupa uczonych miała kilkakrotnie okazję zlokalizować na podstawie danych źródłowych pewne kompleksy architektoniczne, a często dzięki n i m mogła poznać funkcje odkrytych przez siebie zabytków. Historia z kolei uzupełniała na ich podstawie swe wiadomości z zakresu dziejów politycznych Ame­ r y k i przedkolumbijskiej. Opisy kolejnych dynastii władców, ich wew­ nętrznych waśni prowadzących często do wybuchu lokalnych wojen, tworzenia się federacji państw, wybuchu buntów czy wreszcie kon­ kwisty stworzyły plastyczny obraz społeczeństw, których wysoka kultura bezpowrotnie uległa zniszczeniu . Indiańskie źródła spisane przy pomocy łacińskiego alfabetu są również bezcennym materiałem dla językoznawców prowadzących badania nad przedhiszpańskimi piktograficznymi i hieroglificznymi systemami pisma Azteków, Miszteków, Zapoteków, Majów i Inków . W piśmiennictwie indiańskim nie brakuje ponadto materiałów o cha­ rakterze ściśle etnograficznym, który doskonale uzupełnia w t y m za­ kresie źródła hiszpańskie z czasów podboju . I tak znaleźć tam można liczne informacje o przedkolumbijskich formach władania ziemią, spo­ sobach jej uprawy, daninach, układach społecznych, podziale klasowym, rodzinie i systemach pokrewieństwa, bądź też wyobrażeniach religijnych. Poznanie z kart tych dokumentów charakterystycznych cech codziennego życia oraz zwyczajów starożytnych mieszkańców Nowego Świata poz­ wala lepiej zrozumieć problemy dzisiejszej ludności Ameryki Łacińskiej. Dlatego też studia nad piśmiennictwem indiańskim mają, jak twierdzi również M . León-Portilla, kapitalne znaczenie historyczne. Opinię tę najlepiej wyraża chyba jego celna wypowiedź: 36 37 38 „ B e z n a m i ę t n a ocena starcia d w ó c h ś w i a t ó w : i n d i a ń s k i e g o i h i s z p a ń s k i e g o , z k t ó r e g o to d r a m a t y c z n e g o z w i ą z k u w y w o d z i s i ę M e k s y k i m y , M e k s y k a n i e , po­ m o ż e lepiej p o z n a ć n a j g ł ę b s z e źródła naszych s p r z e c z n o ś c i , w z l o t ó w i u p a d k ó w , j e d n y m s ł o w e m « o b l i c z a i s e r c a » naszego n a r o d u i n a s z e j k u l t u r y . " 3 9 Badając współczesne społeczeństwa tego kontynentu nie sposób prze­ cież zapominać o kulturowym dorobku ich protoplastów. Miejscowe bo3 6 Ot J . W . К n о г o z o w, Aljaski..., s. 234—240. Pozdniaja istorija Jukatana po chronikam Maija, [w:] 8 1 O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę d o t y c z ą c ą p i s m a M a j ó w por. K n o r o z o w , Pismien­ nost indie jciew Maija, s. 638—655. P o r . t a k ż e W . А . I s t r i n , Wozniknowienije i razwitije pisma, M o s k w a 1965; H . J e n s e n , Die Schrift in Vergangenheit und Gegenwart, H a m b u r g 1935. 3 8 W . L . A f a n a s j e w , Narratiwnyje Nowogo Swieta, [w:] Ot Aljaski..., nija 3 9 León-Portilla, O d autora s. w y b o r u , s. istoczniki 244. 46. po istorii otkritija i zawojewa- �INDIAŃSKA 261 HISTORIOGRAFIA wiem systemy społeczno-gospodarcze pod wpływem wzorów hiszpań­ skich wielokrotnie modyfikowane w okresie kolonialnym wywierały często swe piętno na ukształtowanie się współczesnych stosunków agrarnych oraz ściśle z nimi związanych, skomplikowanych układów społecznych. Nie pozostawały również poza sferą obserwacji indiańskich twórców źródeł pisanych zjawiska scalania się w jedną całość kultury własnego społeczeństwa z k u l t u r ą przybyszów. I tak np. X V I I - i XVIII-wieczne reguły wspólnot religijnych oraz kalendarze czarowników-proroków z południowej Gwatemali dostarczają bezcennych wiadomości o pierw­ szych symptomach synkretyzacji starych tradycyjnych wierzeń reli­ gijnych z elementami zapożyczonymi z katolicyzmu . Wartość indiańskich źródeł dla nauki, a przede wszystkim dla etno­ grafii, jest zatem bezsprzeczna i dziś żaden amerykanista nie może ich ignorować, t y m bardziej że stopień wykorzystania tego piśmiennictwa nie jest jak dotychczas zadowalający. Równie duże walory literackie, będące przecież odbiciem bogactwa i różnorodności myśli Ameryki przedkolumbijskiej, nie zasługują też na zapomnienie. I choć w swym europocentrycznym widzeniu świata jeszcze zbyt często zapominamy 0 kulturowym dorobku mieszkańców innych kontynentów oraz ich du­ żym wkładzie do skarbca ogólnoludzkiej kultury, czas by wreszcie poprzez dobrze zorganizowaną, zakrojoną na szeroką skalę akcję popu­ laryzatorską przybliżyć te ludy oraz ich kulturę przeciętnemu Europej­ czykowi. Akcja tego typu zdaje się być bardzo potrzebna zwłasz­ cza w Polsce, gdzie nawet redakcja Wielkiej encyklopedii powszechnej nie uznała za stosowne umieścić choćby k i l k u krótkich haseł o najzna­ komitszych utworach literatury indiańskiej, aczkolwiek dzieła te, wg opinii szeregu autorytetów, reprezentują najwyższe osiągnięcia lite­ ratury światowej. Wydaje się zatem niezwykle pożądane publikowanie całości względ­ nie tylko fragmentów co cenniejszych indiańskich manuskryptów, k t ó ­ re uzupełnione, tak jak uczynili to Milewski i León-Portilla, obszernymi wstępami, komentarzami i przypisami pozwolą naszemu czytelnikowi poznać pozaeuropejski świat ludzkich myśli i uczuć. Oba polskie wydania indiańskich relacji dotyczą jedynie wąskiego kręgu azteckiej k u l t u r y Doliny Meksyku. Warto byłoby zatem zwrócić w przyszłości uwagę i na inne obszary przedkolumbijskich cywilizacji oraz udostępnić najwartościowsze zabytki ich dawnej literatury, gdyż walory i znaczenie tych źródeł nie ustępują w niczym artystycznemu 1 poznawczemu poziomowi znanych nam już dokumentów nahuańskich. Za pierwszy krok w t y m kierunku można by uznać pracę M . Fran­ 40 ie i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii..., s. 231. �262 MIROSŁAWA F O S E R N - Z I E L I N S K A kowskiej o gospodarce wiejskiej w X V I - i XVII-wiecznym Peru, w któ­ rej autorka wykorzystując szczególnie kronikę F. G. Poma de Ayala przedstawia realistyczny obraz państwa Inków t u ż przed wkroczeniem oddziałów Pizarra i w czasie pierwszego okresu hiszpańskiej koloni­ zacji . Jednak nawet obszerne cytaty i liczne, wartościowe reprodukcje oryginalnych ilustracji autora kroniki nie zastąpią nam mimo to oddziel­ nej publikacji, która złożona choćby z najbardziej tylko reprezenta­ tywnych części dzieła Poma de Ayala, oddawałaby wtedy najpełniej atmosferę i obraz epoki, w jakiej jej autor żył i pracował. Dlatego też jednym z głównych zadań polskiej amerykanistyki winno stać się tłumaczenie i udostępnianie szerokiemu kręgowi odbiorców materiałów źródłowych do dziejów Ameryki oraz literackiego dorobku indiańskiej myśli twórczej. Znaczenie pomocy konsultacyjnej dla insty­ tucji wydawniczych podejmujących tego rodzaju przedsięwzięcia byłoby również niebagatelne i z pewnością dla obu stron bardzo korzystne. 41 42 Mirosława Posern-Zielińska AMERICAN INDIAN HISTORIANS' CONTRIBUTION TO OUR KNOWLEDGE OF T H E CONQUEST OF AMERICA (in connection with and the publication, a c c o u n t s of t r in Poland, conquest) of chronicles ie S u m m a r y I n a s s e s s i n g the c o n t r i b u t i o n m a d e b y A m e r i c a n I n d i a n s to c i v i l i s a t i o n a n d w o r l d c u l t u r e , w e s h o u l d n o t forget t h e i r w r i t i n g s — l i t e r a t u r e , p h i l o s o p h y a n d h i s t o r y — w h i c h took s h a p e e v e n i n the t i m e s b e f o r e C o l u m b u s . T h e s e A m e r i c a n I n d i a n w r i t t e n s o u r c e s , w h i c h took on a n e w f o r m d u r i n g the C o n q u e s t , g i v e us a p a r t i c u l a r l y v a l u a b l e i n s i g h t into t h e h i s t o r y of the a n c i e n t c i v i l i s a t i o n s of C e n ­ tral a n d South A m e r i c a a n d their tragic fall. T h e y are a n indispensible supple­ m e n t to the w i d e r k n o w n s o u r c e s w r i t t e n b y t h e S p a n i s h c o n q u e r o r s , c o l o n i s e r s , a n d p r i e s t s . T h e y e n a b l e h i s t o r i a n s to c o m p a r e a n d o b j e c t i v e l y a n a l y s e t w o t y p e s of c h r o n i c l e w r i t t e n b y e y e w i t n e s s e s of the C o n q u e s t — t h e V i c t o r s a n d the Vanquished. B e f o r e the d i s c o v e r y of A m e r i c a b y C o l u m b u s , I n d i a n h i s t o r y w a s r e c o r d e d b y m e a n s of p i c t o g r a p h s or h i e r o g l y p h i c s , or it w a s p a s s e d on f r o m g e n e r a t i o n to g e n e r a t i o n b y w o r d of m o u t h . T h i s m a t e r i a l h a s s u r v i v e d t i l l t h e p r e s e n t day, for it w a s w r i t t e n d o w n b y E u r o p e a n c h r o n i c l e r s , or, at a l a t e r date, b y A m e r i c a n I n d i a n s w h o h a d l e a r n e d to u s e t h e L a t i n a l p h a b e t , or b y e d u c a t e d mestizos w h o w r o t e a c c o u n t s of t h e c o n d i t i o n s i n w h i c h t h e v a n q u i s h e d A m e r i c a n I n d i a n s w e r e living. 4 1 4 2 F r a n k o w s k a , Podstawy gospodarki... O z a d a n i a c h p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i por. M . F r a n k o w s k a , Zadania i trzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1966, s. 237—252. po­ 10: �INDIAŃSKA 263 HISTORIOGRAFIA A p a r t f r o m P o l i s h t r a n s l a t i o n s of S p a n i s h c h r o n i c l e s a n d a c c o u n t s b y H . C o l o n D i a z del C a s t i l l o a n d b y B . D e L a s C a s a s , t w o h i s t o r i c a l s o u r c e s w r i t t e n b y A m e r i ­ can I n d i a n s a r e a l s o a v a i l a b l e to us i n P o l a n d . O n e of t h e m is the P o l i s h t r a n s l a ­ tion d i r e c t f r o m the N á h u a t l l a n g u a g e , de las cosas de Nueva España, by T . M i l e w s k i ( A z t e k A n o n i m : Zdobycie second publication Aztecs. Chronicle selection of accounts hitherto almost i s : Zmierzch of the texts by of B o o k X I I of S a h a g u n ' s Historia the Meksyku Azteków, Vanquished). unknown the Náhuatl only important Nevertheless lations language stylistic but the general linguistics, reader, Sahagun. This then differences T . Milewski's creative (Decline translation fragments Polish of of double in the to c o m p a r e of and contains translation, as the t w o to t h e first caused text the Mexican also actual contribution a chronicles and into P o l i s h , has t h i s p u b l i c a t i o n g i v e s us the o p p o r t u n i t y a n d to a p p r e c i a t e on zwyciężonych is a P o l i s h into S p a n i s h , a n d changes, expert — T h e C o n q u e s t of M e x i c o ) . T h e It contains to t h e c o m p l e t e t e x t of B o o k X I I of from Polish Kronika This M. Léon-Portilla. practically eminent not well. trans­ development of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s . The v a l u e of the I n d i a n w r i t i n g s as r i c h s o u r c e s logists, h i s t o r i a n s , l i n g u i s t s , and ethnographers, of i n f o r m a t i o n does not for archaeo­ by any means diminish t h e i r h i g h l i t e r a r y v a l u e . F r o m t h i s p o i n t of v i e w , too, the p u b l i c a t i o n of the more p r e c i o u s A m e r i c a n I n d i a n m a n u s c r i p t s , not o n l y f r o m the A z t e c a r e a of c i v i l i s a t i o n , b u t f r o m other a r e a s as w e l l , is h i g h l y d e s i r a b l e . T h i s w o u l d g i v e a w i d e r of r e a d e r s a c h a n c e tants to b e c o m e f a m i l i a r w i t h the of A m e r i c a a n d w i t h t h e i r c o n t r i b u t i o n a clearer understanding the present habitants of time. other of the s o c i a l p r o c e s s e s I n bringing continents, to E u r o p e the in breaking c u l t u r e of t h e circle original inhabi­ to w o r l d l i t e r a t u r e , a n d g i v e them t a k i n g p l a c e i n L a t i n A m e r i c a at cultural achievements away from the of the w o r l d , P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s is r i g h t l y of no s m a l l Translated of the Europecentric significance. by Krystyna Kozłowska in­ vision � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7f74ef74c88c13f622f86629337ad8d.pdf ae910a71d53d42468e0c2d901068b638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:612 Title A name given to the resource Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.221-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tymowski, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MICHAŁ P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 TYMOWSKI ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU Pisane materiały źródłowe, jakimi dysponujemy odnośnie do śred­ niowiecznej historii Sudanu Zachodniego, pozwalają zauważyć ważną rolę rybołówstwa rzecznego w całości gospodarki tych terenów. U w y ­ pukliły to zwłaszcza badania dotyczące wyżywienia ludności Sudanu Zachodniego Wśród k i l k u dużych i rybnych rzek na- czoło w omawia­ n y m obszarze wysuwa się Niger. Zbadanie rybołówstwa nigeryjskiego. szczególnie na terenach tak zwanego łuku Nigru, jest t y m bardziej uzasadnione, że właśnie w łuku Nigru rozwinęły się wczesne organiz­ my państwowe Mali i Sonraj, tam też skupiała się większość ludności tych państw Zamierzamy więc zbadać, o ile to możliwe, rybołówstwo jako istotną gałąź produkcji, a także zastanowić się nie tylko nad jego udziałem w życiu gospodarczym, ale i wpływem na inne dziedziny życia. Dla wczesnego okresu dziejów Sudanu Zachodniego nasze możliwości źródłowe są oczywiście ograniczone. Ilość tekstów pisanych, które i n ­ formują nas o rybołówstwie nad Nigrem, jest niewielka i zmuszeni jes­ teśmy szukać możliwości rozszerzenia materiału źródłowego. Historyk znajduje tę możliwość w poznaniu wyników badań innych nauk — szcze­ gólnie etnografii i ichtiologii. Dzisiejszy stan rybołówstwa, w y n i k i poło­ wów, technika stosowana przez rybaków, jak też poznanie dzisiejszych grup rybackich: Bozo, Somono i Sorko — mogą dostarczyć wiadomości, które porównane z danymi pisanych przekazów źródłowych, dać mogą poszukiwany przez nas obraz przeszłości. Jednak w stosowaniu różnych technik, czy też w pozycji społecznej rybaka itd. mogły zajść od okresu 2 1 R . M a u n y, Tableau géographique de l'Quest Africain au Moyen Age, I F A N , D a k a r 1961, s. 227—343; Richesses naturales, tamże, s. 254—275: F a u n e , c h a s s e , peche; Т . L e w i c k i , Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu według źródeł arabskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 31—191; w t y m s. 123— —152: M i ę s o z w i e r z ę c e i r y b y . 2 M . M a l o w i s t , Wielkie państwa wieczu, W a r s z a w a 1964, s. 79, 80. Sudanu Zachodniego w późnym średnio­ �222 MICHAŁ TYMOWSKI średniowiecza poważne zmiany, co zmusza historyka do szczególnej ostrożności w wykorzystywaniu wyników badań etnograficznych. Jeśli chodzi natomiast o aspekt biologiczny, to ichtiologia przynosi zespół wiadomości bardziej pewnych. Zarówno środowisko naturalne, jak fauna wodna ulegają przemianom powolnym, a na przestrzeni kilkuset lat dostatecznie niewielkim, aby z dużą dozą prawdopodobieństwa odnosić sytuację obecną do okresu średniowiecza. Warunki ekologiczne, które regulują rozprzestrzenianie się około 150 gatunków ryb nigeryjskich , są w rejonie średniego Nigru bardzo dobre. Literatura przedmiotu dzieli środowisko naturalne na kilka t y ­ pów, zależnie od charakteru zbiornika wody, typowej roślinności, ro­ dzaju gruntu dna. Są to: rzeka z jej dopływami, wielkie jeziora w strefie północnej, odnogi rzeczne połączone z Nigrem okresowo w czasie wyso­ kiego stanu wód i w końcu tereny równinne pokryte wodą przez parę miesięcy w roku, podczas wylewu . Ten ostatni typ środowiska posia­ da największe znaczenie w rozwoju wszystkich gatunków ryb, oraz w stosowanych rtad Nigrem sposobach połowu. Równiny zalewane przez wysokie wody Nigru tworzą na terenie tak zwanej wewnętrznej delty ogromną przestrzeń rzędu 30 000 k m ; spotyka się je także i poza deltą wzdłuż całej rzeki i jej dopływów. Zalanie utrzymuje się od jednego do kilku miesięcy, głębokość wody jest niewielka, co sprzyja rozwojowi bujnej wegetacji roślinnej, z dominacją traw. Ta bogata roślinność, jasne i mało ruchliwe wody bogate w materiały organiczne i mineralne pochodzące z wyschłych roślin z poprzedniego wylewu, z zatopionych owadów, z popiołów po wypalonym przez rolników buszu, z odchodów odganianych przed wylewem stad bydła — dają obfite i różnorodne pożywienie rybom, które całymi ławicami porzucają łożysko rzeki i wody stałych zalewów. Równiny zalewane w okresie wysokich wód odgrywają więc kapitalną rolę w wyżywieniu ryb. Wiele gatunków przybiera na wadze i rozmiarach tylko podczas okresu wylewu i gromadzi zapasy tłuszczowe, wykorzystywane potem w uboższym środowisku rzeki. Te „boczne migracje" ryb, o charakterze sezonowym, mają dla rybołówstwa miejscowego znaczenie bardzo duże. Zresztą na bogactwie pożywienia nie kończy się rola opisywanych t u równin. Pewne gatunki ryb znajdują tam warunki niezbędne dla zniesienia ikry. Inne, o wiele zresztą liczniejsze, rozmnażają się jeszcze w samej rzece, ale młody narybek wpływa na­ tychmiast między gęste trawy równin zalewowych, znajdując tam obok a 4 2 5 3 J . D a g e t , Les poissons du Niger Supérieur, I F A N , D a k a r 1954 n o w s z ą p r a c ą z dziedziny ichtiologii g ó r n e g o i ś r e d n i e g o Nigru. 4 5 D a g e t, Les poissons..., Ibidem, s. 22. s. 21—29. — jest naj­ �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 223 NIGRU pożywienia bezpieczne schronienie. Spadek wód zastaje ten narybek na tyle wyrośnięty, że nie grozi mu już wyniszczenie. Charakter równin zalewowych i ich rola w życiu fauny wodnej mają zasadniczy wpływ na stosowane przez tubylczych rybaków metody i terminy p o ł o w ó w . Drugim, ważnym bardzo z punktu widzenia metod rybołówstwa t y ­ pem środowiska są wielkie jeziora w północno-zachodniej części łuku Nigru. Jeziora te zasilane są przez wody rzeki. Podczas wylewu otrzymu­ ją też z rzeki faunę wodną. Ale położenie tych jezior, często poniżej średniego poziomu rzeki, uniemożliwia rybom powrót wraz z opadającą wodą. Gromadzenie się ryb w jeziorach, po okresie wysokich wód, sprzy­ ja obfitym p o ł o w o m . Natomiast sama rzeka i jej główne dopływy stanowią środowisko uboższe, dające jednak rybom schronienie w okresach niskiego stanu wód. Mniejsze odnogi i ramiona Nigru, zwane „marigot", są głównymi dro­ gami migracji ryb z rzeki na równiny zalewane i z powrotem. Tak przeprowadzona klasyfikacja typów środowiska naturalnego pozwala na kilka istotnych wniosków. Po pierwsze r y t m wylewów rzeki o poważnych wahaniach w cyklu rocznym stwarza dla rybołówstwa okresy pomyślne i mniej dogodne . Po drugie nie cały odcinek łuku Nigru posiada jednakowe warunki naturalne. Najbardziej dogodne wa­ runki istnieją na zachodzie w rejonie wewnętrznej delty Nigru oraz w strefie jezior. Występują tam wszystkie typy środowiska, rozległość równin zalewowych jest szczególnie duża, nawodnienie zaś bardzo obfite. Na północy, gdzie Niger ociera się o piaski pustyni, sytuacja jest mniej pomyślna. Rzeka niesie o wiele mniejszą ilość wód, a obszar jej wyle­ wów jest o wiele skromniejszy . We wschodnio-południowej części łuku Nigru warunki są znów dla rybołówstwa dogodne. W całym łuku Nigru istnieją więc ważne dla rybołówstwa różnice sezonowe i różnice regio­ nalne. 6 7 8 9 6 Wyjaśnimy to poniżej. 7 D o j e z i o r t y c h n a l e ż y o p r a c o w a n e od s t r o n y r y b o ł ó w s t w a F a g u i b i n e . D a g e t, Les poissons s. 24; t e n ż e , Rapport sur la peche dans le lac Faguibine en 1957, „ N o t e s A f r i c a i n e s " , n r 78: 1958, s. 50—52. 8 W z w i ą z k u z tym, ż e Niger przecina k i l k a stref klimatycznych, w poszcze­ g ó l n y c h o d c i n k a c h r z e k i w y l e w n a s t ę p u j e w r ó ż n y m c z a s i e . W biegu g ó r n y m w y ­ s t ę p u j e on w lecie, z m a k s y m a l n y m s t a n e m w ó d w e w r z e ś n i u — p a ź d z i e r n i k u . N i ­ ż ó w k a — w k w i e t n i u — m a j u . Wysokie wody s p ł y w a j ą w dół rzeki i w y l e w w oko­ l i c a c h T i m b u k t u n a s t ę p u j e w s t y c z n i u . W d o l n y m biegu w y s t ę p u j ą d w a w y l e w y rocznie — w lipcu, z m a k s i m u m w e w r z e ś n i u (powodowany m i e j s c o w y m i desz­ czami) oraz w l u t y m (powodowany s p ł y n i ę c i e m w y s o k i c h w ó d z basenu g ó r n e g o N i g r u ) . H . B u s s o n , Le regime du Niger, „ A n n a l e s de G é o g r a p h i e " , t. 4: 1895, s. 202—209. 9 t. 45: V . F r o l o w , Une 1936, s. 206—209. monographie du Niger moyen, „Annales de Geographie", �224 MICHAŁ T Y M O W S K I Wielka obfitość ryb, w warunkach sprzyjających stałemu i szybkie­ mu reprodukowaniu się tej fauny, nadaje rybołówstwu nigeryjskiemu poważne znaczenie. Toteż rybołówstwo było jednym z najstarszych zajęć mieszkańców terenów leżących nad łukiem Nigru. Dzisiejsze grupy uprawiające rybołówstwo to Somono i Bozo w zachodniej części łuku Nigru oraz Sorko (gałąź plemienia Sonraj), w części wschodniej. Bozo i Sorko są grupami etnicznymi, natomiast Somono nie są odrębną grupą etniczną, ale zawodową. Zajmiemy się najpierw terenami nad Nigrem zachodnim, gdzie żyją Bozo i Somono. Dzisiejsze w y n i k i badań historycz­ nych i etnograficznych prowadzą do wniosku, że Bozo stanowili najstar­ szą znaną nam grupę plemienną, zamieszkującą strefę wewnętrznej delty Nigru. Świadczy o t y m tradycja Bozo, którzy twierdzą, że byli pierwszy­ mi ludźmi, jacy zajęli obecnie zamieszkiwane przez nich ziemie . Jed­ nak informację taką znaleźć można w tradycjach innych ludów, które chętnie przypisują sobie odwieczne posiadanie aktualnie zajmowanych terenów. Istnieją jednak inne dowody. Oto dzisiejsi Bozo posiadają w stosunku do wody uprawnienia specjalne, które świadczą o ich pierw­ szeństwie w zasiedleniu brzegów Nigru. Uprawnienia te mają dwojaki charakter. Po pierwsze Bozo posiadają władztwo wody (la maitrise de 1'eau). Jest to prawo zajmowania terenu, które wyrasta bądź z upraw­ nień pierwszego przybysza na dany teren, bądź z darowizny pierwszych osadników na rzecz przybyłych później, a związanych z n i m i najczęściej więzami rodzinnymi. Nie byłby to dowód ostateczny, gdyż obok Bozo, również i Somono posiadają (chociaż nie zawsze) władztwo wody. Jed­ nakże Bozo posiadają uprawnienia sakralne (sacrificature) o wiele częś­ ciej niż Somono, a co więcej są też jedynymi ludźmi w zachodniej części łuku Nigru, k t ó r y m wiara w kontakt z duchem wody Faro pozwala na budowę ł o d z i i specjalnych tam służących do połowu ryb . Te prawa sakralne, które przysługują Bozo, są świadectwem ich pierwszeństwa w osadnictwie nad zachodnim Nigrem, oczywiście w czasach uchwytnych historycznie. Jest to zresztą pogląd wysuwany przez literaturę przed10 11 12 1 0 13 J . D a g e t, L a peche dans la Delta Central du Niger, des A f r i c a n i s t e s " , t. 19: 1949 z. 1, s. 15; P . M a l z y , modes 1 1 de peche, „Bulletin J . D a g e t, L a peche 1 8 V. P a q u e s , 1 3 D a get, arabé..., s. 81. N a w e t s. dans ětude monographique, Societě et leurs „ B u l l e t i n de l ' I F A N " , la Paris 1954, s. 96. Delta Central, s. 13; t e n ż e , L a peche á Diaf­ w w y p a d k u , gdy r o d z i n a S o m o n o p o s i a d a w ł a d z t w o w o d y o b s z a r z e , gdzie m o ż n a ł o w i ć t y l k o z a p o m o c ą t a m , p o w i e r z a i s a m p o ł ó w rodzinie Bozo, w z a m i a n za c z ę ś ć z ł o w i o n y c h Bozo. Niger 41—49. L e s Bambara, L a peche du de l ' I F A N " , t. 8: 1946, s. 102. á Diafarabé, s e r i e B , t. 18: 1956 z. 1—2, „ J o u r n a l de l a L e s BoZos się b u d o w ę ryb. Część tę tej na tamy określają �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 225 NIGRU 14 miotu . Poważnych dowodów na poparcie tego poglądu dostarcza też stosowana przez Bozo technika połowu. Technika ta, będąca wynikiem wielowiekowych tradycji, jest bardziej archaiczna niż technika Somono . Tak więc wszystko przemawia za tym, że rybacy Bozo są najstar­ szą znaną nam grupą etniczną, żyjącą nad Nigrem zachodnim i stąd mamy podstawy traktować rybołówstwo jako najstarsze zajęcie ludności tych terenów. W I X w . na obszar wewnętrznej delty naciera z północy lud Soninke, twórca potężnego państwa Ghana . Granice Ghany sięgały Nigru na przestrzeni od dzisiejszego Bamako do jeziora Debo . Soninke, lud r o l ­ niczy, narzucili Bozo swą władzę . Można też sądzić, że oni to właśnie wprowadzają na tereny nadnigeryjskie nową gospodarkę — rolnictwo. Uprawa roli rozwija się więc na terenie wewnętrznej delty Nigru co najmniej od I X w. п. е., a jeżeli nawet znana była wcześniej, to w tym. właśnie okresie dokonał się jej znaczny bardzo r o z w ó j . Rolnictwo nie wyparło oczywiście rybołówstwa. Przeciwnie, sądzić można, że spowo­ dowało raczej jego rozwój, wciągając ten typ gospodarki w relacje hand­ lowe. W czasie, gdy od północy zajmowali omawiane tereny Soninke, od południowego wschodu posuwali się k u północy rolnicy Bambara. Do X I I w. Bambara osiedlili się nad Nigrem, pozostając przy swych za­ jęciach rolnych . Tak więc w okresie od I X do X I I w. obserwujemy na terenie wewnętrznej delty Nigru ustalenie się osadnictwa rolniczego. 15 16 17 18 19 20 1 4 Ch. M o n t e i l , Monographie s. 151—152; D a g e t , La peche dans de Djénné, le Delta cercle Central..., et ville, Tulle s. 13—17. L i t e r a t u r a s z c z e g ó l n i e t r a d y c j ę o p o c z ą t k a c h miasta D ż e n n e , gdy z d o b y w c y M a r k a fundując dowód uzależnienia kralnych szych je w nowym miejscu w ofierze kobietę Bozo przez nowo p r z y b y ł y c h . (obrzędowych) najeźdźców zabili jest Bozo. W i d z i (Soninke), się w tym Samo pozostawienie spraw sa­ do z i e m i c z y w o d y p i e r w o t n y m o s a d n i k o m p r z e z częstą praktyką w stosunkach panujących w 1903, omawia później­ Afryce Z a ­ chodniej. 1 5 W o b e c ostatnio z a c h o d z ą c y c h z m i a n a r c h a i z m techniki Bozo mocniej tuje prace z p o c z ą t k u X X w.; M o n t e i l , Monographie obecne: D a g e t, La peche Central..., 1 6 " dans D a g e t , L a peche dans M а u n y, Tableau la Delta la Delta Central... géographique de Djénné, s. 13. s. 15, M o n t e i l , de l'ouest akcen­ s. 155—156, n i ż Africain op. cit., s. 151, 88. au Moyen Age, s. 510. 1 8 Patrz 1 8 B o z o do d z i ś n i e s ą p r a w i e n i g d y r o l n i k a m i . B y ć m o ż e s t o s o w a l i o n i s z e r z e j przed tradycja podbojem prawach zajęciem) uprawę sakralnych wiadomości o założeniu Dżenne do roli, ale brak ziemi. p o d a n a w p r z y p i s i e 14. n a to d o w o d ó w , Ż e zdobywcy o centrum ich p a ń s t w a — Ghana oraz fakt, że Marka, dzisiejsi Soninke Paques, op. cit., s. 45. IS — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 w potomkowie zachowanych rolnikami, (gdzie r o l n i c t w o b y ł o z a j m u j ą s i ę tradycyjnie u p r a w ą roli — M o n t e i l , я choćby byli XI-wiecznych op. cit., s. 151. świadczą podstawowym najeźdźców �226 MICHAŁ T Y M O W S K I Późniejsze inwazje na te ziemie, najazdy z Mali, Sonraj, najazd Maro­ kańczyków, nie łączyły się ze stałym i licznym osadnictwem zdobywców. Liczną nową grupę stanowili natomiast koczownicy Fulbe, hodowcy bydła. Prawdopodobnie wyspecjalizowani w rybołówstwie Bozo przeznaczali ryby z połowów nie tylko na spożycie własne, ale i na wymianę z r o l ­ nikami . Wprawdzie kalendarz zajęć rolnych w Sudanie Zachodnim pozwala także rolnikom na dokonywanie połowów (gdyż czas wolny od zajęć w polu przypada właśnie w okresie pomyślym dla rybołówstwa), ale brak odpowiednich umiejętności, narzędzi, jak również przekonanie o wyższości pracy rolnika nie pozwoliły ludom Bambara i Soninke rozvwinąć własnego r y b o ł ó w s t w a . Ryby dostarczane przez Bozo na rynek stają się towarem. Są to ryby suszone, produkt trwały, nadający się do handlu znakomicie i poświadczony źródłowo już w X I I w . Z pewnością liczebność plemion rolniczych, szczególnie Bambara, była większa niż B o z o i podaż ryb była zbyt mała wobec niewielkiej liczby rybaków. Kształtuje się więc nowa grupa społeczna — Somono. Badania etnograficz­ ne opisując dzisiejszych Somono nie wnikają w ich przeszłość. Brak więc danych dotyczących powstania tej grupy. Jedna rzecz wydaje się w ka­ żdym razie istotna. Powstanie grupy Somono związane było najpewniej z zapotrzebowaniem na ryby, którego nie było w stanie pokryć nieliczne plemię Bozo. Somono są bowiem grupą zawodową, nie etniczną. W litera­ turze nazywani są kastą, co częściowo tylko odpowiada charakterowi tej grupy. Ich język to język Bambara, ale etnicznie pochodzą od Bambara, Soninke, Sonraj, Bobo, Mossi, Fulbe i innych ludów. Mówią o t y m ich cechy fizyczne oraz tradycje przodków. Człowiek nie rodził się Somono, ale mógł się n i m stać, gdy zajął się rybołówstwem. W ten sposób powstała kasta rybaków, dziś już zamknięta, zbliżona też obecnie typem i trybem życia do Bozo. To podobieństwo potrafiło zmylić starszych badaczy, obecnie wiadomo jednak, że rybacy Bozo i rybacy Somono to grupy odrębne . Somono są dziś o wiele od Bozo liczniejsi. Są też bogatsi, bo 21 22 2 3 24 25 2 1 W w i e l k i e j r o d z i n i e B o z o do c z a s ó w o b e c n y c h z a c h o w a ł s i ę z w y c z a j p o l e ­ g a j ą c y n a o d d a w a n i u do d y s p o z y c j i n a c z e l n i k a w i e l k i e j r o d z i n y w s z y s t k i c h r y b z ł o w i o n y c h kolektywnie i indywidualnie. Naczelnik c a ł o ś ć p o ł o w ó w dzieli na c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p o ż y c i e oraz n a c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p r z e d a ż l u b w y m i a n ę . S y s t e m ten jest j u ż d z i ś w z a n i k u . D a g e t , La peche á Diafarabé..., s. 42. 2 2 oczerk A . B . L e t n i e w, Dieriewnia 1950—1959 gg), M o s k w a 1964, 2,1 p 2 4 r z e z idrisiego, s. Zapadnogo 28. Mali (socialno-ekonomiczeskij p a t r z p r z y p i s y 34 i 35. D z i ś B a m b a r a l i c z ą o k o ł o 800 000 l u d z i ( P a q u e s , op. cit., s. 6), a B o z o 15 000 ( D a g e t , La peche dans la Delta Central..., s. 14; M a í z y, op. cit., s. 102). и D a g e t , L o peche dans la Delta Central..., s. 16, 17. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 227 NIGRU 2& ich techniki połowu są bardziej rozwinięte niż u Bozo . Znajdujemy w tym jeszcze jeden dowód na to, że Somono są grupą młodszą, po­ wstałą w czasach, gdy popyt na ryby przerósł możliwości produkcyjne Bozo, a nad Nigrem było jeszcze dostatecznie wiele miejsc nieeksploatowanych . Trudno jest niestety ustalić dokładnie okres wykształcania się grupy Somono. Występują oni w źródłach X V I I w., odegrali pewną rolę przy powstaniu miasta Segu. Czasy powstania i ukształtowania się tej grupy muszą być jednak wcześniejsze, przypadają być może na okres ustalenia się osadnictwa rolniczego nad zachodnim odcinkiem łuku Nigru. Historia rozwoju rybołówstwa na t y m terenie przedstawia się w świe­ tle przeprowadzonych wyżej rozważań w następujący sposób. Było to zajęcie najwcześniejsze pierwotnych mieszkańców tego obszaru — Bozo. Podboje i kolonizacja rolnicza prowadzone od I X w. przez Soninke z północy i od X I I w. przez Bambara z południa nie odebrały znaczenia rybołówstwu. Przeciwnie, nastąpił jego rozwój wobec zagęszczenia się osadnictwa i możliwości nabywczych osiadłej nad Nigrem i Bani ludności rolniczej. Popyt na ryby przekroczył w pewnym, nieuchwytnym dziś dokładniej momencie możliwości produkcyjne nielicznych Bozo. Dało to początek rozwojowi rybackiej grupy Somono. Nieco inaczej wyglądała sytuacja rybołówstwa we wschodnim odcinku łuku Nigru. Warunki tamtejsze są mniej dla rybaków dogodne, a tereny zalewane przez wezbrane wody rzeki o wiele mniejsze. Niemniej jednak rybołówstwo należy także i tam do najstarszych zajęć ludności. Pierwsi mieszkańcy tych terenów, których potomkowie zwani są dziś Do, byli rybakami. Dzisiaj Do są władcami wody, posiadają też prawa sakralne związane z rzeką . Do są jednak nieliczni, nie oni też odgrywali w cza­ sach historycznych główną rolę w eksploatacji bogactw rzecznych. Rolę taką od V I I w. pełnili i do dziś pełnią rybacy Sorko. W literaturze historycznej poglądy te na temat najbardziej odległej historii ludu Sonraj, do k t ó r y c h należą obecnie Sorko, są podzielone. Literatura starsza w pracach M . Delafosse, Y. Urvoy, a także współczesne prace J. Rouch , wyrażają pogląd, według którego lud ten dzieli się od najdawniejszych czasów na spokrewnione ze sobą grupy: rybaków Sorko, myśliwych 21 2S 29 2 8 Patrz przypis 15. 2 7 Tarikh el-Fettach, par Mohamoud Kati et 1'un de ses petits fils, a r a b e , t r a d u c t i o n f r a n c a i s p a r O . H o u d a s , M . D e l a f o s s e , P a r i s 1964, s. 121 cytuję Tel-F). 2 8 2 9 J. R o u c h , Les Songhay, Paris 1954, s. te,xte (dalej 8. M . D e l a f o s s e , Les Noirs de VAfrique, Paris stoire des p o p u l a t i o n s d u Sudan Central, P a r i s 1936, s. 8, 9. 1922, s. 53; Y . U r v o y , s. 24, 26; R o u c h , op. Hicit, �228 MICHAŁ T Y M O W S K I Gabibi i rzemieślników Gohu. Samo pochodzenie ludu Sonraj jest nie­ jasne, w każdym razie przybyli oni w V I I w. naszej ery nad średni Niger, do Dendi i prowadzili stamtąd stałą ekspansję w górę rzeki, gdzie istniało już osadnictwo rybackie ludu Do. Najbardziej aktywni z Sonrajów rybacy Sorko przeważali nad resztą ludności. Ich przewaga obudziła opór Gabibi, którzy wezwawszy na pomoc nomadów pobili Sorko, zajęli ich stolicę Kukia (przypuszczalnie między Gao a Tillabery) zakładając tam dynastię Dia. Sorko, pod wodzą legendarnego Faran Maka Bote , ruszyli w górę rzeki, założyli w V I I I w. Gao, później nieco Bamba, dotarli wzdłuż Nigru aż do rejonu wielkich jezior, gdzie w X I I w. zatrzymali ich ekspansję rybacy Bozo. W t y m czasie, około roku 1000, władca z Kukia, Dia Kossoi, przyjął islam i przeniósł swą siedzibę do Gao, które rozwijało się najpomyślniej. Ukształtowało się wtedy jednolite państwo Sonraj. Literatura współczesna w pracach J. Boulnois i Boubou Hama oraz M . Małowista wyraża pogląd nieco odmienny. Jednolity lud Sonraj, w skład którego weszli rybacy Sorko i ludność osiadła, powstał około X I V w. W czasach wcześniejszych nie istniała jedność plemienna tych grup, a rybacy Sorko jako najbardziej prężni i silni wymuszali na reszcie ludności daniny, co doprowadziło do znanego nam faktu oporu i stworzenia państwowości z dynastią Dia na czele. 30 3 1 W każdym razie bardzo stare pochodzenie rybołówstwa jako zajęcia ludów mieszkających na wschodzie łuku Nigru nie ulega wątpliwości. Rybołówstwo było bowiem zajęciem Do, było też zajęciem Sorko. Ale dalszy rozwój sytuacji na wschodzie był inny niż w wewnętrznej delcie Nigru. Wpłynęło na to kilka czynników. Przede wszystkim Sorko b y l i ludem licznym, jak dowodzi tego prężność ich ekspansji oraz ich liczeb­ ność dzisiejsza . B y l i więc w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na ryby: własne i ludności osiadłej, t y m bardziej że warunki dla rozwoju rolnic­ twa, mniej pomyślne niż w delcie wewnętrznej, ograniczały rozmiary rozwoju osadnictwa rolniczego. Nie zaistniała więc potrzeba rozwoju grupy rybackiej zawodowej, nieetnicznej, jak to było np. z grupą Somono. Jedynie w rejonie jezior, na pograniczu osadnictwa Sorko i Bozo, powstała odpowiadająca Somono u Bambara grupa Korongoy . Jest to jednak grupa nieliczna, tak że na jej tereny przybywają Bozo i Somono. Powstanie grupy Korongoy można zresztą wiązać bardziej z sytuacją r y ­ bołówstwa w zachodniej niż we wschodniej części łuku Nigru. Natomiast 32 3S 3 0 Rouch, 3 1 J. B o u l n o i s , magie 3 2 de 3 8 Sonrai, Rouch, p o n a d 600 op. Paris op. cit., tysięcy Rouch, cit., op. s. 9. Boubou 1954, Hama, s. 28; s. 5—8, s. 22. de Gao. cit., Histoire, s. 358, coutumes i grup asymilowanych). et 359. podaje p r z e g l ą d literatury i cyfry s i ę g a j ą c e (wszystkich S o n r a j ó w cit., Empire M a ł o w i s t, op. obecnie �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 229 NIGRU cały wschodni odcinek łuku Nigru obsługują rybacy Sorko. Tamtejsza odmienność sytuacji rybołówstwa polega więc na t y m , że jest ono za­ jęciem licznego odłamu ludności. Jest to dziedzina grająca t y m powa­ żniejszą rolę w całości gospodarki, że jest to kraj uboższy niż na zachodzie. Wreszcie różnice środowiska naturalnego wpłynęły także na odmienność technik połowu, inne u Bozo i Somono, inne u Sorko. * Dane etnograficzne i historyczne o omawianych grupach nie wyczer­ pują oczywiście zagadnienia. Charakter pisanego materiału źródłowego, typowy dla wczesnego średniowiecza, wyklucza wprawdzie jakiekolwiek ustalenia liczbowe, ale pozwala sądzić, że rola rybołówstwa była poważna. W skąpym materiale są bowiem stosunkowo częste wzmianki o połowach ryb i ich spożyciu. Pierwsza wzmianka pochodzi jeszcze z połowy X I I w. Arabski geograf A l Idrisi w opisie Zachodniej A f r y k i podaje: „W Nilu żyją różne rodzaje ryb i dużych, i małych. Żywi się nimi duża część Sudańczyków. Łowią je, solą i zbierają na zapas. Ryba ta jest gruba i bardzo tłusta" . Wzmianka ta dotyczy Sudanu Zachodniego, gdzie N i l „płynie ze wschodu na zachód". Chodzi tu więc o znany średniowieczny i nowożytny błąd geografów arabskich i europejskich. Cytowany N i l Idrisiego to Senegal lub Niger. (Nie umiano ich bowiem odróżnić aż po wiek X V I I I , myląc w dodatku obie rzeki z rzekomą odnogą Nilu). D w u ­ krotnie jeszcze dodaje Idrisi pisząc o ludach Sudanu Zachodniego „głów­ ną część ich pożywienia stanowi ryba..." oraz o mieszkańcach Mali, więc wyraźnie już o Nigrze: „jedzą oni też ryby, które łowią" . Mamy więc już w X I I w. wyraźnie potwierdzony fakt znacznego udziału rybołówstwa rzecznego w wyżywieniu ludności interesujących nas terenów. Krótkie wzmianki o spożyciu ryb przekazali Ibn Batuta w X I V w. i Leon Afrykańczyk w wieku X V I . Najbardziej obfity materiał pisany przynosi jedna z dwóch kronik zachodniosudańskich — Tarich el-Fettasz, dzieło Mahmuda K a t i i jego nie znanego z imienia wnuka, spisane w X V I w., a przeredagowane i uzupełnione w X V I I . Wnuk Katiego wspominając w połowie X V I I w. wyidealizowane „stare, dobre czasy" stwierdza, że ,,Bóg mnożył ryby w jeziorach i odnogach rzeki, gdzie rybacy łapali je w takiej ilości, że nie sposób byłoby je M № 3 6 8 4 Sahary, 3 8 3 6 Arabskie Istoczniki X—XII wieków po t. 2, M o s k w a — L e n i n g r a d 1965, s. 284. Ibidem, s. 285. etnografii i istorii Afriki Voyages ďlbn Batoutah, ed. et t r a d . С . D e f r e m é r y , В . R . S a n g u i n e t t i , P a r i s 1858, s. 435 (dalej c y t u j ę Ibn Batuta); Jean Léone VAfricain, Description l'Afrique, t. 1—2, t r a d . A . E p a u l a r d , t. 2, P a r i s 1956, s. 470 ( d a l e j c y t u j ę Leon kańczyk). jużniee t. 4, de Afry­ �230 MICHAŁ T Y M O W S K I 37 zliczyć" . Ten obraz rybołówstwa umieszczony został obok innych zajęć — rolnictwa, hodowli i zbieractwa owoców w buszu. Wymienione więc zostały najważniejsze sposoby zdobywania żywności, wśród nich oczy­ wiście rybołówstwo. Wielu danych dostarczyć może analiza innych fragmentów Taricb el-Fettasz, odnoszących się do istnienia systemu powinności służebnych w Mali i Sonraj . Kronika wymienia dwie grupy służebne, których powinności związane były bezpośrednio z rzeką. Pierwszą z tych grup byli rybacy, nazwani w jednym ze spisów Zendż, w drugim zaś Sorko . Treść nazwy 'Zendż' stosowana szerzej jest bardzo trudna do interpretacji ze względu na pewne niekonsekwencje jej użycia w Taricb el-Fettasz. Wydaje się jednak, że w samych spisach grup służebnych nazwa 'Zendż' odpowiada nazwie 'Sorko'. Dowiadujemy się, że w końcu X V w., podczas reform Askii Mohammeda Wielkiego, rybacy Sorko stanowili już grupę służebną o niskiej pozycji społecznej. Co więcej kronika podaje, że Sorko, wraz z innymi grupami służebnymi, byli poprzednio własnością dynastii Szi (Sonni) . Tak więc pozycja społeczna Sorko uległa bardzo poważnej zmianie. Wiadomości przedsta­ wione poprzednio ukazywały tych rybaków jako najbardziej prężny w okresie V I I — X I I w. element we wschodniej części łuku Nigru. W X V w. są oni j u ż grupą zależną. Jakie wypadki zepchnęły ich w dół hierarchii społecznej — skazani jesteśmy jedynie na domysły. Być może dokonali tego właśni władcy, chcąc opanować prężną, więc nie­ bezpieczną grupę; być może to władcy Mali, podczas swego panowania w X I V w. nad Sonrajem, stworzyli tam z Sorko grupę s ł u ż e b n ą , a póź­ niejsza dynastia Szi (Sonni) przejęła tylko własność tej grupy. Odpo­ wiedzi pewnej udzielić nie sposób. W każdym razie, skoro jeszcze w X I I w. Sorko prowadzą ekspansję w rejonie wielkich jezior i walczą z Bozo, ich uzależnienie przypada najwcześniej na wieki X I I I lub X I V . 38 39 40 41 Jeżeli jednak materiał źródłowy nie pozwala na poznanie okoliczności upadku znaczenia rybaków Sorko, to przyczyny tego upadku można hipotetycznie wyjaśnić. Hipoteza ta dotyczy zresztą także sytuacji Bozo w zachodniej części łuku Nigru. Wydaje nam się, że sprawę należy wiązać z ogólną sytuacją gospodarczą terenów nadnigeryjskich. Rybo­ łówstwo było zajęciem pierwotnym. Później rozwinęło się osadnictwo rolnicze. Zrazu rzadkie, w miarę upływu wieków stale zagęszczające się. 3 7 T e i - F , s. 317. 3 8 T e l - F , s. 20—21, 107—111. 3 0 I s t n i e j ą d w i e l i s t y g r u p s ł u ż e b n y c h , obie w k r o n i c e Tarich została o m ó w i o n a blem kast w artykule R. K a r p i ń s k i e g o , w Z a c h o d n i m Sudanie, 4 0 T e l - F , s. 20, 106. 4 1 J . R o u c h , Contribution Organizacja el-Fettasz. służebna Sprawa a pro­ „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 2, s. 235—249. á l'histoire des Songhay, I F AN, Dakar 1953, s. 205. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU 231 Początkowo agresywni, szybko zmieniający dzięki rzece miejsce za­ mieszkania rybacy, przeważali nad ludnością rolniczą. Rozwój osadnictwa rolniczego przyniósł jednak zmianę sytuacji. Rybacy znaleźli się w mniej­ szości, a ich zajęcie — rybołówstwo — nie dawało tak solidnych, jak rolnictwo, podstaw gospodarczych władzy. Wreszcie sama rzeka, źródło ruchliwości i siły rybaków w okresie wczesnym, wobec rozwoju osad­ nictwa rolnego stała się przyczyną słabości Sorko i Bozo. Rozrzuceni wzdłuż Nigru na bardzo długim, kilkusetkilometrowym odcinku, ko­ czujący grupami wielkorodzinnymi tam, gdzie lepsze łowiska dawały możliwość większych połowów, rybacy nigdzie nie stanowili ludności zamieszkującej w sposób zwarty jakieś większe obszary. Ułatwiało to silniejszym gospodarczo i bardziej zwartym rolnikom przejęcie władzy nad terenami nigeryjskimi. Przytaczaliśmy już dane dotyczące I X - i X I I -wiecznego rozwoju rolniczego osadnictwa Soninke i Bambara w za­ chodniej części łuku N i g r u . Potwierdza to naszą hipotezę. Być może podobna sytuacja wystąpiła i w części wschodniej, a przekazy o walkach Sorko z Gabibi i Gohu w wiekach V I I i V I I I są właśnie pierwszym śladem tych bardzo poważnych zmian gospodarczych i politycznych, które uległy w czasach późniejszych nasileniu i sprowadziły w X I I I lub X I V w. rybaków Sorko do roli grupy służebnej. Od tego czasu Sorko dostarczali państwu ryb i łodzi wraz z załogą. Powinność w rybach została określona bardzo elastycznie, wynosiła ona od 1 do 10 wiązek ryby suszonej, zależnie od możliwości każdego rybaka i nie przekraczała nigdy 10 w i ą z e k . W przeciwieństwie do powinności innych grup służebnych, w wypadku Sorko kronikarz nie podał, czy rozmiary ich daniny w rybach zostały zmienione przez Askię Mohammeda w trakcie reform systemu służebnego. Nie wiemy więc, czy za dynastii Szi (Sonni) 42 43 4 2 4 3 Patrz wyżej. Tel-F, s. 110. P r z y t a c z a m y t e k s t ź r ó d ł a w c a ł o ś c i ze w z g l ę d u n a p o d s t a w o w e z n a c z e n i e u r y w k a d l a naszego t e m a t u : « C h a q u é Z e n d j i d e p u i s l e K a n t a j u s q u ' a u Sibiridougou, devait é g a l e m e n t une redevance qui était percue c h a q u é a n n é e au m o m e n t de l a b a i s s e des e a u x d u F l e u v e . E l l e consistait, p o u r c e u x q u i é t a i e n t e n m e s u r e de les f o u r n i r , e n 10 p a q u e t s de poisson s é c h é ; p o u r ceu,x q u i n e p o u v a i e n t en f o u r n i r q u e 9, elle é t a i t de 9; p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u e 7, elle é t a i t de 7, et a i n s i de s u i t e j u s q u ' á u n s e u l p a q u e t p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u ' u n , c h a c u n s'acquittant s e l o n ses m o y e n s , s a n s toutefois q u e l a r e d e v a n c e p ü t j a m a i s d é p a s s e r 10 p a q u e t s » . ( „ K a ż d y Z e n d ż od K a n t a do S i b i r i d u g u b y ł r ó w ­ n i e ż w i n i e n d a n i n ę , k t ó r a p o b i e r a n a b y ł a co r o k u w o k r e s i e n i s k i e g o s t a n u w ó d w R z e c e . S k ł a d a ł a s i ę ona d l a t y c h , k t ó r z y b y l i w s t a n i e t y l e d o s t a r c z y ć , z 10 w i ą ­ z e k r y b s u s z o n y c h , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć j e d y n i e 9, w y n o s i ł a 9, d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o 7, w y n o s i ł a 7 i t a k d a l e j a ż do j e d n e j w i ą z k i , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o j e d n ą , k a ż d y w y w i ą z y w a ć s i ę m u s i a ł zgod­ n i e ze s w o i m i m o ż l i w o ś c i a m i , z t y m ż e d a n i n a n i e m o g ł a n i g d y p r z e w y ż s z a ć 10 w i ą z e k " ) . �232 MICHAŁ T Y M O W S K I obowiązywał równie elastyczny sposób pobierania powinności, czy też nie. Ryby oddawano corocznie ,,w momencie niskich wód w Rzece" , czyli w czasie następującym bezpośrednio po okresie najpomyślniejszych połowów. Wskazuje to na dobre zorientowanie państwa w zagadnieniach r y b o ł ó w s t w a . Natomiast sposób oddawania daniny, od 1 do 10 wiązek ryb, świadczyć może o niewielkich rozmiarach nadwyżki uzyskiwanej przez poszczególnych rybaków w rejonach mniej dla rybołówstwa do­ godnych i o braku silnego nacisku ze strony aparatu państwowego w kierunku zwiększenia d a n i n y . W każdym razie wobec dużego obszaru państwa i stosunkowo dużej liczebności Sorko całość corocznie zbieranej daniny w rybach była znaczna. Ryby te przeznaczone były na różne potrzeby aparatu państwowego: z pewnością stanowiły część pożywienia dworów w Gao, Tendirmie, jak też — co szczególnie ważne — wojska . Druga z grup służebnych związanych z rzeką nazwana jest w kronice Tyindiketa. Nie jest to nazwa etniczna, gdyż, jak podaje kronikarz, słowo to „oznacza w ich w ł a s n y m języku ścinacze trawy" . Wiadomość ta naprowadza nas na pewien ślad, gdyż 'tyindiketa' jest słowem z języka mandingo . W dodatku grupa ta była służebna jeszcze w państwie M a l i . I wreszcie największe obszary o obfitej wegetacji trawy burgu (Echinochlea stagnina) leżą w wewnętrznej delcie Nigru i wokół jeziora Debo. Chodzi więc wyraźnie o obszar zachodni łuku Nigru i o jakąś część ludu Mandingo. Wydaje się, że Tyindiketa byli to po prostu Bozo. Język Bozo jest jednym z dialektów mandingo : mieszkają oni właśnie na terenie obfitej wegetacji burgu i są ludem najsilniej związanym z r z e k ą . W przekonaniu t y m utrwala nas dalsza historia grupy Ty­ indiketa. Powinności w ścinanej na paszę dla koni trawie burgu oddawali 44 45 46 41 48 49 б 0 51 52 4 4 Patrz przypis 43. 4 5 W p a ń s t w i e Sonraj istniał specjalny urzędnik hari-farma, p o w i e r z o n e b y ł y s p r a w y z w i ą z a n e z r z e k ą . Tel-F, s. 142, 165, 216. którego pieczy 4 6 B r a k tego n a c i s k u j e s t b a r d z o c i e k a w y . M a ł o w i s t, op. cit., s. 433, w i d z i w tym słusznie d o w ó d bogactwa p a ń s t w a c i ą g n ą c e g o zyski z handlu z e w n ę t r z n e g o . Nie w y k l u c z a to f a k t u s z c z u p ł o ś c i n a d w y ż k i u z y s k i w a n e j w n i e k t ó r y c h m n i e j b o ­ g a t y c h w r y b y o k r ę g a c h . W y d a j e s i ę , ż e oba z j a w i s k a u z u p e ł n i a ł y s i ę n a w z a j e m w s w y m w p ł y w i e na o p i s a n ą w y ż e j p o l i t y k ę p a ń s t w a . 4 7 stwa Nastawienie organizacji s ł u ż e b n e j na zaspokojenie m i l i t a r n y c h potrzeb a k c e n t u j e K a r p i ń s k i , op. cit., s. 247, 248. 48 Tel-F, b e r t y , Les 4 » Tel-F, 5 0 Tęl-F, s. 109. C h o d z i tu o t r a w ę burgu associations vegetales de la vallée s. 109, s. 109. nota 5 1 Malzy, op. 5 2 Kronika podaje Bozo. cit., pań­ (Echochlea stagnina). Patrz G . R o ­ moyenne du Niger, B e r n 1946, s. 165. 2. s. 100; P a q u e s , nazwę Tyindiketa, Les nie Bambara, s. 2. wymienia natomiast nigdy nazwy �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 233 NIGRU oni za czasów panowania Mali oraz w Sonraju, za dynastii Szi (Sonni). Askia Mohammed (w końcu X V w.) wprowadził zmianę. Utrzymana została powinność w burgu, ale od czasu reformy Tyindiketa mieli obok tego budować łodzie na potrzeby państwa, a młodzież używana była do służby na dworze władcy. Narzucono też tej grupie daninę w dzieciach . W reformach tych mamy pewne elementy potwierdzające hipotezę, że chodzi tu o Bozo. Obowiązek budowy łodzi mógł być narzucony tylko ludziom ściśle związanym z Nigrem. Budowa łodzi bowiem wymaga specjalnych umiejętności, ponadto do dzisiejszych czasów ma też pewien charakter sakralny — jest wyrazem kontaktu z duchem wody Faro. Kontakt ten dziś „posiadają" jedynie Bozo i oni tylko, nigdy zaś Somono, budują łodzie . Danina w dzieciach świadczy o bardzo niskim miejscu Tyindiketa w hierarchii społecznej, co odpowiada naszej wiedzy o Bozo. Wreszcie omawiany fragment kroniki dotyczy wyraźnie zachodniej części państwa Sonraj . Skoro uznamy, że grupa Tyindiketa składała się z Bozo, czyli z rybaków, powstaje pytanie dlaczego ich powinności służebne nie zostały wyznaczone w rybie, jak u Sorko. Wydaje się, że Mali nie narzuciło i m danin w rybach wobec i tak bardzo dużej obfitości 5S 54 55 5 3 Tel-F, s. 109. «Quant avons parlé, c'était la tribu langue, signifie « c o u p e u r jusqu'á l'époque des á la des quatrieme l'askia de feraient des imposa service des quelque endroit qu'il danina czasów Gdy przeszli w uważał, c e r t a i n n o m b r e de które to Mali-koi słowo do nałożył w epoki les chevaux. dernier maintint s o i g n e r les cheveaux. Mohammed adultes palefreniers prenait en jeunes garcons auxquels i l faisait en truvát depuis Gao cette Toutefois obligation, enjoignant aux garcons employes comme ich języku szi na nich nową oznacza polegała r ę c e A s k i i M o h a m m e d a , ten ż e n a d a w a l i s i ę j e d y n i e do hammed pour jusqu'au effet soigner Sibiridou- c z w a r t e g o z 24 p l e m i o n , o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y , b y ł o to p l e m i ę Tyidiketa, od l'herbe chavaupc. L ' a s k i a ses chevaux, en de bons q u ' á nouvelle un g o u » . ( „ C o do couper jeunes d a n s cette t r i b u zwanych á l ' a s k i a M o h a m m e d , ce une p i r o g u e s dont les usage p o u r le nous Malli-koi consistait mot dont d ' h e r b e » . L e u r p r e s t a t i o n , d e p u i s le t e m p s des chi, leurs tribus dans leur i l t r o u v a qu'ils n ' é t a i e n t Mohammed fabriquer vingt-quatre qui, L o r i s q 'ils p a s s é r e n t e n t r e m a i n s de c o u t u m e , car des gens a p p e l é s T y i n d i k e t a , d'un ścinaniu ostatni p o d t r z y m a ł opieki nad powinność na «scinacza końmi. nakazując Tym trawy ów które młodzi chłopcy zatrudnieni jako koniuchy u ż y w a l i b y do się końmi, w jakimkolwiek koni. Mo­ łodzie, obsługi koni. miejscu gdyż Askia wyrabiać M o h a m m e d b r a ł w r z e c z y w i s t o ś c i z tego p l e m i e n i a p e w n ą i l o ś ć m ł o d y c h opiekować Ich dla zwyczaj, niemniej dorosłym ludzi trawy». Askia chłopców, którym rozkazywał s i ę one od G a o do S i b i r i d u g u " ) . O s t a t n i e s ł o w a tego f r a g m e n t u p o t w i e r d z a j ą znajdowałyby naszą h i p o t e z ę , ż e T y i n d i k e t a b y l i B o z o . A u t o r n i e p i s z e b o w i e m tak, j a k z w y k l e : „depuis Kanta ale j u s q u ' a u S i b i r i d o u g o u " , co daje w y j ą t k o w o części 5 4 5 5 państwa Paques, Patrz „depuis Sonraj, op. przypis cit., 53. Gao a więc s. oznaczało — w całym jusqu'au Sibiridougou" — 96. na terenach Bozo. państwie co Sonraj, oznacza w po­ zachodniej �234 MICHAŁ T Y M O W S K I 5e ryb na terenie wewnętrznej delty Nigru i wielkich jezior . Dla potrzeb wojskowych ważniejsze okazało się zorganizowanie dostaw burgu dla koni, gdyż łatwiej zaopatrywać się drogą kupna w ryby niż w trawę, która miała tylko jedno przeznaczenie (pasza) i nie mogła w warunkach tamtej gospodarki stać się towarem. Podobnie w państwie Sonraj, gdzie Sorko dostarczali takiej ilości ryb, że nie istniała nawet potrzeba nacisku ze strony państwa w kierunku zwiększenia d a n i n y , bardziej opłacalne okazało się utrzymanie powinności w burgu, następnie zaś, wraz z bardzo znacznym w Sonraj rozwojem transportu nigeryjskiego , rozszerzenie świadczeń o daninę w łodziach. Tak więc analiza materiału, jaki przynosi opis grup służebnych związanych swymi powinnościami z Nigrem, prowadzi nas raz jeszcze do wniosku o dużej obfitości ryb dostarczanych przez rybaków. Ryby te spożywane były oczywiście przede wszystkim przez samych rybaków. Bardzo ważne wydaję się jednak prześledzenie drogi, którą pożywienie z ryb docierało do pozostałej ludności w basenie Nigru. 57 58 Widzieliśmy, że dystrybucja złowionych ryb znajdowała się czę­ ściowo w rękach państwa. P a ń s t w o ściągało od Sorko daninę, po czym rozdzielało ją zgodnie z własnymi potrzebami. Nie był to obrót handlowy, towarowy, ale zorganizowana przez państwo cyrkulacja i podział dóbr. Taki stan rzeczy charakterystyczny był zresztą i dla innych dziedzin gospodarki Sonraju . Był to oczywiście tylko jeden z kierunków dystrybucji. Drugim kierunkiem był handel. Podkreślaliśmy to omawia­ jąc rozwój rybołówstwa nigeryjskiego w świetle historii poszczególnych grup rybackich. Źródła pisane świadczą dowodnie o istnieniu na oma­ wianych terenach szeregu targów na towary miejscowe, a nie tylko wielkich targowisk handlu z e w n ę t r z n e g o . Odczuwamy wprawdzie poważny brak szerszego opisu tych małych targów, ale obecność na nich ryb jako towaru jest poświadczona źródłowo. Ibn Batuta pisze, że w Gao 59 60 5 8 Są to większych tereny najkorzystniejszego 5 7 P a t r z tekst 5 8 M . T y m o w s k i , Niger Zachodniego tenże, jusqu'á 6 9 Le Niger, vole T y m o w s к i, jest lepiej Tarikh es-Sadi, Dienné XVI jako w., siěcle, op. cit., dzięki i naj­ fertile et droga s. obfitej par peuplé; („Terytorium wodna w wielkich państwach Sudanu des grandes états du 346—365; Soudan Occidental „ A f r i č a n a B u l l e t i n " , W a r s z a w a , n r 6: 1967, s. 73—95. jednak, że w es-Soudan, de l a s e m a i n e » . odbywają biologicznego „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 3, s. 354, w 355, tym Mali była 358. Sytuacja wypadku ona Abderrahman trad. O. Houdas, Paris est środowiska 45. de communication du XVI-e puszczać można 6 0 i przypis do końca la fin znana dla r y b połowów. marches Dżenne s i ę t a m l i c z n e t a r g i " ) ; Ibn ben Abdallah nombreux jest ż y z n e Batuta, w państwie Sonraj źródłowej. Przy­ podobna. 1900 ( d a l e j c y t u j ę Tes-S), des ta dokumentacji s'y i ludne; ben Imram ben Amir s. 24: « L e T e r r i t o i r e de tiennent każdego t. 4, s. 392—394, 432. tous les dnia jours tygodnia �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 235 NIGRU jest duża „obfitość ryżu, mleka, kur i ryb". Tę ważną wiadomość uzupełniają wcześniejsze i cytowane już wyżej fragmenty tekstu Idrisiego, który pisze o rybach jako o pokarmie całej ludności. Znane nam też już są fragmenty z dzieła Leona Afrykańczyka, gdzie autor pisze o pożywieniu mieszkańców Kabara, składającym się z r y b . A ludność Kabary to nie tylko rybacy, ale kupcy, obsługa transportu wodnego i lądowego i rozmieszczone tam oddziały wojskowe . Wreszcie pośrednio o handlu rybami świadczą późniejsze teksty, XIX-wieezne opisy podróżników europejskich. Szczególnie dużo miejsca rybołówstwu i handlowi rybami poświęcił René Caillié . Dzisiejsze badania wielkiej rodziny Bozo potwierdzają te fakty. Wielka rodzina jest wspólnotą, a członkowie jej pracują pod kierunkiem naczelnika rodziny. Wszystkie ryby, czy to złowione indywidualnie, czy kolektywnie, powinny być oddane naczelnikowi. Z całości tej część zachowana zostaje na potrzeby wspólnoty — posiłki są robione i spożywane wspólnie. Reszta ryb jest sprzedawana lub zamieniana na przedmioty rodzinie niezbędne, opłatę danin (dziś podatków), czynienie zwyczajowo przyjętych darów (co jest przecież p r y m i t y w n ą formą handlu) . Jeden tylko fragment kroniki Tarich. el-Fettasz pozornie przeczy powszechności spożycia ryb. Jest to historia starego Sorko zamieszkałego na pustkowiu, w miejscu, które Amar Komdiago, brat Askii Mohammeda Wielkiego, obrał na budowę swej stolicy, Tendirmy. Sorko przyjął dostojnych gości serdecznie, udzie­ lił im gościny, lecz pożywienie składające się wyłącznie ze świeżych ryb rychło wygnało przywykłych do bardziej rozmaitego zestawu potraw Amara i towarzyszy . Z podanej wiadomości wynika, że Sorko ten nie sprzedawał swoich ryb, nie wymieniał ich na zboże czy mięso. Był on jednak człowiekiem niewolnym, zbiegiem z Tembo, wyspy i miejscowości powyżej Gao , sądzimy stąd, że wiadomości tej uogólnić nie można. Zbie6 1 62 ез 64 e5 66 6 1 e 2 6 3 P a t r z t e k s t oraz p r z y p i s y T e l - F , s. 231. R. C a i l l i é , Centrale pedant Journal les 6 4 D a g e t, La 6 5 Tel-F, s. 34—36. d'un voyage peche 123: d Diafarabé, «Cependant en gens et q u i étaient dawał mu trwającego dura rassasiés» do á Jenné dans t. 2, s. 233, ayant offert hótes vécurent Tissiman, po de jest w á goście odżywiali się rybą lui Amar p o i s s o n , a u point q u ' i l s ofiarowaniu do zaniku. Amar, firent chez lui gościny Amarowi, j e d z e n i a ś w i e ż e r y b y i podczas p o b y t u u niego A m a r a 9 dni, l'Afrique 235—239. l'hospitalité et, p e n d a n t le s é j o u r que n e u f j o u r s , ses („Jednakże et t. 1—3, ... s. 42—43. D z i ś s y s t e m ten Tissiman, s e r v a i t á m a r g e r du poisson f r a i s , et ses á Temboctou o n n é e s 1824—1828, P a r i s 1830, tego s t o p n i a , ż e aż po­ i jego l u d z i im się prze­ jadła"). M Tel-F, s. 122. C i e k a w e , ż e w m a t e r i a l e ź r ó d ł o w y m d o t y c z ą c y m P o l s k i w c z e s n o ­ średniowiecznej znajdujemy opis b a r d z o podobny. Ebbo morzaninie, k t ó r y wraz z żoną ż y w i ł się tylko rybami podał świeżymi wiadomość o i suszonymi, Po­ nie �236 MICHAŁ T Y M O W S K I gły żył w odosobnieniu, bez kontaktów z innymi ludźmi, co kronikarz podkreśla niejednokrotnie, również opisaną historią z rybami. Mamy więc prawo przyjąć, że jest to przykład odosobniony i że dystrybucja ryb szła w dwu kierunkach — dokonywała się bądź na drodze handlu, bądź organizowana była ona przez państwo. J e d n ą lub drugą drogą ryby dostawały się do jadłospisu ludności nierybackiej. Zagadnienie dystrybucji ryb nasuwa jeszcze jeden problem. Połowy odbywały się przez cały rok, ale w pewnych okresach roku następowało ich znaczne nasilenie, ze względu na wyjątkowo dogodne warunki naturalne (podczas wylewu rzeki i podczas opadania w ó d ) . Prawdo­ podobnie w t y m właśnie okresie, kiedy produkcja była największa, na rynek dostawało się najwięcej ryb. Wiemy już także, że państwo po­ bierało daninę właśnie bezpośrednio po opadnięciu wód w rzece . Tak więc ryby spożywane były przez ogół ludności w pewnych okresach częściej, w pewnych zaś w mniejszej ilości. Istniało jednocześnie silne dążenie do wyrównania tych dysproporcji. Tylko część złowionych ryb była spożywana w stanie świeżym, szczególnie dotyczy to samych r y ­ b a k ó w . Natomiast na skutek bardzo szybkiego psucia się ryby w k l i ­ macie gorącym, przeznaczona na rynek i daniny ryba musiała przybrać postać produktu bardziej trwałego. Pierwszą o t y m informację zawiera XII-wieczny tekst Idrisiego, który pisał o soleniu ryby . Wydaje się, że jest to błąd autora, który nie znał sprawy bezpośrednio. Nie może to dotyczyć terenów nadnigeryjskich, gdzie sól była towarem zbyt cennym, mimo stałego i znacznego jej dowozu, by używać jej na szerszą skalę do konserwacji ryb czy mięsa. Natomiast sam przekaz Idrisiego, że ryby były konserwowane, jest niewątpliwie słuszny i prawdziwy. Późniejszy tekst kroniki Tarich el-Fettasz niejednokrotnie wspomina o suszeniu ryb . Był to rzeczywiście sposób najczęściej stosowany i do dziś pozostaje on najkorzystniejszą formą przechowywania ryb. Uzyskany w ten sposób produkt odpowiada około V wagi świeżej r y b y . Innym sposobem, który znany nam jest już tylko z dzisiejszych czasów, ale który odnosić możemy do przeszłości, jest wyrób oliwy. Oliwę wyrabia się z ryb Alestes leuciscus poprzez gotowanie, a następnie klarowanie płynu. 6 7 6 8 69 70 71 7 2 3 j a d a ł c h l e b a . G o d z i ł s i ę t y l k o s p r z e d a ć c z ę ś ć r y b z a s ó l . ( E b b o , l i b . 3, c a p . 4 M P H , t. 2, s. 54). W y p a d e k t e n u z n a ł H . Ł o w m i a ń s k i za z u p e ł n i e w y j ą t k o w y , g d y ż „ r y ­ b a c y s z c z e c i ń s c y l u b g d a ń s c y m i e l i pod d o s t a t k i e m c h l e b a , a r y b y ł o w i l i p r z e d e w s z y s t k i m n a s p r z e d a ż " . Początki Polski, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 341. C z a s w y l e w u r z e k i i s p a d k u p o z i o m u w ó d — p a t r z p r z y p i s 8. 8 7 6 8 Patrz przypis 43. 6 9 Patrz przypis 65. 7 0 Arabskie Istoczniki..., T e l - F , s. 110. 7 1 7 2 t. 2 s. 284. D a g e t, R a p p o r t . . . , s. 51; L e t n i e w , op. cit., s. 29. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 237 NIGRU Tubylcy uzyskują w ten sposób oliwę w ilości stanowiącej około 27% wagi ryb świeżych . Oliwa ta jest wysoko ceniona. W świetle źródeł oraz danych etnograficznych suszenie ryb wydaje się być jednak najwa­ żniejsze. * 73 O wadze rybołówstwa w całości gospodarki świadczy także bardzo duże zróżnicowanie metod połowu ryb. Metody te przebadane i opisane zostały przez współczesnych e t n o g r a f ó w . Natomiast wiadomości po­ chodzące ze źródeł pisanych są bardzo skąpe. Technika, którą stosują rybacy, zależna jest od typu środowiska oraz od pory roku. W okresie wylewu rzeki oraz w okresie spadku wód, gdy dokonują się masowe, boczne migracje ryb, połowom służy cały szereg tam, budowanych z plecionek. Tamy te zamykają wędrującym rybom drogę, skierowują je do pułapek, w których są wyłapywane. Jest to sposób stosowany szczególnie powszechnie w wewnętrznej delcie Nigru przez Bozo. W ma­ łych zbiornikach wodnych, gdy woda szybko opada, ryby wyłapuje się nawet rękami. Dla połowu w wodzie głębokiej istnieje cały szereg sieci, więcierzy, saków, podrywek najróżniejszych typów. Stosowany jest także połów na l i n k i z przynętą. Do połowu wielkich ryb używa się harpuna , a w głębokich miejscach rzeki w poszukiwaniu ryby stosuje się nurkowanie ze specjalną podrywką, która pozwala wyciągnąć na powierzchnię unieruchomioną sztukę . Każdą z tych technik stosuje się w innych warunkach. Tamy w okresie zmian poziomu wód; sieci, więcierze, gdy wody są spokojne oraz w korycie rzeki; harpuny przy połowach w nocy lub w wąskich przesmykach, do których skierowuje rybę specjalnie przez rybaka ułożona gęsta roślinność wodna; nurkowa­ nie, szczególnie w okresie niskiego stanu wód, w samym korycie rzeki. Różnorodność środowiska narzuca istnienie różnic regionalnych. Na­ tomiast tradycje i zwyczaje ograniczają stosowanie niektórych technik. Tak więc tamy budują na zachodzie łuku Nigru tylko Bozo, Somono zaś używają s i e c i . Ze względu na wyjątkowo korzystne dla rybołówstwa 74 75 76 77 7 3 D a g e t, Les 7 4 Obok przedstawione tame au poissons..., cytowanych s. 144, 145; t e n ż e , wielokrotnie powyżej La peche á Diafarabé..., prac Daget J. z o s t a ł y t e ż w p r a c a c h J . R o u c h , „Banghawi", harpon par les pecheurs Sorko du Moyen Niger, chasse „Bulletin F r a n c a i s de 1'Afrique Noire", t. 10: 1948, s. 361—377; M a l z y , op. 7 5 s. 77. metody połowu á 1'hippopo- de 1'Institut cit. H a r p u n e m p o s ł u g u j ą s i ę s z c z e g ó l n i e S o r k o . J e s t to s p r z ę t r y b a c k i i myśliw­ s k i w z m i a n k o w a n y w ź r ó d ł a c h k i l k a k r o t n i e , r a z n a w e t o p i s a n y d o k ł a d n i e {Ibn tuta, t. 4, s. 427). H a r p u n e m p o s ł u g i w a ł s i ę w w a l c e życiel dynastii Z a , Z a - A l - A y a m a n 7 6 Daget, Les 7 7 Daget, La poissons..., peche (Tes-S, opis p o ł o w u á Diafarabé..., s. z potworem legendarny 8). Lates s. 88. nilotius, s. 359. Ba­ zało­ �238 MICHAŁ TYMOWSKI warunki w wewnętrznej delcie Nigru i w strefie wielkich jezior, sto­ sowane są tam niemal wszystkie techniki połowu. Natomiast na północy i na wschodzie, wśród Sorko, szczególne znaczenie ma połów przy użyciu harpuna. Narzędzie to służy także do polowania na hipopotamy . Niektóre z wymienionych tú technik pozwalają na połów indywidualny. Ale większość: prace przy budowie tam, przesmyków, k t ó r y m i chce się Skierować ryby do pułapek, okrążanie ławic ryb ciągnących w górę rzeki (Atestes leuciscus), jak również połów przy użyciu tych technik, wymaga udziału dużej ilości ludzi. Było tak i w przeszłości. Posiadamy bowiem bardzo ciekawą wzmiankę źródłową w kronice Tarich el-Fettasz, która dowodnie świadczy o zespołowości połowów. Oto Zendż, zwani Issa-Faram (dziś Faram to gałąź Sorko), Zbierali się nad Nigrem, aby wspólnie łowić ryby zwane „do" . Zespołowość połowów miała poważny wpływ na stosunki społeczne wśród ludów rybackich, zwłaszcza na utrwalenie systemu wielkorodzinnego . Stałą tendencją jest także jak najlepsze dostosowanie się techniki do typu środowiska naturalnego i do pory roku. W tym kierunku szedł rozwój metod, organizacji, narzędzi połowu; był to proces bardzo ważny, na pewno długotrwały, ale jego przebieg nie jest uchwytny źródłowo dla bardziej odległej przeszłości. Rybołówstwo jest zajęciem, które ma ogromny w p ł y w na tryb życia ludzi, którzy nim się zajmują. Dzisiejsi badacze podkreślają półkoczowniczy tryb życia r y b a k ó w . Wielka ruchliwość tych ludzi daje się zauważyć i w odległej przeszłości. Dotyczy to szczególnie Sorko, których historię znamy lepiej. Ich ekspansja w wiekach V I I — X I I to właśnie ciągła wędrówka wzdłuż rzeki, w poszukiwaniu dogodnych łowisk i terenów do polowań na hipopotama. Jak koczownicy lądowi, tak i ci nomadzi wodni b y l i wtedy ludem bardzo prężnym, wojowniczym — co tłumaczy ich sukcesy w uzależnianiu pozostałej ludności. Również i Bozo musieli być ludem wojowniczym, skoro zatrzymali oni ekspansję Sorko . 78 79 80 81 82 7 8 P o l o w a n i e t a k i e o p i s a ł w X I V w . Ibn sporządził J . R o u c h , „Banghawi"... Batuta, t. 4, s. 427; Opis etnograficzny 7 9 Tel-F, s. 218, 219: „ . . . l e s I s s a - F a r a m se r é u n i s s a i e n t en e n d r o i t s i t u é s u r le F l e u v e et n o m m é S a n t i e r k o i , p o u r p é c h e r les poissons dits «do»". („... I s s a F a r a m z b i e r a l i s i ę w m i e j s c u p o ł o ż o n y m n a d R z e k ą , n a z y w a n y m S a n t i e r k o i , dla p o ł o w u r y b z w a n y c h » d o « " ) . F a r a m to o b e c n a n a z w a j e d n e g o z k l a n ó w S o r k o . 8 0 8 1 D a get, La peche á Diafarabé..., s. 41—45; R o u c h , J. R o u c h , L e s Sorkawa, pécheurs t. 20: 1950, s. 5—21; R o u c h , L e s Songhay, Central... s. 15. 8 2 itinerants du s. 21; D a g e t , Les Songhay, Moyen Niger, La peche dans s. 35, 36. „Africa", la Delta B a r d z o w i e l e w tej d z i e d z i n i e w y j a ś n i ć m o ż e o p i s a n a p r z e z S . F . N a d e l ' a X I X - w i e c z n a ekspansja r y b a k ó w K e d e . Chodzi o odcinek N i g r u l e ż ą c y na p o ł u d n i e od strefy n a s z y c h z a i n t e r e s o w a ń , w d z i s i e j s z e j N i g e r i i . P e w n e c e c h y tej e k s p a n s j i , �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W Ł U K U 239 NIGRU Obok połowów ryb, rybacy byli także łowcami zwierzyny wodnej. Szczególnie Sorko wyspecjalizowali się w łowach na hipopotamy . 8 3 W świetle zebranych materiałów uważamy za uzasadniony nasz wstępny pogląd o istotnej roli rybołówstwa w całości produkcji terenów nadnigeryjskich. Było to zajęcie bardzo specjalne, wymagające wielu umiejętności i dlatego skupione w rękach k i l k u grup: Bozo, Somono i S o r k o . Rybołówstwo łączyli oni z łowami na zwierzynę wodną. Zajęcia te wpływały bardzo silnie na półkoczowniczy tryb życia tych ludów, techniki zaś i organizacja połowów umacniały ich więzy wielkorodzinne. Rybacy byli ludnością szczególnie prężną i wojowniczą we wczesnym okresie dziejów, później ich status społeczny uległ zmianie; znaleźli się na dole społeczeństwa, stanowiąc grupy służebne: Tyindiketa w państwie Mali oraz Tyindiketa i Zendż w państwie Sonraj. Uzależnienie grup rybackich nastąpiło w okresie, gdy bardziej zwarte osadnictwo rolnicze zapewniło rolnikom przewagę nad Bozo i Sorko. Sytuacja taka zaistniała — jak się wydaje — Wcześniej w zachodniej części łuku Nigru, gdzie powstały pierwsze duże organizmy państwowe, których podstawą rozwoju było właśnie rolnictwo . Dlatego uzależnienie Bozo przypada na I X — X I I w., natomiast Sorko później, bo na X I I I lub X I V w. Państwowość zachodniosudańska uzależniła więc rybaków, stwo­ rzyła z nich grupy służebne. A l e w jej interesie leżał oczywiście rozwój produkcji rybackiej, której część, w formie danin, dostawała się do dyspozycji władców. Dlatego pogorszenie się sytuacji społecznej grup rybackich nie odebrało znaczenia samemu ich zajęciu — rybołówstwu. Przeciwnie, połowy ryb były znaczne, dzięki czemu nie były one prze­ znaczone jedynie na spożycie własne rybaków W formie towaru na rynku lub w formie daniny przeznaczonej dla państwa ryby (szczególnie w postaci suszonej) były przekazywane pozostałej ludności. W świetle źródeł spożycie ryb było powszechne. Ryby zajmujące w jadłospisie średniowiecznym pokaźne miejsce były ważnym dostarczycielem protein. Do dzisiejszych czasów tereny nadnigeryjskie są jedną z nielicznych części A f r y k i , gdzie istnieje pełne pokrycie potrzeb człowieka na białko. Jak podają francuscy autorzy 84 85 typu zająć, typu p a ń s t w o w o ś c i K e d e m o g ą b y ć z powodzeniem zestawione p o r ó w ­ n a w c z o z w c z e ś n i e j s z ą e k s p a n s j ą S o r k o . S. F . N a d e 1, Un Etat riverain du Nord Nigeria: les Kede, [w:] M . F o r t e s , E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , Systemes politiques africains, P a r i s 1964, s. 141—168. 8 3 8 4 P a t r z p r z y p i s 78. Rybołówstwo wśród rolników i margines ich a k t y w n o ś c i gospodarczej. M a ł o w i s t, op. cit., s. 59—61. 8 5 koczowników stanowi jedynie niewielki �240 MICHAŁ T Y M O W S K I raportu dotyczącego obecnego wyżywienia ludności tych terenów: „na­ turalna baza pożywienia — produkty zbożowe, jest tu uzupełniana przez produkty hodowli i rybołówstwa, bogate w białka o dużej wartości" . Jest to sytuacja wyjątkowa, gdyż cechą charakterystyczną pożywienia społeczeństw niedożywionych jest nie tylko brak żywności, ale o wiele bardziej jednostronność diety. Przeważnie składa się ona z produktów r o l ­ niczych, dostarczających węglowodanów, zawiera zaś zbyt mało białka, szczególnie zwierzęcego. W dorzeczu Nigru istnieje sytuacja odmienna. Dotyczy to także okresu średniowiecza. Obfitość pożywienia i jego różnorodność to bardzo ważne fakty, na które zwracali uwagę już pisarze średniowieczni interesujący się Sudanem Zachodnim . W tej obfitości i różnorodności duży był także udział dostarczających białka zwierzęcego produktów rybołówstwa. Rybołówstwo dostarczało więc pożywienia szczególnie cennego. Było ono jednym z ważnych elementów gospodarki, która w basenie średniego biegu Nigru rozwijała się lepiej niż na obszarach od rzeki odległych, dając większą i bardziej różnorodną produkcję. B6 87 Mali i Sonraj potrafiły wykorzystać umiejętność uzależnionych grup rybackich i w innym kierunku. W państwach tych nastąpiło znaczne oży­ wienie handlu, szczególnie handlu międzyregionalnego i zewnętrznego. Wymagało to dobrej organizacji taniego transportu, co umożliwiała rzeka. Ważne okazały się tu umiejętności posiadane przez rybaków: umiejętność budowy łodzi, żeglugi, znajomość rzeki. Zostało to w pełni wykorzystane przez zachodniosudańskie państwa nadnigeryjskie dla roz­ winięcia rzecznego transportu. Tak więc w Mali i Sonraj, Bozo i Sorko to już nie tylko rybacy, ale i przewoźnicy rzeczni. Ich funkcje uległy więc rozszerzeniu, a umiejętności zostały wykorzystane wszechstronniej. Michał Tymowski L A P E C H E A L'ÉPOQUE D U M O Y E N A G E DANS L A BOUCLE DU NIGER Resume La les péche territoires constitue dans g r o u p e s de p o p u l a t i o n : boucle du Niger et une des l a boucle les les Bozo Sorko 8 6 principales occupations du Niger. et l e s dans sa Somono partie L'Alimentation des populations rurales du Niger, J u i n 1961, R e p u b l i q u e du M a l i . 1956—1958, s. 10. 8 7 absar Ibn ji Batuta, mamalik dans pratiquée la partie oriéntale. Les Omari Ibn ed. G a u d e f r o y - D e m o m b y n e s , Fadl Paris habitant par occidentale Bozo du Delta vij du Niger Mission socio-économique t. 4, s. 387, 392, 394, 432; Al el amsar, de l a p o p u l a t i o n A u j o u r d ' h u i e l l e est et et les de du trois de la Sorko l'Ojjice Soudan Allah, Masalik 1927, s. 61—63. el �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 241 NIGRU sont des groupes e t h n i q u e s , a l o r s que les S o m o n o f o r m e n t u n groupe p r o f e s s i o n n e l . L ' a r t i c l e a p o u r but d ' é t u d i e r 1'hlstolre de ces groupes a i n s i q u e le r o l e é c o n o m i q u e de l a p e c h e et son i n f l u e n c e s u r d'autres d o m a i n e s de l a v i e . L e s s o u r c e s é c r i t e s offrent des m a t é r i a u x u t i l e s m a i s p e u n o m b r e u x c'est p o u r q u o i l ' a u t e u r n o n s e u l e m e n t a n a l y s e les d e s c r i p t i o n s de g é o g r a p h e s et de v o y a g e u r s á r a b e s ( I d r i s i , I b n B a t t o u t a h , L é o n l ' A f r i c a i n ) a i n s i que le t e x t e de l a c h r o n i q u e l o c a l e Tarikh el-Fettach, m a i s e x p l o i t e a u s s i , c o m m e s o u r c e h i s t o r i q u e , le m a t e r i e l r a s s e m b l é p a r l ' e t h n o g r a p h i e , l'ichtyologie et l a g é o g r a p h i e . A p r e s a v o i r d é c r i t les c o n d i t i o n s é c o l o g i q u e s r é g l a n t l a d i f f u s i o n d'environ 150 especes de poissons d u N i g e r et a p r e s a v o i r p r e s e n t é d i f f é r e n t s t y p e s d u m i l i e u n a t u r e l (la r i v i e r e et ses a f f l u e n t s , les g r a n d s l a c s , les m a r i g o t s et les p l a i n e s d'inondation), l ' a u t e u r c a r a c t é r i s e les d i f f e r e n c e s r e g i o n a l e s et s a i s o n n i é r e s des c o n d i t i o n s de peche dans l a b o u c l e d u N i g e r . L e s d o n n é e s e t h n o g r a p h i q u e s , soit les r e c h e r c h e s s u r l a t r a d i t i o n ó r a l e et l a s a c r i f i c a t u r e e x i s t a n t a c t u e l l e m e n t a i n s i q u e s u r l a m a i t r i s e de l ' e a u , i n d i q u e n t q u e les p e c h e u r s B o z o sont l e s p l u s a n c i e n s h a b i t a n t s de l a p a r t i e o c c i d e n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r . D e m i m e , les t r a d i t i o n s d u p e u p l e S o n g h a y i n d i q u e n t que les p e c h e u r s S o r k o (une b r a n c h e des S o n g h a y ) sont u n g r o u p e de p o p u l a t i o n q u i d e p u i s le V I I s i e c l e de n.e. h a b i t a i t l ' E s t de l a b o u c l e d u N i g e r . L a p e c h e é t a i t done l a p l u s a n c i e n n e b r a n c h e de l ' é c o n o m i e s u r l e s t e r r i t o i r e s l o n g e a n t le N i g e r . E n t r e le V I I et l e X H e s i e c l e les p e c h e u r s f o r m a i e n t u n groupe de p o p u l a t i o n le p l u s v i t a l , tres a c t i f et a y a n t u n e s u p e r i o r i t ě m i l i t a i r e et p o l i ­ tique. P a r t i c u l i ě r e m e n t n o t a b l e é t a i t l e r o l e des S o r k o dans l a f o r m a t i o n de l ' É t a t S o n g h a y . L e s B o z o , q u o i q u e m o i n s n o m b r e u x , é t a i e n t , e u x a u s s i , u n groupe b e l l i queux puisqu'ils a r r é t é r e n t au X I I s i e c l e l ' e x p a n s i o n des S o r k o e n a m o n t d u fleuve. е е е La chronique Tarikh е et c o m p l é t é e a u X V I I , et d u g r o u p e les groupes el-Fettach, écrite au XVI е siecle, rédigée nous i n f o r m e d u c a r a c t e r e s e r v i l e d u groupe Tyindiketa. Parmi Sorko-Zendji et les 12 groupes Tyindiketa serviles (identifies cites par dans l'auteur á nouveau Sorko-Zendji la chronique, avec les Bozo d ' a u j o u r d ' h u i ) é t a i e n t c h a r g e s de p r e s t a t i o n s d é c o u l a n t de l ' e x p l o i t a t i o n de l a r i v i e ­ re: i l s d e v a i e n t f o u r n i r d u p o i s s o n s é c h é , c o n s t r u i r é des b a r q u e s et couper l ' h e r b e a q u a t i q u e bourgou (Echinochlea stagnina) q u i s e r v a i t de f o u r r a g e p o u r les c h e v a u x . C e q u i f r a p p e c'est q u e d e p u i s l e debut d u X I I I е s i e c l e les p e c h e u r s se sont d a n s u n e s i t u a t i o n s o c i á l e i n f é r i e u r e á c e l l e qu'ils a v a i e n t e n t r e l e V I I е trouvés et l e XII е s i e c l e et q u i é t a i t p l u s i m p o r t a n t e . L ' a u t e u r a v a n c e l ' h y p o t h é s e q u e l a s u b o r d i n a t i o n des groupes de p e c h e u r s eut l i e u d a n s l a p é r i o d e q u a n d l e d é v e l o p p e m e n t bitat donna a u x agriculteurs une rique qu'économique Niger l'expansion IX е et superioritě militaire. Dans colonisatrice des е s.) et B a m b a r a (du s u d a u X I I P a r e i l l e m e n t , le d é v e l o p p e m e n t la sur les partie agriculteurs pecheurs occidentale Soninke (du de l ' h a - aussi bien de nord la á du partir du s.) eut p o u r s u i t e u n e s u b o r d i n a t i o n des Bozo. de l ' h a b i t a t a g r i c o l e d a n s l a p a r t i e o r i é n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r f u t l a c a u s e de l a s u b o r d i n a t i o n des S o r k o v e r s l e X I I I situation sociále des numé- boucle pecheurs empira considérablement, mais la е peche d e m e u r a u n e b r a n c h e i m p o r t a n t e de p r o d u c t i o n . L ' a c c r o i s s e m e n t d u n o m b r e c u l t e u r s fit a u g m e n t e r l a d e m a n d e d u poisson. C e t t e d e m a n d e d é p a s s a les l i t é s de p r o d u c t i o n des B o z o p e u n o m b r e u x . C e l a e n g e n d r a á l'ouest le ment du groupe professionnel des Somono. les S o r k o ont s u s a t i s f a i r e l a d e m a n d e boucle. P o u r cette r a i s o n a u c u n s'est f o r m é á l'est. 16 — Etnografía Polska, t. X I I I , z. 1 Etant d u poisson nouveau groupe plus développe­ les Bozo, de l a pecheurs que d'agripossibi- dans l a p a r t i e o r i é n t a l e de nombreux s. L a meme professionals ne �242 MICHAŁ T Y M O W S K I L ' a u t e u r e x p o s e les t e c h n i q u e s de l a p e c h e e n a t t r i b u a n t l e u r d i v e r s i t é a u x d i f f é r e n t e s c a r a c t e r e s d u m i l i e u n a t u r e l . L a m a n i e r e de f a i r e l a p e c h e n o n p a s i n d i v i d u e l l e m e n t m a i s en groupes ( t r a v a u x d'ensemble á l a c o n s t r u c t i o n de b a r ­ r a g e s et de p i é g e s p ó u r les poissons, p o u r s u i t e et e n c e r c l e m e n t des b a n c s de poissons Alestes leuciscus) eut u n e i n f l u e n c e d e c i s i v e s u r l ' é t a b l i e s e m e n t du s y s t é m e de g r a n d e s f a m i l i e s . C e s t a u s s i l e t y p e des o c c u p a t i o n s q u i d é t e r m i n a i t l e c a r a c t ě r e de l e u r v i e á d e m i n ó m a d e . L e c o m m e r c e e n t r e p é c h e u r s et a g r i c u l t e u r s n ' é t a i t q u ' u n e des f o r m e s de l a d i s t r i b u t i o n d u p o i s s o n . L ' É t a t q u i p e r c e v a i t des p r e s t a t i o n s e n poisson d e s t i n é e s a u r a v i t a i l l e m e n t de l ' a r m é e et des a u t o r i t é s j o u a i t u n g r a n d r o l e . D e cette f a c ó n l e poisBon, l e p l u s s o u v e n t s é c h é , f i g u r a i t d a n s le m e n u de l a p o p u l a t i o n n e s'occupant p a s de l a peche. L a c o n s o m m a t i o n d u poisson, t r e s g e n é r a l e et b i e n a t t e s t é e p a r les s o u r c e s , est u n fait i m p o r t a n t p u i s q u e cette n o u r r i t u r e f o u r n i s s a i t les p r o t é i n e s q u i d ' h a b i t u d e font d é f a u t d a n s l ' a l i m e n t a t i o n des a n c i e n n e s s o c i é t é s a g r i c o l e s . L a d i v e r s i t é et l ' a b o n d a n c e de l a n o u r r i t u r e c o n t e n a n t l ' a l b u m i n e a n i m a l e é t a i t p l u s g r a n d e s u r les t e r r i t o i r e s a v o i s i n a n t l e f l e u v e et c o n s t i t u a i t u n e base s o l i d e ď u n d é v e l o p p e m e n t d é m o g r a p h i q u e et é c o n o m i q u e p l u s r a p i d e s u r ces t e r r i t o i r e s . C e s t d a n s t e l l e s c o n d i t i o n s p r é c i s é m e n t q u e se d é v e l o p p é r e n t d a n s ' l a b o u c l e d u N i g e r les o r g a n i s m e s é t a t i q u e s M a l i et S o n g h a y . C e s É t a t s ont s u e x p l o i t e r les h a b i l i t e s des groupes d e p e n d a n t s d e p é c h e u r s . N o n s e u l e m e n t l ' É t a t p e r c e v a i t l e s p r e s t a t i o n s e n poisson, m a i s i l f a i s a i t t r a v a i l l e r les S o r k o et les B o z o á l a c o n s t r u c t i o n de b a r q u e s , a u t r a n s p o r t f l u v i a l et á l ' a p p r o v i s i o n n e m e n t e n f o u r r a g e de l a c a v a l e r i e des s o u v e r a i n s . Traduit par Teresa Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98e33f9d436e8a01910241c504153dae.pdf 1ca7f3173be040bed75f81a1aabded6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:615 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 2 �INSTYTUT HISTORII P O L S K I E J K U L T U R Y AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 2 WROCŁAW - WARSZAWA - KRAKÓW ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1969 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K OÍS' Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Maria Staniszewska Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969. Nakład 500 + 130 egz. Obj. ark. wyd. 23,10, ark. druk. 17,88, ark. form. A j 23,78. Papier ilustr. kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 14 I 1969, podpisano do druku 13 V 1969, druk ukończono w czerwcu 1969 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 29/69. J - l l . Cena zł 50.— �SPIS TREŚCI Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon Streszczenie w j . francuskim . , 11 24 Cząść I ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j / Streszczenie w j . angielskim ' W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego Streszczenie w j . angielskim Andrzej W a l i g ó r s k i — Implikacje teoretyczne etnograficznych badań te­ renowych . 27 38 4Í 56 59 S T U D I A I MATERIAŁY Danuta M a r k o w s k a — Wspólnota terytorialna a styczności społeczne . . Jadwiga K u c h a r s k a — Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na te­ renie północnych Kaszub 65 81 Cząść I I ARTYKUŁY Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii Streszczenie w j . angielskim Krzysztof M a k u l s k i — Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki Streszczenie w j . francuskim Anna M r o z e k — Wybrane aspekty islamu sudańskiego Streszczenie w j . angielskim Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power .i Streszczenie w j . angielskim 97 114 115 130 133 168 171 197 �6 S P I S TREŚCI STUDIA I MATERIAŁY Iván B a l a s s a — Z działalności naukowej i organizacyjnej w ę g i e r s k i c h pla­ c ó w e k etnograficznych , Jan O l e j n i k — W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr (strój ludowy) 199 217 KRONIKA Uczczenie zasług naukowych profesora Kazimierza Dobrowolskiego (posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych PAN) — Ed­ ward Pietraszek , . . ., Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach (Smolenice 11^18 I X 1967) — Marta Gładyszowa Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czasopisma „Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 247 250 261 RECENZJE Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury, zv. I, Bratislava Д967, iss. 207, fot. 128 — Anna Kowalska-Lewicka ¿ Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobrié nástroje, Bratislava 1967, Vydava­ telstvo Slovenskej Akademie Vied, ss. 301 nlb. 3, fot., mapy, rys., Zsf., •Rés. — Andrej Sulitka Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński . . . African Arts (Arts d'Afrique), t. I , nr 1, 1967 — Krzysztof Makulski . . . H. Szumańska-GroBisowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 11967 — Krzysztof Makulski 267 269 271 278 282 �СОДЕРЖАНИЕ ^[ечислав Г л а д ы ш — Сигурд Эриксон Резюме на французском языке 11 24 Часть I СТАТЬИ ^ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и — Стихийные процессы в малопольской деревне после вто­ рой мировой войны Резюме на английском языке Владислав К в а с н е в и ч — Интегральный метод Казимежа Добровольского . . . . Резюме на английском языке Анджей В а л и г у р с к и — Теоретические импликации этнографических исследований на местности , 27 38 41 56 59 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Данута М а р к о в с к а — Территориальная община и общественные контакты . . . . Ядвига К у х а р с к а — Современные преображения традиционной профессионально-социальной структуры рыбацкой, рыбацко-земледельческой и земледельческой деревни на территории северной Капгубии 65 81 Часть II СТАТЬИ Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — База культурного сепаратизма в Ирландии . . . Резюме на английском языке Кжиштоф М а к у л ь с к и — Панафриканизм и культурная действительность Африки Резюме на французском языке Анна М р о з е к — Некоторые аспекты суданского ислама Резюме на английском языке Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Black Power Резюме на английском языке 97 114 115 130 133 168 171 197 �8 S P I S TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Иван Б а л а с с а — Из научной и организационной деятельности венгерских этнографи­ ческих учреждений Я н О л е й н и к — Влияние туризма на традиционную культуру деревни в районе Высоких Татр (национальный костюм) 199 217 "v ХРОНИКА Ознаменование научных заслуг профессора Казимежа Добровольского (заседание Этно­ графической комиссии Комитета по историческим наукам ПАН) — Эдвард Петрашек Международная конференция по изучению народной культуры в Карпатах (Смоленице 11—18 I X 1967) — Мария Гладыш Международная научная конференция Югославского Этнологического общества й Югославская Международная конференция редакции журнала „Демос" — Анна Кутжеба-Пойнарова . 247 250 261 РЕЦЕНЗИИ Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnice Sloven-i skej Ludovej Kultury, zv. I , Bratislava 1967, стр. 207, фот. 128 — Анна Ковалъска-Левицка Ladislav Leng, S l o v e n s k é lúdové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydavavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, стр. 301 ненум. 3, фот., карты, рис., Zsf., Rez. — Андрей Сулитка Nautologia i „ethniołogia marítima" — Александр Посерн-Зелинъски African Arts (Arts d'Afrique), т. I , № 1,1967 —Кжиштоф Маку льет Г. Шуманьска-Гросс, Путешествия Стефана Шольц-Рогозиньского, Варшава 1967 — Кжиштоф Макульски 267 269 271 278 282 �f CONTENTS Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon Summary in French Part 11 24 I ARTICLES Kazimierz D o b r o w o l s k i — Spontaneous changes in the villages of south Poland after World War I I Summary in English W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — The integral method of Kazimierz Dobro­ wolski Summary in English Andrzej W a l i g ó r s k i — Theoretical implications of ethnographical field studies i 27 38 41 56 59 STUDIES AND M A T E R I A L S Danuta M a r k o w s k a — Territorial community and social contacts . . . Jadwiga K u c h a r s k a — Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the northern Kaszuby area Part 65 81 II ARTICLES Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — The background of cultural separatism in Ireland ¿ Summary in English Krzysztof M a k u l s k i — Pan-Africanism and cultural reality in Africa . . Summary in French Anna M r o z e k — Certain aspects of Islam in the Sudan Summary in English Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power . . Summary in English . . . 97 114 115 130 133 168 171 197 �10 S P I S TREŚCI STUDIES AND M A T E R I A L S Л Iván B a l a s s a — Ethnographic centres in Hungary. Research and organi­ zation Jan O l e j n i k — The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra (Highland costume) 199 217 NOTES AND NEWS Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski (Meeting of the Ethnographic Commission of the History Committee of the Polish A c a ­ demy of Sciences) — Edward Pietraszek International conference on research on peasant culture in the Carpathians (Smolenice, September 11—18, 1967) — Maria Gładyszowa International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held, in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal "Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa . . . . 247 250 261 REVIEWS Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury, vol. I , Bratislava 1967, 207 pages, 128 illustrations — Anna Kowalska-Lewieka Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydava­ telstvo Slovenskej Akademie Vied, 301 pages, photographs, maps, dia­ grams, Zsf., Rev. — Andrzej Sulitka Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński . . . African Arts (Arts d'Afrique), Vol. 1, No. 1, 1967 — Krzysztof Makulski . . H. Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego (The Travels of Stefan Szolc-Rogoziński), Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski . 267 269 271 278 282 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0deb7a2cccbc98fde46776845bb1aa0.pdf 54257813f7fa3c613c4d9234f3344077 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:667 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:614 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.265-278 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia II OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA A P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 ETNOGRAFICZNA W d n i a c h 19—21 lutego 1968 r . o d b y ł a s i ę I I o g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a etno­ graficzna zorganizowana przez Instytut Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk przy w s p ó ł u d z i a l e Zarządu M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w Mini­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki i uniwersyteckich katedr e t n o g r a f i i K o n f e r e n c j a obra­ d o w a ł a w pierwszym dniu w Rzeszowie, w dniu n a s t ę p n y m w Ł a ń c u c i e , w trzecim zeiś d n i u j e j t r w a n i a o d b y ł a s i ę w y c i e c z k a po w o j . r z e s z o w s k i m p o ł ą c z o n a ze zwiedzaniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W konferencji tej w z i ę l i u d z i a ł przedstawiciele wszystkich p l a c ó w e k etnograficznych w Polsce: Z a ­ k ł a d ó w i Pracowni I H K M P A N , katedr uniwersyteckich i m u z e ó w . K o n f e r e n c j a podzielona b y ł a na cztery o d r ę b n e posiedzenia, z k t ó r y c h k a ż d e m i a ł o i n n ą t e m a t y k ę . Pierwsze z nich p o d s u m o w y w a ł o dotychczasowe rezultaty b a d a ń p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w B u ł g a r i i ; na drugim przedstawiono problematykę polskich b a d a ń etnograficznych w Mongolii; na trzecim scharakteryzowano pod­ stawowe problemy b a d a ń w zakresie etnografii P o l s k i ; czwarte wreszcie p o ś w i ę ­ cone z o s t a ł o o s i ą g n i ę c i o m o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego. D w a pierwsze tematy w c h o d z ą w plan prac Instytutu i podejmo­ w a n e s ą b ą d ź b e z p o ś r e d n i o przez p r a c o w n i k ó w t e g o ż Instytutu, b ą d ź przez etno­ g r a f ó w z i n n y c h o ś r o d k ó w b a d a w c z y c h z a a n g a ż o w a n y c h do o p r a c o w a n i a k o n k r e t ­ nych t e m a t ó w instytutowych. Badania w B u ł g a r i i prowadzone są na skutek umowy zawartej m i ę d z y A k a d e ­ m i a m i N a u k —• p o l s k ą i b u ł g a r s k ą w 1966 r . M a j ą one z a s o b ą j u ż 2 sezony b a d a w c z e (lata 1966 i 1967); z a k o ń c z e n i e i c h p r z e w i d u j e s i ę n a 1969 r. P r z e d m i o t e m badań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe społeczności wybranej w s i G r a m a d a w pow. V i d y n , j a k i e d o k o n u j ą s i ę pod w p ł y w e m n o w y c h w a r u n k ó w ekonomiczno-społecznych socjalistycznej Bułgarii. Celem badań jest poznanie p r a w i d ł o w o ś c i przemian k u l t u r o w y c h , jakie z a c h o d z ą na skutek socjalizacji życia wsi b u ł g a r s k i e j i p o r ó w n a n i e ich z przemianami z a c h o d z ą c y m i w innych krajach s o c j a l i s t y c z n y c h . P r z e m i a n y te ś l e d z i s i ę w r ó ż n y c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y . O b r a d y z a g a i ł prof, dr W . D y n o w s k i . R e f e r a t doc. dr B . J a w o r s k i e j , pt. Prze­ obrażenia warunków bytowych mieszkańców wsi Gramada, poświęcony był głównie p r z e m i a n o m , j a k i m podlega t r a d y c y j n a r o d z i n a i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a . R e f e r a t dr W . P a p r o c k i e j d o t y c z y ł t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r z e ­ m i o s ł a i u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h , dr. M . P o k r o p k a z a ś r o z w o j u b u d o w n i c t w a ludo­ w e g o w e w s i G r a m a d a w o k r e s i e od k o ń c a X I X w . do c h w i l i o b e c n e j , n a tle o g ó l n y c h przemian s p o ł e c z n y c h i ekonomicznych. 1 P i e r w s z a tego r o d z a j u k o n f e r e n c j a o d b y ł a s i ę w 1957 r . i — j a k o b e c n a — połączona była z doroczną archeologiczną sesją ń a u k o w o - s p r a w o z d a w c z ą IHKM PAN. �266 KRONIKA B a d a n i a n a t e r e n i e M o n g o l i i p r o w a d z o n e s ą p r z e z p o l s k i c h e t n o g r a f ó w od 1963 r . D o 1967 r . w ł ą c z n i e o d b y ł y s i ę 4 k o l e j n e e k s p e d y c j e b a d a w c z e . W y n i k i b a d a ń u k a ż ą s i ę d r u k i e m w t o m i e z b i o r o w y m Studia mongolskie w serii „ B i b l i o ­ teki Etnografii Polskiej". Naczelnym zagadnieniem b a d a ń mongolskich są prze­ miany społeczne i kulturowe, jakie dokonują się w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim w nowej r z e c z y w i s t o ś c i politycznej i ustrojowej. B a d a n i o m polskim w Mongolii p o ś w i ę c o n e z o s t a ł y n a s t ę p u j ą c e r e f e r a t y : prof, d r W . D y n o w s k i — P r o b l e m p a s t e r ­ s k i c h ludów koczowniczych w studiach nad współczesnością. Założenia badawcze; doc. d r Z . S o k o l e w i c z o w a — Społeczność lokalna Mongolii współczesnej; mgr D . M a r k o w s k a — Urbanizacja stepu; m g r J . O l ę d z k i — Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce Mongolii; m g r S . S z y n k i ę w i c z — K o l a spółdzielni pasterskich Mongolii w unowocześnieniu życia aratów. D y s k u s j ą nad z a ł o ż e n i a m i b a d a ń etno­ graficznych s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego o b j ę t o r ó w n i e ż referat mgr. K . M a k u l skiego — W s p ó ř c z e s n e zmiany pasterstwa na Saharze. D r u g i d z i e ń o b r a d o b j ą ł p r o b l e m a t y k ę e t n o g r a f i i P o l s k i . R e f e r a t doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , pt. Założenia teoretyczne i postulaty praktyczne prac nad syntezą etnografii Polski na tle dotychczasowych osiągnięć PRL, pomyślany b y ł jako zagajenie d y s k u s j i nad stanem dotychczasowych prac etnograficznych w zakresie etnografii Polski, potrzebami tej dyscypliny i postulatami na p r z y ­ s z ł o ś ć , d o t y c z ą c y m i w ł ą c z e n i a w p r o g r a m p r a c nad. s y n t e z ą e t n o g r a f i i P o l s k i w s z y s t k i c h p o l s k i c h o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h . R e f e r a t prof, d r K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Uwagi metodyczne o badaniach nad współczesnymi przemianami w wiejskiej społeczności lokalnej, n a w i ą z y w a ł do n a c z e l n e j p r o b l e m a t y k i w s p ó ł ­ czesnych prac etnograficznych, z a r ó w n o prowadzonych na terenie Pols ki, j a k i r e ­ f e r o w a n y c h na konferencji prac z e s p o ł o w y c h na terenie B u ł g a r i i i Mongolii. W s k a z u j ą c na o d m i e n n o ś ć r ó ż n y c h d a w n y c h koncepcji b a d a w c z y c h w etnografii i r ó ż n e sposoby r e a l i z a c j i p r a c t e r e n o w y c h , a a t o r k a , d l a s c h a r a k t e r y z o w a n i a p o d ­ s t a w o w y c h z a ł o ż e ń p r a c w s p ó ł c z e s n y c h , n a w i ą z a ł a do p r a c ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etno­ graficznego, k t ó r y od p o c z ą t k u s w e g o i s t n i e n i a k o n s e k w e n t n i e z a j m o w a ł s i ę p r o ­ b l e m a t y k ą s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i w y p r a c o w a ł w ł a s n e metody b a d a ń . W grupie r e f e r a t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h w y n i k i prac etnograficznych w Polsce, prowadzonych z a r ó w n o w I H K M , jak i innych ośrodkach badań, znalazło się miejsce jedynie na p r z e g l ą d p l a n ó w i o s i ą g n i ę ć w dziedzinie aktualnie prowadzo­ n y c h p r a c b a d a w c z y c h z z a k r e s u k u l t u r y wsi. k a r p a c k i e j . W tej g r u p i e z n a l a z ł y s i ę r e f e r a t y prof. d r . R . R e i n f u s s a — Kultura ludowa mieszkańców Beskidu Niskiego i przyległego pogórza, prof. d r . M . G ł u d y s z a , k t ó r y r e f e r o w a ł p r a c e o ś r o d ­ k a k r a k o w s k i e g o — Z a k ł a d u I H K M P A N i K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n , prof, dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j — Badania karpackie ośrodka łódzkiego oraz po­ ś w i ę c o n y j u ż w y ł ą c z n i e tematyce p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h referat dr M . B i e r ­ n a c k i e j — Przemiany więzi społecznej i kształtowanie się nowej ^społeczności w Bieszczadach. C z w a r t e posiedzenie p o ś w i ę c o n e b y ł o lokalnej, rzeszowskiej problematyce. O t w o r z y ł j e r e f e r a t m g r . K . R u s z e l a , Stan i potrzeby badań nad kulturą ludową na terenie województwa rzeszowskiego. N a s t ę p n e r e f e r a t y to: m g r S . L e w — Budownictwo drewniane w dorzeczu Sanu; doc. F . K o t u l a — Obozy naukowobadawcze stacjonarne i kompleksowe organizowane przez Dział Etnograficzny Mu­ zeum w Rzeszowie w latach 1957—1967; m g r H . O l s z a ń s k i — Ludowe budownictwo przemysłowe południowej Rzeszowszczyzny w świetle badań przeprowadzonych przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Scnoku; mgr M . Brylak — Problem wiejskich zajęć pozarolniczych na terenie Beskidu Niskiego, ze szczególnym uwzględnieniem zawodów wędrownych; mgr T . Szetela i mgr E . W a s z k o w s k a — �267 KRONIKA Nowożytny ośrodek przeprowadzonych garncarski przez Dział w Miechocinie, Etnograficzny pow. Tarnobrzeg (na tle Muzeum w Rzeszowie). wykopalisk N i e j a k o c i ą g i e m d a l s z y m tej g r u p y r e f e r a t ó w b y ł a w y c i e c z k a , k t ó r a o d b y ł a s i ę w dniu n a s t ę p n y m , zwiedzanie sanockiego muzeum na w o l n y m powietrzu i referat d y r e k t o r a tego m u z e u m A . R y b i c k i e g o , pt. Organizacja Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W y s t ą p i e n i e e t n o g r a f ó w z woj. rzeszowskiego w y k a z a ł o , j a k c i e k a w y m t e r e n e m d l a e t n o g r a f a j e s t ta c z ę ś ć P o l s k i i j e d n o c z e ś n i e , j a k p e ł n y m i i n i c j a t y w y i m o ż l i w o ś c i pracy n a u k o w e j s ą trzy o ś r o d k i etnograficzne Rzeszowszczyzny — Muzeum w Rzeszowie, Sanoku i P r z e m y ś l u . Anna MARIAN Kowalska-Lewicka SOBIESKI P o d ł u g i e j i c i ę ż k i e j c h o r o b i e s e r c a z m a r ł 25 p a ź d z i e r n i k a 1967 r . w w a r s z a w ­ s k i m s z p i t a l u doc. m g r M a r i a n S o b i e s k i . Z a s ł u ż y ł s i ę w a l n i e p r z y o d b u d o w y w a n i u i r o z w i n i ę c i u b a d a ń nad polskim folklorem m u z y c z n y m w okresie powojennym. T r u d n o s i ę p o g o d z i ć , ż e trzeba p i s a ć w czasie p r z e s z ł y m o K i m ś , K t o jeszcze wczoraj był z nami, z k t ó r e g o g ł o s e m — utrwalonym na archiwalnych t a ś m a c h z nagraniami polskiego folkloru — s t y k a m y s i ę w codziennej pracy, i ż e Jego p o s t a ć n a l e ż y j u ż do p r z e s z ł o ś c i , z a j m u j ą c godne, w p e ł n i z a s ł u ż o n e miejsce w a n n a ł a c h p o l s k i e j etnografii, f o l k l o r y s t y k i i m u z y k o l o g i i . P o c h o d z i ł z rodziny o wysokich kwalifikacjach muzycznych. Dziadek, J a n Sobieski, s t u d i o w a ł w 1888 r. w głośnej Kirchenmusikschule w Ratyzbonie u F . X . H a b e r l a , M . H a l l e r a i J . H a n i s c h a . O j c i e c , T e o d o r , w k i l k a lat po u k o ń ­ czeniu seminarium nauczycielskiego u z u p e ł n i a ł w y k s z t a ł c e n i e muzyczne w K o n i g l i c h e s I n s t i t u t f ü r K i r c h e n m u s i k w B e r l i n i e w l a t a c h 1915—1917, a jego d y p l o m podpisywali m. in. A . F . H . K r e t z s c h m a r , M . Seiffert, K . Thiel, J . Wolf; b y ł n a u c z y c i e l e m m u z y k i m . in. w s e m i n a r i u m n a u c z y c i e l s k i m i g i m n a z j u m ; w I n o ­ w r o c ł a w i u , a przy k o ń c u życia w Lublinie i w Poznaniu, prowadził wiele chórów, d y r y g o w a ł licznymi koncertami z n a j p o w a ż n i e j s z y m repertuarem c h ó r a l n y m ( P a lestrina, B a c h , Beethoven, G r a u n , W a c ł a w z S z a m o t u ł , Z i e l e ń s k i , P ę k i e l , Moniuszko). W takim klimacie, klimacie u m i ł o w a n i a i z n a j o m o ś c i najlepszej muzyki, w z r a s t a ć m i a ł M a r i a n B a z y l i Sobieski. U r o d z i ł s i ę 14 c z e r w c a 1908 r . w M i ł o s ł a w i c a c h pod W ą g r o w c e m w W i e l k o ­ polsce j a k o s y n T e o d o r a i S t e f a n i i z K r z y m a ń s k i c h . Do s z k o ł y i g i m n a z j u m u c z ę s z ­ czał w I n o w r o c ł a w i u . J u ż w ó w c z a s jako 9-letni u c z e ń z a c z ą ł ś p i e w a ć w c h ó r a c h k i e r o w a n y c h p r z e z s w e g o o j c a . W 1928 r. u z y s k a ł ś w i a d e c t w o d o j r z a ł o ś c i . W t y m ż e roku w s t ą p i ł na Uniwersytet P o z n a ń s k i , w y b i e r a j ą c jako k i e r u n e k g ł ó w n y m u z y k o ­ l o g i ę u Ł . K a m i e ń s k i e g o ; obok m u z y k o l o g i i s ł u c h a ł h i s t o r i i s z t u k i u S z . D e t l o f f a i e t n o g r a f i i u E . F r a n k o w s k i e g o . A l e nie z a n i e d b u j e p r a k t y c z n e j d z i a ł a l n o ś c i m u ­ zycznej. Studiuje bowiem r ó w n o c z e ś n i e g r ę na skrzypcach w P a ń s t w o w y m K o n ­ s e r w a t o r i u m M u z y c z n y m w P o z n a n i u , ś p i e w a j a k o tenor w s ł y n n y m c h ó r z e k a t e ­ d r a l n y m p r o w a d z o n y m przez ks. W . Gieburowskiego, t a k ż e podczas zagranicznych k o n c e r t ó w w W i e d n i u , B u d a p e s z c i e , F r a n k f u r c i e n. M e n e m , P a r y ż u , s z k o l i c h ł o p ­ c ó w d l a potrzeb t e g o ż c h ó r u , d y r y g u j e w l a t a c h 1929—1934 c h ó r e m a k a d e m i c k i m . W c z a s i e s t u d i ó w p o d j ą ł t r u d o d s z u k i w a n i a po z a k u r z o n y c h s t r y c h a c h k o ś c i e l n y c h i klasztornych Wielkopolski zapomnianych przez historię u t w o r ó w często nie znanych k o m p o z y t o r ó w X V I I I w. T e n rozdział b a d a ń Sobieskiego-historyka za­ s ł u g u j e n a p o d k r e ś l e n i e , g d y ż b y ł a to c h y b a p i e r w s z a tego r o d z a j u i n i c j a t y w a w Polsce. C z ę ś ć u z y s k a n y c h w czasie i n w e n t a r y z a c j i m a t e r i a ł ó w s t a n o w i ł a pod- �268 KRONIKA s t a w ę c z ę s t o cytowanej pracy o Wojciechu D a n k o w s k i m , za k t ó r ą Sobieski u z y s k a ł w 1935 r. t y t u ł m a g i s t r a filozofii w z a k r e s i e m u z y k o l o g i i . D y p l o m u n i w e r s y t e c k i j a k o e g z a m i n o s t a t e c z n y w y m i e n i a j e d n a k nie h i s t o r i ę m u z y k i p o l s k i e j , lecz etno­ l o g i ę m u z y c z n ą , co jest j e d n a k ł a t w e do w y j a ś n i e n i a . P r z y k o ń c u s t u d i ó w zostaje a s y s t e n t e m K a m i e ń s k i e g o (1934—1939) i p r o w a d z i z a j ę c i a ze s t u d e n t a m i w z a k r e s i e paleografii m u z y c z n e j ; przede w s z y s t k i m jednak działa przy p i e r w s z y m polskim R e g i o n a l n y m A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n y m , m. i n . od 1934 r. d o k o n u j ą c p i e r w s z y c h s w y c h n a g r a ń na w a ł k a c h woskowych. Warto p r z y p o m n i e ć , ż e przed w o j n ą bada­ niem polskiej m u z y k i ludowej w r a m a c h uniwersyteckich katedr zajmowali się A . C h y b i ń s k i w e L w o w i e i K a m i e ń s k i w P o z n a n i u . P r o f i l z a i n t e r e s o w a ń obu p r o ­ f e s o r ó w b y ł r ó ż n y . C h y b i ń s k i w n i k ł y m stopniu i n t e r e s o w a ł s i ę b a d a n i a m i t e r e n o ­ w y m i i choć p o s t u l o w a ł i o p r a c o w a ł projekty b a d a ń , cały w y s i ł e k w tym zakresie s k i e r o w a ł na studia p o r ó w n a w c z e i historyczne w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y . K a m i e ń s k i , absolwent b e r l i ń s k i e j s z k o ł y muzykologicznej, k ł a d ł nacisk na i n w e n ­ t a r y z a c j ę t e r e n o w ą folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego s p r z ę t u n a g r y w a ­ j ą c e g o (najpierw w a ł k ó w fonograficznych, n a s t ę p n i e płyt). To, że Sobieski b y ł w y c h o w a n k i e m K a m i e ń s k i e g o , m i a ł o z a w a ż y ć n a k i e r u n k u Jego d z i a ł a l n o ś c i p o ­ w o j e n n e j . W 1936 r. p o ś l u b i a J a d w i g ę z P i e t r u s z y ń s k i c h , k t ó r a w y b r a ł a j a k o p r z e d ­ m i o t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j r ó w n i e ż e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą i o d t ą d b y ł a Jego n i e ­ o d ł ą c z n ą t o w a r z y s z k ą pracy badawczej. Do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Sobieski był także nauczycielem muzyki w p o z n a ń s k i c h szkołach muzycznych i gimnazjach. Niestety, w y b u c h w o j n y u n i e m o ż l i w i ł M u u k o ń c z e n i e znacznie zaawansowanej d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j o Symfoniach nieznanych kompozytorów wielkopolskich XVIII w., k t ó r a w r a z z c a ł y m m a t e r i a ł e m d o k u m e n t a c y j n y m , podobnie j a k n o t a t k i do p o l s k i e g o l u d o w e g o i n s t r u m e n t a r i u m m u z y c z n e g o , z a g i n ę ł a podczas wojny. Nadmiar powojennych o b o w i ą z k ó w i o l b r z y m i e poczucie odpowiedzialności za d o k u m e n t a c j ę n i k n ą c y c h w oczach p r z e j a w ó w polskiej ludowej k u l t u r y m u z y c z n e j nie p o z w o l i ł y M u już nigdy n a uzyskanie formalnych t y t u ł ó w naukowych. W m a r c u 1945 r . S o b i e s k i p o d e j m u j e p r a c ę w Z a k ł a d z i e M u z y k o l o g i i U n i w e r ­ sytetu P o z n a ń s k i e g o . Poza d y d a k t y k ą ( w y k ł a d a e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą , instrumentol o g i ę i a k u s t y k ę z f i z j o l o g i ą ) z a j ą ł s i ę r e a k t y w o w a n i e m , a r a c z e j z a ł o ż e n i e m od podstaw — zrazu z T. W r o t k o w s k i m , a n a s t ę p n i e z J . S o b i e s k ą — Zachodniego A r c h i w u m Fonograficznego. J a k wiadomo, c a ł y dorobek fonograficzny polskiej etnomuzykologu zgromadzony we w s p o m n i a n y m Regionalnym A r c h i w u m Fono­ graficznym i C e n t r a l n y m A r c h i w u m Fonograficznym przy Bibliotece Narodowej w Warszawie (kierowanym przez J . Pulikowskiego) u l e g ł kompletnemu zniszcze­ niu w czasie d z i a ł a ń w o j e n n y c h . D w a zadania w y s u w a ł y s i ę na c z o ł o , n a l e ż a ł o m y ś l e ć o w y c h o w a n i u odpowiednio przygotowanej k a d r y e t n o m u z y k o l o g ó w i zre­ konstruowaniu strat wojennych, a t a k ż e r o z w i n i ę c i u b a d a ń na teren c a ł e j Polski. T e d w a k i e r u n k i , oba z r e s z t ą u l u b i o n e — d y d a k t y k a n a u n i w e r s y t e t a c h i b a d a n i a t e r e n o w e — m i a ł y o d t ą d d o m i n o w a ć w d z i a ł a l n o ś c i S o b i e s k i e g o . W ten s p o s ó b t e ż h i s t o r i a p o l s k i e j e t n o m u z y k o l o g u lat p o w o j e n n y c h n i e o d ł ą c z n i e w i ą ż e s i ę z o s o b ą Sobieskiego. T y l k o w p i e r w s z y c h latach m i a ł s i ę jeszcze z a j m o w a ć p r a c ą d y d a k ­ t y c z n ą w p o z n a ń s k i c h s z k o ł a c h m u z y c z n y c h , od n i ż s z e j do w y ż s z e j , w y p e ł n i a j ą c dotkliwe luki w kadrze t e o r e t y k ó w muzycznych. K i e r o w a n e przez Sobieskiego Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zaczęło b a d a n i a od W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a . W s i e r p n i u 1947 r. Z a c h o d n i e A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n e p r z e m i a n o w a n e n a S e k c j ę M u z y c z n ą p o z o s t a j ą c ą pod k i e r u n k i e m Sobieskiego w ł ą c z o n o w r a m y P a ń s t w o w e g o Instytutu B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j . Kolejna reorganizacja przynosi przekształcenie P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania S z t u k i L u d o w e j w P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , gdzie z n a l a z ł m i e j s c e t a k ż e z a k r e s �KRONIKA 269 e t n o m u z y k o l o g i c z n y . W 1949 r. d z i ę k i z a b i e g o m M . i J . S o b i e s k i c h zostaje z o r g a n i ­ zowany F e s t i w a l Muzyki L u d o w e j w Warszawie. T e n przegląd autentycznej pol­ skiej p i e ś n i , m u z y k i i t a ń c a ludowego przekonuje odpowiednie w ł a d z e , ż e nie­ odzowna stała s i ę szeroko z a k r o j o n a , hojnie finansowo w y p o s a ż o n a A k c j a Z b i e ­ rania Folkloru Muzycznego, k t ó r e j naukowe kierownictwo i zaprogramowanie b a d a ń powierzono Sobieskiemu. W A k c j i brali u d z i a ł w s z y s c y polscy f o l k l o r y ś c i , liczni amatorzy, nauczycielstwo, a t a k ż e przygotowana przez Sobieskiego grupa s t u ­ d e n t ó w , p ó ź n i e j już a b s o l w e n t ó w muzykologii. W okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia p r a c w A k c j i b r a ł o u d z i a ł b l i s k o 100 o s ó b . P o k i l k u l a t a c h A k c j a zostaje w p r a w d z i e z l i k w i d o w a n a , lecz jej plonem s ą nieoszacowane, znakomite zbiory, p o n a d 65 t y s . f o n o g r a m ó w ( ł ą c z n i e z w c z e ś n i e j s z y m i i p ó ź n i e j s z y m i n a g r a n i a m i ) �270 utrwalonych KRONIKA głównie na taśmach magnetofonowych, znaczna ilość materiałów 0 informatorach, okolicznościach, w jakich w y s t ę p u j e p i e ś ń i muzyka, liczne o d r ę c z n e z a p i s y m u z y c z n e itp. W 1954 r. o ś r o d e k b a d a w c z y w r a z z a r c h i w u m n a g r a ń p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j z o s t a j e p r z e n i e s i o n y do W a r s z a w y w r a z z jego k i e r o w n i k i e m , a w 1959 r . o s t a t e c z n i e p r z e m i a n o w a n y n a P r a c o w n i ę B a d a ń n a d Polskim Folklorem Muzycznym znalazł się w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Do 1954 r . S o b i e s k i b y ł w y k ł a d o w c ą n a U n i w e r s y t e c i e P o z n a ń s k i m . Z c h w i l ą p r z e n i e s i e n i a do W a r s z a w y p o d e j m u j e o b o w i ą z k i n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m w I n s t y t u c i e M u z y k o l o g i i , gdzie k i e r u j e Z a k ł a d e m M u z y k i L u d o w e j , wykłada e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą P o l s k i . W 1956 r . z o s t a j e m i a n o w a n y d o c e n t e m . D o J e g o o b o w i ą z k ó w n a l e ż a ł o t a k ż e prowadzenie o g ó l n o p o l s k i c h o b o z ó w dla studentów m u z y k o l o g i i n a t e r e n i e K u j a w , M a z o w s z a , P o d l a s i a . W ten s p o s ó b w ś r ó d u c z n i ó w S o b i e s k i e g o b y l i p o z n a ń s c y , w a r s z a w s c y i k r a k o w s c y a d e p c i m u z y k o l o g i i ; a l e do b l i ż s z y c h lub dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Sobieskiego, c z ę s t o k r o ć dyskretnie i n ­ s t r u o w a n y c h , n a l e ż e l i t a k ż e inni polscy f o l k l o r y ś c i m u z y c z n i . N a t y m n i e w y c z e r p u j e s i ę bogata d z i a ł a l n o ś ć D o c e n t a . B y ł c z ł o n k i e m R a d y Naukowej Instytutu Sztuki P A N , Rady W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu W a r ­ szawskiego, R a d y K u l t u r y przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, Polskiego T o w a ­ r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (przez p e w i e n czas w e w ł a d z a c h T o w a r z y s t w a ) , Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h (okresowo b y ł c z ł o n k i e m Z a r z ą d u G ł ó w n e g o T o w a r z y s t w a ) , M i ę d z y n a r o d o w e j Rady Muzycznej, International Folk Music Council. B y ł redak­ torem naczelnym przygotowywanego seryjnego w y d a w n i c t w a dokumentalnego, opartego n a m a t e r i a ł a c h P r a c o w n i B a d a ń n a d P o l s k i m F o l k l o r e m M u z y c z n y m P o l s k o pieśń i muzyka ludowa ( p i e r w s z y tom w i e l k o p o l s k i e j s e r i i z n a j d u j e s i ę w druku), uczestniczył w pracach k o m i t e t ó w redakcyjnych „ K w a r t a l n i k a Muzycz­ nego", „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " i Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Uczestni­ c z y ł w k o n g r e s a c h n a u k o w y c h k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h , np. I n t e r n a t i o n a l F o l k Music Council w Danii, Austrii, Rumunii, C z e c h o s ł o w a c j i , na W ę g r z e c h . B r a ł udział w pracach jury k o n k u r s ó w folklorystycznych, k o n s u l t o w a ł liczne zawodowe 1 a m a t o r s k i e z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e . W y r a z e m u z n a n i a d l a Jego o s i ą g n i ę ć b y ł y liczne odznaczenia: K r z y ż K a w a l e r s k i Odrodzenia Polski, Z ł o t y K r z y ż Zasługi, Medal X-lecia Polski Ludowej, Medal T y s i ą c l e c i a P a ń s t w a Polskiego, nagroda Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h n a 1955 r. ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) . M o t y w a c j a tej o s t a t n i e j n a g r o d y z a s ł u g u j e n a z a c y t o w a n i e : „ Z a w y b i t n e z a s ł u g i i p e ł n ą talentu, wiedzy i p o ś w i ę c e n i a p r a c ę na polu zbierania, u t r w a l a n i a i badania nauko­ w e g o p o l s k i e g o f o l k l o r u m u z y c z n e g o o r a z za p r a c e w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i o g ó l ­ nopolskiej A k c j i Zbierania Folkloru Muzycznego". Suche wyliczenie w y k o n a n y c h prac, w y p e ł n i a n y c h funkcji i piastowanych g o d n o ś c i nie m o ż e z a s t ą p i ć bilansu w y n i k ó w pracy i c h a r a k t e r y s t y k i n a u k o w e j p o s t a w y S o b i e s k i e g o . L e c z z a d o w a l a j ą c e p o d s u m o w a n i e tej bogatej d z i a ł a l n o ś c i nie j e s t m o ż l i w e co n a j m n i e j z d w ó c h p o w o d ó w : Jego o p u b l i k o w a n e p r a c e nie d a j ą odpowiedzi na w i e l e w a ż n y c h kwestii, n a m z a ś d ł u g o jeszcze b r a k o w a ć b ę d z i e perspektywy czasowej. Pierwszy w z g l ą d — dość skromna liczbowo i raczej przy­ padkowa tematycznie bibliografia prac — b y ł k o n s e k w e n c j ą dynamicznej postawy badacza, k t ó r y c i ą g l e nie b y ł zadowolony z o s i ą g n i ę t e g o i nie c h c i a ł , a c z ę s t o zapewne i nie m i a ł czasu, na przedwczesne — Jego zdaniem — f o r m u ł o w a n i e w n i o s k ó w . U w a ż a ł , ż e hipotezy u p a d a j ą , ale w a r t o ś ć dobrze zebranego m a t e r i a ł u n i e z m n i e j s z a s i ę . B y ł to n i e w ą t p l i w i e p o g l ą d p o z y t y w i s t y c z n y , a l e r a c j o n a l n y . Sobieski b y ł bardzo d o ś w i a d c z o n y m badaczem terenowym i b y s t r y m obserwa­ t o r e m , co i m p l i k o w a ł o j a s n y p o g l ą d n a a k t u a l n y s t a n z a c h o w a n i a polskiego f o l - �KRONIKA 271 k l o r u m u z y c z n e g o i jego r y c h ł y los. D a w n i e j s z e z b i o r y — d o w o d z i ł O n — n i e wyłączając najlepszych: O. Kolberga, W. Skierkowskiego, S. Stoińskiego i S . M i e r c z y ń s f c i e g o , s ą w p r a w d z i e n i e z a s t ą p i o n e , a l e z a r a z e m p r z e s t a r z a ł e pod w z g l ę d e m m e t o d y c z n y m oraz o ł ó w k o w e j t e c h n i k i z a p i s u m e l o d i i i nie obej­ m u j ą w s z y s t k i c h o b s z a r ó w P o l s k i , n i e m o g ą t e ż p r e t e n d o w a ć do r e p r e z e n t o w a n i a polskiego f o l k l o r u m u z y c z n e g o w p o ł o w i e X X w . D o k o n u j ą c e s i ę a k t u a l n i e w i e l k i e p r z e m i a n y w a r u n k ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i e k o n o m i c z n e g o , p o s t ę p u j ą c y proces u r b a ­ n i z a c j i k r a j u i n i w e l o w a n i a w i e l o w i e k o w e j k u l t u r o w e j i z o l a c j i , co p r a w d a w z g l ę d ­ n e j , c h ł o p s t w a , n i o s ą ze s o b ą s z y b k i e p r z e m i a n y i z a n i k a n i e t r a d y c y j n e j k u l t u r y m u z y c z n e j polskiej w s i . L o g i c z n ą i h a r m o n i j n ą k o n s e k w e n c j ą p o g l ą d u Sobieskiego b y ł o z h i e r a r c h i z o w a n i e potrzeb i z a d a ń polskiej etnomuzykologu i Jego p e ł n e o s o b i s t y c h w y r z e c z e ń p o s t ę p o w a n i e , k t ó r e m o ż n a bez w a h a n i a o k r e ś l i ć j a k o z b a ­ wienne. J e m u bowiem n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć zainicjowanie b a d a ń powojennych, roz­ w i n i ę c i e tych b a d a ń w A k c j ę Zbierania Folkloru Muzycznego, w sumie i l o ś c i o w e i j a k o ś c i o w e w y n i k i pracy zbieraczej tak w ł a s n e j , j a k i zorganizowanego z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w , które t w o r z ą n i e p o r ó w n y w a l n y w skali europejskiej fundament dyscypliny w postaci n a g r a ń i i n n y c h m a t e r i a ł ó w . W y n i e s i o n e p r z e z S o b i e s k i e g o ze s z k o ł y K a m i e ń s k i e g o p o g l ą d y n a s p o s ó b do­ kumentowania b a d a ń prowadzonych w terenie u l e g ł y znacznemu rozbudowaniu i p r e c y z a c j i w p o s t a c i i n s t r u k c j i ( d r u k o w a n a w e r s j a jest j e d n ą z p i e r w s z y c h ) , k t ó r a b y ł a m e t o d y c z n y m novum w polskiej etnomuzykologu. P o n i e w a ż m u z y k a l u d o w a f u n k c j o n u j e w s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e i jest w p e w n e j m i e ­ r z e d e t e r m i n o w a n a o s o b o w o ś c i ą i n f o r m a t o r a , ś p i e w a k a czy m u z y k a n t a , s t ą d k a ż ­ demu nagraniu t o w a r z y s z y ć w i n n a z jednej strony c h a r a k t e r y s t y k a informatora, n i e o g r a n i c z a j ą c a s i ę do d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h , a l e u w z g l ę d n i a j ą c a jego t r a d y c j e muzyczne, migracje i kontakty, muzyczne i psychiczne predyspozycje, estetyczne u p o d o b a n i a , z d r u g i e j s t r o n y opisy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w , z k t ó r y m i ł ą c z y s i ę m u z y k a , opisy t a ń c ó w , i n s t r u m e n t ó w , t e c h n i k i g r y i t d . W z o r o w o o p r a c o w a n e m u w y w i a d o w i i nagraniu towarzyszy zatem wielostronicowy p r o t o k ó ł b a d a ń . Wiele t e ż uwagi p o ś w i ę c a ł Sobieski n a s t ę p n e j fazie p r a c y etnomuzykologa, transkrypcji. J e m u i J . Sobieskiej n a l e ż y przypisać przekroczenie „ R u b i k o n u " empirycystycznego n a s t a w i e n i a K a m i e ń s k i e g o , d l a k t ó r e g o f o n o g r a m b y ł t a k d a l e c e d o k u m e n ­ t e m , ż e u w i d a c z n i a ł w t r a n s k r y p c j i s z c z e g ó ł y a k c y d e n t a l n e , z o c z y w i s t y m i po­ m y ł k a m i i n f o r m a t o r a w ł ą c z n i e . S y s t e m t r a n s k r y p c j i , s t o s o w a n y obecnie w p o l s k i c h badaniach folkloru muzycznego, jest k o m b i n a c j ą p o d e j ś c i a fonetyczno-fonologicznego, b y u ż y ć t e r m i n o l o g i i j ę z y k o z n a w c z e j n a o k r e ś l e n i e p o s t a w y etnomuzykologicznej. 1 Sobieski jest autorem k i l k u cennych z b i o r ó w p i e ś n i i m u z y k i ludowej. G o d n y p o d k r e ś l e n i a j e s t f a k t , ż e z b i o r y te s p e ł n i a j ą d w o j a k ą r o l ę , m a j ą c h a r a k t e r w y ­ dawnictw dokumentalnych, i mają służyć amatorskiemu ruchowi artystycznemu oraz k o m p o z y t o r o m . P o g o d z e n i e t y c h d w ó c h a s p e k t ó w b y ł o p o d y k t o w a n e s p o ł e c z ­ n y m zapotrzebowaniem praktyki muzycznej i r ó w n o c z e ś n i e prowizorycznym, p r ó b ­ nym zaspokojeniem w y m o g ó w r o z w i j a j ą c y c h się b a d a ń , a zarazem chęcią nabycia d o ś w i a d c z e n i a w zakresie planowanych w przyszłości w y d a w n i c t w dokumental­ n y c h . M o ż n a s i ę d o m y ś l a ć , ż e ten p o z o r n y k o m p r o m i s b y ł t a k ż e p r z e j a w e m m u ­ z y c z n e g o — c h o ć b r z m i to p a r a d o k s a l n i e — p o d e j ś c i a do f o l k l o r u m u z y c z n e g o . D l a S o b i e s k i e g o p o l s k i f o l k l o r m u z y c z n y b y ł w r ó w n y m stopniu przedmiotem i celem b a d a ń , j a k i m a n i f e s t a c j ą a r t y s t y c z n ą polskiej w s i , a zatem c z ą s t k ą pol­ s k i e j k u l t u r y , k t ó r a z a s ł u g u j e na k u l t y w a c j ę w ś w i e t l i c a c h , s z k o l e , r a d i o i e s t r a ­ dzie k o n c e r t o w e j . T e n p r a k t y c z n y i s p o ł e c z n y a s p e k t g r o m a d z o n e g o m a t e r i a ł u b a d a w c z e g o p o t r a f i ł D o c e n t w y k o r z y s t a ć , nie s z c z ę d z ą c s i ł i c z a s u n a w s p ó ł p r a c ę �272 KRONIKA z Centralną P o r a d n i ą Amatorskiego R u c h u Artystycznego, licznymi z e s p o ł a m i fol­ k l o r y s t y c z n y m i , n a p r z y g o t o w y w a n i u r a d i o w y c h i t e l e w i z y j n y c h a u d y c j i . N i e jest rzeczą przypadku, ż e w ś r ó d tych publikacji m a t e r i a ł o w y c h z n a j d u j ą s i ę zbiory f o l k l o r u z b y ł y c h P r u s W s c h o d n i c h i Z i e m i L u b u s k i e j . W e w s t ę p i e do z b i o r u p i e ś n i z W a r m i i i M a z u r S o b i e s k i pisze: „ s z c z e g ó l n ą j e d n a k p o b u d k ą do jego w y d a n i a jest c h ę ć zaprezentowania ludowego m a t e r i a ł u p i e ś n i o w e g o ziem, k t ó r e p r z e z t y l e s e t l a t o d e r w a n e b y ł y od m a c i e r z y " . W s p o m n i a n e w c z e ś n i e j z h i e r a r c h i z o w a n i e p r z e z D o c e n t a potrzeb p o l s k i e j e t n o ­ muzykologu b y ł o w pewnej mierze r ó w n o z n a c z n e z r e z y g n a c j ą z w ł a s n y c h prac interpretacyjnych. O r g a n i z o w a ł badania, k i e r o w a ł n i m i i s a m je w terenie p r z e ­ p r o w a d z a ł . N i e m n i e j s z e r e g Jego a r t y k u ł ó w z a s ł u g u j e n a b a c z n ą u w a g ę . S ą to p r a c e 0 tempo rubato w polskiej muzyce ludowej i u F . C h o p i n a , o c h a r a k t e r y s t y c z ­ nych formach w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w p i e n i ń s k i c h górali, o typach skal spotyka­ n y c h w m e l o d i a c h ś p i e w a n y c h i g r a n y c h n a p o l s k i e j w s i , w r e s z c i e bogato u d o k u ­ mentowane, choć skondensowane w encyklopedycznych u j ę c i a c h a r t y k u ł y o k r a ­ k o w i a k u , m a z u r z e , k u j a w i a k u , o b e r k u i polonezie, j a k r ó w n i e ż o w i e l k o p o l s k i m w i w a c i e , o r a z p r z y c z y n k i do h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń e t n o m u z y c z n y c h i do i n s t r u mentologii. P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć u n i e m o ż l i w i ł a S o b i e s k i e m u p o d s u m o w a n i e do­ ś w i a d c z e ń i w i e d z y z w ł a s z c z a w d w ó c h ostatnio o p r a c o w y w a n y c h t e m a t a c h , h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń oraz n a j i n t e n s y w n i e j p r o w a d z o n y c h s t u d i ó w n a d p o d r ę c z n i k i e m polskich i n s t r u m e n t ó w ludowych, k t ó r y m i a ł się ukazać w seryjnym p o d r ę c z n i k u europejskich i n s t r u m e n t ó w , redagowanym przez n a u k o w c ó w z Berlina i Stock­ holmu. T e r a z , k i e d y S o b i e s k i i jego d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą j u ż do h i s t o r i i , w i e l u z n a s o d ­ c z u w a b r a k Jego b e z i n t e r e s o w n e j ż y c z l i w o ś c i , g o t o w o ś c i p r z y j ś c i a k a ż d e m u z po­ m o c ą , dobrotliwego poczucia h u m o r u , a n i e k t ó r z y i p r z y j a ź n i . W s z y s c y , k t ó r z y G o poznawali, b y l i z a s k a k i w a n i Jego s k r o m n o ś c i ą , b e z p o ś r e d n i m sposobem bycia, ł a t w o ś c i ą n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w osobistych. U c z c i w o ś ć , k t ó r a G o c e c h o w a ł a , 1 zaufanie, k t ó r y m społecznych. Go darzono, były przyczyną powierzaniu Mu wielu funkcji T r u d n a n i e r a z do z r o z u m i e n i a d l a m ł o d s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i l u d z i sto­ j ą c y c h n a u b o c z u p a s j a g r o m a d z e n i a n o w y c h i w c i ą ż n o w y c h m a t e r i a ł ó w etno­ m u z y c z n y c h dzisiaj m a s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . Z a Jego ż y c i a m ó w i ł o s i ę eufemi­ s t y c z n i e , ż e z b i o r y f o l k l o r u m u z y c z n e g o , z g r o m a d z o n e w k i e r o w a n e j p r z e z Niego k o m ó r c e Instytutu Sztuki, m o ż n a p o r ó w n a ć tylko z d z i e ł e m Oskara Kolberga. Nekrologi i ż a ł o b n e p r z e m ó w i e n i a na p o w ą z k o w s k i m cmentarzu j u ż nie u k r y w a ł y p r a w a D o c e n t a do t y t u ł u „ K o l b e r g X X w i e k u " . P o l s k a e t n o m u z y k o l o g i a będzie k o n t y n u o w a ć b a d a n i a zgodnie z Jego p l a n a m i i i n s p i r a c j a m i . A l e i n a s t ę p n e e t a p y b a d a ń b ę d ą z a w s z e m u s i a ł y o d n i e ś ć s i ę do Jego d z i e ł a i z niego k o r z y s t a ć , g d y ż w a r t o ś ć tego d z i e ł a jest n i e p r z e m i j a j ą c a . Bibliografia w a ż n i e j s z y c h Organizacja badań, Zachodnie Działalność Archiwum Fonograficzne Zachodniego Archiwum prac i materiałów sprawozdania w Poznaniu, Fonograficznego „ L u d " , t. 37: 1947, s. 458—462. w Poznaniu, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 1, s. 38-^10. Zagadnienie muzyki ludowej w Polsce, „ R u c h M u z y c z n y " , t. 4: 1948 n r 2, s. (wspólnie z J . Sobieską) 2—6 �273 KRONIKA Ogólnopolski s. Festiwal Muzyki Ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 3: 1949 n r 6, muzycznego w świetle 188—190 Problemy polskiego folkloru M u z y c z n y " , t. 5: 1949 n r 10, s. Organizacja akcji zycznym, zbierania pieśni „Kwartalnik Instrukcja w sprawie rozważań festiwalowych, ludowych i badań nad polskim M u z y c z n y " , t. 7: 1949 n r 25, s. zbierania „Ruch 10—14 polskiej pieśni i muzyki folklorem mu­ 192—197 ludowej, „ M u z y k a " , t. 1: 1950 n r 2, s. 30—49 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Dorobek w zakresie folkloru w okresie 10-lecia, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji", t. 5: 1955 n r 3—4, s. 412—430 Biografistyka, Adolf Eustachy Chybiński historia (wspomnienie badań pośmiertne), „Polska Sztuka Ludowa" t. 6: 1952 n r 6, s. 356—358 Profesor dr Kolberg (Colberg) Adolf Allgemeine Oskar Wartość Oskar Chybiński, Henryk, Enzyklopadie Kolberg Dzieła Eustachy jako zbiorów der kompozytor wszystkie Oskara Oskara „ L u d " , t. 41: 1954, s. 27—32 [w:] Die Musik Musik [=MGG], i folklorysta Kolberga, Kolberga t. dla in Geschichte muzyczny, 1961, s. kultury Gegenwart. 1958, s. 1401—1405 [w:] Pieśni 1, K r a k ó w polskiej und t. 7, K a s s e l ludu polskiego. XLII—LVI muzycznej, „ M u z y k a " , t. 6: 1961 n r 1, s. 105—113 Mierczyński Stanisław, [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 279—280 Muzyka ludowa 1947 — n r 1, s. 10—11; s. 6—9; n r 10, s. 7—9; n r 8—9, s. 5—9; n r 11, 3—6 ( w s p ó l n i e z J . S o ­ Pieśń ludowa i jej problemy, „ P o r a d n i k M u z y c z n y " , t. 1: n r 2, s. 2—4; n r 3, s. 2—3; n r 6—7, s. 5—7; n r 8—9, t. 2: 1948 — n r 1, s. 4—5; n r 3, s. 7—8; n r 4, s. 6—9; s. 5—8; t. 3: 1949 — n r 1, s. 3—6; n r 2, s. 8—9; n r 3, s. bieską) Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczaso­ wych badań, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 4: 1950 n r 1—6, s. 17—35 ( w s p ó l n i e z J . Sobieską) Wielkopolska i Ziemia Lubuska, „Poradnik M u z y c z n y " , t. 4: 1950 n r 12, s. t. 5: 1951 n r 1, s. 4—8 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) P o l s k a muzyka ludowa, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i D y s k u s j i " , 403 Diafonia w Pieninach, bieską) Oblicze tonalne t. 1: 1951 n r 5, s. 383— „ M u z y k a " , t. 3: 1952 n r 9—10, s. 15—29 ( w s p ó l n i e polskiej muzyki ludowej, „Studia 6—9; M u z y k o l o g i c z n e " , t. z J . So­ 1: 1953, s. 308—332 Polski folklor sie muzyczny. 10-lecia, Charakter [ w : ] Kultura przemian muzyczna w polskiej Polski muzyce Ludowej ludowej 1944—1955, w Kraków okre­ 1957, s. 279—291 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Polsk folkmusik, „ M u s i k r e v y " , t. 15: 1960 n r 6, s. 205—208 T e m p o r u b a t o u Chopina i w polskiej muzyce ludowej, „ M u z y k a " , t. 5: 1960 n r 3, s. 30—41 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) O „rubttio" ma] música de Chopin e na m a n k a " , R i o de J a n e i r o , 19—22 J a n u a r Das Tempo rubato bei Chopin le — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 und in der música popular polonesa, „Correio da 1961 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) polnischen Volksmusik, [w] The Book �274 KRONIKA of the First Frederick La International Chopin, Musicological valeur scientifiąue logne, Referat w y g ł o s z o n y tionale des (wspólnie de la collection phonographiąue wiwaty, Kraków Musicales Obertas, Polonaise, w de folklor Warszawie, the Works of musical en Association maszynopis Po- Interna­ powielony ludowe pamiątkowa (wspólnie [w:] M G G , t. 7: 1958, s. Kujawiak, Oberek, [w:] Księga 1950, s. 275—319 Krakowiak, Mazur, to Sobieską) Tańce Wielkopolskie Devoted 6 I X 1966 r . n a K o n f e r e n c j i Bibliotheques z J. Congress W a r s z a w a 1963, s. 247—254 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, z J . Sobieską) 1705—1709 [w:] M G G , t. 8: 1960: s. 1856—1860 [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 1769—1771 [w:] M G G , t. 10: 1962, s. 1427—1431 ( w s p ó l n i e z F . H o e r b u r g e r e m ) Ludowe instrumenty muzyczne O dudach „Kozioł" wielkopolskich, „Maryna", Z „ O ś w i a t a P o z a s z k o l n a " , t. 3: 1936 n r 5, s. 241—244 z b ą s k o - l u b u s k t , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 9—10, s. 58—59 „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 3, s. 30—33 zagadnień polskiego skrzypce), ludowego [w:] Studia instrumentarium Hieronymo Feicht muzycznego septuagenario (mazanki, dedicata, serby, Kraków 1967, s. 24—36 Materiały etnomuzyczne Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna k ó w 1954, ss. 110 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Pieśni ludowe lewska) Warmii i Mazur, Kraków Ziemi Lubuskiej, 1955, ss. 235 ( t a ń c e o p r a c o w a ł a Wybór polskich pieśni ludowych, t. 1 i 2, K r a k ó w Piosenki z Kujaw, K r a k ó w 1955, ss. 54 Kra­ M . Sobo­ 1955, ss. 188 i 188 Widowisko ludowe „Król Herod" z Ciechanowca, pow. Siemiatycze, „Literatura L u d o w a " , t. 4: 1960 n r 2—3, s. 92—107 ( w s p ó l n i e z A . B ł a c h o w s k i m ) Inne Wojciech Ks. Józef Analiza Katalog Dankowski, Surzyński, motetów wystawy P o z n a ń 1935 ( p r a c a m a g i s t e r s k a , m a s z y n o p i s ) „ Ż y c i e M u z y c z n e " , 1937 Kasserna muzycznej „Septem sidera", „ M u z y k a K o ś c i e l n a " , t. 13: 1938 w. Muzeum Miejskim w Poznaniu, P o z n a ń 1938, ss. 32 (wspólnie z M. Turczynowiczową) Szczepańska Maria Klementyna, [w:] M G G , t. 13: 1966, s. 21—22 Wskazówki do odczytywania zapisów nutowych Kolberga, [w:] Dzieła Oskara Kolberga, t. 37 ( w wszystkie druku) Jan WOLFGANG STEINITZ I JEGO Stęszewski DZIEŁO Wspomnienia i c h a r a k t e r y s t y k ę naukowej i organizacyjnej działalności zmar­ ł e g o p r z e d d w o m a l a t y (21 I V 1967 г.), prof. d r . W o l f g a n g a S t e i n i t z a , k i e r o w n i k a katedry j ę z y k ó w fińsko-ugryjskich na Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie oraz organizatora i k i e r o w n i k a Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej �276 KRONIKA A k a d e m i i N a u k — z a m i e ś c i ł y z a r ó w n o niemieckie etnograficzne czasopisma n a ­ ukowe, j a k i szereg w y d a w n i c t w obcych N i e m o ż e z a b r a k n ą ć tego w s p o m n i e n i a r ó w n i e ż w w y d a w n i c t w i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j , z k t ó r ą prof. S t e i n i t z a ł ą c z y ł y b l i s k i e k o n t a k t y , w y n i k a j ą c e z a r ó w n o z jego p o z y c j i w n a u c e n i e m i e c k i e j i r o l i , j a k ą odegrał w organizacji nauki w Niemieckiej Republice Demokratycznej (w latach 1954—1963 b y ł z a s t ę p c ą p r z e w o d n i c z ą c e g o N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e W s c h o d n i m ) , i s p e c j a l n i e n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i , j a k r ó w n i e ż z jego i n i c j a t y w y i w s p ó ł u d z i a ł u w d ą ż e n i u do n a w i ą z a n i a s t a ł e j w s p ó ł p r a c y p o m i ę d z y e t n o g r a f a m i wszystkich krajów demokracji ludowych, a następnie r ó w n i e ż z nauką światową. O tej jego r o l i w s p o m i n a j ą z a r ó w n o w y m i e n i o n e a r t y k u ł y , o p r a c o w y w a n e j u ż po J e g o ś m i e r c i , j a k i f r a g m e n t y p r z e m ó w i e ń i notatek k r o n i k a r s k i c h , j a k i e u k a z y ­ w a ł y s i ę w r o k u 1965, z o k a z j i o b c h o d z e n i a p r z e z N i e m i e c k ą A k a d e m i ę N a u k j u b i l e u s z u 6 0 - l e c i a u r o d z i n p r z e w o d n i c z ą c e g o I n s t y t u t u N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i -. Z e t k n ę l i ś m y s i ę z n i ą r ó w n i e ż b e z p o ś r e d n i o , w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w przedstawicieli polskiej etnografii i f o l k l o r y s t y k i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o ­ kratycznej z okazji o d b y w a j ą c y c h się tam konferencji naukowych, organizowanych przede w s z y s t k i m przez Instytut Etnografii N i e m i e c k i e j . 3 Wolfgang Steinitz b y ł w Polsce wielokrotnie. D w a czy trzy r a z y (w tym r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h j u ż l a t a c h po w o j n i e ) b y ł c z ł o n k i e m d e l e g a c j i p o l i t y c z n e j , p r z y b y w a j ą c e j do naszego k r a j u n a z a p r o s z e n i e w ł a d z r z ą d o w y c h i p a r t y j n y c h . D o p i e r o w 1963 r . m ó g ł z n a l e ź ć c z a s , b y nas o d w i e d z i ć j a k o etnograf, a n a s t ę p n i e z o r g a n i z o w a ć c y k l p o w t a r z a j ą c y c h s i ę corocznie k r ó t k i c h , parotygodniowych w y ­ j a z d ó w n a u k o w y c h do naszego k r a j u n a u k o w y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u . R o z s z e r z y ł y one z n a c z n i e k r ą g k o n t a k t ó w n a u k o w y c h p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o ­ grafii w s p ó ł c z e s n e j , p o z w o l i ł y n a w z a j e m n e konfrontowanie warsztatu naukowego oraz s t w i e r d z e n i e w y s t ę p o w a n i a p o d o b n y c h t e m a t ó w p r a c , d y s k u t o w a n i e w s p ó l n e j p r o b l e m a t y k i i p o r ó w n y w a n i e w y n i k ó w . P o z w a l a ł y te k o n t a k t y r ó w n i e ż n a s t w i e r ­ dzenie istnienia p e w n y c h r ó ż n i c , jeśli chodzi o zakres prac podejmowanych w s p ó ł c z e ś n i e w n a s z y c h k r a j a c h , r ó ż n i c w y n i k a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e z r ó ż n y c h do tej p o r y d r ó g h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i (w t y m przede w s z y s t k i m etnografii u n i w e r s y t e c k i e j okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) , j a k r ó w ­ n i e ż nieco i n n e j o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h w obu k r a j a c h . H i s t o r i ę etnografii n i e m i e c k i e j w k r y t y c z n y m u j ę c i u w s p ó ł c z e s n y m p o d k r e ­ ś l a j ą c y m kierunek, w j a k i m prowadzona b y ł a jej reorganizacja w okresie po­ w o j e n n y m , p r z e d s t a w i a n a m W o l f g a n g S t e i n i t z w s w y m o p r a c o w a n i u z 1955 r . O n t e ż przede w s z y s t k i m swoimi pracami w s k a z u j e na k o n i e c z n o ś ć p o w i ą z a n i a 4 1 E . W . P o m i e r a n c e w a , L . N . T i e r i e n t i e w a , Wolfgang Steinitz (1905— —1967), „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , z. 4, 1967, s. 187—189; P . N e d o, Wolfgang Steinitz (1905—1967), „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n 1967 ( N o v e m b e r ) , s. 1—2; R . W e i n h o l d , In Memoriam Prof. Dr. Wolfgang Steinitz, „ D e m o s " , R. 8: 1967 z. 1, s. 207. F . S i e b e r , Wolfgang Steinitz zum 60. Geburtstag, „Deutsches Jahrbuch für V o l k s k u n d e " , t. 11: 1965, cz. 1, s. 3—4; G . V o i g t , Wolfgang Steinitz sechzig Jahre alt, „ D e m o s " , R . 6: 1965, z. 1, s. 116. P o r . D . S. S t o c k m a n n, Z dziallności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385—391; t e n ż e , Aus der Arbeit des Instituís für Deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , R. 1: 1960 z. 1, s. 114—122; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volkskunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946—1956, B e r l i n 1956, s. 435—447; „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , A p r i l 1967, N o v e m b e r 1967. W . S t e i n i t z , D i e uolfcsfctmdliche A r b e i t in der Deutschen Demókratischen Republik, L e i p z i g 1955. 2 3 4 �276 KRONIKA b a d a ń historycznych ( z a a w a n s o w a n y c h w nauce niemieckiej) w etnografii ze studium nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . S a m już w swych cennych pracach publikowanych przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą na terenie F i n l a n d i i i E s t o n i i d a ł p r z y k ł a d ł ą c z e n i a stu­ d i ó w z zakresu literatury ludowej z dociekaniami etnografa-teoretyka i historyka d a w n y c h k u l t u r . Obecnie, p r z e s u w a j ą c swe zainteresowania naukowe k u czasom w s p ó ł c z e s n y m , p o d k r e ś l a k o n i e c z n o ś ć poszukiwania w przeszłości demokratycznego nurtu dzisiejszej k u l t u r y , badania t w ó r c z o ś c i i w a r u n k ó w bytu mas p r a c u j ą c y c h w p r z e s z ł o ś c i i obecnie. W y z n a c z a j ą c n o w e r e j o n y b a d a ń f o l k l o r y s t y c z n y c h w po­ w o j e n n e j etnografii n i e m i e c k i e j zbliża s i ę w swojej definicji z a k r e s u etnografii w s p ó ł c z e s n e j do z n a n y c h n a m ( w e t n o g r a f i i p o l s k i e j ) w y p o w i e d z i prof. K a z i m i e r z a Dobrowolskiego . 5 8 7 P r z e j m u j ą c w 1951 r . z r ą k A d o l f a S p a m e r a ( n a k r ó t k i c z a s p r z e d jego ś m i e r ­ cią) kierownictwo K o m i s j i Etnografii i L u d o z n a w s t w a w B e r l i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k p r z e k s z t a ł c a S t e i n i t z K o m i s j ę t ę ( u t w o r z o n ą w 1947 r.) w e w s p o m n i a n y j u ż I n s t y t u t E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j . O d 1955 r. w r a z z W i l h e l m e m F r a e n g e r e m po­ dejmuje wydawnictwo pisma , s t a n o w i ą c e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ę wydawanego p r z e z F r a e n g e r a p i s m a etnograficznego (o n i e c o i n n y m c h a r a k t e r z e i n a z w i e ) z lat 2 0 - t y c h o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . N a w i ą z u j e do t y c h t r a d y c j i e t n o g r a f i i n i e m i e c ­ kiej, k t ó r e w okresie dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o s t a n o w i ł y nurt p o s t ę p o w y nauki niemieckiej. U m o ż l i w i a w ramach Instytutu k o n t y n u a c j ę i wydawnictwa p r a c z tego w ł a ś n i e n u r t u , w p r o w a d z a z a r a z e m — j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y — n o w ą , w s p ó ł c z e s n ą p r o b l e m a t y k ę , a obok u c z n i ó w S p a m e r a z a t r u d n i a w I n s t y t u c i e m ł o ­ dych w y c h o w a n k ó w Uniwersytetu im. Humboldta. 8 W r e s z c i e on w ł a ś n i e r a z e m z F r a e n g e r e m i i n n y m i p r a c o w n i k a m i I n s t y t u t u i n i c j u j e i w porozumieniu z p r z e d s t a w i c i e l a m i etnografii i n n y c h k r a j ó w s o c j a l i ­ s t y c z n y c h z a k ł a d a w 1957 r. w s p ó l n e d l a t y c h k r a j ó w p i s m o i n f o r m a c y j n o - b i b l i o g r a f i c z n e , dla k t ó r e g o zapewnia w Niemieckiej A k a d e m i i N a u k w a r u n k i syste­ matycznego w y d a w a n i a . 9 P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć W o l f g a n g a S t e i n i t z a o d e r w a ł a go od r o z p o c z ę t e j p r a c y . Zdążył On jednak zorganizować zespół, który tę pracę kontynuuje, rozwijając w d a l s z y m c i ą g u z a p o c z ą t k o w a n ą p r z e z Niego i n i c j a t y w ę ł ą c z e n i a e t n o g r a f ó w N R D we w s p ó l n y m w y s i ł k u , k t ó r e m u patronuje K o m i s j a Etnograficzna A k a d e m i i i I n ­ s t y t u t N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i P A N , i d ą ż e n i a do w s p ó ł p r a c y z n a u k ą i n n y c h k r a j ó w d e m o k r a c j i oraz dostarczania rzetelnej i n f o r m a c j i o pracach etnografii naszego obozu politycznego. Anna Kutrzeba-Pojnarowa 5 W . S t e i n i t z , Der Parallelismus in der Finnisch-Karelischen Volksdichtung untersucht an den Liedern des Karelischen Sángers Arhippa Parttunen, „FF Com­ m u n i c a t i o n s " , № 115, H e l s i n k i 1934; T o t e m i s m u s bei d e n O s t j a k e n i n Sibirien, T a r t u 1938; Ostjakische Volksdichtung und Erzdhlungen, T a r t u 1939. W . S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, B e r l i n 1954; t. 2, B e r l i n 1962; t e n ż e , Lied und Marchen ais „Stimme des Voltees" ( H e r d e r ) , tamże, t. 2: 1956, s. 11—32; t e n ż e , D o s Leunalied. Zur Geschichte und W e s e n des Arbeitsvolksliedes, tamże, t. 4: 1958, s. 3—52; t e n ż e , Zum 100 Geburtstag Richard Wossidlos, tamie, t. 5: 1959, s. 3—5; t. e n ż e , Das Lied von Robert Blum, tamże, t. 7: 1961, s. 9—40; t e n ż e , Arbeiterlied und Volkslied, tamże, t. 12: 1966, s. 1—14. W . S t e i n i t z , Volkskunde wnd Vólkerkunde. Aus dem Eroffnungsvortrag des Berliner Volkskunde-Kongresses, „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f. V o l k s k . " , t. 1: 1955 z. 1, s. 269—275. „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f ü r V o l k s k u n d e " , t. 1: 1955, t. 12: 1967. „ D e m o s . V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " R . 1: 1960 — R . 14: 1968 ( O d R . 7 „ D e m o s . Internationale ethnographische und folkloristische Informationen"). 6 7 8 9 �277 KRONIKA WYSTAWA „ARTS PRIMITIFS DANS W LES ATELIERS D'ARTISTES" PARYŻU W n i e w i e l k i c h s a l a c h w y s t a w c z a s o w y c h M u s é e de 1'Homme w P a r y ż u c z y n n a b y ł a w o k r e s i e od 27 k w i e t n i a do 30 w r z e ś n i a 1967 r . b a r d z o i n t e r e s u j ą c a e k s p o ­ z y c j a , z o r g a n i z o w a n a p r z e z S o c i é t é des A m i s du M u s é e de 1'Homme. O r g a n i z a t o r z y w y s t a w y postawili przed sobą zadanie zgromadzenia p r z e d m i o t ó w sztuki p r y m i ­ t y w n e j , k t ó r e w o k r e s i e ostatniego 6 0 - l e c i a w y w a r ł y — i n a d a l w y w i e r a j ą — w p ł y w na t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą malarzy i rzeźbiarzy francuskich lub a r t y s t ó w innego p o c h o d z e n i a , p o z o s t a j ą c y c h w k r ę g u w p ł y w ó w s z t u k i f r a n c u s k i e j . S k r o m n i e j r e p r e z e n t o w a n e b y ł y z b i o r y p r y w a t n e p i s a r z y , n a u k o w c ó w itp. W g r u p i e p i e r w s z e j s p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł y eksponaty p o c h o d z ą c e z d a w n y c h k o l e k c j i a r t y s t ó w t e j m i a r y , co V l a m i n c , M a t i s s e , P i c a s s o , D e r a i n c z y B r a q u e . W p ł y w , j a k i w y w a r ł o w y w o d z ą c e s i ę z p o c z ą t k ó w b i e ż ą c e g o stulecia zainteresowanie tych malarzy sztuką p r y m i t y w n ą — g ł ó w n i e a f r y k a ń s k ą — w i ą ż ą c e się j e d n o c z e ś n i e z tworze­ niem w ł a s n y c h kolekcji, znalazł s w ó j silny w y r a z w ich twórczości, w szukaniu nowych r o z w i ą z a ń kolorystycznych i formalnych, i z o s t a w i ł stały ślad w historii rozwoju malarstwa francuskiego. N a w y s t a w i e p o k a z a n o ł ą c z n i e 158 e k s p o n a t ó w , g ł ó w n i e r z e ź b i m a s e k , z czego w i ę k s z o ś ć r e p r e z e n t o w a ł a A f r y k ę (82 szt.), z w ł a s z c z a w y b r z e ż e z a c h o d n i e i K o n g o , reszta z a ś ludy A m e r y k i i Oceanii. W ś r ó d p r z e d m i o t ó w z obszaru A m e r y k i z n a j ­ d o w a ł y s i ę p r z e p i ę k n e okazy sztuki kultur przedkolumbijskich, s i ę g a j ą c e dla Peru o k r e s u 1300—1500 l a t п . е., d l a s z t u k i z a ś m e k s y k a ń s k i e j o k r e s u p r z e d k l a s y c z n e g o i k l a s y c z n e g o (m. i n . z b i ó r H e n r y M o o r a ) . W ł ą c z e n i e t y c h p r z e d m i o t ó w do z e s p o ł u „ s z t u k i p r y m i t y w n e j " o pochodzeniu raczej w s p ó ł c z e s n y m m o ż e o c z y w i ś c i e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a (podobnie j a k u m i e s z c z e n i e w nim paru eksponatów japońskich), p r z y j ą ć je w i ę c raczej trzeba za p e w n ą g r u p ę p o d p o r z ą d k o w a n ą z p r z y c z y n natury o r g a n i z a c y j n e j n a c z e l n e j idei w y s t a w y . O b i e k t y z o b s z a r u M e l a n e z j i o d z n a c z a ł y się w y s o k i m i w a l o r a m i p l a s t y c z n y m i i c z ę s t o k r o ć s t a n o w i ł y formy rzadko spoty­ kane nawet w d u ż y c h muzeach europejskich. Podkreślić należy, że inicjatywa Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Człowieka s t a n o w i ł a godne u w a g i w y j ś c i e poza z b i o r y m u z e a l n e i p r z y o g r o m n y m n a k ł a d z i e pracy dała w rezultacie zgromadzenie dzieł sztuki o d u ż e j randze artystycznej. D z i e ł a te j a k o z n a j d u j ą c e s i ę w r ę k a c h p r y w a t n y c h z n a n e b y ł y j e d y n i e w ą s k i e m u k r ę g o w i osób, w y s t a w a zaś u m o ż l i w i ł a szerokiemu o g ó ł o w i ich o c e n ę i zrozumie­ nie m o ż l i w o ś c i i n s p i r a c j i a r t y s t y c z n y c h d l a w s p ó ł c z e s n e g o a r t y s t y . C a ł o ś ć w y s t a w y opracowano ś r o d k a m i bardzo o s z c z ę d n y m i , w i ę k s z o ś ć przed­ m i o t ó w p o z o s t a ł a nie o s ł o n i ę t a , o ś w i e t l e n i e c z ę s t o punktowe, s k u p i a j ą c e uwagę widza, kolory tła w y ł ą c z n i e czarne i białe. B r a k j a k i c h k o l w i e k n a p i s ó w , eksponaty o z n a c z a n o j e d y n i e n u m e r e m p o r z ą d k o w y m , osobna z a ś l i s t a (folder) z b i o r u z a w i e r a w y k a z p r z e d m i o t ó w z p o d a n i e m p o c h o d z e n i a , c h r o n o l o g i i (o i l e b y ł o to m o ż l i w e ) o r a z n a z w i s k a w ł a ś c i c i e l a . W y d a n y z o s t a ł r ó w n i e ż d u ż y k a t a l o g ze wstępem G. Picona i J . Laude'go, z a w i e r a j ą c y rozmowy z a r t y s t a m i oraz omówienie w s z y s t k i c h p o k a z a n y c h o b i e k t ó w i i c h fotografie. Barbara Kohutnicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a2e18b7c39133b414e0f457daeae07.pdf e06f082dfc5fd000302154dfdd2cea3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2992 Title A name given to the resource Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa śMtr;iwi«4ue M a ł k i L Lożajsk jest dawną ^ n t s w inn-kn Bor.*'j k i DRZEWORYTY LEŻAJSKIE | ICH R O D O W Ó D m królowszczyzną, siedzibą starostwa, dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha- wielo­ łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y - k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do­ k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-; miastem o starych tradycjach miejskich. cierały aż tutaj. Miasto było N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I w. tkie przeszkody. M a t k a Boska pokazała Michałkowi kształt klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a tego t y p u Bernardynów na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o ­ w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k na stróżów świątyni i ponownie zapewniła, że udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja­ reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m , wieniu starostą leżajskim, a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a . wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w Wpro­ z n a n y c h ze swoich poczy­ n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a . Sławę Lożajska zapoczątkowało Żyjący leżajski, wówczas Tomasz cudowne objawionie N a j ­ Michałek, Strykowski Chrystusa. K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o ­ dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o ­ 1 ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r . starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą pobożny n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych 2 mieszczanin r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu zbiorać drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos­ stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " . szerzenie się k u l t u miał 3 Niemały wpływ na roz­ opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k , k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i ­ g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy- t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł Matkę m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " , B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć czcią przyjął z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć . t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa- t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h ucioczką. wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie­ ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun­ d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a 47 I �Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny, starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł p r z e t r w a ł do d n i a dzisiejszego. 7 N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X . W h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne, a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę duchowną. 8 U r o c z y s t o ś c i koronacyjne trwające ponad 8 dni, p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce 7 września. W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó ­ r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i ­ ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru­ d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed pałacom Potockich w mieście zaczęły się s z y k o w a ć wojska, m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie prze­ r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka­ r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w , kolas, kolebek i różnogo rodzaju wehikułów, zajętych przoz m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da­ w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż ^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..« ! obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n I I . 2. Matka Boska Leżajska, K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a d r z e w o r y t z 1826 r. biskupa — k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e ­ ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia­ d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z „majestatu" Żmudzi i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś ­ samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce, ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u ­ i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n ­ obranego. I w r a c a j ą c się rozgłosił t o wszystko a ż do dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . " W literaturze gólne etapy cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o ­ 4 kronikarskiej m o ż e m y prześledzić powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c poszcze­ od i n d y w i d u a l n e j p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu lokalnym sił kazanie (...) N a z a j u t r z dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz­ n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m , do o g ó l n o n a r o d o w e g o . Dalszy c i ą g h i s t o r i i „sprawiedliwego Michałka" w i ą ż e się a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota. t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u — D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o ­ je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie­ proboszcz ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y , s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i ­ b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o ­ po boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę - z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie­ b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y sumie pontyfikalnej: , , K s . biskup koronator Sierakowski rumianek cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o ­ za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a Głuchowskiego, ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na dzierżawcy tu 5 r. obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m , salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za­ starostwa lożajskiego, wystawiono w 1598 d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y k t ó r e pochwycone przez Najświętszą Pannę Marię szlachtę i setki k a p ł a n ó w laudamus" świeckich u z n a n y z o s t a ł za cu­ oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo­ przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla rowanego Zwiastowanie 48 na obrazie N. Panny Maria Maior częstochowskim. 6 Marii. Trzeci wizerunek to h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y cerem on iałem " . 9 wskazano �Wszyscy nie p o m i e ś c i l i . Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości, G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e , Z r a d o ś c i ą zobaczyli... a na z a k o ń e z e n i o : „ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a , W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . " L u d o w a wersja została w Drukarni h i s t o r i i obrazu X I X w. przez Zygmunta Jelenia leżajskiego przodrukowana Wydawnictwo Pieśni w Tarnawie, ulica Odpustowych, Wolowa 4. Z a ­ wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i ­ wego" Michałka, nawrócenia starosty luterakiego wyznania, opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬ r z a j ą c e do L e ż a j s k a . 1 1 D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i Matki Boskiej Leżajskiej wykonanymi techniką kolorowanej fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u odpustowo-pielgrzymkową. Pobiły ono nie t y l k o literaturę funkcje i n ­ formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y odbierane j a k o wierszowanej ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e formie legendy przemieszano w z prymitywnej, historycznymi i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u religijności charakterystycznej dla opoki baroku. N a s t r ó j cu­ r d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez przerwy temu miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i ­ c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a . 12 Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja­ wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i ­ c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u , otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane po bokach ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele I I . 3. Mruka Boska Leżajska, d r z e w o r y t z p o l . X I X w. — miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej wspomnianego d r u c z k u Pieśń Leżajskim, o Najśw. Pannie Maryi strony w obrazie lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " . Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . w s t a ł a Pieśń 1 0 Prawdopodobnie o Nujńciełazej (O Michałku). Pannie po k o r o n a c j i obrazu po­ Marii w Obrazie Leżajskim Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M . Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m Kzcszowskiego. 13 K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się już w X V I I interesujący zajaśniała, I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach ciężysz w . W książce Ludwika Janidly: „Odmalowanie Grodzicki, u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i : odnajdujemy Malarz czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a Stanisław malarskiego c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo­ oddaje. P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a Królowa, ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a " Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego Matka Boska M a r j a . Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi Michałkowi gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e Z rozkazem niech to opowie Rządowi stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska — Borka obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r. Boskiej od s ł ó w : K t o się Tobie B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed­ o dwzoro w a n i a obraz u . Leżajskiemu. Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie, T e n ż e autor 1 4 wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h przemalowania Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i , obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w. ł ś w i a t u do widzenia. z o s t a ł o d d a n y nieznanemu Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d Co t a n i bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się organy, Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej Obraz z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y , nauce, do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t ­ n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej, powyrabiali. d a ł dozwolenie" dla Czynią przygotowanie, N a to koronowanie, tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier­ Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y , dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó ­ e j honoru czyniłi. bował poprawiać Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i , jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł , n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny ^ a akt koronacji. strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo J K ' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa proszenie, P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e , obrazu „dla strachu". Joszczo kilkakrotnie twiordzi r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a większa kro­ s i ę , a co że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y - 49 �5 malować'" . Matka Boska z miedziorytu reprodukowanego Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0 Kapucy j w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po­ n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed­ W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- | stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że technikami znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem­ wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków- niony Matki Boskiej miedzioryt Matki Boskiej Leżajskiej w prostokątnym obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o Leżajskiej wykonywanych odwzoro* na przestrzeni okr ornamencie 150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur­ w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa­ s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza Parmy pocieszenia w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar­ d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . ' 6 się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"' dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną kwiatowymi. c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп* P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua> obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio­ rozbudowanym tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko- potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}« czterowierszowym podpisem i dekoracyjnie, nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro­ Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j , wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó­ czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe zapotrzobowanie wiono w Bawarii w Norymberdze 3 000 w i ę k s z y c h . ! obrazków" w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu, dotychczas k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100, znanogo m a t e r i a ł u wynika, że wizerunki M a t k i Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy­ wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) . 17 Drze­ a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et. Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko­ wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i . w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e , X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej 50 18 T e dane, z końca �II. .;. Matin Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska, drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska, staloryt korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane zagranicą często przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono zostały odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e ­ w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy­ opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo­ s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do 1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo­ produkowanych rytniczych desek na terenie P o l s k i . " obrazków malowanych na szkle) i p o w s t a ł a prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty mało efektownym odbitkom 1 drzeworytniczvm". ' Drzeworyty odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą . takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po­ pochodziły ono z ośrodka loża jakiego. 20 Podobne formy, nieco c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018 kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo­ i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej­ d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie szone, z podłożoną pod w v p u k ł e luli p ł a s k i e szkło litografią, Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet cbromoltttigrafią i otoczono wianuszkiem ze sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom. rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo- sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013). - ^yjnej lub stidorytcm Matki i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie za wszo ybvt 2 i Prawdopodobnie w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez wędrownych liandlarzy dewocjonaliami, którzy wędrowali od (1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej Kalwaryjskiej (I. inw. 60.013) jost sygnowany odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k (podpis o d r ę c z n y 2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo jak ś w . J a n Nepomucen Położną .Kalwario. dobnie »iej J i M powstał drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw- l „ i Kalwarię Zebrzydowską, Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska w warsztacie Chrystusa ш literkami K . S . K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty (1. inw. 60.012) p o w s t a ł y Bąkowskich podobnie jak prawdopo­ drzeworyt k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw. 00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz byli m a l a r z a m i 23 o wszechstronnych zainteresowaniach Tomasz 51 �zwieńczone krzyżykiem. Dookoła głów 12 gwiazd. Maforic M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a kwia k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om, m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej 0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u ryty o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne! k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas< od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a * m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R " (napis nio KOŚCII ukończony; N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj z jednej do^ki lecz ко1оголгапо inaczej ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice /.o nu doat»i> dokonane" z o s t a ł y późjiioj rift o d b i t k ę jeden z n i c l i o n r i m co w s k a z y w a ł o b y na drobno rotiiezo, t prKonio&ionjj Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w w|| krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej iormio Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę- w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y liśoias^ ? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i kóloczl^ r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j krój litcii* w otoc/ono k r o p k a m i Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^ p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*! чV^TIUJ-APP^O Na lub STVOJO 1 r pi'aco litfiranu l ' ł i ^ podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo; b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*! noku, przedstawiający Św. B a r b a r ę , przechowywany obecnie; w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć, ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j św, B a r b a r a , j a k Matka Boska В^фка: il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.; i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t kolorowf.nv i Matka Boska Leżajska wykazują barda z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-| kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i . ; D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m ' 1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą * i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-, .-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu Leżajskiej, D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on» Leżajska, w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i S t a n k i o w i w . , wy^iępujik Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - * B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach w kapliczkach w Woli Żarczyckiej. Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i Boskiej Salotyriskioj, Różańcowej i Leżajskiej. 2 5 Sygnaturę p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*; ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir . . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat* dokonanego i u-/.-/, Kxaworego z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka. drzeworycie Matki Buskiej Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e Odjjoi yszow.skioj, ona na Rzeszowskiej, Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion M a t k i Boskiej p c f 16 m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj? 1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów Krakowskich. na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć tutaj licę M a t k i Boskiej drzeworytów -sygnowanych Dzikowskiej.- „K.S." o drzeworyt 8 ck>rpi$eo w <-7vśćcu w p ł o m i e n i a c h W grupie leżajskich d r z e w o r y t ó w n a szcaogólną u w a g ę z a s ł u ­ guje przedstawienie Matki Boskiej u j ę t y w p ó ł k o l i s t a r a m k ę . Po lowej я ы о п ю paszeril szatana i d i a b ł y w p ę d z a j ą c e duszo p o t ę p i o n o Leżajskiej ( i l . 12). Matka w s p o s ó b n i e t v p o w v oddzielone S Ą krP-skami od t ł a napis' u s t a w i o n ą księgę, p r a w ą r ą c z k ę ma w z n i e s i o n ą do b ł o g o s ł a w i e ń ­ T I? wadi k o r o n y z i n i c j a ł a m i M a r i i i Jezusa, ozdobione puttami, dus^ : n y c h i d o m v o h n a r o ż n i k a c h w i z o r u n k u M a t k i Uoskiej w y k o n a n e Koska z D z i e c i ą t k i e m Jezus i ,a l e w y m r ę k u , t r z y m a j ą c y m pionowo stwa. M a r i a m a d ł o n i e s k r z y ż o w a n e i opuszczone w dół. N a gło- po pmwHJ O m a m o n t y k w i a t owo w gótC , ł OBRA.Z (il * NMP • H К Л PI A U dohji • ŚWIĘTEGO • 184JE podobnie Macief' lfi) Drzeworytnicy leżajscy stosowali, jak K o s u y e k i z P l a ż o w a e f e k t o w n ą l o c h n i k ę b i a ł o r y t u , czyli cięci*. i.1 52 ��г — -ж <р 4«, МЯ II, 13. Grób Pana Jezusa, 14' d r z w o r y t k o l o r o w a n y ; i l . 14. Grób Matki Boskiej miedzioryt c z ę s t o c h o w s k i na Kalwarii, w y k . Teresa T.anglinmmer białej kraski n a czarnym tle. W drzeworycie ze ś w . J e r z y m (il. p ł a c z ą nad l e ż ą c y m w grobie Chrystusem, k t ó r e g o c i a b położone 22) t e c h n i k ą t ą wykonano ornament brzogowy z ł o ż o n y z wkom­ poniżoj mensy ołtarza spoczywa w majestacie śmierci. Poszcze­ ponowanych w biało półkola piecio- lub trójlistków". Ponadto gólne partie ołtarza, zwłaszcza u d o ł u , zróżnicował drzeworytnik stosunkowo kreskami o r ó ż n y c h u k ł a d a c h — dając t y m samym przegląd grubą, czarną kresko u doht. T e n niezamierzony nujpruwdopo- możliwości swojego warsztatu. D l a wypołrironia pustej przestrzeni dołmioj efekt to j a k gdyby podstawka dla smoka i przebijającego w g ó r n y c h narożach umieścił dwa wiolopiatkowe kwiaty. Zamy­ go joźiiicit. kają drzeworytnik nie w y c i ą ł podpisu, pozostawiając żowania. Ma ona tutaj charakter rozdrobnionego umieszczając kompozycję, której centralnym ornamentu i cechy r y t u w s k a z u j ą na to, żo autorom togo drzeworytu jost się ząbki w y p e ł n i o n o b i a ł y m i trójUstkanii. Nieco inaczej potrak­ drzeworytnik narożniki, symetryczną punktem jest monstrancja z napisem I H S . Krój litor w podpisie o podobnym rozwiązaniu. Są to białe, rytmicznie p o w t a r z a j ą c e tował one całą Ukrzy­ P o d o b n ą bordiuro w y c i ą ł Tomasz B ą k o w s k i w scenie i .«ц <к ЛТ» Tomasz B ą k o w s k i , Zupełnie inny charaktor m a analogiczny drzeworyt przed­ w nich rozetki. s t a w i a j ą c y Grób Matki Boskiej Kalwaryjskioj (il. 15). Drzeworyt Kompozycja togo drzeworytu jest bardzo z a g ę s z c z o n a : autor l e j jest odbity czarną farbą n a papierze p o c i e m n i a ł y m i przybru­ deski niemal boi s i ę t ł a na odbitce, bo k a ż d e wolno miejsce dzonym. U j ę t y tylko w p o j e d y n c z ą ramkę kredkową w górnej szczelnie w y p e ł n i ł grupami poziomych kresek, W czerni pozosta­ części, w i ł jodynie pionowe i poziome ramię k r z y ż a . o t o c z o n ą w a ł e c z k i e m chmur, promionistą aureolą i gwiazdami, przedstawiającej Matkę Boską jako K r ó l o w ą Nieba, Drzoworyt p o d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa K a W y j a k i e g o c i ę t y jost głównie czarną k r e s k ą na b i a ł y m tle. U góry w wieńcu (il. 13) odbity czarną farbą n a p o ż ó ł k ł y m papierze o o b c i ę t y c h o b ł o k ó w b ł o g o s ł a w i ą c y B ó g Ojciec. T e n półwionieo jest kompozy­ brzegach, nio jost kolorowany za w y j ą t k i e m w ł o s ó w , pomalowa­ cyjnie p o ł ą u z o n y z p o d w ó j n i e p o d w i ą z a n ą po bukach kotarą, nych n a brązowo. STa odwrocio papieru g ł ó w n e kontury s ą po­ z d o b n ą kreskami grzebykowatymi kropkowanymi i jodełką. W ciągnięte c i e m n o - b r ą z o w y m atramentem. Partia ś r o d k o w a drze­ g ó r n y c h n a r o ż a c h umieszczono gałązki z r ó ż y c z k a m i . Л\' dolnoj worytu jest wykonana tod m i k ę b i a ł o t y t u , pozostało techniką strefie na mensio ołtarza ciało Matki Boskiej z dwoma tviiolkanii, czarnej kreski na bieli. U doiu napis n i e u k o ń c z o n y • „GBOB n a tle k r a t y . Po bokach p o d w ó j n e kolumnv, d o ł e m stopnie. Na : X X X X X X " (w d o m y ś l e — P a n a Jezusa). W p ó ł k o l u tlo antepondiura krucyfiks i po trzy świece, a niżej balustrada, na czarnym tle n a mensie ołtarza stoi monstrancja, otoczona Drzeworyt m a wiolo drobnych detali, u ich umioszuzonio na PXXX świecami i wisi wieczna lumpa. .Pozostałe partie nad ołtarzom s ą dołu i w y p e ł n i o n o drobniutkimi kroskami przerywanymi w układzie K.S. poziomym bądź pionowym. niaturtrwycb formach, Obio strofy !асиу итЬчиоиошь rontralnie Górna część półkola jest pokryta kroskami i m i t u j ą c y m i fałdy draperii, po bokach spionowanoj. K s a w e r y Stankiewicz świetnm się CZUJA 'W tyci I mi-' r cyfra iMarii z dworcui udorujĄcymi twiiotkunii »Trik \v\ żł*j wsjjoni* 1 Po bokach ołtarza duże postacie a n i o ł ó w w szatach o obfitym niano, ten sam autor w y k o n a ł również drzeworyt przedstawiający* efałdowaniu usytuowane symetrycznie, w jednakowych pozach, M e t k ę Воэкф UzikowskĄ 54 przeebo* vy wtwiy w ЛЕииоиш Tutrziul - �skim w Z a k o p a n e m . 30 W s k a z y w a ł b y n a to specyficzny dla tego ryt z a s t o s o w a ł drzeworytnik dla wykoriczonia z a s ł o n y podwie¬ drzeworytnika zostaw r y t ó w i analiza grafologiczna jogo sygnatu- szonej u góry, j a k i dla zaakcentowania dolnej c z ę ś c i ołtarza. ту, w y k a z u j ą c a jednakowy s p o s ó b cięcia literki K . i S, U d o ł u ornamont jest jednak szerszy, wzmocniony ponadto mo­ Drzeworyt Św. J a n a Nepomucena (il. 17) o d c i ś n i ę t y c z a r n ą ferbąna tywem z drobnych z ą b k ó w . ż ó ł t a w y m papierze jest ręcznie kolorowany farbą u g r o w ą I n n ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą d r z e w o r y t ó w tego k r ę g u jest i n i e b i e s k ą : t ł o jest kolorowane ugrem, podobnie jak elementy w y p e ł n i e n i e t ł a drobnym ornamentem w postaci kółeczek, krzy­ mostu i postumentu oraz napisu. Natomiast łuki po bokach, ż y k ó w otoczonych kropkami, czy kropek otoczonych k ó ł e c z k a m i , obeliski, pelerynka ś w . J a n a i obramowanie postumentu jest r o m b i k ó w c z a r n o b i a ł y c h , również kropkowanych. Spotyka s i ę niebieskie. frontalnym t a k ż e przerywane kreski zgrupowane w p r o s t o k ą t y lub t r ó j k ą t y , lecz z g ł o w ą p o c h y l o n ą w lewo, w stylizacji szat i w atrybutach j a k na drzeworycio ś w . J a n a z Lożajska, lub prostokąciki z u k o ś ­ (palma m ę c z e ń s k a i krucyfiks) nie odbiega od stereotypu, j a k i n y m k r z y ż e m n a b i a ł y m Ho, j a k w drzeworycie ś w . T a w ł a , do występuje k t ó r e g o klocek z o s t a ł znaleziony w Woli Ż a r c z y c k i e j , niedaleko Przedstawienie św. J a n a w grafice popularnoj. W w układzie drzoworytach ludowych bardzo różnio rozwiązane s ą takio detale j a k obramowanie, ossy zdobiny. 31 Leżajska. 32 Te drobne elementy zdobniczo pełnią zawsze funkcję P o s t a ć J a n a Nepomucona ujęta jost w dwie kolumny, p o m o c n i c z ą , uzupełniającą g ł ó w n e przedstawienie. S t a n o w i ą one z a m k n i ę t e s p ł a s z c z o n ą a r k a d k ą , n a której drzoworytnik w y c i ą ł niekiedy r ó w n o w a g ę dla e l e m e n t ó w architektonicznych zaryso­ fajkowate listki, tak c h ę t n i e przoz niego stosowane. XI d o ł u za­ wanych w tle, a czasem p o d n o s z ą świetność g ł ó w n e j postaci. znaczony postument i fragment mostu oraz, u k o ś n y m i kreskami, Graficy profosjonałni w y r a ż a j ą nawet przypuszczenie, ż e s ą one płynąca woda wycinane celem niopozostawiania pustych miojsc w tle, p o n i e w a ż Z ł u k o w a t e g o mostu s t e r c z ą dwa niskie obeliski zwieńczone rozetkami U d o ł u n i e u k o ń c z o n y NBPO (mucon)". napis: , , S : I A N Drzeworyt m a format (150x92 mm) zbliżony do wielu o b r a z k ó w , k t ó r e oprawione zawioszano zazwy­ przy r ę c z n y m najczęściej odbijaniu d r z e w o r y t ó w , namoczony papier łatwiej ulegał przedarciu. W y d a w a ł o b y się, że dekorowanie szat. w drzeworytach lu¬ dowych jest zbędno, g d y ż najczęściej pokrywane b y ł y one ultra­ czaj n a ścianie. rytów m a r y n ą , z a k r y w a j ą c ą bogactwo białorytu. J e d n a k drzoworytnicy różnorodnie zestawionych. Zdobienia s ą zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e — t w ó r c y desek - - m y ś l e l i kategoriami czarno-białych w a l o r ó w . idei rlrzoworytu i harmonijnie uzupełniają g ł ó w n e przedstawienie. W snycerskiej obróbce w y r a ż a ł o się mistrzowskie niekiedy w y ­ Np. w drzeworycie G R Ó B P A N A ( J E Z U S A ) ten s a m ozdobny czucie kompozycji i f o r m y . Drzeworyty leżajskie c h a r a k t e r y z u j ą się bogactwem 33 55 �'PRZYPISY 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1884, t, 5. *. 193—193 ora/, Józof l i p o w s k i , Leżajsk i okolice, Warszawa JD59; Zuzanna K a z a n o w s k a , Bazyliko i klasztor 00 Bernardynów w Leżajsku, K a l w a r i a Zebrzydowska 1804; W ł a d y s ł a w Łuszcz.'tiowicz. Klasztor Uitijvki i jego dziełu sztuki — W mienia z po­ dróży, K r a k ó w 18!).-> " G u i l / o l n u s Gumponborg, Atlas Marianas... Monachium 1072, s. ДН1 podaje s z c z e g ó ł o w y opis cudu i obrazu. W indeksie < iumpoiiberga w y m i e n i o n y jest l e ż a j s k obok B o c h n i , B o r k u . K r a k o w a , CzOHtoeliiiWV-. G i d l i . Jaros'nwia. Myślenie, Koka';,, T a r n o w a , T u c h o w a , Warty. Z a m o ś c i a i Zielenie. Por. t e ż : ..Odmalowanie obrazu L e ż a j s k i e g o w kościele O v c ó w B e r n a r d i n ó w na T l i o a t r u m micysca c u d a m i w s ł a w i o n e g o , k t ó r e p r z y lasku Mariev Hożej oddano. Dla naprawienia oczu, k t ó r e iiiopravjazuie na cudowno obrazV p a t r z ą , laski z n a ć nio c h c ą , prawdziwych d o w o d ó w w i a d o m o ś c i ą przez wielebnego Oyea L u i l u w i k a J a i n d l a Dd'fmitora O y e ó w U o m a r d i n ó w wystawiono za dozwoleniem StiutusWh K o k u P a ń s k i e g o 1046 M i e s i ą c a Marca w Z a m o ś c i u , d r u k o w a ! Paweł Radieux". O. C z e s ł a w Rogdal.ikt Br. M u . , Pamiętni!: koMoUi i klasztoru 00 Bernardynów w Leżajsku, spisany ze s t a r y c h a k t ó w i k r o n i k , K r a k ó w 1929. s, 19 " t a m ż e , ». Iw t a m ż e , s. l!) " O. W a c ł a w v. Sulgostowa, O cudownych obrazach w Polecę Przenajświętszy Matki Bożej, K r a k ó w 1902, s. ЗОН J 5 7 t a m ż e . s. 38» Por. t o ż : K s i ą ż k a z a w i e r a j ą c a i w b o ż e l i s t w o do N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a i m v s ł y n ą c e j c u d a m i w U z n j s k i m obrazie z d o d a n ą historią objawienia sic N a j ś w i ę t s z e j Dziewicy p o b o ż n o m u Toma¬ szowi M i c h a ł k o w i i p r z y ł ą c z o n a opisaniem o b c h o d u etoletniej k o r o n a c y i w г. 18ЛЗ z a ' s t a r a n i e m Przewielebnych O j c ó w Ber­ n a r d y n ó w w y d a n a . T a r n ó w i J a s ł o , D r u k i e m Anastazego Rusinowskiogo 1861 ( I w y d . 1850), Książka do nabożeństwa oraz histon/a radnwiirjo obrazu .V«jświętsz, j Maryi Panny w kościele 00 litr,an-d„nów тс Uiajsh:' L w ó w 'lst»3. N a k ł a d e m 0 0 Bere.;u-dvnów, U ź s l j s k . " W i n c e n t y Wirus, Maje wspomnienia. Lublin 1981, s. 125 pisze, że m i e s z k a ń c y W i e r z c h o s ł a w i c gromadnie u c z ę s z c z a l i na wszystkie n i i p u s t v . jakie o d b y w a ł y -sic w o k o l i c y , N a j c h ę t n i e j jednak i najgr..itui<lnii'j chodzili do Odporyszowa, gdzie była , , M a t k a Boska cudowna, co p o b i ł a S z w e d ó w ' ' . N a K a l w a r i ę chodzili dwa tiizv do r o k u , a t o na W i e l k i P i ą t e k i na Wniebo­ wzięcie N.M. Г а п и у . Odbycie co najmniej * trzvkrotnej tam p i e l g r z y m k i u w a ż a n o za konieczny o b o w i ą z e k katolika, od k t ó r e g o nie mordo b y ć ż a d n e j d y i n e n s y Pubożniojszo i harduuj z a m o ż n e n i e w i a s t y z a p u s z c z a ł y się d o ś ć ezosto <lo C z ę s t o c h o w y 1 L e ż a j s k a , j a k o miejsc więcej od K a l w a r i i s ł a w n y c h i bardziej « u d o w n v r . l i . P i e l g r z y m k i n a b o ż n y c h p r o w a d z i l i specjalni prze­ w o d n i c y , k t ó r / , v c z ę s t o r o b i l i sobie z tego p o w a ż n e ź r ó d ł o do­ c h o d ó w , g d y ż k a / d v z p i e l g r z y m ó w m u s i a ł się im wielokrotnie o p ł a c a ć . Przewodnicy p i e l g r z y m e k i n t o n u j ą c y p i e ś n i , znali je dobrze na p a m i ę ć , za nimi powtarzali siewa i ś p i e w a l i uczestnicy pielgrzymki. C y t o w a ć p i e ś ń p ą t n i c z a o N a j ś w i ę t s z e j Pannie M a r i i w obrazie l e ż a j s k i m s k ł a d a s i ę ze Ш z w r o t e k . Kgzemplarz (w po­ siadaniu a u t o r k i ) z a k u p i o n y z o s t a ł w 1ВДЗ r. w k r a m i e klasztor­ nym w L e ż a j s k a . 'W o l i w i l i obecnej u k a z a ł a s i ę praca Zbigniewa L e n a r t o w i c z a , Kult Matki Haskiej Pocieszenia w bazylice OO Bernardynów w Leżajsku, Warszawa 1985. A u t o r p u b l i k u j e 29 pieśni o t o m a t y e e M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , w tvm 23 pieśni p ą t n i c z o . Z a c z e r p n i ę t o one zostalv z l o k a l n y c h ' ś p i e w n i k ó w , a t a k ż e spisano na podstawie ustnych рггл-knzów starszych ludzi z okolic L e ż a j s k a , s. 8 6 - - 1 0 2 W ł a d y s ł a w Skoczylas. Drzeworyt Ludowy w Polsce, Warstawa 1934, i l . 13 1 2 8 t a m ż e s. 36:! ora/, O. K a j e t a n Grudziński, Sanktuarium Maryjne, w /л:.-./*/.« (w:) . . K r o n i k a Diecezji Przemyskiej 1962'', z. s. oó 9 1 0 O. Czesiuw B o g d , i b k i op. c i t . s. (59 i nast, t a m ż e , s. 76 podaje, że j u ż przed okresom stulecia koronacji miejscowy g w a r d i a n w p r z e w i d y w a n i u t y s i ą c z n y c h t ł u m ó w piel¬ g r z y m ó w k r a j o w y c h t . j . z C a l i r j i oraz zagranicznych t . j . P o l a k ó w zza k o r d o n u rosyjskiego zwrócił się do w ł a d a z p r o ś b o o u m o ż l i ­ wienie swobodnego przekroczenia granicy. P o n a d t o na okres u r o c z y s t o ś c i m i a n o w a n o komisarza s t r z e g ą c e g o p o r z ą d k u i bez­ pieczeństwa. 56 1 3 �I I . 16. Matka I I . 18. Matką I Boska Szkaplerzna, Boska Leżajska, d r z e w o r y t k o l o r o w a n y , 1842 r . — w y k . Tomasz B ą k o w s k i ; i l . 17. Sw. Jan Nepomucen, drzeworyt kolorowany ok. pot. X I X w . , fragment, w y k . Wi. B ą k o w s k i ; i l . 19. Św. Jerzy, d r z e w o r y t ok, p o l . X I X w . , fragment, w y k . Tomasz B ą k o w s k i �1 4 O. L u d w i k J a n i d ł o , op. c i t . , s. 84 t a m ż e , 8. 68 Blaszka w o t y w n a jest p o z o s t a ł o ś c i ą p o licznych w o t a c h , k t ó r e b y ł y p r z y b i j a n e do lipowej deski obrazu. W protokole k o n ­ serwacji o b r a z u z 1959 r. ( B i b l i o t e k a 0 0 B e r n a r d y n ó w w K r a ­ kowie) podano, żo znaleziono 50 dziur po p r z y b i j a n y c h w o t a c h . O d b i t k a z toj deski eksponowana b y ł a na w y s t a w i e Polskiej G r a f i k i L u d o w e j w 1970 r. por. Polaka Grafika Ludowa, Kraków 1970, k a t . 26, s. 22 O. C z e s ł a w B o g d a l s k i , op. c i t . , s. 77 R o m a n Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 74—• 75 Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , jest t o d r z e w o r y t Św. W a ­ lentego i M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , i l . 57, k a t . 176 oraz i l . 68, k a t . 177 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 Por. kolokcje gromadzone w Gabinecie G r a f i k i M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 2 a N i e k t ó r z y badacze b y l i p r z e k o n a n i , żo nie z n a m y p ł y t и d a t ą późniejszą, niż r o k 1840. Por. J ó z e f G r a b o w s k i , Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa 1970, s. 25 2 3 Stefania K r z y s z t o f o w i c z , E w a Ś n i e ż y ń s k a , Mieszczańscy malarze leżajscy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963, n r 3/4, s. 157—164 2 4 T a m ż e . A u t o r k i p o d a j ą , że w s p ó ł c z e s n y K s a w e r e m u Stan­ kiewiczowi b y ł malarz p o d p i s u j ą c y się T . B ą k o w s k i . A u t o r k i nie Tozwiązują t u imienia. Jest t o Tomasz B ą k o w s k i , z w a n y t a k ż e B ą k i o m , ojciec malarza leżajskiego W ł a d y s ł a w a . W ś w i a d e c t w i e urodzenia W ł a d y s ł a w a z a w ó d Tomasza p o d a n y j a k o „ p i c t o r " . Ż o n ą Tomasza b y ł a A n t o n i n a z d o m u Szubartowicz. 2 5 t a m ż e , s. 160. Franciszek K s a w e r y Stankiewicz (1825— 1978) syn J a k u b a , o zawodzie o k r e ś l o n y m j a k o „ p i c t o r " , p o d p i ­ s y w a ł swoje o b r a z y olejno p e ł n y m i m i e n i e m i nazwiskiem l u b s k r ó t e m z d o d a t k i e m l i t e r M . L . (Malarz L e ż a j s k i ) . W p i s a n i u imienia stosował litery ł a c i ń s k i e : Xawer. K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934, s. 92 t a m ż e , s. 93 D r z e w o r y t p u b l i k o w a n y : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . 59, k a t . 4 t a m ż e , i l . 89, k a t . 3 1 . D r z e w o r y t ś w . B a r b a r y b y ł n i e g d y ś k o l o r o w a n y •— widoczne s ą ś l a d y f a r b y c y n o b r o w e j . Z b i o r y M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w S a n o k u , 1. i n w . 945 Te d w a d r z e w o r y t y , k t ó r e zestawiamy m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o system z n a k ó w i k o n i c z n y c h , o p e w n y m zespole, czy systemie kresek specyficznych t y l k o dla jednego a u t o r a . M o ż o m y s t o s o w a ć t u podobne m e t o d y j a k grafolodzy s t o s u j ą do badania i d e n t y f i ­ kacji pisma. Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , ś w . J a n N e p o m u c e n , i l . 101, k a t . 195 K l o c e k znaleziony w W o l i Ż a r c z y c k i e j , p o w . L e ż a j s k z pierwszej p o l o w y X I X w . , p r z e c h o w y w a n y w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, p o r . : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , k a t . 20 i 2 1 , i l . 48 i 50, w y m . o d n o t o w a n o w k a t . 270, n a s. 51 Przytoczmy t u opinię artysty grafika o d u ż y m doświadcze­ n i u , d ł u g o l e t n i e g o pedagoga, M a r k a Ł u c z y ń s k i e g o (Exetor College o f A r t , A n g l i a ) . U w a ż a on, żo p o l s k i d r z e w o r y t l u d o w y nio b y ł doceniany o d s t r o n y a r t y s t y c z n e j — bardzo c z ę s t o p r o ś c i drzewo­ r y t n i c y stosowali w s p o s ó b i n t u i c y j n y t a k i e r o z w i ą z a n i a do j a k i c h a r t y ś c i d o c h o d z ą czasami po d ł u g i c h l a t a c h p r a c y . 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 P o t . : oo K a p u c y n i , i l . 2, 3, 9, 1 1 ; J . K u b i e a a , i l . 10, 12, 14, 16 —19, 2 1 , 22; M . M a ś l i ń s k i , i l . 4—6, 8. O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : A r c h i w u m P r o w i n c j i K r a k o w s k i e j OO K a p u c y n ó w , K r a k ó w , zb. O. W a c ł a w a z Sulgostowa, i l . 2, 3, 9, 1 1 ; B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , i l . 6, 7. 14; M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , i l . 10, 12, 13, 15—17, 2 1 , 22; M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w Sanoku, i l . 4, 5; M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, i l . 8 58 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d53c91580ab61053bf9cb02586fe039.pdf f00b04a33e8128c7894cb481cdf62996 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1562 Title A name given to the resource Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR ORGANIZACJA PRODUKCJI FILMÓW NAUKOWYCH I DYDAKTYCZNYCH ZA GRANICĄ (NA PRZYKŁADZIE INSTYTUTU FILMU NAUKOWEGO W GETYNDZE) W czaS<Jpismachfachowych przy omawianiu problemów filmu badawczo-naukowego i dydaktycznego postuluje się stworzenie w Polsce Instytutu Filmu Naukowego. Jak można łatwo zorientować się, chodzi tu o rodzaj wytwórni zorganizowanej i zarządzanej przez naukowców, a mającej łączyć sprzeczne dotychczas int€resy filmowców i przedstawicieli nauki na zasadzie podporządkowania pierwszych drugim. Wprawdzie, jak dotąd, żaden z publicystów zabierających głos na ten temat nie zaproponował wyraźniejszej wizji takiego instytutu, lecz można sądzić, iż chodzi tu o posłużenie się przykładem istniejących już od wielu lat w innych krajach instytucji tego typu 1. Instytuty filmu naukowego, działające we wszystkich niemal krajach Europy, nagromadziły znaczną ilość doświadczeń, z których można skorzystać także i u nas. Są instytucjami naukowymi finansowanymi prz€z państwo lub fundacje prywatne, celem zaś ich działalności - w głównych zarysach - jest postawiona na właściwym poziomie naukowym produkcja filmów badawczych i dydaktycznych. Działalność instytutów realizuje zasadę centralizacji kosztownego sprzętu do zdjęć specjalnych i stwarza możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania fachowej pracy lud~kiej. Warto chociażby w znacznym skrócie ukazać kierunki działalności jednego z takich instytutów, mającego ustaloną markę w Europie, lecz nie należącego ani do największych, ani też do najbardziej nowoczesnych na naszym kontynencie, tj. Das Institut fUr den Wissenschaft1ichen Film I Pierwszy na świecie instytut z inicjatywy wybitnego teoretyka filmu naukowego i praktyka filmu powstał w Paryżu w 1930 r. naukowego, Jean Painleve'a. �19G Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za pranicq w Getyndze 2. Instytut ten można uznać za średni, szczególnie pod względem wyposażenia i jako taki wydaje się godny omówienia. Został on wybudowany i wyposażony z funduszów państwowych RFN. Działalność Instytutu na polu produkcji filmów objawia się trojako: a) przez produkcję filmów własnych, b) produkcję filmów na zamówienie oraz c) pomoc poszczególnym instytucjom naukowym 'v ich własnych filmowych przedsięwzięciach. W pierwszym przypadku, stosunkowo naj rzadszym, film realizuje Instytut i następnie sprzedaje go zainteresowanym. Produkcja taka jest związana oczywiście z uprzednim zbadaniem zapotrzebowania na określony temat, z zamówieniem u specjalisty Ddpowiedniego scenariusza i rozprowadz~miem gotowego filmu wśród uczelni i naukowców. Poziom tych filmów, jak i wszystkich innych filmów realizowanych w Instytucie, gwarantowany jest przez fachową kadrę filmowców i stały zespół współpracujących naukowców. W drugim przypadku zamawiający posiada własny scenariusz i własną koncepcję filmu, a Instytut zapewnia mu możliwość jego zrealizowania w swoich pomieszczeniach i za pomocą swojego sprzętu, w razie konieczności oddając także na usługi klienta zatrudnionych przez siebie specjalistów-filmowców. Usługi te są odpowiednio opłacane, tak że Instytut jest w tym zakresie finansowo samowystarczalny. Unowocześnianie i uzupełnianie sprzętu natomiast, które wymaga dodatkowych nakładów, pDkrywa państwo i fundacje prywatne. W trzecim przypadku, tj. pomocy udzielanej instytucjom naukowym w ich produkcji filmowej, działalność Instytutu może przybierać wiele form, jak np.: a) wypożyczenie sprzętu (Instytut wyposaża w odpowiedni sprzęt wyprawy typu etnograficznego i geograficznego) oraz obróbka zebranych materiałów filmowych po zakończeniu wyprawy; b) wypożyczenie sprzętu i operatora, który wypełni życzenia zamawiającego; c) opracowanie scenariusza przez współpracujących z Instytutem naukowców i zapewnienie ich pomocy jako konsultantów; d) wszelkie usługi w zakresie prac technicznych (wywoływanie taśm, montaż itd.); e) szkolenie naukowców, którzy mają zamiar realizDwać samodzielnie filmy w swoich placówkach naukowych. Jak z tego widać, możliwości Instytutu są znaczne i nie ograniczają się wyłącznie do spraw warsztatowych. Niezwykle ważna dla rozwoju filmu naukowego w RFN jest także inna strona omawianej działalności. 2 Informacje zebrałem z następujących artykułów: N. Pacanowska-Haltrecht, Z dziejów filmu naukowego. "Życie Szkoły Wyższej" 1963, nr 10; A. Szwej cerowa, J. Jacoby, Zagadnienia filmu naukowego w Polsce. "Nauka Polska" 1958, nr 2; G. Wolf (dyr. Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze), Film naukowy w NRF. "Kwartalnik Filmowy" 1962, nr 2/47. �Organizacja produkcji fUm6w naukowych i dydaktycznych Z<L granicą 197 Instytut dysponuje olbrzymim sztabem współpracujących z nim naukowców (około 300 osób). Są to przedstawiciele wielu dyscyplin, którzy bieżąco kontrolują naukowy poziom realizowanych filmów, piszą scenariusze, uczestniczą w naradach naukowych i produkcyjnych, na których dyskutuje się wszystkie aspekty pracy Instytutu. Ich zainteresowanie problematyką filmu naukowego jest bardzo aktywne, bynajmniej nie teoretyczne jedynie. W takiej sytuacji idee filmu naukowego znajdują szerokie oparcie w środowisku naukowym RFN. Więź ze środowiskiem naukowym uznać można za jeden z głównych kierunków pozafilmowej działalności Instytutu. Każda instytucja zainteresowana filmem naukowym ma tzw. referenta filmowego, który utrzymuje stały kontakt z Instytutem i jest regularnie informowany o jego bież'1cej działalności. Referent filmowy bierze udział w specjalnych naradach i konferencjach, tak iż nie może być mowy o zerwaniu kontaktu :między instytucjami naukowymi a Instytutem. Łączność tę utwierdza także kwartalnik "Mitteilungsblatt", zawierający zarówno omówienie działalności Instytutu, jego planów, jak i rozważania teoretyczne dotyczące filmu naukowego, stojące zazwyczaj na bardzo wysokim poziomie. Instytut posiada filmotekę, w której systematycznie gromadzone są najciekawsze osiągnięcia krajowej i zagranicznej kinematografii naukowej. Z filmoteki tej korzystać mogą placówki naukowe, uczelnie wyższe do celów dydaktycznych, zjazdy i kongresy naukowe, indywidualni uczeni i in. Warto także zwrócić uwagę na regularnie ukazujące się katalogi, obszerne komentarze naukowe do każdego wyprodukowanego filmu oraz trójjęzyczną publikację ("Le Film Recherche, Research Film, Forschungsfilm") wydawaną z ramienia Międzynarodowego Stowarzyszenia Filmu Naukowego {AICS). Instytut Filmu Naukowego w Getyndze łączy zatem w swojej działalności funkcje wytwórni filmowej, filmoteki i instytucji naukowo-badawczej zajmującej się teorią filmu naukowego; jest on zarazem placówką w rodzaju naszego "Filmosu", tj. instytucją zajmującą się rozpowszechnianiem filmów niefabularnych. vVydaje się, że instytut tego typu jest w chwili obecnej najbardziej optymalnym rozwiązaniem organizacyjnych problemów kinematografii naukO\vej. Rozwiązanie to łączy bowiem korzystną z punktu widzenia ekonomiki produkcji centralizację sprzętu i ludzi z zapewnieniem innym instytucjom możliwości rozwijania ich własnej produkcji filmowej. Warto jeszcze dodać, że omawiany Instytut specjalizuje się głównie \v produkcji filmów wymagających użycia specjalnego sprzętu, a więc najczt:ściej filmów z zakresu nauk ścisłych. Jak wiadomo, film o tematyce etnograficznej, czy - mówiąc szerzej - film w naukach społeczr.~·ch, nie wymaga nagromadzenia kosztownego i rzadkiego sprzętu. Moż- �198 Organtzacja produkcji filmów naukowych t dydaktycznych za grantcq na więc wyrazić wątpliwość, czy organizowanie instytutu specjalizującego się w produkcji filmów naukowych z dziedzin wchodzących w skład nauk społeczno-historycznych ma sens. Sądzę, że istnieje głęboki sens realizacji takiego przedsięwzięcia. Wprawdzie istotnie mniejszą ;'olę odgrywa tu ekonomiczna konieczność koncentracji cennego sprzętu, lecz pozostałe zalety instytutu są równie istotne i wyznaczają sens jego założenia. Koordynacja całej działalności w zakresie filmu naukowego, utrzymywanie stałego kontaktu z placówkami naukowymi, zarówno w kraju, jak i za granicą, stworzenie centrum myśli teoretycznej, centralnej filmoteki, odpowiednich laboratoriów itd., to wystarcza, aby uznać, że tak zorganizowany instytut filmu naukowego jest niezbędny także na terenie Polski. Oparcie produkcji filmów naukowych i dydaktycznych na słabo wyposażonych placówkach naukowych i garstce entuzjastów, lub na skomercjalizowanych wytwórniach zawodowych, nie dbających o należyty poziom naukowy realizowanych filmów, nie mogłoby dać żadnych pozytywnych wyników. Opinia środowiska naukowego opowiada się zdecydowanie za utworzeniem instytucji typu omawianego powyżej. Wśród zgodnego chóru zainteresowanych nie zabrakło również etnografów 3. Czas najwyższy na realizację tej ze wszech miar słusznej idei. 3 G. Dąbrowska, Z dzialalności Polskiego Towarzystwa "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 506. i Socjologicznego. Filmu Etnogra";cznego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6eb30ee97c1012055b63017f064ae48.pdf 802ca7639dab2632b5bc69821eb6de76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Węgry - imigranci emigracja polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1560 Title A name given to the resource Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.187-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, RYSZARD KANTOR, t. 62, 1978 EWA KRASIŃSKA BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ" ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH WSI Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech. Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca, na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi. Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech. Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby badań "Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne" 1978 z. 11 (w druku). etnograficznych. �188 RYSZARD KANTOR, EW A KRASIŃSKA zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami. Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ, a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie. Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim. Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną, społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor. Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw, zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami, a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski". Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat). Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu. �Badania etnograficzne W ,,!endzie!skiej" wsi Istvanmajor nu Węgrzech 189 Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku 1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań. Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90499817c6a677a998e02b6580a3b92b.pdf 0f4335314d63305b9b6bfc5f59b62b18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1567 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.311-316 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Etnografia polska r. Zofia S t a s z c z a k, Kultura TREŚCI w STUDIA, ludowa 25-leciu Polskiej Akademii Nauk ROZPRAWY a etnografia 13 w Belgii . Petal' V l a h o v i ć, Niektóre etnograficzne cechy Jugosławii , Marian P i s a r z a k, Obrzędowość wiosenna w dawnych wiekach. W związku z recepcją "święconego" w Polsce . Leszek D z i ę g i e l, Kabul współczesny jako zwierciadło przemian w tradycjach kulturowych dzisiejszego Afganistanu . Irena T u r n a u, Ludowe dziewiarstwo europejskie XVII-XIX wieku II. ARTYKULY, OMOWIENIA, RECENZJE, Premeny l'udovych BUTszta) . . tradicii PRZEGLĄDY v WYDAWNICTW sucasnosti. 35 53 75 85 MATERIALY Katarzyna K a n i o w s k a, Koncepcja kultury Leslie A.White'a Antoni K u c z y ń s k i, Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego . . Krzysztof W o l s k i, Badania polskich etnografów na Środkowym Wschodzie, 1960-1975 Ryszard K a n t o r, Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego . . Adam B a r t o s z, Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa . Ryszard K a n t o r, Ewa Kra s i ń s k a, Badania etnograficzne w "lendzielski ej" wsi Istvanmajor na Węgrzech . Krystian T r a c z y k, Zbiory misyjno-etnograficzne w Pieniężnie. Ryszard K a n t o r, Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą (na przykładzie działalności Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze) . Stanisław W i t koś, Zwyczaje i wróżby związane z wigilią Bożego Narodzenia . ~ Jan B r o d a, Zwyczaje i wierzenia związane z chrzcinami dziecka '* III. 3 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 I CZ:ASOPISM 1. Ceskoslovensko, 1977, (Józef 205 �312 Kronika Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posem-Zieliński) Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posem-Zielińska) . Borys. N. Putilov, Metodologija sravnitelno-istoriceskogo izucenija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiello) Gawęcki) (Medard Tarko) Ewa Markiewicz) . Cesky Lid 1975, 1976 (Bolesław Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . Traditiones, 1973 (Andrzej Brencz) Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepi.ilesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu, 1976 (Roman Karczmarczuk) . Andrzej E. Daszkowski, Afrykańskie spotkania. Opowiadania, 197.5 (Henryka Romańska) (Zofia Burszta) Grodecka) mieszkańcy dawnych wsi miasta 2:32 234 237 238 239 243 244 244 245 Poznania, 250 253 . 1976 (Józef 254 . . Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu kJ.orystyczne, 1975 (Henryka Romańska) . Bazielich, Złote hafty w tradycyjnej Dąbrowskim. Studium fol256 odzieży na Śląsku, 1973 (Zofia 257 Grodecka) Turnau, (Zbigniew Kalendarz 228 229 250 Bambrzy, Z problemów socjologii folkloru, 1977 (Józef Burszta) . Dorota Simonides, Współczesny folklor dziecięcy i nastolatków, Irena 225 249 . . Paradowska, Barbara 224 Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy badawcze opieka i upowszechnianie, 1976 (Bolesław Janusz- kiewicz) 1975 218 230 . N.M.Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak) Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska 'narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Gra- Maria 214 220 Ethnologie fran9aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarski) . Belkis Ch.Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonov Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z. E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pols'kich etnograIiv XIX st., 1976 Kazimiera prace 209 211 . L'Aubrac, Etude ethnologique, linguistique, agronomique et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificazione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975 (Danuta Penkala, Marek żyna 206 Garbarstwo Jasiewicz) Śląski na ziemiach polskich w XVI-XVIII . na rok 1977 (Jii'i Dam/Jol'sky) . wieku, 1975 259 261 �Recenzje IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od sierpnia 1976 do września 1977 (Edward Pietraszek) . LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja naukowa w Łodzi w dniach 12-14 września 1977 (Wiesława Sokołówna, Hanna Olendzka). . Ludy i kultury Oceanii. Sesja naukowa poświęcona pamięci prof. L.A.Godlewskiego oraz ludom i kulturom Oceanii (Barbara Kopydłowska) Muzeum Prehistoryczno-Etnograficzne im. Luigi Pigorini w Rzymie (Renata Pietraszek) 270 274 278 Jezierska) XXI Niemiecki 263 Kongres Ludoznawczy, Braunschweig, 5-9 IX 1977 (Edward . . Wynik ankiety Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Oddziału w Toruniu) przeprowadzonej wśród Polonii amerykańskiej uczestniczącej w Kursie Folkloru Polskiego (Janina Łukasiewicz) . Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1976 r. (Teresa Zakrzewska) . Etnograficzne wystawy czasowe organizowane przez muzea inne instytucje (Teresa Zakrzewska) . 281 284 286 290 �CONTENTS Józef B u r s z t a, Polish Etnography Academy of Sciences . and the 25th Anniversary of the Polish 3 I. STUDIES AND PAPERS Zofia S t a s z c z a k, Folk Culture and Etnography in Belgium Peter V l a h a v i ć, On the Ethnographic Feature of Yugoslavia Marian P i s a r z a k, Spring Ceremonies in Ancient Times: A Contribution to the Reception of Blessing Food at Easter in Poland . Leszek D z i ę g i e l, Kabul of To-day: A Mirror Reflecting the Transformation of Cultural Traditions in Present-day Afghanistan . Irena T u r n a u, Folk Knitting in 17th-19th-century Europe II. ARTICLES REVIEWS, SURVEYS 53 75 85 AND MATERIALS Katarzyna K a n i a w s k a, Leslie A. White's Concept of Culture . Antoni K u c z y ń s k i, Polish Siberian Literature from Origins to the 20th Centuryand Some Attempts to Determine Its Role . K.'rzysztof Wal s k i, Polish Etnographic Studies in the Middle East: 1960-1975 . Ryszard K a n t a r, Ethnographic Short Subjects and the Genesis of Scientific Film. . Adam B a r t a s z, Economic and Cultural Background of Gypsy Beggary . Ryszard K a n t a r, Ewa Kra s i ń s k a, Etnographic Investigations in the "Lengyel" Village Istvanmajor in Hungary . Krystian T r a c z y k, Missionary and Ethnographic Collection at Pieniężno Ryszard K a n t a r, Management of Scientific and Didactic Film Production. (On the Example of the Institute of Scientific Film in Gottingen) Stnisław W i t koś, Customs and Presage Associated with Christmas Eve Jan B r a d a, Customs and Believes Associated with Baptism . m. 13 35 OF PUBLICATIONS 109 131 153 171 177 187 191 195 199 203 AND PERIODICALS Premeny l'udovych tradicii v sucasnosti. 1. Ceskoslovensko, 1977 (Józef Burszta) . \ . Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca, 1974 (Aleksander Posern-Zieliński) Ted Brasser, Riding on the Frontier's Crest. Mohican Indian Culture and Culture Change, 1974 (Mirosława Posern-Zielińska) . . Borys. N. Putilov, lVIetodologija sravnitelno-istoril!eskogo izu~enija fol'klora, 1976 (Jadwiga Jagiełło) 205 206 209 211 �315 L'Aubrac, :E:tude ethnologique, linguistique, agrommlque et economique d'un etablissement humain, t. 1-5 (Jacek Bednarski) . Renzo Gubert, L'identificatione etnica. Indagine sociologia in un'area plurilingue deI Trentino Alto-Adige, 1976 (Edward Pietraszek) . Ethnomedizin / Ethnomedicine, t. 2-3, 1972-1975, (Danuta Penkala, Marek Gawęcki) Tarko) Markiewicz) Cesky Lid 1975, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) . Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu, t. 36-37; Glasnik Etnografskog instituta, t. 22, 24 (Andrzej Brencz) . . Traditiones, 1973, (Andrzej Brencz) . Slovenski Etnograf, 1976 (Andrzej Brencz) Janos Barth, A kalocsai szallasok telepUlesneprajza, 1975 (Adam Bartosz) History of Polish-Russian Relations in the Field of Ethnography. Proceedings of the Wrocław Conference, 1976 (Roman Karczmarczuk) . . Andrzej E. Daszkowski, African Appointments: Short Novels, 1975 (Henryka Romańska) 225 228 229 232 234 237 238 239 243 244 244 245 249 . . Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polish Folk Art: The State-of-the-art Research - Protection and Distribution, 1976 (Boleslaw Januszkiewicz) Maria Paradowska, Bambrzy - the Inhabitants of Ancient Villages of the City of Poznań, 1975 (Zofia Grodecka) . "roblems in the Sociology of Folklore, 1977 (Józef Burszta) . ''1ta Simonides, Contemporary Children and Teenager Folklore, 1976 250 250 253 254 ~zef Burszta) '~acz, Miners' Folk Songs in the Dąbrowa Coal District: A FolkC::;tudy,1975 (Henryka Romańska) . lich, Gold Embroidery of Traditional Clothing in Silesia, 1973 256 257 ~ka) • Iren •• , SilesiaI1 224 230 N. M. Akramov, Voprosy istorii, archeologii i etnografii narodov Pamira i Pripamirja w trudach B.L.Grombcevskogo, 1974 (Maria Marciniak). . Georg Calavaris, The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps, 1977 (Wacław Korabiewicz) . Vera Trkovska, Ceska narodopisna bibliografie 1971-1972, 1973-1974 (Grażyna Ewa 218 220 Ethnologie fran~aise, t. 4-5, 1974-1975 (Jacek Bednarstki) . Belkis Ch. Karmyseva, Ocerki etniceskoj istorii juznych rejonow Tadzikistana i Uzbekistana, 1976 (Zbigniew Jasiewicz) . Domusulmanskije verovanija i obriady v Srednej Azii, 1975 (Danuta Penkala) Thor Heyerdahl, Fatu-Hiva. Back to Nature, 1975 (Henryka Romańska) Z, E. Boltarovic, Ukraina v doslidzennjach pol'skich etnografiv XIX st., 1976 (Medard 214 -'ry in 16th-18th-century Poland, ,- (Jii'i Damborsky) . 1975 (Zbigniew Jasiewicz) 259 261 IV. REPORTS Proceeding of the ' September 1977 (te 52nd General Assembly and the Scientific Sess. ' Sokolówna, Hanna Olend4 "'olish Ethnographic Society, August 1976263 'o:ek) • of the Polish September Ethnographic Society 12-14, 1977 (Wieslawa 270 �316 Folk and Culture of Oceania. Scientific Session in Memory of Professor L. A. Godlewski (Barbara Kopydlowska) . Luigi Pigorini Museum of Prehistory and Ethnography in Rome (Renata Jezierska) 21st German (Edwo.rd 278 . Congress of Ethnology, Braunschweig, September 5-9, 1977 281 Piet raszek) Results of the Inquiry of the Polish Ethnographic Society, Toruń Division, Opened Among the Representatives of the US Polish Colony Participating in the Polish Folklore School (Janina Łukasiewicz) . Conferences, Congresses and Other Meetings on Ethnographic Problems in 1976 Temporary tutions (Teresa 274 Zakrzewska) Ethnographic (Teresa 284 286 • Exhibits Arranged Zakrzewska) by Museums and Other Insti290 i Ii.." :~;,~ ... ~,,_c-,::,:, �"LITERATURA LUDOWA" Dwumicsiqcznik Czasopislllo naukowo-literacki wyc1aW;liH' przez Zarząd Główny L udozna wczego Allh'I';S 1(1':11.'\1<1'.11: ,il-I;I!l W110CLAW, UL. SZF.WSKA Polskiego 50/,1, TEL. Towarzystwa 44-46-1:1 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo d'1ży do ogarl1lęcia dJżnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismu ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych srudowi::ik zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasL\ przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dz~siejszego: o los trdycji folklorystycznych. o i'olkloJ'ysty(;zne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami f{Jlklol'L:.,literatUl')' popularnej, kultmy masowej -- "Literatura Ludowa" pra,<;nie równocześnie ulrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kullUi'owego od śn~dniowiccza po współczesność. Cen;) pl'C'numel'aty kr;)jowej: półroczna - zł 45, roczna - zł 85. Instytucje pal1i spokcznc -- z~lklauy pracy, szkoly itp. mogą zamawiać prenumerałG wyi~cznie 'A miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 lislo!);~r1a na rok nasl<;pny. PrenUlTI!'i'atorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratc; I': llrz<;dach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wplat na konto PKO Nr 1-(j-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. 1'ow;)1'0";" ;lB, II' terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. PreiElmera:c; Zl' 1.lt~cl'niem wysyłki za granicQ, która jest o 40"/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warsznwa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-0-100024, Egzt'm[)larze numerów zdezaktualizowanych można zamawia(' w Zarzwlzil' Gl,',wnym PTL, 50-l:l9 Wrocław, uJ. Szewska 36, tel. 44-38-32. ~;t\,O'xc �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO ------------------------------------- TOWARZYSTW w latach 1895-1977 oT ( ) . i .•.••....••....../ .•..,! :-',1 / LUD (1895-1977) ' ; , . Tomy I-LXI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1977) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I~XVIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) Wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 ~/ \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f9a3c45fe2160475f32b425ef98474d.pdf 6259bcab091227d1fe1d9b65f623f1a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1566 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.263-310 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K o R N I K A Lud, t. 62, 1978 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI W OKRESIE OD WRZEŚNIA l. Stan ZARZĄDU GŁÓWNEGO J976 DO SIERPNIA 1977 organizacyjny PTL Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało J9 Oddziałów i liczyło łącznie 741 członków zwyczajnych, 9 członków honorowych oraz 6członków zagranicznych i :l członków prawnych. Najliczniejszy Oddział Warszawski liczył "::llisko100 członków, 6 Oddziałów - 50 do 75, pozostałe od 10 do 27 członków. Skład wladz pozostawał bez zmian od dnia wyborów, tj. od 12 września 1976. IT. D z i a ł a I n ość Za I' ządu i jego agen d W omawianym okresie odbyły się dwa posiedzenia Zarządu Głównego ',\' dniach 5 I i II IX 1977 i trzy posiedzenia Prezydium ZG w dniach 28 X 1976 oraz 16 III i 4 VI 1977. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła kontrolę działalności Zarządu Głównego w dniach 2.5-26 XI 1976 oraz Redakcji Naczelnej DWOK w Poznaniu 3-4 lIT 1977. Planowana kontrola działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi nie doszła do skutku. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym zajął się sprawą, zleconą pTzez Zarząd Gł(,wny, nie wydając jednak orzeczenia z powodu braku podstaw. O sytuacji i potrzebach agend Zarządu Głównego PTL powiadomione zostało Prezydium Oddziału PAN we Wrocławiu, któremu Sekretarz Generalny przekazał obszerną informClcję \v lutym 1977. Kontakty naukowe W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny nie podejmował godnych uwagi działań wc współpracy z odpowiednimi towarzystwami naukowymi w kraju. Z kontaktów zagranicznych należy wymienić następujące: Prezes Towarzystwa, \ioc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, wzięła udział w jubileuszowym zebraniu plenarnym Czechosłowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Pradze w dniach 25-26 X 1976, połączonym z sesją naukową; delegowana przygotowała referat '1t. polsko-czeskich kontaktów naukowych w świetle polskich czasopism etnograf'cznych. Członek Zarządu. prof. dr J. Burszta i Sekretrz Generalny, doc. dr hab. E. Pietraszck, wzięli udział IN 21 Kongresie Deutsche Gesellschaft fUr Volkskunde ',': Brunszwiku (wrzesień 1977): prof. Burszta wygłosił tam referat o metodach : wynikach polskich b<idań nad społecznościami lokalnymi. Zarząd Główny sfinan,cwał podróż dra S. B1aszczyka do Wiednia (maj 1977), dokąd zaproszony zostal :Ja sesję naukową z referatem o polskich kapliczkach przydrożnych. Działalność badawcza W okresie Spl'<lwozd<iwczym kontynuowano ,ów zbier<ljących materialy terenowe do prac organizowanie sieci korespondenbadawczych, związanych z proble- �26t Kront~a mem węzłowym XLI "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe percepcja", Prowadzono szkolenie korespondentów i przygotowywano kwestionariusze badawcze. Kierująca tą pracą mgr Z. Neymanowa, działając poprzez muzea etnograficzne i regionalne, Stowarzyszenie Twórców Ludowych i in., uzyskała 123 zgłoszenia osób chętnych do współpracy przy realizacji naszego programu. Pierwszy zjazd szkoleniowy korespondentów zorganizowany został w Łodzi w dniach 14-15 XII 1976 przy współpracy pracowników i studentów Katedry Etnografii UŁ oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej W 1976 r. Ośrodek - prowadzony pod kierunkiem doc. dr hab. B.Kopczyńczyńskiej-Jaworskiej zakudniał dwie osoby (po pół etatu): etnografa oraz sekretarkę; od września 1976 uzyskano drugi etat dla trzeciego pracownika naukowego. W związku z większymi możliwościami finansowymi PTL, w 1976 r. Ośrodek skorzystał ze znacznych dotacji Zarządu Głównego, co pozwoliło na podjęcie szeregu dodatkowych Rrac i znacznie wzbogaciło działalność Ośrodka. Obok zadań podjętych w ubiegłych latach, działalność Ośrodka w roku sprawozdawczym mogła skoncentrować się na następujących pracach: a) bibliografia etnografii polskiej, b) tezaurus haseł etnograficznych, c) ewidencja etnografów i innych osób pracujących w dziedzinie etnografii wraz z dokumentacją dotyczącą działalności naukowej i zawodowej. W roku sprawozdawczym rozpoczęto i ukończono opracowanie bibliografii prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w okresie 30-lecia PRL (1945-1975). Zebrane noty w liczbie 900 opracowano w trzech układach: tematycznym, geograficznym oraz według uczelni. Praca liczy ok. 12 arkuszy wyd. i została oddana do druku w ramach serii "Prac Komitetu Nauk Etnologicznych PAN". Bi b 1 i o t e k a P T L Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego PTL z dnia 12 IX 1976 w Krakowie 28 X 1976 we Wrocławiu dokonano selekcji księgozbioru w dziale czasopism i wydawnictw seryjnych, Wyłączono 2427 vol. (na sumę 153.457,- zł), z których rozprowadzono dotychczas do innych bibliotek 300 vol. W związku ze zmiana księgozbioru, stosownie do instrukcji Ministra Kultury i Sztuki poz. 57 z dnić' 15 VIII 1970 w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych, Zarząd polecił przepisanie inwentarza czasopism, co zostało wykonane. Sporządzono również katalog topograficzny dla czasopism. Wymiana wydawnictw W okresie sprawozdawczym prowadzono wymianę z 230 instytucjami (55 w kraju, 175 za granicą) i nawiązano współpracę w tym zakresie z 6 dalszymi instytucjami: Muzeum Mazowieckim w Płocku, Muzeum w Nowym Sadzie (Jugosławia), Muzeum w Vesprem (Węgry), Muzeum w Roznovie (Czechosłowacja), Departament of Social Anthropology Uniwersytetu w Belfaście (W. Brytania) i Centro Antropologico Colombiano de Misiones w Bogocie (Kolumbia). Działalność wydawnicza W okresie sprawozdawczym ukazały się drukiem następujące publikacjc: Łódzkie Studia Etnograficzne, t, 18 pt. Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy, prace badawcze, opieka i upowsżechnianie autorstwa �KronIka K. Zawistowicz-Adamskiej Literatura Ludowa, nr 4-5/1976 Li tera tura Ludowa, nr 6/1976 Dzieła wszystkie O.Kolberga, t. 56 Ruś Czerwona 14,25 ark. wyd. 10,00 5,00 40,50 cz. I Razem W druku znajdują się następujące publikacje: a) według planu wydawniczego 1977 zatwierdzonego Lud, t. 61 Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 19 Literatura Ludowa, nr l i 2/1977 Dzieła wszystkie O.Kolberga, t. 57 Ruś Cze7'wona cz. II b) poza planem PAN Strój kielecki (zesz. 31 w serii APSL) Katalog wydawnictw PTL w wersji ang. przez 69,75 PAN 30,00 ark. wyd. 10,00 10,00 55,00 - Razem 10,00 3,50 _ _._ ... 118,50 .. _-_._-- _~ Towarzystwo nadal, jak w latach 1974-1976, dysponowało limitem 110 ark. wyd. rocznie. Limit ten, ustalony przez Polską Akademię Nauk, umożliwia wydawanie rocznie jedynie czasopism ("Ludu", "Literatury Ludowej", "Łódzkich Studiów Etnograficznych") oraz jednego tomu Dzieł wszystkich O. Kolberga. Druk innych pozycji jest możliwy dzięki pomocy zainteresowanych instytucji. I tak: wydanie 31 zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych - Stroju kieleckiego - stało się możliwedzięki pomocy finansowej udzielonej Towarzystwu przez Zarząd Główny Związku Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego i Ludowego "Cepelia", który przekazał na ten cel kwotę 105 tys. zł; publikacja znajduje się w końcowej fazie druku. Również 18 tom Łódzkich Studiów Etnograficznych został sfinansowany przez "Cepelię" (~OO tys. zł.) Koszty druku katalogu wydawnictw PTL pokryje Centrala Handlu Zagranicznego "Ars Polona" (katalog ułatwi popularyzację i sprzedaż naszych wydawnictw za granicą). W działalności wydawniczej zaistniały przejściowe trudności poligraficzne, z\\'iązane głównie z reorganizacją wrocławskich zakładów graficznych. Spowodowały one m.in. opóżnienia w terminowym ukazaniu się zeszytów "Literatury Ludowej" i "Ludu" w bieżącym roku. Zarząd Główny i drukarnia czynią starania, aby przyspieszyć druk numerów tegorocznych. Również redakcja Dziel wszystkich O.Kolbcrga w Poznaniu czyni starania o nadrobienie opóźnień zakładów graficzr:ych w Warszawie w druku tomu 57 Ruś Czerwona cz. II (będzie to 60 z kolei wydany tom DWOK). Wśród pozycji przygotowywanych do druku znajdują się wszystkie tomy DWOK, których jest jeszcze 20. W najbliższych latach ukażą się następujące: 1977 1978 1979 1980 r. t. 57 r. t. 68 r. t. 62 r. t. 59 Ruś Czerwona Utwory cz. II instrumentalne i wokalne Pisma muzyczne cz. II Materiały do etnografii Słowian cz. I cz. II 55 ark. wyd. 35 40 35 W celu przyspieszenia prac nad DWOK, na początku bieżącego roku Redakcjaz upoważnienia władz PTL i przy poparciu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN wystąpiła do koordynatora I stopnia problemu badawczego MR III. 5 "Pomniki kultury żródłem świadomości narodu", prof. dra S.Lorentza, z wnioskiem o częściowe włączenie DWOK do wspomnianego problemu. Wniosek został przyjęty i w dniu 23 maja 1977 zawarto umowę między PTL-Redakcją DWOK a Insty- �266 KronIka tutem Sztuki PAN (koordynatorem II stopnia), w ramach której Instytut zlecił Redakcji wykonanie w latach 1977-1980 prac nad wydaniem 3 tomów DWOK: nr 37 Komentarze do t. 1-36 DWOK cz. I, nr 67 Opracowania melodii ludowych i nr 69 Utwory instrumentalne i wokalne cz. II oraz częściowe wykonanie prac nad t. 80 Indeks melodyczny. Planowany nakład finansowy IS PAN na ten cel wynosi łącznie 2 miliony zł. Biuro Finansowo-Ekonomiczne PAN przyznało w związku z tym dodatkowe niezbędne limity w zakresie płac i zatrudnienia. Zorganizowanie przez Redakcję dodatkowego warsztatu dla realizacji zlecenia (wykonawcy, przydział papieru i miejsca w drukarni itp.) umożliwiło podjęcie prac, które przyspieszą o 4 lata termin zakończenia całości DWOK. W związku z wyczerpaniem się zapasu początkowych tomów DWOK (nr 1 - ~, 15-17, 32, 60) i stałym wyczerpywaniem się dalszych pozycji - przy wzroście zainteresowania wydawnictwem w kraju i za granicą - Redakcja DWOK spow-odowała akcję fotooffsetowych wznowień tomów brakujących w sprzedaży. Druk \vznowień podjęły przy pomocy własnych środków Polskie Wydawnictwo Muzyczne w Krakowie i Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza w Warszawie. Po ukazaniu się 1974 r. tomu 1 Pieśni ludu polskiego, w 1975 r. ukazało się wznowienie t. 2 Bandomierskie i t. 60 Przysłowia, w 1977 r. t 5-6 Krakowskie cz. I-II. W przygotowaniu znajduje się wznowienie t. 3-4 Kujawll cz. I-II, t. 7-8 Krakowskie cz. III-IV, t. 9-15 Poznańskie cz. I-NIT, t. 16-17 Lubelskie cz. I-II i t. 29-:32 Pokucie cz. I-IV. Wobec podwyżki kosztów usług poligraficznych w 1977 r., Zarząd Gł. wystąpił do Biura Finansowo-Ekonomicznego PAN z wnioskiem o przyznanie dodatkowych funduszy na usługi poligraficzne w celu zabezpieczenia normalnego toku prac wydawniczych. Oprócz działalności produkcyjno-wydawniczej Towarzystwo kontynuowało działalność popularyzatorską. Wydawnictwa Towarzystwa prezentowane były m.in. na wystawie osiągnięć naukowych z okazji 25-lecia PAN (Warszawa 1977) oraz na wystawie zorganizowanej z okazji konferencji europejskich ośrodków informacji naukowej (Moskwa 1977). Sekcje Sekcja Folklorystyczna i Sekcja Filmu Etnograficznego nie wykazały osiągnięć godnych odnotowania. Różnorodną działalność, głównie w północnej części Polski, prowadziła natomiast Sekcja Muzealna, której przewodniczy prof. dr M.ZnamieTowska-Priifferowa. Udzielano konsultacji w sprawach muzeów regionalnych i ochrony zabytków kultury rybackiej, przygotowano i rozesłano w Polsce i za granicą ankietę nt. tradycyjnego rybołóstwa. Niektórzy członkowie Sekcji \\'lączyli się także w wykłady na kursach polonijnych w Toruniu. Sekcja Amerykanistyczna znalazła się w trudnej sytuacji wobec utworzenia Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i wejścia do niej najbardziej dotąd aktywnych członków Sekcji. Dla naszej Sekcji pozostają w tej sytuacji zadani;} popularyzatorskie. Realizacja wniosków poprzedniego Walnego Zgromadzenia (Kraków, 1:3IX 1976) 1. Wniosek Oddziału Warszawskiego o włączenie zajęć z zakresu kultury ludowej do programów szkolnych jest przez Zarząd Główny popierany. Z pozytywną oceną spotkały się przygotowane w związku z tym w Oddziale Warszawskim programy przekazane Ministerstwu Oświaty. 2. Wniosek Oddziału Toruńskiego o przygotowanie wydawnictw z zakresu polskiej kultury ludowej w językach obcych na użytek Polonii w różnych krajach �267 Kron!ka był dyskutowany m.in. na posiedzeniu Zarządu Głównego dnia 4 VI 1977 r. Prof. Burszta stwierdził możliwość współpracy w tym zakresie z Towarzystwem "PoleJnia", zwłaszcza w wydaniu niewątpliwie potrzebnej serii w rodzaju Biblioteki Folkloru Polskiego. Potrzebni są do tego kompetentni i chętni autorzy oraz redaktor całej serii. 3. Wniosek Oddziału Śląskiego o wspieranie przez Zarząd Główny inicjatyw wydawniczych Oddziałów może zawsze liczyć na poparcie Zarządu Głównego, jeśli tylko nastąpią odpowiednie zgłoszenia z Oddziałów. 4. Wniosek dra W.Armona dotyczący wydania publikacji nt. dorobku twórców etnografii polskiej może być zrealizowany, jeśli tylko zgłoszą się autorzy chętni do przygotowania odpowiednich częściowych opracowań oraz redaktor serii. Są już pierwsze zgłoszenia. Prace mogą być publikowane w "Ludzie". 5. Wniosek Oddziału Łódzkiego o zorganizowanie następnego Walnego Zgromadzenia w ł~odzi został zrealizowany. 6. Wniosek prof. K.Dobrowolskiego dotyczący sytuacji na Spiszu i Orawie, sformułowany przez Komisję Wnioskową jako zalecenie do rozpatrzenia przez Zarząd, był rozpatrywany. W sprawach naukowych potrzebne jest oczywiście przestrzeganie ogólnie przyjętych zasad rzetelności przez wszystkich badaczy i we wszystkich publikacjach. Prof. K.Dobrowclski zapowiedział artykuł do "Ludu", którego niestety nie przysłał. III. Działalność badawcza łach popularyzatorska PTL w Oddzia- W zasadzie wszystkie Oddziały mogły wykazać się działalnością godną uwagi poinformowania o niej ogółu. W Oddziale Łódzkim skupiono się głównie na przygotowaniu obecnego Walnego Zgromadzenia i sesji naukowej nt. kultury w środowiskach miejskich. Przygotowana wydany ostatnio 18 tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych", oddano do druku tom 19 ŁSE i opracowuje się tom 20. Szczególnie godna uwagi jest działalność Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi, stanowiącego integralną część Oddziału. a skupiającego 40 członków. Zorganizowało ono aż 30 zebrań () różnej tematyce, w tym wieczory wspomnień rodzinnych. Koło ma swą siedzibę w Międzyzakładowym Domu Kultury "L<>dex". Oddział w Krakowic, który przygotował poprzednie Zgromadzenie i bogaty program scsji naukowej, w okresie sprawozdawczym zaczął przygotowanie do druku tomu referatów z odbytej w 1975 r. sesji nt. magii i czarownictwa w kulturze ludowcj. Zorganizowano tylko 1 odczyt dr L. Chramcowowej z Australii nt. rdzennej ludności australijskiej. Oddział Wrocławski zorganizował wspólnie z Katedrą Etnografii sesję naukową pt. "Ludy i kultury Oceanii", poświęconą pamięci prof. A.L.Godlewskiego oraz 3 posiedzenia naukowe z odczytami dotyczącymi kultur Indonezji, Oceanii i Australii, wygłoszonymi przez osoby, 'które odwiedziły i badały omawiane tereny i zagadnienia (dr Kamocki z Krakowa, dr Dostatni z Warszawy i dr Chramcow z Sydney). Na Walnym Zebraniu Oddziału ustalono, że "Oddział powinien pełnić rolę forum dyskusyjnego dla etnografów środowiska wrocławskiego i naukowców pokrewnych dyscyplin", w związku z czym Zarząd Oddziału został zobowiązany do utrzymywania kontaktów z wrocławskimi oddziałami Polskiego Towarzystwa Historycznego, Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego, Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. Oddział planuje specjalne zebrania poświęcone poszczególnym placówkom ctnogr8 ricznym \V"rocławia. Postanowiono także włączyć sil; �268 Kronika w większym zakresie do akcji na rzecz ochrony zabytków kultury ludowej na' Dolnym Śląsku. Oddział Poznański zorganizował 3 zebrania plenarne z odczytami dotyczącymi etnografii Syberii (dr Baranowski), Afganistanu (uczestnicy wyprawy do Azji Środkowej EWA 76) i Rumunii (prof. Vladutiu). Oddział pomógł w zorganizowaniu wystawy "Kultura ludowa Afganistanu", uczestniczył w zajęciach i obsłudze popularnonaukowej Polonii zagranicznej. Oddział w Toruniu prowadził działalność wyróżniającą się swym zakresem i różnorodnością. Bierze on bezpośredni udział w prowadzeniu zajęć na kursach dla Polaków z zagranicy, rozprowadza też wydawnictwa PTL wśród uczestników tych kursów, w 1977 r. rozprowadził wśród nich także ankietę na temat ich zainteresowań etnograficznych, przygotowano wnioski dla kierownictwa kursów. Prowadzono badania nad folklorem Torunia. Koło Oddziału w Kcyni pracuje na rzecz miejscowej Izby Muzealnej. Godne uwagi są plany Oddziału, uwzględniające m.in. zorganizowanie specjalnych seminariów etnograficznych prowadzonych w jęz. angielskim, nawiązanie kontaktów z placówkami etnograficznymi za granicą, zorganizowanie wycieczki do muzeów i skansenów czechosłowackich, opracowanie bibliografii etnograficznej ośrodka toruńskiego itp. Oddział w Lublinie włączył się do prac dydaktycznych na letnich kursach polonijnych (w lipcu 1976 dwie jego członkinie prowadziły zajęcia z zakresu folkloru w ramach kursu języka polskiego oraz zajęć dla instruktorów tańca ludowego). Kontynuowano badania na terenie Lubelskiego Zagłębia Węglowego, a w listopadzie 1976 Oddział zorganizował konferencję prasową na ten temat. Zorganizowano też 4 zebrania z odczytami, wygłoszono 12 prelekcji w szkołach, domach kultury i na kursach przewodnickich. Dość bogato przedstawiała się działalność Oddziału Koszalińskiego, który w listopadzie 1976 zorganizował sesję naukową pt. "Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Oddział był współorganizatorem wyprawy etnograficznej do Indii, trwającej od września 1976 do stycznia 1977 i badającej kulturę Bhilów - narodowości żyjącej poza systemem kastowym; wiosną 1977 r. zorganizowano wystawę zebranych eksponatów. Oddział prowadził badania nad niektórymi zagadnieniami kultury Pomorza Środkowego. Prowadzono nadal odczyty popularne dotyczące kultury ludowej Pomorza. Oddział w Przemyślu prowadził szczególnie rozwiniętą akcję oświatową i popularyzacyjną w zakresie kultury ludowej. W marcu i kwietniu 1977 zorganizował cykl 6 odczytów o tematyce etnograficzno-historycznej. W ramach "Dni Ochrony Zabytków i Muzealnictwa" w maju 1977 członkowie Oddziału wygłosili 12 odczytów z zakresu ochrony zabytków, organizując w tym czasie także 4 wystawy (nic związane jednak z kulturą ludową) i l-dniowy objazd po grodziskach archeologicznych, Oddział przyczynił się do powołania w Przemyślu drugiego po Warszawie Oddziału Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Ogółem przygotowano 42 odczyty i prelekcje, co w dobie małej popularności tych form jest bardzo dużym osiągnięciem. Zaznaczyć należy także przygotowanie przez Oddział ankiety "Co wiesz o dawnych ubiorach i strojach w swej wsi", przeznaczonej dla Gminnych Ośrodków Kultury, oraz przygotowanie drugiej ankiety nt. adaptacji ludności wiejskiej w Przemyślu, Oddział w Łańcucie należy do tych, które, działając w małych miastach i nie mając oparcia w miejscowych placówkach naukowych czy muzealnych, wykazują spore osiągnięcia. Oddział prowadzi działalność w zakresie dokumentowania kultury ludowej swego nicwielkiego regionu, starając się m.in. o zabez- �269 Kronika pieczenie chaty słynnego poety chłopskiego, Jana Raka z Husowa. W kilkunastu miejscowościach wygłoszono 32 prelekcje. Oddział dąży do utworzenia miejscowego skansenu oraz izb pamięci narodowej z uwzględnieniem zbiorów etnograficznych. Popularyzowano także, m.in. z pomocą F.Frączka we wsi Krzemienica, zanikające zwyczaje ludowe. Oddział w Mszanie Dolnej współpracuje z miejscowym Oddziałem Związku Podhalan w zakresie dokumentowania kultury ludowej okolic Mszany. Oddział uzyskał dotację w wysokości 30 tys. zł od miejscowego Banku Spółdzielczego na publikacje prac jego członków. Zorganizowano 3 zebrania z referatami, w tym jedno połączone z występem kolędników i kapeli ludowej. Oddział Kielecki realizował 3 podstawowe zadania: opiekę merytoryczną nad powstającym we wsi Chałupki koło Kielc punktem muzealnym obejmującym historię garncarstwa w tej wsi, opiekę merytoryczną nad badaniami etnograficznymi prowadzonymi przez grupę harcerzy w Dolinie Wilkowskiej koło Św. Katarzyny oraz dość bogatą działalność popularyzatorską w formie odczytów wygłaszan:lch w różnych miejscowościach, w tym we wsiach. Najmniejszy nasz Oddział w Zielonej Górze zajmował się głównie popularyzowaniem kultury ludowej swego regionu. Wygłoszono 5 prelekcji, zorganizowano jedno zebranie otwarte Oddziału. Współpracowano z twórcami ludowymi i organizatorami kiermaszu sztuki ludowej z okazji Dni Zielonej Góry. Zarząd Oddziału dąży do powiększenia swej liczebności. Oddział w Zakopanem współdziałał w gromadzeniu dokumentacji współczesnej twórczości ludowej na swym terenie oraz w gromadzeniu eksponatów do wystaw. Udzielano konsultacji w zakresie kultury i sztuki Podtatrza. Zrzeszeni w Oddziale pracownicy muzealni kontynuowali swe poszukiwania naukowe, zaś zasłużony członek Oddziału, Jan Pluciński, napisał sztukę o tradycyjnym weselu na Spiszu. Oddział w Sanoku zorganizował kilka odczytów dla młodzieży szkolnej c.raz wystawę fotograficzną poświęconą zabytkom architektury wiejskiej woj. krośnieńskiego. Współpracował też z władzami szkolnymi w zorganizowaniu konkursu rysunkowego nt. architektury wiejskiej. Oddział Gdański wykazał w minionym okresie działalność mocno zindywidualizowaną. Poszczególni jego członkowie współpracowali zwłaszcza w różnych imprezach i akcjach związanych z popieraniem i popularyzowaniem sztuki ludowej, prowadzili też prace badawcze. Zasłużony członek tego Oddziału, ks. dr Bernard Sychta, otrzymał w czerwcu 1977 nagrodę im. O.Kolberga ufundowaną przez redakcję czasopisma "Barwy" za całokształt swej działalności naukowej i popularyzatorskiej, poświęconej kulturze Pomorza Gdańskiego. Wreszcie Oddział Warszawski prowadzi głównie działalność organizacyjną, notując w 1976 r. mniejsze osiągnięcia niż w latach poprzednich, mając silną konkurencję w działalności licznych na terenie stolicy placówek naukowych i oświatowych. Oddział przekazał swą bibliotekę na rzecz nowopowstałego Oddziału \'1 Rzeszowie. Kilka Oddziałów ma jeszcze duże zaległości w opłacaniu składek członkowskich. Opracował: Edward Pietraszek �270 Kronika LII WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL I SESJA NAUKOWA W ŁODZI W DNIACH 12-14 WRZEŚNIA 1977 R. Walne Zgromadzenie odbyło się dnia 12 września 1977 r. w sali Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego pod przewodnictwem prezesa PTL, doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej. Obecni: dr W.Armon, mgr E.Ball-Szymroszczyk, mgr M.Bar, M.Barycz, mgr A.Bełcz, mgr M.Bero, mgr E.Biłas, mgr A.Błachowski, dr S.Błaszczyk, mgr B.Boebel, mgr K.Braun, prof. dr J.Burszta, mgr M.Czurko, dr P.Dekowski, mgr E.Ferowski, dr E.Fryś-Pietraszek, mgr K.Jagieła, doc. dr hab. Z.Jasiewicz, mgr Z.JeŻ-Jarccka, mgr P.Kaleciak, Z.Kałkówna, dr J.Kamocki, mgr J.Kłodnicka, mgr M.Kopacz, doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr S.Lew, dr B.Linette, dr B.Łopuszański, mgr S.Łysik, mgr E.Mach, A.Malec, dr L.Malicki, dr K.Marczak, mgr Z.Neyman, mgr H. Nowosad, mgr Z. Pietrzykowska, mgr J. Pluciński, prof. dr M. ZnamierowskaPriifferowa, mgr Z.Reinfuss, doc. dr hab. D.simonides, mgr W.Skała, mgr T.Skorusa, mgr H.Sofa, mgr W.Sokołówna, mgr M.Suboczowa, mgr J.Święch, mgr Z.Toroński. doc. dr L.Witkowski, mgr I.Wronkowska. Porządek obrad: 1. Odczytanie protokółu z LI Walnego Zgromadzenia PTL. 2. Odczytanie sprawozdania z działalności Zarządu Głównego i Oddziałów PTL. u. Powołanie Komisji Wnioskowej. 4. Dyskusja nad postulatami oraz wnioskami. Ad 1. Dr E.Fryś-Pietraszkowa odczytała protokół z LI Walnego Zgromadzenia PTL, który został jednogłośnie przyjęty przez zebranych. Ad 2. Sekretarz Generalny PTL, doc. dr hab. E.Pietraszek, odczytał sprawozdanie z działalności Towarzystwa za okres od września 1976 do sierpnia 1977. Obejmowało ono następujące zagadnienia: a) stan organizacyjny PTL, b) organizację pracy Zarządu i kontrolę wewnętrzną, c) kontakty naukowe, d) wymianę wydawnictw i stan biblioteki PTL, e) działalność wydawniczą, f) wnioski. W następnej kolejności przedstawił działalność poszczególnych Oddziałów zaznaczając przy tym, że na 19 istniejących Oddziałów 3 nie przedstawiły sprawozdań z działalności w ostatnim okresie. Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska podała do wiadomości zebranych, że zaległe sprawozdania Oddziałów należy składać u Sekretarza Generalnego. Ad. 3. Powołano Komisję Wnioskową w składzie: dr W.Armon (Toruń), mgr E.Arszyńska(Toruń) i mgr Z.Toroński (Poznań). Ad 4. Dr P.Dekowski zaznaczył, że sprawozdanie z działalności Towarzystwa, jak i poszczególnych jego Oddziałów, powinno być odczytane w obecności nie tylko delegatów, lecz wszystkich uczestników Zjazdu. Zjazdy bowiem mają miejsce tylko raz w roku i są jedyną drogą bezpośredniego zaznajomienia członków PTL z działalnością Oddziałów. W odpowiedzi doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska stwierdziła, że poprzedniego dnia na plenum Zarządu Głównego ustalono, iż sprawozdania z działalności poszczególnych Oddziałów zostaną przedstawione sumarycznie przez Sekretarza Generalnego. Można by natomiast - podobnie jak w roku ubiegłym - opracować sprawozdania według jednolitego wzoru, następnie powielić i rozesłać poszczególnym Oddziałom. Dr P.Dekowski wysunął propozycję opracowania słownika biograficznego etnografów polskich. Z jednej strony dałby on podstawowe informacje o etnografach polskich, z drugiej byłby podsumowaniem działalności i zdobyczy etnografii polskiej do chwili obecnej. W tym celu P.Dekowski postulował powołanie Komitetu Organizacyjnego. �271 Kronika Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska popierając postulat P.Dekowskiego stwierdziła, że w realizacji tego przedsięwzięcia pomocny będzie Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, który opracowuje wykaz tematów prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii, opracowanych już lub będących w toku opracowania. Tą drogą, obok problemów badawczych poruszonych w etnografii, uchwyci się jednocześnie wszystkie osoby. które ukończyły studia etnograficzne w Polsce po wojnie. Mgr Z.Neyman zaproponowała coroczne wydawanie informatora etnograficznego, który zawierałby sprawozdania z badań prm,vadzonych przez etnograficzne instytucje w Polsce. Miałby on dawać zainteresowanym skrótowe wiadomości o tematyce prowadzonych badań oraz ich rejonizacji. Jako wzór posłużyć mogą spra\\'ozdania wydawane przez archeologów. Prof. dr M.Znamierowska-Prufferowa zauważyła, że sprawa ta była poruszana na poprzednich Zgromadzeniach, na których postanowiono sprawozdania takie wydawać w biuletynie. Mgr P.Kaleciak stwierdził, że referaty wygłaszane w językach obcych przez gości zagranicznych powinny być tłumaczone na jęz. polski. Doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska odpowiedziała, że nie widzi możliwości opracowania w jęz. polskim referatów gości zagranicznych. Można natomiast opracować ich streszczenia w tłumaczeniu polskim, jeśli będą oddane do druku. :Vlgr Z.Neyman poruszyła sprawę działalności Sekcji filmu etnograficznego,. w utworzeniu której pomocne miało być Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Doc. dr hab. E.Pietraszek poparł powyższą sprawę dając jako przykład sekcję filmową utworzoną przy Deutsche Gesellschaft fUr Volkskunde, z działalnością której zetknął się na XXI Kongresie Towarzystwa w Brunszwiku. Doc. dr hab. B.Kopczyńska-Jaworska zaznaczyła, że wielokrotnie już postulowała utworzenie Centralnego Archiwum Filmowego przy PTL, lecz jak dotychczas - jest ono ciągle w trakcie organizacji. Mgr Z.Neyman zwróciła się o pomoc do zebranych w uzupełnieniu wykazu respondentów, jaki opracowuje Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej dla terenu całej Polski. Dotychczas Ośrodek nie pozyskał ich jeszcze z 9 województw, m.in. legnickiego, pilskiego, słupskiego, tarnowskiego i zielonogórskiego. Mgr E.Arszyńska z ramienia Komisji Wnioskowej przedstawiła postulaty i wnioski delegatów. Postulaty l. Zjazdy PTL winno się organizować pod koniec tygodnia, łącznie z niedzielą (Oddział w Mszanie Dolnej). 2. Należy propagować przez radio i telewizję Zjazdy PTL (Oddział w Mszanie Dolnej). 3. Informować wszystkie Oddziały o sesjach naukowych organizowanych w ramach PTL (Oddział w Toruniu). 4. Przystąpić do realizacji wniosków wysuniętych przez mgr J. Łukasiewicz, dotyczących pomocy naukowych dla Polonii biorącej udział w Kursie Folkloru Polskiego (Oddział w Toruniu). Wnioski 1. Przyznanie honorowego członkostwa Adamskiej (Oddział w Poznaniu). PTL prof. dr Kazimierze Zawistowicz- �2. Zorganizowanie ·dział w Toruniu). Powyższe wnioski LIII Walnego Zgromadzenia delegaci przyjęli PTL w 1978 r. w Toruniu (Od- przez aklamację. Protokółowała: Wiesława Sokołót,ma SESJA NAUKOWA LII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL zostało poprzedzone sesją naukową poświęconą etnografii ośrodka przemysłowego. Na sesji wygłoszono referaty i komunikaty o badaniach prowadzonych na ten temat w Polsce, Czechosłowacji i w Związku Radzieckim. W pierwszym dniu sesji obradom przewodniczył prof. dr J.Burszta, w drugim mgr Z.Neymanowa. Referat doc. dr hab. B.Kopczyńskiej-Jaworskiej Kultura środowiska robotnicCzego, inaugurujący sesję, wprowadził słuchaczy w zakres i specyfikę bada!'J etnograficznych prowadzonych nad kulturą robotniczą Łodzi. Zawierał krótkie omówienie dotychczasowych badań ośrodka łódzkiego poświęconych temu tematowi oraz przedstawił dokładny obraz życia i obyczajów robotników łódzkich z przełomu XIX i XX wieku (do I wojny światowej). Referat poruszył następujące zagadnienia: pracę i warunki bytowe robotników łódzkich, ich życie rodzinne i sąsiedzkie, czas wolny - odpoczynek, rozrywkę i świętowanie. Z kolei referaty dr A.Kuczyńskiej-Skrzypek Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa w końcu XIX i pocz. XX w. oraz dra A. Woźniaka Badania nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrardowa przedstawiły uczestnikom sesji odmienne środowisko robotnicze, a mianowicie żyrardowskie. Dr A.Kuczyńska-Skrzypek zaprezentowała część wyników badań terenowych prowadzonych w ramach ogólnego problemu węzłowego "Obyczaj i moda w kulturze robotniczej", opracowywanego przez zespół badawczy Katedry Etnografii UW. Heferat zawierał dokładny opis warunków życia rodzin robotniczych przed I wojną światową oraz wpływ działalności fabryk na życie rodzin robotniczych, opis urządzenia mieszkań rodzin robotniczych oraz opis życia towarzyskiego i sąsiedzkiego, kontaktów społecznych itp. Dr A.Woźniak w swym referacie zdał sprawozdanie ze stanu badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Żyrardowa. Na wstępie uściślił definicję terminów "moda" i "obyczaj" oraz podał cel badań, którym jest znalezienie odpowiedzi na. następujące pytania: a) jak wyglądał proces kształtowania się środowiska robotniczego Żyrardowa i jego kultury; b) jaki charakter miały w przeszłości i mają obecnie związki środowiska robotniczego Żyrardowa z innymi grupami społecznymi oraz jakie były i są kierunki i mechanizmy przepływu wzorów kulturowych; c) w jakim stopniu możemy mówić o odrębności kulturowej środowiska robotniczego Żyrardowa w stosunku do innych grup społecznych i w jakiej mierze obyczaj i moda są tej odrębności wyznacznikami. Trzecim środowiskiem kultury robotniczej, przedstawionym na sesji, był Śląsk, któremu m.in. poświęciła swój referat mgr K.Kaczko pt. Współczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Mgr K.Kaczko stwierdziła, że tradycyjna kultura materialna na tym terenie należy już do przeszłości, natomiast kultura społeczna i duchowa w dalszym ciągu zawiera wiele elementów w pełni użytecznych we współczesnym Przemysłowego. �Krontka życiu. Kultywowanie tradycyjnych przejawów kultury ludowej - mimo zupełnej przebudowy struktury zawodowej tego regionu \V ciągu ostatniego stulecia tłumaczy referentka wyłonicniem się tutejszej klasy robotniczej przede wszystkim z miejscowej ludności rolniczej. Na poparcie swej tezy przedstawiła wyniki analizy następujących zagadnień: życia rodzinnego, kO:ltaktów sąsiedzkich, zwyczajów dorocznych i twórczości ludowej na terenie GOP. Referat dr B.Bazielich Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemyslowych poruszył kwestię zadań stojących przed muzealnict\\'cm tych terenów oraz postawił pytanic - gdzie leży kres w gromadzeniu. obiektów kultury materialnej i czy w obliczu zachodzących zmian należy określać granicc czasowe problemu badanego przez zainteresowanego muzeologa. Dr B.Bazielich przedstawiła także tradycje \vystawiennicze i badawcze w regionie śląskim. Mgr S.Łysik w komunikacie o swcj pracy badawczej na temat Obraz kllitUTou:o-spoleczny leśnych wsi górnośląskich (poza niecką węglową) w dobie ich industrializftcji i dezindustrializacji przedstawił krótki opis osadnictwa rolniczoleśnego w dorzcczu rzeki Mała Panew w okresie intensywnego rozwoju górnictwa l hutnictwa w XVIII w. oraz w okresie zahamowania się i cofnięcia procesów industrializacyjnych na skutek rozwoju GOP, opartego na wydobyciu węgla kamiennego. Mgr S.Łysik podkreślił również potrzebę poszerzenia bazy źródłowej w badaniach etnograficznych. (Postulat ten poparła mgr Anna Pawłowska-Wielgus z Lublina, pracownik Archiwum Państwowego, zwracając uwagę, iż dokumentacja <1rchiwalna przechowywana w archiwach państwowych zawiera pierwszorzędne wiadomości z dziedziny kultury materialnej i duchowej środowiska robotniczego i zasługuje na wykorzystanie w stopniu większym niż dotychczas). Komunikat dra J.P.Dekowskiego Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego przedstawił uczestnikom sesji w krótkim zarysie stosunki sąsiedzkie wśród kilkunastu rodzin pochodzenia chłopskiego pracujących w fabryce, a mieszkających w obrębie uprzemysłowionego miasta, w pierwszych latach bieżącego stulecia. Obecnie współżycie rodzin jest nieco zmienione i \vzbogacone. ale r,C1dalzawiera wiele elementów pochodzenia wiejskigo. Zupełnie inny charakter posiadał referat wygłoszony przez doc. dra hab. E.Pietraszka pL Odmienności robotniczego etosu, poruszający zagadnienia z po·· granicza teorii i praktyki. Referat podał na wstępie definicję pojęcia "etos". Podkreślił możliwość: zrekonstruowania za pomocą etnograficznych metod badawczych sy,;temów dosu chłopskiego i robotniczego. W referacie przedstawiony został pogląd na etos robotniczy, jaki rozwijany był w epoce klasycznego ruchu robotniczego na przełomie XIX i XX w. przez działaczy rewolucyjnych oraz robotników. Doc, dr hab. E.Pietraszek scharakteryzował dalej ukształtowane już w okresie :niędzywojennym podstawowe style życia i związane z tym odmienności w ramach ':to,;u robotniczego. Są to: model chłopsko-robotniczy i model proletariacki. Prof. dr K.W.Bandarczyk z Mińska w referacie Współczesne procesy etniczne Ie miastach Białoruskiej Socjalistycznej Repu.bliki Radzieckiej przedstawił zadania współczesnej etnografii na obecnym etapie jej rozwoju i wskazał, że jednym z nich jest poznanie proLesów etnicznych odgryv.-ających ogromną rolę w kształtowaniu bytu i kultury narodów. Na Białorusi obserwuje się przyspieszone tempo wzrostu ludności miast, w związku z czym rodzą się nowe i rozwijają stare tradycje w nowej obudowie kulturowej. Prof. K.W.Bandarczyk zwrócił uwagę na progresywny charakter procesów etnicznych \V ZSRR j ich rolę w kształtowaniu się nowego społeczeństwa socjalistycznego. Przedstawiciele Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego zaprezentowali dwa 18 - Luc! LXII �2'j! KronIka komunikaty: dr E.Horvathova Dzisiejs,ZQ koncepcja i dotychczasowe badania Ludo- oraz dr V.Rusnakova Szkic charakterystyki kultury społeczności górnic,zej. Dr E.Horvathova na wstępie zajęła się się rozważaniami teoretycznymi na temat pojęć "tradycja" i "kultura tradycyjna", a w drugiej części referatu przedstawiła osiągnięcia badawcze oraz stanowiska metodyczne i teoretyczne ośrodka bratysławskiego w stosunku do badań nad kulturą robotniczą, Dr V.Rusnakova przedstawiła krótko przebieg badań Katedry Etnografii i Folklorystyki Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie nad społecznością górniczą. Podsumowaniem stanu badań nad kulturą robotniczą Czech i Moraw zajęła sil; w swym referacie pt. Specyfika kultury ludowej w ośrodkach przemysłowych Czech i Moraw doc. dr O.Skalnikova, która podała także \\'ykaz prac naukowych poświęconych temu tematowi. W badaniach położono nacisk na poznanie, rozpracowanie oraz typologię folkloru robotniczego. Komunikat dr H,Johnovej Dokumentacja etnograficzna w muzeach czeskich dotyczył sposobów dokumentacji oraz metod badawczych stosowanych przy opraco\\'ywaniu i organizowaniu wystaw, ekspozycji poświęconych kulturze robotniczej. Dr H,Johnova, dyrektor Muzeum Etnograficznego \\. Pradze, reprezentowała l'b sesji Czeskie Towarzystwo Etnograficzne. Prot. dr K.Fojtik z Brna przesłał na ręce organizatorów sesji swój referat poświęcony również kulturze robotniczej. Niestety, ze względu na ograniczenia czasowe referat nie został odczytany. Zostanie on udostępniony wraz z wygłoszonymi referatami i komunikatami w projektowanej publikacji. W dyskusji nad referatami nawiązano m.in. do odbytej wycieczki po robotniczej Łodzi, w której wzięła udział większość uczestników sesji. Poruszono problen-, ochrony zabytków budownictwa drewnianego i zorganizowania skansenu in sit l' w dzielnicy Widzew, g·dzie znajdują się domy kunitzerowskie; uczestnicy sesj: postanowili zainteresować tą sprawą Głównego Konserwatora Zabytków m. Łodzi Na zakończenie zabrał głos dr J.P.Dekowski. który krótko podsumował wynik; Konkursu Folkloru Miasta Kalisza zorganizowanego w 1977 l'. i poinformował zebranych o powstaniu Koła Miłośników Folkloru Kalisza znawcze kultury robotniczej na Słowacji Opracowała: Hanna LUDY I KULTURY OCEANII, SESJA NAUKOWA 27-28 XI 1976 WE Olendzl:c. WROCŁAWI C W dniach 27-28 XI 1976 1'. odbyła się we Wrocławiu sesja naukowa poświęcona pamięci prof, dra Aleksandra Lecha Godlewskiego (w pierwszą rocznicę Jego śmierci) oraz ludom i kulturom Oceanii. Sesję tę zorganizowały Katedra Etnografil UWr i Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, Obrady sesji odbywały się w Muzeum Archeologicznym, którego dyrekcja udostępniła salę prelekcyjną oraz gabloty na urządzenie przez organizatorów wystawy eksponatów etnograficznych z terenu Oceanii. Urządzono również ekspozycję prac prof A. L. Godlewskiego i wydawnict\v naukowych (monografie, słowniki. czasopisma hibliografię, mapy) związanych z problematyką sesji. �2'75 Kronika Ryc. P')ciczas obrDrI sesji: doc, dr hab. Edwarrl Pietraszak Fig. D\"'):\IC" oJ the Session: Dr Edward Pietraszek~ Lecturer Paluch (z prawej) (right-hand P:'C:Zl'ntowane na wystawie eksponaty, wydawnictwa, jak prz('Żr,)CB zostały wypożyczone organizatorom przez: panią żonę Profesora, mgra J. T. Czernickiego, The British Council sadę F:'aacuską \1' Polsce, Ambasadę Republiki Indonezji, i dr side), AdDm Paluch and Dr Adam- również płyty, filmy, Klarę Godlewską w Warszawie, AmbaGłównego Nawigatora �276 Kronika PLO w Gdyni, Głównego Nawigatora PŻM w Szczecinie, Filmotekę Polską -,n~ Wrocławiu. Uczestnicy sesji mogli na miejscu kupić książki dotyczące kultury ludów Oceanii - ostatnie wydawnictwa PTL i Ossolineum. Prelegenci oraz zaproszeni goście reprezentowali główne ośrodki naukowe (Wrocław, Kraków, Warszawę, Poznań, Gdańsk), różne kierunki i zawody (pracownicy naukowi wyższych uczelni, PAN, muzeów etnografowie, antropolodzy, nautolodzy, dziennikarze i in.). Było to zorganizowane po raz pierwszy w Polsce spotkanie ludzi, kt6rych nie tylko pasjonuje odległa Oceania, ale którzy tam byli, prowadzili badania naukowe, jak mgr J. Tomasz Czernicki (misjonarz, pracował 5 lat na wyspach Polinezji Francuskiej), mgr Wojciech Dworczy'k (autor m. in. prac My, dzicy Papuasi i Uroda Oceanii), dr Janusz Kamocki (kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ostatnio prowadził badania wśród plemienia Kubu na Sumatrze), red. Stanisław Teliga (przebywał kilka miesięcy na Fidżi) i in. Niestety. nie mógł przybyć na sesję dyrektor Muzeum Azji i Pacyfiku \V Warszawie, mgr Andrzej Wawrzyniak (zakres i plany pracy Muzeum przedstawił zebranym w komunikacie mgr Jacek Szelegejd). Wygłoszone referaty można podzielić na trzy grupy zagadnień: 1) sylwetka i dorobek naukowy prof. A. L. Godlewskiego 2) wybrane problemy z kultury ludów Oceanii 3) zagadnienia etno-nautyczne. Sesję otworzył doc. dr hab. Edward Pietraszek, Kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Sekretarz Generalny PTL. Po powitilniu zebranych gości poinformował on o celu sesji oraz przypomniał sylwetki polskich etnografów zajmujących się badaniem kultury ludów Oceanii, w tym A. L. Godlewskiego, którego pamięć uczczono minutą ciszy. Pierwszą część obrad rozpoczął dr Adam Paluch, który przedstawił syh\'etkę A. L. Godlewskiego jako człowieka i uczonego, związanego przez ponad 4u lat Z pracą dydaktyczno-wychowawczą, podczas której dał się poznać jako doskonały nauczyciel i przyjaciel młodzieży. Z wykształcenia biolog, za in teresował się po· ważnie w latach 3D-tych ludami Oceanii i od tamtej pory pracował nauko\\'o nad problemem ich etnogenezy i kultury. Odbył w tym celu w 1938/1939 r. podróż n8. Polinezję, która tak go zaciekawiła, że poświęcił jej resztę życia. Zarówno w polskim, jak i międzynarodowym świecie naukowym A. L. Godlewski znany był przede wszystkim jako antropolog. Jego prace, opar:c !la badaniach antropologicznych, dotyczące etnogenezy ludów Oceanii, uważane są za autorytatywne w tej dziedzinie. Cenny jest tu również jego wkład z ]('go względu, że przez zastosowanie w prowadzonych przez siebie badaniach mrtody polskiej szkoły antropologicznej, tzw. aproksymacji Wankego oraz diagram6w najmniej szych różnic Czekanowskiego rozpropagował tę metodę w śv:iecie naukowym (ref. dr Michał Magnuszewicz). Niemniej ważne są liczne prace A. L. Godlewskiego z dziedzinyetnologii, w których zawarta jest przede wszystkim problematyka z dziedziny kultury społecznej i duchowej. Znając bowiem język tubylców potrafił on dotrzeć do wielu spraw dla nas zupełnie niedostępnych i niezrozumiałych, Swoje spostrzeżenia podbudował następnie literaturą fachową i pozostawił po sobie bo:;atą spuściznę naukową, przybliżając nam daleką, egzotyczną Oceanię (ref. mgr Barbara Kopydłowska). �KronIka 277 Swoją pracą, entuzjazmem do tej egzotyki, potrafił zainteresować wielu studentów, czego dowodem są liczne prace magisterskie pisane pod jego kierunkiem. Dotyczą one zarówno problemów prymitywnych ludów i kultur Oceanii, jak i całej Austronezji, Australii, Afryki, Ameryki (ref. dr Adam Paluch). Drugiej części obrad przewodniczyli dr Aleksander Posem-Zieliński (Poznań) i mgr Wojciech Dworczyk (Warszawa). Rozpoczęła się ona wystąpieniem dra Franciszka Rosińskiego, który przedstawił wyniki badań nad pochodzeniem i składem antropologicznym ludów Oceanii i Indonezji, opierając się m. in. na praca~h A. L. Godlewskiego. Z tym zagadnieniem wiązało się również przedstawie:J.ie przez mgr Barbarę Kopydłowską problemu kultury megalitycznej na Oceanii jej genezą, formami występowania i funkcją budowli megalitycznych, które wciąż należą do interesujących zjawisk mórz południowych. Dr Janusz Kamocki z kolei wprowadził słuchaczy w świat religii proto-malajskich, które stanowią integralną część kultury Malajów i rzutują na po~zczególne elementy i procesy kulturowe Indonezji. Do spraw wciąż frapujących uczonych i badaczy należy tajemnica nieodczytanego dotychczas pisma rongo-rongo z Wyspy Wielkanocnej. Stan badaf! nad tym problemem omówiła dr Henryka Romańska. Natomiast powiązania między pismem rongo-rongo i pismem cywilizacji Indusu omówił doc. dr Ludwik Skurzak. Z kolei Roman Warszewski, uczeń liceum z Elbląga, przedstawił \\' swym referacie krótki zarys własnej teorii pochodzenia i ewolucji rpisma rangorango w oparciu o schemat akceptora wybiórczego samoregulującego. Po przerwie i żywej dyskusji nad ww. referatami wygłoszono dalsze prelekcje. Dr A. Paluch omówił zjawisko występowania kraniotomii na wyspach Pacyfiku. W świat muzyczny Oceanii wprowadziły słuchaczy mgr Anna Ketter-Pawłowska i dr H. Romańska, których referaty (instrumenty muzyczne, pieśni polinezy jskie) ilustrowane były licznymi przeżroczami oraz oryginalnymi nagraniami melodii i pieśni polinezyjskich. Na zakończenie tej części obrad mgr J. T. Czernicki opowiedział zebranym, jak obecnie wygląda życie Polinezyjczyków: jak żyją, jak pracują, bawią się, czym się zajmują. Podkreślił przy tym bardzo szybkie tempo przemian kulturowych "dzięki" cywilizacji białych i skutki tych przemian. Mgr Czernicki mieszkał wśród Polinezyjczyków, poznał dokładnie ich mentalność, widział czym kończy się takie "cywilizowanie" tubylców. Wystąpienie swoje zaś zakończył smutną refleksją: na Tahiti nie ma już "raju", o jakim marzy się nie tylko etnografom. To już nie jest nawet ta wyspa z książki prof. A. L. Godlewskiego Tahiti najpiękniejsza. Po kolejnej dyskusji uczestnicy sesji obejrzeli film Fiji Sugar, który był małym wprowadzeniem do niedzielnych obrad. Niedziela (28.XI) to "dzień nautyczny" w obradach sesji, bowiem większość wygłoszonych referatów zawierała problemy związane z morzem w kulturze ludów Oceanii. Obradom w tym dniu przewodniczyli dr Władysław Drapella (Gdynia) i red. S. Teliga (Warszawa). Referatem wyjściowym (mgr A. Ketter-Pawłowska i mgr B. Kopydłowska) było przedstawienie sylwetek Polaków, którzy tam byli, działali, pozostawili po sobie bogatą spuściznę literacką, kartograficzną, etnograficzną (eksponaty dla muzeów) itd. Wielu z nich sytuacja polityczna zmusiła do osiedlenia się na wyspach Oceanii, wielu pociągnęła przygod'l, pasja podróżnicza, naukowa. Tak się złożyło, że w poszczególnych rejonach Oceanii prowadzili swoje badania naukowe polscy etnografowie: na Mikronezji Jan Stanisław Kubary, na Melanezji Bronisław Malinowski, na Polinezji Aleksander Lech Godlewski. Nie zabrakło na Pacyfiku również polskich żagli. Na �278 Kron!ka ten temat mówił inż. Jerzy Komorowski. Podkreślił on, że chociaż nasi żeglarze nie prowadzili badań naukowych, to jednak zapisali się chlubnie w historii międzynarodowego żeglarstwa. Jednym z nich był Leonid Teliga. Uczestnicy sesji mogli obejrzeć film przedstawiający jego rejs na "Opty". Na marginesie :llmu 2abrał głos brat Leonida Teligi, red. S. Teliga, który wyjaśnił wiele spraw przedstawionych w filmie i opowiedział o podróży, którą odbył śladami brata. m. in. na archipelag Fidżi. Przebywał wśród Fidżijczyków kilka miesięcy, v: tym na jednej z wysp, na której od trzech lat nie było białych. Poczynił bardzo ciekawe obserwacje z życia tubylców, bowiem ich inwentarz kulturowy nie uległ takim przeobrażeniom, jakim uległ wśród mieszkańców "cywilizo'.':anych" wysp. Kolejnym prelegentem był dr Wł. Drapella, który wskazał na możliwości i potrzeby polskich badań etno-nautycznych. Nawiązał on do prac prof. A. L. Godlewskiego w tym zakresie. Przedstawił też w sposób bardzo przekonywujący konkretny plan tego typu badań m. in. na Oceanii. O migracjach ludów austronezyjskiej rodziny językowej w świetle analizy pojazdów wodnych mówił dr Zygmunt Kłodnicki. Do dalekomorskich wypraw polinezyjskich natomiast 112wiązała dr H. Romańska, która przypomniała zebranym podanie o żeghll'zu Rata z XIII wieku, płynącego z wyprawą z Nukuhiva na Rarotonga. Całość obrad podsumowała prof. dr Zofia Sokolewicz, która podkreśliła rolę i znaczenie prac związanych z tematyką egzotyczną w etnografii polskiej. Być może - zaznaczyła - metody, którymi pracujemy, nie zawsze odpowiadają najnowszym wymaganiom naukowym w świecie, ale zawsze stanowią jakąś cząstkę poznania problemów i spraw, którymi interesują się nie tylko etnografowie. M. in. tego typu forum ma duże znaczenie dla nawiązania współpracy i wymiany doświadczeń pomiędzy ośrodkami etnograficznymi w Polsce oraz osobami interesującymi się poruszanymi tu problemami nie zawodowo. Sesja przybliżyła słuchaczom właśnie poznanie kultury ludów Oceanii, spełniając swe zadanie. Następnie wyświetlono kilka filmów związanych tematycznie z Oceanią oral. ciekawe, kolorowe przeźrocza. Zamknięcia sesji dokonał doc. dr hab. E. Pietraszek. Poinformował on przy tym zebranych, że matedały z sesji zostaną opublikowane w Wydawnictwie Uniwersytetu Wrocławskiego w 1978 r. MUZEUM PREHISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNE W RZYMIE Barbara KOPlIdłowska IM. LUIGI PIGORINI W 1962 r. z okazji VI Międzynarodowego Kongresu Nauk Prehistorycznych Protohistorycznych nastąpiła inauguracja działu Prehistorii i Protohistori Lacjum w Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznym im. Luigi Pigorini, które zostało przeniesione ze starych pomieszczeń przy ul. Collegio Romano 1 do nowoczesnych sal 1 Collegio Romano, wybudowane w latach 1583-1585 przez Bartolomeo Ammanti i jezuitę 'Giuseppe Valeriano na zamówienie Grzegorza xrn Boncompagnl, do końca 1870 r. było jednym z największych instytutów jezuickich. Obecnie miesci się tu Biblioteka Narodowa i zbiory Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego im. L. Pigoriniego. które stopniowo są przenoszone do nowego gmachu w rzymskiej dzielnicy Eur. �379 Kronika wystawowych w dzielnicy Eur przy Via Lincoln 1 (vis a vis Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari) 2. Nowe Muzeum Pigoriniego różni się bardzo od poprzedniego w Collegio Romano, gdzie ekspozycja miała charakter wybitnie magazynowy, a eksponaty zgromadzone były w starych witrynach i szafach. Przestronne i nowoczesne pomieszczenia w nowej dzielnicy dały możliwość urządzania poprawnych i bardziej nowoczesnych ekspozycji (muzeum jest nadal w stadium organizacji, która trwać będzie jeszcze przez kilka najbliższych lat). Z okazji XL Kongresu Amerykanistów, który odbył się w Rzymie w dniach 3-10 września 1972 r., Muzeum Pigoriniego przygotowało kilka wystaw. W Dziale Prehistorycznym, mieszczącym się na II piętrze, obejmującym materiały już eksponowane dotyczące Lacjum, zorganizowano wystawy poświęcone sztuce minojskiej (wykopaliska włoskie w Fajstos i Hagia Triada) i kulturom wschodniej części Morza Śródziemnego oraz kulturze egejskiej (materiały orientalistyczne z Krety, ceramika mykeńska z Rodos, ceramika z Cypru i Troady - okolic starożytnej Troi - ta ostatnia ofiarowana Muzeum przez E. Schliemanna i wreszcie ceramika elamicka z Suzy - podarowana Muzeum przez Louvre). Z okazji Kongresu przygotowano także ekspozycję etnograficzną z zakresu kultur krajów pozaeuropejskich, która mieści się na I piętrze i obejmuje Afrykę, Amerykę i Oceanię. Tej ekspozycji warto poświęcić szczególną uwagę. Główny nacisk w ekspozycji afrykańskiej położono na sztukę Afryki Czarnej i wyeksponowanie naj ciekawszych nowych nabytków Muzeum. Ciekawy zespół przedmiotów pochodzi z Nigerii, m. in. ozdobne puchary do picia wina palmo\vego, bogato zdobione prochownice dzieła artystów z plemienia Yoruba. Rzeźba w kamieniu reprezentowana jest przez obiekty plemienia Kissi z Sierra Leone, z północnej Angoli południowej części Zairu (Kongo Południowe). W dalszej części ekspozycji ukazano m. in. rzeźbę kobiecą plemienia Fang z Gabonu oraz grupę masek maskę hełmową plemienia Mende (Sierra LeJ !(2), maski \Va Rega z Zairu (Kongo Wschodnie) oraz maski z Gabonu, Kamerunu, Wybrzeża Kości Słoniowej. W części centralnej sali wystawowej znajdują się dużych rozmiaró\v rzeźby: fetysz płodności "Nimba" plemienia Baga z Gwinei, figura ptaka "pozgaga" plemienia Senufo z Wybrzeża Kości Słoniowej oraz fetysze nabijane gwoździami z Konga Południowego. Z Afryki Zachodniej pokazano m. in. eksponaty prezentujące sztukę Wybrzeża Kości Słoniowej rzeźby plemienia Baule, plemienia Dan oraz kilka masek. Obszerna ekspozycja amerykańska daje przegląd kultur ludów zamieszkujących tereny od dalekiej północy aź po Ziemię Ognistą. Ekspozycja rozpoczyna się od przeglądu przedmiotów eskimoskich (różnorodne świdry, łuki, fajki itp. wykonane z kłów morsa z bogatym ornamentem rytym) oraz licznych wyrobów Indian z wybrzeża północno-zachodniego, z Vancouver i Wyspy Królowej Karoliny (Kanada). Zwracają uwagę piękne fajki wykonane z gliny kultury Haida oraz "pułapka na dusze" pochodząca z Wyspy Królowej Karoliny. Grenlandię prezentują głównie różnorodne ubrania ze skór zwierzęcych, harpuny i inne przedmioty typowe dla tego regionu. Ludy północnej Ameryki, nazywane "Ir.dianami prerii", reprezentowane są poprzez broń, słynne "fajki pokoju", ublOry ze skóry, plecionki, naczynia Indian Pueblo z Nowego Meksyku i Arizony wśród nich bardzo piękne wyroby Indian Zuni, Acoma i Hopi. W oszklonej gablocie wystawiono grupę naczyń pochodzących z Casas Grandes w stanie Chi• Zob. R. Jezierska, 1970. t. 54, s. 180-187. Museo Nazionale delie Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. "Lud" �2"10 Kron!k~ huahua graniczącym z Teksasem i Nowym .Meksykiem (w XIV i XV w. słynny ośrodek produkcji naczyń polichromowanych z motywami geometrycznymi). W ostatnich latach Muzeum Pigoriniego pozyskało tych cennych naczyń aż 14 sztuk. W dwóch ściennych gablotach zgromadzono kolumbijskie i mezoamerykańskie wyroby ze złota oraz złote, srebrne i miedziane przedmioty z Peru m. in. wisiorki w kształcie zwierząt należące do kultury Coc!e z Panamy, grupę figurek kolumbijskich zwanych "tunjos", dwa złote pektorały należące do kultury Vicus (Peru południowe) i kultury Chirnu, naszyjnik srebrny kultury Mochica itd. Ekspozycja amerykańska posiada również dział poświęcony archeologii prekolumbijskiej i kulturom różnych regionów Ameryki Południowej. Ostatnią, najmniejszą jest ekspozycja poświęcona Oceanii, dająca niepełny przegląd kultur Melanezji z Wysp Admiralicji (m. in. interesująca rzeźba navviązująca do stylu Tarni) oraz Wysp Salomona (zwraca uwagę rodzaj maski modelowanej na kościach czaszki ludzkiej oraz mały bębenek szczelinowy z ozdobnymi uchwytami i powierzchnią pokrytą rytym ornamentem geometrycznym). Inne charakterystyczne przedmioty reprezentujące Wyspy Salomona, to licznie eksponowane wiosła taneczne z motywem postaci ludzkiej ducha opiekuńczego. Z Wyspy Fidżi pokazano m. in. piękny okaz znanej ceramiki tego obszaru. Ekspozycję Oceanii kończy pałka obrzędowa z Wysp Markizów. Muzeum im. L. Pigoriniego - jak już wspomniano - jest w stadium organizacji i aktualna ekspozycja muzealna ma charakter wybitnie przeglądowy. Pierwszeństwo w ekspozycji dano kulturom ludów prymitywnych, aby podkreślić w lOO-lecle istnienia Muzeum zasługi jego twórcy, Luigi Pigoriniego 3. Dzięki jego niezwykłej pasji Muzeum zgromadziło wspaniałą kolekcję prehistoryczną, a także z jego inicjatywy trafiło do Muzeum wiele cennych zbiorów etnologicznych. I tak, w 1887 r. Muzeum pozyskało zbiór przedmiotów z obszaru mórz południowych, zgromadzonych przez Luigi Maria d'Albertis 4. Następnie Ottavio Beccari 5 ofiarował Muzeum kolekcję indonezyjską (głównie z Borneo) i obiekty z Oceanii. W 1891 r. Muzeum wzbogaciło się o materiał zebrany przez Lamberto Loria c • Luigi Pigorini, wybitny włoski paleontolog. urodzil sic w Fontanellato (parma) 10 stycznia 1842 r., zmarł w Padwie 1 kwietnia 1925 r. Doktoryzował siC w Parmie w zakresie nauk polityczno-admintstracyjnych i w 1867 r. został urzędnikiem w Muzeum vi Parmie, kierowanym przez M. Lopeza. W 1870 r. objął w Rzymie stanowisko kierownika jednej z sekcji nowej Direzlone generale dei Musei e Scavi d'anti chita. W 1875 r. Pigorini \Vl'az z P. Strobelem, wybitnym przyrodnikiem, założyli czasopismo "Bulletino dl Paleontologia ltaliana", będące zbiorem najważniejszych wiadomości dotyczących prehistorii Włoch. W 1876 r. nastąpiła inauguracja Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego, które dzięki wysiłkom i staraniom L. Pigoriniego stało się jednym z najważniejszych muzeów włoskich i w uznaniu jego zasług zostało nazwane jego imieniem. Tegoż roku Pigorini objął katedrę paleontologii na uniwersytecie rzymskim i przez blisko czterdzieści lat był jednym z najwybitniejszych wykładowców w tej dziedzinie. Z jego szkoły wyszli najlepsi archeologowie włoscy kOlica XIX i początku XX w. Pozostawił bogaty dorobek naukowy w postaci okolo 300 prac. • Luigi Maria d' Albertis, przyrodnik i podróżnik liguryjski (1841-1901). W Jatach 1871-1876 badał Nową Gwineę. Zgromadzone przez niego zbiory etnologiczne znajdują się w Muzeum Pigoriniego, a zbiory antropologiczne w Muzeum Antropologicznym we Florencji. zaś unikalne kolekcje ornitologiczne w Muzeum Miejskim w Genui. • Ottavio Beccari, włoski podróżnik, botanik i przyrodnik (1843-1920). w 18G5 r. wraz z genueńczykiem Giacomo Doria zbierał okazy flory i fauny na Borneo. W latach 1871-18'15 badał północno-zachodnie wybrzeże Nowej Gwinei i wschodnią część wyspy Celebes. W 1877 r. odbył podróż po Ind,iach i AustralIi, zatrzymując się po drodze na Sumatrze. • Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski (1855-1913). Z ekspedycji naukowych n" Kaukaz, do Turkiestanu (1883). Laponii, Nowej Gwinei (1889) i Abisynii (1905) dostarczał muzeom w Rzymie, Florencji i Genui materiały z zakresu zoologii, antropologii i ctnografii, �281 KronIka Melanezji, który tworzy jedną z najpiękniejszych i najbardziej kompletnych kolekcji Muzeum. Guido Boggiani 7 sprzedaje Muzeum kolekcję zgromadzoną w latach 1901-1905 w Chaco paragwajskim, głównie w Caduveo (piękna ceramika i artystyczne zdobione fajki z drewna). W 1913 r. Muzeum zyskało imponujący zbiór materiałów prehistoryczno-etnograficznych, które Enrico Hillyer GigHoli 8 zgromadził w czasie historycznej wyprawy statkiem dookoła świata. Kolekcja ta obejmuje ponad 17000 eksponatów. Powyższe kolekcje stanowią trzon zbiorów Muzeum Prehistoryczno-Etnograficznego im. L. Pigoriniego w Rzymie. w Renata XXI Jezźerska NIEMIECKI KONGRES LUDOZNAWCZY BRAUNSCHWEIG, 5-9 IX 1977 Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft fUr Volkskun de) organizuje swe kongresy co dwa lata, począwszy od 1930 r. Wcześniej, od 1904 r., odbywały się zgromadzenia delegatów związku regionalnych stowarzyszeń ludoznawczych, na których wygłaszano również odczyty i referaty. Pierwszy kongres odbył się w WLirzburgu i dał przegląd wielorakich zainteresowań nien:ieckich etnografów. Drugi, który odbył się z opóżnieniem jesienią 1933 r., wykazał już wpływy ekspandującego szybko nazizmu; uwydatniły się one mocniej na dwu następnych kongresach. Dziś wspomina się raczej z ironicznym dystansem ich tematykę i punkty widzenia reprezentowane przez zwolenników rasistowskiej interpretacji zjawisk kulturowych. Po H-letniej przerwie odbył się w 1949 r. szósty kongres, na którym nawiązywano jeszcze do niedawnej przeszłości i rozważano m. in. zagadnienie podtrzymania kulturowej odrębności przesiedleilców. Na następnych kongresach ujawniła się tendencja do nowego spojrzenia na kulturę ludową, lecz dopiero w latach 60-tych zaczęto omawiać tematy wykraczające poza etnografię tradycyjną. \V 1963 r. było to zagadnienie folkloryzmu, dwa lata później zagadnienie pracy w kulturze ludowej. Na XVI kongresie w 1969 r. wybuchła wokół problemów, metod i form dokumentacji etnograficznej ostra polemika przy aktywnym udziale studentów. Spierano się też o przeszłość i przyszłość ludoznawstwa. Tematem ostatniego, XXI Kongresu była gmina w procesie zmian i ludoznawcze badania nad gminami w Europie. Nawiązywał on do zagadnień aktualnych i w programie wykraczał poza sprawy ściśle niemieckie. W związku z tym uczestniczyło w nim, obok etnografów z RFN, 9 Szwajcarów i 3 Austriaków, także 19 przedstawicieli etnografii z 10 innych krajów, w tym z Jugosławii (2), 'Guido Boggiani, artysta-malarz, podróżnik i badacz (1861-1900). W latach 1887-1893 przebywał w Ameryce Południowej, wiele miesięcy spędziwszy wśród plemienia Chamacoco i Caduvei (Paragwaj). Kolekcje zgromadzone przez niego trafiły do Muzeum Pigoriniego· i Societa Geografica Italiana w Hzymie oraz do Museum f Uf V61kerkunde w Berllnie. • Enrico Hillyer Giglioli, zoolog (1845-1909). W latach 1865-1868 opłynął glob ziemski na statku "Magenta", a eksponaty zebrane podczas tej historycznej wyprawy pochodzą z całego niemal swiata. �282 KronIka Polski (3), Rumunii (1) i Węgier (1). Lista uczestników kongresu obejmowała ponad 240 nazwisk, w tym 80 studentów i 31 gości z zagranicy. Aktualność problematyki gminy wynika dla RFN zarówno z przyczyny dokonujących się samorzutnie głębokich zmian w życiu zbiorowości terytorialnych, jak i na skutek rozpoczętej w 1968 r. reformy administracji terytorialnej. W jej wyniku uległy likwidacji jednostkowe gminy wiejskie i powstały gminy zbiorov.'c. zmniejszono też liczbę powiatów. Szczególnie dotkliwa wydaje się mieszkańcom licznych wsi utrata ich osobowości prawnej oraz niektóre zmiany organizacyjne. np. w sieci szkolnej (likwidacja małych szkół), które godzą w zwartość poszczególnych wsi, powodują ich dezintegrację. Reforma ta, choć krytykowana, była nieuchronna wobec słabości licznych małych gmin; najmniej sza z dolnosaski!:h liczyła ledwie trzech mieszkańców. W programie obrad kongresu gmina pojawiała się zarówno jako podstawowy obiekt badań, jak też jako środowisko roz'TIaitych zjawisk kulturowych. Uwzględniano zagadnienia ogólne i szczegółowe, v"spl'łczesne oraz historyczne, zabrakło jednak jakiegoś referatu poświęconego prc'blemowi gminy jako zbiorowości lokalnej. Właściwą sesję kongresu poprzedził wieczorny odczyt kustosza budape,zteńskiego Muzeum Etnograficznego, dra T. Hofera, o przedmiotach w środowisku wiejskim i miejskim. W oparciu o własne badania oraz literaturę prz~dmiotu przedstawił referent przejrzyście zarysowaną koncepcję teorii przedmiotów, która miałaby doniosłe znaczenie nie tylko dla muzealnictwa, lecz w ogóle dla ! (;;:umienia kultury. W pierwszym dniu przedstawiona została problematyka badań nad gminami wzgl. społecznościami lokalnymi w Skandynawii (prof. B. Stoklund), w Austrii prof. K. Gaal), w Polsce (prof. J. Burszta), w RFN (prof. G. Wiegelmann), zaś prof. J. W. Cole z USA omówił jako pierwszy w kolejności badania prowadzone w Europie przez anglosaskich antropologów kulturowych w ramach szerzej zakrojonego programu. Tylko prof. Burszta, charakteryzując badania polskie, używał konsekwentnie pojęcia "społeczność lokalna" (lokale Gemeinschaft). Dyskusja w tej części obrad ograniczyła się do odpowiedzi na stosunkowo liczne pytania. rozgorzała natomiast późnym wieczorem po wyświetleniu interesującego iilmu zrealizowanego pod kierunkiem prof. 1. Weber-Kellermann: Mlodzi widzą swą wieś. Zarzucano realizatorom zwłaszcza sugerowanie wypowiedzi i przyjęcie jednostronnego stanowiska. Scenariusz filmu został przygotowany po badaniach terenowych na seminarium prof. Kellermann. W ciągu 2 następnych dni przedstawiono 8 bardziej szczegółowych referatów w następującej kolejności: 1. Swięto miasta a struktura miasta. Wyniki badań zapustów mogunckich; niczej; 3. z w. XIX Zmiana Przyklad rzemieślniczych ne: kulturowe niczne rowa różnice wsi nad malego lokalnej w (Ortsbewusstsein) wiejskim 4. Zjawiska Eifelu; statystyki gminami a przystosowaniem "historycznego" więzi spoleczne Greene; poludniowego aspekty badania ginalnością 2. Poczucie a w holsztyńskim na przykladzie miasta spoleczno-kulturowe 5. Gospodarka w Siedmiogrodzie; jako we wsi inwentarzu we wsiach a reformy agrardworskim; 6. Interet- komunalna obszarze 7. "Mala poludn. podstawa robot- mieszkalnym dla gmina" Irlandii; pomiędzy 8. Analiza komunalnych zadań markultuplani- i socjalnych. Zasadniczą część kongresu zakończyły w czwartek po południu (8 IX) dwa dobrze przygotowane i sugestywnie wygłoszone referaty: 1. Zadania kulturowo-ekologiczne w zakresie analizy i planowania (prof. L M. Greverus) oraz 2. Kryzys gminy - kryzys badań nad gminami (dr A. !lien, dr U. Jeggle). Autorka stycznych �283 KronIka pierwszego z nich dała szeroko zarysowany przegląd zagadnień ujętych ze stanowiska antropologii społecznej. Drugi referat stanowił jakby nieoficjalne hasło i podsumowanie obrad. W obydwu rozważano podstawowy problem stosunku człowieka do przestrzeni i miejsca w niej przy współczesnym wzroście ruchliwości przestrzennej oraz znaczenie więzi ponadlokalnych. W dyskusji podnoszono sporne zagadnienia przestrzeni i środowiska ludzkiego, nowych tendencji identyfikacyjnych wśród młodzieży, a także zagadnienie pojęcia gminy jako takiej. Autorzy także ostatniego referatu uchylili się od podania określonej definicji gminy, tłumacząc się tym, że istnieje około 90 takich definicji, eksponujących różne jej cechy i aspekty. Referent stwierdzał w odpowiedzi m. in., że wobec faktu zniesienia małJ'ch gmin administracyjnych (politycznych) pozostaje "gmina realna" albo konkretnc osiedle wiejskie. Nie rozwinięto w referatach ani w dyskusji sprawy relacji między gminą a społecznością lokalną, wzgl. grupą lokalną, chociaż polski referat oraz głos w dyskusji prowokowały do tego. Świadczy to m. in. o istotnej różnicy w ujmowaniu problemu w nauce niemieckiej i polskiej 1. Problematyka małych zbiorowości lokalnych, a gminy w szczególności, stanowi jeden z doniosłych problemów społeczno-kulturowych naszych czasów. Społeczności lokalne, zorganizowane od średniowiecza w gminy, stanowiły w Europie przez szereg wieków jedną z fundamentalnych form organizacji życia społecznego, pełniły rolę głównego żródła i przekaźnika kultury i jako takie stanowią istotny obiekt zainteresowań etnografii. W naszych czasach stanęły one wobec perspektywy osłabnięcia, dezintegracji, a wreszcie zaniku wskutek rozwoju nowego typu organizacji społecznej, opartej o wielkie miasta, aglomeracje ;niejskie oraz zrzeszenia ponadlokalne. Pytanie, w jakich formach i w jaki sposób te społeczności mogą przetrwać i pełnić swe dawne funkcje, jest aktualne w całej Europie, a także poza nią, a więc ważne jest dla celów tak poznawczych, jak i praktycznych. Także na omawianym kongresie podkreślano praktyczną doniosłość badań nad gminami, resp. małymi zbiorowościami lokalnymi. Pożytecznym uzupełnieniem kongresu były dwie wycieczki: do wsi BoC"tfeld pod Brunszwikiem oraz całodniowa na 2 trasach, w kierunku Wolfsburga lub Goslaru. W Bortfeld zorganizowano przed kilkunastu laty niewielkie muzeum wsi, przeznaczając na ten cel duży dom chłopski. Jego wnętrze przedstawia stan z początku XX w. Muzeum przejmuje także inne, stare domy, które zabezpiecza się na miejscu. Druga wycieczka, przez miejscowości leżące na zapleczu blisko stutysięcznego dziś Wolfsburga (fabryka Volkswagen), prowadzona znakomicie przez geografa (prof. W. Meibeyer z Uniwersytetu Technicznego w Brunszwiku), dała dobrą okazję do zaznajomienia się ze skutkami oddziaływania dużego ośrodka przemysłowego na okoliczne wsie, a także do zapoznania się z podłożem historycznym tego regionu, które związane jest z dawnym osadnictwem słowiańskim, a odbija się jeszcze w śladach dawnych kształtów wsi (okrąglice) oraz w nazwach, jak Wendschott. Tematem następnego kongresu będzie prawdopodobnie problem identyfikacji z ojczyzną (Heimat-Identit1it), a wówczas byłoby to nawiązanie do omówionego tematu gminy. Interesować może nas zapewne to, w jaki sposób ujmą etnografowie z RFN ten problem, wykazujący aspekty nie tylko ściśle kulturowe. Edward Pietraszek l Także w NRD gmina a nie spoleczność lokalna stanowi podstawowe pojęcie i obiekt badar>. Gminy jednostkowe istnieją w NRD nadal, mogą się tylko łączyć w dobrowolne związki gmin (Gemeindeverbande). �Kron!ka WYNIK ANKIETY POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (ODDZIAŁU W '.lORUNIU) PRZEPROWADZONEJ WŚROD POLONII AMERYKAŃSKIEJ UCZESTNICZĄCEJ W KURSIE FOLKLORU POLSKIEGO W dniach od 17 lipca do 12 sierpnia 1977 r. zorganizowane zostały w Toruniu z inicjatywy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i Toruńskiego Towarzystwa Kultury dwa zajęcia szkoleniowe przeznaczone dla Polonii zagranicznej - Kurs Folkloru Polskiego oraz Kurs Polskiej Kultury Artystycznej. W zajęciach, prowadzonych m. in. przez etnografów (pracowników Muzeum Etnograficznego w Toruniu i pracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika), folklorystów, historyków sztuki i dziennikarzy, uczestniczyło ogółem 71 osób. Ankieta, która objęła 30 osób biorących udział w Kursie Folkloru Polskiego, jest wynikiem współpracy między toruńskim Oddziałem PTL i Toruńskim Towarzystwem Kultury w zakresie organizacji i prowadzenia kursu. Celem przeprowadzonej ankiety było uzyskanie informacji o uczestnikach kursu i kierunkach ich zainteresowań w zakresie polskiej kultury ludowej oraz o ich potrzebach w dziedzini~ poznania naszego folkloru, a także zapoznanie się z ich postulatami i opiniami na temat organizacji i programu kursu dla podniesienia poziomu i wzbogacenia współpracy. Ankieta spotkała się z bardzo żywym przyjęciem. Niemal wszyscy ankietowani pochodzą ze Stanów Zjednoczonych (28 osób), jedna z Kanady i jedna z W. Brytanii. Prawie połowa uczestników zamieszkuje obecnie stan Connectitut, pozostali stany: New York, Massachusetts, Michigan, dalej Minnesota, Illinois, California, Ohio oraz po jednej osobie stany: Washington, Montana, New Yersey, Maryland, Florida, Pensylwania. Zawodowo największa liczba osób związana jest ze szkolnictwem amerykańskim (14). Są to w większości wykładowcy szkół podstawowych, średnich i uniwersytetów stanowych. Prawie 25v/o uczestników to studenci (m. in. szkół artystycznych) oraz pracownicy administracyjni szpitali, urzędów stanowych, bibliotek, historycy sztuki, a także dyrektor Zespołu Pieśni, Tańca i Folkloru Polskiego oraz fryzjerka i maszynista 1. Analizując pochodzenie poszczególnych osób, a ściślej ich rodzin, które emigrowały z kraju głównie na początku XX w. oraz w okresie międzywojennym i w latach II wojny światowej, należy podkreślić, że zdecydowana większość emigrantów pochodziła z terenów Polski południowej i wschodniej (Krakowskie, Rzeszowskie, Lubelskie, okolice Lwowa) oraz z Polski centralnej (Mazowsze, Kieleckie) i częściowo z regionów północnych i zachodnich (Wileńszczyzna, Mazury, Wielkopolska i Śląsk). Jedna osoba pochodzi z Jugosławii i jedna z W. Brytanii. Uczestnicy kursu to w 50% trzecie pokolenie przebywające za granicą, około 30% to druga generacja i 20% - czwarta. Prawie wszyscy posiadają krewnych lub znajomych w Polsce. Badania ankietowe wykazały, że znajomość języka polskiego jest bardzo słaba, nie pozwalająca na swobodną konwersację i prowadzenie wykładów bez pomocy tłumaczy. Jedynie 15% ankietowanych opanowało jęz. polski w st::>pniu średnim, natomiast 750/0 posługuje się nim w bardzo ograniczonym stopniu, korzystając z pojedynczych słów lub wyrażeń, a 100/0 nie zna w ogóle polsk;ego. Wykładnikiem znajomości języka jest również fakt, iż jedynie trzy :l~oby wy- 1 Olu'eślenia zawodów podaje się zgodnie z brzmieniem znaczeniom tych określeń w naszym kraju. ankiety, co nie zawsze odpowiada �Kronlka 285 pełniły ankietę w polskiej wersji językowej, a pozostałe 27 w angielskiej. Brak płyt, taśm do nauki jęz. polskiego oraz słowników 'angielsko-polskich i polsko-angielskich na rynku amerykańskim podkreślony został niemal w każdej ankiecie. Program zajęć przewidywał pobyt oraz zwiedzanie przede wszystkim Polski północnej i Warszawy. Ankieta wykazała błędność takiego założenia, gdyż zdecydowana większość uczestników chciałaby głównie poznać południowe regiony Polski (co wiąże się ściśle z miejscem pochodzenia ich rodzin) oraz te części kraju, w których folklor, znany im z tradycji rodzinnej, jest żywy do dnia dzisiejszego. Wśród wykładów największym zainteresowaniem cieszyły się tematy ogólne, ootyczące polskiego folkloru słownego, muzyki i tańca, a następnie zagadnienia poruszające problemy obrzędów, zwyczajów i rzemiosł. W dziedzinie sztuki i rzemiosła za naj ciekawsze uznano wykłady i zajęcia omawiające rzeźbę ludową, malarstwo, stroje ludowe, wycinanki, haft, pisanki oraz tkactwo, obróbkę drewna i ceramikę. Program kursu obejmował także zajęcia praktyczne, które zostały ocenione przez ankietowanych jako najbardziej przydatne w ich dalszej pracy nad popularyzacją polskiej kultury ludowej za granicą. Jako szczególnie potrzebne uznano pokazy wyrobu pisanek, naukę haftu i wycinanek, poznanie wyrobu papierowych kwiatów i palm wielkanocnych oraz zaznajomienie się z pracą poszczególny~h rzemieślników (garncarzy, kowali, tkaczy, plecionkarzy). Powtarzają się rów'lież postulaty odnośnie do przygotowywania tradycyjnych potraw ludowych. Wszystkie wykłady ocenione zostały przez uczestników kursu pozyty\vuie. Wśród braków zauważonych przez poszczególne osoby na plan pierwszy wysuwają się niedociągnięcia w pracy jednego z tłumaczy (kłopoty z dokładnym, szybkim przetłumaczeniem tekstu). Ponadto większość ankietowanych sugeruje, aby grupy zajęciowe wydatnie zmniejszyć, co pozwoliłoby na lepszy kontakt między wykładowcą, tłumaczem i słuchaczami. Jednym z najważniejszych postulatów okazał się brak odpowiednich wydawnictw w jęz. angielskim, dostępnych na miejscu i związanych bezpośrednio z tematem zajęć. Następne sugestie dotyczą organizowania większej ilości pokazów pracy poszczególnych rzemieślników oraz szerszego zastosowania środków audiowizualnych (przeźroczy, filmów itp.). Uwagi krytyczne obejmują także niepotrzebne zdaniem uczestników powtarzanie pewnych tematów przez kolejnych wykładowców, odbieganie od zasadniczego tematu wykładu, zbyt dużą ilość zmian wprowadzanych w ostatniej chwili bez uprzednicgo podania ich do wiadomości wszystkim słuchaczom oraz opóźnienia \v rozpoczynaniu zajęć, spowodowane głównie złą komunikacją pomiędzy zakładami, w których odbywały się wykłady. Spora część wypowiedzi ankietowanych dotyczyła publikacji. Prawie 50% pytań w kwestionariuszu dotyczyło wydawnictw najbardziej potrzebnych uczestnikom kursu. Szczególnie poszukiwane są publikacje ogólne, omawiające w zwięzłej formie niemal wszystkie zagadnienia polskiej kultury ludowej. Ponadto pożądane są atlasy polskich strojów ludowych. Należy podkreślić, iż blisko połowa ankietowanych chciałaby zakupić opracowania w jęz. angielskim. Pozostałe osoby proponują wydawanie najbardziej interesujących prac w wersji dwujęzycznej. Kursanci mocno odczuwają brak odpowiednich płyt i taśm z nagraniami polskiej muzyki ludowej z uwzględnieniem poszczególnych regionów. Rozpatrując uwagi dotyczące opracowań konkretnych działów tradycyjnej kultury ludowej Polski. podkreślić należy, iż wśród tematów związanych z kul- �28G Kron!ka turą materialną największe zapotrzebowanie notuje się na prace omJ.wiające przygotowywanie pokarmów, rzemiosło (plecionkarstwo, ceramikę, tkactwo, obróbkę skóry, kowalstwo, meblarstwo) i tradycyjny strój ludowy. Dalej następuje zapotrzebowanie na opracowania dotyczące budownictwa i uprawy roli. Do najbardziej poszukiwanych prac z zakresu kultury duchowej w dziedzinie plastyki zaliczono publikacje na takie tematy, jak wycinanki, haft, wyrób koronek, zdobnictwo tkanin ludowych, zdobnictwo w metalu, rzeźba i malarstwo, pisanki, wyrób palm wielkanocnych i sztucznych kwiatów, zabawki. Prawie 90% uczestników kursu wykazało duźe zainteresowanie pracami z zakresu wiedzy ludowej, jak np. medycyna ludowa z zielarstwem oraz meteorologia. W folklorze ustnym największym zainteresowaniem cieszyły się bajki, legendy, przysłowia i zagadki. Liczne wypowiedzi zawierają teź dane o zainteresowaniach kapelami, tańcami ludowymi oraz grami i zabawami. Wśród publikacji dotyczących kultury społecznej największe zapotrzebowanie zgłoszono na opracowania zwyczajów rodzinnych, obrzędów i zwyczajów dorocznych, zwyczajów gospodarskich i pomocy sąsiedzkiej. Organizatorzy zajęć z Polonią mają moźność wyciągnięcia wielu praktycznych wniosk6w z analizy materiału ankietowego. Do najważniejszych z nich należałoby zaliczyć niewątpliwie poprawę organizacji zajęć oraz wzbogacenie wyposażenia kursantów w dwujęzyczną literaturę materiałową, płyty z nagraniami itp. Opracowała: Janina KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ Łukasiewicz UWZGLĘDNIAJĄCE W 1976 R. 51 Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t 6 w sesj a n a u k ow a "Kultura ludowa Krakowa i regionu krakowskiego" (Kraków, 1:3-15 IX). Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Krakowie. Referaty: A. Podraza, Ziemia Krakowska jako region historyczny; R. Reinfuss, Ziemia Krakowska jako region etnograficzny; W. Bieńkowski, Kraków jako ośrodek badań etnograficznych; A. Falniowska-Gradowska, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej, Wiejskie ośrodki J. Czajkowski, przemysłowe we wsiach otaczających Kraków w XVIII w.: Z. Reinfussowa, Zywotność obrzędów ludowych w Krakowie; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wieś podmiejska Krakowa model i rzeczywistość. Imprezą towarzyszącą była wycieczka n" trasie: Lanckorona, Kalwaria Zebrzydowska, wiejskie ośrodki koszykarskie'. Budownictwo ludowe Ziemi Krakowskiej; Sesja n a u k ow a p oświęcon a pa m ięci P r of csor a A l cksandra Lecha Godlewskiego oraz ludom kulturom O c e a n i i (Wrocław, 27-28 XI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział we Wrocławiu. Rcf('raty: Adam Paluch, Aleksander L. Godlewski jako człowiek i uczony; Michał Magnuszewicz, Aleksander L. Godlewski jako antropolog; Barbara Kopydłowska, Aleksander L. Godlewski jako etnolog; A. Paluch, Prace dyplomowe dotyczące ludów Oceanii pisane pod kierunkiem Profesora Aleksandra L. Godlewskiego; Franciszek Rosiński, Z badań nad strukturą antropologiczną ludów Oceanii; Janusz Kamocki, Próba odtworzenia Teligii indonezyjskich ludów proto-mal.ajskich; �287 Kron!ka Henryka Romańska, Stan badań nad pismem rango-rango z Wyspy Wielkanocnej; Ludwik Skurzak, Analogie między alfabetem cywilizacji Indusu a pismem z Wyspy Wielkanocnej; Barbara Kopydłowska, Kultura megalityczna na Oceanii: Adam Paluch, Zjawisko występowania kraniotomii na wyspach PacYfiku; Anna KetterPawłowska, Tradycyjna muzyka Oceanii; Henryka Romańska, Aroha znaczy milo.k Ludowe pieśni polinezyjskie; Józef Czernicki, Życie wyspiarzy z Tahiti dzisiaj; A. Ketter-Pawłowska i Barbara Kopydłowska, Polacy na Oceanii; Jerzy Komorowski, SIadem polskich żagli na Oceanii; Stanisław Teliga, Fidżi dawniej a dzi.'. Reminiscencje z podróży; Władysław Drapella, Potrzeby i możliwości nauki polskiej w zakresie zakresie Aleksandra nc?yjskiej rodziny Romańska, badań etno-nautycznych. L. Godlewskiego; językowej Dalekomorska w wyprawa Z Zygmunt świetle refleksji dorobkiem w tym analizy Migracje ludów austropojazdów wodnych; Henryka po czerwone pióra Markizy; Walenty glarzu Rata (XIII w.) z archipelagu tyka ludów i kultur Oceanii na łamach nad Kłodnicki, "Nautologii" ptaka kula. Podanie Aleksandrowicz, o że- Problema- (1956-1975). VIII sem in a r iu m n a u k o w e, p oś w ię con e p r oblemat yce społeczn y ch u war u n k o w a ń pr zem ian w r o l n i c t w i e, w Na·· rusie k/Fromborka, 30 V-l VI Organizator: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Wprowadzenie - J. Burszta. Referaty: W. Piotrowski, Społeczne konsekwencje zróżnicowania struktur gospodarczych na wsi; Cz. Szafranek, Wpływ czynników społeczno-ekonomicznych na przyswajanie innotvQcji w rolnictwie indywidualnym; M. Latuch, Przeobrażenia społeczne a mobilność przestrzenna. Stan dotychczasowy i perspektywy; E. Jagiełło-Łysiowa, Przel'l.inny osobowości a postawy wobec zawodu rolnika. Komunikaty wygłosili: E. Piotrowska, P. Starosta, E. Pietraszek, J. Bednarski, E. Malinowska, M. Kołar.:itiski, E. Psyk, H. Dąbrowski, A. Lewczuk, B. Januszkiewicz, J. Góralczyk, L. Dziak, A. Janik, A. Szypszak, A. Pilichowski, A. Klementowski, B. Sałuda, 7.. Grzesiak, .J, Suchta, A. Ochocki, J. Niekrasz, Z. Strzelecki, M. Kowalski . .J. Jagusiak, G. Pieńkow, R. Hryduk, J. Witkowski, K. Stolarczyk, M. Świetlik. B. ;\'1igawa. S e s j a n a u k o w a "Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania", Koszalin. Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Koszalinie, Muzeum Okręgowe w Koszalinie. Referaty: J. Sienkiewicz, Tradycyjne budownictwo wsi jamneńskiej a problem jego ratowania; A. Mosiewicz, Sztuka '1 zdobnictwo jamneńskie; B. Malinowski i T. Szadkowski, Problemy konserwators/"o-etnog'raficzne i organizacyjne przy realizacji graficznego we Wdzydzach, J. Burszta, Międzynarodowe Pomorza Kaszubskiego Parku Etnoznaczenie kultury ludowej Zachodniego. I O g ó l n a p o l s k i e S y m p o z j u m "Kowalstwo wiejskie jako przedmiot zainteresowań etnograficznych", Częstochowa, 22-23 V Organizator: Muzeum Okręgowe w CZGstochowie, Dział Etnografii. Referaty: Roman Reinfuss, Problem u'spólc:::esnego ludowego kowalstwa artystycznego; Mieczysław Stańczyk, Ekonomic.zna i społeczna sytuacja kowala w społeczności województwa częstochowskiego~ Jadwiga Pawłowska, Uwagi o kowalstwie na Dolnym Slqsku; Henryk Łoś, Dyferencujny Zdzisław charakter budownictwa Przedhistoryczne Bolek, kowalskiego w województwie dzieje kowalstwa w Polsce uw:::g1ędnieniem województwa częstochowskiego; Komunikaty: gańskie kowalstwo na Podtatrzu; Euzebiusz Gil, Współczesny częstochowskim; ze szczególnym Adam zasięg Bartosz, Cyi stan badań �288 Kronika Opolszczyzny; Stefan Lew, Kowalstwo rzeszowskie Sokal, Rola kowalstwa ludowego regionu bilgorajskiego na tle innych rzemiosł ludowych; Irena Święch, Łucjan Połom-kowal z Osiecznej w Borach Tucholskich; Bernadetta Turno; Stan kowalstwa ludowego w województwie bielskim; Anastazja Wrębiak, Kowalstwo wiejskie na teTenie Centralnego Okręgu Lubelskiego Zagłębia Węglowego; M.Biernacik, Zachowanie odrębności etnicznych w zdobnictwie; Urszula Gomuła, Wyniki konkursu ludowego kowaIs! lOa artystycznego Kielecczyzny (1975 r.); Ryszard Kantor, Badania tradycyjnego i współczesnego zdobnictwa kowalskiego na polskiej Orawie. Imprezy towarzyszące: otwarcie wystawy "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i w Częstochowskiem" oraz naukowy objazd po zabytkach historycznych i etnograficznych woj. częstochowskiego. nad rzemiosłem .dawniej kowalskim i dziś; Roman S e s j a n a u k o wa "Tradycja i nowoczesność wsi kapitalistycznej w przemysłowych rejonach Polski środkowej" Łódź, 10-11 XII. Organizatorzy: Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Struktur i Przemian Społecznych Wsi Polskiej XIX-XX w. Instytutu Historii, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Sieradzu. Referaty: H.Brodowska, Wpływ industrializacji na rozwój struktury społecznej i świadomości ludności wiejskiej; Z.Stankiewicz, Przemiany krajobrazu rolniczego Polski w okresie reform agrarnych XVIII i XIX w.; B.Baranowski, Stare i nowe w kulturze wsi Polski środkowej w XIX w.; B.Kopczyńska-Jaworska, Pojęcie tradycji i wsi tradycyjnej w badaniach kultury chłopskiej; A.Zambrzycka-Kunachowicz, Poczucie pokrewieństwa i jego społeczno-kulturowe konsekwencje dla zbiorowości wiejskiej; A. Podraza, Kształtowanie się elity u'iejskiej na przykładzie Galicji na przełomie XIX i XX w.; RChomać-Klimek, SpTau'a uprzemysłowienia majątków ziemskich Królestwa Polskiego w drugiej połowie w.; J.Socha, Problemy asocjacji rolniczej w okręgach przemysłowych. Komunikaty: J.Smiałowski, Zawody pozarolnicze we wsiach bełchatowskich w clru·giej połowie XIX w. J. Kucharska, Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi i koloni Woźniki od końca wieku XIX do lat sześćdziesiątych XX w.; J.Janczak, XIX Wpływ łódzkiego demograficznych Urbańska, ośrodka ludności Elementy przemysłowego wiejskiej tradycyjnej na struktury na zmiany przełomie XIX w strukturze i XX społeczno-zawodowej i procesach H.Madurowicz- w.; wsi przemysłowej Z.Bartczak, 1817-1871; Komunikaty: N.Kolev (Bułgaria), Rozwój narzędzi pracy w produkcji zboża i związane z nimi obyczaje w wiosce bułgarskiej w końcu XIX i na początku XX wieku; M.Kulczykowski, Wiejskie ośrodki przemysłu tkackiego na Podkarpaciu w procesie przemian kapitalistycznych; E.Pietraszek, Robotnik wiejski pogranicza olkuskochrzanowskiego; C.Rabotycki, Tradycja jako postawa wobec przeszłości; E.Kaczyńska,Zagadnienie patologii społecznej i grup marginalnych oraz zmian pod wpływem uprzemysłowienia i urbanizacji; T.Olejnik, Ochotnicze straże pożarne i ich wpływ na kształtowanie świadomości ludności w łódzkim okręgu przemyslowym (1874-1918); M.Mioduchowska, Ruch młodzieży wiejskiej w regionie łódzkim i kieleckim oraz jego specyfika; M.Urbaniak, Kierunki rozwoju Kół Gospodyń Wiejskich; J.Marszałek i Cz.Rajca, Niektóre aspekty genezy ruchu ludowego; K.Badziak, Zajęcia dodatkowe ludności wiejskiej na podstawie spisu ludności z 1897 r; J. KukuIski, Postawa klasowa chłopów w donacjach rosyjskich Królestwa Polskiego w okresie reform czynszowych; J. Wasiak, Stmktura agrarna pow. łódzkiego w XX-leciu międzywojennym; M. Wieliczko, Uwagi a specyfice rozwoju zaZagłębia Staropolskiego Struktura społeczna w przemyśle w dobrach górniczych górniczo-hutniczym Okręgu Zachodniego XIX w.; w latach �289 KronIka chodniego zaglębia naftowego i struktury gospodarczo-ludnościowej wsi podkar- packiej. K o n f e r e n c j a "Zabytkowa architektura drewniana w makroregionie południowo-zachodnim" (Wrocław, 17-18 XII.) Organizator: Stowarzyszenie PAX, Zarząd Wojewódzki we Wrocławiu. Referaty: Józef Kazimierczyk, Budownictwo drewniane na Ostrowiu Tumskim we Wroclawiu w świetle badań archeologicznych; Janusz Bachmiński, Zabytki drewnianego budownictwa mieszkalno-gospodarczego na Dolnym Slqsku; Henryka Wesołowska, Relikty drewnianej architektUry przemysłowej na wsi na Slqsku; Leszek Itman, Zabytkowa architektura sakralna budownictwa drewnianego w makroregionie południowo-zachodnim; Czajnik, Metody konserwacji zabytków architektury drewnianej w świetle doświadczeń ZZG INCO; Krystyna Wiejak-Gesler, Ochrona krajobrazu a zabytki architektury drewnianej; komunikaty wojewódzkich konserwatorów zabytków województw: wrocławskiego, wałbrzyskiego, jeleniogórskiego, legnickiego, leszczyńskiego, zielonogórskiego i gorzowskiego na temat "Program ochrony zabytków architektury drewnianej w województwie". S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e "Zasługi Wincentego Pola w dziedzinie etn<>grafii' (Sobieszewo, 19 XII.) Organizatorzy: Komisja Krajoznawcza ZW PTTK w Gdańsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Gdańsku, Oddział PTTK Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Referat: Longin Malicki, Zaslugi Wincentego Pola w dziedzinie etnografii. Imprezy towarzyszące: przekazanie kolejnych darów społecznych dla Izby Pamięci W. Pola w S<>bieszewie, zwiedzenie Izby Pamięci Wincentego Pola, wycieczka piesza "SIadami W. Pola" (Sobieszewo - ujęcie Wisły Smiałej - brzeg Bałtyku - Sobieszewo). XIII Zj a zd D e l (' g a t ó w Z w i ą z k u S pół d z i e l n i R ę k o d z i e ł a L u d o w c g o i A r t y s t y c z n e g o C e p e 1i a (Warszawa, 22 IV.) Zjazd odbył się pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki i innych władz centralnych. \V obradach oceniono wysoko działalność twórców ludowych, zapewniając im pomoc i dalszą opiekę. Zaplanowano otoczyć szczególną opieką zanikające zawody: kowalstwo artystyczne, koronkarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo itp. IV Kra j o w y Z j a z d S t o war z y s z e n i a T wór c ó w L u d o w y c h (Opole, 26-27 XL) Referat: Józef Burszta, Rola i miejsce kultury ludowej w spoleczeństwie socjalistycznym. W Zjeździe wzięło udział ponad 280 delegatów i zaproszonych gości. Ogłoszono wyniki i wręczono nagrody uczestnikom konkursu im. Jana Pocka, poety ludowego Lubelszczyzny, wybrano Radę Naukową, której prezesem został nadal prof. dr Roman Reinfuss, czynne były wystawy prezentujące dorobek twórców ludowych, występowały kapele ludowe. I Z j a z d Kor e s p o n d e n t ó w T e r e n o w y c h P o l s k i e g o T o w ar z y s twa L u d o z n a w c z e g o (Łódź, 14-15 XII) Organizator: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny. Referaty: Zofia Neymanowa, O celach i zadaniach Sekcji Korespondentów Ludoznawczych; Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Zainteresowania spoleczne kulturą ludową; LLechowa, Jak badać obrzędy ludowe; D.Simonides, Folklor muzyczny w badaniach terenowych; Józef Lech, Jak badać budownictwo i rzemiosło; Zofia Neymanowa, Sztuka ludowa - tradycja i współczesność. Semin ar iu m d l a k a d l' Y k i e l' o '.\' n i c z e j dom6w k u l t u l' Y woj e w ó d z t w a w ł o c ł a w s k i e g o (Włocławek, 6--8VI) Organizatorzy: Wy19 - Lud LXII �290 KronIka dział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego we Włocławku, Wojewódzka Rada Związków Zawodowych, Wojewódzki Dom Kultury we Włocławku. W. Marciniak otwarcie seminarium i przedstawienie programu. Referaty: B.Domallska. Miejsce socjologii kultury w badaniach kulturoznawczych; M.Ziółkowski, Kultura masowa a modele społeczne; Wł.Wincławski, Srodowisko wiejskie a szanse uczestnictwa w kulturze; B.Jaworska, Przemiany w systemie wartości kulturalnych mieszkai!ców wsi kujawskich; T.Dudowa, Sposób prowadzenia dokumentacji pracy w plaCÓWCe kulturalno-oświatowej; M.Pieczyński, Udział różnych grup społecznych w rozwoju kultury - rys historyczny i sytuacja w PRL. Plenarne posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k: Warszawa 19.4.1975 r. Referat: B.Kopczyńska-Jaworska, Z.Sokolewicz, K.Pietkiewicz - Analiza .stanu kadru ctnografic.znei Poznań, 30.1.1976 r. Referat: J.Burszta, Perspektywy wynikajqce z uchwał VIr Zjazdu PZPR. S e s j a m i ę d z y n a r o d o w a .,Związki intel'etniczne \\' folklorze Zachodnich Słowian", Opole, 21-23 XI 1975 r. Organizatorzy: Zakład Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Towarzystwo Przyjaciół Opola. Referaty: D.Simoides, Rola badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce; H.Kapełuś, Formula bajkowa w folklorze słowiańskim; V.Gasparikova (Bratysława), Interetniczne zwiqzki słowacko-polskie w prozie ludowej; J.Jech (Praga), Folklor Zachodnich Słowian jako problem interetniczny; P.Nedo (Lipsk), Aspekty interetniczne w folklorze serbołużyckim; I.Gardosova (Budziszyn), Postać demona wodnego w folklorze łużyckim; A. Skrukwa, Łużyckie materiały folklorystyczne w zbiorach Oskara Kolberga; M. 'Sramkova (Brno), Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe; A.Dygacz, Związki interetniczne w folklorze muzycznym Zachodnich Słowian. ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE ORGANIZOWANE PRZEZ MUZEA I INNE INSTYTUC,JE * W 1975 R. WOJ. BrALSKOPODLASKIE: Mu zea B iała P o d l a s k a, Muzeum Okręgowe ,.Sztuka ludowa regionu" Scenariusz: J. Maraśkiewicz, F, Zagórowicz; oprawa plastyczna: J. Makarewicz. Informator. Ekspozycja 40 dni. "Sztuka ludowa Podlasia" Scenariusz: J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: B.Woźniak. Plakat. Ekspozycja 44 dnL "Pisanki podlaskie" Scenariusz: J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: J.Maraśkiewicz. Plakat. Ekspozycja 31 dni w Łosicach (Oddział Muzeum) . • Pod nazwą InstytucjI umieszczone są wszystkie stawy, niezależnie od miejsca Ich ekspozycjI. organizowane przez tę instytucję wy- �KronIka Scenariusz: Informator. 291 "Kultura materialna wsi" J.Maraśkiewicz, F.Zagórowicz, oprawa plastyczna: J.Maraśkiewicz. Ekspozycja: 66 dni w Łosicach (Oddział Muzeum). WOJ. BIALOSTOCKIE M u zea B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Skrzynie ludowe Pomorza Środkowego" Scenariusz: H.Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: A.Szymaniuk, 48 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 16 III-16 V Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" Oprawa plastyczna: pracownicy Muzeum Okręgowego w Białymstoku, 21 eksponatów. Ekspozycja: 20 VII-17 XII "Strój ludowy na Mazowszu" Scenariusz i oprawa plastyczna: G.Tkaczyk, M.Pol, 267 eksponatów, foldery. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Wieńce dożynkowe" Oprawa plastyczna: B.Popławska, 41 eksponatów, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 16-19 IX Współorganizatorzy: Związek Kółek Rolniczych, Wydział Kultury U.M. w Białymstoku . ..Ochrona zabytków etnograficznych i zabytków sztuki w 3D-leciu PRL" (wystawa objazdowa) Scenariusz: J.Hościłowicz, oprawa plastyczna: K.Tur, 20 zabytków, plakat. Ekspozycja: 24 IV-17 V w Ciechanowcu, Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka. WOJ. BIELSKIE Mu zea Żywiec, Muzeum "Rzeźba rodziny Ficoniów" Scenariusz i oprawa plastyczna: Lucjan Grajny, konsultacja naukowa: Magdalena Meres, 54 eksponaty, katolDg, folder. Ekspozycja: 10 V - 6 VI "VII pokonkursowa wystawa zdobnictwa bibułkowego Żywiecczyzny" Scenariusz i oprawa plastyczna: Magdalena Meres, Alicja Zięba, 231 ekspDnatów, katalog. Ekspozycja: 14 VI-S IX "Kwiaciorki żywieckie i rzeźba rodziny Ficoniów" Scenariusz i oprawa plastyczna: Magdalena Meres, Krystyna Kolstrung, Jerzy Ruśniaczek, 260 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 10-19 XII w Warszawie w "Domu Chłopa". Współorganizator: Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Oddział w Warszawie. Instytucje nie muzealne M ak ó w P o d h a l a ń s k i, Sp-nia Pracy Rękodzieła Ludowego Artystycznego "Makowianka" "Dorobek Sp-ni "Makowianka" Ekspozycja: 1-8 VIII w sali OHP, ok. 250 eksponatów S u c h a B e s k i d z k a, Miejski Ośrodek Kultury "Sztuka ludowa Ziemi Suskiej" Ekspozycja: sierpień, wystawa pokonkursowa S z c z y r 11:, Regionalny Ośrodek Kultury "Twórczość ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: R.Kaczmarek, 80 eksponatów, plakat, folder. Ekspozycja: 1-8 VIII. �292 Kronika WOJ. BYDGOSKIE Instytucje B y d g o s z c z, nie muzealne Biuro Wystaw Artystycznych "Współczesna sztuka ludowa woj. bydgoskiego" Scenariusz: W.Szkulmowska, oprawa plastyczna: J.Sawicka - Jułga, 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: sierpień w Chojnicach - ratusz, wTzesień w Tucholi - Dom Kultury. "Haft pałucki" Scenariusz: W.Szkulmowska, oprawa plastyczna: J.Sawicka-Jułga, 120 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: październik w Żninie świetlica OM; listopad w Kcyni - ratusz. Wystawa pokonkursowa. WOJ. CHEŁMSKIE Muzea C h e ł m, Muzeum Okręgowe "Sztuka ludowa w zbiorach muzealnych" Scenariusz: Władysław Fedorowicz, oprawa plastyczna: Anna eksponatów, folder. Ekspozycja: 2-30 X. Sosnowska. 120 WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE Mu z ea C z ę s t o c h o w a, Muzeum Okręgowe "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego i \v Częstochowskiem" Scenariusz: H.Łoś, oprawa plastyczna: M.Grądman, 60 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 20 V-25 VII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie Vi Bytomiu. "Hafty i koronki Stefanii Bigosińskiej" Scenariusz: H.Łoś, oprawa plastyczna: M.Grądman, 35 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 30 V-la VI. WOJ. ELBLĄSKIE Mu z ea F r o m b o r k, Muzeum Mikołaja Kopernika "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Oprawa plastyczna: B.Hulanicka, 102 eksponaty, katalog. Ekspozycja: 12 IV17 X. Wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. K w i d z y ń, Muzeum Zamkowe "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Scenariusz: Halina Sampławska, oprawa plastyczna: Halina Sampławska, Stanisław Czerny, 110 eksponatów, katalog i plakat. Ekspozycja: 7 11-31 VIII. "Rzeźba twórców ludowych Dolnego Powiśla" Scenariusz: Halina Sampławska, oprawa plastyczna: Halina Sampławska, Stanisław Czerny, ok. 70 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 2 VI-31 XII. WOJ. GDAŃSKIE Muzea G d a ń s k, Muzeum Narodowe - Dział Etnografii "Kaszubska współczesna sztuka ludowa" �293 KronIka Scenariusz: K.Szałaśna, oprawa plastyczna: D.Borowska, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 IX-2 XI. W Gdańsku, Dom Społeczny PSM "Przymorze". "Tradycje, święta i obrzędy Kraju Rad" Oprawa plastyczna: J.Owen, ok. 258 eksponatów. Ekspozycja: 4 XII 19769 I 1977. Współorganizator: Muzeum Historii Religii i Ateizmu w Leningradzie. W d z y d z e, Kaszubski Park Etnograficzny "Gulgowskich dzieło wciąż żywe" Scenariusz: M.Buczkowska, E.Kamiński, 90 eksponatów. Ekspozycja: 15 IX15 X. Kościerzyna, Kościerski Dom Kultury. Współorganizator: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. We j h e r o v•.o, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie "Świat baśni i bajek kaszubskich" Scenariusz: E.Kamiński, oprawa plastyczna: Z.Leśniowski, 196 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 29 V-15 XI. Inne instytucje Koś c i e r z y n a, Dom Kultury "Wystawa skrzyń wianowych" Scenariusz i oprawa plastyczna: M.Kulas, 7 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 IX-20 X. Współorganizator: Kaszubski Park Etnograficzny. WOJ. GORZOWSKIE Mu ze a M i ę d z y c h ó d, Muzeum "Wielkopolskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz: M.Toroński, oprawa plastyczna: l.Jarzyńska, 63 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI 1976-31 I 1977 r. Współorganizatorzy: Muzeum Narodowe w Poznaniu - Oddział Etnograficzny i Oddział Instrumentów Muzycznych. M i ę d z y r z e c z W l k p., Muzeum "Pokaz pisanek wielkanocnych" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 52 eksponaty, Ekspozycja: 13 IV-25 IV. "Wyroby wikliniarskie regionu" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 58 eksponatów, Ekspozycja: 17 IX-lO X. "Staropolski piernik świąteczny" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plastyczna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorski, 63 eksponaty. Ekspozycja: 22 XII 1976-9 I 1977. WOJ. KALISKIE Mu zea Jar o c i n, Muzeum "Snutki Golińskie" Ekspozycja (15 dni) w Tarcach - Technikum Rolnicze, W Jarocinie Podstawowa nr 1. WOJ. KATOWISKIE :i\I u z e a B ę d z i n, Muzeum Zagłębia "Sztuka ludowa Podhala" - Szkoła �294 KronIka Scenariusz: H.Sredniawa, oprawa plastyczna: Cz.Haczkiewicz, 240 eksponat6w, plakat. Ekspozycja: 15 IX-5 XII. Wsp6łorganizator: Muzeum Tatrzańskie \v Zakopanem. B y t o m, Muzeum Górnośląskie "Koronki" Scenariusz: B.Bazielich, oprawa plastyczna: H.Nieświatowska, ok. 400 eksponatów, informator, katalog, plakat. Ekspozycja: 29 V-lO VIII. Współorganizatorzy: Sląskie Muzeum w Opawie, Spółdzielnia CPLiA, ARW w Katowicach. "Szopki krakowskie" Scenariusz: T.Wroński, oprawa plastyczna: Z.Czajkowski, 1.5 eksponat6w, folder. Ekspozycja: 30 1-14 III. Współorganizator: Muzeum Historyczne m. Krakowa "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego" Scenariusz: M.Lipa-Kuczyńska, 163 eksponaty, folder. Ekspozycja: l 1-20 T. Muzeum w Bielsku, 13 III-2 V Muzeum w Raciborzu, 22 V-15 VIII. Muzeum w Częstochowie. Współorganizator: Muzeum w Żywcu. "Tradycje kultury ludowej w Polsce" Scenariusz: B.Bazielich, 40 eksponatów, 60 fotogramów. Ekspozycja: l 1-22 T. Muzeum w Częstochowie. "Tradycyjne złotnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M.Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: J.Kowal, konsultacja ::aukowa: B.Bazielich, 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 5 XI-31 XII. Muzeum Sląska Opolskiego. "Tradycyjn'e złotnictwo cieszyńskie" Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: J.Kowal, konsultacja naukowa: B.Bazielich 120 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Muzeum Sląska Opolskiego. "Ludowe zdobnictwo w drewnie na Sląsku" Scenariusz: B.Bazielich, oprawa plastyczna: D.Heide, 201 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 9 XI-31 XII w Zagrzebiu (Jugosławia). Wsp6łorganizntorzy: Muzeum w Gliwicach, w Bielsku i \V Cieszynie Z a b r z e, Muzeum "Malowany fajans włocławski" Scenariusz: R.Hankowska, 112 eksponatów, folder, plakat, katalog. Ekspozycja: 7 V-6 VI. Współorganizator: Muzeum Okręgowe we Włocławku. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" Scenariusz: J.Koziorowska, 75 eksponatów, folder, informator, plakat. Ekspozycja: 10 VI-lO VII. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Warszawie. "Sztuka ludowa Podhala" Scenariusz: H.Sredniawa, 240 eksponatów, plakat, katalog, ulotka. Ekspozycja: 15 VII-28 VIII. Współorganizator: Muzeum Tatrzańskie im. T.Chałubiń5kiego w Zakopanem. "Ludowe zwyczaje zimowe w Beskidzie Śląskim i Żywieckim" Scenariusz: K.Kaczko, oprawa plastyczna: K.Jędrzejowska-Nowakowa. ~onsultacja naukowa: B. Turno, 349 eksponatów. Ekspozycja: 17 XII 1976-6 II 1977. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Bielsku-Białej, Muzeum Okregowe w Bytomiu, Muzeum w Żywcu. WOJ. KIELECKIE Instytucje B o d z e n t y n, nie muzealne Sp-ni a Pracy "CPLiA" Tkactwo Świętokrzyskie w Bodzentynie �295 Kronfka .,Tkanina ludowa z pow. kiE'leckiego i starachowickiego" Wystawa pokonkursowa K; e l c e, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury i Sztuki "Plecionkarstwo ludo\ve Kielecczyzny" Scenariusz: J.Skotnicka. Katalog i plakat. Ekspozycja: 24 X-5 XII w Muzeum Regionalnym w Pińczowie. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Milenium" w Krakowie, :Muzeum Regionalne w Pińczowie, Muzeum Narodowe w Kielcach. To\\'arzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu "Twórczość ludowa Kielecczyzny" Scenariusz: K.Ściwiarska, G.Łongowik, oprawa plastyczna: 25 eksponatlJw, Ekspozycja: 11-12 IX w Nowej Słupii. Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach Staropolskiego K.Ściwiarska. ok. Współorganizator: Vvojewódzki Oddział Stowarzyszenia "Pax" "Współczesna ludowa sztuka sakralna" Oprawa plastyczna: Z.Karbasz,· komultacja naukowa: SLRosiński, 84 eksponaty, folder, plakat, wystawa pokonkursowa. Ekspozyc'ja: 13 VI-15 VIII. Współorganizator: ZZG "Veritas" ;\,1 : e c h ej w, Oddział Wojewódzkiego Domu Kultury w Kielcach .,Wystawa prac twórców ludo\,,;ych" Sumariusz: St.Konieczna-Skwarczyńska, oprawa plastyczna: ~.Czarnecka, konsultacja naukowa: R.Reinfuss, ok. 130 eksponatów, \vystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 4 V-4 VI. WOJ. KOSZALIŃSKIE lrn:ytucje nie muzealne :.z () s z ~l l i n, Wojewódzki Dom Kultury .XIV konkurs f(;kodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej WDK Koszalin 1976" Scenariusz i oprawa plastyczna: E.Sokołowska, 160 eksponatów, plakat, katalog, ::kspozycja: 20 VII-20 VIII. Współorganizator: Sp-c ze Zrzeszenie Wyh"órców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Art Region", Sopot. WOJ. KRAKOWSKIE :Vluzea :t< rak ó w, ;Vluzeum Etnograficzne "Nepal - rysunki, fotografie, eksponaty Andrzeja Strumiłły" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Strumiłło, ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: luty - marzec, zorganizowana \V 1976 r. również \V Muzeum Historycznym m. Warszawy. "Dziecko w sztuce ludowej i sztuka ludowa dla dziecka" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski i J.Strzelecka, około 220 cksponatlJw, katalog, plakat. Ekspozycja: sierpień-wrzesień. Wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Malarstwo Janiny Styki" Scenariusz: !.Łopuszańska, oprawa plastyczna: J.Styka. ok. 50 eksponatów ze zbiorów J.Styki. Ekspozycja: grudzień 1975-styczeń 1976 r. "Rzeżba Wiktora Ćwierzyka" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Kaczanowska, ok. 100 eksponatów ze zbio~(jw W.Ćwierzyka. Ekspozycja: styczeń-luty. �296 Kron!ka "The Shakers Kultura pionierskiej społeczności Amcryki XVIII-XIX wieku" Scenariusz i oprawa plastyczna: Karl i Ewa Mang, ok. 60 eksponatów, katalog i plakat. Współorganizatorzy: Neue Samlung w Monachium, Konsulat USA w Krakowie. Instytucje nie muzealne Kra k ó w, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia" Wystawy w ramach IV Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej: "Inspiracje ludowe we współczesnym rzemiośle cechowym"; "Tradycje ludowe we współczesnym rękodziele artystycznym"; "W kręgu sztuki nieprofesjonalnej "; "Wzory sztuki ludowej w twórczości artystów nieprofesjonalnych"; "Elementy ludowe w produkcji przedsiębiorstw "Las"; "Sztuka i rękodzieło ludowe we współczesnym wnętrzu"; "Współczesna wycinanka polska"; Oprawa plastyczna: A. i J. Trzeciakowie, konsultacja naukowa: K.Borumska. 2533 eksponaty, informator, plakat, foldery. Ekspozycje: 12-18 IX. Spółdzielnia skiego Pracy Rękodzieła "I Międzynarodowe Oprawa plastyczna: L.Wajda, 16 X-ID XI w Pałacu Sztuki. Ludowego i Artystycznego Biennale Lalek 280 eksponatów, Zrzeszenie Wytwórców RLiA "Ogólnopolski konkurs i wystawa Ekspozycj a: grudzień im. Regionalnych" plakat, katalog. Sto Wyspiań- Ekspozycja Sp-cze na zabawkę ludową" WOJ. KROŚNIEŃSKIE M u z ea S a n o k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Stroje ludowe woj. krośnieńskiego" Scenariusz: R.Grządziela, M.Kraft, oprawa plastyczna: M.Grządziela, konsultacja naukowa: J.Czajkowski. 252 eksponaty. Ekspozycja: 28 V-15 VI w Domu Kultury w Sanoku; 26. IX-lO X w Gminnym Ośrodku Kultury w Haezewic WOJ. LEGNICKIE ea L e g n i c a, Okręgowe 1\1 li Z Muzeum Miedzi "Szopki krakowskie" Scenariusz: A.Jaklińska-Duda, oprawa plastyczna: folder, plakat. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: Współorganizator: Muzeum Historyczne m. Krakowa. K.Lyba, 1.5 eksponatów. 21 XII 1976-23 I 1977 r. WOJ. LUBELSKIE Muzea L u b a r t ó w, Muzeum Scenariusz i oprawa 4 VI-ID X. "Stroje ludowe Lubelszczyzny" plastyczna: C.Wrębiak, ok. 100 eksponatów Ekspozycja "Hafty Izabeli Prażmo z Siedlisk" Scenariusz: A.Żmuda, oprawa plastyczna: ok. 40 eksponatów. Ekspozycja 18-24 V w Gminnej Szkole Zbiorczej w Lubartowie; 13-20 VI w Miejskim Domu Kultury w Lubartowie. �297 Kron!ka "Rzeźba regionu lubartowskiego" Scenariusz: A Zmuda, oprawa plastyczna: L. Filipiak, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja: 28 IX-15 X w Miejskim Domu Kultury w Lubartowie. "Rzeźba Józefa Kuli z Abramowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: AZmuda, 20 eksponatów. Ekspozycja: 18-22 IX w Wiejskim Domu Kultury w Lisowie. "Rzeźba regionu lubartowskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: AŻmuda, :35 eksponatów. Ekspozycja: 25 VI w Klubie Rolnika w Natolinie. L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Rzeźba ludowa" Scenariusz: C.Wrębiak, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 75 eksponatów,. plakat. Ekspozycja: :30 IV-17 V w Klubie MPK w Lublinie. "Garncarstwo ludowe" Scenariusz: S.Dados, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 110 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 4-20 IX w Klubie MPiK w Lublinie. "Plastyka obrzędowa" Scenariusz: D.Powiłańska, oprawa plastyczna: K.Witkowska, 95 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 20 XI-6 XII w Klubie MPiK w Lublinie. Instytucje nie muzealne P u ł a w y, Wojewódzki Dom Kultury - Filia w Puławach "Sztuka ludowa we współczesnym mieszkaniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, konsultacja naukowa: Dział Etnogr. Muzeum Okręgowego, 350 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 1-30 III w Puławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. "Pokaz prac członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 100 eksponatów. Ekspozycja: 1-21 X w Klubie MPiK w Puławach. "Doroczny przegląd twórczości członków Klubu Twórców Ludowych w Puławach" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Bura, 220 eksponatów. Ekspozycja: 11-12 VII w lokalu Straży Pożarnej w Żerdzi. Współorganizatorzy: STL, Urząd Gminny, SKR, GS. wO.r. LOMŻYNSKIE M uze a C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka "Drewno w życiu wsi" Scenariusz: Grażyna Czerwińska, oprawa plastyczna: 'Wojciech Bogucki,_ 250 eksponatów. Ekspozycja: 9 V-6 VI. ł. o m ż a, Muzeum Okręgowe "Palmy kurpiowskie" Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Naleśniak. Ekspozycja: 11-12 IV w Łysych, woj. ostrołęckie, 286 eksponatów, 14-25 IV w "Domu Chłopa" w Warszawie, 82 eksponaty. WOJ. LOOZKlE Muzea Ł ó d ź, Muzeum Scenariusz: Archeologiczne i Etnograficzne "Broń dalekich ludów" pracownicy Muzeum Etnologicznego w Dreźnie, konsultacja nau- �298 Kronika kowa: L. Schwalbe, 480 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 25 V 197616 I 1977 r. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie. "Rzeźba ludowa Afryki" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 IV-4 VI w Zakładach "ELTA" w ł~odzi. "Kultura Indian peruwiańskich" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 7 VI-17 IX w Zakładach "ELTA" w Łodzi; 9 XI-14XII w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi. "Sztuka ludowa Polski Środkowej" Scenariusz: T. Łaszczewska. Ekspozycja: 20 VII-8 IX w Zakładach Przemysłu Bawełnianego im. S. Kunickiego w Łodzi; 9 IX-4 XI w Zakładach "ELTA" w Łodzi. "Ceramika i ozdoby huculskie" Scenariusz: B. Wróblewska. Ekspozycja: 23 XI-23 XII w Zakładach "ELTA" w Łodzi. "Z kraju kwitnącej wiśni ~ kultura Japonii" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 25 II-18 VI w Muzeum Ślężańskim w Sobótce. "Sztuka ludowa Czarnej Afryki" Scenariusz: W. Nowosz. Ekspozycja: 26 VI-12 X w Muzeum Ślężańskim w Sobótce; 19 VI-14 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Brzezinach. "Naczynia mosięźne i miedziane w zbiorach Działu Kultur Miejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" Scenariusz: E. Władykowa. Ekspozycja !fi V-15 VIII w Muzeum Regionalnym w Brzezinach. \\OJ. Mu zea Nowy S ą c z, Muzeum NOWOSĄDECKIE Okręgowe "Lachy" w latach 1956-1976" Konsultacja naukowa: M.Brylak-Załuska, ok. 300 eksponatów Ekspozycja: 4 IX-28 XI. Współorganizator: Międzyspółdzielniany Zespół Pieśni i Tańca "Lachy". "Wystawa koronki bobowskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: M.Maszczak, B.Magierowa, ok. 30 eksponatów, katalog. Ekspozycja: lipiec-sierpień. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" Scenariusz: A. Kroch, oprawa plastyczna: J. Pogwizd, 199 eksponatów, kat<=<log, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 1-15 III w Muzeum w Nowym Sączu; 21 VIII-30 IX w Muzeum Wsi Opolskiej - Opole-Bierkowice; l V-30 X w Nowym Targu (sale wystawowe w Ratuszu) R a b k a, Muzeum im.Wł.Orkana "Malarstwo na szkle Karpat Polskich" Oprawa plastyczna: St.Gał, konsultacja naukowa: M.Lechowska-Bujak, 416 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 22 VII 1976-28 II 1977 r. Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie im.T.Chałubińskiego "Malarstwo na szkle Bronisława Bednarza" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 9 IV-8 V. "Wystawa rzeźby Władysława Chajca" �Kronika 299 Scenariusz: H.Średniawa, ok.46 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. "Wystawa prac twórców ludowych Zakopanego i Nowego Targu" Scenariusz: H.Średniawa, ok. IDO eksponatów. Ekspozycja: 6-20 IX w Klubie "Turnia" w Zakopanem. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Scenariusz: H. Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik,ok. 60 ekspo:1atów. Ekspozycja: 19 X-20 XII w Klubie "Turnia" w Zakopanem. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Wystawa prac rodziny Biernacików, twórców ludowych z Zakopanego" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 100 eksponatów. Ekspozycja: 28 XII (otwarcie) w Klubie "Turnia" w Zakopanem. IVspółorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców ludowych; Tatrzańskie Towarzystwo Kulturalne. "Wystawa prac twórców ludowych Podtatrza" Scenariusz: H.Średniawa, oprawa plastyczna: E.Rodzik, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 6-17 IX w "Dworcu Tatrzańskim" w Zakopanem. "Sztuka ludowa Podhala" Scenariusz: H.średniawa, ok.240 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 15 VII20 Vln w Muzeum Zagłębia w Będzinie. 15 VII-20 VII w Muzeum w Zabrzu. WOJ. OLSZTYNSKIE Muz ea O l s z t y n e k, Muzeum Budownictwa Ludowego "Strój ludowy Warmii i Mazur" Z.Gajewski, oprawa plastyczna: E.Oleszczuk, 15 IV-15 X. Scenariusz: 40 eksponatów. Ekspozycja: Inne instytucje O l s z t y n, Wojewódzki Dom Kultury "Wystawa pokonkursowa pisanek i ciasta obrzędowego" Scenariusz: E.Kaczmarek, opracowanie plastyczne: M.Maternia, ok.350 eksponatów. Ekspozycja: 1-30 VI. "W~półczesna tkanina regionalna" Scenariusz: E.Kaczmarek, oprawa plastyczna: M.Maternia, ok.40 ekspon2tów. Ekspozycja: 1-28 XII. WOJ. OPOLSKIE Muz ea K l u c z b o r k, Muzeum im. J.Dzierżona "Współczesne pszczelarstwo w Polsce" Scenariusz: R.Pastwiński, oprawa plastyczna: R.Kowal, ok. 155 eksponatów. Ekspozycja: 26 X-5 XII. Instytucje nie muzealne O p o l e, Wojewódzki Dom Kultury "Wystawa twórczości ludowej. woj.opolskiego" Oprawa plastyczna: A.Marcolla, konsultacja naukowa: Muzeum Śląska Opolskiego, ok.500 eksponatów, katalog. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 26 XI. Współorganizatorzy: Stowarzyszenie Twórców Ludowych i CPLiA. �300 Kronika WOJ. PILSKIE Muz ea T r z c i a n k a, Muzeum im. Wiktora Stachowiaka "Broń Czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak, 50 eksponatów, folderEkspozycja: 10 VI-31 VIII, współorganizatorzy: Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie. WOJ. PIOTRKOWSKIE Muz e a O p o c z n o, Muzeum Regionalne "Opoczyńska sztuka obrzędowa i zdobnicza" Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 5 VI Współorganizator: Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego Artystycznego "Opoczynianka". P i o t r k ó w, Muzeum Okręgowe "Tkanina ludowa w Piotrkowskiem" Scenariusz: Z.Tatkowska, E.Wójcik, konsultacja naukowa: M.Jastrzębska, J.Pawłowska. Ekspozycja: 2-30 VI. "Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego" Scenariusz: Z.Tatkowska, E.Wójcik, konsultacja naukowa: M. Jastrzębska, J. Pawłowska. Ekspozycja: 3-31 VII. R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Wycinanka ludowa województwa piotrkowskiego" Scenariusz: M.Jastrzębska, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, ok.200 eksponatów. Ekspozycja: 3 II-31 III. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie, Muzeum w Tomaszowie Maz. "Rzeźba ludowa Ziemi Radomszczańskiej" Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz.Rutkowski, 28 eksponatów, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: CPLiA w Łodzi. "Wielcy Polacy, ich źycie i dzieła w rzeźbie ludowej" Scenariusz: Z.Helfeur, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, 68 eksponatów. Ekspozycja l XII 1976-14 I 1977 r. Współorganizator: Muzeum Etnograficzn," w Poznaniu. "Rzeźba ludowa w zbiorach woj.piotrkowskiego" Scenariusz: J.Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: P.Pawłowski, 129 eksponatów, folder. Ekspozycja: 29 V-l VII. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Tryb., Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. WOJ. PŁOCKIE Mu z e a Ł ę c z y c a, Muzeum "Strój i tkanina rawska" M.Jastrzębska, 119 eksponatów. Ekspozycja: 14 1-12 II. WspółMuzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej. "Wystawa pokonkursowa łęczyckiej sztuki ludowej" Scenariusz: H.Rześny, oprawa plastyczna: St.Staniewski, 126 eksponatów. Ekspozycja 2 1-11 IV. "Łęczycka sztuka ludowa" Ilość eksponatów: 60. Ekspozycja: B IV-1 V w Wojewódzkiej Miejskiej Scenariusz: organizator: �Kronika Bibliotece 301 Publicznej w Płocku zs. w Kutnie; 10 IX w Muzeum w Oporowie. "Łęczycka rzeźba i tkanina ludowa" Scenariusz: W.Pawlak, oprawa plastyczna: Z.Fiszer. 55 eksponatów. Ekspozycja: 8-31 X w Muzeum w Sieradzu. "Górnik w rzeźbie ludowej" Scenariusz: H.Rześny, ok.50 eksponatów. Ekspozycja: 10 1-7 II w Klubie NOT w Łęczycy; 11-14 II w Zakładach Podzespołów Radiowych MIFLEX w Kutnie; 24 II-ID III w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Płocku, zs w Kutnie; 14 III-7 IV w Domu Technika Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych w Płocku; 10-18 IV w Domu Kultury w Sierpcu; 2-11 V w Klubie Metalowca Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku; 9-13 VI w Domu Kultury w Łęczycy. Współorganizatorzy: twórcy ludowi regionu łęczyckiego . .p ł o c k, Muzeum Mazowieckie "Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w malarstwie i rzeźbie ludowej" Scenariusz: T.Baraniuk, oprawa plastyczna: St.Makuliński, ok.50 eksponatów, folder i plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX Wystawa pokonkursowa. "Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga" Scenariusz: W.Dowlaszewicz, T.Baraniuk, oprawa plastyczna: St.MakulitlSki, 340 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 VI-19 IX. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Płocku "Nabytki etnograficzne z okolic Staroźre'b" Scenariusz i oprawa plastyczna: uczestnicy obozu etnograficznego, 60 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 11-12 VII. "Tradycyjne narzędzia rolnicze na Mazowszu" Scenariusz: W.Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: St.Makuliński, ok.85 eksponatów, plakat. Ekspozycja 10 IX-19 X w Salonie Wystawowym Filii Politechniki Warszawskiej w Płocku . .S i e r p c, Muzeum i Park Etnograficzny "Kobieta w rzeźbie ludowej" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: maj, 1975 r.-czerwiec 1976 r. "Znój rolnika w rzeźbie sierpeckiej" Scenariusz: B. Kohutnicki, oprawa plastyczna: E. Chruszcz, 90 eksponatów. Ekspozycja: 6 IX-20 X w Domu Kultury w Sierpcu. "Rewolucyjne tradycje w rzeźbie ludowej" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 75 eksponatów. Ekspozycja: 25 X-30XI w Domu Kultury w Sierpcu. "Wystawa z okazji "Złotej wiechy" Scenariusz: B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 67 eksponatów. Ekspozycja: 20 XI-5 XII w Urzędzie Gminnym w Zawidzu Kościelnym. "Sierpecka rzeźba ludowa" Scenariusz: B. Kohutnicki, {)prawa plastyczna: E. Chruszcz, 74 eksponaty. Ekspozycja: 8-23 XII w Domu Chemika w Warszawie. Współorganizator: Mazowieckie Towarzystwo Kultury. "Rzeźba ludowa pn.Mazowska" Scenariusz: B. Kohutnicki, oprawa plastyczna: E. Chruszcz, 87 eksponatów. Ekspozycja: 15 XII 1976-10 I 1977 r. w Domu Starców im.Matysiaków w Warszawie. �302 Kronika Scenariusz: Ekspozycja: "Wystawa indywidualna rzeźby i rzemiosła" B.Kohutnicki, oprawa plastyczna: E.Chruszcz, 15-21 XII w lokalu ZSL w Warszawie. 45 eksponatów. WOJ. POZNAŃSKIE Muz ea P o z n a ń, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu "Broń Czarnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Surzyńska-Błaszak, ok. 50 eksponatów. informator. Ekspozycja: 10 VI-3D VIII w Muzeum im.W.Stachowiaka w Trzciance; 9 IX-15 XI w Muzeum w Śremie. Współorganizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum w Trzciance, Muzeum w Śremie. "Wielkopolskie ludowe instrumenty muzyczne" Scenariusz: Z.Toroński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska, 53 eksponaty. Ekspozycja: 8 XI-31 I 1977 r. w Muzeum Regionalnym w Międzychodzie. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Międzychodzie. "Ludowe instrumenty muzyczne Wielkopolski" Scenariusz: Z.Toroński, Wł.Kamiński, oprawa plastyczna: I.Jarzyńska. Ekspozycja: 4 IX-5 XI w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Współorganizator: Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku WOJ. RADOMSKIE Mu::ea K o z i e n i c e, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa i rzeźba regionu kozienickiego" Konsultacja naukowa: St.Rosoński, ok. 80 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 18 VI-29 VIII. R a d o m, Muzeum Okręgowe "Kobieta wiejska Ziemi Radomskiej" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, ok.100 eksponatów. Ekspozycja: 8-23 III w "Domu Chłopa" w Warszawie. "Ludowa ceramika figuralna" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, ok.100 eksponatów. Ekspozycja: 1-30 VII w Klubie MPiK w Radomiu. Instytucje nie muzealne Ił ż a, Woj.Sp-nia Pracy Przemysłu Ludowego "Chałupnik" "Ludowa ceramika figuralna" Scenariusz: St.Rosiński, oprawa plastyczna: L.Pinkowski, folder, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 8-15 V w sali Urzędu Miasta i Gminy w Iłży. WOJ. RZESZOWSKIE Muzea R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe "Tematy ludowe w akwarelach, rysunkach i grafice XIX i początku XX wieku" Scenariusz: K.Ruszel, oprawa plastyczna: R.Sierżęga i A.Trzyna, 178 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XII. "Rzeźby ludowe Władysława Chajca z Kamienicy Górnej" 48 eksponatów. Ekspozycja: 15 VI-4 VII. w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. �KronIka 303 "Sztuka ludowa woj.rzeszowskiego" Scenariusz: A.Karczmarzewski, K.Ruszel, A.Targońska, ok. 400 eksponatów. Ekspozycja: 22 VII-6 VIII w Muzeum Sztuki Ukraińskiej we Lwowie. Instytucje nic muzealne L e ż a j s k, Sp-nia Pracy RLiA "Rękodzieło Artystyczne" "Ogniska plastyki ludowej w Medyni Głogowskiej" Wystawa pokonkursowa. WO.T. SIEDLECKIE G a r wo l i n, Ośrodek Kultury "Sztuka ludowa: malarstwo J.Wrzesień, rzeżba L.Szczepanik" Scenariusz: M.Turek, oprawa plastyczna: M.Turek, E.Ochnio, 35 eksponatów. Ekspozycja: 14-28 VII w Zakładach Odzieżowych w Garwolinie. WOJ. SIERADZKIE Mu z e a S i e r a d z, Muzeum "Tkaniny i wycinanki Józef y Chaładaj" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, 49 eksponatów. Ekspozycja: 22 II-7 III. "Sztuka ludowa woj.sieradzkiego" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, ok.370 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 5 VI-30 IX wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu. "Sieradzka wycinanka ludowa" Scenariusz: E.Dclida, oprawa plastyczna: Z.Fiszer, 57 eksponatów. Ekspozycja: 16 XI-31 XII w Klubie ZNP w Sieradzu. "Stanisław Korpa malarz i rzeźbiarz sieradzki" Scenariusz: E.Delida, opracowanie plastyczne: Z.Fiszer, 62 eksponaty, katalog, folder. Ekspozycja: 5 VI (otwarcie) w Galerii Sztuki Biura Wystaw Artystycznych. Współorganizator: Wydział Kultury i Sztuki UW w Sieradzu. "Malarstwo i rzeźba Stanisława Korpy" Scenariusz: E.Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, 46 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 6 VII-30 VIII w Muzeum Ziemi Wieluńskiej. WOJ. SKIERNIEWICKIE M u zea B l' Regionalne "Rzeźby Mieczysława Żeglińskiego" Scenariusz: Elżbieta Putyńska, oprawa plastyczna:Krystyna Radke. Ekspozycja: 5 VIII-U XI. "Rzeźba ludowa Czarnej Afryki" Scenariusz: Witold Nowosz, oprawa plastyczna: Jadwiga Wiklak. Ekspozycja: l XI-31 XII. L o w i c z, Muzeum - Oddział Muzeum Narodowegó w Warszawie "Sztuka ludowa w plakacie" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Świątkowski, 65 plakatów. Ekspozycja: 25 IV-6 VI. "Łowickie budownictwo ludowe w fotogramach" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Swiątkowski, 59 fotogramów, katalog. Ekspozycja: 7 VI-5 XII. Z e z i n y, Muzeum �304 Kronika WOJ. SUWALSKIE Muzea Augustó - Oddział Muzeum Okręgowego w Suwałkach "Kultura ludowa okolic Augustowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: U.Gmachowska, P.Szacki, konsultacja naukowa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 145 eksponatów. Współorganizator: Towarzystwo Miłośników Ziemi Augustowskiej. W, Muzeum WOJ. SZCZECIŃSKIE Instytucje nie muzealne S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" Scenariusz i konsultacja naukowa: H.Orska, E.Adamek-Nalewa, T.Kubiak, G.Reck, oprawa plastyczna: E.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja: 30 XII 1976-10 I 1977 r., ok. 1000 eksponatów, katalog, plakat. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Art-Region", Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Szczecinie. "Wystawa pokonkursowa rękodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej" Scenriusz:H.Orska. oprawa plastyczna: B.Osipowicz, Guido Reck. Ekspozycja: 5-8 XII, katalog, plakat. Współorganizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Artystycznego i Ludowego "Art Region", Wojewódzka Rada Związków Zawodowych w Szczecinie. WOJ. TARNOBRZESKIE Instytucje nie muzealne T a r n o b r z e g, Wojewódzki Dom Kultury "Wojewódzka wystawa sztuki ludowej" Scenariusz: J.Myjak, oprawa plastyczna: J.Myjak, T.Staszewski, H.Pilecka, Konsultacja naukowa: K.Ruszel, ok. 20 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 15-30 V w Klubie MPiK. "Malarstwo nieprofesjonalne" Scenariusz: A.Kurzątkowska, oprawa plastyczna: T.Staszewski, ok 30 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 5 XI 1976-15 I 1977 r. w Muzeum Okręgowym w Sandomierzu. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie. WOJ. TARNOWSKIE Muz ea B o c h n i a, Muzeum "Rzeźba Jana Kołodziejczyka z Pasierbca" Ekspozycja: 3-16 V, 47 rzeźb. "Egzotyka z daru dr Michała Czyźewicza" Ekspozycja 21 VII-15 X, ok. 155 eksponatów. T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Malowanki z Zalipia" Scenariusz: Anna Bartosz, konsultacja naukowa: Adam Bartosz, ok.70 eksponatów, folder i afisz w wersji polsko-węgierskiej. Ekspozycja: maj, Dom Kultury Zakładów Azotowych w Tarnowie, czerwiec: Kiskóros (Węgry), Miejski Dom Kultury; lipiec: Kecskemet; sierpień: Kalocsa; wrzesień: Szekesfehervar; �Kronika 305 październik: Sukoro. Współorganizatorzy: Tarnowskie Towarzystwo Przyjaciół Węgier, Wydział Kultury Urzędu Miejskiego w Tarnowie Instytucje nie muzealne B o c h n i a, Miejski Dom Kultury "Wystawa prac twórców ludowych malarstwo, rzeźba" Scenariusz: W. Kasprzyk, oprawa plastyczna: A. Dyląg, 50 eksponatów. Ekspozycja: 15-31 1. WOJ. TORUNSKIE Muz ea B r o d n i c a, Muzeum Regionalne "Polska tkanina ludowa dywany dwuosnowowe" Scenariusz: E. Kotlińska, 26 eksponatów. Ekspozycja: 2 XII 1976-15 II 1977 r. G r u d z i ą d z, Muzeum "Twórczość grudziądzkich rzeźbiarzy amatorów: Jana Gajdowskiego, Cezarego Kopika, Edwina Raszata" Oprawa plastyczna: J. Drozdowska, J. Mrotek, konsultacja naukowa: H. Mikułowska, 45 eksponatów. Ekspozycja: 21 IX-15 X. Współorganizatorzy: Wydział Kultury, Kultury Fizycznej i Turystyki U.M. w Grudziądzu. T o ruń, Muzeum Etnograficzne "Meble ludowe Polski Północnej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A Błachowski, 130 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 21-15 III. "Rzeźba Władysława Licy w 25-lecie twórczości" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Mikułowska, 45 eksponatów. Ekspozycja: 2 1-15 III. "Ceramika huculska" Scenariusz: J.Łukasiewicz, oprawa plastyczna: J. Pietrzyk, 175 eksponatów, folder. Ekspozycja: 21 IV-15 V. "Sztuka ludowa Mazowsza" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka, 527 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 4 VI-3 X. Współorganizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. "Plakat etnograficzny w Polsce" Scenariusz: T. Nemere, oprawa plastyczna: T. Nemere, E. Bajraszewska, 25 plakatów. Ekspozycja: 24-30 V. "Rękodzieło ludowe i artystyczne Spółdzielni "Rzut" w Toruniu" Scenariusz i oprawa plastyczna: pracownicy Sp-ni "Rzut", 192 eksponaty, plakat. Ekspozycja: 16-31 X. Współorganizator: Spółdzielnia "Rzut" w Toruniu. "Rosyjskie laki i koronki" Oprawa plastyczna: J.Strzelecka, ABłachowski, 139 eksponatów. Ekspozycja: 13-24 XI. Współorganizatorzy: TPPR Oddział w Toruniu, Dom Kultury Radzieckiej w Warszawie. "Dziecko w sztuce ludowej, twórczość ludowa dla dziecka Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka, 620 eksponatów, plakat, katalog, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 15 XI 1965 r-15 II 1966 r. w Toruniu, 1 VI-18 VII w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 21 VII-19 X w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 20 - Lud LXII �306 Kron!ka "Plakaty muzeów etnograficznych w Polsce" Scenariusz i oprawa plastyczna: ABłachowski, 32 plakaty. Ekspozycja: 6- ':3 XIII w Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. "Wieś polska w tkaninie dwuosnowej" Scenariusz: ABłachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, AStrzelccka. 12 eksponatów. Ekspozycja: 9-13 VIII w Uniwersytecie im Mikołaja Kopernika w Toruniu. "Polska współczesna tkanina ludowa" Scenariusz: H. Mikułowska, 20 eksponatów. Ekspozycja: 12 1-20 II w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu. "Haft ludowy" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: J.Strzelecka, 30 eksponatów. Ekspozycja: 16 1-24 II w Klubie Oficerskim w Toruniu. "Rzeźbiarze ludowi województwa toruńskiego" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka", 26 eksponatów. Ekspozycja: 16 IV-15 V w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu. "Dawna wieś polska w rzeźbie ludowej" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: plastyk Domu Kultury "Prząśniczka, 35 eksponatów. EJkspozycja: 9 VI-18 VIII w ZDK "Prząśniczka" w Toruniu. "Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej" Scenariusz: ABłachowski, 130 eksponatów. Ekspozycja: 7 II-3l Vln w Muzeum Zamkowym w Kwidzyniu. 12 IV-28 X w Muzeum im. M.Kopernika we Fromborku. 1-31 XII w Muzeum Reg. w Radomsku; 21-2:3 XII w Muzeum w Elblągu. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" Scenariusz: ABłachowski, ok. 60 eksponatów. Ekspozycja: 2 1-8 III w Muzeum im. M. 'Kopernika we Fromborku; 28 V-l VIII w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. "Elementy dekoracyjne wnętrza kujawskiego" Scenariusz oprawa plastyczna: H.Mikułowska, 18 eksponatów. Ekspozycja: 26 IV-5 V w Domu Zdrojowym w Ciechocinku. "Rzeźba ludowa województwa toruńskiego" Scenariusz: H.Mikułowska, oprawa plastyczna: J.Strzelecka, 32 eksponaty. Ekspozycja: 11 VII-3l XII w Muzeum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. "Kultura materialna Pałuk" Scenariusz i oprawa plastyczna: 1.Wronkowska, L Święch, 108 eksponatów. Ekspozycja: 17 VII-31 X w Muzeum Wykopalisk w Biskupinie Oddział Muz. Arch. w Warszawie. "Maria Curie-Skłodowska w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Błachowski, 17 eksponatów. Ekspozycja: 6 XI-31 XII w Muzeum Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie. "Polska rzeźba ludowa ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu". Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: M.Nawroska, 35 eksponatów. Ekspozycja: 30 XI-23 XII w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Kruszwicy. "Rzeźba ludowa" Scenariusz: W.Siemion, oprawa plastyczna: scenograf teatru im. Horzycy, 30 eksponatów. Ekspozycja: 3-5 IX w teatrze Wilama Horzycy w Toruniu. �;307 Krontka WOJ. W ALBRZYSKIE Muzea Wał b r z y c h, Muzeum Okręgowe "Budownictwo zrębowe na Dolnym Śląsku" Scenariusz: KJagieła, 44 plansze fotogr., 40 tablic rysunkowych, katalog. WOJ. WARSZAWSKIE Mu z ea 'W a r s z a w a. Państwowe Muzeum Etnograficzne "Malarstwo naiwne z RFN" Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: prof. Thomas Grochowiak, 66 ekssponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 20 XIII 1975 r.-9 II 1976 r. Współorganizator: Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. "Koronka łomżyńska" Scenariusz: J.Chętnikowa, ok. 250 eksponatów, wydano zestaw 8 kart pocztowych. Ekspozycja: 10-21 I. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Łomży. "Polski plakat o tematyce etnograficznej" Scenariusz: M.Parnowska, 55 eksponatów. Ekspozycja: 10 II-2 III. "Radzieckie wydawnictwa etnograficzne" Scenariusz: Z.JeŻ-Jarecka, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, K.Pietkiewicz, ok. 150 obiektów. Ekspozycja: 20 II-5 III. "Ludowe skrzynie wianne" Scenariusz: P ..Szacki, 28 eksponatów. Ekspozycja: S III-1 IV. w PMA w Warszawie; 14 IV-l5 XI w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce. "Ochrona zabytków budownictwa tradycyjnego w Belgii" Scenariusz: Marc Laenen, K.Bałabanow, T.Skarżyński, oprawa artystyczna: K.Burnatowicz, ok. 200 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 9 III-18 IV. Współorganizator: Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk. "Fajans włocławski" Scenariusz: R.Hankowska, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, konsultacja naukowa: P.Szacki, ok. 200 eksponatów, plakat, katalog. Ekspozycja: 25 IV-24 V. Organizator: Muzeum Okręgowe we Włocławku. "Fotogramy filipińskie" - ze zbiorów Małgorzaty i Andrzeja Śniadowskich Scenariusz: B.Kohutnicka, 80 fotogramów. Ekspozycja: 8 IV-5 V. "Łukowski ośrodek rzeźby ludowej" Scenariusz: H.Olędzka, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, 118 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 14 V-lO VI Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łukowie. "Dziecko w sztuce ludowej - twórczość ludowa dla dziecka" Scenariusz: A.Błachowski, oprawa plastyczna: A.Błachowski, J.Strzelecka. ok. 550 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 1 VI-IS VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki - Departament Plastyki, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury i Sztuki w Toruniu, Stowarzyszenie Twórców Ludowych Zarząd Główny w Lublinie, Redakcja "Gromada-Rolnik Polski" w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Maski meksykańskie" - z kolekcji Victora Jose Moya Scenariusz: T.Walendziak, oprawa plastyczna: K.Burnatowicz, konsultacja: Raul Cardiel Reyes, ok. 400 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 15 VI15 VII. Wystawa objazdowa po krajach Europy. �308 Kron!ka "Kultura Indian terytorium Amazonii Republiki Wenezueli" Scenariusz: M.Frankowska, T.Walendziak, oprawa plastyczna: Cz.Łączka, ok. 450 eksponatów, katalog plakat. Ekspozycja: 31 VII-31 VIII. Współorganizatorzy: Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Wenezueli, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Narodowa Rada dis Kultury Wenezueli "Ozdobne pieczywo ludowe w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego" Scenariusz: T.Ambrożewicz, oprawa plastyczna: Z.Sosnowski ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 4 X-15 XI. "Strój ludowy na Mazowszu" Scenariusz: G.Tkaczyk, 270 eksponatów, folder. Ekspozycja: 3 IX-20 X. W PME; 11 XI-31 XII w Muzeum Okr. w Białymstoku. Współorganizator: Komisja Kół Regionalnych PTTK. "Rumuńska sztuka naiwna" Scenariusz: Nicolae Ungureanu, konsultacja naukowa: H.Olędzka, 85 eksponatów, plakat i tekst powielony. Ekspozycja: 8 IX-6 X. Współorganizatorzy: Rada d.s. Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socjalistycznej Republiki Rumunii. "Dar dla muzeum" Scenariusz: P.Szacki, ok. 220 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 26 X (otwarcie). Współorganizator: Redakcja "Zielonego Sztandaru", która wspólnie z PMA prowadziła akcję zbierania zabytków. "Sztuka ludowa południowej Szwecji" Scenariusz: Barbro Astrand, Britta Hammar, Jon Gerber, konsultacja n<lukowa: P.Szacki, ok. 350 eksponatów, plakat, katalog w j. szwedzkim z polską wldadką. Ekspozycja: 10 XI 1976 r.-lO I 1977 r. Współorganizator: Kulturhistoriska Museet "Kulturen" w Lund. "Kolekcja dzwonków p. Ewy Śliwińskiej w zbiorach PME" Scenariusz: E.Słowińska, oprawa plastyczna: A.Łączka, ok. 200 eksponatów, tekst powielony. Ekspozycja: 21 XII 1976-16 I 1977 r. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" Scenariusz i oprawa plastyczna: J.Koziorowska, ok. 70 eksponatów, tekst powielony Ekspozycja: 23 1-29 II w Muzeum w Rnciborzu, 3 II-30 IV w Muzeum Okręgowym w Bielsku-Białej; 15 V-S VI w Muzeum w Prudniku; 10 VI11 VII w Muzeum w Zabrzu; 21 VII-:31 VIII w Muzeum Okręgowym we Włocławku. "Polska kultura ludowa piękno w życiu codziennym" Scenariusz i oprawa plastyczna: U.Gmachowska, konsultacja naukowa: Fr.Midura, ok. 140 eksponatów. Ekspozycja: maj (lO dni) w Mielcu, Centrum Kultury Robotniczej. Współorganizator: Dział Gospodarki Podstawowej i Rzemiosł. "Ludowe malarstwo na szkle" Scenariusz i oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja naukowa: H. Olędzka, 32 eksponaty. Ekspozycja: 15 V-15 VI w Muzeum Regionalnym w Sochaczewie "Polskie stroje ludowe" Scenariusz: B.Kaznowska, oprawa plastyczna: M.Pol, E.Piskorz, ok. 300 eksponatów, katalog, plakat. Ekspozycja: 21 VII-26 IX w. Muzeum Okręgowym w Radomiu. "Malarst"vo nieprofesjonalne" naukowa: Scenariusz oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja J.K.Makulski, 18 eksponatów. Ekspozycja: 29 X-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sochaczewie. �309 Kronika "Malarstwo naiwne" Scenariusz oprawa plastyczna: A.Kurzątkowska, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, 37 eksponatów, tekst powielony. Ekspozycja 4 XI-31 XII w Muzeum Regionalnym w Sandomierzu. "Rzeźba Bronisława Chojęty" Scenariusz: H.Olędzka, konsultacja naukowa: A.Kuczyńska-Iracka, ok. 50 eksponatów, folder. Ekspozycja: 5-25 V w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięlmych w Warszawie. Współorganizator: "Cepelia". "Współczesna rzeźba ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: H.Raczyńska, ok. 40 eksponatów. Ekspozycja 28-29 VI w Towarzystwie Krzewienia Kultury Świeckiej w Warszawie. "Indonezja" Scenariusz: Z.Filarski, oprawa plastyczna: Z.Filarski, J.Kasza, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: Wojewódzka Biblioteka Pedagogiczna w Warszawie. Otwarcie: 23 XI. "Oceania" Scenariusz: T. Walendziak, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 5 IV-15 VII w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie. "Azja" Scenariusz: Z.Filarski, ok. 30 eksponatów. Ekspozycja: 16 VII-30 IX w Wojewódzkiej Bibliotece Pedagogicznej w Warszawie. "Polska ceramika ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: P.Szacki, 240 eksponatów, plakat i folder w języku szwedzkim. Ekspozycja: 11 IX 1975-14 II 1976 r. w Kulturhistoriska Museet "Kulturen" w Lund (Szwecja). Ekspozycja: 21 III-15 V w Muzeum Miejskim w Varbergu (Szwecja), 20 V-30 VI w Muzeum Miejskim w Jonk6ping (Szwecja). "Ludowa tkanina dwuosnowowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: B.Kaznowska, ok. 50 eksponatów, plakat i katalog w języku szwedzkim. Ekspozycja: 10 X-lO XI w R6hsska Konstlojdmuseet w G6teborgu (Szwecja). "XXX lat polskiej sztuki ludowej" Scenariusz: ILOlędzka, oprawa plastyczna: pracownicy Neprajzi Muzeum i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, ok. 800 eksponatów, plakat i katalog w języku węgierskim. Ekspozycja: 8 X-25 XI w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie (Węgry). "Polska współczesna sztuka ludowa" Scenariusz: T.Skarżyński, konsultacja naukowa: J.K.Makulski, ok. 400 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 28 X-15 XII w Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie (ZSSR). War s z a wa, Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej - Oddział w Warszawie "Kwiaciorki" żywieckie" Ekspozycja 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy: Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna "Gromada", Muzeum w Żywcu. "Rzeźba ludowa rodziny Ficoniów" Ekspozycja: 10 XII w Warszawie w Domu Chłopa. Współorganizatorzy: Ogólnokrajowa Spółdzielnia Turystyczna "Gromada", Muzeum w Żywcu. WOJ. WLOCLAWSKIE Instytucje W ł o c ł a wek, nie muzealne Klub Międzynarodowej Książki Prasy �310 Kronika Scenariusz 5 XII 1976 w Toruniu. "Konkurs Ekspozycja: "Wystawa rękodzieła ludowego" i oprawa plastyczna: J.Nowierski, ok. 70 eksponatów. Ekspozycja: r.-lO I 1977 r. Współorganizatorzy: Spółdzielnia Pracy RLiA "Rzut" Spółdzielnia "Sztuka Kujawska". i wystawa na haft ludowy z terenu woj. włocławskiego". grudzień. Współorganizator: Wydział Kultury U.W. we Włocławku. WOJ. WROCŁAWSKIE Muzea W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego "Ule figuralne" Scenariusz: E.Jęczalik, oprawa plastyczna: L.Mieczkowska. 23 eksponaty, katalog, wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 3 IX-lO X w Ogrodzie Botanicznym we Wrocławiu. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki - Departament Plastyki. "Szopki na Dolnym Śląsku" Scenariusz: M.Gołubkow, 27 eksponatów, katalog. Ekspozycja: 16 XI 1976 r.9 I 1977 r. WOJ. ZAMOJSKIE Muzea To m a s z ó w L u b e l s k i, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa woj. zamojskiego" Scenariusz: C. Wrębi ak, oprawa plastyczna: Z.Waliwender. 158 eksponatów. Wystawa pokonkursowa. Ekspozycja: 2 XII 1965 r.-~l I 1966 r. "Malarstwo ludowe Weroniki Ratyny" Scenariusz: Z.Switka, oprawa plastyczna: C.Wrębiak, 24 eksponaty. Ekspozycja: 10 IX-30 X. Z a m ość, Muzeum Okręgowe "Współczesna rzeźba ludowa Zamojszczyzny" Scenariusz i oprawa plastyczna: R.Kowalicka, konsultacja naukowa: M.Lorentz, 68 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 25 VI-5 VII. "Sztuka ludowa Zamojszcz.yzny" Scena'riusz: M.Lorentz, oprawa plastyczna: R.Kowalicka, 80 eksponatów, plakat. Ekspozycja: 16 VIII-16 IX. WOJ. ZIELONOaORSKIE Muzea Z i e lon a G 6 r a, Muzeum Ziemi Lubuskiej "Stroje zespołów folklorystycznych" Scenariusz: B.Kołodziejska, 14 kompletów strojów. Ekspozycja: 14, 19 IX. "Rzeźba ludowa Ziemi Lubuskiej" Scenariusz: B.Kołodziejska, 80 eksponatów. Ekspozycja: 26 IX 1976-30 I 1977 r. "Lu buska rzeźba ludowa" Scenariusz: B.Kołodziejska, oprawa plastyczna: I.Bierwiaczonek, 50 eksponatów. Ekspozycja: 28 V-lO VI. "Sztuka ludowa Ziemi Lubuskiej" Scenariusz: B.Kołodziejska, oprawa plastyczna: B.Cajdler-Gruszkiewicz, 400 eksnatów. Ekspozycja: 11 IV-3 V. Z materiałów ODilE opracowała Teresa Zakrzewska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267bd8657b25ed9e8dbe38312e23d903.pdf 27b414d4b5c51f74b026ca2e9856ac0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1565 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.205-263 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 62, 1978 Premeny l'udovych red. A. Prandy. tradicii Veda, Bratislava 1. Ceskoslovensko, 1977, ss. 311. v sltcasnosti. praca zbior. pod Czytelnikowi polskiemu warto zwrócić uwagę na tę pozycję. Jest to tom 1 zapowiedzianej serii wydawniczej Międzynarodowego Komitetu etnograficznych badań współczesności, a powstał na linii dotychczasowych sympozjów naukowych, przeważnie międzynarodowych, organizowanych przez instytuty Akademii Nauk i ośrodki uniwersyteckie i poświęconych różnym aspektom współczesnych przemian kulturowych: pierwsze, z 1966 L, poświęcone wpływowi industrializacji na kulturę ludową, druga knoferencja z 1971 r. miała za przedmiot folklor we współczesności, trzecia - również jak poprzednie, na Słowacji - obradowała, z udziałem 24 gości zagranicznych ze wszystkich socjalistycznych krajów europejskich, m:d problemem przemian tradycji ludowych we współczesności (zob. "Lud" t. 58, 1974, s. 334). Omawiany tom jest wkładem badaczy czechosłowackich w tę problematykI:;, wyrazem ich stanowiska teoretyczno-metodologicznego i metod badawczych w końcu lat sześćdziesiątych i początków siedemdziesiątych. Zapowiedziany t. 2 o tym samym tytule, ukaże wkład badaczy z innych krajów socjalistycznych. Bardzo bogatą problematykę omawianą przez 25 autorów czeskich i słowackich otwiera A. Pranda analizą głównych czynników procesów przemian słowackiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie. Omawia czynniki: polityczne, gospodarcze, techniczne, społeczne i psychologiczne, ilustrując je konkretnymi danymi. J. Kramafik z Pragi zajmuje się pojęciem tradycji na tle i w związku z rozwojem klasowej struktury społeczeństwa. Stoi na stanowisku istnienia dawniej wielu nurtów tradycji, często ze sobą sprzecznych, stąd uważa tradycję ogólnonarodową za fikcję, z czym trudno się zgodzić. A. Sulitka z Bratysławy kontynuuje zagadnienie tradycji od strony jej pojmowania i zdefiniowania, wyróżniając trzy panujące tu orientacje. W końcu omawia zjawisko współczesnego folkloryzmu i innowacji kulturowych. A. Robek (Praga) zajmuje się niektórymi zagadnieniami tradycji w zakresie stosunków społecznych i kultury duchowej ludności wiejskiej; zwraca uwagę na zmienność funkcji tej samej tradycji (np. religijnej) w życiu społeczeństwa i na rolę tradycyjnego myślenia w procesach rozwoju świadomości klasowej. Po artykułach o charakterze ogólnym następuje seria szczegółowych. M. Lescak (Bratysława) analizuje precyzyjnie problem badań empirycznych współczesnych estetycznych norm folkloru, wyróżniając z jednej strony normy ogólnie przestrzegane przez kolektyw i ich wyznaczniki, z drugiej przeciwstawne tamtym estetyczne zasady indywidualne. W podobnie teoretycznym ujęciu M. Kosova (Bratysława) zajmuje siG pojęciami tradycji, zmiany i współczesności jako kategoriami systemowymi na przykładzie obrzędów weselnych i ich wariantów. A znów J. Tomes (Strażnice) analizuje funkcję społeczną ludowych obrzędów i ceremonii i ich zmia- �206 Recenzje ny w życiu współczesnej generacji, a S. Kovacevicova (Bratysława) zmiany w ostatnich dziesiątkach lat postaw estetycznych w sztuce ludowej na przykładzie kilku wybranych wsi, podobnie jak O. Danglova (Bratysława) zmiany w ludowym hafciarstwie. Zaś S. Burlasova (Bratysława) analizuje podobne zjawiska zmian postaw estetycznych w pieśniach. Z kolei mamy kilka opracowań z badań grup etnograficznych lub regionów. J. Vareka (Praga) porusza podstawowe problemy badań etnograficznych w przemysłowym okręgu węgla brunatnego w północnych Czechach, z uwydatnieniem ~zczególnie tworzenia się kultury robotniczej; 1. Heroldova pisze o integracji różnych grup osiedleńców po drugiej wojnie (ze Słowacji, Rumunii, ZSRR, Polski itd.) na zachodnim pograniczu Czech, a F. VanCik (Praga) analizuje na tymże pograniczu jedną tylko grupę etniczną z Rumunii o ukraińskim poczuciu narodowym; R. Jerabek (Brno) proponuje nowy model badań etnograficznych wsi skolektywizowanej jako ważne zadanie współczesnej etnografii. K. Podolakova (Bratysława) pisze o stylach życia na Słowacji, o stereotypach, mechanizmach i czynnikach te style determinujących i na tym tle referuje socjalistyczny styl życia. Niejako egzemplifikacją tych teoretycznych rozważań jest referat J. Olejnika (Tatrzańska Łomnica) o zmianach w sposobie życia i w kulturze materialnej mieszkańców Wysokich Tatr pod wpływem turystyki. Następuje w końcu seria 9 referatów z zakresu współczesnego folkloru i folkloryzmu: A. Jerabkova mówi o badaniu "drugiego życia" strojów ludowych, V. Gasparikova o aktualnej żywotności ludowych gatunków prozaicznych, J. Michalek o przemianach w prozie ludowej na konkretnym terenie; O. Sirovatka o opowiadaniach z życia codziennego we współczesnych przekazach, podobnie L. Pourova-Volbrachtova o warunkach życia i funkcji opowiadań prozaicznych, G. Sokolova o badaniu ustnych opowiadań u górali; M. Sramkova o zakresie repertuaru opowiadaniowego jednego gawędziarza. Wreszcie B. Benes analizuje współczesne formy wyrazu teatru folklorystycznego, a Z. Vanovicova problem związków między źródłami literackimi a folklorem. Jak z powyższego przeglądu widać, zestaw problematyki zawartej w tomie jest tak szeroki, że obejmuje ogół najbardziej istotnych zjawisk powstałych w procesie swoistej symbiozy tradycji ludowych z kulturą współczesności. Jest, po wtóre, widoczne, że słowacka i czeska folklorystyka i etnografia wypracowały już ade·· kwatne podstawy teoretyczno-metodologiczne i metody badań zjawisk współczesności i mają w tym zakresie godne uwagi osiągnięcia. Sukcesy te należy przypisać niewątpliwie także dobrej organizacji nauki. Dzięki należycie zorganizowanej współpracy akademickich instytutów etnografii i folklorystyki w Bratysławie i Pradze, wraz z podległymi im pracowniami regionalnymi, z ośrodkami uniwersyteckimi, nauka czechosłowacka zajęła niewątpliwie jedno z czołowych miejsc w zakresie badań zarówno tradycji, jak i współczesności. Józef Klaus Jacklein, Un pueblo popoloca. "Serie de antropologia social." SEPINI, Num. 25, Instituto Nacional Indigenista, Mexicó 1974, ss. 323. Praca zachodnioniemieckiego antropologa współczesnej kulturze i ważniejszym aspektom Burszta Colección K. Jackleina jest poświęcona życia społecznego mieszkańców �Recenzje 207 meksykańskiej wsi indiańskiej San Felipe Otlaltepec, położonej na terenie stanu Puebla l. Społeczność ta przynależy pod względem etnicznym do grupy Popoleca, natomiast z punktu widzenia społeczno-ekonomicznego reprezentuje najbiedniejsze warstwy mieszkańców Meksyku. Zajmuje ona również względnie izolowane położenie geograficzne, które zadecydowało w dużej mierze o słabszym aniżeli na innych terenach nurcie zmian, przeobrażeniach kulturowych i procesach metysażu. Dzięki temu za pośrednictwem Jackleina uzyskujemy możliwość poznania życia indiańskiej społeczności w warunkach niemal laboratoryjnych. Nie oznacza to jednak, iż ludzie, którzy zamieszkują Otlaltepec, żyją w całkowitej izolacji kulturowej i ekonomicznej. Autor ukazuje ze szczególną wyrazistością, iż we współczesnym świecie nie istnieją takie społeczności oraz że nawet w tak niekorzystnie usytuowanej wsi, jak Otlaltepec, łatwo jest wykryć mechanizmy wiążące Indian z gospodarką Meksyku. Menografia Jackleina jest więc interesującym przykładem tzw. CQse study studium konkretnej społeczności, służącym jednak do poznania znacznie ogólniejszych procesów i zjawisk. Jest ona także ważnym przyczynkiem dla współczesnej amerykanistyki ze względu na szczupłość dotychczasowych informacji na temat kultury Indian Popoloca. Monografia jest w większości oparta na materiałach zebranych w terenie przez autora, który przebywał w Otlaltepec w latach 1967-1968 i w r. 1973. Żyjąc razem 2 Indianami przez okres ok. 13 miesięcy, miał dobre możliwości przełamania bariery nieufności, zintegrowania się ze społecznością i uzyskania od jej przedstawicieli informacji, zwykle skrywanych przed postronnymi obserwatorami. Ponieważ zamiarem autora było napisanie monografii ukazującej rzeczywisty obraz życia Indian wykorzystał on także w dużym stopniu źródła o charakterze statystycznym. Uzyskany tą drogą materiał został następnie zweryfikowany i poddany analizie umożliwiającej np. ocenę stanu majątkowego, struktury własności ziemskiej, sytuacji demograficznej, stopnia edukacji itp. Dzięki temu dane uzyskane drogą wywiadów i obserwacji zostały w poważnym stopniu zobiektywizowane. Monografia Popoloca została opracowana według zasad współczesnej etnoanalizy, rodzaju holistycznych studiów, chwytających związki między strukturą społeczną, życiem gospodarczym i rozwojem historycznym określonego społeczeństwa. Aby uczynić zadość tym pryncypiom autor włączył do swej pracy rozdziały poświęcone prahistorii regionu, charakterystyki językowej, rekonstrukcji historycznej, geograficzno-ekologicznej, by dopiero na tym tle ukazać złożone problemy społeczno-ekonomiczne i kulturowo-ideolgiczne badanej wspólnoty. Podstawowy wymóg etnoanalizy polegający na łączeniu spojrzenia etnograficznego z socjolo-gicznym został w wielu miejscach prawidłowo wypełniony. Tak np. opisom uroczystości pogrzebowych towarzyszy zaraz charakterystyka przyczyn zgonów. Podobne uwagi odnieść można do tych części pracy, które poświęcone są mechanizmowi utraty ziemi przez Indian na rzecz grupy lokalnych przedsiębiorców. Nie wszędzie jednak Jacklein sprostał wymogom etnoanalizy. Widać to wyraźnie w części pierwszej pracy, w której wstępne informacje historyczno-językovle w niewielkim stopniu łączą się z późniejszymi wywodami, nie są z nimi po prostu funkcjonalnie zespolone, stanowiąc w gruncie rzeczy tylko aneksy do właściwych rozważań. Rysując później obraz dzisiejszej rzeczywistości stronił autor wyraźnie od wniosków historycznych, sytuujących analizowane aspekty kultury w kontekście 'Mniej znany oryginał recenzowanej pracy ukazał się w r. 1970 w języku niemieckim· (wyd. A. Klimmerle) w RFN w Gtippingen pt. San Felipe atlaltepec. Beitriige zur Ethnoanalyse der Popoloca du Puebla, Mexico. Wydanie meksykańskie jest w pełni autoryzowane- przez .Taekteina. �208 Recenzje diachronicznym. Jego próba holistycznego spojrzenia jest na pewno próbą ud"J1i]. chot: odbiegającą od etnoanalitycznego ideału. Jacklein daje nam interesujący obraz współczesnej wsi indiańskiej w Meksyku, za mało jednak poświęca miejsca na ukazanie konkretnych uwarunkowań historycznych i współzależności między poszczególnymi sferami życia i kultury. Metoda etnoanalizy wymagała również zastosowania modelu monografii etnograficznej odmiennego od schematu tradycyjnego. Książka Jackleina nie jest więc monografią przeżytków czy elementów kultury tradycyjnej, ukazuje ona bowiem życie indiańskiej wsi w sposób niewyidealizowany. Autora interesowało przede wszystkim bieżące życie, w tym zaś nurcie mieściły się zarówno te dziedziny kultury, które zawsze znajdowały się w centrum uwagi etnografów, jak np. budownictwo, systemy pokrewieństwa czy mity, ale również i te aspekty, które po prostu wielu badaczy nie interesują ze względu na "brak" bezpośredniej ich łączności z "kulturą ludową". Mam tu na myśli system administracji lokalnej, szkolnictwo, działanie mechanizmów władzy, powiązania z rynkiem regionalnym i narodowym itp. Stosując tego rodzaju dyrektywę, Jacklein dał nam monografię nowoczesną, w której nie znajdujemy spekulatywnego oddzielania eleme!)tów wiejskich od miejskich, dawnych od nowych, tradycyjnych i tubylczych, od ogólnonarodowych. Uzyskany w ten sposób obraz nie jest więc anachroniczny, ,de na stanie faktycznym obejmującym dziedziny kultury znaczące dla współczesnego życia. W przeciwieństwie do autorów wielu dawnych monografii etnografi::znych. Jackleina nie interesują w równym stopniu wszystkie elementy kultury, np. tyle samo hafty na odzieży, co struktura własności ziemskiej, ale dokonuje świadomego wyboru tych aspektów życia społeczno-kulturowego, które jego zdaniem są istotne dla wyjaśnienia sytuacji w jakiej znajdują sh~ mieszkańcy indiańskiej wsi. Zastosowany przez Jackleina schemat układu monografii społeczności lokalnej wzoro• wany jest więc na propozycjach anglosaskiej antropologii społecwej 2, w mniejszej zaś mierze dostrzec w nim możemy oddziaływanie wzorów meksykańskich czy też niemieckich. Konsekwentna realizacja przedstawionych wyżej założeń nie była bynajmniej łatwa, stąd też pewne mankamenty pracy Un puebLo popoLoca wydają się usprawiedliwione. Autor jeszcze całkowicie nie wyzwolił się z ciążenia tradycji głm:Z<lcej podział kultury na działy i zagadnienia materialne, społeczne i symboli cne. Pewien schematyzm i wyodrębnienie rysu historycznego poza główny nurt rozważań sprawiło także, iż uzyskany obraz społeczności indiańskiej ma bardziej charakter funkcjonalny, częściowo statyczny, aniżeli historyczny i dynamiczny. Do ciekawszych części pracy należą te rozdziały, które poświęcone są gospodarce indiańskiej i jej powiązaniom rynkowym. W interpretacji autora dostrzec można wyrażny wpływ teoretycznych konstatacji socjologicznych Stavenhagena (znanego postępowego badacza meksykańskiego) oraz A. G. Franka - teoretyka zagadnień "niedorozwoju" w krajach Ameryki Łacińskiej. Dzięki zastosowaniu tego rodzaju spojrzenia Jacklein mógł wyraźnie dostrzec uwikłania indiańskiego chłopa z odległej od centrów przemysłowych wsi z systemem kapitalistycznej eksploatacji typu merkantylistycznego. Opisuje więc zarówno sposoby działania handlarzy i pośredników przejmujących wyroby rzemiosła indiańskiego, jak i 7.\Vraca uwagę na migracje zarobkowe do Stanów Zjednoczonych. 'o monografii walorach takiego modelu monografii wsi, "Lud" t. 53, 1969, s. 147-163. pisał J'. Burszta, Dwa modele etnograficznej �209 Recenzje Równie interesujące są te partie, które omawiają aspekty struktury społecznej ·,\'si w jej przestrzennym zróżnicowaniu związanym z sektorami zamieszkiwania. Autor w sposób jasny przedstawił istniejące między tymi jednostkami społecznymi "elacje współzależności łącząc je ze zjawiskiem endo- i egzogamicznych małżeństw. Ciekawe są także rozważania na temat zróżnicowania majątkowego poszczególnych sektm"ów czy roli szkoły, choć przeoczono analizę szkoły jako instytucji pośredniczącej w przemianach tradycyjnej kultury. Pewien niedosyt pozostawia natomiast po sobie lektura partii końcowych książki, przeznaczonych na omówienie życia religijnego. Autor skoncentrował się na scenariuszu i organizacji lokalnych świąt (fiestas), z\vrócił uwagę na system obciążeń finansowo-organizacyjnych (cargo) z tymi przygotowaniami związany, poświęcił również nieco miejsca charakterystyce misji ewangelickiej działającej od kilku lat na terenie Otlaltepec. Szereg ważnych zagadnień zostało jednak tylko zasygnalizowanych. Widać \vyrażnie, iż autor nie czuł się zbyt swobodnie w tej dziedzinie analizy kultury. Przytacza on interesujące mity i opowieści, pozo~tawiając jc jednak bez komentarza. Nie daje również głębszego wyjaśnienia zjawiska synkretyzmu religijnego - tak typowego dla indiańskich chłopów w Meksyku. Wymogi monografii skłoniły Jackleina do zajęcia się również wierzeniami, ,de w istocie autor ten jest przede wszystkim badaczem problemów społecznych i ekonomicznych współczesnej wsi tubylczej. Podsumowując wszystkie powyżej zamieszczone uwagi dotyczące zarówno treś:i pracy jak i zastosowanych metod, wypada stwierdzić, iż książka Un ;meblo popoloca jcst monografią bardzo wartościową i godną uwagi. Jeśli wskazywałem na różnorakie potknięcia autora czy mankamenty stosowanych przez niego koncepcji, to tylko po to, aby ukazać stopień oryginalności rozwiązań Jackleina, które warto szerzej popularyzować i ulepszać, również na naszym polskim gruncie etnograficzno-socjologicznym. Jest to bowiem nie tylko nowoczesna monografia społeczności lokalnej z terenów poz<1europejskich, ale praca, która ukazuje opisywaną wieś w taki sposób, w jaki mogłyby być analizowane społeczności lokalne w Europie. Nie ulega wątpliwości, iż praca ta zainteresować powinna nie tylko amerykanistów, ale również etnografów. historyków i socjologów nie zaangażowanych w studia meksykanistyczne. Aleksander Pasem-Zieliński Ted J. Brasser, Riding on the Frontier's Crest: Mahican Indian Culture and Change, "National Museum of Man. Mercury Series. Ethnology Division, Paper No. 13", Ottawa 1974, ss. 91, l mapa ~ 5 ilustr. Culture Rozprawa Teda J. Brassera jest typowym dla amerykańskiej i kanadyjskiej etnohistorii przykładem rekonstrukcji i interpretacji dziejów społeczności plemiennej. Stanowi ona monograficzne ujęcie nowożytnej historii Mohikanów, których uwiecznił w słynnym Pięcioksięgu Fenimore Cooper. Główny trzon analizy poprzedzają informacje na temat ich etnonimu, języka, stosunków demograficznych o!"az szkicowy zarys dziej{)w i kultury w okresie prekolonialnym. Za cezurę rozdzielającą dwie epoki starożytną i nowożytną autor przyjął rok 1600. W zainicjowanym ,v{l\vczas nowym etapie mohikańskich dziejów Brasser wyróżnił ;4 .~ Lue! LXII �210 Recenzje 4 fazy różniące się między sobą charakterem stosunków interetnicznych oraz tempem i jakością przeobrażeń społeczno-kulturowych. Nowożytne dzieje Mohikanów zapocZittkowała tzw. faza handlu skórami, obejmująca zasadniczo XVII w. XVIII w. Cechowała się ona krystalizacją organizacji plemiennej z rozproszonych społeczności lokalnych, powstaniem scentralizowanej władzy, a nawet próbami tworzenia wieloplemiennych organizmów politycznych. Wszystkie te przemiany organizacji społecznej, jak i zmiana pozycji mężczyzny w rodzinie wraz ze społeczno-kulturowymi reperkusjami wojen prowadzonych o rozszerzenie lub zmianę terytoriów plemiennych, miały u swych podstaw motywację ekonomiczną. Była nią chęć zintensyfikowania handlu skórami Druga faza obejmuje okres około 50 lat do czasów Rewolucji Amerykańskiej. l\'l:ohikanie - zepchnięci już wówczas na kresy swych dawnych terytoriów plemiennych, zdziesiątkowani przez epidemie i wojny międzyplemienne - znależli się \\' czwartej dekadzie XVIII w. w kręgu oddziaływania chrześcijańskiego prozelityzmu. Pierwszymi neofistami stali się przywódcy plemienia, którzy przekształcili ośrodek misyjny w centrum plemiennego życia politycznego. Okres ten charakteryzował się nasileniem akulturacji. Zmieniona sytuacja ekonomiczna Mohikanów (utrata większości własnych terytoriów plemiennych) zmusiła ich do przyswojenia sobie nowych umiejętności dla zdobywania środków utrzymania (wynajem siły roboczej, produkcja i sprzedaż własnych wyrobów rzemieślniczych, itp.). W ślad za tym nastąpiły zmiany w stylu życia i sposobie widzenia otaczającej Indian rzeczywistości. Należy żałować, że autor omawianej pracy nie podjął próby analizy procesu ścierania się dwóch różnych światopoglądów tubylczego i chrześcijańskiego, mechanizmów wypierania jednych zespołów wierzeń przez drugie, społecznych reperkusji zmiany orientacji religijnej i sposobów funkcjonowania "przeżytków" dawnej nadbudowy w nowej sytuacji społeczno-kulturowej. Tymczasem zaprezentowane przez Brassera obraz i interpretacja chrystianizacji Mohikanów są tak dalece szkicowe, że aż uderzają naiwnością. Trzecia faza nowożytnych dziejów Mohikanów (lata 70-te XVIII w. do poi XIX w.) to okres ich permanentnych migracji ze wschodu na zachód pod naciskiem euro-amerykańskiego osadnictwa. W trakcie kolejnych przesiedleń zmieniał się skład etniczzny mohikańskich osad (napływ ze wschodu ludności o innej przynależności plemiennej). W okresie tym Indianie coraz bardziej przyswajall sobie amerykański model życia. Przejawiło się to w formach osadniczych niczym nie odbiegających już na pocz. XIX w. od wzorów wiejskiego osadnictwa białej ludności USA; przejęciu farmerskiego modelu gospodarowania; przywiązywaniu wagi do formalnego wykształcenia najmłodszej generacji itp. Ówczesna społeczność Mohikanów, mimo wysokiego stopnia zakulturowania, rozpadła się w omawianym tu okresie na dwie opozycyjne względem siebie frakcje - konserwatywną (opowiadającą się za zachowaniem szeregu elementów tradYl:ji) i progresywną (rzecznika akceptacji przez Indian wartości i stylu życia białej Ame:yki) Problem frakcyjnego rozbicia społeczności tubylczych zachował swą aktualność do dziś i z tego względu zwrócenie uwagi przez Brassera na jego genezę stanowi wartościowy wkład do poznania dziejów kształtowania się postaw Indian wobec własnej i obcej kultury. Czwarta, tzw. rezerwatowa faza mohikańskich dziejów, została zapoczątkowana w latach 1856-1859, kiedy to część plemienia osiedliła się w jednym z rezerwatów na terenie Wisconsin. W okresie obejmującym 2 pał. XIX w. i XX w. Mohikanie ulegli niemal zupełnej amerykanizacji, zachowując jedynie świadomość tubylczego �211 Recenzje pochodzenia i nikłą pamlęc niektórych cech swej plemiennej kultury. Ich etniczna odf(~bność zaciera się zresztą coraz bardziej wskutek dość dużego odsetka małżeństw mieszanych nie tylko międzyplemiennych, ale i międzyrasowych z białymi partnerami. Książka Brassera ma szereg zalet polegających przede wszystkim na uporządkowaniu informacji i możliwie pełnym zrekonstruowaniu dziejów Mohikanów. W tym celu autor skrupulatnie wykorzystał publikowane dotychczas źródła historyczne i etnograficzne oraz bogaty zbiór analiz dziejów i kultury plemion zamieszkujących północno-wschodnie obszary USA. Praca jego rzuca niewątpliwie nowe światło na historię nadatlantyckich plemion, prostując szereg błędnych koncepcji historiograficznych dotyczących zwłaszcza stosunków politycznych i związków kulturowych łączących Mohikanów z Ligą Irokezów. Zastrzeżenia budzi natomiast m. in. dokonany przez Brassera dobór kryteriów, na podstawie których wyróżnione zostały 4 fazy nowożytnych dziejów plemienia. Przypomnijmy, że pierwszą fazę wyznaczono na podstawie kryterium ekonomicznego (handel skórami), drugą - kryterium ideologicznego (przyjęcie chrześcijaństwa), trzecią - kryterium politycznego (migracje jako wyraz polityki mocarstw kolonialnych wobec ludności tubylczej) i czwartą - również na podstawie kryterium politycznego (rezerwaty jako wyraz polityki wewnętrznej USA wobec ludności tubylczej). Autor, dokonując takiego właśnie wyboru kryteriów, winien jednak go uzasadnić, dowodząc istotność owych wyróżników dla specyfiki poszczególnych okresów mohikańskiej historii. Dużym mankamentem pracy jest również ograniczenie rekonstrukcji dziejów w drugiej, trzeciej i czwartej ich fazie wyłącznie do tej grupy Mohikanów, którzy w połowie XVIII w. osiedlili się w ośrodku misyjnym, z pominięciem uzasadnienia takiego ujęcia. Czytelnik może jedynie domyślać się, że autor dokonał wyboru tej społeczności Mohikanów ze względu na jej polityczną rolę w życiu całego plemienia. Żałować również należy, że Brasser - zaabsorbowany żmudną, niekiedy nawet chyba zbyt drobiazgową rekonstrukcją mohikańskich dziejów - tak mało miejsca poświęcił kulturze tych Indian i dokonującym się w niej przeobrażeniom, ograniczając się często do mało mówiących ogólników. Nazwa serii wydawniczej oraz sam tytuł pracy sugerują raczej, że ta właśnie problematyka powinna dominować nad rekonstrukcją dziejów, stanowiących niezbędne tło dla ukazania procesu zmian zachodzących w tubylczej kulturze pod wpływem obcej cywilizacji. Tymczasem proporcje są odwrotne. Mimo tych zastrzeżeń, omawiana praca jest cennym przyczynkiem do etnohistorii północno-wschodnich obszarów dzisiejszych USA, wypełniając lukę w naszej wiedzy o dziejach plemienia, które w czasach kolonialnych należało do politycznie i gospodarczo naj aktywniejszych społeczności tubylczych tego regionu, co Brasser w przekonywujący sposób udowodnił. Mirosława B. ~. PutiIov, Metodologija sravnitelno "Nauka". Leningrad 1976, ss. 244. istorićeskogo Posern-Zielińska izućenija Autor książki kierując się przekonaniem, że rozwojowy różni się od procesu literackiego, że jest od niego niezależny, folklora, Izdat. proces folklorowy że jest także nie- �212 Recenzje zależny od tych czynników, które kształtują rozwój literatury, widzi niezbędność pewnej rezygnacji z literaturoznawczych metod badawczych, a kształtowania takich, które odpowiadałyby specyfice folkloru. Autor odnosi się również krytycznie do niektórych metodologii porównawczych stosowanych w folklorystyce, proponując oddać pierwszeństwo porównawczej metodologii historyczno-typologicznej. której teoretyczny kształt zarysowuje w swojej książce. Według autora właśnie ta metoda pozwala wykrywać w folklorze nie zauważone dotąd powtarzalności uri-lZ prawidłowości ich występowania, co daje w wyniku możność formułowania hipotez wyjaśniających cechy i relacje obiektów oraz procesów. 1. Podstawą typologii porównawczej czyni autor dwa szerokie założenia wyjściowe: 1) że pojęciem typologia obejmuje się uwarunkowaną szeregiem obiektywnych czynników prawidłową powtarzalność, występującą w społeczeństwie i przyrodzie, powtarzalność, która objawia się w zjawiskach i obiektach, stosunkach i właściwościach, elementach i strukturach, procesach i stanach; 2) że podstawą typologizowania powtarzalności są pewne prawidłowości, które rodzą się z koniecznej współzależności danej historyczno-społecznej sytuacji oraz wewnętrznych reguł powstawania, egzystencji i funkcjonowania odpowiednich zjawisk i obiektów. Mówiąc o typologii w folklorze ma się na względzie powtarzalność, która go przenika, ale która jako typologiczna rysuje się dopiero wtedy, gdy powstaje w wyniku współzależności systemu i jego składników oraz w v,;yniku relacji ich z tradycyjnym ludowym bytem i światopoglądem. Powtarzalność zjawisk folklorowych o charakterze zbieżności, tożsamości, podobieństwa, analogii jest typowa tylko wtedy, gdy nie jest przypadkowa (np. tematy są typologicznie zbieżne, gdy należą do jednego systemu artystycznego wyrażania), gdy więzi i relacje mają charakter stały i uniwersalny, obejmują cały proces folklorowy. dominując nad między etnicznymi i międzynarodowymi więziami genetycznego j kontaktowego typu. 2. Typologia jako metoda badawcza folkloru funkcjonuje w planie synchronicznym i diachronicznym. Jako typologia strukturalna daje wszechstronny opis obiektu tylko umownie oddzielonego od planu diachronicznego. Jako typologia historyczna (ewolucyjna) bada etapy i stadia rozwoju folkloru, zawsze odnosząc je do etapów poprzednich. A więc obserwuje każde zjawisko folklorowe dwojakD: jako samodzielną całość (system lub jego element) w danym momencie istnienia oraz jako etap w procesie rozwojowym. Przez system folklorowy rozumie się pewien zamknięty, całościowy stan obiektu o stałej strukturze, związany z daną sytuacją społeczno kulturową (np. folklor - jako system gatunkowy, gatunek jako system utworów, utwór - jako system wariantów itp.). System podlega regułom wewnętrznej dynamiki i zewnętrznych oddziaływań. Reguły wewnętrzne pozwalają tylko na takie tworzenie się lub chłonięcie nowych elementów, które nie rozbijają całości. Oddziaływania zewnętrzne są przyczyną etapowych przemian, ponieważ każde naruszenie struktury systemu prowadzi do jego rozpadu i tworzenia się nowego systemu. Nowy system staje się faktem ewolucji zachowując, jako jego ogniwo, elementy i znaki poprzedniego etapu. Typologia analizując systemy bada procesy, badając procesy - analizuje systemy, odkrywając nie tylko materializacje reguł i prawidłowości, ale także ich dynamikę· 3. U podstawy wszelkiej powtarzalności i zmienności folklorowej leży typologiczna współzależność folkloru i świata zewnętrznego. Realizuje się ona w "pecyficznie folklorowym "odzwierciedleniu rzeczywistości". Folklor bowiem nie tyle odzwierciedla, co "wybiera" z ludowego świata takie tematy, które zostały wyodrębnione przez kolektyw i umiejscowione w ramach aktualnego, społeczno kulturo- �Recenzje 213 wego systemu świadomości. Dlatego każdy obiekt folklorowy stanowi jedno, typOI':o artystyczne ujęcie tego, co w świecie ludowym ma nieskończoność powtórzeń (temat nie rodzi się raz, temat rodzi się nieskończenie wiele razy). Stąd w centrum folklorowej uwagi znajdują się typy tematów (balladowych, epickich, bajkowych itp.) tworzących systemy o właściwych im artystyczno-treściowych strukturach. Dlatego każdy obiekt folkloru jest rozumiany tylko w danym systemie i dzięki niemu. 4. Twierdzenie, że folklorowe procesy ewolucyjne, zachodzące w danych etnosa ch - są niepowtarzalne, posiada podstawową wagę dla historyczno-typologicznej teorii folkloru. Według tego twierdzenia każdy folklor etniczny posiada i przechowuje ślady własnych etapów rozwojowych, on także określa ramy ogólnych, międzyetnicznych powtarzalności. Dzięki temu daje się zauważyć, że to, co w jednym folklorze stało się już tylko znakiem przeszłości - w drugim żyje pełnią aktualności. Dzięki takim faktom powstaje możliwość rekonstrukcji ewolucyjnych procesów poszczególnych folklorów i folkloru w całości. W tym celu typologia bada więc polietniczne (a nie bietniczne) systemy i procesy folklorowe narodów o kulturowej i językowej więzi genetycznej (np. Polacy-Słowacy-Czesi), narodów o długotrwałym oddziaływaniu kulturowych grup etnicznych (np. Bałkany, Karpaty, Kaukaz), oraz narodów o więzi kontaktowej (np. Węgry-Rumunia, BułgariaGrecja). W badaniach polietnicznych typologia nie respektuje już granic geograficznych, chronologicznych i etnicznych. Nakładając na siebie systemy etnicznych folklorów ujawnia tożsamości lub różnice w postaci brakujących ogniw lub nadmiaru elementów. Ujawnia w ten sposób luki w ewolucyjnym łańcuchu oraz zyskuje materiał nadający się do ich wypełnienia. 5. Typologiczna analiza zakłada badanie folkloru w ścisłym związku z etnograficznymi realiami bytu (obrzędami, instytucjami), stanowiącymi wyraz typowych uogólnień kolektywnej świadomości. Ta sfera ludowego bytu dostarcza folklorowi odpowiednich modeli, gotowych, strukturalno treściowych wzorców dla artystycznych przedstawień. Z drugiej strony potwierdza folklor ową tradycję, ponieważ typowe sytuacje, stosunki, konflikty zostały już kiedyś przekształcone w artystyczne formy najwcześniejszych gatunków. Oczywiście nie ma tu mowy o prostym przejściu ani bytu w folklor, ani tradycji folklorowej w folklor aktualny. Przekształcenie dokonuje się za pośrednictwem świadomości folklorowej, wyrażającej się w typowych obrazach, motywach, tematach. Przeniesiznie treści i znaczeń ze sfery bytu w sferę folkloru lub ich modyfikacja w sferze samego folkloru, są możliwe tylko dzięki temu, że oba światopoglądy - "bytowy" i "folklorowy" mają charakter semiotyczny. 6. Typologiczne analizy gatunków są w stanie początkowym. Zmierzają one do wyjaśnienia węzłowych problemów genezy, historii gatunkowych systemów, właściwości artystycznych, relacji z rzeczywistością. Badania uwzględniają fakt, że tekst-utwór-gatunek to trój poziomowa jedność systemowa oraz że wariantywność jest uniwersalną cechą zjawisk folkloru. Dalej, że nie istnieje tekst pierwotny ani dążenie: od wariantu do pełnego tekstu. Utwór żyje całością wariantów i on to właśnie stanowi podstawę gatunkowo typologicznych uogólnień. Jeśli terminem tradycja określić względnie stałe, dziedziczone wzorce i formy ludowej egzystencji, to folklor stanowi na danym etapie odpowiednik tej tradycji. W swoich artystycznych formach nie tylko przechowuje jej świadomość, ale przekształca się wraz z nią. Dlatego wyraziste ramy gatunków właśnie w odniesieniu do tradycji pozwalają określać etapy procesu folklorowego. Rozwój gatunkowy najprawdopodobniej przebiegał w dwojakim procesie transformacji i ewolucji. Gatunek �214 Recenzje powstawał na drodze długich przemian transformacyjnych, w których brały udział elementy o charakterze pozaartystycznym (obrzędy, rytuały itp.), oraz artystycznym (formy wyrażania). Aktualnie znane systemy gatunkowe są zamknięte, świadczące o tym, że proces, który je kształtował, był względnie jednolity. Jednakże gatunki archaiczne, które znajdują się w niektórych systemach, świadczą o różnych stadiach przerywania się transformacji, krzepnięcia formy danego gatunku i rozpoczęcia się procesu ewolucji, nie naruszającej już danej struktury. Typologiczno-stadialne: powtarzalność gatunkowych systemów etnicznych daje pewną nadzieję na zrckonstruowanie poszczególnych gatunkowych łańcuchów rozwoju od najprymitywniejszych form, do złożonych gatunkowych struktur i ich wewnętrznej ewolucji. 7. Dla dopełnienia obrazu typologii historyczno-porównawczej autor dodaje jeszcze uwagi na temat folklorowego historyzmu. Pod typologią tego zjawiska rozumie on występujące w danych artystycznych formach zasady poznania i odbicia historii, widzianej jako całokształt działalności kolektywu związanej z rozwojem społecznym. Tak rozumiany historyzm określa treść i strukturę folkloru, on z kolei wyraża świadomość kolektywu, jest znakiem jego pamięci i dążeń. Jednakże folklorowa świadomość (artystyczna świadomość) wtopiona jest w tradycyjne formy dalekiej przeszłości. W swojej podstawie jest więc dorealistyczna. a w chwili gdy realizm zaczyna funkcjonować jako kategoria sztuki, staje się nierealistyczna. Dlatego badanie świadomości folklorowej wymaga badania praw artystycznego odzwierciedlania historii, tj. w fantastycznych, umownych, hiperbolicznych itp. formach, kształtujących obrazy rzeczywistości w idealnym planie. Powszechne prawo folklorowej powtarzalności, które odkryto dzięki metodologii historyczno-typologicznej, stawia przed folklorystyką nowe zadania: 1) zbadanie genezy wczesnych form folkloru, 2) odkrycie praw rozwoju gatunków, 3) całościową rekonstrukcję rozwoju folkloru, na podstawie różnostadialnego materiału różnych narodów. Ogólnie mówiąc - zbadanie folkloru w najszerszym aspekcie. W węższym zaś - zbadanie konstrukcji systemów artystycznych, jako zjawisk ludowej kultury duchowej. Jadwiga JagieHo linguistique, agronomique et economique d'uT!. Recherche cooperative sur programme, organisee par Ie Centre national de la recherche scientifique avec Ie concours de divers laboratoires scientifiques; T. 1 Geographie. Agronomie. Sociologie economique, Editions du CNRS, Paris 1970, s. 310; T. 2. Ethnologie historique. Transhumance ovine, Paris 1971, s. 318; T. 3 Ethnologie contemporaine l. Communautes vitlageoises. Vie d.omestique, Paris 1972, s. 336; T. 4 Ethnologie contemporaine II. Montagnes. Therapeutique. L' Aubrac d Paris, Paris 1973, s. 302; T.5 Ethnologie contemporaine III. Litterature orale. Musique. Danse, Paris 1975, s. 382. L'Aubrac, etablissement etude ethnologique, humain. Obszerna monografia Aubrac - górskiego regionu w środkowej części Masywu Centralnego, obejmującego Monts Aubrac położone w trójkącie, którego ramiona stanowią doliny rzek Truyere i Lot oraz masyw Margeride - jest największym z dotychczasowych osiągnięć we Francji w zakresie interdyscyplinarnych badali monograficznych. Z planowanych 7 tomów ukazało się dotychczas 5, o łącznej objętości 1648 stron. Zawierają one liczne materiały pomocnicze i uzupełniające, w tym �Recenzje 215 229 ilustracji, 263 tabele, 92 mapy, 76 wykresów i przedstawień graficznych oraz 44 rysunki. Poszczególne, opracowane przez 46 autorów, tomy monografii obejmują następujące zagadnienia: t. 1 środowisko naturalne, agronomia, ekonomika a społeczeństwo: t. 2 podstawy etnologii historycznej, transhumancja owiec; t. 3 społeczności lokalne i gospodarka agro-pasterska, życie domowe; t. 4 pastwiska górskie, medycyna ludowa, migracje do Paryża; t. 5 literatura ludowa, muzyka i zjawiska paramuzyczne, tańce ludowe. Monografia Aubrac stanowi wynik tzw. Recherche cooperative sur programme nr 28 - RCP Aubrac, zainicjowanych i koordynowanych przez CNRS, a prowadzonych w latach 1963-1966. Badania miały charakter wyrażnie interdyscyplinarny. Brały w nich udzial różne instytucje naukowe, przede wszystkim Centre d'Ethnologie franc;aise, Centre de recherches ethnologiques oraz Institut national de la recherche agronomigue. W pracach badawczych uczestniczyło ponad 40 naukowców, reprezentujących {'tnologię, socjologię, historię, geografię, dialektologię, agronomię, zootechnikę i ekonomię. Projekt badań opracował G. H. Riviere przy współpracy A. Leroi-Gourhana, a bezpośrednie nad nimi kierownictwo sprawowali C. Jest, C. Parin, A. Fel oraz C. Marcel-Dubois. Efektem badań, obok recenzowanych tu tomów, było m. in. zebranie 987 obiektów muzealnych, 2 rękopisów oraz wykonanie 442 rysunków. 9570 fotografii i materiałów do ok. 15 filmów dokumentalnych. Monografia Aubrac należy do opracowań, które znaczą rozwój francuskiej humanistyki, w tym i etnologii. Jego kierunek zmierza do ujmowania badanych zjawisk w szerokich historyczno-kulturowych i społeczno-ekonomicznych uwarunkowaniach. co możliwie jest jedynie przy podejmowaniu zespołowych badań interdyscyplinarnych. RCP Aubrac były jednymi z pierwszych tego typu we Francji. Ich podstawowym założeniem metodologicznym, co znalazło również szerokie odzwierciedlenie w opracowanej monografii, było dążenie do możliwie pełnej koordynacji gromadzonych informacji i ich uzupełnianie poprzez różne dyscypliny. Założenie drugie polegało na skupieniu całości problematyki wokół zasadniczego ella analizowanego obszaru zagadnienia podstaw gospodarczych, tzn. hodowli i podporządkowaniu poszczególnych opracowań właśnie temu aspektowi. Z tego względu monografię Aubrac możemy zaliczyć do typu monografii z problemem wiodącym. Wreszcie, wyraźnie zaznaczone w pracy, założenie trzecie polegało na traktowaniu badanej rzeczywistości zarówno w wymiarze współczesności, jak i przeszłości. Celem pierwszego jest ukazanie realiów w ich strukturalno-funkcjonalnych powiązaniach (ethnologie contemporaine), a drugiego wyświetlenie i analiza dawnych struktur społecznych, kulturowych i techniczno-ekonomicznych (ethnologie historique). Z tych powodów w monografii wykorzystano, obok zgromadzonych różnorodnych materiałów terenowych, również archiwalne. Zawarty w 5 tomach materiał daje niezwykle interesujący, kompleksowy obraz przeszłości i współczesności Aubrac - jednego z najbardziej tradycyjnych jeszcze regionów Francji - jego podstaw gospodarczych oraz żyda i kultury jego mieszkańców. Górski region Aubrac, o średniej wysokości 1000 m, obejmuje 26 gmin należących do 3 departamentów: Aveyron (U), Lozere (13) i Cantal (2). Ogólna liczba ludności wynosiła w 1966 r. 10383, 16 z gmin miało mniej niż 400 mieszkańców, a tylko jedna przekraczała 1000. Z punktu widzenia podstaw gospodarczych Aubrac wyróżnia się zdecydowaną dominacją hodowli bydła, opartej głównie na wypasie na górskich pastwiskach. Ich �316 Recenzje szeroka strefa łącznie z łąkami stanowi średnio 97"," użytkowanej ziemi. W przeciwieństwie do naturalnych pastwisk alpejskich i pirenejskich, aubrackie powstały w wyniku działalności człowieka poprzez wyręb lasu na poziomic 1000-1400 m, co umożliwia ich wykorzystywanie nie przez 3, a !) miesięcy. Obszar Aubrac został zaludniony w okresie średniowiecza, a w jego zagospodarowaniu i wyrębie lasów najważniejszą rolę odgrywały aż do 1789 r. dwa duże opactwa: Aubrac (założone \". 1120 r.) oraz Bonneval (1147). Pastwiska ujęte zostały w system dużych jednostek gospodarczych - montagnes oraz wielkich gospodarstw agro-pasterskich, co wyróżniało Aubrac zarówno od północnej Francji, jak i reszty Masywu Centralnego (dzierżawa, parcelacja). Drugi z biegunów struktury społeczno-ekonomicznej Aubrac stanowiły społeczności wiejskie. Były one zapleczem rak GO sezonowej pracy przy letnim wypasie, uprawie zbóż i transporcie. Mniejsze niż na innych terenach zależności feudalne przyczyniły się do ich względnie autonomicznego rozwoju, opartego m. in. o istnienie dóbr gminnych. Jeszcze w l86~ r ten rodzaj własności w części Aubrac zbliżał się do 300/0 (w całej Francji 8"/0). Do XX w. Aubrac stanowił pod względem ekonomicznym region względnie samowystarczalny. Wiejskie społeczności prowadziły gospodarkę autarkiczną. Pewną autonomię Aubrac zawdzięczał istnieniu zespołu działających manufaktur i rzemiosł, których gwałtowny zanik nastąpił w pel. XX w. (w 1962 r. mniej niż 10°," ludności czynnej zawodowo). Od pocz. XX w. dawna wielokierunkowa produkcja rolna stopniowo przekształciła się w hodowlę bydła (w 1962 r. 90"/" hodowanych zwierząt). Przyczyniły się do tego zarówno warunki naturalne, jak i rozwój rasy Aubrac, doskonale zaadaptowanej do wydłużonego pobytu na pastwiskach w surowym klimacie. Specjalizacja \Ii hodowli bydła rogatego współwystępowała z cofaniem się hodowli owiec i upra\vy zbóż. Ta ostatnia zajmuje obecnie od 0,1 do 12,5"10 powierzchni (okres wegetacyjny trwa od kwietnia do października). Gospodarstwa stanowią w większości własność użytkownika, część jest dzicrża~··iona w systemie fermage, nielicznie metayage. 5;3% gospodarstw posiada mniej niż 25 ha, część przekracza 100 ha. Prawie 50"/0 z nich liczy tylko 1-2 osób. System gospodarowania i hodowli należy nadal do tradycyjnych i pozbawiony jest cech wraźnej kalkulacji ekonomicznej, jakkolwiek zapoczątkowane zostały procesy modernizacji. Najważniejsze znaczenie w gospodarce hodowlanej posiadają górskie pastwiska. 303 montagnes, o powierzchni ponad 20 tys. ha, należy do 250 gospodarstw (7 jest własnością gminy). Wypasają na niej bydło aź 102 gminy i stąd Aubrac określany jest jako "bassin d'alimentation" (w samym Aubrac 55 tys. bydła). Rozpoczynający się 25 maja (zakończony 13 października) wypas posiada dwie formy: 1) tradycyjny wypas połączony z produkcją mleczną i serowarstwem (w 1964 r. na 57. montagnes), wymagający stałego nadzoru i pracy ekipy 2 - 6 buronniers (W 1900 r. 1100, w 1965 tylko 130), sezonowo mieszkających w pasterskich domach - buron; 2) zdecydowanie upowszechniający się wypas nastawiony na produkcję mięsną, bez stałego nadzoru stad. Aubrac stanowiło niegdyś ważny obszar transhumancyjnej hodowli owiec, pochodzących głównie z Dolnej Langwedocji. Ostatnia w Aubrac transhumal1l:ja odbyła się w 1965 r. i brało w niej udział jedynie 1000 owiec (w 1955 - 45 tys.). Przepęd następował na trasie ponad 100 km z wysokości ok. 300 m do 1300 m. Przyczyny upadku tego typu hodowli owiec leżą przede wszystkim w ekonomicznym rozwoju Langwedocji. Wiejskie społeczności Aubrac wyróżnia ich wewnętrzna struktura i małe rozmiary. Społecznością lokalną nie jest tu jak na innych obszarach Francji gmina �Recenzje (commune), ale jednostka dużo mnIeJsza, licząca niekiedy kilkadziesiąt osób \Vies (village), w sensie nadawanym temu terminowi w całym regionie (tzn. przysiółka, lub wioski hammeau), bądż grupa wsi odpo'wiadająca części gminy \V pojęciu administracyjnym. Posiadane przez te społeczności i wspólnie użytkowane dobra gminne (biens communaux) są w istocie dobrami wsi lub kilku wsi (biens sectionnaux). Stanowią ważne uzupełnienie areału prywatnej własności. Budownictwo Aubrac jest jeszcze w dużym stopniu tradycyjne, ok. 50"/0 stanov.'ią domy budowane w okresie 1871-1939, ok. 47% ma 1 lub 2 izby, a 42"/0 doml'n': nie posiada bieżącej wody. Tradycyjny aubracki dom, kamienny i parterowy, kryje pod wspólnym dachem część gospodarczą i mieszkalną. Jej ośrodek stanowi wspólna izba (saHe commune), z otwartym ogniskiem, o ścianach pokrytych rodzajem boazerii, w której wnękach znajdują się 1-3 zasłonięte łóżka oraz szafy. Powtarzającymi się elementami umeblowania jest również serwantka, wiszący zegar oraz stół z ławami lub krzesłami. W izbie tej dokonują się wszystkie podstaWO\VC funkcje życia rodzinnego. Od pocz. XX w. Aubrac stanowi! region wyrażnie wyludniający się (w końcu XIX w. ok. 18 tys. mieszkańców). Występuje zjawisko starzenia się ludności. Wskaźnik poziomu wykształcenia należy do najniższych we Francji. Pierwotnie skierowana na południe, od pocz. XX w. migracja zmierzała na północ, głównie do Paryża (stała i sezonowa). Jej przyczyny leżały głównie w płaszczyżnie ekonomicznej. W Paryżu emigranci z Aubrac wykonywali najczęściej zawód węglarza lub kelnera. Przejawem silnej więzi terytorialnej są powstałe w Paryżu regionalne towarzystwa (Amicales d'Aubrac), pełniące również ważną funkcję adaptacji do środowiska wielkomiejskiego. Ruch migracyjny jest zjawiskiem stałym i przewaźają w nim obecnie kobiety. Tradycyjna kultura ludowa Aubrac ukształtowała się w ścisłej zależności od warunków naturalnych oraz społeczno-ekonomicznych. Główny na nią wpływ wywarł typ agro-pasterskiej gospodarki. Wskutek stałego odpływu młodzieży, tradycyjna kultura utrzymuje się głównie w środowisku ludzi starych. Niegdyś bardzo rozwinięta ludowa medycyna i weterynaria znajdują się na drodze zaniku, jakkc·lwiek utrzymuje się jeszcze nadal charakterystyczna w leczeniu specjalizacja (od ran, złamań, wrzodów, upuszczania krwi itd.). W zakresie treści folklorystycznych Aubrac nie wytworzył form charakterystycznych wyłącznie dla tego obszaru. Większość elementów jest wspólna dla całegn NJ:asywu Centralnego. Tak jest z wątkami w literaturze ludowej, w której szczególnie powszechne są motywy wilka, diabła i czarownic. Wśród instrumentów muzycznych występują terkotki, grzechotki, dzwonki, bębenki, liry korbowe, piszczałki, dudy i akordeony. Muzyka o formach prostych i złożonych wykonywana jest prawie wyłącznie przez mężczyzn. Wśród tańców wyróżnia się bouree, tańczony w 2 lub więcej osób, fornijaire, bardzo popularny na pocz. XX Vi., crousade oraz montagnarde. Przedstawiona wyżej, w sposób bardzo ogólny i raczej formalny, charakterystyka regionu Aubrac, posiada w monografii niezwykle drobiazgowe i obszerne omówienie. Wykorzystanie wszystkich dostępnych materiałów, środków i metod, przy równocześnie całościowym spojrzeniu na analizowaną rzeczywistość, dało w efekcie w pełni przejrzyste i zarazem dopełniające się w poszczególnych częściach ;Jrracowanie. Uwagę zwraca materiał uzupełniający w postaci licznych aneksów, zest3,vień bibliograficznych, wykresów, tabel oraz doskonałej jakości ilustracji. Wśród nich wyróżnia siG zastosowanie, w części poświęconej literaturze ludowej, pełnych �218 Recenzje ekspresji poklatkowych zdjęć taśmy filmowej, przedstawiających ludową narr<ltorkę. Podobnych prób nowego rozwiązania niektórych technicznych problemów związanych z badaniami społeczno-kulturowymi znaleźć można w tej pracy więcej. Monografia Aubrac nie jest jednak pozbawiona pewnych usterek. Nie zawsze w pełni logiczna wydaje się kolejność poszczególnych jej części. Nie określono w precyzyjny sposób granic regionu, zaliczając do niego 20, 26 lub 30 gmin, w zależności od rozpatrywanego zagadnienia. T. 3 dotyczący kilku społeczności lokalnych Aubrac prezentuje raczej wzajemnie uzupełniający się niż porównawczy materiał, co w pewnym stopniu utrudnia możliwość określenia celowości doboru tych społeczności do badań i ich reprezentatywności dla całego regionu. Dziwić może brak szerszego omówienia budownictwa, które nie zostało u\Vzglęjnione również w zapowiadanych 2 dalszych tomach (znajdują się tam m. i1l. zagadnienia związane z serowarstwem, narzędziami i technikami rolnymi, ubojem bydła i zróżnicowaniem dialektycznym oraz podsumowanie i indeksy). Mimo tych nielicznych niedociągnięć, wielotomowa praca o Aubrac może stanowić rodzaj modelu badań monograficznych w Europie, w mniejszym stopniu ze względu na specyfikę regionu - dla problematyki badawczej, a bardziej dla konkretnych rozwiązań metodologiczno-metodycznych. Jest w każdym razie ważnym argumentem w toczących się dyskusjach o monografiach regionalnych. Jacek R. Gubert, .del Trentino L'identijicazione Alto-Adige, etnica. Indagine socio~ogica in BednaTski un'aTea p~urilingue Udine 1976, ss. 520, res. niem. Obszerne studium Renzo Guberta, profesora uniwersytetu w Trento, zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na szczegółowy problem, którego bezpośrednio dotyczy, lecz także ze względu na pewne bardziej ogólne wnioski, które można odnieść do współczesnych procesów etnicznych w Europie. Stanowi ono opracowanie wyników badań nad współczesnym stanem i tendencjami zmian odrębności etnicznych na pograniczu niemiecko-włoskim w prowincji Górna Adyga, nazywanej przez Niemców i Austriaków Południowym Tyrolem. Jej południowa część zamieszkała jest przez Włochów, północna zaś przez Niemców tyrolskich, Włochów i mniej licznych Ladynów. Dorzecze górnej Adygi, podobnie jak reszta Alp, zasiedlone było za c~asó\V rzymskich przez zromanizowaną, miejscową ludność. Po dawnej jedności językowej romańskiej pozostały we wschodniej części Alp 3 małe grupy językowe: retoromańska w .szwajcarii oraz ladyńska i friulska w Alpach włoskich. Począwszy od V w. wdzierały się w alpejskie doliny fale ludności germańskiej, szczególnie zaś, od okresu karolińskiego, południowi Bawarzy. Ekspansję elementu niemieckiego ułatwiły epidemie, które w średniowieczu wyniszczyły znaczną część ludności ladyńskiej. Proces asymilacji Ladynów przez Niemców trw<lł aż do XVIII w., a germanizacji uległ obszar aż po Trydent (Trento). Od końca XVI w. zaczęło się nieznaczne przesuwanie elementu włoskiego ku północy, lecz dopiero po odłączeniu Górnej Adygi od Austrii po I wojnie światowej (1919) :lastąpiła znaczna imigracja Włochów z sąsiednich terenów, wywołana głównie względami ekonomicznymi. Włosi ci osiedlili się w większości w miastach. W cza- �• Recenzje 219 sie II wojny światowej nieco Niemców przeniosło się na północ, do Rzeszy. Przynależność omawianego obszaru do Włoch i nacisk demograficzny ludności włoskiej wywołał silną reakcję obronną ze strony mniejszości niemieckiej, popieranej także z zewnątrz (zwłaszcza z Bawarii), powodując duże napięcia w stosunkach niemiecko-włoskich, zwłaszcza z początku lat 60-tych XX w. W tej sytuacji również u Ladynów pogłębiła się świadomość odrębności etnicznej. Zadaniem wspomnianych badań, przeprowadzonych przez Instytut Socjologii Międzynarodowej w Gorycji, było stwierdzenie, jakie są obecnie skutki oddziaływania rozwoju cywilizacyjnego na stosunki etniczne i międzyetniczne w Górnej Adydze. Badaniami objęto obszar włosko-niemiecki w prowincji Bolzano (Bozen), w tym podobszar wiejski, zamieszkały przez ponad 10 tys. Włochów, prawie 50 tys. Niemców i niespełna 0,8 tys. Ladynów, podobszar miejski - 89 tys. Włochów, 26 tys. Niemców i 0,4 tys. Ladynów oraz podobszar ladyński z 7,6 tys. mieszkańców, przeważnie Ladynów i drugi obszar ladyński podobnej wielkości w prowincji Trento. Razem badany teren zamieszkuje ponad 190 tys. osób, tj. mniej niż 25010ludności całej prowincji Górna Adyga. Wybrano spośród tej ludności przez próbkę losową 456 osób, tj. po ok. 75 z 6 podstawowych kategorii (Włosi z miast i wsi, Niemcy z miast i wsi oraz 2 grupy Ladynów), z którymi przeprowadzono wywiady oparte na obszernym kwestionariuszu. Reprezentacja nie była jednakowa dla każdej grupy, najpełniejsza dla Ladynów (ok. 1010całej zbiorowości), najslabsza dla Wlochów (niespełna 0,2010).Każda z 6 próbek była zróżnicowana w stosunku do miejsca zamieszkania, wieku i płci, pominięto zaś różnicujący wpływ wykształcenia i zawodu dla doboru próbek. Wywiadów dokonywali przedstawiciele tych samych grup etnicznych, do których należeli zapytywani. Starannie przygotowane i przeprowadzone badania wykonano w 1973 i 1974r. Uczestniczył w nich stosunkowo duży zespół badaczy, złożony z ok. 20 osób, pracowników naukowwych, nauczycieli i studentów. Książka zawiera bardzo szczegółowe omówienie badań i analizy ich wyników, a więc kolejno założeń teoretycznych, metody uzyskiwania danych i odpowiedzi na kwestionariusz, następnie zawiera analizę czynników określających sytuację etniczną oraz omówienie grup i kategorii społecznych. W aneksach zamieszczony został (I) pełny tekst kwestionariusza badawczego w wersjach włoskiej i niemieckiej (każda ma 154 skategoryzowane pytania, 15 stron), następnie (II) zestaw modeli czynnikowych oraz (III) matryce współczynników korelacyjnych. Pomijając szczegółowe omówienie treści książki warto się zatrzymać przy bardziej ogólnych stwierdzeniach i wnioskach autora. Poczucie przynależności etnicznej przejawiło się najsilniej wśród grupy niemieckiej, najsłabiej wśród Ladynów. U Niemców też większe znaczenie wykazały "obiektywne" (urodzenie), u Włochów zaś "subiektywne" kryteria przynależności etnicznej. Niemcy wykazywali także znacznie większy niż Włosi dystans w siosunku do innych grup etnicznych, zwłaszcza do włoskiej, podobnie jak północni Ladynowie. Dla ochrony swej odrębności rozwijali Niemcy, a także północni Ladynowic, działalność kulturalną wewnątrz swych grup, podczas gdy Włosi okazali się bardziej skłonni do dialogu i współdziałania z innymi grupami etnicznymi. Obie podstawowe grupy doceniają współpracę interetniczną (choć Niemcy z pewną rezerwą) i potrzebę dwujęzyczności. Słaba stosunkowo okazała się integracja z pailstwem włoskim, gdyż nawet ci Włosi, którzy wyżej cenili rozmaite aspekty życia w Austrii niż we Włoszech, okazali się tak samo liczni, jak ich rodacy wyżej oceniający swój kraj. �• 220 Recenzje Analiza determinant przynależności etnicznej pozwoliła autorowi na stwierdzenie m. in., że siła poczucia przynależności etnicznej i nastawienie wobec gruf zewnętrznych nie są tak silnie uzależnione od siebie, jak tego pierwotnie oczekiwano. Przyjmuje się pewną tolerancję wobec zachowań innych niż uznane zu właściwe dla swej grupy etnicznej. Występuje też na badanym terenie wyraźna zależność między izolacjonizmem etnicznym a takimi cechami osobniczymi, jak zaawansowany wiek, niski poziom wykształcenia, zamieszkanie na wsi, mała ruchliwość przestrzenna. Wpływy cywilizacyjne sprzyjają nie tylko rozwijaniu kontaktów interetnicznych, lecz także umacnianiu wewnętrznych więzi w grupach etnicznych. Gdy grupa mniejszościowa ma zapewnioną dominację na swym terenie, wówczas łatwiej wytwarzają się w niej postawy tolerancyjne i pluralistyczne. Obie duże grupy, włoska i niemiecka, stanowią na badanym obszarze systemy o strukturze zorientowanej na trwanie stosownie do mechanizmów, jakie dopuszcza obecna sytuacja polityczna. Znacznie słabsza jest grupa ladyńska, bardziej podatna na wpływy zewnętrzne. Wyrażniej zaznacza się tu proces swoistego folklorY7.0wania własnej odrębności etnicznej: Autor stwierdza ogólnie, że przynależność etniczna zachowuje nadal bardzo istotne znaczenie na etnicznie mieszanych terenach. Trudno jest przy tym orzec mu, czy widoczne współcześnie w północnych Włoszech, jak i w innych krajach Europy, "obudzenie się mniejszości" ograniczy się do działań na płaszczyźnie kulturalnej przez umacnianie swych kulturowych odrębności i oryginalności, czy też sięgnie głębiej, do układów społeczno-gospodJTczych. Wnioski z omawianej książki mają niewątpliwie poważne znaczenie cHa refleksji etnografa nad sprawą współczesnych różnic kulturowych na terenach etnicznie pogranicznych i mieszanych. Wyniki badań włoskich socjologów na pograniczu kilku etnosów: włoskiego, niemieckiego, ladyńskiego, friulskiego oraz słoweńskiego i chorwackiego wskazują, że poczucie różnic etnicznych nie maleje, pomimo narastającego impaktu kultury powszechnej i masowej oraz pogłębiania się uniformizmu cywilizacyjncgo. Nasuwają się w związku z tym pytania, jaką rolę odgrywa w tym własne, regionalne dziedzictwo kulturowe poszczególnych grup narodowościowych, w tym ich tradycja, jaką zaś wpływy kultur ogólnonarodowych. W jakich konkretnie zachowaniach, postawach i sytuacjach przejawiają się owe uwarunkowania i w jakim stopniu wpływają na nie przedziały klasowe. Odpowiedzi na te i podobne pytania mogłyby zapewne dostarczyć badania przeprowadzone metodami bliższymi etnologii. Zamierzenia badawcze Instituto di Sociologia Internazionale w Gorycji wskazują na rozwijanie badań i w tym kierunku. Edward "Ethnomedizin" (Ethnomedicine, Zeitschrift fUr interdisziplinare Hamburg, Bd. 2, H.1/2, 3/4, 1972-1973; Bd. 3, 1/2, 3/4, 1974-1975, Pietraszek Forschung. W dziale artykułów podwójnego zeszytu 1/2 na pierwszym mIeJSCU znajdujemy rozprawę V. J. Brondegaarda, Artemisia in der gyniikologischen Volksmedizin, w której autor omawia ziołowe leki ginekologiczne stosowane w starożytności i współcześnie u wielu ludów. W kolejnym artykule, Skalpieren in Europa, Alfred Dieck analizuje bogaty materiał kraniologiczny i stwierdza fakt sporadycznego �321 Recenzje ,kalpowania, począwszy od odległych epok archeologicznych do średniowiecza. Autor przeprowadza wstępną klasyfikację motywacji tych zabiegów. W artykule The Practice of a Jaipur Midwife autorka, Marcha Tatkon, opisuje swoje doświadczenia z asystowania hinduskiej położnej oraz podaje informacje o stosowanych sposobach leczenia zaburzeń miesiączkowania i praktykach przerywania ciąży. Autorka podkreśla wartość takiej techniki badawczej w studiach nad medycyną ludową. W kolejnym artykule, Magische Therapie in Nepal, Sigrid Knecht analizuje nepalskie praktyki terapeutyczne, które wykształciły się pod wpływem doktryn buddyjskich, hinduistycznych oraz miejscowych praktyk szamańskich. Autorka w swej analizie opiera się na własnych badaniach terenowych i przekazach pisemnych. Następnie Werner H. Stocklin analizuje z etnomedycznego punktu widzenia chorobę "kuru" występującą na Nowej Gwinei. Inge von Wedemeyer w artykule Mais, Rausch- und IIeilmittel im Alien Peru omawia znaczenie, jakie w starożytnym Peru przywiązywano do kukurydzy, jako środka odurzającego i leczniczego. Ostatnim artykułem w tym dziale jest obszerna rozprawa Horsta H. Figge, Zur Wirkweise magischer Praktiken, w której autor na przykładzie brazylijskiej religii Umbanda przedstawia stosowane praktyki magiczne oraz społeczną interakcję między "kapłanem" a osobą poddawaną zabiegowi. W dziale "Dyskusje" zamieszczono trzy komunikaty na temat społecznego znaczenia medycyny rehabilitacyjnej oraz dwa krótkie artykułyetnomedyczne. Pierwszy z nich, pióra Elfriede Grabner, jest uzupełnieniem do artykułu M. M6ckli-von Seggern, Die Gemse in der Volksmedizin des Alpenlandes, zamieszczonego w pierwszym tomie "Ethnomedizin". W drugim, Some Goals for Ethnomedicine, George Simeon uzasadnia celowość stworzenia systematycznego programu badań etnomedycznych. Przeprowadza rozdział między dwiema, odrębnymi jego zdaniem, subdyscyplinami - etnomedycyną i antropologią medyczną. Autor postuluje wprowadzenie kursu medycyny i specjalnego podręcznika dla studentów antropologii zainteresowanych etnomedycyną. Sugeruje również przygotowanie dla niespecjalistów podręcznika dla zbierania danych etnomedycznych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajdujemy ciekawy indeks zagadnień do tematu: zabobon, religia, nauka, zestawiony przez Riidigera Vossen z Muzeum Etnograficznego w Hamburgu. Autor zwraca się z prośbą do czytelników o dostarczanie materiałów do przedstawionych zagadnień, celem opracowania ich przez powołany zespół specjalistów. Poza tym zeszyt, jak zwykle, zawiera obszerny przegląd książek i czasopism oraz komunikaty niemieckiego stowarzyszenia Arbeitsstelle fUr Ethnomedizin. W zeszycie 3/4 w dziale artykułów zamieszczono: pracę Ludwiga Brandl, A Short History of Ethnomedicine in Tropical Africa, w którym autor przytacza dane żródłowe, poczynając od Herodota, dotyczące sposobów leczenia - zarówno empirycznych, jak i magicznych stosowanych przez ludność tubylczą Afryki tropikalnej. Kolejny artykuł J. A. ValSika i F. H. Hussiena, Popular Medicine and 7raditional Mutilations in Egyptian Nubia, składa się z trzech części. W pierwszej autorzy omawiają tradycyjne metody leczenia przez nacinanie i wypalanie oraz magiczne praktyki "medycyny prewencyjnej" - noszenie amuletów. W drugiej części omówiono okaleczenia kosmetyczne, natomiast w trzeciej F. H. Hussien informuje o praktykach okaleczeń narządów płciowych dziewcząt u trzech grup Nuba oraz omawia opinie tubylców na temat celowości tych zabiegów. W kolejnym 3rtykule, JJisease Concepts in Addis z pacjentami and Medical Practices in Relation to Malaria among Fever Cases autor, Helmut Kloos, na podstawie wywiadów przeprowadzonych ambulatoriów analizuje tradycyjne i współczesne koncepcje przyczyn Abeba, �2:32 Recenzje malarii, jej zapobiegania i leczenia. Autor nie stwierdza korelacji między pochodzeniem etnicznym i statusem społecznym a stopniem zachowywania tradycyjnych koncepcji i praktyk. Artykuł Petera M. Ladigesa, Der Feuerlauf auf la Reunion 1.£nd eine Sammlung anderer Zeugnisse, poświęcony jest związanemu z praktykami kultowymi chodzeniu po rozżarzonych węglach. Autor spotkał się z tym zjawiskiem na wyspie Reunion w związku z kultem hinduistycznej bogini Kali i opisał szczegółowo praktyki tego kultu. Jako materiał porównawczy przytoczono tu również podobne praktyki z innych terenów, m. in. z Bałkanów. Kolejna pozycja to praca H. C. Shukla'a The Fundamenta! Doctrine of Indian Medicine on Human Variation. Na tle doktryn filozoficznych Sankhya Yoga i Nyayavaisheshic, na których opiera się medycyna indyjska, autor przedstawia charakterystykę podstawowych typów psychosomatycznych według systematyki trzech indyjskich myślicieli. Artykuł Joachima Sterly, Socia! Context of Epidemic Syphilis in the Chimbu District, New Guinea prezentuje społeczne i kulturowe podłoże kiły, przyniesionej do interioru Nowej Gwinei ok. 1969 r. po zbudowaniu autostrady górskiej. Sterly rozpatruje tradycyjne wzory społeczne oraz nowe czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu choroby. Przedstawia tubylcze koncepcje odnośnie chorób wenerycznych oraz podaje sugestie metod zwalczania tych chorób. Choroby i środki lecznicze Nowej Gwinei są przedmiotem obszernego artykułu, Kmnkheiten und Heilmittel in Bismarck Gebirge und am Wahgi-F/uss im Hoch!and von Neu-Guinea, pióra Heinricha Aufenangera. Autor przedstawia obszerny zestaw chorób oraz tradycyjnych sposobów ich leczenia. Omówione zostały również metody profilaktyki i rehabilitacji oraz zapobiegania działaniom magicznym. Hubert Fichte prezentuje bardzo interesujący artykuł Abb. Anmerkungen z!/. den rituellen Pflanzen der afrobrasilianischen Religionsgruppe. Autor przedstawia w nim szereg nowych informacji na temat roślin stosowanych w czynnościach rytualnych religii aIrobrazylijskich, a jednocześnie zamieszcza wiele cennego materiału na temat praktyk takich religii, jak: Revival, Candomble, Macumba, Caboclo. Vaudou czy Santeria. Autorowi udało się dotrzeć do doskonałych informatorów zielarzy i kapłanów i przez pewien czas z nimi współpracując gromadzić wiadomości. Ostatnia pozycja w tym dziale to The Road of Life: Report of a Visit by a Navaho Seer Ernsta Benz i Karla Luckert. W omówieniu tradycyjnych metod działania i zakresu kompetencji wróżbiarzy, diagnostów i znachorów Navaho, autorzy przedstawiają szczegółowy zapis przebiegu ceremonii "leczniczo-wróżbiarskiej" u współczesnego jasnowidza. W dziale "Dyskusje" zamieszczono m. in. komunikat George'a Simeona, Field Methods in Ethnomedicine. Autor wysuwa swoje sugestie w sprawie procedury zdobywania danych w badaniach terenowych z dziedzinyetnomedycyny. Zdaniem autora konieczne jest położenie nacisku na opracowanie metod odnośnie poziomu strategii badawczej, zaniedbanej w porównaniu do dwóch pozostałych: analizy i prezentacji danych. W zeszycie 1/2 1974-1975 zum Pflanzensammcln fur Kurt Walther Mediziner und i Joachim Sterly w artykule An!eitung podają zwięzły zarys metod i dokumentacji roślin. Arthur M. KleinEthnologen zbierania, preparowania, przechowywania man w artykule Cognitive Structures of Traditional Medical Systems: Ordering, of Illness rozpatruje ważną dziedzinę badań etnomedycznych: porównawcze studia struktur poznawczych w tradycyjnych i nowoczesnych systemach leczniczych. Poznawcze porządkowanie choExplaining and Interpreting the Human Experience �Recenzje roby poprzez jej określenie, sklasyfikowanie i wYJasmenie uznaje autor za jedną z czterech podstawowych funkcji opieki medycznej we wszystkich społeczeństwach. Z porównania operacji poznawczych w tradycyjnych i współczesnych formach opieki zdrowotnej wyciągnięto krytyczne wnioski w stosunku do metod współczesnych oraz sugestie zastosowania wiedzyetnomedycznej dla ich polepszenia. W artykule Gesundheitscrziehung in Liindcrn der Dritten Welt Edith Velten-Schuberth na podstawie doświadczeń Niemieckiej Fundacji ds. Międzyna,rodowego Rozwoju zwraca uwagę na konieczność uwzględniania specyfiki kulturowej przy propagowaniu oświaty zdrowotnej. Artykuł Barbary Heimannsberg Zur Behandlung Psychisch Kranker. Gespriich mit eincm afrikanischen Heilkundigen dotyczy aspektów teoretycznych i praktycznych opieki nad psychicznie chorym. Autorka zamieszcza opis terapii stosowanej przez dahomejskiego znachora, podkreślając wysoką skuteczność metod medycyny ludowej w zakresie leczenia chorób psychicznych. Manfred Wohlcke w artykule Erniihrung und Gesundheit in einem Entwicklungsland: Brasilien przeprowadza ekonomiczno-polityczną analizę brazylijskiego modelu modernizacji kraju, podkreślając konieczność intensywnego rozwoju rolnictwa w sytuacji, gdy około 40010 ludności kraju jest niedożywiona. Artykuł Edwarda Montgomery, Trance Mediumship Therapy in Southern India: A Tmnscript of a Session, prezentuje zapis "sesji terapeutycznej" poprzez trans li Tamilów Nadu w południowych Indiach na tle innych tradycyjnych metod leczniczych stosowanych na tym obszarze Indii. Carl Laufer w Zur Mythologie und Biologie der Fortpflanzung bei den Tolai (Gunantuna) auf New Britain, Papua przedstawia mity o pochodzeniu plemienia oraz wierzenia i wiedzę biologiczną na temat prokreacji. Dział artykułów zamykają dwie prace: Margarete Mocklivon Seggern, DC'f Regenwurm aIs Droge, o powszechnym zastosowaniu dżdżownicy jako środka leczniczego w medycynie ludowej Europy i innych kontynentów oraz - do XIX wieku - w medycynie profesjonalnej; Vagn J. Br0ndegaard, Die Hirschtruffel, o "jelenim truflu" - afrodyzjaku rozpowszechnionym w medycynie ludowej środkowej i północnej Europy. Dział artykułów w zeszycie 3/4 otwiera interesujące studium Louise Jilek-AaH : Wolfganga G. Jilek Problems in Transcultural Psychotherapy. Autorzy ukazują żródła trudności, jakie napotykają lekarze-psychiatrzy w leczeniu pacjentów "poza zachodniego kręgu kulturowego. Sugerują również sposoby ich przezwycię·· żenia poprzcz poznanie i zrozumienie kultury pacjenta oraz współpracę z tubylczym znachorem w opiece nad chorym. Wnioski te autorzy formułują na podstawie doświadczeń z własnej praktyki lekarskiej. W artykule Aztec Medicine: Empirical Drug Use Bernard Ortiz de Montellanobada efektywność 25 roślin leczniczych używanych przez Azteków, porównując azteckie wyobrażenia o leczniczym działaniu tych roślin z fizjologiczną i farmakologiczną aktywnością ich składników chemicznych. W wyniku analizy autor stwierdza proporcję 72010 leków efektywnych i prawdopodobnie efektywnych do 28010 leków nieskutecznych. Praca Ralpha R. Kuna, Hoodoo: The Indigenous Medicine and Psychiatry of the Black American, przedstawia typ znachora - uzdrawiacza Murzynów amerykańskich - lekarza Hoodoo. Autor zajmuje się klinicznym i etnopsychiatrycznym znaczeniem Hoodoo. Rozpatruje społeczne i psychologiczne problemy tubylczych pacjentów z punktu widzenia transkulturowej psychiatrii. Postuluje "pokojową koegzystencję" zachodniego systemu medycznego i tradycyjnej terapii. S0ren Andersen w artykule Schamanentum in Ostgronland omawia funkcje, jakie aktualnie spełnia szaman w społeczności, z podkreśleniem jego działalności lecznicze;. Prezentuje również niektóre atrybuty szamana. jak maski taneczne New Guinea �224 Recenzje i amulety. Artykuł Traude Vetschera, Zur Erniihrung der Mina von Rajasthan, przedstawia całokształt zagadnień związanych z wyżywieniem żyjącego w warunkach subtropikalnych ludu. Autorka omawia podstawowe środki spożywcze, sposoby przygotowywania pożywienia oraz zajmuje się problemem awitaminozy, na którą cierpi około 80% ludności. Paul C. Y. Chen w pracy The Malay Traditional Birth Attendant opisuje usługi ludowej położnej malajskiej - "bidan kampung" w poszczególnych etapach: podczas ciąży, w trakcie narodzin dziecka oraz w okresie po urodzeniu. Zwraca uwagę na niektóre niebezpieczeństwa dla zdrowia położnicy i dziecka związane z praktyką "bidan kampung". Dział artykułów zamyka studium Joachima Sterly, Useful Plants of the Chimbu, Papua New Guinea, prezentujące listę 315 gatunków roślin użytkowych zebranych przez autora, wraz z ich miejscGwym zastosowaniem, m. in. w lecznictwie, magii i higienie. W dziale dyskusji zamieszczono artykuł Thomasa Hauschilda, Zur tatsiichlichc)t Wirkung von Amulett und Talisman. Eine Kritik magischer Kurzschliisse. Autor analizuje dotychczasowe hipotezy dotyczące kwestii skuteczności amuletów. Proponuje własną, psychoanalityczną hipotezę, która ma uwzględnić złożoność zagadnienia oraz przedstawia "eksperyment fizjologiczny" przeprowadzony dla jej sprawdzenia. Propozycja ta spotkała się z ostrą krytyką Joachima Sterly w artykule polemicznym Zur Fruge der Wirkung von Amuletten. Dział dyskusji zamyka apel prof. Antonio Scarpa przeprowadzającego studia nad tematem: "Podobieństwa między akupunkturą chińską i dawnymi ludowymi praktykami leczniczymi w Europie"; prosi on czytelników, o informowanie, które z zamieszczonej listy praktyk leczniczych są im znane. Danuta Penkala, Marek "Ethnologie fran<;aise". Revue de la Societe fran<;aise. Nouvelle annee 1974, nr 1-2, 3, 4, ss. 416; tome 5, annee 1975, ss. 200. Gawęcki serie, tome 4, Tom 4 "Ethnologie fran<;aise" składa się z 3 części. Nr 1-2 zawiera wyniki przeprowadzonych przez grupę etnografów z Centre d'ethnologie fran<;aise, \\. latach 1970-1972, badań na terenie gminy Chardonneret (Orne) w Dolnej Normandii. Badania dotyczyły życia rodzinnego w zróżnicowanym pod względem wyznaniowym (katolicy, protestanci) środowisku wiejskim. Poruszone w poszczególnych artykułach zagadnienia związane m. in. z problemami identyfikacji z grupą rodzinną i społecznością lokalną, stylem i warunkami życia domowego, stosunkami wewnątrz rodzinnymi, organizacją gospodarstwa rolnego, transmisją kulturową, obyczajowością rodzinną i praktykami religijnymi, dają interesujący obraz zróżnicowania warunków materialnych, stosunków społecznych oraz postaw i aspiracji między grupą katolików i protestantów. Nr 3 wypełniają 3 artykuły z zakresu etnologii historycznej, oparte na materiałach archiwalnych. M. Grinberg, Karnawał i społeczeństwo miejskie XIVXVI w.: królestwo w mieście, poddaje analizie etnohistorycznej i socjologicznej doroczne karnawały w miastach Francji północnej i wschodniej i próbuje określić miejsce i funkcje karnawału w życiu dawnych miast i kształtowaniu się w nich kultury niższych warstw społeczeństwa francuskiego. J. Boissiere, Zwyczaje i obyczaje weselne w dawnej Francji: śluby w Fontainebleau w I pol. XVIII w.; opierając się na analizie kontraktów małżeńskich, opisuje warunki i zwyczaje zwią- �225 Recenzje zane z zawieraniem małżeństwa w różnych warstwach społecznych zamieszkujących małe miasteczko w okolicach Paryża. Numer zamyka monograficzne studium R.-L. seguina Narzędzia rolnicze w Nowej Francji: od karczunku do uprawy roli. Nr 4 dotyczy w całości problematyki folklorystycznej. P. de Lajarte, a facecji jako gatunku; zarys analizy strukturalnej, dokonuje analizy struktury facecji i ustala tkwiący w nicj ukryty model, odnoszący się zarówno do zasady jej budowy, jak i ideologicznej treści. K. Horn, Drzewo udzielające pomocy 11; niemieckiej baśni, zmierza do ukazania, w jakich sytuacjach i w jaki sposób drzewa udzielają pomocy bohaterom baśni, jakie są ich funkcje i pochodzenie. W artykule Romans średniowieczny i ludowe opowiadanie; opustoszały zamek E. Bozoky dostrzega na przykładzie jednego z wątków wyraźną zbieżność jego semantycznego kontekstu w obu typach badanej twórczości. Numer zamyka studium M.-C. Groshens, Ludowa praktyka teatralna Alzacji: model akulturacji, w którym autorka rozpatruje zjawisko ludowego teatru i praktyki teatralnej w ich różnych uwarunkowaniach, formach i zróżnicowaniu środowiskowym. Tom 5 zawiera 7 artykułów. W studium Od majowego słupa wolności do drzewa wolności: rewolucyjny symbolizm a tradycja chlopska M. Ozouf podejmuje problem tworzenia symboliki rewolucji francuskiej i splatania się w jedną całość tradycji rewolucyjnych z ludowymi. M. Agulhon, $wieckie pomniki i miejskie dekoracje we Francji XIX w., zajmuje się zdobniczymi elementami XIX-wieczp.ych miast z punktu widzenia ich związku zarówno z tendencjami artystycznymi, jak i prądami politycznymi. W opracowaniu Testamenty i akty ostatniej wolt w końcu średniowiecza M. de la Soudiere analizuje rozwój treści testamentów i zawartych w nich dyspozycji, w których wyrażają się m.in. postawy wobec śmierci. F. Alvarez-Pereyre, Reguły opowiadania i strategie słowa, na bazie słownego folkloru rumuńskiego usiłuje ustalić kontekst, funkcje i znaczenie narracji w życiu i kulturze wsi. Artykuł M. Carrier i M. Vachon, Francja w politycznej pieśni Quebec 1765-1855, dotyczy zawartych w pieśniach akcentów politycznych i wyrażonych w nich postaw wobec Francji na obszarze francuskiej części Kanady przełomu XVIII i XIX w. Tom zamykają artykuły M. Segalen, Małżeństwo, milość i kobiety w ludowych przysłowiach francuskich oraz monograficzne studium C. Rivals, Wiatraki północnych równin. Dominacja koźlaka (cz. 2). W obu omawianych tomach, obok działu artykułów, znajdują się jak zwykle: dział recenzji, informacje o działalności Societe d'ethnologie fran~aise oraz spis {ltrzymanych przez Cef książek. J. B.Ch.Karmyseva Ocerki etniceskoj istorii juznych Izd. "Nauka", Moskva 1976, ss. 323. rajonov Tadzikistana Bed. Uz- bekistana, Praca wybitnej znawczyni etnografii radzieckiej Azji Środkowej, pracownika Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie, Belkis Ch. Karmyszewej, zawiera wyniki studiów nad strukturą i przemianami etnicznymi w XIX i XX wieku na terenach na północ od Amu Darii, od ujścia Obiniou na wschodzie do ujścia Szerabad Darii na zachodzie, zwanych dawniej Bucharą Wschodnią. Przynosi wartościowe materiały zebrane w trakcie własnych, trwnjących od 1945 do 1971 roku, etnograficznych badań terenowych i weryfikuje informacje zawarte w pracach 15 -- I.-.ld LXII �226 Recenzje poprzednich podróżników i badaczy. Wydatnie wzbogaca teorię przemian etnicznych na terenach zderzeń ludności osiadłej z ludnością nomadyczną. Dane etnograficzne, stanowiące źródłową podstawę książki, autorka dzieli na dwie zasadnicze grupy: informacje o nazwach, liczebności, lokalizacji, wewnętrznej strukturze i kulturze poszczególnych grup etnicznych, a w ich ramach grup terytorialnych i genealogicznych oraz podania o pochodzeniu i dziejach tych grup Ubóstwo innych rodzajów żródeł, a także możliwości obserwacji procesów etnicznych w badaniach etnograficznych sprawiły, że właśnie danc etnograficzne stworzyły bazę źródłową pracy, Źródła urzędowe - materiały ze spisów ludności, wyniki badań językoznawczych i antropologicznych, a także ubogie dla tego terenu pisane żródła historyczne, wykorzystane zostały jako materiały uzupcłniajqce. Podkreślić należy wyjątkową wprost precyzję i ostrożność w formułowaniu wniosków z analizy tak bogatych i różnorodnych materiałów. Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań nad procesami przemian etnicznych, uderzające na terenie Azji Środkowej, obserwować można również na innych terenach pozaeuropejskich, na których proces kształtowania się grup etnicznych odbywał się w XIX i XX wieku. Rozdział I "Etniczny skład ludności i rozsiedlenie poszczególnych grup w końcu XIX - początku XX wieku" napisany został na podstawie materiałów etnograficznych, zaliczonych przez autorkę do pierwszej ich grupy, uzupełnionej innymi rodzajami źródeł. Otrzymujemy informację o liczebności i rozsiedleniu poszczególnych grup etnicznych zdumiewająco szczegółową jak dla terenu trudno dostępnego w przeszłości, na którym w okresie przed rokiem 1924 nie było wiarygodnych materiałów statystycznych. Grupami dominującymi są tutaj Tadżycy i Uzbecy, występujący częstokroć w znacznym przemieszaniu. Autorka zauważa prawidłowość w rozsiedleniu tych dwóch grup: w miarę przesuwania się z zachodu na wschód i z południa na północ wzrasta na terenie objętym badaniami liczebność Tadżyków, a maleje Uzbeków. Proporcje liczbowe ludności związane są z charakterem środowiska geograficznego, preferującego na terenach równinnych stepów i półpustyń pasterskich Uzbeków, a na podgórzach i w górach rolniczych Tadżyków. Oczywiście, w związku z długowiecznym współżyciem tych dwóch zasadniczych grup ludności, wytworzyły się między nimi więzy gospodarcze i społeczne. Tadżycy prezentują tutaj naj dawniejszą, osiadłą ludność kraju. Występują podzieleni na grupy terytorialne, noszące charakter grup etnograficznych wyróżniających się odrębnościami językowo-kulturowymi. W ich ramach autorka wydziela grupy typu lokalnego, których nazwa i specyfika kulturowa związana jest ściśle z określonym regionem, oraz grupy typu genetycznego, posiadające złożony rodowód i nie użytkujące etnonimów utworzonych od nazw geograficznych. Obok grup terytorialnych wśród Tadżyków występowały grupy chodża i saida, o charakterze społeczno-religijnym, "stanowym", jak pisze autorka, "z etnicznym zabarwieniem". Te wydzielone grupy, uznawane za potomków Mahometa i jego otoczenia, stanowią segmenty wielu różnych ludów Azji Środkowej i przyjmując język i kulturę grupy etnicznej, wśród której żyją - jak to miałem okazję stwierdzić w trakcie badań w Afganistanie - z nią się nie identyfikują. Do Uzbeków autorka zalicza wszystkie ludy posługujące się językiem tureckim, które w trakcie integracji etnicznej utworzyły naród uzbecki. Ich zróżnicowanie na badanym terenie było znaczne. Możliwości klasyfikacji dostarczył zarówno tryb życia osiadły lub koczowniczy, od XIX wieku przekształcany już w seminomadyzm, a także dzieje poszczególnych grup. Wydzielono zatem ludność osiadłą, wśród której nie zachowała się struktura rodowo-plemienna, ponadto tzw. wczesne plemiona, które pojawiły się tutaj przed i w okresie podboju mon- �Recenzje 227 golskiego, na koniec tzw. pozne plemiona - potomków plemion uzbeckich, które przywędrowały ze stepów Daszti-Kipczak z Szejbani Chanem w początkach XVI wieku. Poważnym osiągnięciem autorki jest w tym rozdziale uzupełnienie i uporządkowanie tablic nazw podplemion, rodów, części rodów oraz grup rodzinnokrewniaczych (patronimii) najważniejszych plemion uzbeckich. Mapę etniczną południowych regionów Tadżykistanu i Uzbekistanu uzupełniały inne jeszcze grup~T etniczne: Arabowie środkowoazjatyccy, Irańczycy, Cyganie, Afgańczycy, Hazarowie, Beludżowie, Indusi, Turkmeni, Kazachowie, Kirgizi, Żydzi środkowoazjatyccy i przybyli tam w gO-tych latach XIX wieku Rosjanie. Rozdział II "Historia kształtowania się ludności" przynosi rozważania nad genezą i dziejami etnicznymi poszczególnych grup. W rozdziale wykorzystano materiał etnograficzny w postaci etnonimów, nazw rodowych i terytorialnych oraz podań o pochodzeniu i historii grup ludności, zweryfikowany za pomocą danych ze źródeł pisanych oraz wyników badań językoznawczych i antropologicznych. Allochtonizm większości ludności badanego terenu skłonił autorkę do sięgania po materia!y również z terytoriów sąsiednich: Afganistanu Północnego, dorzeczy Kaszka Darii i Zerawszanu oraz Turkiestanu Chińskiego. Procesy etniczne w południowych regionach Tadżykistanu i Uzbekistanu były od dawna zdominowane przez wzajemne oddziaływanie i językowe i kulturowe grup ludności tadżyckiej i uzbeck;ej. Autorka formułuje ważny wniosek, że integracja etniczna ludów tego terenu i szerzej Azji Srodkowej związana była z procesem ich osiedlania się i przebiegała głównie na terenie oaz. Książka B.Ch.Karmyszewej dostarcza przykładu wykorzystania materiałów zebranych w trakcie etnograficznych badań terenowych jako źródeł historycznych, zużytkowanych dla rekonstrukcji i interpretacji dziejów etnicznych. Choć w pracy brakuje rozważań nad ograniczeniami właściwymi materiałom etnograficznym, wykorzystywanym jako źródła historyczne i rygorami obowiązującymi w tej sytuacji badacza, sposób posługiwania się tymi danymi przez autorkę wzbudza pełne zaufanie. W pracy dokładnie rozróżnia się i oznacza odmienne kategorie źródeł, a dane etnograficzne drobiazgowo weryfikuje się za pomocą innych materiałów. Szczególne zainteresowanie może wzbudzić posłużenie się masowym materiałem z etnograficznych badań terenowych w postaci etnonimów i geneonimów. Również uwagi o plemieniu jako grupie społecznej w XIX i XX wieku swoją doniosłością wykraczają poza granice terenu objętego badaniami. Autorka stwierdza mobilność i zmienność struktury rodowo-plemiennej ludów tureckich, łatwość z jaką grupy plemienne i rodowe rozpadają się i tworzą nowe zespoły. Podkreśla brak uniwersalnych struktur rodowo-plemiennych, występowanie plemion zarówno o wielostopniowych podziałach wewnętrznych, jak i bez owych podziałów, przy czym często była nierównomierność w zróżnicowaniu poszczególnych części plemienia. Zajęta okresem XIX i początków XX wieku autorka jedynie sygnalizuje ważny proces przekształcania się plemion z grup etnicznych w grupy etnograficzne nowo powstałych narodów. Wiedza o strukturze rodowo-plemiennej, genealogii, terytorium plemiennym, jest współcześnie, jak pisze, jedynie wspomnieniem zachowanym w pamięci głównie starszego pokolenia. Celem tej pracy nie była natomiast próba określenia roli pamiętanych okruchów wiedzy plemiennej i związanych z nimi postaw w życiu ludzi współczesnych. Książka B.Ch.Karmyszewej, choć zajmuje się tylko CZęSClą terytorium Tadżykistanu i Uzbekistanu, stanowić będzie lekturę niezbędną w studiach nad historią etniczną Tadżyków i Uzbeków. Autorka, zachowując dokumentacyjną wartość pracy, umiejętnie wykorzystała faktografię dla przedstawienia przekonywającej �228 Recenzje koncepcji kształtowania podstaw późniejszych procesów integracji etnicznej, czonych wyłonieniem się Tadżyków i Uzbeków jako grup narodowych. Zbigniew Domusulmanskije V.N.Basilov. i obriady v Srednej Moskva 1975, ss. 338. verovam)a Izd. "Nauka", Azii. Red. zakoń- JasieW1CZ G.P.Smsarev, Praca zawiera szereg artykułów poświęconych wierzeniom i obrzędom ludów radzieckiej Azji Środkowej. Dotyczą one przede wszystkim form religii ludowej, () źródłach przedmuzułmańskich, a nie ortodoksyjnego islamu. Artykuły łączą się tematycznie w pewne grupy. Trzy pierwsze prace rozpatrują zagadnienie szamanizmu, dotychczas słabo opracowane w odniesieniu do terenów Azji Środkowej. Autorzy wykazują, że szamanizm i związana z nim demonologia, uważane za charakterystyczne raczej dla ludów turkojęzycznych, były rozpowszechnione również wśród ludów iranojęzycznych. Pierwsza, obszerna praca O.A.Suchariewej, Przeżytki demonologii i szamanizmu u Tadżyków z równin, napisana została na podstawie wieloletnich badań, prowadzonych od lat 20-tych, kiedy autorka uczestniczyła jeszcze w obrzędzie "kamlania", zanikającym i trudno dostępnym dla osób postronnych. Autorka akcentuje przeniknięcie obrzędów szamańskich elementami religii muzułmańskiej jako jedną z najważniejszych przyczyn przetrwania szamanizmu. Docieka genezy i próbuje odtworzyć ewolucję szamanizmu i związanych z nim wierzeń u Tadżyków równin. Kolejne artykuły z tej grupy, to: O.Murdowa, Szamanistyczny folklor obrzędowy u Tadżyków środkowej części doliny Zerawszanu oraz W.N.Basiłowa i K.Nijazkłyczewa, Przeżytki szamanizmu u Turkmenów - Czowdurów. Trzy następne artykuły poświęcone są analizie konkretnych form ludowego środkowoazjatyckieko sufizmu. Autorzy wskazują na związki między szamanizmem środkowoazjatyckim a lokalnymi ludowymi formami sufizmu wspólnotami iszanów i derwiszów. W.N.Basiłow w artykule O pochodzeniu Turkmenów Ata (ludowe formy środkowoazjatyckiego sufizmu) i S.M.Demidow Magtymowie (studium historyczno-etnograficzne) dociekają pochodzenia dwóch spośród sześciu turkmeńskich "świętych plemion". Plemiona te zajmowały uprzywilejowaną pozycję dzięki tradycji wywodzącej ich pochodzenie od czterech kalifów - następców IVlahometa (Abu Bakr, Omar, Osman, Ali). Na podstawie analizy autorzy wykazują związek sufizmu z genealogią tych plemion turkmeńskich. Artykuł A.L.Troickiej, Z przeszlości kalandarów i maddachów w Uzbekistanie dotyczy słabo zbadanej działalności związków żebrzących derwiszów (kalandarów) i zawodowych "opowiadaczy" legend z życia świętych (maddachów), obecnie już nie spotykanych w radzieckiej Azji Środkowej. A.G.Gafferberg w artykule Przeżytki wyobrażeń religijnych u Beludżów zebrał materiały o wierzeniach Beludżów przesiedlonych do Turkmenii z afgańskiego i częściowo irańskiego Sistanu w latach 20-tych. Dwa kolejne artykuły: W.P.Szyszły, Srodkowoazjatycki "tul" i jego syberyjskie odpowiedniki oraz S.P.Poliakowa i A.J.Czeremnycha, Budowle grzebalne ludności doliny Zerawszanu, poświęcone są odrębnym przejawom kultu pogrzebowego. Autor pierwszej pracy bada pochodzenie i znaczenie zwyczaju sporządzania symbolicznego wyobrażenia postaci zmarłego (zwanego "tuł"), które krewni przechowują przez �229' Recenzje pe\vien czas w jurcie. Zwyczaj ten, spotykany u turkojęzycznych ludów Azji Środkowej, porównuje autor z jego odpowiednikami syberyjskimi. W drugim artykule rozpatrzono, sklasyfikowano i wyjaśniono różne typy budowli grzebalnych, podkreślając znaczenie studiów nad tym zagadnieniem dla wyjaśnienia niektórych cech religii przedmuzułmańskich. Następne studium: N.G.Boroznej, Niektóre materiały o amuletach - ozdobach ludnoiici Azji Środkowej, dotyczy również zagadnienia słabo przebadanego. Zdaniem autorki. amulety są dla etnografa interesującym źródłem służącym do rekonstrukcji dawnych wierzeń. Zachowująca niezwykłą trwałość tradycja noszenia amuletów wywodzi się nie z islamu, a z wierzeń przedmuzułmańskich. Zbiór zamyka artykuł N.P.Łobaczewej Rozmaite kompleksy obrzędowe w rytuale weselnym ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autorka wyodrębnia historycznie ukształtowane zespoły obrzędowe w ceremonii weselnej ludów radzieckiej Azji Środkowej, wiążąc najstarszy z nich ze stadium rozkładu społeczeństwa matriarchalnego i przejścia do patriarchatu. Zdaniem autorki, wyróżnione kompleksy mogą stać się, w dopełnieniu do innych materiałów, źródłem dla historii etnicznej tego regionu. Opublikowany zbiór artykułów jest niezwykle cenny dla badacza kultury ludów Azji Środkowej ze względu na bogatą zawartość materiałową, której wartość gwarantują wieloletnie, weryfikowane badania terenowe. Wszystkie artykuły napisane zostały na podstawie materiałów etnograficznych zebranych w trakcie wieloletnich badań prowadzonych w ramach szeregu ekspedycji. Prace oświetlają zagadnienia słabo zbadane w dotychczasowej literaturze, uzupełniają etnografię ludów Azji Środkowej o nowe dane, tym bardziej cenne, że dotyczące zjawisk zanikajacych. Wartościowym dodatkiem do zbioru jest indeks terminów 10k;t1nyc". Danuta T:!'J:' Heyerdahl, Futu-Hiva. Back Garde:: City, New York 1975, ss. 276 to + Nature. Doubleday and Penkala Company, Inc. 61 fot. Z,:any od dawna polskim czytelnikom Thor Heyerdahl wrócił wspomnieniami do czasów swej młodości, kiedy to w roku 1936 spędził pewien czas na Markizach (Polinezja). Na stronicach książki autor opisuje swą podróż z Oslo przez Ocean Atlantycki. Kanał Panamski na Archipelag Markizy. Książka zawiera 9 rozdziałów: Pożegnanie cywilizacji; Biali ludzie-ciemne cienie; Exodus; Tabu; Ochłodzenie oceanu: Na Hivaoa; Wyspa chorego wróżbity; W dolinie kanibala; Jaskiniowcy. CytL;ję dlatego tytuły wszystkich rozdziałów, aby zorientować czytelnika w treści książki, która na razie nie ukazała się w przekładzie na język polski. Heyerdahl znalazł na Markizach życie spokojne, nieskażone jeszcze nagłymi zderzeniami kulturowymi i cywilizacyjnymi, które przyniosły zmiany i nieodwraca!:1e szkody dawnym mieszkańcom Hawajów, Wyspy Wielkanocnej czy Nowej Zelandli AUlor w czasie pobytu na Markizach zbudował sobie bambusową chatkę, ubierał si(; jak tamtejsi wyspiarze w pareu (kawałek materiału owiniętego wokół bioder), roznieca! ogień przez pocieranie dwu kawałków drewna o siebie, odżywiał się tymi samyr:L owocami i jarzynami co i tubylcy, podejmował wyprawy w głąb wyspy. �230 Recenzje badając pozostałości dawnej kultury materialnej Markizyjczyków, jak: ruiny ś\viątyń, miejsca dawniej objęte zakazem (tabu), posągi bóstw, jaskinie, petroglify. Zaprzyj;łźnił się z wyspiarzami, którzy stali się jego przyjaciółmi, a zarazem informatorami. Od nich uzyskał sporo wiadomości na temat przeszłości Fatu-Hivy i innych wysp archipelagu. Thor Heyerdahl i jego narzeczona, Liv, otrzymali nowe imiona, to znaczy zostali zaadoptowani przez naczelnika wyspy do społeczności polinezyjskiej, podobnie jak w 1938 r. zaadoptowano prof. A.Godlewskiego na Tahiti. Thor otrzymał imię Terai Matatea Tane, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Mężczyzna", Liv zaś - Terai Matatea Vahine, co znaczy ,,2 Nieba o Białym Obliczu Kobieta". Jak wiadomo z mitologii polinezyjskiej, bóg Kan-Tiki przybył od wschodu Słońca, miał jasną twarz, jasne włosy i jasne oczy. Książka Heyerdahla, napisana płynnie, wciąga nawet nieobeznanego z kulturą polinezyjską czytelnika. Jest to praca popularnonaukowa; autor wypełnia ją wiadomościami i informacjami z autopsji, powołuje się na publikacje naukowe i podaje tytuły prac, z którymi zechcieliby się zapoznać bardziej wnikliwi czytelnicy Heyerdahl omawia m.in. kontakty kulturowe wiążące wschodnią Polinezję z Peru i Chile. Trepanacja czaszki np. była nieznana w Indonezji i W~chodniej Azji, natomiast stosowały ją ludy zamieszkałe w prekolumbijskim Meksyku i dawni mieszkańcy Peru (przed podbojem Pizarra). Autor omawia też kontakty morskie za pomocą prymitywnych pojazdów pływających, jakie łączyły w średniowieczu (wieki IX-XIV) mieszkańców zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej z \vyspami wschodniej Polinezji. Możliwość podróży na tratwie z drzewa balsa udowodnił Heyerdahl w czasie swej morskiej wyprawy na· tratwie "Kon-Tiki". Autor twierdzi, że morze nie jest barierą, które dzieli. Morze łączy, ale łączy przede wszystkim tych, którzy mieszkają na wybrzeżach, i oczywiście na wyspach. Morze jest ich żywiołem, jest im bliskie, dlatego dobrze znane. Książka Heyerdahla Fatu-Hiva winna się ukazać w przekładzie ~l,' :<;zyk polski. Z.E.Boltarovic, Ukraina stwowe Muzeum Etnografii ss. 140. v doslidzennjach i Przemysłu poL's'kich Artystycznego etnograjiv AN XIX URSR, S1. Kijów Pań1976, Cenna praca o charakterze podręcznikowym, syntetycznie ujmująca ·.vkład Polaków do etnografii Ukrainy. Autor zwięźle ocenia dorobek polskich badaczy i znaczenie ich działalności oraz zbiorów w rozwoju nauki ukraińskiej. Na podstawie źródeł rękopiśmiennych i drukowanych, w czterech rozdziałach odpowiadających okresom rozwoju etnografii, rozpatruje proces narodzin i kształtowania się polskich zainteresowań etnografią Ukrainy, charakteryzuje główne prace, analizuje polsko-ukraińskie związki kulturalne i naukowe, podkreślając przy tym wpływ wielowiekowej wspólnoty historycznej obu narodów na wytworzenie się wspi .•lnych cech w kulturze i sztuce ludowej. W rozdziale "Pierwsze przejawy zainteresowań etnografią ludności ukraińskiej" zwraca się uwagę na polskie kroniki z XVI wieku, w których opublikowano pieśni ukraińskie, oraz na literaturę piękną i sztukę nieprzerwanie czerpiącą z bogatych �Recenzje 281 zasobów folkloru ukraińskiego (Klonowicz, Goszczyński, Malczew'ski, Gosławski i in.). Gruntowne natomiast obserwacje i opisy kultury ludu ukraińskiego zaczynają się w Polsc:e w XIX wieku, co wiąże się z wzrostem świadomości narodowej j poszukiwaniem w kulturze ludowej cech odn;bności lub wspólności słowiańskie i a także z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi. Pierwsi polscy badacze kultur; ukraińskiej: I.L.Czerwiński, Z.D.Chodakowski, KGiżycki, KMilewski, KW.Wójcicki, L.Gołębiowski, KSękowski, W.Marczyński, Wacław z Oleska, Ż.Pauli, W.Pol, J.I.Kraszewski ~ interesują się głównie kulturą społeczną i umysłową, zaniedbują przejawy kultury materialnej. Rozdział "Polscy badacze kultury i życia ludu ukraińskiego lat 30-50 XIX w." zawiera bliższc przedstawienie dorobku pięciu postaci: Wacława z Oleska i Ż.Paulego oraz K.W.Wójcickiego, J.I.Kraszewskicgo i A.Marcinkowskiego; omawia także prace M. Grabowskiego, W. A. Maciejowskiego, A. Przeździeckiego, Z. Fisza, E. Rulikowskiego, W.Pola, J.Korzeniowskiego i A.Bielowskiego. Autor zwraca U\vagę na nienaukowe i szowinistyczne postawy niektórych badaczy, jak K.W.Wójcickiego, M.Grabowskiego, Z.Fisza, A.Bielowskiego (błędna ocena życia społecznego i politycznego, nie uwzględnienie różnic klasowych i nierówności społecznych), I.L.Czerwiń,kiego, W.A.Maciejowskiego, A.Przeździeckiego (subiektywizm, rozpatrywanie kultury z pozycji antyludowych, szowinizm) i in. Kolejny rozdział "Etnograficzne badania Ukraińców w latach 60-70 XIX w." :JOŚwif;cono głównie pracy Oskara Kolberga ~ najbardziej zasłużonego badacza :ego okresu. Autor w swej ocenie badacza wykorzystał po raz pienvszy materiały )publikowane ze spuścizny Kolberga w tomach jego Dziel wszystkich. Ocena wkładu Kolberga do etnografii ukraińskiej, jest bardzo pozytywna. Autor podno,;i hódłowe znaczenie zbiorów, ich dokumentacyjną wartość dla badań historyczno-port')\\'nawczych, wszechstronność opisu ~ mimo pominięcia wielu zjawisk spolecznych, które uszły uwadze badacza (lub raczej nie doszły do głosu ze względów ~'f'nzuralnych), obiektywizm naukowy i demokratyzm w ocenie zjawisk. Zbyt małą l\"agę zwrócił autor czytelnikowi na muzyczną wartość zbiorów Kolberga, któ;'f'gO zapisy melodii ludowych stanowią niewątpliwie naj cenniejszy wkład do folklo:ystyki ukraińskiej. (Stanie się to bardziej widoczne po opublikowaniu wkrótce .\;szystkich materiałów rękopiśmiennych O. Kolberga z terenu Rusi Czerwonej, Podola i innych części Ukrainy). Zgadzamy się w pełni z autorem, który stwierdza, le wkład Kolberga do etnografii Ukrainy nie został jeszcze dostatecznie opracowany (s. 80). Oprócz Kolberga, wśród etnografóv,; polskjch interesujących się kulturą lu:lową Ukrainy w latach 60-70 XIX w. wymienia się J.Karłowicza, W.Zawadzkiego, T.Steckiego, L.Kunickiego i T.Żulińskiego, oceniając pozytywnie ich dorobek. Autor zwraca także uwagę na pożyteczną rolę czasopism drukujących etnograficzne materiały dotyczące Ukrainy, jak "Kłosy", "Tygodnik Ilustrowany", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Akademii Umiejętności w Krakowie od 1877) i in. W ostatnim rozdziale "Kultura i byt ludności ukraińskiej w literaturze etnograficznej lat 80-90 XIX w." omawia się systematyczny rozwój i wyniki polskich badań etnograficznych dotyczących Ukrainy. W badaniach zaznaczają się dwa kierunki - szczegółowe opisy zjawisk na niewielkich terenach i badanie wybranych z<:gadnień na większych obszarach Ukrainy. Do rozwoju badań w tym okresie I)rzyczyniają się wysiłki instytucji, takich, jak: Akademia Umiejętności w Kra'"owie, Towarzystwo Ludoznawcze '.'le Lwowie ze swym organem "Lud", Muzeum m. Dzicduszyckich we Lwowie, Red<1kcja .;Wisły" '.v 'Warszawie, które finansują �232 Recenzje niektóre prace, publikują je, organizują konkursy i wystawy etnograficzne, kształtują kierunki zainteresowań zbieraczy, wypracowują zasady metodologiczne badań. zajmują się sprawami teoretycznymi itp. Wśród badaczy i zbieraczy wymienia się I.Kopernickiego, I.Franko, J.Talko-Hryncewicz i L.Wajgla, Moszyńską, Rokossowską, Schnajdra, Dobrowolskiego Popowskiego, Stadnickiego, Malinowską, Tomaszewską, Brykczyńskiego, Szablewską, Podbereskiego, Neymana, laureatów konkursu etnograficznego z 1893 r. - Sokalskiego, Strzetelską-Grinbergową, Mroczko, Falkicwicza i Baygera oraz wielu innych. Podsumowanie swych rozważań zawarł autor \\'C "Wnioskach" końcowych Meclard N.M.Akramov, pamirja w trudach Voprosy istorii, i etnografii narodov Dusanbe 1974, ss. l~l. archeologii BL.GrombĆevskogo, Tarko Pamira i Pri- Azja Środkowa długo była dla Europejczyków ziemią nieznaną. Pierwszyml mieszkańcami Europy przemierzającymi ten teren byli kupcy podróżujący szlakiem jedwabnym. Szczególnie wiek XIII przyniósł nowe informacje o wnGtrzu wielkiego kontynentu. Przerwanie szlaku w XV w. związane z ekspansją ludów tureckich nie sprzyjało pogłębianiu wiadomości o tym obszarze. Jednakże szczegółowe wiadomości o tych ziemiach zdobyto dopiero w XIX i XX w., a wiążą siG one z walką o strefy wpływów między Rosją i Anglią. Intensywne badania naukowe Azj: Środkowej prowadzone były ze strony Rosji przede wszystkim przez powstałe w 1845 roku Imperatorskie Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, inspirujące i organizujące m.in. wyprawy P.P.Siemionowa-Tieńszańskiego, N.M.PrzewalskiegG i B.Grąbczewskiego. Geograficzny dorobek Grąbczewskiego był już wielokrotnie omav,liany i oceniany zarówno przez polskich, jak i rosyjskich oraz radzieckich uczonych. Rzadziej sięgano natomiast do bogatych materiałów etnograficznych zebranych przez podróżnika. Pierwszą pracą w całości poświęconą danym z zakresu etnografii, archeologii i historii, zgromadzonym przez Bronisława Grąbczewskiego, jest przedstawiano książka N.M.Akramowa 1, ograniczająca się jednakże do omówienia informacji dotyczących ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Książka składa się z rozdziałów biograficznych, części poświęconych omówieniu organizacji i tras poszczególnych wypraw oraz z rozdziałów, w których Akramow przedstawia i oceni3 materiały etnograficzne zebrane przez Grąbczewskiego, a dotyczące ludów zamieszkujących Pamir i Przypamirze. Pracę kończy rozdział poświęcony problemom archeologii Pamiru zawartym \v pracach rosyjskich orientalistów. Na początku pragnę poruszyć problem przynależności narodowej B.Grąbczewskiego. N.M.Akramow, powtarzając za M.Bogolepowem, twierdzi, iż Grąbczewskiegc można nazwać Polakiem tylko ze względu na miejsce urodzenia i śmierci. O tym, że podróżnik czuł się Rosjaninem mają świadczyć m.in. użyte kilkakrotnie przez uczonego zwroty "Matuszka-RossUa" "nasz russkij mużik". Autor pomija jednakże 1 Na konferencji, która odbyla się we \\Yl'oclav.liu \V i97:; roku, Gl poswi<;coneJ kontaktolT~ polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii, mial być wygloszon:> referat ,.Obserwacje B. Grąbczeskiego nad kulturą Hunzakutów i Tagłykó\v"; niestety, :'cfcl'ent, P. Hrycklc\\'jc/ /. Lenin", gradu. na zjazd nie przybył, nie nadesłal również tekstu. �Recenzje fragmenty książki Grąbczewskiego "Na służbie rosyjskiej", w których podróżnik opisuje, jak kilkakrotnie prostował omyłki wyjaśniając, że jest Polakiem w służbie rosyjskiej. Mogąc więc uważać Rosję jak o państwo obejmujące również ziemie polskie za ojczyznę, czuł się Polakiem. Przynależność państwowa, jak wiadomo,. szczególnie w obrębie państwa wieloetnicznego, nie przesądza sprawy przynależności r~arodowej, a w przypadku B.Grąbczewskiego mamy ponadto jego wyrażne deklaracje \Ii tym zakresie. Nie bez znaczenia dla określenia przynależności narodowej badacza jest również to, że większość swoich prac opublikował w Polsce i w języku polskim. Pisząc swą pracę korzystał N.M.Akramow z materiałów znajdujących się w Archiwum Towarzystwa Geograficznego ZSRR, Centralnym Państwowym Archiwum Wojenno-Historycznym ZSRR oraz z opublikowanych w języku rosyjskim i polskim prac Grąbczewskiego. Informacje etnograficzne i ich ocenę zawarł w rozdziałach, których tytułami są nazwy obszarów administracyjnych, przez które wiodły trasy ekspedycji (Karategin, Wachia, Szugnan), nazwy geograficzne (Dolina Wańcza) oraz geograficzno-etniczne (U Kirgizów Pamiru). Zastanawia brak konsekwencji. Karategin i Wachia były bekstwami Buchary. Dolina Wańcza oraz miasto Kała-i-Chumb leżą na terenie Darwazu, który był również bekstwem Buchary. Ponadto wszystkie bekstwa zamieszkiwane były przez Tadżyków. Przez Tadżyków zamieszkiwany był także Szugnan. Uważając jednak, że różnice pomiędzy poszczeg')lnymi grupami są dość istotne. mógł N.M.Akramow raczej użyć nazw regior>alno-etnograficznych stosowanych przez Grąbczewskiego, a więc: Darwazowie, Szugańczycy itd. Terminy te nadal używane są w badaniach etnograficznych na t('!"cuie Tadżykistanu. N.M.Akramow starał się zebrać jak najwięcej informacji pozostawionych przez Grąbczewskiego i poddać je wnikliwej ocenie. Zgromadził również sporo materiułów zebranych przez podróżników i uczonych współczesnych Grąbczewskiemu oraz póżniejszych. Materiały te potwierdzają, uzupełniają oraz rozszerzają informacje zebrane przez Grąbczewskiego, podkreślając równocześnie ich wielką \\'artość dla etnografii. Niestety, nie wszystkie materiały zebrane przez podróżnikazostały wykorzystane w pracy, a ponadto przedstawiono je dość chaotycznie. \': rozdziale poświęconym np. Wachijczykom umieszczone są informacje o typie antropologicznym, o odzieży, podatkach płaconych przez poddanych Buchary oraz r. rolnictwie. W tym też rozdziale znalazła się wzmianka o fotografiach wykonanych przez Grąbczewskiego. Trudno znależć wytłumaczenie, dlaczego tylko w tym rozdziale. a nie np. w zakończeniu, zdjęć bowiem interesujących etnografa wykonał l'asz podróżnik wiele, a dotyczyły one nie tylko Tadżyków Wachii, lecz i Karateginu oraz Darwazu, a także Kirgizów. Żałować ponadto należy, iż w pracy nie zamieszczono ani jednej fotografii wykonanej przez Grąbczewskiego. Przecież właśnie· w archiwach ZSRR znajdują się klisze, podczas gdy w Polsce dostępne są wyłącznie odbitki. A wartość dokumentacyjna zdjęć jest bardzo duża, tym bardziej, że zacho\valy się dzienniki fotograficzne, umożliwiające ścisłą identyfikację zdjęć. :\1ateriały przedstawione w innym rozdziale zatytułowanym "Kała-i-Chumb'" ułożone są w następującej kolejności: pochodzenie nazwy Darwaz, rolnictwo, typ antropologiczny, pozycja społeczna kobiety, budownictwo, odzież, wesele, pogrzeb, sposoby sprzedaży ziemi oraz podatki. Pisząc o pochodzeniu nazwy "Darwaz" Akramow przytacza informacje przekazane przez Grąbczewskiego, a tłumaczące, iż nazwa pochodzi od słowa "wrota" lub "tańczyć na linie", pomija jednak legendę związaną z owym "tańczeniem na linie", a zanotowaną przez Grąbczewskiego. Podobnie \V innych rozdziałach dotyczących Tadżyków, zabrakło wielu informacji, �234 Recenzje m.in. dotyczących komunikacji (doskonałe opisy gupsarów i sposobów ich \\"\"korzystania, czy też opisy sposobów pokonywania lodowców, znajdują się w publikowanych pracach Grąbczewskiego). Pominięte zostały również wiadomości o sądownictwie przedstawione przez podróżnika na przykładzie Wachii. Od rozdziałów poświęconych Tadżykom nie odbiega rozdział, w którym omawiane są materiały dotyczące Kirgizów, mimo że wiadomości o tym ludzie zebrał podróżnik bardzo wiele. N.M.Akramow przytacza ich niewiele, a o pozostałych jedynie wspomina, pisząc że Grąbczewski " ... zebrał wiele dokładnych informacji dotyczących zapłaty kałymu za kobiety, pożywienia, hodowli, zimowisk i koczowniczego życia Kirgizów, o ich religii, stosunku Kirgizów do sąsiednich ludów, o rozwoju rzemiosła i handlu" (s. 7&-77). Sporą natomiast część tego rozdziału poświęcił problemom związanym z samą ekspedycją i trudnościami piętrzącymi się przed nią. Uważam, że na te rozważania było miejsce w rozdziałach poświęconych 'omówieniu poszczególnych wypraw. Równie oszczędnie potraktowano problemy najdawniejszej przeszłości. interesującej archeologów, zawarte w pracach Grąbczewskiego. Dobrze, że ukazała się praca wydobywająca na światło dzienne materialy ~tnograficzne zebrane przez Bronisława Grąbczewskiego. Szkoda jednak, że przedstawiono je w sposób niepełny oraz że nakreślony wąski zakres geograficzny pracy nie pozwolił na zaprezentowanie i ocenę pozostawionych przez podróżnika ullik:i]nych informacji o Uj gurach i Hunzakutach. Maria Georg Calavaris, The SymboLism University of Wisconsin Press ilustr. rJ5. Stamps. of EarLy Madison Christian Milwaukee and Marciniak Bisantin London 1977, Bread ss. 235, Swoją skromną pracę ChLebki komunijnei ich pieczęcie ("Lud" 1970, c. 5~, s. 71-85) zakończyłem uwagą, że temat nie został, jak dotąd, należycie opracowany. Wyraziłem pragnienie, aby tych kilka moich hipotez pobudziło świat nauki GO głębszych w tej dziedzinie studiów. Pisząc powyższe słowa nie wiedziałem i nie przeczuwałem, że równocześnie ze mną i naj zupełniej niezależnie na amerykańskim kontynencie takie właśnie studia dobiegają już końca i na półkach księgarskich ukazuje się dzieło po\vażne i w pełni naukowe profesora George';) Calavarisa The Symbolism of Early Christian and Bisantin Bread Stamps,co w tłumaczeniu na j. polski brzmi: Symbolika wczesnochrześcijańskich i bizantyjskich pieczęci chlebowych. Czytając i podziwiając bogactwo źródeł i materiałów, którymi autor się posługiwał, nie mogą jednak zrozumieć zbytniej może ostrożności autora, która to cecha nasuwa mimowoli myśl, że wygodniej czasami być laikiem, którego mniEj obchodzą autorytety od logiki. Przykładem takiej nadwraźliwej naukowej ostrożności Calavarisa może być pieczęć z wizerunkiem ryby (fig. 28), błędnie wedluc; mnie datowana na wiek IV. Profesor nie odwaźył się widocznie pójść poe pr<,cl opinii właściciela pieczęci, czyli Muzeum Sztuki i Historii w Genewie, przenosząc ten eksponat na III wiek, a tymczasem wiemy, i to na pewno, że od połow\' wieku IV rysunek krzyża w otoku zapanował już wszechwładnie, rugując bezapelacyjnie wszelkie inne dotychczasowe symbole (prócz monogramu "Chiro", ale na- �• Recenzje wet tcn ostatni wkrótce zanikł). Bardzo wątpliwe, czy pieczęć sławiąca rybę zdołałaby utrzymać swój autorytet przy równoczesnym błyskawicznym rozkwicie symbolu krzyżowego, może najwyżej w jakimś bardzo zapadłym kącie. W żadnym wypadku jednak takim "zapadłym kątem" nie mógł być Achmin-Panopolis centrum klasztorów Pachomiusza. Tutaj właśnie krzyż zapanował najpierwej. Z kolei pragnę zwrócić uwagę na dwie pieczęcie komunijne, których unikalna wartość nie została podkreślona przez Calavarisa: pieczęć z terrakoty (fig. 18), o średnicy 8,8 cm, znajdująca się w posiadaniu Brytyjskiego Muzeum w Londynie, jedna z dwóch najstarszych, a więc pierwszych pieczęci eucharystycznych, jakie dotąd, wydaje mi się, zostały znalezione; drugi egzemplarz, ciekawszy, bo z alab2stru, posiada Etnograficzne Muzeum Kapadocji w Adanie (ryc. 1). Obie te pi e- RyC. 1. Pieczęć z alabastru, znajdująca się w Regionalnym Muzeum w Adenie, Turcja (IV w.n.e.); najprawdopodobniej pochodzi z klasztoru Tabenessis Pachomiusza i jest chyba najstarszą pieczęcią tego rodzaju w kościele chrześcijańskim. Fig. 1. Alabastrine seal from the Regional Museum of Adan, Turkey (IVth cent. A. D.). It is most probable that the seal comes from Pachomius's Tabenessis monastcryand can be considered oldest in the Christian cburch. częcie mają identyczną rzeżbę, czyli najpierwotniejszy znak krzyża równoległego, zaprojektowany zapewne przez Pachomiusza dla jego klasztoru w Tabenessis. Jak wynika z treści książki, tej drugiej pieczęci z Kapadocji prof. Calavaris nie znał. Nie widzę też u autora książki podziału pieczęci eucharystycznych według wzoru ustalonego dla każdego z odszczepionych kościołów. Autor z tym podziałem się nie liczy. S<jdzc, że przede wszystkim pieczęcie eucharystyczne należałoby po- �Recenzje dzielić na dwie zasadnicze grupy: przedrozłamową (III-VII w.) i porozłamową. (VII i dalsze wieki). W tym podziale nie chodzi o Wielką Schizmę, tylko o okres wyodrębniania się poszczególnych sekt i kościołów z ich odrębnym i swoistym rysunkiem pieczęci. Właśnie to czyni Brightman w swojej Liturgies; jego podział kościelny jest przejrzysty. Do przedrozłamowej grupy przydzieliłbym przede wszystkim te dwie wymienione już okrągłe pieczęcie z krzyżami bez napisów (z Achmin-Panopolis i zAdany) oraz cały zespół pieczęci z brązu, pokrewnych załączonej tu pochodzącej z Antiochii (własność W.K., ryc. 2). Ryc. Fig. 2. Pieczęć 2. Bronze z brązu, z okresu przedrozlan10wego (V \V. n.e.); pO('110dzi z Antiochii (Antakia). \Vlasność autora. seal (Vth cent. A. D., befme schism) of Antochian origin (Antakia). Owned by the author of the paper. Profesor Calavaris przyjmuje, owszem, taki ustalony rysunek, ale tylko w odniesieniu do pieczątki nestoriańskiej (fig. 51). Pieczęcie z Brandisi (fig. 29, 30, 31; nie zostały zaliczone do tej nestoriańskiej grupy. Dlaczego? Podobna rzecz dzieje się z pieczęcią typu koptyjskiego, której wzór jest przecież aż nadto dobrze ustabilizowany. Taką właśnie przykładną pieczęcią koptyjską jest pieczęć klasztoru św. Katarzyny z góry Siany (fig. 42), jak również św. Stefana w Jerusalem (fig. 43) oraz obie pieczęcie Bizantyjskiego Muzeum w Atenach (fig. 44 i 45). Odnosi się wrażenie, że prof. Calavaris, jako cstrożny naukowiec, nie śmie zmieniać nomenkla- �Recenzje tur i datowania ustalonych przez wymienione kościoły greckie. Rozumiem, że przy istniejącej animozji pomiędzy kościołami koptyjskim i greckim takie oderwanie tych pieczęci od wiary właścicieli jest ryzykowne. Na ogół książka Calavarisa, dając czytelnikowi mnóstwo materiału, wprowadza go w las, a nawet dżunglę bez wyjścia. Z treści dzieła kwintesencję wyprowadzić .bardzo trudno. Wacław Vera Trkovska, pm. 5, 1974, ss. 136; phI. Ćeskti ntirodopisnci bibliografie Ćeskd ndrodopisnli bibliografie Korabiewicz 1971-1972, Praha, 1973-1974, Praha, DEF CSAV, UE F, CSAV, l, 1975, ss. 179. Dwa tomy czeskiej bibliografii etnograficznej są kontynuacją bibliografii umieszczanej corocznie, do 1970 r., w czasopiśmie "Cesky Lid". Obejmują one wybór prac dotyczących czechosłowackiej i światowej etnografii i folklorystyki oraz dziedzin pokrewnych (np. archeologii, muzykologii, historii). Tom 1971-1972 zawiera 652 pozycje, dotyczący lat 1973-1974 843. Pozycje zostały zebrane w czterech działach: A - Etnografia i folklorystyka ziem czeskich, B - Etnografia i folklorystyka czeskich mniejszości za granicą, C - Etnografia i folklorystyka europejska i pozaeuropejska - antropologia społeczna, D - Pokrewne dziedziny. Dział etnografii i folklorystyki ziem czeskich jest naj obszerniejszy i warto go wyszczególnić. Zawiera 30 podziałów: 1 Źródła; 2 Bibliografia; 3 Historia etnografii i folklorystyki; 4 Osoby; 5 Muzeoznawstwo - ekspozycje, wystawy; 6 Szkoły wyższe - nauczanie; 7 Teorie, metodologia, metody, etnogeneza, regiony etnograficzne; 8 Dokumentacja, czynności naukowo-informacyjne, klasyfikacje; 9 Organizacja prac naukowych, kongresy, towarzystwa, informacje o badaniach terenowych; 10 Monografie, atlasy, słowniki, beletrystyka; 11 Zajęcia: rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo, pszczelarstwo; 12 Ludowe \vyI'oby, rzemiosło; 13 Transport, komunikacja; 14 Zagroda, budowle, ochrona zabytków; 15 Mieszkanie: wnętrze, sprzęty domowe; 16 Odzież, ozdoby; 17 Pożywienie; 18 Stosunki społeczne, prawo; 19 Przesądy, zwyczaje, obyczaje; 20 Ludowe umiejętności wytwórcze; 21 Podania, baśnie, opowiadania, anegdoty; 22 Zagadki, porzekadła, prognostyka, przysłowia, przypowieści, gry dziecięce; 23 Teatr ludowy; 24 Pieśń ludowa, pieśń ludowa pochodzenia artystycznego; 25 Pieśń kramarska i literatura półludowa; 26 Muzyka ludowa, instrumenty ludowe; 27 Taniec ludowy; 28 Ludowa twórczość artystyczna, uroczystości, zespoły artystyczne; 29 Różne; 30 Etnografia i folklorystyka miast i obszarów przemysłowych. Podziału tego dokonała autorka na podstawie klasyfikacji przyjętej przez Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Różne są rodzaje prac uwzględnionych przez autorkę: obok wydav.'11ictw książkowych i artykułów opublikowanych w czasopismach etnograficznych i folklorystycznych są również prace publikowane w innych, niespecjalistycznych wydawnictwach zbiorowych, periodycznych itp. W cbrębie wymienionych działów został wprowadzony alfabetyczny układ autorów. Każda praca została opisana oddzielnie jako numerowana pozycja. Obok �238 Recenzje opisów cech wydawniczych autorka umieściła przetłumaczone na język niemiecki tytuły prac oraz adnotacje podające bliższe wiadomości dotyczące treści poszczególnych pozycji, co podnosi wartość omawianych bibliografii. Obydwa tomy są uzupełnione indeksem autorów, a tom dotyczący lat 1973-1974 posiada wykaz wykorzystanych czasopism i wydawnictw zbiorowych. Sądzę, że obydwa wydania winny zawierać również indeks nazw geograficznych, bez którego korzystanie z bibliografii jest znacznie trudniejsze. Nasuwają się również inne uwagi, zwłaszcza dotyczące przyjętego przez autorkę układu bibliograficznego. Uwagi te odnoszą się przede wszystkim do działu etnografii i folkorystyki ziem czeskich. Np. w punkcie 5 wspomnianego działu, który dotyczy muzeoznawstwa, nie zostały uwzględnione pozycje omawiające skanseny oraz ochronę i konserwację zabytków; prace z tego zakresu umieściła autorka w punkcie czternastym (Zagroda, budowle, ochrona zabytków), co może budzić zastrzeżenia. Sądzę, że "ochrona zabytków" winna stanowić osobny poddział. Wydaje się również, że do wspomnianego punktu piątego winny być przeniesione prace omawiające działalność muzeów (badania naukowe, eksploracje, konferencje). Częściowo pozycje te umieściła autorka w punkcie dziewiątym (Organizacja prac naukowych). Korzystniejsze byłoby rozbicie punktu siódmego (Teorie, metodologia, etnogeneza, regiony etnograficzne) na cztery mniejsze rozdziały, gdyż prace dotyczące metodologii i metodyki winny być umieszczone w osobnym punkcie, w innych zaś prace związane z regionami etnograficznymi oraz etnogenezą. Jako osobny mógłby znaleźć się również poddział dotyczący teorii kultury. Słuszniejsze byłoby także usunięcie z punktu dziewiętnastego (Przesądy, zwyczaje, obyczaje) prac dotyczących religii, magii i medycyny ludowej i umieszczenie ich w im tylko przynależnych rozdziałach. Dla przejrzystości, prace umieszczone w poddziałach 21-27, omawiające folklor słowny i muzyczny, należałoby chyba rozbić na opracowania ogólne, omawiające poszczególne dziedziny twórczości, oraz na teksty. Podobnie w dziale etnografii i folklorystyki europejskiej oraz pozaeuropejskiej - antropologii społecznej, należałoby uwzględnić podział na prace omawiające kraje słowiańskie i pozaeuropejskie. Oczywiście powyższe uwagi nie wyczerpują zagadnienia w całości. Ich celem jest jedynie wysunięcie postulatów, które mogą zostać również uwzględnione w toczącej się od dawna dyskusji nad opracowaniem układu polskiej bibliografii etnograficznej. Grażyna "Cesky Lid". Narodopisny Casopis. Praha Ewa Markiewicz 1975, 1976. A.Robek w artykule napisanym z okazji 85 rocznicy ukazania się pierwszego numeru "Ceskego Lidu" stwierdził, że najlepszym przejawem postępowości tego czasopisma jest prezentacja w nim nowych, bardziej aktualnych tematów badawczych i nowych teoretycznych doświadczeń, zarówno w zakresie etnografii, jak i folklorystki ("Cesky Lid" 1976, nr 5). Zawartość treściowa omawianych dwóch roczników w pewnym sensie potwierdza słuszność wspomnianej oceny. Z bogatej różnorodności tematycznej �Recenzje "Ceskego Lidu" warto zasygnalizować ciekawe i wszechstronnie udokumentowane zagadnienie wiatraków, które omówione zostało w kilku artykułach przez znanych specjalistów, jak J. Varekę, V. Buriana, O. Pokornego (1/75). Wiele miejsca czasopismo poświęca problemom należącym do etnografii hi3torycznej. Ten rodzaj tematyki prezentują artykuły m.in. J.Haubelta, J.Stai'tkovej(w numerze 2/75), J.Heroldovej, E.Melmukovej-Saseci, J.Sula (3/75), V.Dolezelovej (4.'75) oraz L. Hlavackovej (1/76). Szczególną uwagę, jak się wydaje, należy zwrócić na oryginalne i ciekawe artykuły z dziedziny folkloru, autorstwa C.Havlikovej (1/75), O.Hrabalovej (3/75), A.Satke (4/75) oraz V.Scheuflera (2/76). Są to m.in. artykuły dotyczące folkloru dziecięcego i górniczego. B. Jan. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Belgrad, t.3 6/1973, ss. 290, t.37/1974, 319. .,Glasnik Etnografskog instituta", Etnografski institut Srpskie Akademije Nauka i Umetnosti, Belgrad, t. XXII!1973, Belgrad 1974, ss, 284, t. XXIV/1975, Belgrad 1975, ss. 187, S3 Jugosłowiańska literatura etnograficzna, z wyjątkiem kilku pozycji, zajmuje na łamach polskich czasopism miejsce - niestety - marginalne. Szczególnie małO' uwagi poświęcono piśmiennictwu serbskiemu. Warto w tym miejscu przypomieć, że obok zasłużonego, z wieloletnią tradycją "Glasnika Etnografskog muzeja u Beogradu" (wychodzi od 1901 r.) ukazuje się także (od 1952 r.) "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" w Belgradzie, Oba wymienione roczniki zasługują na omówienie. "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", ukazujący się pod red. dr S.Zecevića dyrektora Muzeum, prezentuje wyniki badań prowadzonych przez zespół pracowników muzealnych i szersze grono etnografów belgradzkich. Problematyka prac publikowanych jest niezwykle sz.eroka, dla lepszego zorientowania czytelnika wydaje się celowe przedstawienie zawartości dwóch tomów (36 i 37), w ramach grup poruszających podobną problematykę. Umożliwi to jednocześnie ukazanie profilu omawianego czasopisma. Na plan pierwszy wysuwają się zamieszczane w dziale studiów i artykułów opracowania poświęcone kulturze społecznej i duchowej. Do ciekawszych, zamieszczonych w tomie 36, zaliczyć należy artykuł S.Zecevića Zavetina u severoistocnoj Srbiji, w kt6rym autor analizuje ciekawy obrzęd występujący na terenie północnowschodniej Serbii, mający charakter święta całej wsi. R. Hasenbegović (Magijskij i empiryjski elementi v narodnim obicajima oko rodenja) omawia w oparciu o materiały pochodzące z terenów Jugosławii poszczególne zabiegi medyczne oraz towarzyszące praktyki magiczne podczas porodu. M. Barjaktarović w artykule Pitanje "jednodancica" iz naiiih narodnih verovanja porusza zagadnienie wierzeń i praktyk związanych z ludźmi urodzonymi z tych samych rodziców w tym samym dniu i miesiącu bądź w tym samym dniu (np. w piątek) w różnych miesiącach i oczywiście latach. Autor podaje liczne warianty wierzeń i praktyk związanych z "jednodniowymi", dając jednocześnie próbę interpretacji genezy tych wierzeń. N,Pantelić w artykule Snahacestvo u Srbiji i njegovo poreklo na podstawie materiałów �240 Recenzje z północno-wschodniej Serbii omawia zachowane jeszcze niektóre zwyczaje i praktyki związane z instytucją "snochaczestwa", w zakończeniu próbując wyjaśnić genezę tego zjawiska. Przedmiotem rozprawy L.Reljita Kultni sim boli na diplomu jednog bastovanja iz 1802 godine jest analiza symboli znajdujących się na ręcznie wypisywanym i zdobionym dyplomie ogrodniczym z 1802 r. W dziale artykułów i rozpraw zamieszczono także artykuł P. Vlahovica Etnićki procesi u Makedoniji, w którym autor omawia z antropologicznego punktu widzenia procesy etniczne jakie dokonały się od paleolitu i obecną etniczną strukturę. Interesująca rozprawa S.Beslagica Stetcy w okolini ZabIjaka dotyczy średniowiecznych kamieni nagrobnych pochodzących z nekropolii w Czarnogórze. Autora interesuje przede wszystkim symbolika i datowanie tych pomników. W dziale materiałów J.Trifunovski (GrobIja i grobovi u Kumanovskoj oblasti) opisuje zachowane groby pochodzące z czasów prehistorycznych, okresu rzymskiego, średniowiecza i okresu panowania tureckiego. Opisuje także groby współczesne muzułmańskie, albańskie, czerkieskie i cygańskie. M.Kiś, Uskrsnji obićaji Srba ·oko BudimpeSte, przedstawia obrzędy związane z okresem wiekanocnym, praktykowane przez grupę serbskich osadników zamieszkujących od 300 lat zwartą grupą kilka wsi w pobliżu Budapesztu. Przegląd zawartości numeru 37 "Glasnika Etnografskog muzeja" rozpocząć należy od grupy artykułów poświęconych kulturze materialnej. J.Bjeladinović w artykule Narodnja nosnja u valjevskoj Podgorini, Kolubari i Tamnavi rekonstruuje strój ludowy w oparciu o naj starsze zachowane źródła ikonograficzne do okresu I wojny światowej oraz omawia i charakteryzuje strój ludowy używany jeszcze obecnie w okolicy Valjeva (SR Serbia). R.Mamuzić, Naseljavanje i kultura stanovanja u Vojvotanskim naceljima 18 i 19 veka, przedstawia procesy zasiedlania terenów Wojewodiny, obszaru o specyficznym obrazie kulturowym, wynikającym z różnych ruchów migracyjnych i faz kolonizacyjnych. Ruchy te, a szczególnie w XVIII i XIX w. (dokładniej przedstawione przez autora), wpłynęły m.in. na specyfikę ludowego budownictwa. Na podstawie materiału archiwalnego autor próbuje nakreślić obraz życia tego okresu. P.Vlahovic w artykule Etnoloski znacj nekich novih migracionih kretanja u Jugoslaviji na podstawie literatury omawia znaczenie ruchów migracyjnych dla obrazu kulturowego poszczególnych regionów ,Jugosławii. Pozostałe artykuły zamieszczone w tej części "Glasnika", podobnie jak w zeszycie poprzednim, dotyczą kultury społecznej i duchowej. S.Zecević w rozprawie Rusalke i todorci u narodnom verovanju severoistoćnoj Srbije, na podstawie materiału pochodzącego z północno-wschodniej Serbii (terenu, jak już wspomniano, kulturowo najbardziej zachowawczego), omawia na szerszym tle porównawczym zachowane obrzędy praktykowane w okresie "rusalii" (rusalna njedlja), stwierdzając ich podobieństwa i analogie wskazujące na słowiański rodowód. Druga część poświęcona jest omówieniu interesujących wierzeń związanych z okresem pierwszego tygodnia Wielkiego Postu. W tym to okresie według wierzeń ludowych pojawiają się istoty demoniczne, "todorcy", występujący w postaci grupy koni" kulawego konia, względnie jeźdźca czy jeźdźców o wyglądzie ludzkim z ogonem. Autor przedstawia praktyki związane z tymi wierzeniami, dając jednocześnie próbę interpretacji ich genezy. D.Bandic w rozprawie Krv u religijskim predstavima i magijsko-kutnioj praksi naseg naroda na podstawie zgromadzonego materiału dotyczącego wierzeń i obyczajów oraz innych dziedzin folkloru próbuje scharakteryzować rolę i znaczenie krwi i jej powiązań z religią. M.Kasuba przedstawia w artykule Seoski privredni obicaj i obredi naroda Jugoslavije u pro/ecnom �Recenzje 241 kalendaT~kom ciklu.slI próbę kcmparatywnego spojrzenia na obrzędy doroczne narodów Jugos~awii na przykładzie zwyczajów i obrzędów gospodarczych serbskich, czarnogórskich, macedońskich, chorwackich i słoweńskich, a także ludności muzułmnńskiej, związanych z wiosennym cyklem kalendarzowym. W dziale materiałów zamieszczono krótkie monografie etnograficzne okolicy Buraka (południowowschodnia Serbia), pióra N.Pantelića oraz wsi Zlokuce, pióra P.Paunovic. W dziale not znajdujemy materiał poświęcony muzeom etnograficznym za granicą. W zeszycie :~6S.Zecević przedstawia skansen w Martinie oraz Leningradzkie Muzeum Etnograficzne, a w numerze 37 P.Kostić omawia działalność Muzeum w Bogocie. Nadto w "Glasniku Etnografskog !VIuzeja" znaleźć można ciekawie prowadzoną kronikę i dział recenzji. Należy także odnotować fakt, że w poszczególnych numerach zamieszczana jest sukcesywnie bibliografia dotycząca wybranych zagadnień: w tomie 36 opublikowano obszerną bibliografię dotyczącą zadrugi na terenie Jugosławii, którą niezwykle starannie, podobnie jak szereg poprzednich, zestawił L.Andrcjir; w zeszycie nClstępnym opublikowane zostało zestawienie bibliograficzne R.R<Jkića dotyczące pokrewieństwa i nazewnictwa. Drugim, jak już \vspomniano, czasopismem etnograficznym ukazującym się w Belgradzie jest "Gla~·:lik Etnografskog instituta SANU", pod redakcją M.Vasovica. Układ omawianego czasopisma nie odbiega w zasadzie od układu "Glasnika Etnografskog muzeja" i składa się z czterech części, tj. rozpraw i artykułów, materiałów i przyczynków, not i przeglądów (recenzji) i kroniki. Zamieszczone w nim prace stanowią przegląd bieżącej problematyki badawczej interesującej przede wszystkim pracowników Instytutu, lecz nie brak tu prac etnografów nie związanych zawodowo z tą placówką. Z uwagi na trudności w dostępie do poszczególnych zeszytów omówiona zostanie zawartość tomów XXII (1973) i XXIV (1975). Tom XXII otwiera opracowanie M.Vasovica Pristup proucavanju regionalnych celina, zawierające teoretyczne rozważania opracowane z punktu widzenia geografa, dotyczące sposobów i metod interdyscyplinarnego i całościowego badania poszczególnych regionów. P.Vlahovic, Neki waźniji etno-antropoloski problemi na podrunu SR erne Gore, śledzi na podstawie materiałów i literatury procesy antropologiczne i kształtowanie się struktury etnicznej na terenie Czarnogóry. W artykule polskiego antropologa fizycznego, T. Malinowskiego, Verovatna praslovenskoprailirska granica na jugu polski h zem/.ja, przedstawione zostały wyniki badań nad problemami pogranicza prasłowiańskiego i prailiryjskiego. L.Jankovic, Vertekopski l'atni album Jalonela Badena, omawia dorobek angielskiego lekarza, który w okresie I wojny światowej zgromadził zbiór pieśni i melodii żołnierzy serbskich. Dwa kolejne ciekawe artykuły dotyczą wybranych zagadnień kultury ludowej }udności czeskiej, zamieszkującej jako mniejszość narodowa niektóre wsie \V Ba;jacie. J.Vazeka z Pragi \\" artykule Seoska arhitektu.ra ceskog jezickog ostrlJQ u juźnom Banatu publikuje wyniki swych badań w skupisku ludności czeskiej zamieszkującej w zwartej grupie trzy wsie w południowym Banacie. Przedmiotem badań było budownictwo ludowe, które, jak stwierdził autor, straciło swe czeskie cechy i ujednoliciło się pod względem architektonicznym z typami domów charakterystycznymi dla Serbów. I.Heroldova przedstawia w artykule GodiSnij i porodicni obicaji banatskih Ceha zwyczaje oraz obrzędy doroczne i rodzinne praktykowane wśród Czechów mieszkających w Banacie. Tu należy zauważyć, iż w przeciwieństwie do ustaleń Vazeki, w zwyczajach i obrzędach dorocznych :" _. '.cHI LXII �Recenzje dostrzega się wyrazmc te cechy charakterystyczne, z kUlrych jednoznacznie wnio.,kować można o etnicznym pochodzeniu mieszkańców, którzy je zachowali i praktykują. Z kolei V.Stojancević w artykule Jedna starija hrvacka migraciona stuja u Moravskoj omawia na przykładzie starej fali migracyjnej z XVI wieku niektóre problemy badań enklaw jugosłowiańskich w Czechosłowacji. W dziale materiałów opublikowano kilka interesujących pozycji. M.in. M.Barjaktarovic w artykule Lokalne migracije u pravcu Titova U.zica na pl'imeru nekoliko novih preduzeca wykazuje wpływ nowych przedsiębiorstw przemysłowych na zmianę tradycyjnego kierunku i rozmiarów migracji stałych ludności ·wiejskiej. J.Trifunovski w opracowaniu Prilog proućvanja Roma u Jugoslaviji przedstawia wyniki badań etnograficznych nad grupą cygańską zamieszkującą Kocanską Kotlinę w Macedonii. J. Krunić w opracowaniu Sjenica na przykładzie wybranej wsi analizuje strukturę jej rozplanowania oraz omawia typologię budynkóvv mieszkalnych. Z.Dolinar w artykule Srodstvo i l'Odos[ovi zajmuje się problemem pokrewieństwa i rodowodów i towarzyszącej terminologii. M.Javanović w rozprawie Narodna nosnja w Srbiji u 19 veka prema delima putopisaca odtwarza na podstawie relacji dziewiętnastowiecznych podróżników przebywających w Serbi; clementy stoju ludowego. Rocznik XXIV otwiera kilka artykułów poświęconych tematycznie problemom treści etnograficznych w literaturze pięknej i pracach naukowych. N.Stojancević w artykule Etnoloske konponente knizevnog stvara[astva 1ve Andrica stwierdza, że w dorobku pisarskim Andrica szeroko uwzględnione zostały elementy kultur.\' tradycyjnej, które mogą mieć przy dalszej analizie znaczenie dla etnologa. M.Draskić w opracowaniu Rozmatranje o pojmu naroda i nacje sa osvrtom na myslemnja u jugosloveskoj literatury omawia na podstawie dotychczasowego dorobku badaczy jugosłowiańskich wyniki swych ustaleń dotyczących pojęcia narodu i nacjI "\V dwóch kolejnych artykułach przedstawiona została działalność naukowa dotycząca kultury, historii i folkloru Czarnogóry wybitnego adwokata, N.Martinovic" (T.Nikicević, N.Martinović i njegowo stvaralastvo u oblasti kulture, politicke i drzal'no-pravne istorije; M.Radonović U spomen Niku S.Martinoviću, pregaoncli na pl'oucavanje borbenog folkloTU). ABrencz w artykule Zajednicki i osobeni clernenti u pogrcbnim obicajima zapadnih i jużnih Slovcna przedstawia próbę komparatywnego spojrzenia na obrzędowość pogrzebową. M.Vasovic w rozprawie 2'ivotna sredina u narodna bastina omawia różne aspekty wpływu środowiska naturalnego na życie i kulturę. Problemem współczesnych migracji wewnętrznych na przykładzie ruchów migracyjnych w wybranej okolicy zajmuje się M.Gogic-Luto'lac w artykule Problemi savremiennych spolniih migracija na primel'U op!;thw Ivangrad, PIau i Rożaje. B.Vlahović w opracowaniu Neki etnicki procesy u Belo; Krajni (Slovenja) omawia historię zasiedlenia i ruchów migracyjnych. A.Lazarević zajmuje się zagadnieniem potencji i impotencji seksualnej w zwyczajach ludowych, stwierdzając, że dalsze wyniki badań mogą okazać się pomocne dla seksuologów i psychologów. Wpływ przepisów prawnych na kształtowanie się stroju ludowego w Serbii omawia M.Jovanović. "\V dziale materiałów zamieszczono cieka-,vC' opracowanie J.Trifunovskiego dotyczące kultu drzevva (artykuł powstał z okazj: trzydziestej rocznicy śmierci znakomitego badacza T. Dordevica) oraz D. Savkovica o zwyczaju pasterskim "gvednih bogomila". Problematyka podejmowana na łamach "Glasnika Etnografskog instituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu zawartości, jest niezwykle bogata. Został w nim opublikowany szereg artykułów niezwykle interesujących ze względu na podejmowane zagadnienia, jak i stronę teoretyczną. Jako fakt godny odnotowania należ, �~·13 Recenzje podkreślić pozytywne zjawisko udostępniania nych ośrodków, w tym zza granicy. łam czasopisma etnografom Andrzej .,Traditiones". Acta 197:3. Si<JVenska Akademija Vede. s,;. 235. z in- Brenc;:; Instituti Ethnographiae Sloveniorum, Vol. 2, Ljubljana Znanosti in Umetnosti. Razred za Filoloske in Literarne Kolejny tom "Traditiones" wskazuje, że redakcja realizuje konsekwentnie swoje zalożenia programowe; między innymi problematyka prac publikowanych odzwierciedla w sposób pełny kierunki prac badawczych etnografów słoweńskich. Zmierzają one m.in. ku tematyce z zakresu folkloru, kultury społecznej i duchowej. Wyrazem tych zainteresowań są ciekawe artykuły Milko Maticeva, Duhovin u.: I3rkinih. (Der "Duhovin" in der Landschaft Brkini) i Tone Cevca, Pripovedno izroći/o o gamasih z zlatimi parklji Kamniskih Alp (Die Mii.ndliche iiberliefterung iiber gemsen mit golden Klauen aus den Kamniker Alpen). Również tej tematyce POŚ\'::ęcone są zamieszczone w dziale "Materiały" opracowania PavIa Merku, Tarćm :mske legende i povedke i Heleny Lozar-Podlogar, Drobci iz pohorskih zapisko '.' r\,; osobną uwagę zasługuje artykuł Niko Kureta, K fenomenologije maske, w któr~'m autor analizuje zjawisko maski jako fenomenu w kilku aspektach: [l~ychic:znym, rel igjjnym, społecznym, historii kultury oraz omawia rolę maski w życiu ludu. HdelH Lozar-Podlogar w artykule Zenitvovanskje śege v Prekmuri,iu s posoimóm ob.zirom na Porablje na przykładzie materiałów z ciekawego terenu Prekomurija, gdzie krzyżowały się wpływy słoweńskie, chorowackie i węgierskie, oman':" obrzędowość weselną. Z innych artykułów wymienić należy opracowanie V. NU\'aka, A.T.Linhard o kulturi starih Slovencev, w którym przedstawiona 20~tala analiza zawartości etnograficznej dorobku A.T.Linharta dotyczącego terenów Słowenii. zawartych w dziele Versuch einer Geschichte von Krain und iibringen siidlichen Slaven Oesterreich, Lubljana 1788, II 1791. Przedmiotem rozprawy Branislava Rusica i Vilko Novaka, Slovenci w I3istrenici v Makedoniji, są procesy migracji i zasiedlania przez Słoweńców terenów Macedonii w okresie po I wojnie światowej. .Jedynym artykułem poświęconym kulturze materialnej jest rozprawa Franci Saria, O raziskovanju stanovanjskie kulture. (Zur erforschung der Vohnkultur). w kt(Jrym autor omawia, na przykładzie badań prowadzonych w Słowenii, niektóre: zagadnienia dotyczące metod badań wnętrz i wyposażenia budynków mieszkalnych. W dziale przeglądów uwagę czytelnika zwracają polemiczne artykuły-recenzje V.No\-o.l,a. D.Umek-Krnel i N.Kureta. Andrzej Brencz �244 grafski Recenzje "Slovenski etnograf". Rocznik XXVII-XXVIII muzej, Ljubljana 1976, ss. 120. (1974-1975), Slovenski etno- Tom otwiera interesujący ze względu na podejmowaną problematykę artykuł Franci Sarfa Stanovanjska kultura idrijskih rudarijev ob prolemu stoletjci. Zostały w nim omówione wyniki badań przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w miejscowości Idrija (SR Słowenia), gdzie od XV wieku czynna jest kopalnia rud rtęciowych. Przedmiotem badań było budownictwo mieszkalne rodzin górniczych, a także wyposażenie wnętrza. Autor porusza zagadnienie architektury i podziału wnętrza XIX-wiecznych zbiorowych budynków mieszkalnych, wyposażenie mieszkań poszczególnych rodzin, dając jednocześnie krótką charakterystykę obrzędowości rodzinnej. Kolejny artykuł Mariji Makarović, Medsebojna pomoc na vasi na Slo,'enskim na primeru Predgrada v Poljanskoi dolini ob Kolpi, dotyczy zagadnienia pomocy wzajemnej. Autorka omawia formy pomocy i zmiany jakie dokonały się od końca XIX wieku, zwracając szczególną uwagę na stan obecny. Zmiany (mechanizacja, specjalizacja produkcji) zachodzące w poszczególnych gospodarstwach powodują, że pomoc wzajemna jest w chwili obecnej traktowana jako jedna z form nowego zjawiska, jakim jest praca kolektywna w ramach kilku gospodarstw. Angelas Bas w artykule Zacetki ljutomerskih konjskih dirk przedstawia na podstawie materiału archiwalnego początki wyścigów konnych w słowefJskiej miejscowości Ljutomer. Wyścigi te jako jedyne powstały z inicjatywy chłopskiej. Podstawą ich utworzenia i rozwoju (od 1874 r.) były próby sprawności i wybór najlepszych koni hodowanych w okolicznych zagrodach chłopskich. Chłopi-hodowcy wprowadzili także podstawową odmianę koni wyścigowych i roboczych. Tom zamyka bibliografia ludowych recept i przepisów leczniczych z terenów Słowenii, którą zestawił Milan Dolenec. Zostały w niej uwzględnione materiały zachowane na terenie Słowenii, pochodzące z czasów od okresu późnego ~rcdniowiecza, Andrzej J{mos Barth, A kalocsai typu salasz wokół Kaloczy), res. niem., ang., ros.). szcil/cisok Kalocsa Brencz telepillesneprajza. (Etnografia wiejskich osad 1975, ss, 176, nlb. 3D, tabele, mapy, ilustracje Najbliższa okolica Kalocsy, miasteczka położonego w komitacie Bacs-Kiskun. znana jest daleko jako region o bardzo interesującej kulturze ludowej, a ściślej zdobnictwie. Występuje ono w postaci niezwykle bogatych, kolorowych haftów oraz jako dekoracja malarska ścian budynków mieszkalnych. Nosicielami tej kultury jest grupa etnograficzna zwana Pata. Od sąsiednich grup Pata różnią się innymi jeszcze elementami kultury, a także dialektem. Praca Janosa Bartha ukazuje genezę tej interesującej grupy etnograficznej, która ostatecznie uformowała się w drugiej połowie XIX w., a jej powstanie i dzieje związane są z historią Kaloesy. Kalocsa od średniowiecza była siedzibą arcybiskubstwa, aczkolwiek było to zawsze niewielkie miasteczko o charakterze rolniczym. Kiedy w końcu XVII wieku �245 Recenzje stąpili stąd Turcy, zaczęto usilnie zabiegać a rozwój miasta. Wówczas to nadano mieszkańcom Kaloesy - rolnikom - zaniedbane pola, położone w pewnej odległości od miasta. Na tych nowych terenach rolnicy kaloczańscy wznosili budynki gospodarcze w formie zwartych ulicówek. O ile zjawisko budowania obiektów inwentarskich z dala od budynków mieszkalnych nie jest tu rzadkością, to sytuowanie grupy budynków gospodarczych w zwartym zespole jest zjawiskiem nietypowym dla osadnictwa występującego na Nizinie Węgierskiej. Taki typ zabudowy powstał tu pod wpływem szczególnych warunków geograficznych i ekonomicznych, a mianowicie: jest to teren nisko położony w delcie Dunaju, więc pod zabudowę wykorzystywano tylko nieliczne nieco wyżej położone miejsca, zabudowując je bardzo gGsto. Do połowy XIX w. chłopom wolno było budować tylko na gruncie, który był ich własnością, a ponieważ teren wokół miasta i w samym mieście należał do wielkiej własności, nie była tu możliwa tradycyjna zabudowa rozproszona. Ponadto do połowy XVIII w. istniały tutaj wspólnoty gminne, a także do połowy XX w. ugorowy system upraw. W wyniku tego wokół Kalocsy powstało około 25 skupionych osad, składających siG z samych zabudowań gospodarczych, zwanych salasz. Na salaszach trzymano bydło. magazynowano płody rolne, przez lato mieszkała tu cała rodzina, natomiast na zimę w salaszu pozostawali tylko mężczyżni doglądający dobytku. W połowie XIX w. wszystkie rodziny chłopskie z Kalocsy powszechnie dzieliły życie między salasz a dom w mieście. Z czasem na salaszach pobudowano zabudowania mieszkalne i kontakt z miastem słabł, aż poczęto domy miejskie wysprzedawać. W rezult3cie w końcu XIX w. wokół Kaloscy utworzono administracyjnie nowe wsie, a byli mieszkańcy miasta stali się chłopami już nie tylko z racji wykonywanego zajęcia. Barth omawia formy użytkowania roli na salaszach, formy oczynszowania, a także organizacjG pracy na sala szu, organizację szkolnictwa i życia religijnego. Adam Historia ferencji Zakład kontaktów we Wrocławiu, Narodowy im. Bartosz w dziedzinie etnografii. Materiały z konpod redakcją Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego. Ossolińskich, Wrocław 1976, ss. 234. polsko-rosyjskich W ramach obchodów Roku Nauki Polskiej Zakład Historii Nauki, Oświaty i Techniki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz oddział wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu zorganizowały w stolicy Dolnego Śląska I Konferencję Naukową poświęconą historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Odbyła się ona w dniach 19 i 20 września 1973 r. z udziałem etnografów, przedstawicieli historii nauki, socjologów i publicystów reprezentujących środowiska Warszawy, Krakowa, Poznania, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. Etnografowie radzieccy nadesłali referaty, które zostały odczytane uczestnikom konferencji. W recenzowanej publikacji znajduje się siedemnaście referatów prezentujących dorobek polskich uczonych w zakresie badań etnograficznych na obszarze Syberii i Azjii Środkowej. W pierwszym, zatytułowanym Geografia w etnograficznych badaniach ludów �246 Recenzje Józef Babicz przedstawił bardzo ciekawie i wyczerpująco rolę geografii w eksploracjach etnograficznych oraz antropogeograficzną ideę związku człowieka z przyrodą. Referat drugi, opracowany przez Władysława Baranowskiego. zaznajamia nas z polskimi osiągnięciami na polu etnografii rosyjskiej ludności Syberii. Jako najbardziej zasłużonego autor wyeksponował księdza Jana Chyliczkowskiego. który na podstawie informacji zebranych w czasie długoletniego pobytu na Syberii wydał w 1898 r. wartościową pracę pt. Syberia pod względem etnograficznym, administracyjnym i przemysłowo-handlowym. Stanowi ona jeden z pierwszych zarysów etnografii środowiska syberyjskich Rosjan. W trzecim referacie Barbara Heidenreich zobrazowała kulturę Goldów i Oroczonów w świetle materiałów etnograficznych zdobytych przez Stanisława Poniatowskiego w okresie przerwanej na skutek wojny wyprawy do Kraju Nadamurskiego. Jakkolwiek wyprawa trwała bardzo krótko (od 15 czerwca do 8 sierpnia 1914 r.), to jednak jej znaczenie naukowe było poważne, gdyż polski uczony zdołał zebrać wiele nowych danych o kulturze materialnej, społecznej i duchowej wymienionych grup ludnościowych. Referat czwarty, pióra Henryki Hołdy-Róziewicz, dotyczy relacji o lecznictwie ludów Syberii otrzymanych w wyniku spostrzeżeń polskich zesłańców, podróżników i uczonych. Autorka oparła się głównie na materiałach zebranych przez B.Dybowskiego, E.Piekarskiego, P.Smolika, B.Piłsudskiego i J.Talko-Hryncewicza. Wszyscy wymienieni, oprócz Piekarskiego i Piłsudskiego, byli lekarzami, a ich prace mają dużą wartość jako materiał porównawczy. W referacie piątym, przygotowanym przez Barbarę Jankowską i Antonil:go Kuczyńskiego, pt. Polacy jako obserwatorzy i badacze kultury ludów Kamczatki uwypuklono m.in. zasługi przemilczanego dotychczas jako Polaka Piotra Kozyrewskiego i jego syna, Jana, który po tragicznej śmierci ojca był inicjatorem dwóch rosyjskich wypraw na Wyspy Kurylskie. Mianowany następnie zarządcą Kamczatki polecił sporządzić w 1715 r. z kory brzozowej księgę podatkową przeznaczoną do zapisywania nazw rzek w rejonach, gdzie zbierano podatek, rejestracji nazwisk osób składających daniny i wiadomości o rozsiedleniu i liczebności poszczególnych rodów koriackich oraz itelmeńskich. Dzięki temu można było obecnie skorygować liczebność ludności tubylczej i stopień jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Z innych zesłańców autorzy wymieniają Ludwika Sienickiego, który w swym pamiętniku z 1754 r. pozostawił sporo ciekawych opisów życia Koriaków, Jukagirów, Czukczów i Itelmenów. Wspominają też o uczestniku powstania kościuszkowskiego i zesłańcu na Kamczatkę, Józefie Kopciu, o jego Dzienniku podróży i zdobyczach dotyczących etnografii Itelmenów. Z kolei prezentują bogaty dorobek Benedykta Dybowskiego o tubylczej ludności Kamczatki i informują czytelników o wzmiankach Karola Bohdanowicza na temat stosunków demograficznych Kamczatki. Referat szósty, napisany przez Zbigniewa Jasiewicza, dedykowany jest polskim badaczom i obserwatorom kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Autor poświęca wiele miejsca pracom Bronisława Grąbczewskiego (cenne relacje o Sartach-Uzbekach i Tadżykach - mieszkańcach Kotliny Fergańskiej, Kirgizach z Ałtaju i Pamiru, pamirskich Tadżykach z Karateginu, Darwazu, Szugnanu, Badachszanu i Wachanu oraz mieszkańcach Buchary i innych miast środkowoazjatyckich). Następnie pisze o dorobku etnograficznym Leona Barszczewskiego, J.Witorta, Marii A.Czaplickiej, Władysława Massalskiego, K. Małeckiego i J. Toeplitz-Mrozowskiej. Syberii, �Recenzje W referacie siódmym autorka radziecka, Maria Kulikowa, korzystając z za;;()bów archiwalnych irkuckiego muzeum krajoznawczego, scharakteryzowała w skrócie wyniki badań etnograficznych prowadzonych przez polskich zesłańców sybery jskich. Najwięcej miejsca przeznaczyła omówieniu działalności Feliksa Kona. Przygotowany przez Jana Krzysztofa MakuIskiego referat (ósmy z kolei) pt. Ksztaltowanie się współpracy między zeami etnograficznymi Leningradu, warszawskimi muzeami etnograficznymi historia i stan współczesny zawiera, a mu- oprócz zwięzłego zarysu historycznego kontaktów etnograficznych polsko-rosyjskich przed pierwszą wojną światową, opis wspólnych osiągnięć obu państw po 1945 r., a zwłaszcza wzajemnych korzyści wynikających z podpisanej 27 listopada 1970 r. umowy o WSpółpracy między Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie a Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR ,,,. Leningradzie. W referacie dziewiątym Hanna Maria Małgowska zobrazowała etnografię Syberii opartą na pracach Ludwika Niemojowskiego. Zaznaczyć należy, że działalność wymienionego badacza omawiano dotychczas jedynie marginesowo i mało kto wie o tym, że był on autorem pierwszej większej polskiej publikacji etnograficznej o ludach syberyjskich, która została przychylnie przyjęta w zachodniej Europie i przetłumaczona na język angielski. Referat dziesiąty jest dziełem autorki radzieckiej, Tamary P.Matwiejewej nosi tytuł: Z badań nad wkładem uczonych polskich w dziedzinie etnografii Sy!Jerii i Dalekiego Wschodu. Istotną jego wartość stanowi fakt, że wykorzystała or,a materiały archiwalne Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, które patronowało niejednej wyprawie i w swoim czasopiśmie zamieszczało artykuły naukowe naszych rodaków. W wymienionym archiwum znaleziono m.in. drugi tom pracy Wacława Sieroszewskiego pt. Jakuty, listy jego żony Stefanii, dzienniki z podróży Bronisława Piłsudskiego, rękopis B.Dybowskiego O ekonomicznym polożeniu mieszkańców Wysp Komandorskich w porównaniu z mieszkańcami pólwyspu Kamcza.tka (1884) i wiele innych ciekawych publikacji. W referacie dalszym Helena Ostromęcka omawia polską ikonografię Syberii o tematyce etnograficznej sprzed 1917 r. Do naj cenniejszych żródeł zalicza fotografie pochodzące ze zbiorów B.Dybowskiego, B.Piłsudskiego i S.Poniatowskiego. Ponadto charakteryzuje prace o znaczeniu dokumentalno-naukowym. Należą do nich m.in. rysunki J.Talko-Hryncewicza, obrazy malarzy dokumentalistów L.Niemirowskiego i S.Wrońskiego oraz obrazy i rysunki J.Bergmana, B.Zalewskiego, M.Oborskiego, a także różnych anonimow-ych twórców. Referat Adam Kamieński Dłużyk w Syberii Wschodniej i źródŁa jego wiadomości etnograficznych napisany został przez Borysa Polewoja, który oparł się na nowych materiałach znalezionych niedawno w radzieckich archiwach i wprowadził wiele poprawek do współczesnych opracowań dotyczących życia i działalności naszego zasłużonego badacza. W referacie następnym mieszczą się uwagi Tadeusza Słabczyńskiego o związkach polskich badaczy ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Geograficznym. Z tekstu dowiadujemy się, że członkowie RTG otaczali opieką naszych zesłańców, umożli"viali im kontynuowanie pracy naukowej i - niejednokrotnie - przedterminowe zwolnienie z przymusowego pobytu na Syberii. Szczególnie aktywnie współpracował z Wschodniosyberyjskim Oddziałem RTG doktor medycyny J.Talko-Hryncewicz. Jego kontakty wykraczały znacznie poza ramy naukowe. Utrzymywał serdeczne stosunki osobiste z wieloma członkami Towarzystwa. Referat czternasty, autorstwa Sławoja Szynkiewicza, obejmuje historię polskich badań nad ludami mongolskimi. Znajdujemy tam m.in. szczegółowe opisy osiągnięć �248 Recenzje filomaty wileńskiego, Józefa KO\lialewskiego, uważanego powszechnie za twórcę naukowej mongolistyki, charakterystykę prac Władysława Kotwicza, Juliana Talko-Hryncewicza i Przecława Smolika. Zbigniew Wójcik informuje następnie czytelników o elementach etnograficznych występujących w pracach niektórych geologów polskich badających Ro.;ję przed rokiem 1914. W pobieżnym skrócie cytuje nazwiska ważniejszych badaczy Rosji azjatyckiej, uwypuklając ich zainteresowanie problemami ludności tubylczej rozległych połaci carskiego imperium. Przytacza tytuły prac, w których zawarte są pewne materiały etnograficzne i wyraża słuszne przypuszczenie, żc w radzieckich archiwach można by znaleźć sporo nowych danych. Treść rozdziału szesnastego, przygotowanego przez Antoniego Kuczyńskiego, dotyczy zbiorów etnograficznych polskich badaczy Syberii w XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem wartości eksponatów Benedykta Dybowskiego oraz wystawy zorganizowanej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu z okazji konferencji naukowej na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Zasadniczym celem ekspozycji było zaprezentowanie przybyłym gościom materiałów etnograficznych przywiezionych przez Polaków z terenów Syberii. Jej cenne uzupełnienic stanowiły wypożyczone z Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich pamiętniki polskich zesłańców. Antoni Kuczyński omówił perspektywy naukowej współpracy polsko-radzieckiej w dziedzinie historii etnografii. Przedstawiając niezwykle ciekawie i wyczerpująco dotychczasowe postępy, zwrócił uwagę na potrzebę dalszego kontynuowania wspólnych badań w oparciu o bogate archiwa znajdujące się w ZSRR, na nieodzowność sporządzenia dokładnej dokumentacji zasobu źródłowego polskich "syberia nów" zachowanych w zbiorach obu państw oraz wysunął propozycje stypendialnych wyjazdów polskich historyków nauki i etnografów. Recenzowana książka jest pozycją wartościową. Została opracowana rzetelnie i fachowo. W sposób przystępny zaznajamia czytelnika polskiego z poważnymi osiągnięciami naszych rodaków na bezkresnych obszarach syberyjskich. Ich zapał, hart ducha i całkowite oddanie sprawom nauki budzą podziw i powinny być drogowskazem dla przyszłych pokoleń. Stanowią elementy kształtujące wychowanie patriotyczne młodzieży i dlatego zasługują na jak największą popularyzację. Niejednokrotnie bowiem nie potrafimy docenić wkładu polskich zesłańców do światowej skarbnicy wiedzy i kultury. Pożyteczne są również dołączone do tekstu ilustracje (ogółem 50), które ułatwiają lepsze zapamiętanie nazwisk zasłużonych Polaków. Odnosi się to szczególnie do licznych portretów i kilku map z zaznaczonymi trasami wędrówek azjatyckich niektórych badaczy. Szkoda, że dwa bardzo interesujące referaty, a mianowicie Jana Krzysztofa lVIakulskiego i Anny Kulikowej wydrukowano jedynie w streszczeniu na skutek niedostarczenia przez autorów pełnych opracowań. Ponadto referaty rosyjskie można było opublikować również w języku polskim. Tak zresztą postąpiono z przedmową. Z innych niedociągnięć prezentowanej pracy rzuca się w oczy słabo czytelna mapa przedstawiająca szlaki wędrówek polskich badaczy po Syberii w XIX w. Oprócz tego na s. 24 ksiądz Chyliczkowski figuruje z imieniem P. Powinno być J.-Jan. Uzupełnienia wymaga też wzmianka o zbieractwie cedrowych op;echów (s. 28). Na Syberii nie rosną cedry. Limba syberyjska o jadalnych nasionach jest czasem mylnie nazywana cedrem. Niezbyt dokładnie podano na s. 54 nazwę ryby z gatunku łososi (Salmonini). Podrząd łososiowce nosi nazwę łacińską Salmonoidei, a rodzina łososiowate Salmonidae. Łosoś nazywa się zaś Salmo salar L .. Nie wiem, co oznacza podana przez autora nazwa "Salmonini". Następną nieścisłość zauważyłem �240 Recenzje na s. 55, gdzie widnieje wzmianka o roślinie czeremsza (Avium victoriale). Poprawna nazwa brzmi: Allium victorialis czyli czosnek siatkowaty. Tę samą roślinę określono na s. 62 jako "czeremcha". Są to oczywiście drobne usterki nie umniejszające w żadnej mierze wartości publikacji, a zwrócenie na nie uwagi wypływa z obowiązków recenzenta. Roman Karczmarczuk Eugeniusz Andrzej Daszkow9ki, Afrykańskie spotkania. dawnictwo PoznaI'lskie, PoznaI'l 1975, ss. 225 + 2 nlb. Opowiadania. Wy- Jedenaście opowiadań o tematyce morskiej prezentuje czytelnikowi polskiemu momenty zderzeń kulturowych i cywilizacyjnych, gwałtownych i nieoczekiwanych na terenie Afryki Zachodniej, która uwolniła się od kolonializmu nie przestając równocześnie znajdować się w kręgu kapitalistycznych zależności ekonomicznych. Bezpośrednie zetknięcie się białego człowieka, Polaka, z kulturami plemiennymi, wywodzącymi się z wspólnoty pierwotnej, której w chwili obecnej odpowiada socjalistyczny ustrój społeczny, pozwala dostrzec, jak inna jest umysłowość czarnoskórego afrykańskiego człowieka i jak inaczej reaguje on na te same zjawiska. Daszkowski w swych opowiadaniach daje pierwszeństwo czarnemu bohaterowi. Prezentuje różne postawy wobec białego przybysza z dalekiej Europy, który nigdy nie brał udziału w podboju Afryki. Autor przedstawia czytelnikowi nie tylko zE:wnętrzny portret bohatera, daje obok lub równocześnie portret wewnętrzny skomplikowaną psychikę afrykańczyka, różną od naszej. Spostrzeżenia i przemyślenia autora koncentrują się wokół ciężkiej i odpowiedzialnej pracy w portach, spraw socjalnych i bytowych czarnych marynarzy i robotników portowych, ich ubezpieczeń społecznych na wypadek ciężkiej choroby lub wypadku. Znajdujemy wiele ciekawych opisów afrykańskich zwyczajów plemiennych, np. dotyczących poszanowania przywódców, ich autorytetu, mimo iż niekiedy materialnie stoją niżej od swego poddanego parającego się pracą związaną z morzem. Czytamy spostrzeżenia na temat potrzeby artystycznego wynowiedzenia się afrykańskiego twórcy ludowego w formie, jaka jest bliska jemu, a daleka przybyszom z Europy czy Ameryki. Opowiadania obfitują w skondensowane opisy i przekazy nastrojów, aury oraz napięcia psychicznego czarnych i białych bohaterów akcji, ich wzajemny stosunek do siebie i wzajemne wartościowanie się. Oto fragment, kiedy chodzi o ocenę twórczości afrykańskiego artysty: "Ty mi okazałeś uznanie, w zamian masz kawałek mojego afrykańskiego serca, zamkniętego w tym obrazie". Styl i język opisów Daszkowskiego jest inny niż styl i język prezentowanych dialogów. To zróżnicowanie napełnia opowiadania dynamiką i nie nuży czytelnika. W książce Daszkowskiego odkryłam nerw bystrego obserwatora-etnografa. Henryka Romańska �250 Recenzje Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy prace i upowszechnianie. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XVIII, Łódź 1976, ss. 163. badawcze - opieka Osiemnasty tom "Łódzkich Studiów Etnograficznych" w całości dotyczy polskiej sztuki ludowej. Jednakże daremnie w niej szukać klasycznych już rozwClżań na temat odmian tej sztuki, jej stylów, motywów czy kompozycji. OpracowClnic posiada zgoła niespotykaną dotąd kompozycję. Autorce chodziło mianowicie o pokazanie aktualnej sytuacji, w jakiej polska ludowa twórczość egzystuje. Założeniem autorki było również pokazanie problematyki i stanu badań nad tym tematem w różnych instytucjach: placówkach PAN, katedrach uniwersyteckich, muzeach i nCl terenie "Cepelii". Chodziło również Zawistowicz-Adamskiej a kwestie opieki nad twórczością ludową oraz formy jej upowszechnienia. Wspomniana problematyka omówiona została referatowo i bez głębszego angażowania się w szczegóły. Ten fragment książki stanowi jakby pierwszą część całego opracowania. Druga część - aneksowa - obszerniejsza, ma być, jak się wydaje, uzupełnieniem i zarazem ilustracją wywodów poczynionych na początku. Znajdujemy tam m.in. poglądy różnych autorów na temat sztuki ludowej, ankiety, kwestionariusze, karty twórców, sprawozdania z konkursów folklorystycznych itp. Ta część obszernego materiału może budzić zastrzeźenia zarówno co do celowości, jak i ramowego ujęcia. Ostatnia część zawiera starannie dobrane ilustracje, obrazujące aktualne przejawy artystycznej twórczości ludowej. B. Jan. Maria Biblioteka Paradowska, Bambrzy, mieszkańcy "Kroniki Miasta Poznania". PWN, dawnych Wrszawa wsi miasta Poznania. 1975, ss. 178, ilustr. 38. Książka Marii Paradowskiej przedstawia dzieje grupy ludności zwanej Bambrami, osiedlonej na początku XVIII w. we wsiach podpoznańskich. Nazwa "Bam brzy" pochodzi od pierwszej grupy osiedleńczej, która około 1719 r. przybyła spod Bambergu w południowych Niemczech, sprowadzona przez magistrat miasta Poznania w celu zaludnienia wsi podmiejskich, opustoszałych skutkiem działań wojennych oraz zarazy panującej w latach 1708-1710. Pewne grupy osadników pochodziły z innych stron Niemiec, a mianowicie z Wirtembergii i Szwabii, niektóre zaś z Prus Wschodnich, a nawet ze Śląska. Z czasem opustoszałe wsie zaludniły się także osadnikami polskimi, lokowanymi na tym samym prawie czynszowym. Stąd za wsie bamberskie należy uważać nie tylko te, które zostały zasiedlone' przez kolonistów niemieckich spod Bambergu lub innych miejscowości położonych na terenie NiemIec, lecz również te, które zostały osadzone Polakami. Tłumaczy to trudności w określeniu i scharakteryzowaniu elementów kultury wsi podmiejskich zamieszkałych przez Bambrów. Prawidłowe i ostateczne ułożenie tej "mozaiki kulturowej", jak określa problem autorka, utrudnia przede wszystkim brak źródeł archiwalnych, pozwalających na odtworzenie przynajmniej fragmentów kultury materialnej i duchowej ludności przybyłej w okolice Poznania we wczesnych latach osiemnastego wieku. Właściwie a ludności tej wiadomo tylko, że była wyznania rzymsko-katolickiego, co stanowiło warunek sprowadzenia jej. �Recenzje Chcąc przedstawić obraz wsi przed przybyciem osadników, Paradowska analizuje historię miasta i jego wsi, stosunki społeczno-gospodarcze, niektóre elementy kultury oraz zniszczenia miasta i wsi okolicznych spowodowane wojną i zarazą. Najbardziej zrujnowane były wsie Wilda, Rataje i Zegrze. Próby sprowadzenia rozproszonej ludności miejscowej nie dały rezultatu, wobec czego postanowiono sprowadzić element obcy. Jak wspomniano - falę osadnictwa niemieckiego zapoczątkowali wieśniacy spod Bambergu. Zasiedlali oni kolejno Luboń, Dębiec, częściowo Bonin, Rataje, Wildę. Ponadto w dwóch wsiach: Jeżycach i Górczynie niemieccy osadnicy osiedlali się obok mieszkających w tych wsiach polskich chłopów. Omawiając osadnictwo niemieckie wsi miasta Poznania, autorka opisuje ustrój prawny i zagadnienia społeczno-gospodarcze skolonizowanych wsi. Stosunek prawny osadników do ziemi był szczegółowo określony w umowach osadniczych i występował pod nazwą prawa okupnego emfiteutycznego. Przechodząc do omówienia kultury Bambrów (a w każdym razie grupy nazwanej tak z tytułu swego pochodzenia), autorka stwierdza, że Bambrzy byli nosicielami kultury odmiennej niż kultura ludności zamieszkałej okolice Poznania. Nadmienia wprawdzie za Kolbergiem, że kultura ta była może niezupełnie obca na naszym terenie, nie kładzie jednak na to stwierdzenie nacisku, co wydaje się zupełnie słuszne. Opis kultury bamberskiej naj starszej, z pierwszej połowy wieku osiemnastego, jest niestety, ze względu na brak żródeł, utrudniony. Pewne fragmentaryczne dane nie dają obrazu całokształtu życia osadników. Nie można się więc dziwić autorce, że rozdziały poświęcone kulturze materialnej (s. 77-89) oraz wierzeniom i obrzędom (s. 89-100) są niewielkie i opierają się głównie na opisach Oskara Kolberga, dotyczących stroju, uprawy ziemi, pożywienia, budownictwa i obrzędów. Jeszcze mniej miejsca poświęca autorka sztuce bamberskiej, wspominając jedynie o dwóch rzeżbach T.Glogera, który tworzył w Poznaniu w połowie XIX w. Należałoby tu jednak zaznaczyć, że nie są to jedyne znane przejawy bamberskiej sztuki plastycznej. W zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu znajdują się trzy malowidła, które opisał Stanisław Błaszczyk ("Polska Sztuka Ludowa" 1968, nr 4). Stwierdza on, że malowidła te w polskim obraźnictwie ludowym są zjawiskiem odosobnionym. Dwa z tych obrazów przedstawiają Św. Barbarę, trzeci Św. Józefa z Dzieciątkiem (nr. inw.: E 1490, E 3306, E 3305). Znalezione one zostały w Poznaniu oraz Mieczewie pod Poznaniem i prawdopodobnie są dziełami jednego malarza lub jednego warsztatu. Obrazy te wyróżniają się wśród kolekcji ludowego malarstwa techniką wykonania, polegającą na wklejaniu wyciętych partii litografii, oraz jaskrawo dekoracyjną formą i przeładowaniem ornamentycznym. Ta właśnie ulubiona przez Bambrów dekoracyjność, miejsce znalezienia oraz brak, jak dotąd, śladów podobnych obrazów z innych obszarów Wielkopolski, wskazują na związek artysty z grupą etniczną bamberską. Natomiast szczegółowo opisała Maria Paradowska strój bamberski, zwłaszcza kobiecy, który zachował się naj dłużej. Osadniczki spod Bambergu przywiozły ze sobą bardzo bogaty i efektowny strój, posiadający niezwykle charakterystyczną "pękatą" sylwetkę. Suknia wierzchnia była dwuczęściowa i składała się z szerokiej spódnicy oraz kaftana mocno dopasowanego w talii. Poszerzenie dolnej partii sylwetki dawało się uzyskać przez włożenie kilku spódnic spodnich, wśród nich jednej przynajmniej watowanej. Elementami dekoracyjnymi były hafty na czepkach, chustach i fartuchach oraz krezach, a także dodatkowe ozdobniki w postaci bogato przybranych kieszeni, barwnych ~hustek zdobiących czepki, a szczególnie wysokich, zwracających uwagę kornetów ze sztucznych kwiatów. Barwy strojów �252 Recenzje były również bardzo intensywne: karmazyn, ostra zieleń, szafir. Sukien tych Bamberka posiadała czternaście, co już samo świadczyło o zamożności właścicielki. Jest zupełnie zrozumiałe, że strój ten podobał się mieszkankom Poznania i okolic podmiejskich i że skłaniał do naśladownictwa. Autorka książki wzmiankuje, że "szybkie, trwałe przyjęcie się stroju bamberskiego przypisywano m.in. temu, iż miał on wiele cech wyrażnie słowiańskich" (s. 101). Twierdzenie to jednak nie wydaje się w pełni udokumentowane. Ubiór bamberski miał typowe cechy osiemnastowiecznego stroju kobiecego, noszonego w ośrodkach wiejskich, do których docierały echa współczesnej mody miejskiej, środkowoeuropejskiej. Obfita spódnica, dopasowany kaftanik, czepiec brokatowy, tiulowa chusta skrzyżowana na piersiach i przewiązana z tyłu - to typowe elementy, które znalazły zastosowanie w stroju Bamberek. Może tylko chęć zaznaczenia strojem dostatku, bogactwa, co przejawiało się na przykład w zakładaniu kilku spódnic, decydowała o obfitości stroju osadniczek, obco czujących się na nowym terenie. Z czasem większą rolę w stroju odgrywać zaczęły białe batystowe lub tiulowe czepki, o kroju zbliżonym do czepków tiulowych środkowej Wielkopolski, lecz mniejsze oraz zdobione nie jedną, a dwoma parami wstęg. W haftach ręcznych na czepkach, fartuchach, fryzkach, prześledzić można wpływy białego haftu ludowego wielkopolskiego. Strój bamberski kobiecy, prawdopodobnie dzięki swojej dekoracyjności i jednolitemu stylowi, został z czasem ściśle związany z obrzędowością kościelną w poznańskich parafiach śródmiejskich i peryferyjnych, stając się powoli wyrazem polskości kobiet go noszących. Czy jednak ubiór ten, jak pisze Paradowska, "dla wieśniaczek poznańskich stał się strojem regionalnym, narodowym" (s. 166) jest sprawą dyskusyjną. Znajdujące się w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu liczne elementy stroju bamberskiego pochodzą wyłącznie z obszaru miasta, a zwłaszcza dzielnic peryferyjnych (dawnych wsi), w których osiedlali się niegdyś osadnicy bamberscy. Są to dzielnice: Wilda, Jeżyce, Górczyn, Rataje. Ubiory wieśniaczek z innych okolic bliskich miastu pozbawione są głównych elementów dekoracyjnych zdobiących strój Bamberki. Zupełnie inne są też w formie i zdobieniu "złote" czepce oczepinowe. Charakterystyczne są również wypowiedzi starszych kobiet, zamieszkałych obecnie w Poznaniu, a pochodzących ze wsi podmiejskich, że noszą "strój poznański" w odróżnieniu od bamberskiego. Jakieś więc względy decydowały o ubieraniu się kobiet w strój bamberski lub poznański. Może było to kryterium ekonomiczne, bo posiadanie przepisowych 14 kompletów strojów, z których każdy składał się z kilkunastu co najmniej elementów, łączyło się z dużą zamożnością. A może jednak decydowało pochodzenie? Szkoda, że dotychczasowe badania nie umożliwiły otrzymania odpowiedzi na to pytanie. Strój męski bamberski nie odegrał takiej roli jak ubiór kobiecy, gdyż Bambrzy bardzo szybko przejęli ubiór chłopców wielkopolskich, o czym wspomina cytowany przez P&radowską autor niemiecki. Bambrzy nosili więc wołoszki granatowe lub czarne, ciemne spodnie i czarny kapelusz. Przedostatni rozdział książki Paradowska poświęca kwestii polonizacji bamberskiej grupy etnicznej, a zwłaszcza roli szkoły i kościoła, których działalność najbardziej zaważyła na tym procesie. W ciągu około stu lat, przyjąwszy za początek rok 1750, w którym zakończył się napływ osadników niemieckich, Bambrzy wtopili się całkowicie w społeczeństwo polskie. W latach osiemdziesiątych następnego wieku Bamb~zy byli już spolonizowani, co stało się silnym ciosem dla pruskiej polityki germanizacyjnej. Czynione przez germanizatorów próby pozyskania na nowo Bambrów dla narodowości niemieckiej nie dały spodziewanych przez �Recenzje władze pruskie rezultatów. Analizując to ciekawe zjawisko autorka pisze, że "obydwa przeciwstawne sobie procesy, tj. polonizacji Bambrów i dążności do germanizacji prowincji poznańskiej, w pewnym momencie zetknęły się ze sobą, niejako nałożyły na siebie i wywołały efekt właściwie nieprzewidziany, w postaci intensywniejszego procesu polonizacyjnego ludności niezupełnie jeszcze spolszczonej" (s. 143-144). Ta szybka i całkowita asymilacja obydwu grup ludnościowych, przy braku materiałów archiwalnych obrazujących kulturę przybyłych w XVIII wieku osadników, utrudniła autorce naszkicowanie jasnego obrazu kultury bamberskiej. Z niełatwego tego zadania Paradowska starała się wywiązać sumiennie, wykorzystując dostępne jej źródła. Przedstawiony przez autorkę obraz grupy etnicznej poznańskiej, zwanej Bambrami, z pewnością zainteresuje grono miłośników Grodu Przemysława, a Bibliotekę ,,Kroniki Miasta Poznania" wzbogaciło o ciekawą pozycję wydawniczą. Zofia Z problemów socjologii folkloru, we WSP w Opolu. Filologia Polska, red. nauk. Dorota Simonides. t. XV, Opole 1977, ss. 84. Grodecka Zeszyty Nauko- Folklorystyczny ośrodek badawczy Wyźszej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, pracujący od lat pod kierownictwem prof. dr hab. Doroty Simonides, jest w Polsce, na dobrą sprawę, jedynym, który prowadzi systematyczne badania współczesnego (żywego) folkloru w terenie. Chodzi tu w zasadzie o tzw. folklor ustny. Badanie przekazu ustnego, środowiska jego życia, sposobów i mechanizmów transmisji, zmiany treści, powstawania wariantów, funkcji tego folkloru w życiu konkretnych społeczności itd. - wszystko to wymaga stosowania adekwatnych metod badawczych oraz odpowiednich sposobów analizy na tle i w związku z życiem tych społeczności. Nie wystarcza tu stosowanie tylko analizy tekstologicznej, trzeba sięgać po metody nauk społecznych socjologii, psychologii społecznej, antropologii społecznej i kulturowej czy etnologii. Omawiana publikacja jest właśnie wyrazem takich poszukiwań. Organizator badań i redaktor tomu, Dorota Simonides, w artykule Folklor a środki masowej komunikacji podejmuje naczelne zagadnienie zależności tych dwóch zjawisk. Okazuje się, że nie są one wobec siebie opozycyjne, że nadal funkcjonuje przekaz ustny czerpiący właśnie także z przekazów mechanicznych, co obu przekazom nadaje charakter twórczy. Artykuł J. Hajduk-Nijakowskiej uzasadnia socjologiczne podejście do badania folkloru, szczególnie w płaszczyźnie wiązania badanych treści folkloru ze świadomością społeczną ludzi, z osobowością kulturową narratorów i odbiorców, bowiem folklor jest wyrazem życia kolektywnego. Wykazuje to na przykładzie podania wierzeniowego. Niejako ciągiem dalszym tego zagadnienia jest opracowanie T.Smolińskiej o konieczności uwzględniania w badaniach sytuacji narratora, okoliczności w jakich przekaz folklorystyczny się dokonuje, a więc: kręgu odbiorców, sytuacji ogólnej, typu narratora a charakteru środowiska itd. Autorka daje też zarys historii takiego ukierunkowania badawczego (od K. v. Sydowa) i współczesne przykłady takich badań (Kadłubiec, Neumann). Z analizy wynikają wnioski praktyczne odnośnie do metod badań terenovv-ych, podobnie jak to uczyniły obie poprzednie autorki. Kolejny autor, B.Żurakowski, zajmuje się w~pMczesnym wierszowanym folklorem dzieci i młodzieży. Wykazuje. �23-1 Recenzje jak dzieci, używając tradycyjnych form wierszowania, włączają w teksty elementy brane z bieżącego życia, zwłaszcza z mechanicznych przekazów kultury. O tym zagadnieniu informuje w całości omawiana obok publikacja D.Simonidcs Współczesny folklor dzieci i nastolatków, będąca dobrym przykładem efektów badawczych ośrodka opolskiego. Dwa ostatnie opracowania zawierają inną już problematykę. Danuta Matysiak omawia czynniki wpływające na kształtowanie się literatury dla ludu w epoce romantycznej: zwrot w ustosunkowaniu się szlachty i duchowieństwa do oświaty ludu, pierwsze przejawy literatury "obiegu niskiego", towarzystwa oświatowe i różne typy szkół i szkółek wiejskich, wreszcie specjalne pisarstwo literacki c dla ludu - powiastki, gawędy, artykuły w kalendarzach i książeczkach - a także cel moralny tej literatury rzeczywisty stosunek chłopców do tych odgórnych oddziaływań. Wreszcie K.Kasicz pisze o przeobrażeniach w teatrze ludowym na Opolszczyżnie \V latach 1945-1975. Jest to powiązanie doświadczeń osobistych autora (brał udział w teahdlnym ruchu amatorskim) z jego zainteresowaniami naukowymi. Na ogólnym tle dziejów kultury polskiej wydziela cztery okresy w historii teatru ludowego na OpoIsz czyż nie. Praca wydana jest małą poligrafią, czysto i czytelnie. Szkoda, że redakcja techniczna nie dopatrzyła wszystkiego (np. różnice w formie przypisów). Na od\\Tocie strony tytułowej zmieniono imię redaktora naukowego z Doroty na Danutę. Interesujący, wielce pożyteczny i nader efektywny kierunek badań folklorystycznych ośrodka opolskiego otrzymał w omawianej publikacji miano "socjologii folkloru". Rozumiemy to jako efektowny tytuł. Nie byłoby jednak chyba słuszne, by całe takie nowoczesne ukierunkowanie badawcze nazywać "socjologicznym··. J est to po prostu współczesna folklorystyka, której cechą jest - obok tradycyjnej i współczesnej (strukturalnej) analizy tekstologicznej - sięganie w badaniu "żywego folkloru" po metody i rezultaty nauk pokrewnych: etnologii, antropologii kulturowej, socjologii. Współczesne metody badań są dla nauk społecznych wspólne, nie ma między tymi naukami celowo zakładanych przedziałów, jak to było dawniej, jest natomiast ich ścisła integracja. Stąd np. folklorystyka czechosłowacka, reprezentująca podobne ukierunkowanie jak opolska, nic nazywa siebie "socjologiczną". Jest po prostu współczesną folklorystyką. Józef Dorota Simonides, Współczesny folklor dzicci i nILstolatków. w Opolu. PWN. Wrocław - Warszawa 1976, ss. 249. Rurszto Instytut Śląski Autorka, znana dobrze z wielu swoich publikacji, należy do tych folklorystów, których nie zadowalają zastane żródła i ich analizy tekstologiczne, lecz którzy sięgają zwłaszcza po żródła wywołane w badaniach terenowych i analizują folklor żywy na tle i w związku z jego autentycznym środowiskiem. Omawiana praca jest efektem ok. lO-letnich badań terenowych autorki z jej zespołem, przeprowadzanych tym razem w środowisku dzieci i młodzieży. Badania zostały ukierunkowane nie - jak to zwykle bywa - na typowych informatorów "opowiadaczy", ale lk samych nosicieli swego własnego l'olkloru dzieci i młodzicż, nazwaną tu ,.nastolatkami". Początkowo zamiarem autorki było ograniczenie się do terenu �Recenzje śląskiego. W wyniku wyrywkowych rozeznań zauważyła, że formy i treści folkloru dziecięcego i młodzieżowego są \\' całym społeczeństwie polskim znacznie ujednolicone. Słuszny jest więc tytuł nie noszący ograniczeń regionalnych. Wyraźne ana-' logie uwidaczniają także nasze zespołowe badania w Wielkopolsce. Folklor dzieciqcy i młodzieżowy jest w naszej literaturze stosunkowo słabo' udokumentowany i zanalizowany. Do swoistego jego "odkrycia" jako rzeczywistości hogc>.tej i w pełni żywej autorka doszła w trakcie dawniejszych swoich badań' dotyczących współczesnego folkloru mieszkańców Śląska (jej rozprawa Współczesna śląska proza ludowa, Opole 1969). Odtąd ten folklor stał się przedmiotem intensywnych badań prowadzonych bezpośrednio w środowisku jego życia. Należy podkreślić, że tylko tą drogą można uchwycić zarówno wszelkie jego przejawy i formy, jak też jego rzeczywiste funkcje życiowe. Jest to więc zarazem adekwatny model współczesnej analizy zjawisk folklorystycznych, model - krótko mówięc an tropologiczny. Praca dzieli się na trzy części. W pierwszej zawarte zostały zagadnienia ogólniejszej natury: zarys historyczny badań polskich folkloru dziecięcego i ich powiązań z folklorystyką światową; wydzielenie zjawiska folkloru dziecięcego z ogólnych zjawisk folkloru, pojęcie tego folkloru i jego cech właściwych, odróżnienie folkloru dziecięcego od folkloru dorosłych, zestawienie różnych poglądów na genezę formy i treści oraz znaczenie tego folkloru w badaniach folklorystycznych. Tu zostały zawarte także postulaty i zasadnicze stanowisko badawcze autorki \': badaniach swoistej subkultury dziecięcej. Wszystko są to ujęcia po raz pierwszy systematycznie (choć skrótowo) w naszej literaturze ujęte. Część druga, nazwana literacko "Dzieci między sobą", złożona z 10 rozdziałów, jest systematyczną analizą zebranego repertuaru folkloru dzieci i młodzieży. AuLJrka miała spore trudności z systematyką tego materiału. Nie będziemy wchodzić \....te ~prawy, gdyż nasze tu omówienie nie ma charakteru tekstologicznego. ChcelY!Y natomiast zwrócić uwagę na samo zjawisko i na sposoby jego interpretacji. .Tuż \\' czqści poprzedniej autorka określiła wyrażnie charakter tego zjawiska. T."olklor. o który tu chodzi, ma więc wybitnie charakter środowiskowy. Chociaż ba?U,;C na treściach i formach tradycyjnych, znanych już na ogół w XIX w" to' jc;o treści są stale aktualizowane, stosownie do "wciąż nowych sytuacji kulturotwórcz~'ch", Słusznie autorka twierdzi, "iż dzieci są obecnie jedynym autentycznym ś:'odo"'iskiem, w obrębie ktĆlrego jest tworzony i przekazywany folklor" (s. 37). Folklor jest życiową potrzebą dzieci. "Żyją tu głĆlwnie i bywają świadomie rozPo\\',;zechnianc te tematy, te formy, które są celowo przez pedagogów omijane, lub !1<l które - z różnych powodów - nie zwraca się uwagi. Tak przeto folklor uczniowski stanowi poniekąd podziemie literatury dla dzieci, Żyje na zasadzie konspiró1cji" (s. 39). Właśnie potrzeba uzupełniania oficjalnej literatury i dążność cia spontanicznego tworzenia według własnych gustów i stosownie do poziomu rozwoju psychicznego, zapewnia temu folklorowi wieczną żywotność. Stąd też autorka wy"'odzi stałą w tym folklorze tcmatykG obsc£niczną zarówno w jej zabarwieniu skatologicznym, jak seksualnym. "Tematyka obsceniczna czytamy stanowi dla dzieci w wielu wypadkach prawdziwe tabu, które chcą złamać, aby przeżyć C'JŚ niedozwolonego. Tabu występuje tu jako nie umoty"ilowany zakaz" (s. 49). Poszczególne rodzaje i elementy folkloru omawia autorka według dwóch grup· wieku (6-10 i 11-14 lat), stosownie do stwierdzonej przez psychologów różnicy \\. strukturze psychicznej. Dzieciom najbardziej właśclwe są mikroformy, zwłaszCZa rymowanki czy wyliczanki, dzieciom starszym (nastolatkom) zaś gatunki fabuJame i abstrakcyjne, Nie będziemy już tu ich omawiać, podkreślić wszakże �256 Recenzje należy znakomite bogactwo tych form, ich niezwykłą żywotność a zarazem (CO dało się nam stwierdzić także na innych terenach) powszechność występo\\·ania. Formy tradycyjne, choć nasycone nowymi treściami, są na ogół dobrze znane. Należą do nich różne wyliczanki, przezywanki, "prowokanki", zagadki, trawestacje przysłów, opowieści komiczne o charakterze skatologicznym, czy wreszcie różnego rodzaju anegdoty. Do oryginalnych osiągnięć autorki należy natomiast swoiste odkrycie tzw. "opowieści z dreszczykiem" czy opowieści z życia - gatunku żyjącego wśród nastolatków. Wywodzą się one z podań wierzeniowych, a opierają się o jakieś nadzwyczajne przeżycia ludzi, niby autentyczne, ale niesprawdzalne i r,iewiarygodne (opowieści o "czarnej" czy "żelaznej ręce", o wampirach, duchach itp.). Tekst zawiera bardzo interesujący ich zbiór. Podobnie swoistą nowością w analizie folkloru młodzieżowego (nastolatków) są elementy wierzeniowe i przesądy wywodzące się z typowej symbiozy myślenia racjonalnego z irracjonalnym. Świetny jest ich zbiór, a analiza wręcz wyborna. Końcowa, trzecia część pracy dotyczy analizy mechanizmu życia i przekazu folkloru oraz jego żródeł, z uwzględnieniem trzech kręgów tego życia: rodzinnego, kręgu rówieśników oraz inspiracji płynących ze środków przekazu masowego. Są to bardzo interesujące i trafne analizy o charakterze socjologiczno-antropologicznym. Omawiana praca jest niewątpliwie dużym osiągnięciem badawczym. Zawiera z jednej strony duży ładunek tekstów folklorystycznych, starszym często zupełnie nie znanych. Z drugiej strony na podkreślenie zasługuje wzorowa metoda badań terenowych w środowiskach dzieci i młodzieży oraz odpowiadające współczesnym wymogom analizy. Autorka przedstawiła adekwatny pogląd na folklor jako istotny element subkultury dziecięco-młodzieżowej, na źródła tego repertuaru i mechanizmy jego transmisji zarówno w oparciu o zasoby tradycyjne, jak inspiracje płynące z otoczającego życia. Doskonale ukazano w pracy świat życia dzieci i młodzieży widziany od tej strony, świat fantazji, wyobrażeń, wierzeń i przekonań oraz reakcję na otaczającą rzeczywistość, a także mechanizmy współżycia społecznego w grupach dziecięco-młodzieżowych. Zarówno strona tekstowo-dokumentacyjna, jak i analityczna zapewni omawianej pracy szeroką użyteczność i wzięc'ie u czytelników: tych z kręgu folklorystyki i pokrewnych dziedzin, jak też z kręgów szerszych. W jakiej zaś mierze książka wejdzie także w obręb literatury młodzieżowej, pokaże naj bliższa przyszłość. Józef Bu rs:t'l Adolf Dygacz, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folkloPrzedmowę napisał Julian Krzyżanowski. Śląski Instytut Naukowy. Katowice 1975, ss. 161 + 3 nlb. rystyczne. Zagłębie Dąbrowskie szczyci się bogatymi tradycjami górniczymi sięgającymi XIV wieku, lecz dopiero w połowie XIX w. na pierwszy plan wybijają się górnicy węglowi. Studium folklorystyczne Adolfa Dygacza zostało opracowane i napisane przede wszystkim na podstawie długoletnich badań terenowych w Zagłębiu Dąbro\\'skim, które rozpoczęli na tym terenie Oskar Kolberg, Stanisław Ciszewski i Michał Federowski. Adolf Dygacz zebrał w ciągu 25 lat kilka tysięcy pieśni ludowych, �Recenzje z których część poddał analizie naukowej i wydał już poprzednio drukiem w wielu swych innych publikacjach. Interpretację prezentowanego materiału cechuje dojrzałość przemyśleń i wniosków, wielostronność spojrzenia i metod badawczych. Analiza porównawcza prezentowanych pieśni wykazuje powiązania pieśni górniczych z folklorem warstw społecznych i grup zawodowych innych regionów Polski. Interesujące i odkrywcze są pokrewieństwa tych pieśni z literaturą staropolską. Ludowe pieśni górnicze z Zagłębia Dąbrowskiego poddane zostały klasyfikacji i systematyce, w związku z tym wyodrębnione zostały pewne ich zespoły tematyczne i funkcyjne. A więc mamy pieśni obrzędowe i zwyczajowe, historyczne, społeczne i rewolucyjne, pieśni o zawodzie, o pracy, pieśni rodzinne, towarzyskie, zalotne i miłosne, żartobliwe i satyryczne, mieś ni o muzykowaniu i tańcu. Ponieważ pieśń łączy się z melodią i ruchem, przeto wyodrębniony też został taniec zawodowy. Wszystkie utwory - to pieśni-dokumenty epoki, w których można zaobserwować pewne prawidłowości w rozwoju treści. A więc występuje często spotykana w twórczości ludowej kontaminacja wątków, ich migracje i wzajemne przenikanie, powstawanie nowych wariantów słownych oraz melodycznych. Natomiast socjologia folkloru to dziedzina mało w Polsce rozwinięta, a silnie zarysowane sprawy społeczne występują przede wszystkim w pieśniach robotniczych, do których należy ludowa pieśń górnicza. Autor kończy stwierdzeniem, że wyprowadzone przez niego wnioski "są zgodne ze stwierdzeniem nauki radzieckiej, mającej w zakresie badań nad folklorem robotniczym najpoważniejszy dorobek w skali światowej" (s. 143). Oczywiście, folklor robotniczy będzie miał w każdym kraju inne zabarwienie i proporcje, mimo ideowej wspólnoty klasowej. Pod tym względem interesujące związki wykazuje folklor narodów, które rozdziela granica językowa. Można porównać pieśni górnicze angielskie z polskimi i odnaleźć w nich wspólne płaszczyzny tematyczne lub podobne metody twórcze. Ksiąźkę zamyka spis wykonawców ludowych, wielu dziś juź nie żyjących. Zestaw ważniejszych publikacji składa się ze 157 pozycji. Jako źródło i jako praca naukowa (dodać należy: praca habilitacyjna Adolfa Dygacza) wnosi ona do ogólnego dorobku kultury wiele nowego i cennego. Jest to również trwały pomnik wzniesiony dla braci górniczej Górnego Śląska. Henryka Barbara Bazielich, Muzeum Górnośląskiego ilustr. 86. Złote hafty w Bytomiu. 'W tradycyjnej Etnografia, odzieży zesz. nr na Romańska Rocznik 1973, ss. 104, Śląsku. 6, Bytom Każda nowa książka Barbary Bazielich o haftach jest dla badaczy tej dziedziny kultury ludowej źródłem wielu cennych informacji. W obecnej pracy uwaga autorki skupiona została na haftach złotych, zdobiących pewne elementy tradycyjnej odzieży śląskiej. Autorka zaprezentowała czytelnikom etnograficzną kolekcję śląskich haftów złotych znajdujących się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Zgromadzone tam okazy pochodzą z różnych terenów Śląska, z pierwszej i drugiej poł. XIX w. oraz pierwszych dziesiątków lat 17 -- Luci LXII �258 xx Recenzje w. Osobną grupę stanowią hafty wykonane współcześnie oraz przykłady ich adaptacji do pnedmiotów użytkowych. Omawiana praca - jak pisze autorka "ma za zadanie przedstawienie haftów z uwzględnieniem zmian zachodzących w czasie i przestrzeni, ustalenie ich stosunku do haftów artystycznych, użytkowanych przez inne grupy społeczne oraz określenie, chociażby w przybliżeniu, ich roli we współczesnym zdobnictwie" (s. 17). Autorka wzmiankuje też, że celem pracy jest również rozpropagowanie śląskich haftów jako wzorów godnych kontynuacji i zastosowania we współczesnych robotach ręcznych. Prezentacja bogatej kolekcji haftów złotych zdobiących śląskie czepce i ży\votki, poparta materiałami źródłowymi, stanowi bardzo wartościowy wkład do skromnej literatury rodzimej przedmiotu, lecz zamierzony charakter popularyzatorski pracy pozostawia wiele do życzenia. Prace popularyzalorskie tego typu. z natury rzeczy wykorzystywane przez osoby nic posiadające wykształcenia etnograficznego, powinny mieć charakter wzorników, łatwych do odczytania. Podstawą takich prac są tabele ściegów, zbliżenia motywów i fotografie barwne Istniejące wzorniki hafciarskie - typu pracy Jadwigi Turskicj pl. Hatty (Warszawa 1967) - traktują ludowe motywy hafciarskie dosyć dowolnie. Byłoby więc celowe wydanie pracy popularyza torskiej łączącej fachowe opracowanie technologiczne poszczególnych grup polskich haftów ludowych z rzetelnymi informacjamI źródłowymi. Podobne wydawnictwa ukazują się na terenie Związku Radzieckiego i Czechosłowacji, służąc zarówno etnografom, jak i zespołom tańca ludowego czy prywatnym amatorom haftu ludowego. Omówienie liczącej 67 okazów kolekcji haftów złotych Barbara Bazielich poprzedza wstępem, w którym podejmuje próbę uporządkowania terminologii określającej robotę hafciarską. Jest to cenna inicjatywa, gdyż dotychczasowe definicje pojęcia "haft" lub "wyszycie", stosowane przez badaczy zajmujących się odnośną problematyką, nie są zbyt precyzyjne. Autorka przyjmuje, że haft (lub wyszycie) jest ozdobnym szyciem wykonanym w swoisty sposób za pomocą igły i nici na stosowanym tle, tj. tkaninie lub skórze (s. 10). Definicję tę wywodzi Bazielich z analizy słowa "wyszycie", które ma w swoim rdzennym temacie słowo "szycie". W nazewnictwie większości języków słowiańskich występuje ten sam źródłosłów, tzn. szew - szycie. Jak pisze autorka, te same treści kryją się też w niemieckim słowie hetten, które oznacza tyle, co "zeszywać grubymi nićmi" ... (s. 8). Słowo to przeszło do języka polskiego wraz z obcymi wykonawcami, pozostając określeniem robót wykonywanych przez osoby wyuczone zawodowo umiejętności hafciarskich, podczas gdy określenia wyszycie, wyszywać, odnoszą się do prac tradycyjnych, do umiejętności dziedziczonych z pokolenia na pokolenie. Dalej zajmuje się autorka analizą kryteriów wartości przydatnych w monograficznym opracowaniu haftów. Wartość zdobnicza haftu zależy od trzech czynników: rodzaju tła na jakim występuje, rodzaju zastosowanych surowców oraz techniki. Haft więc, jako określony wytwór kulturowy, można oceniać z różnego punktu widzenia, tj. artystycznego, estetycznego i technicznego. Analizując te trzy kryteria wartości określonego haftu autorka dochodzi do wniosku, że najsłuszniejsze jest przyjęcie kryterium estetycznego, pozwalającego na podział haftów według kolorystyki oraz ogólnej kompozycji. Rozróżnianie wyszyć zgodnie z barwą i miejscem występowania jest również znane w przekazach ludowych. Odrębny rozdział autorka poświęca przekazom historycznym na temat śląskich haftów złotych, cofając się aż do najstarszych jego przykładów. Publikowane na zdjęciach i omawiane hafty są dziełem fachowców reprezentujących wysoką klasę pod względem techniki wykonania i artyzmu. Wiejskie hafciarki pojawiają się na �2;",9 Recenzje widowni z chwilą, gdy formy dawnego, mieszczańskiego ubioru giną we własnym środowisku i po odpowiednich zmianach znajdują zastosowanie na wsi i przedmieściach. Są to przede wszystkim złotem haftowane czepce i żywotki. Najstarsze czepce pochodzą z Dolnego Śląska i datowane są na lata 1830-1860, a żywotki cieszyńskie kolejno na lata 1840, 1880, 1902-1910. W końcu XIX w. strój regionalny w rejonach Dolnego Śląska zaginął zupełnie, z tym większą więc radością należy pokwitować stwierdzenie autoTki, że w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu znajduje się 67 okazów strojów, na których występuje haft złoty. W skład tej kolekcji wchodzą czepce w ilości 29 sztuk, żywotki w ilości 37 sztuk oraz jedna torebka liturgiczna. Haftowane czepce i żywotki pochodzą nie tylko z ośrodków miejskich, lecz także z ich bliższej i dalszej okolicy. Analizując pochodzenie złotem zdobionych czepców śląskich, Barbara Bazielich nadmienia, że "na terenie rdzennej Polski, to znaczy poza wschodnią i północno-wschodnią granicą Śląska, czepce ze złotogłowiu albo też brokatowe, haftowane złotem, wy~tępowały również w różnych miastach, ale nie na wsi" (s. 43). Pragnę tutaj jednak wspomnieć, że w zbiorach Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu z:1ajdują się czepce "złote" pochodzące z ośrodków wiejskich ziemi wielkopolskiej. Dla badacza strojów ludowych naj cenniejszą część pracy stanowi szczegółowe omówienie fragmentów ubiorów, zdobionych złotym haftem. Barbara Bazielich, z całą sumiennością i dokładnością charakteryzującą jej prace, opisuje formę zachowanych czepców i żywotków, materiał, z którego są sporządzone, technikę wykonania haftów oraz ornamenty zdobnicze i ich kolorystykę. Sposób wykonania i dobór materiałów wskazują na spore umiejętności fachowe. Dotyczy to zwłaszcza starszych haftów złotych. Różnicę w poziomie wykonania zaobserwować można głównie w zdobnictwie żywotków: im młodsze, tym haft mniej staranny i gorszy pod względem kompozycji. Zagadnieniom ornamentu i kompozycji poświęca autorka osobny rozdział, omawiając w nim układy zdobnicze na czepcach i żywotkach oraz analizując pochodzenie motywów. W złotych haftach na czepcach i żywotkach śląskich, zwłaszcza najstarszych, prześledzić można wpływy szeregu kolejno następujących po sobie stylów historycznych. Najciekawsze jest zagadnienie przenikania się wpływu stylów znanych z historii sztuki z elementami Todzimymi, tradycyjnymi. Problemom tym autorka poświęca ostatni rozdział książki. Znajdujący się na końcu pracy aneks zawiera opisy form i zdobień czepców oraz żywotków znajdujących się w zbiorach etanograficznych Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. W tekście pracy oraz na jej końcu umieszczono 63 fotografie jednobarwne. Na zakończenie pragnę raz jeszcze podkreślić wielką wartość, jaką dla etnografów przedstawiają rzetelne opracowania monograficzne haftów ludowych. Należałoby sobie tylko życzyć, aby przy wydawaniu tych niełatwych prac wykazano się też odpowiednim poziomem naszej sztuki dTukarskiej. ZOfia Grodecka Irena Turnau, Garbarstwo cław 1975, ss. 133. wieku, Wro- Penetracja mało znanych, pozornie drugoplanowy·ch, niedostrzeganych innych badaczy dziedzin historii kultury materialnej to znamienna cecha przez dzia- na ziemiach polskich w XVI-XVIII �260 Recenzje łalności naukowej LTurnau. Należy do niej również recenzowana książka na temat garbarstwa - rzemiosła i przemysłu, które nie pozostawiło po sobie licznych i łatwych w interpretacji żródeł oraz nie doczekało się ponadregionalnych opracowań w piśmiennictwie polskim. Autorka zajęła się w pracy techniką i organizacją garbarstwa odzieżowego, a więc zagadnieniami szczególnie zaniedbanymi, nie rezygnując zresztą z informowania m.in. o społecznej pozycji rzemieślników. Rozdział I omawia tzw. garbarstwo proste, najbardziej rozpowszechnione w całym kraju. W poszukiwaniu pierwszych śladów garbarstwa sięga I.Turnau do materiałów archeologicznych; śledząc naj prostsze techniki garbowania, korzysta również z danych etnograficznych. Szczegółowy obraz stosowanych w XVI-XVIII wieku technik garbarskich przedstawiono na podstawie zebranych materiałów pozostałych z działalności cechów garbarzy i szewców. Dla interpretacji źródeł, niezwykle ubogich w informacje technologiczne, wykorzystano polskie i zagraniczne podręczniki i inne prace z zakresu garbarstwa. Konieczność ograniczenia ram pracy wyłącznie do garbarstwa cechowego uwarunkowane jest stanem źródeł. Nie ulega bowiem wątpliwości. że zarówno garbarstwo proste, a przede wszystkim wyprawa tłuszczowa, jak również wyprawa skór futerkowych, stosowane były szeroko w wytwórczości poza cechem, szczególnie w rzemiośle dworskim i w ramach przemysłu domowego. Rozdział II zajmuje się garbarstwem skór futerkowych. Przedstawiono kolejno naj prostsze sposoby wyprawiania skór, pomieszczenia produkcyjne, sortowanie skór surowych i ich wstępną obróbkę, przygotowanie skór zakonserwowanych, garbowanie właściwe i wykańczanie. Lakoniczność zapisów archiwalnych dotyczących instrumentarium kuśnierzy nie pozwala prześledzić genezy rejestrowanego w badaniach etnograficznych zróżnicowania narzędzi do oczyszczania i szlifowania mizdry, spotykanego w zachodniej i południowej Polsce. Nie tylko dla etnografów interesujące jest określanie poszczególnych sposobów wyprawy nazwami terytorialno-etnicznymi: wyprawa litewska czy wyprawa węgierska lub angażowanie się przedstawicieli niektórych grup etnicznych w działalność garbarską. Wspomnieć tu należy m.in. o Tatarach zajmujących się tradycyjnie garbarstwem na terenach północno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej 1. Powiązanie czynności rękodzielniczych z określonymi terenami i grupami etnograficznymi czyet·· nicznymi, spotykane zresztą również w innych dziedzinach wytwórczości, świadczy o znaczeniu wymiany doświadczeń zdobytych w odrębnych środowiskach. Garbarze na ziemiach polskich, co stwierdza LTurnau, korzystali zarówno z wynalazków technicznych Europy Zachodniej, jak i doświadczeń wyprawy i barwienia skór Bliskiego Wschodu; znali oni również wyprawę węgierską i metodę wyrobu rosyjskich juchtów. Rozdział III przynosi omówienie garbarstwa skór kolorowych: czerwonoskórnictwa, białoskórnictwa i zamszownictwa, kordybanictwa i safianictwa. Po przedstawieniu cechowych ram produkcji autorka zajmuje się techniką poszczególnych specjalizacji. Wskazuje na ich szybki rozwój i doskonalenie się w związku z wzrostem zapotrzebowania i przejmowaniem środków i umiejętności technicznych. Praca LTurnau godna jest uwagi nie tylko jako cenne kompendium wiedzy () staropolskim garbarstwie. Jest przykładem metody integralnego, wykraczającego poza granice wyspecjalizowanych dyscyplin, wykorzystania dostępnych żródeł historycznych: archiwalnych, piśmienniczych, archeologicznych etnograficznych. l Por. warszawa s. KrYCZYI1Ski, Tata·rzy 1938, s. 154 i nast. litewscy. Próba monografii histol·lIczno·etno!Jrafic.~nej, �2fU Recenzje Pewne obawy budzić może zbyt częste odwoływanie się, m.in. za pośrednictwem umieszczanych w pracy ilustracji, do materiałów z innych terenów, o różnych warunkach społeczno gospodarczych. Wnioskowanie przy pomocy analogii, metoda niezastąpiona w badaniach historyczno-porównawczych, jest tu zresztą stosowana nie dla sugerowania podobieństwa kompleksów produkcyjnych czy zespołów umiejętności technologicznych, a dla wyjaśniania nieczytelnych w naszych materiałach szczegółów technicznych. Książka LTurnau, czytana wespół ze Skórnictwem odzieżowym w Polsce XVI-XVIII wieku tejże autorki, jest dziełem pionierskim, o wielkiej wartości zarówno dla dalszych studiów nad garbarstwem, jak i dla prób syntetycznego ujęcia dziejów rzemiosła i przemysłu w dawnej Polsce. Zbigniew ,.Kalendarz Śląski 1977". Wyd. "Profil", Ostrava Jasiewicz 1976. Przeznaczony dla Polonii czechosłowackiej "Kalendarz Śląski" wstąpił rokiem 1977 do XVI rocznika. Wydawany jest on staraniem Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie w ostrawskim wydawnictwie "Profil". "Kalendarz Śląski 1977" jest 42 tomem edycji polskiej (wychodzą w niej poza kalendarzem materiały folklorystyczne i etnograficzne, twórczość prozaiczna i poetycka po polsku piszących autorów na Śląsku Cieszyńskim; o publikacjach polskiej edycji informuje "Lud" regularnie). Kalendarz - zgodnie ze swoim przeznaczeniem - chce być przede wszystkim dobrą lekturą. Powinien zatem przynosić artykuły do czytania, związane z regioLem, jego problematyką historyczną, etnograficzną i kulturalną, powinien bawić i wychowywać, przekazywać potomnym prawdę o naszym życiu współczesnym i skomplikowanej historii. Kalendarz, by być ludową lekturą, musi przynosić dużo humoru, rozrywki. Czy omawiana publikacja potrafiła sprostać tym wymaganiom? Zacznijmy od treści i ogólnego układu. Podstawową pozycją jest kalendarium, w którym przypomniane zostały ważniejsze rocznice i daty, przeplatane ludowymi przysłowiami i przypowiastkami. Na część tekstową składa się w sumie 26 artykułów, poukładanych w tematyczne części: materiały społeczno-polityczne, folklorystyczno-językoznawcze, proza, poezja, humor itp. Artykuł wstępny, pióra S. Kondziołki, omawia dorobek PZKO w związku z 30 rocznicą istnienia tej zasłużonej dla Polonii czechosłowackiej organizacji. Autor nie poprzestaje tylko na ocenie dokonań, lecz wytycza zadania, jakie stoją przed PZKO w obecnym etapie rozwoju społeczeństwa czechosłowackiego w świetle uchwał XV Zjazdu KPCz. E. Mrózek przygotował ciekawostki historyczno-krajoznawcze pt. Jak Polska długa i szeroka, zaś artykuł Szuflady pełne tajemnic zwraca się do wszechświata i jego historii. Omawiając ubiegłoroczny "Kalendarz Śląski 1976" oceniliśmy zbieraczą pasję folklorysty czeskocieszyńskiego, Daniela Kadłubca (autora cenionej, monografii o ludowym bajarzu, niedawno zmarłym Józefie Czechowiczu), szczególnie zaś zdobycze naukowo-poznawcze, jakie przedstawił on z wypisów z kalendarzy. W tym roczniku zamyka swoją analizę przede wszystkim językową, ale również obyczajową, notatek z ludowych i wiejskich kalendarzy. �262 Recenzje O. Matuszek zebrał obfity materiał o działalności teatru amatorskiego ,7, latach międzywojennych na Śląsku Cieszyńskim, który przedstawił w formie omówienia i oceny dokonań. (Szkoda, że przedwojenny ruch amatorski traktowany jest w odosobnieniu od innych dziedzin, które przecież odgrywały nie mniejszą rolę społeczno-towarzyską w życiu Polonii czechosłowackiej, jak czytelnictwo. ruch śpiewaczy, zbieractwo itp.) Solidnie wzbogacony został w porównaniu z poprzednimi kalendarzaml dział wzajemnych związków kulturalnych czechosłowacko-polskich artykułem pt Józefa Dobrowskiego związki z Polakami oraz przypomnieniem działalności zasłużonego polonofila, Vaclava Hanki. Halina Ondrusz-Djan przedstawiła streszczenie swojej pracy magisterskiej na UJ Pijaństwo na Śląsku Cieszyńskim, zaś w artykule Czarna księżna, lotnicy i nauczyciel opublikowane zostały wspomnienia ':> zasłużonym działaczu polonijnym, J. Stebli. Materiałami folklorystyczno-językowymi są przyczynki J. Łyska O ~lootach koło Jabłonkowa oraz O sytuacji językowej na Śląsku Cieszyń.skim. W ostatnim idzie o ciekawą próbkę przedstawienia procesów integracyjnych i dezintegracyjnych, jakie zachodzą przede wszystkim w mowie ludzi miejskich na Śląsku Cieszyńskim, którzy wyzbywając się wielu cech ściśle gwarowych posługują się na co dzień szczególną odmianą naddialektu z wieloma elementami czeszczynv. ale również z wyrażnym nawiązaniem do polszczyzny mówionej. Tematyka nazewnicza została ciekawie i humorystycznie przedstawione ',' artykule pt. Czego nie wiemy o naszych nazwiskach, bardziej poważnie zaś 'o" przyczynku R. Ochmana pt. Stare i nowe nazwy kopalń naszego zagłębia. Dział beletrystyczny przynosi przekłady czeskich autorów z Ostrawskieg;); Płonącego konia M. Rafaja oraz Takie powroty F. Cecetki. Redakcji kalendarza udało się zdobyć nie publikowane dwa opowiadania Gustawa Morcinka: W dzień deszczowy i ponury oraz Prawdziwa historia o węglu i jego ludziach. Z przygotowywanego przez wydawnictwo "Profil" w Ostrawie tomu opowiadań zmarłego pisarza i społecznika ze Śląska Cieszyńskiego, Gustawa Przeczka, OdrlU)r/yU'anie siebie, zamieszczono w kalendarzu okupacyjną opowieść pt. PierWSze "potkanie. Dział poezji jest mniej obszerny ilościowo, ale niewątpliwie jakościowo ciekawy. Publikują w nim wiersze przedstawiciele młodego pokolenia czeskocieszyńskich poetów - K. Kaszper, T. Wantuła, G. Pyszko i J. Zolich. Z ludowej twórczości tradycyjnie dobry poziom reprezentują OPo"\'l<Jdania .T. Korzennego (sen.) oraz wiersze tegoż autora i E. Milerskiej. Z badań folklorystycznych zgromadził K. Piegza już sporo ciekawego materiału ze Śląska Cieszyńskiego, przede wszystkim pieśniowego. Tym razem poświęca uwagę "pieśn; ludowej o miłości". Z drugiej połowy wieku XIX zawiera kalendarz przy\'Zynek J. Kołka O pidniach świeckich Adama Sikory. Podczas kiedy fraszki J. Gaudyna utrzymane są w dobrym guście. trueino to powiedzieć o wyborze dowcipów i żartów, które podane w gwarze śląskiej nie tylko nie zyskują, ale tracą, często zahaczając o trywialność, niezalcżnie ud tego, że zaczerpnięte zostały z popularnego tomu Ber .śmiesznych I uciesznycl, :8oroty Simonides. "Kalendarz Śląski 1977", wydany w nakładzie 7.600 egzemplarzy, odzr;,hz,1 się staranną szatą graficzną. Wiele czarno-białych zdjęć z fragmentami Podbc·,kidzia uzupełnia tekst. Praca redakcyjna kalendarza powierzona została Janowi Korzennemu, który zadbał o proporcjonalne i ciekawe ułożenie treści i - co sZCLc~"lnj(' godne jest podkreślenia - o dobry poziom językowy publikacji. Jifi D(l1niJ'~ ;':11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec201889b13a6cc73697491db86f694.pdf 585f5a33d530f2d5ecc39cf7c530a2a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1569 Title A name given to the resource Etnologia w XXI wieku [?] / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no­ wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab. Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul­ tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło­ wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra­ nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi. Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na­ szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu, z którym od wielu lat związane są nasze losy. Redakcja �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] N a d e j ś c i e nowego wieku i tysiąclecia skłania do zadumy nie tylko nad j u t r e m Polski, Europy i świata, ale też nad przyszłością etnologii (przynaj­ mniej w najbliższych latach). Nie chodzi t u o „czytanie z gwiazd", przewidy­ wanie nieprzewidywalnego, o p r ó b ę odsłonięcia tego, co dziś jeszcze przed nami zakryte, a co - b y ć m o ż e - zapisane jest „ w Wielkiej K s i ę d z e na g ó r z e " . Przed 11 września 2001 r. m y ś l a ł a m , że m o ż e m y przewidywać prawdopodo­ b i e ń s t w o pojawienia się i rozwoju nowych k i e r u n k ó w b a d a ń w nowej epoce, dalszego poszerzania pola badawczego dyscypliny, wzrostu z a a n g a ż o w a n i a badaczy w sprawy współczesnego nam świata, przy jednoczesnym sięganiu do historii, by z r o z u m i e ć interesujące nas fakty i zjawiska. Coraz częściej też, b y ć m o ż e , będziemy i n t e r e s o w a ć się h i s t o r i ą samej etnologii, by prześledzić d o k o ­ nania naszych p o p r z e d n i k ó w , z a s t a n o w i ć się nad trafnością s f o r m u ł o w a n y c h przez nich tez, możliwością wykorzystania zgromadzonych m a t e r i a ł ó w i ocenić - z perspektywy lat - miejsce rodzimej nauki w nauce światowej, czy c h o ć b y europejskiej. P r z y p u s z c z a ł a m , że obok p r o c e s ó w integracyjnych, obejmujących dziś t a k ż e n a u k ę , będzie n a s t ę p o w a ł r o z w ó j etnologii narodowych. W s p ó ł c z e s ­ ny świat bowiem nie tylko d ą ż y do zjednoczenia, ale t a k ż e p r ó b u j e przeciwsta­ w i a ć się integracji i agresywnej globalizacji przez wspieranie i eksponowanie tego, co o d r ę b n e , „ n a s z e " , własne, co stanowi p o d s t a w ę identyfikacji etnicznej, narodowej, religijnej, regionalnej, czy lokalnej. P r ó b u j e też walczyć z z a s a d ą : „ C u d z e chwalicie, swego nie znacie...", m i n . przez rozwój b a d a ń nad dziedzic­ twem, tradycjami i współczesnym obrazem kultury r ó ż n y c h grup. Przed p i ę c i o m a laty, w listopadzie 1996 г., o d b y ł a się w Poznaniu k o n ­ ferencja p o ś w i ę c o n a zadaniom etnologii/antropologii w jednoczącej się E u r o ­ pie (organizatorem był K o m i t e t N a u k Etnologicznych P A N oraz p o z n a ń s k i Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza). Jak pisał Aleksander Posern-Zieliński we „ W s t ę p i e " do pokonferencyjnego t o m u , z a t y t u ł o w a n e g o The Tasks of Ethnology. Cultural Anthropology in Unifying Europe ( P o z n a ń 1998), uczest­ nicy konferencji zastanawiali się m . i n . nad możliwymi kierunkami rozwoju dyscypliny. Za jedno z ważniejszych z a d a ń uznano p r z e ł a m a n i e izolacji m i ę d z y e t n o l o g i ą w s c h o d n i o e u r o p e j s k ą i z a c h o d n i ą a n t r o p o l o g i ą oraz budowanie nowej, europejskiej antropologii kulturowej o charakterze ponadnarodowym. Z a c h ę c a n o do refleksji nad przeszłością i jej w p ł y w e m na z r ó ż n i c o w a n i e k u l ­ turowe naszego kontynentu, nad teraźniejszością i c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla niej h o m o g e n i z a c j ą oraz nad w s p ó l n ą przyszłością. Kwestie te w y d a w a ł y m i się aktualne. M y ś l a ł a m też, że jeszcze przez wiele lat uwaga europejskich e t n o l o g ó w / a n t r o p o l o g ó w będzie się k o n c e n t r o w a ć na naszym kontynencie. Etnologia Europy/europejska, t a k ż e w Polsce, j u ż dawno p r z e s t a ł a b y ć „ d z i e d z i n ą d e f i c y t o w ą " (w ten s p o s ó b , przed laty, zgodnie �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] 7 z ówczesnym stanem b a d a ń prowadzonych w naszym kraju, określiła etnografię E u r o p y A n n a Z a d r o ż y ń s k a , w artykule zamieszczonym w Etnografii Polskiej, t. 14:1970, z. 2). Zasadnicza zmiana nastąpiła u nas m . i n . dzięki intensywnemu rozwojowi systematycznych b a d a ń terenowych, prowadzonych na obszarze byłego Z w i ą z k u Radzieckiego, w byłej Jugosławii, ale też np. w R u m u n i i , we Francji, w Niemczech i na wszystkich polskich pograniczach oraz dzięki bliskiej w s p ó ł p r a c y wielu polskich badaczy z r ó ż n y m i o ś r o d k a m i europejskimi. Sądziłam, że jeszcze przez długie lata w centrum uwagi będzie się znajdować szeroko rozumiana etniczność. Obserwaqa etno-politycznej mapy świata pozwala bowiem p r z y p u s z c z a ć , że kwestie etniczne n i e p r ę d k o p r z e s t a n ą b y ć j e d n y m z ważniejszych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dla m i e s z k a ń c ó w naszego globu, j a k też - dla badaczy. W i e l u n a u k o w c ó w skoncentruje się - m y ś l a ł a m - na badaniu istotnych zjawisk współczesnego świata: r ó ż n y c h t y p ó w migracji, p r o b l e m ó w u c h o d ź c ó w , k s z t a ł t o w a n i u i redefinicji tożsamości, komunikacji m i ę d z y k u l ­ turowej. B y ć m o ż e n a s t ą p i w y r a ź n y wzrost zainteresowania zachowaniami, t a k i m i j a k : sport, rozmaite gry, w s p ó ł z a w o d n i c t w a , zabawy i zabawki, muzyka (nie t y l k o ludowa), k t ó r e nie przyciągały d o t ą d baczniejszej uwagi e t n o l o g ó w . Wiele w s k a z y w a ł o na to, że w a ż n y m i problemami badawczymi etnologii (także polskiej) s t a n ą się w najbliższym czasie takie zjawiska społeczne jak: narkomania, homoseksualizm, prostytucja, k u l t u r o w a recepcja c h o r ó b psy­ chicznych, związki m i ę d z y polityką, ideologią i k u l t u r ą , r ó ż n e formy współczes­ nego kolonializmu, relacje m i ę d z y k u l t u r ą i środowiskiem naturalnym, k u l t u ­ rowe aspekty turystyki, studia nad płcią k u l t u r o w ą {gender studies) oraz nad z m i a n ą m o d e l u rodziny, m . i n . w związku z kryzysem ojcostwa oraz tworze­ niem się n o w y c h w z o r ó w z a c h o w a ń kobiet, dzieci i młodzieży. Tematyka ta podejmowana jest spontanicznie przez wielu, zwłaszcza m ł o d y c h e t n o l o g ó w . M o g ł a m się o t y m p r z e k o n a ć podczas zajęć z etnologii Europy, jakie prowa­ dziłam ze studentami t o r u ń s k i e g o Uniwersytetu i m . M i k o ł a j a K o p e r n i k a . M y ś l a ł a m , że n a d c h o d z ą c e lata przyniosą wiele okazji do refleksji nad etno­ logią, jej relacją wobec innych nauk, specyfiką, metodami i technikami b a d a ń , j a k też - b y ć m o ż e - nad samymi badaczami. Należałoby sobie tylko życzyć, by nie najlepsza dziś kondycja finansowa polskiej nauki j a k najszybciej uległa znaczącej poprawie, co umożliwiłoby k o n t y n u a c j ę prowadzonych obecnie prac, realizację wielu śmiałych p o m y s ł ó w badawczych, zwiększenie liczby wydawnictw. K i e d y p i s a ł a m te słowa, ogromne połacie Polski znajdowały się p o d w o d ą . Tysiące o s ó b utraciły (często bardzo skromny) dorobek swego życia, ź r ó d ł a d o c h o d ó w . Raz jeszcze człowiek o k a z a ł się bezradny wobec potęgi żywiołu. Z n ó w , j a k przed czterema laty, gdy p o w ó d ź s p o w o d o w a ł a olbrzymie straty w p o ł u d n i o w e j i zachodniej części kraju, do setek zalanych w o d ą miejsco­ wości w y r u s z y ł y konwoje z p o m o c ą h u m a n i t a r n ą , z darami serca. Niestety, nie z a b r a k ł o tych, k t ó r z y w tej dramatycznej sytuacji wyciągnęli r ę k ę po c u d z ą własność... Prognozy na X X I wiek m ó w i ą o wzroście z a g r o ż e ń wszelkiego rodzaju kataklizmami, o niekorzystnych zmianach k l i m a t u i o t y m , że bardzo boleśnie, �8 E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] na n i e s p o t y k a n ą skalę, odczujemy katastrofalne skutki rabunkowej gospo­ d a r k i d o b r a m i naturalnymi. Z a s t a n a w i a ł a m się nad w p ł y w e m tych zjawisk na człowieka, k u l t u r ę , funkcjonowanie ludzkich społeczności (począwszy od r o ­ dzin i społeczności lokalnych, po większe grupy) i nad t y m , czy problematyka ta zainteresuje polskich e t n o l o g ó w . W zetknięciu z ludzkim nieszczęściem, niszczycielską m o c ą N a t u r y , k t ó r a - j a k m ó w i ludowa m ą d r o ś ć - nigdy nie wybacza, będzie zapewne n a s t ę p o ­ w a ł a weryfikacja postaw, wyznawanych wartości, będzie się zmieniać spoj­ rzenie na nas samych, na „ i n n y c h " i świat, w k t ó r y m żyjemy. W i e r z y ł a m jednak, że X X I wiek nie będzie wyłącznie czasem klęsk i - j a k przewidują n i e k t ó r z y - u p a d k u cywilizacji, lecz że staniemy się także ś w i a d k a m i i uczest­ n i k a m i zjawisk b u d z ą c y c h nadzieję, odbieranych przez z n a c z n ą część ludz­ kości j a k o pozytywne, dobre. Zapewne wielu z nas zadaje sobie pytanie o kształt etnologii w n o w y m stuleciu, z a s t a n a w i a j ą c się nad tematami, k t ó r e warto podjąć, nad t y m i , k t ó r e podsuwa samo życie, nad społeczną rolą naszej dyscypliny i zmianami, k t ó r y m podlega. M o m e n t y p r z e ł o m ó w , wyznaczane nie t y l k o przez z m i a n ę dat, lecz t a k ż e przez r ó ż n e , nieoczekiwane wydarzenia (takie j a k c h o ć b y klęski ży­ w i o ł o w e ) szczególnie skłaniają do przemyśleń, w t y m także do refleksji nad w y k o n y w a n y m zawodem, zjawiskami, k t ó r e m o g ą (a m o ż e powinny?) stać się przedmiotem naszych b a d a ń , nad r o l ą i miejscem etnologii w świecie, w k t ó r y m przyszło nam żyć. * * * 11 września 2001 r o k u oczy m i l i a r d ó w m i e s z k a ń c ó w Ziemi zwróciły się na A m e r y k ę . D z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, byliś­ m y ś w i a d k a m i w y d a r z e ń , k t ó r e wyznaczyły kolejną, d r a m a t y c z n ą cezurę w dziejach świata. Wobec tragedii, której rozmiary nie ograniczają się wyłącznie do S t a n ó w Zjednoczonych, j a k też wobec trudnych do przewidzenia ostatecznych s k u t k ó w bezprecedensowego ataku terrorystycznego na W o r l d Trade Center i gmach Pentagonu, wszelkie wcześniejsze dywagacje d o t y c z ą c e etnologii w n o w y m stuleciu, c h o ć b y tylko u jego p o c z ą t k u , stały się elementem innej rzeczywistości. Z d e c y d o w a ł a m się jednak na publikację tych przed-wrześniowych r o z w a ż a ń , by w ten bolesny s p o s ó b zaświadczyć, j a k bezsensowne m o g ą stać się r o z m y ś l a n i a nad j u t r e m n a u k i i nas samych, j a k kruche są nasze plany, oczekiwania, hierarchie w a r t o ś c i wobec nieoczekiwanych w y d a r z e ń , na naszych oczach zmieniających bieg dziejów świata i „ m a ł ą historię" poszczególnych osób, rodzin, społeczności... C h c ę jednak wierzyć, że - wbrew katastroficznym zapowiedziom - nie staniemy się ś w i a d k a m i k o ń c a świata, ani cywilizacji, c h o ć zapewne d ł u g o jeszcze będziemy żyć i p r a c o w a ć w cieniu a t a k ó w na W o r l d Trade Center. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5c4052edf3103a4b318b48e98f446cd.pdf f0cb6e8c6dc1c0fe77dc48b963686c1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1568 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLV Zeszyt 1-2 Warszawa 2001 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Dagnosław Demski Na okładce wykorzystano fragment plakatu wydanego z okazji święta Kumbha Mela w Allahabadzie (ze zbiorów prywatnych D . Demskiego) Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 2001. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, u l . Brylowska 35/38 Tel.: 631 45 18, (0-22) 607217879, fax: 63141 37, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 48. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Etnologia w X X I wieku [?] - Iwona Kabzińska 5 ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a - Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 Polish institutions and organizations in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939 Anna E n g e l k i n g - Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy Ethno-sociological expedition of Józef Obrębski to Polesie in the years 1934-1937. Organization. Research methods. Problems. Participants Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? (Wizerunek medialny przewodniczącego „Samoobrony") Andrzej Lepper - the charismatic peasant leader? (The media image of the leader of "Samoobrona" ["Self-Defence"] peasant trade union) Inga K u ź m a - Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary Les emotions comme l'objet d'une foie et d'un raison Iwona K a b z i ń s k a - Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między „siostrzanymi Kościołami" (przykład Słowian wschodnich i zachodnich) The Utopian idea of the Slavonic unity in the light of the religious divisions within Roman Catholicism and Russian Orthodox Church and the conflict of "sister churches". (The case of the Eastern and Western Slavs) Dagnosław D e m s k i - 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela The twelve year Jovian cycle in the Great Tradition of Hinduism. The ritual cycle of Kumbha Mela Eugeniusz K ł o s e k - Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej The highlanders of two nations? Circumstances and consequences of the Polish-Slovakian breach in the villages of the Romanian Bucovina Justyna D o b o s z y ń s k a - Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii Tbilisi - the "little homeland" of the Polish colony in Georgia Andrzej W o ź n i a k - K a r t k i z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandry w Stanisławo­ wie koło Modlina Some pages fron the history of the St. Alexandra Russian Orthodox parish in Stanisławów near Modlin 9 22 23 45 47 84 85 97 99 116 117 134 135 153 155 181 183 194 STUDIA I M A T E R I A Ł Y Zuzanna G r ę b e c k a - Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości The world of the Old Believers in northern Belarus. Continuity and change of their traditional culture Jacek G ą d e c k i - Turystyka czy neokolonializm? Tourism or neocolonialism? 195 214 215 221 �RECENZJE I OMÓWIENIA George E. Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press - Marcin Brocki Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A . Kuczyń­ ski (red.), Wrocław 2000, Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego - Anna Milewska-Mfynik Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Prószyński i S-ka - Małgorzata Bujak Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w X X wieku, Warszawa - Poznań 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. - Andrzej Furier Antoni Kroh, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa 1999, Prószyński i S-ka - Mariola Kuligowska Wielka Syberia małych narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy „ N O M O S " - Katarzyna Kulikowska Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Gerard Labuda, Święty Wojciech. Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Jarosław Komorowski, Kresowym szklakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I : Polesie, Świdnica 1997, część I I - Nowogródczyzna, Świdnica 2000 - Zdzisław J. Winnicki „Studia Angerburgica", t. I (1996), t. I I (1997), t. I I I (1998), t. I V (1999), Węgorzewo - Zuzanna Grębecka 223 225 228 230 232 235 237 238 239 240 241 243 KRONIKA Zapomniany odłam Dajów w Chinach - Sławoj Szynkiewicz „Kroniki Sejneńskie" - Zuzanna Grębecka Wystawa „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii" - Olga Kwiatkowska 247 250 253 �Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no­ wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab. Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul­ tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło­ wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra­ nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi. Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na­ szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu, z którym od wielu lat związane są nasze losy. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239a6f45ee66e998a504c2750104c55e.pdf 9b1f8882c98584e32ac9a1fa576d9166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2694 Title A name given to the resource Karnawał. Zycie i literatura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowkz • KARNAWAŁ. ŻYCIE I LITERATURA W karnawałowym przepychu kolorów i wzorów zalśnij jak egzotyczny ptak. Pysznią się bogactwem złoto, koronki, a egzotyka brata się z kratką i tiulem. Do tej szalonej mieszanki stylów idealnie pasuje orientalna biżu­ teria. - tak zachęca i zapewnia swe czytelniczki, w bogato ilu­ strowanym dziale mody, tuż przed sylwestrem na przełomie 2002 i 2003 roku współczesne pismo kobiece, choć ścisłości tego ostatniego określenia nie można być zbyt pewnym, bo w końcu podtytuł tego pisma brzmi: „Co tydzień bliżej gwiazd" (Maskarada, w: „Gala" 30 grudnia 2002 s. 46-49). To, co na pierwszy rzut oka w proponowanych „szalonych" strojach pięknych modelek (poza oczywiście urodą dziew­ czyn) uderza nie tylko antropologa, i co dochodzi do głosu w podpisach, to przede wszystkim tak istotna dla karnawału - bez czego nie byłby sobą - e g z o t y k a . Czy też swoiste, z pomieszanej materii, na miarę współczesnej kultury i tego gatunku pisma szyte, „współczesne" wyobrażenie egzotyki: „Wdzianko z piór ozdobione wstążkami, wełniany wzorzysty płaszczyk, atłasowe spodnie w chińskie motywy i pełen fan­ tazji kapelusz z tiulu - tej nocy możesz pozwolić sobie na ty­ le, na ile podpowie ci fantazja." (s. 46) „Głęboki dekolt wy­ pełnia olbrzymi naszyjnik iskrzący się sztrasem. Całość przy­ wodzi na myśl kreację z Baśni tysiąca i jednej nocy" (s. 48) „Fragmenty materiałów, z których uszyta jest patchworkowa suknia mają jeden wspólny mianownik - cekiny." Zaś „Krót­ kie wdzianko z tybetańskim rodowodem i zwoje indyjskich naszyjników, oto modny Orient w zwariowanym ale bardzo efektownym wydaniu."(tamże). „Konteksty", jak wiadomo, nigdy przesadnie nie goniły ani nie ścigały się za aktualnością. Gdzież zresztą kwartalni­ kowi, wydawanemu czasem w podwójnych - jak ten - pół­ rocznych, a niekiedy, jak już bywało w poczwórnych, roczni­ kowych numerach, do tygodnika czy miesięcznika. To pismo z natury rzeczy, czy przedmiotu i obszarów, którymi się zajmu­ je (o czym z kolei mowa w jego podtytule) - powiedziałby ktoś - raczej konserwatywne, zwrócone ku temu co dawniej­ sze, rządzące się własnymi prawami i kryteriami aktualności, przyczyniające się do specyficznego (antropologicznego) ro­ zumienia i kształtowania tego, co aktualne (mam nadzieję, że także i w antropologii). Tymczasem za sprawą Wojciecha Du­ dzika, prowadzącego od trzech lat w Instytucie Kultury Pol­ skiej konwersatorium na temat karnawału, autora wyboru tekstów poświęconych karnawałom w kulturze, które stano­ wią wiodący temat w tym numerze, a także za sprawą lekkie­ go poślizgu poligraficznego mamy oto okazję wstrzelić się w sam środek czasu karnawałowego i stać się w tym praso­ wym wymiarze pismem aktualnym, jak najbardziej na czasie. I chociaż dążenie do ukazania tego, co aktualne jest znaczą­ cym elementem w strukturze tego numeru i w istotny sposób przyczyniło się do jego budowania, to przecież, a zwłaszcza w odniesieniu do tych najnowszych porad karnawałowych „Gali" i lansowanego w niej modnego „Orientu", obrazów „Orientu", można by zadać pytanie - czymże w ogóle jest ta „aktualność"?! Na czym miałaby ona polegać? - „Myślenie zawczasu o strojach to przyjemna rozrywka dla pięknych dam. - pisał Adam Słomczyński w swoim zbiorze esejów War­ szawskie to i owo (1978), rekonstruując z ogłoszeń, doniesień i wiadomości prasowych obrazy życia miasta (w tym i karna­ wału) 'mniej więcej z połowy XIX wieku' - Oto Pani Maria Pajer (Krakowskie Przedmieście 409) ma honor polecać nie tylko nieodzowne różnej formy gorsety, lecz i «wielki wybór ubiorów i galanterii na bale i teatra, których gust nowy, uży3 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Karnawał Zycie i literatura czany odaliskom Wschodu, wcisnął się z zupełnym powodze­ niem w najwykwintniejsze miasta Еигору.» (...) Zamówić czy wynająć było można, i to w wielkim wyborze, zawsze w naj­ nowszym guście, u Kracińskiego na Krakowskim Przedmie­ ściu kostiumy karnawałowe, domina aksamitne, atłasowe lub mantynowe. Podobnie polecali się F. Car i S. Dziechciński. Krakowskie zaś wielce ozdobne kierezje znajdowały się u Ele­ onory Jasińskiej czy A. Berendy. (...) Zacznijmy od maskarad (...) Odbywały się one tradycyjnie w soboty, w Salach Redu­ towych wzniesionego przez Corraziego gmachu teatrów Roz­ maitości i Wielkiego, z którymi - dzięki odpowiednim przej­ ściom - miały one wygodne połączenie. Uczestnicy maska­ rad, opłaciwszy bilet w cenie jednego rubla, mogli tamtędy przechodzić dla oglądania odbywających się tam przedsta­ wień. Na maskarady przybywało zwykle wiele osób. Prócz wielu różnokolorowych domin było wśród nich sporo pomy­ słowych przebierańców, jak na przykład świętoszek modlący się z wielkiej księgi, diabeł wyglądający mu z kołnierza lub Diogenes szukający z latarką człowieka. Można też tam było spotkać przybysza z Berlina z mizernym węzełkiem, w lichym kaftaniku, nankinowych pluderkach, w sandałach i z fają w zębach. Towarzyszyła mu figura przedstawiająca tegoż, już jednak wyjeżdżającego berlińczyka, ze szkiełkiem w oku, we fraku z szapoklakiem, ze zwisającymi z wypukłego brzuszka, opiętego wytworną kamizelką, brzęczącymi łańcuszkami i grubą złotą dewizką od zegarka itp. modnymi, dorobkiewiczowskimi utensyliami.(...) Licznie grasowali wśród udominowanych gości straszliwi bandyci budzący swymi zaczepka­ mi piski zamaskowanych dam, węgierscy husarzy o sztywno wyszwarcowanych wąsach, cyganie, druciarze górale i krako­ wiacy. Złośliwy jakiś reporter zanotował kiedyś: «Bawiono się doskonale, deptano się wybornie, popychano cudownie. Bu­ fety były przepełnione, szampan pukał, papierosy wygryzały oczy... słowem niczego nie brakowało»". Można by drążyć ten wątek aktualności i w innym wymia­ rze. Można by pytać o aktualność samego tematu karnawału w odniesieniu do współczesnej kultury. I wtedy rodzą się wąt­ pliwości. Mianowicie - czy ten solenny zbiór tekstów o karna­ wale, opatrzonych wprowadzeniem Wojciecha Dudzika, pre­ zentujących karnawał z wielu stron i punktów widzenia w jego poważnych sakralnych ramach, i analizowany w świetle rozma­ itych teorii, i w rozmaitych kontekstach kulturowych in concre­ te, jakby zgodnie z myślą powiedzenia Igbów -Nie stoi się w jed­ nym miejscu, aby obserwować maskaradę, w odniesieniu do kul­ tury współczesnej nie wyda się już czymś anachronicznym. A nasza początkowa, związana z tym radość bycia na czasie i en vogue, nie okaże się przedwczesna i nie mniej wątpliwa? Bo skoro przyjąć tezy i diagnozy o współczesnej kulturze jako na­ cechowanej swoistym hedonizmem i spektakularnością, nasy­ conej pogonią za „szaleństwem", luzem, maskaradą, ustawicz­ ną grą i zabawą, przekraczaniem, norm reguł i zakazów, odwra- �Zbigniew Benedyktowicz • KARNAWAŁ. ZYCIE I LITERATURA caniem ról i hierarchii, kulturze, która wydaje się być nieustan­ nym spektaklem, „show" odgrywanym na publicznym rynku i poddanym prawom rynku, co najlepiej widać w mass mediach, gdzie - jak pisze Umberto Eco (Komizm -„wolność" - karnawał) „preferuje się przede wszystkim to, co zabawne, co inaczej śmieszne, a zatem nieustanną karnawalizację życia - i gdzie Nic nie wspiera świata biznesu lepiej niż show biznes." W kul­ turze i współczesności, w której wystarczy wyjrzeć za okno, czy włączyć telewizor, by zobaczyć (co raczej ze smutkiem trzeba przyznać: także w wymiarach życia społecznego i politycznego) nieustannie trwający festiwal i nieustanne „Święto głupców", gdzie wszystko niemal wydaje się Karnawałem: „światem na opak", pełnym karykatury, chaosu, groteski i maskarady, nie wyłączając manifestacji tzw. „dołu" ludowego. Skoro wszystko na co dzień i bez żadnych ram i ograniczeń czasowych, każde­ go dnia wydaje się, i może być (rozciągniętym na cały rok) kar­ nawałem, to czy sens jest jeszcze o nim mówić. Inaczej jeszcze rzecz ujmując i trawestując pamiętną refleksję i sentencję Lesz­ ka Kołakowskiego z jego eseju o odwecie sacrum we współcze­ snej kulturze - „jeżeli, wszystko może być lub jest sacrum, to już nie ma nic świętego, nic nie jest święte." - czyż nie jest tak i w naszej sytuacji: jeśli powiedzieć, że wszystko jest karnawa­ łem, to już nic nie jest karnawałem. Jeśli nie różni się on od co­ dziennego życia i jego głównego tonu, to czy można mówić o karnawale? Nie ma już karnawału. Oto pytania, właściwe zdawałoby się na dzisiaj: czy w ogóle, i jak możliwy jest karna­ wał karnawału? (Dokładniej por. Odwet sacrum w kulturze świeckiej - gdzie autor tak pisze: „Otóż zuniwersalizować sa­ crum, to je unicestwić. Powiedzieć, że wszystko jest sakrałne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne, jako że obie te ja­ kości sacrum i profanum - zrozumiale są tylko w przeciwstawie­ niu wzajemnym, i każdą z nich można uchwycić tylko w opo­ zycji do drugiej (...) Kiedy sens sakralny ulatuje z kultury, sens tout court ulatuje także.). O tym także dają do myślenia i mó­ wią zgromadzone tu teksty o karnawale. może nadużywanej) formuły, zachęty, zaklęć innych autorów kolegów w antropologicznym fachu - wzywających do postawy antropologicznego zdziwienia, sam sobie pozycję taką na wstę­ pie rezerwuje: „Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że nie jedyna to droga - [idzie tu o stanowi­ sko (m. in. semiotyki kultury), w którym powiada się, że „Ro­ zumieć zjawisko kultury, to zrekonstruować (...) reguły nada­ wania sensu rzeczywistości." - przypomnienie moje ZB; por s. 6]. - zajmowania się światem ludzkich znaczeń..." Gdzie, jak gdzie, ale na tych łamach Dariusz Czaja, od lat przecież współ­ tworzący kształt tego pisma nie powinien takich rzeczy pisać, nie zająknąwszy się nawet ani jednym słowem, (Panie Darku, choćby jedno słowo, jeden przypis!), że kwestie owej nie jedy­ nej to drogi zajmowania się światem ludzkich znaczeń, i że pro­ blematyka styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki od z górą dziesięciu lat znajdują się w centrum zagadnień tego pi­ sma. Naprawdę nie wypada udawać zagubionego dziecka we mgle. Sam, przyznaję, miałbym z tym trudności, co i w jakiej kolejności tu wymieniać: czy Mit - literatura - antropologia kul­ tury (Nr 3-4/1995), a może: Antropologia poza antropologią: to jest wasze życie (Nrl/1995), lub biedne przedmioty „ostentacyj­ nie wyjęte z codzienności, najlepiej, z życia ludzi ubogich i lek­ ceważonych", z teatru Kantora (Nr 1-2/1999), podróże pod­ miejską kolejką do Otwocka: Świetlica. Rzecz o dwóch króle­ stwach; czy Pekaesem do Ostnwca i z powrotem; Nieistniejący film, nieistniejące miasto. Propedeutyka wędrówki poza słownik; Krzesb szkic do portretu; Podróż.: Pod osłoną nieba; (tamże), Taj­ na historia przedmiotów; Rower, narty, buty; Ten, który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu rzecz o walkmenie (Nr 3-4/1998); Tajemnica butów, czyli po­ chwala muzeum (Nr 1/1993), O symbolicznym dotykaniu rzeczy­ wistości (1-2/1994), Kamień przeznaczenia (Nr 1-2/1997), czy numer filmowy: Moje życie w kinie; Pocztówka masowa i fotogra­ fia uczuć; Film i prawdziwy obraz rzeczy; Dzieło a „granica sensu"; Konstrukcja istnienia; ociekające zdjęcia..."; Przeżyć fikcję-^ An­ tropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek (Nr3-4/1992). Świa­ Drugim wiodącym tematem w tym numerze - tym razem domie pomijam tu ostatnie, najbliższe i środkowe roczniki te­ za sprawą tekstu Dariusza Czai (Zycie czyli nieprzejrzystość. Po­ go dziesięciolecia, a przecież można by cofać się jeszcze bardziej za antropologię kultury) - jest życie. I tu także architektem po­ w głąb, wspomnieć o tekstach o Pałacu Kultury, Wieży Eiffeła niekąd i po trosze tej części numeru stalą się reguła i potrzeba i Łuku Triumfalnym - o Widrrde środka świata... i o Urodzie aktualności. Ten z zamierzenia prowokujący tekst - w pewnym ludzkiej pomyłki (Nr 1/1991), nie mówiąc już o portretach-biomiejscu autor wręcz pisze i ujawnia całkowicie swój zamiar: grafiach artystów i twórców sztuki naiwnej, kreślonych ręką „prowokacji nigdy za mało" - domaga się reakcji i odzewu. Aleksandra Jackowskiego, (por. Sylwetka dziewięćdziesiąta dru­ Szkoda by było, by ewentualne uwagi, wypowiedzi, polemiki a taki jest rytm życia naszego kwartalnika, wydawanego, czę­ ga - Nr 3-4/1995), by choćby idąc „po łebkach", w ten pobież­ ny, wielce skrótowy sposób wykazać, że wspomniany problem stokroć w postaci pól-rocznika, czy rocznika - miały się dopie­ styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki był i jest tu ro ukazać najwcześniej za pól roku. Powołaliśmy zatem siły stale obecny. Nie wspominając już o tajemnicy. Inaczej: czy szybkiego reagowania - w końcu sprawa to nie bagatelna, gdy trzeba by spisywać cale roczniki, żeby dostrzec to wreszcie wy­ o życie chodzi - by rozmowę wokół tego tekstu i zawartych raźnie, że „Konteksty" to przecież w końcu - kawał w nim kwestii rozpocząć, już teraz w tym numerze, nie odkła­ ż у с i a (o które tak upomina się Czaja) i to życia nie pozba­ dać na później. Sięgając do tej metody i praktyki znanej i sto­ wionego tajemnicy. Czyż trzeba na dowód przytaczać znów, sowanej w wielu, w tym i znaczących antropologicznych, pi­ brzmiące już niemal jak mantra, słowa, na które wskazywali­ smach, zapraszamy tym samym wszystkich chętnych do wzię­ śmy nieraz na tych lamach, zmagając się i borykając z tym sa­ cia w niej udziału w następnych numerach. Grunt został przy­ mym problemem przez lata, o którym tak wyraziście pisał Gegotowany. Jeśli będą i inne głosy sam z chęcią dołączyłbym do niej, sygnalizując tu zaledwie, na ile miejsce pozwala, niektóre ertz: „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących, w realnych czasach, w real­ punkty takiej wypowiedzi. - Autor zachowując się anachro­ nicznie - przywołując ją za Diltheyem - stawia oto w centrum nych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśłi ma być nadal intelektualną silą swych rozważań i przed naszymi oczami zapoznaną (?) katego­ rię życia, odsyłając nas do literackiego wzorca (książki Pereca), we współczesnej kulturze." I dalej: 'Problemem nadal pozosta­ który ukazać ma nam, czym mogłaby być prawdziwa antropo­ je to samo: - «jak słowa przystają do tego świata, opisy do do­ świadczenia, książki do życia?» (por. Nr 3-4/1995 s. 4). Być logia. I tu pierwszy punkt niezgody. Ba, - rozgoryczenia. Autor Życia, czyli nieprzejrzystości... pokpiwając z (przyznać trzeba, może autor nie wspominając o tym wciąż obecnym na tych ła4 �Zbigniew Benedyktowie? • KARNAWAŁ. ŻYCIE I L I T E R A T U R A szowi Czai, który z przenikliwością, odwagą i w bezkompromi­ sowy sposób stawia ten problem przed nami. I dobrze się stało, że te dwa wątki podnoszące na różny sposób tajemnicę życia - pierwszy, starający się odrzucić gorset nauki i uciec od kategorii kultury, drugi pozostający w jej krę­ gu i nie rezygnując z niej wcale - wątki Życia i Karnawału mo­ gły spotkać się w tym numerze. Skonfrontować się ze sobą, ujawnić cokolwiek z pełnego tajemnicy - życia. Pośród innych aktualności w stosownym dziale poświę­ camy uwagę dwu wydarzeniom z jesieni: wystawie Jacka Sempolińskiego A me stesso w warszawskiej galerii „Zachęta" i ukazaniu się nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Rozpoczynamy druk (chętnie nazwałbym to etnograficzno - antropologiczną prozą, gdyby autor nie mial nic przeciw­ ko temu) fragmentów prozy Antoniego Kroha Starorzecze. I tu w zadziwiający sposób dochodzi do głosu znowu ży­ cie. Zadziwiające jest to, jak w wielu zgromadzonych tu tek­ stach, na różny sposób się o nim myśli i jak dochodzi ono do głosu. „Zycie jest gdzie indziej" mówi antropolog (Czaja) w ucieczce od nauki i kategorii kultury w kierunku życia i li­ teratury. W książce Jackowskiego, która stroni od surowości naukowego kanonu autor wprowadza do tekstu swej mono­ grafii fragment z prozy Tadeusza Różewicza Matka odchodzi. U etnologa w podróży (Jerzego. S. Wasilewskiego) widzimy zwrot ku zwykłym ludziom, obok takich określeń, jak „ludzie tajgi", „ludzie rena" ważni są tu po prostu ludzie (just people). Dla artysty malarza - Jacka Sempolińskiego ważniejsze jest życie niż sztuka. W rozmowie na początek wieku wyzna­ je: „... teraz wiem: życie stoi wyżej niż sztuka." Wsłuchajmy się na koniec w fragmet tej rozmowy: - Gdzie bije źródło twórczości, gdzie w naszym życiu jest to miejsce pierwotne i czy artysta, aby tworzyć musi się w nim zanurzyć? - Ludzie młodzi mają w sobie świeżą pamięć tego źródła, jeszcze ich potoczne życie od niego nie oddaliło. Stąd ich na­ turalne emocje i naturalne skłonności. Są blisko tego źródła, a to, co najdawniejsze i to, co najważniejsze - to przecież jedno i to samo. - Więc wystarczy zanurzyć się w życiu? Ale mimo tego nieznośnie małostkowego - przyznaję! - Wystarczy. Nie jest to łatwe, bo dojrzałość i kultura są si­ zaprawionego jadem goryczy upominania się w kółko o swo­ lami, które nas od życia oddzielają. Kultura może być jednak je - o przypis, które w gruncie rzeczy jest przecież upomina­ źródłem nie zatrutym, jeśli podchodzimy do niej z odczuciem, niem się i o innych (wymienione powyżej pobieżnie teksty, że coś poza nią istnieje, a ona jest tylko odblaskiem. Są dzieła to zaledwie czubek góry lodowej), o rozmowę, o dialog, któ­ kultury, w których jest obecne echo pierwotnej nicości, chaosu ry byłby uprawiany przez każdego z nas nie tylko z samym so­ i wtedy owo praźródło z nich emanuje. Dlatego napisałem tekst bą (dlatego niezwykle bliska mi jest wypowiedź w tej sprawie pt. Zwątpierńe dla „Tygodnika Powszechnego". Wątpię w możli­ Wiesława Szpilki), nadal uważam tekst Dariusza Czai za nie­ wość rozwiązania tego zagadnienia. Poszczególni artyści przybli­ zwykle ważny, cenny, potrzebny, wartościowy i inspirujący. żają się do węzła sprzeczności: między źródłem życia a kulturą, Jak widać jest to temat ważny, niepokojący także dla same­ źródłem życia i twórczością, źródłem życia i sztuką. Wchodzimy go autora, i pojawia się u niego nie po raz pierwszy - pamię­ tu w splot sprzeczności nie do rozwiązania. I dlatego od zawsze tamy choćby odkrywanie przed nami antropologicznych wy­ mówiono, że uprawianie sztuki jest katorgą. Mówi się tak nie miarów w prezentacji prozy Zapisków z nocnych dyżurów Jac­ dlatego, że trudno jest dobrze narysować rękę lub twarz - tego ka Baczaka, gdzie na życie spogląda się w kontekście ciała, się można nauczyć. Ale nie można wejść w środek tych sprzecz­ ciała umierającego, śmierci (i gdzie wspomina się zapisy do­ ności i je rozwiązać, aczkolwiek wielu miało odwagę ażeby się świadczenia życia, jakie pojawiają się w prozie Małgorzaty do nich zbliżyć i uchylić rąbka tajemnicy."* Baranowskiej, Jolanty Brach-Czainy, Anny Nasiłowskiej por. Twarze, twarze, twarze... Nr 1-2/1996) mach wątku i „życiowym" wymiarze „Kontekstów", uznał go po prostu za oczywisty i ułożył swój tekst i swoją wypowiedź, jak ów ksiądz z góralskiej anegdoty, który zwykł był po każdym swoim kazaniu dodawać: „Mówię to oczywiście nie do Was, którzy tu jesteście, ale do tych, których tu nie ma." Ale nawet i w takim wypadku jego diagnoza o stanie naszej współczesnej antropologii kultury, jej możliwościach i osiągnięciach nie wy­ daje mi się do końca trafna, zwłaszcza osąd jej dokonań jest zbyt surowy. Absolutnie nie mogę również zgodzić się, co do takich sformułowań, jak to: ,W kulturze bowiem nie ma miej­ sca na tajemnicę...", ani co do oceny późno wychodzącego z objęć sejentyzmu, semiotycznego Łotmana. To przecież, o pa­ radoksie, właśnie na gruncie semiotyki stworzył on niezwykle głęboka, dynamiczną, otwartą, niedomkniętą, pełną „nieja­ sności" (to znaczy: subtelności) koncepcję rozumienia symbo­ lu. Dialogiczną, „definicję symbolu". Jakże bliską rozumieniu symbolu u innych hermeneutów: w którym „Treść jedynie mi­ goce przez wyrażenie, a wyrażenie jedynie aluzyjne wskazuje na treść."(Na innym miejscu pisze Łotman, iż „treść irracjonalnie migoce poprzez wyrażenie i odgrywa rolę jak gdyby mostu ze świata racjonalnego do świata mistycznego"; „symbol przyby­ wa do pamięci pisarza z głębin pamięci kultury i ożywa w no­ wym tekście jak ziarno, które trafiło do nowej gleby [por. Nr 3/1988 s. 151-154]) i jakże bliskie jest to rozumienie symbolu, z tym, które znajdujemy u Borysa Pasternaka, gdzie „... prawda objaśniana jest światłem codzienności. U podstawy tego leży myśl, że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne, ponieważ jest znaczące." [por. Nr 3-4/1992 s. 81]. A, że Łotman nazywa ów symbol „kondensatorem pamię­ ci kulturowej"; „kondensatorem wszystkich zasad znakowości, który zarazem wykracza poza ramy znakowości" - to, być mo­ że ze względu na moją ubogą wiedzę techniczną: nigdy mi to nie przeszkadzało (nigdy nie widziałem kondensatora, i nie wiem jak to wygląda) zawsze rozumiałem to metaforycznie, właśnie jak, owo ziarno, w którym skondensowana jest pamięć kultury, padające na nową glebę. Wszystko okazuje się, zależy od naszej wiedzy, wyobraźni i słuchu. U Dariusza Czai budzą niechęć i odrazę „semiotyczne szczypczyki", nie przeszkadza mu natomiast, u Pereca, wycinanie puzzli z dykty (brr) laubze­ gą. (No cóż, trzeba będzie przeczytać dokładnie tego Pereca). Jest więc coś na rzeczy i na czasie z wywołanym przez Da­ riusza Czaję problemem życia. Widzimy - piszę o tym dalej jak jego głębokie studium zbiega się z głosami, intuicjami, do­ świadczeniami innych. Dlatego możemy być wdzięczni Dariu­ * [Katarzyna Janowska i Piotr Mucharski - Z Jackiem Sempolińskim o źródłach twórczości rozmawiają [w:] Tychże, Rozmowy na nowy wiek, Kra­ ków 2001, cytuję za: Jacek Sempoliński, Władztwo i służba. Wybór, opraco­ wanie, wprowadzenie Małgorzata Kitowska - Łysiak, Lublin 2001] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308bbe34d464eab81c1df1ed19dff43d.pdf 95008a505d7cd766aa2190c5ce75aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6084 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Sudan - Dżuba ( miasto) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5673 Title A name given to the resource Dżuba - miasto pogranicza afrykańskiego /ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.45-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO. ANALIZA RÓŻNYCH ASPEKTÓW DOŚWIADCZENIA POGRANICZNOŚCI Wyodrębnianie się pograniczy (czyli stref przejściowych pomiędzy dwoma lub więcej bytami politycznymi) we współczesnej Afryce ma wpływ na procesy urbanizacyjne na kontynencie. Postępująca westernizacja czy „transgraniczna przedsiębiorczość” przyczyniają się bowiem do żywiołowego rozwoju ośrodków miejskich na pograniczach. To swego rodzaju „targi kontaktów” – przygraniczne centra wymiany komplementarnych dóbr pochodzących z sąsiednich, odmiennych kulturowo czy geograficznie regionów (więcej: Vorbrich 1996, s. 211). Na obszarach pogranicznych tworzą się także zalążki urbanizmu. Na skutek gwałtownych przeobrażeń kulturowych, miejscowa ludność nabiera cech typowych dla środowiska miejskiego (na przykład w kwestii pracy czy wypoczynku). Z naturalnych względów ma to ogromny wpływ na urbanizację pograniczy afrykańskich – koncentrowanie się życia tych obszarów w ośrodkach miejskich i prężnego ich rozwoju. Pograniczność posiada nie tylko wymiar dosłowny, przestrzenny, ale może być rozumiana metaforycznie – jako poczucie liminalności, progowości, niejednorodności istnienia. Tym samym można traktować ją na wzór środkowej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Oba wymiary: geograficzny oraz symboliczny, w równym stopniu odpowiadają ze specyficzną kulturę utrzymującą się na tych obszarach. Dżuba usytuowana jest na pograniczu z Ugandą, Kenią, Kongiem (DRK) i Republiką Środkowoafrykańską. Skutki jej „pograniczności” widoczne są gołym okiem na różnych poziomach funkcjonowania miasta, zarówno w kwestiach ekonomicznych, identyfikacyjnych czy kulturowych. Fenomen ten ma olbrzymie znaczenia dla kondycji życiowej mieszkańca miasta – jego wysiłków, by skutecznie poruszać się w rzeczywistości intensywnie urbanizującej się Dżuby. Ze względu na współczesną sytuację w regionie (powstanie niepodległego Sudanu), miasto stanowi niezwykle interesujący obiekt badań w skali całego kontynentu. W artykule przedstawię różne przejawy pograniczności w tym mieście – nie tylko żywiołowo urbanizującego się ośrodka pogranicznego, ale także stolicy pół-niezależnego bytu państwowego: Sudanu Południowego. Omówię również specyfikę miejscowego urbanizmu, kształtowanego pod wpływem wielowymiarowej pograniczności. Artykuł ten jest efektem badań terenowych w Dżubie prowadzonych w latach 2007 i 2008 w ramach grantu MNiSW Dżuba – ośrodek kultur i konfliktów. �48 MACIEJ KURCZ POGRANICZE AFRYKAŃSKIE JAKO PRZEDMIOT BADAŃ We współczesnych studiach nad pograniczami Afryka jest obecna coraz częściej. Na temat pograniczy afrykańskich dysponujemy już niemałą literaturą (Wilson, Donnan 2007; Cohen 1997; Merkx 2000 i inni). Nie bez przyczyny – na kontynencie afrykańskim obserwujemy bowiem szczególny wzrost mobilności przestrzennej zamieszkujących go ludzi. Wpływają na to różnorakie czynniki, w szczególności jednak procesy globalizacji oraz konflikty zbrojne. W Afryce dokonuje się proces deterytorializacji, obejmujący: migracje, globalizację (transnarodowy przepływ dóbr oraz ludzi), subnacjonalizację oraz – procesy reterytorializacji, których wyrazem jest powstawanie mikro-regionów czy wyodrębnianie się pograniczy. W procesach tych biorą udział różnorodni „aktorzy”: miejscowi przedsiębiorcy, warlordowie, pracownicy pomocowi, międzynarodowe korporacje, elity polityczne i wielu innych. Efektem tych procesów jest tworzenie się nowego ładu przestrzennego kontynentu – a jednym z jego składników jest wyodrębnianie się pograniczy (Cohen 1997; Howard, Shain 2005). Podobnie jak w przypadku innych kontynentów, teoria pogranicza jest jednym ze sposobów przestrzennego ujęcia kultury afrykańskiej, który we współczesnej afrykanistyce należy do szczególnie chętnie podejmowanych. Mimo rosnącej popularności tej problematyki, „miastu pogranicza” (jako swoistej odmianie urbanizmu afrykańskiego) nie poświęcono, jak dotąd, wystarczającej uwagi. Zdecydowanie niesłusznie. Miasta te, szczególnie obecnie, rozwijają się wyjątkowo dynamicznie, stając się nowymi centrami kapitalizmu afrykańskiego, eksploatującymi transgraniczne kontakty, a których wpływy nierzadko promieniują na bardziej metropolitalne obszary. DŻUBA – MIASTO PRZYCIĄGAJĄCE MIGRANTÓW Jeszcze niedawno Dżuba była prowincjonalną afrykańską mieściną, zdewastowaną przez wieloletnią wojnę. Aktualnie – prawie z dnia na dzień – staje się wielkim miastem, stolicą autonomicznych prowincji południowych. W okresie dwóch wojen (1964–1972 oraz 1983–2005) Dżuba liczyła kilka tysięcy mieszkańców, a jej obszar ograniczał się do niewielkiego centrum, do dziś nazywanego Juba Town. W latach 1970. w krótkim okresie międzywojennym, podejmowano próby rozbudowy miasta, ale przerwał je wybuch w roku 1983 drugiej wojny domowej1. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat Dżuba była dla ludności tubylczej symbolem nietolerancji i ksenofobii, miejscem kaźni wielu tysięcy osób, terenem zmilitaryzowanym, przypominająKonflikt zbrojny w Sudanie Południowym był jednym z najkrwawszych i najdłuższych konfliktów w pokolonialnej Afryce (działania zbrojne trwały tak naprawdę bez mała pięćdziesiąt lat). Tysiące ludzi straciło życie, setki tysięcy ratowało się ucieczką do sąsiednich krajów. Wielu deportowano do prowincji północnych i przydzielano muzułmańskim opiekunom, czyniąc z nich nierzadko niewolników. Bez­ pośrednią przyczyną konfliktu były autorytarne rządy muzułmańskiej większości; brutalna islamizacja i arabizacja obszarów zamieszkałych przez ludność afrykańską, w większości wyznającą różne odmiany chrystianizmu. 1 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 49 cym bardziej obóz wojskowy niż ośrodek miejski. Z miasta uczyniono fortecę wojsk rządowych, choć nie wybudowano fortyfikacji. Zostało natomiast otoczone osiedlami czarnoskórej ludności internowanej w mieście. W zamyśle Chartumu mieszkańcy tych osiedli stanowili zakładników – przysłowiowe „żywe tarcze”, osłaniające miasto przed atakami partyzantów. Porozumienia pokojowe ze stycznia 2005 roku między rządem w Chartumie i Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Movement – SPLM)2 stworzyły możliwości odbudowy Sudanu Południowego i powrotu do tego kraju milionów uchodźców3. W procesach zapoczątkowanych tymi porozumieniami ważną rolę odgrywa Dżuba. Obecnie jest to największe – po Chartumie – centrum polityczno-administracyjne Sudanu. Powstaje tam ogromna struktura administracyjna o charakterze tak centralnym, jak i lokalnym (stanowym)4. Miasto to odgrywa także pierwszorzędną rolę gospodarczą na Południu, stając się pewnego rodzaju katalizatorem boomu gospodarczego, finansowanego głównie dzięki środkom z handlu ropą naftową. Obecnie Dżubę zalewa istna powódź imigrantów, która rozpoczęła się w 2005 roku i w 2007 osiągnęła najwyższy poziom. Do miasta wędruje ludność wiejska, która szuka tam lepszych warunków do życia. Imigrantami są zarówno pracownicy tworzących się urzędów państwowych, jak i dorobkiewicze z sąsiednich krajów. Do miasta ciągnie przede wszystkim rzesza niegdysiejszych uchodźców. Jak na razie, na Południe powróciło dwa miliony wygnańców (The long road home 2008, s. 5). Duża ich część skierowała się do Dżuby – najprężniej rozwijającego się ośrodka Południa. W ostatnich kilku latach liczba mieszkańców tego miasta zwiększyła się kilkakrotnie i sięga kilkuset tysięcy. I będzie wzrastać. Na powrót czekają bowiem jeszcze dziesiątki, jeśli nie setki tysięcy ludzi. DŻUBA I POGRANICZE POŁUDNIOWOSUDAŃSKIE Obszarem o bez wątpienia bardzo starych tradycjach pogranicza jest południowo­ sudańska Ekwatoria – najbardziej na południe wysunięty kraniec Sudanu. Od niepamiętnych czasów dla ludności z Północy (białej, zorientowanej na kulturę Bliskiego Wschodu), był to obszar o wyraźnych cechach pogranicza. Z jednej strony, wyznaczał ogólnie granice z Czarną Afryką, z drugiej: krańcowo peryferyjny, nie­do­ stępny, nieznany, złowrogi, ukształtowany przez czynniki geograficzne – nieprzebrane 2 To polityczne ramię Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLA) – organizacji militarnej, która wiodła prym w ruchu oporu przeciwko władzom w Chartumie. 3 W wyniku porozumienia z 2005 roku (tzw. Comprehensive Peace Agreement) prowincje południowe otrzymały szeroką autonomię, a w plebiscycie w roku 2011 mieszkańcy tych obszarów opowiedzieli się za niepodległością. Ważnym punktem tego kompromisu jest podział dochodów ze sprzedaży ropy naftowej wydobywanej ze złóż w Sudanie Południowym, (co zapewnia władzom autonomicznych obszarów znaczne środki finansowe). 4 Dość wspomnieć, iż na mocy porozumień pokojowych w Dżubie powstają odpowiedniki większości instytucji centralnych z Chartumu (24 ministerstwa!). �50 MACIEJ KURCZ bagniste rozlewiska rzeczne – tzw. Sudd („przegroda”, „zapora”). Ekwatoria miała więc utrudnione kontakty z Północą, także pod względem kulturowym. W czasach kolonialnych doszły do tego zaniedbania w infrastrukturze regionu. Również i dziś jej stan pozostawia wiele do życzenia. Drogi na Północ są niebezpieczne i tylko okresowo przejezdne. Transport rzeczny – tradycyjnie najpewniejszy – po wojnie nie został, jak na razie, w pełni reaktywowany. Właściwie jedynym regularnym środkiem komunikacji z wnętrzem Sudanu jest samolot. Na ten jednak pozwolić sobie mogą tylko nieliczni. Zresztą nawet i ten środek transportu, jak się miałem okazję przekonać, zawodzi w porze deszczowej. Do dziś więc niedorozwój komunikacyjny regionu wpływa na kontakty między obydwiema częściami kraju, skazując Południe na łączność z zagranicą, a w rezultacie na autonomizację polityczną i ekonomiczną. Podczas gdy od Północy region ten jest przez większą część roku niedostępny, od Południa otwiera się naturalnie (poprzez rozległe, płaskie połacie sawanny między jeziorem Wiktorii a basenem Konga) na interior afrykański. Dokładniej tworzy geograficzny trójkąt w granicach dzisiejszego Sudanu Południowego, Konga (DRK), Ugandy i Kenii. Tak kiedyś, jak i dziś, zamieszkują go zróżnicowane kulturowo społeczności. Dodatkowo – znów ze względów geograficznych (braku naturalnych barier), nader często był terenem migracji, przebiegających zazwyczaj z Północy na Południe. Jego struktura etniczna należała do szczególnie dynamicznych; krzyżowały się tu bowiem nieustannie elementy różnorodnych kultur. W okresie kolonialnym pogranicze to uległo polityzacji. Granice, arbitralnie ustalone na początku XX wieku przez władze Brytyjskiego Protektoratu Ugandy oraz Anglo-Egipskiego Sudanu, sztucznie podzieliły miejscowe społeczności, jak Aczoli czy Madi (Merkx 2000, s. 8, za: Collins 1962). Etniczne i handlowe więzi między nimi jednak nie zanikły, lecz rozwijały się pod wpływem nowych czynników (np. restrykcyjnej polityki kolonialnej). W okresie postkolonialnym były to fale migracji zarówno generowane politycznymi i zbrojnymi zawieruchami, jak i koniunkturą ekonomiczną. Już w latach 1950. Sudańczycy masowo migrowali do pracy w ugandyjskim przemyśle bawełnianym. Doświadczenia te okazały się wkrótce bezcenne, gdy wyruszyli do tego kraju ponownie. Tym razem jednak jako uchodźcy (Merkx 2000, s. 10). Niedługo później ci sami uciekinierzy musieli sami udzielić gościny, bowiem na przełomie lat 1970. i 1980. Sudan stał się schronieniem dla Ugandyjczyków, uciekających z kraju na skutek niepokojów po upadku Idi Amina; „wojsko Amina” rekrutowało się głównie z takich grup etnicznych, jak: Alur, Lugbara, Kakua i Madi – po zmianie sytuacji politycznej w 1979 (upadku reżimu Idi Amina) salwowali się ucieczką do Sudanu Południowego (Merkx 2000, s. 11). W latach 1980. sytuacja znów się odwróciła. Sudańczycy masowo szukali schronienia w pobliskiej Ugandzie, na skutek wybuchu w 1983 kolejnej wojny domowej na południu Sudanu. Tradycyjnie pogranicza afrykańskie zajmowały społeczności wędrowne. W ostatnim pięćdziesięcioleciu dla pogranicza afrykańskiego charakterystyczni stali się różnego rodzaju uciekinierzy, przede wszystkim uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni. Z powodów bezpieczeństwa, koszarowani są najczęściej w pobliżu granic państwowych. Zjawisko uchodźctwa nierozerwalnie związane jest dziś w Afryce z pojęciem �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 51 pogranicza. Obszar ten w ostatnich dekadach stawał się nader często areną konfliktów zbrojnych oraz kryzysów humanitarnych. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia na pograniczu południowosudańskim. Na skutek doświadczeń historycznych tożsamość mieszkańca tego obszaru pogranicza jest dynamiczna, zmienna – polega na identyfikowaniu się zarówno z losem uchodźcy, jak i udzielającego gościny. Na pograniczu południowosudańskim spotkać się można z tzw. tożsamością kontekstową – zwaną też wielokrotną lub sytuacyjną, polegającą na identyfikowaniu się z różnymi grupami (etnicznymi, narodowymi czy religijnymi) w zależności od sytuacji. Migracje ludności tego regionu przez formalnie istniejące granice przyczyniły się do ukształtowania heterogenicznej współczesnej kultury miejscowych społeczeństw i ich poczucia „wielopaństwowej” przynależności. Jedną z ich cech jest umiejętność życia na styku różnych bytów państwowych, wędrowania z kraju do kraju w zależności od koniunktury (Allen, Turton 1996, s. 5–9). Mieszkaniec pogranicza południowosudańskiego pod wieloma względami koresponduje z koncepcją Roberta Parka, „człowieka pogranicza” (Marginal Man) – jednostki głęboko zakorzenionej w kulturze dwóch różnych ludów. Nie czuje się do końca członkiem nowej społeczności. Nie może lub nie chce bowiem zerwać ze swoją pierwotną tożsamością. Przez to niejako żyje na marginesie dwóch kultur i dwóch społeczeństw (Park 1928, s. 892). „Migrant-uchodźca” z pogranicza Sudanu Południowego rzadko kiedy jednak pragnie zerwać ze swoją przeszłością. Przeciwnie, włączył ją do swojej nowej, synkretycznej tożsamości. Tą stara się wykorzystywać do budowania poczucia kolektywnej jedności lub też do poprawiania swojej pozycji materialnej. Nie jest do końca akceptowany w „społeczeństwie narodowym”. Doświadczenia, które posiada, czynią z niego osobę zaradną życiowo i kreatywną. Jego sytuacja nie wywołuje u niego zasadniczo poczucia osamotnienia czy wyobcowania. To zasadniczo odróżnia go od „człowieka pogra­ nicza” opisanego przez Parka. PROCESY URBANIZACYJNE A INFRASTRUKTURA MIEJSKA Gwałtowny rozrost urbanizacyjny Dżuby wywołuje wiele problemów. Miasto przeżywa głód mieszkaniowy. W zasadzie nie buduje się nowych domostw, ograniczając się do renowacji starych, które na razie najczęściej wciąż są w stanie ruiny. Szczęśliwcy na prominentnej państwowej posadzie mogą co prawda liczyć na lokum pracownicze, które wszakże nie są do pozazdroszczenia. Według moich obserwacji, w jednym pomieszczeniu mieszka średnio 5–6 osób. Czynsze biją rekordy, przeciętna wysokość wynosi około 200 dolarów miesięcznie, sięgając nawet 3000 dolarów za miesiąc5. W rezultacie znaczna liczba mieszkańców miasta rozlokowała się w turystycznych namiotach lub mieszka w tradycyjnej, okrągłej chacie z gliny i sitowia. Taka zabudowa stanowi dominujący akcent architektoniczny Dżuby. 5 Czynsze podbijają prominentni urzędnicy państwowi, którzy na utrzymanie w mieście (w tym najem reprezentacyjnego lokalu) pobierają specjalne subwencje. �52 MACIEJ KURCZ Kolejny, palący problem to brak bieżącej wody – paradoksalny ze względu na położenie miasta na brzegu Nilu. Woda dostępna jest tylko punktowo ze źródeł gruntowych, czerpana za pomocą ręcznych pomp, jest też rozwożona becz­ko­wozami tankowanymi wprost z rzeki. Ograniczony dostęp do wody stanowi poważne utrudnienie, zwłaszcza dla kobiet, które zwyczajowo są odpowiedzialne za zaopatrzenie zagrody w wodę. Często muszą one w tym celu pokonywać znaczne odległości. Deficyt wodny jest jedną z najczęstszych przyczyn sąsiedzkich kłótni, a nawet poważniejszych awantur. Sytuację pogarsza zagrożenie epidemiologiczne, które jest związane z dotychczas nierozwiązanym problemem odpadów. W mieście nie ma kanalizacji, zaś funk­ cjonujące niegdyś szamba uległy zaśmieceniu. Przydomowe ustępy mają charakter prowizoryczny lub de facto nie istnieją. Kto tylko może udaje się za potrzebą nad rzekę lub w pobliskie zarośla. Jeszcze gorzej jest ze zwykłymi odpadami. Wyrzucane są na ulicę, gdzie miejscami powstaje ubita warstwa śmieci. Problemem nie są odpady organiczne, ulegają bowiem szybkiemu rozkładowi lub są zjadane przez domowy inwentarz zwierzęcy. Prawdziwą zmorą są natomiast śmieci, które nie ulegają szybkiemu rozkładowi. Jedynym, zaobserwowanym przeze mnie, sposobem usuwania tych odpadów było regularnie wypalanie. O poranku i zachodzie słońca nad miastem unosi się cuchnący dym palonych tworzyw sztucznych. Wyłącznymi, jak na razie, systematycznymi czyścicielami miasta są „dzieci ulicy”, specjalizujących się w zbieraniu plastikowych butelek, które skupowane są przez sprzedawców napojów i benzyny. Wprawdzie zostały utworzone służby oczyszczania miasta, lecz ich działanie zauważalne jest tylko na terenie bazarów, gdzie nagromadzenie śmieci jest największe. Bazarowe odpady są wywożone za rogatki miasta i pozostawiane na sawannie. W czasie pory suchej w Dżubie niezwykle często wybuchają pożary. Stanowią one plagę zwłaszcza bazarów, gdzie nie ma tygodnia, żeby nie było przynajmniej jednego pożaru. Najczęściej przyczyną jest palenie śmieci, miejscowi uważają jednak, że jest to sprawka czarnoksięskich sztuczek zamawianych przez nieżyczliwych sąsiadów lub konkurencję. Pożary, a nadto ich konceptualizacja, może być sygnałem narastania animozji w dynamicznie heterogenizującym się społeczeństwie, zwłaszcza na linii Sudańczycy – obcokrajowcy. W mieście w zasadzie nie ma także elektryczności. W energię elektryczną zaopatrywane są wyłącznie ministerstwa, budynki publiczne oraz nieliczne domostwa położone w okolicy centrum. Brak prądu, w przeciwieństwie do wody, nie jest szczególnie uciążliwy dla mieszkańców, ponieważ przywykli sobie radzić bez elektryczności. Większość domów oraz lokali usługowych posiada generatory prądotwórcze. W oczach moich informatorów miasto należy do skrajnie nieprzyjemnych i nieestetycznych. W przypadku większości migrantów prezentuje się zdecydowanie gorzej od miejsca ich dotychczasowego pobytu – bez różnicy, czy był to Chartum czy obóz Kakuma w Kenii. Zabudowa miejska pozostaje w ruinie. Krajobraz zdominowały prowizoryczne konstrukcje z blachy i gliny. W mieście brak jest zasadniczo asfaltowych dróg. W rezultacie ciągle utrzymuje się tu chmura piasku i pyłu. Nie ma też zieleni. Ta �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 53 ogołocona została prawie całkowicie w czasie wojny. Zatem nie ma się co dziwić, że respondenci zgodnie twierdzili, iż brakuje w mieście fragmentów, które moglibyśmy nazwać ładnymi. Dla większości, jedynymi względnie przyjemnymi miejscami były hotele i restauracje. Fakt ten w zasadniczy sposób utrudniał aklimatyzację ludności migrującej do miasta. Jednocześnie współtworzył złowrogą aurę tego miejsca, która udzielała się tak naprawdę wszystkim kategoriom mieszkańców miasta. Krajobraz miejski ma ogromne znaczenie dla budowania specyfiki kulturowej Dżuby – intensyfikacji metaforycznego odczuwania pograniczności tego miejsca. GOSPODARKA POGRANICZNOŚCI W okresie postkolonialnym pogranicza afrykańskie to przede wszystkim „hand­ lowe i przelotowe korytarze” (Traffic and Passage Corridors). Pograniczność łączy się z przestrzenną mobilnością. Ta z kolei, w dzisiejszych czasach, okazuje się z reguły niezwykle dochodowa. Takie działania, jak szmugiel czy migracja zarobkowa, okazują się szczególnie opłacalne – są w stanie zrekompensować człowiekowi kryzysy humanitarne czy fakt oddalenia od centrum. Pogranicze to obszar peryferyjny i zmarginalizowany. Jednocześnie jednak jest także wolny, nie do końca kontrolowany – a zatem i doskonały dla rozwoju gospodarczego, drobnej przedsiębiorczości. W Afryce to obszary, które są kuźniami nieformalnej gospodarki – dochodowa działalność ekonomiczna poza oficjalnymi regulacjami. Już u progu niepodległości powszechne na kontynencie stały się okresowe migracje zarobkowe. Zjawisko to, choć wciąż mało znane (w nowożytnej historii Afryki zajmowano się przede wszystkim migracją do miast), jest udokumentowane w wielu krajach afrykańskich (na przykład pogranicze Beninu i Nigerii czy Togo i Ghany) (Adepuju 1995, s. 93). Ważne w tym względzie okazały się także wspólne tradycje kolonialne, podobne dzieje polityczne i gospodarcze całych regionów. Okres kolonialny sprawił, że wiele obszarów zostało zespolonych trwale w większe kulturowe całości (frankofońska Afryka Zachodnia czy anglosaska Afryka Wschodnia). Fakt ten w okresie postkolonialnym jest znaczącym bodźcem wyodrębniania się obszarów pogranicznych. Transgraniczna wymiana handlowa ma na południowosudańskim pograniczu stosunkowo długą tradycję. Już wraz z dekolonizacją na pograniczu (jak i na całym kontynencie) przyspieszyły znacznie przeobrażenia w sferze ekonomii. Tradycyjny system wymiany i produkcji stracił na znaczeniu. W jego miejsce pojawiała się gospodarka towarowa. Ludność pogranicza szybko przekonała się o korzyściach, które niósł ze sobą transgraniczny kapitalizm – zarzucając dawne instytucje życia gospodarczego. Sudańczycy, wykorzystując „gościnność” Ugandyjczyków, szmuglowali do kraju używki w rodzaju kawy oraz tytoniu. W zmian pozostawiali towary otrzymywane w ramach pomocy humanitarnej, na które było niesłabnące zapotrzebowanie w Ugandzie (Merkx 2000, s. 10). Nie inaczej jest i dziś, gdy w Sudanie Południowym zagościł pokój. W regionie tym rozkwita drobna przedsiębiorczość. W znakomitej �54 MACIEJ KURCZ większości jest to zasługa imigrantów ugandyjskich. Tak naprawdę jednak, w zależności od sytuacji – tak Sudańczycy, jak i Ugandyjczycy nauczyli się czerpać korzyści z zamieszkiwania na styku dwóch bytów politycznych. Fakt ten w równym stopniu co czynniki polityczne, wpłynął na poczucie wspólnotowości tego zakątka Afryki. To jeden z podstawowych komponentów spajających tożsamość jego mieszkańców. Gospodarka badanego ośrodka w dużej części opiera się na półlegalnej wymianie handlowej z sąsiednimi krajami. Bliskość granicy państwowej stwarza dodatkowe możliwości dla rozwoju miejskiej gospodarki, w szczególności jednak jej sektora nieformalnego. Ustanawia bowiem swoistą dwuznaczność, która umożliwia eksploatowanie lokalnej gospodarki za pomocą, tak legalnych, jak i nielegalnych praktyk. W przypadku Dżuby władza okazuje się zupełnie bezradna wobec tych działań. Nielegalnym dorobkiewiczom udzielają wsparcia wszyscy: organizacje międzynaro­ dowe, wspólnoty lokalne, kościoły czy zwykli ludzie (bez mała połowa pracowników goszczącej mnie instytucji kościelnej pochodziła z Ugandy). Mało tego, praktyki te nie były kompromitujące nawet dla formalnych struktur państwowych. Są pewnego rodzaju koniecznością w zdewastowanym przez wojnę regionie. W pewnym sensie stanowią podporę państwa w budowaniu niezależności ekonomicznej względem Chartumu. Stały się rodzajem ogólnospołecznej aktywności secesyjnej – kontestacji wszystkiego co pochodzi z Północy. Przemytnictwo czy przepływ nielegalnych pracowników odpowiadają za normalne życie w mieście – za dostępność podsta­wowych produktów czy usług: od wody mineralnej po benzynę. W 2008 roku w czasie niepokojów w Kenii po wyborach prezydenckich, ruch transgraniczny na pewien czas ustał – sparaliżowało to funkcjonowanie Dżuby. Drastycznie podskoczyły ceny niektórych produktów, co gorsza, w pewnym momencie w mieście zabrakło benzyny. GLOBALIZACJA NA POGRANICZU Procesy globalizacyjne wywierają znaczny wpływ na gospodarkę miejską. Glo­ balizację postrzegam jako intensyfikującą się sieć transnarodowych powiązań, obejmującą szerokie spektrum zjawisk od wykorzystywania nowoczesnego sprzętu komputerowego i telekomunikacyjnego po globalne korporacje, a w szczególności inwestycje, systemy produkcji czy procedury prawne realizowane przez nie w różnych częściach świata. Przez wiele lat Afryka znajdowała się na marginesie globalnej ekumeny. Ze swoją zacofaną infrastrukturą, niestabilną sytuacją politycznym czy ubóstwem materialnym Afrykańczyków, nie tyle nie była w stanie wziąć aktywnego udziału w globalnym systemie wymiany, co nie mogła odgrywać w nim nawet swych tradycyjnych ról: rezerwuaru naturalnych surowców oraz rynku zbytu towarów wysokorozwiniętego świata (Hannerz 2006; Freund 2007, s. 170–171). Przypadek Dżuby przeczy tym uogólnieniom – świadczy przynajmniej o ich dezaktualizacji. Miasto wraz ze stabilizacją polityczną w regionie, stało się częścią procesów współtworzących globalizację. Sprzyja temu swoisty mikroklimat kulturowy panujący na obszarze przygranicznym. �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 55 Na pograniczach, za sprawą migracji, konfliktów czy organizacji dobroczynnych, ulegają przyspieszeniu przeobrażenia kultury afrykańskiej. Dawni przywódcy nie są już uznawani przez władzę, a instytucje tradycyjne ulegają dekompozycji. W ich miejscu pojawia się nowa kultura o bardziej kosmopolitycznym charakterze. Krzyżują się w niej elementy tradycyjne oraz globalne, mieszanka pochodzenia amerykańsko-europejskiego. Ich eksponentami są aktualnie różnorakie organizacje pozarządowe niosące pomoc na obszarach ogarniętych przez „kryzysy humanitarne” (w znakomitej większości właśnie na terenach pogranicznych). Wiemy już, iż niezwykle ważnym bodźcem kształtowania się nowej kultury są czynniki gospodarcze. W celu skuteczniejszego wykorzystywania możliwości ekonomicznych mieszkańcy wypracowują wspólne zasady komunikacji. Wykorzystuje się do tego celu języki wehikularne (suahili, arabski, hausa, somali czy oromo) albo też języki dawnych metropolii kolonialnych, przede wszystkim angielski i francuski. Te ostanie nie budzą już negatywnych emocji – przeciwnie, są doceniane, choćby ze względu na przypisywaną im „neutralność” i „bez-etniczność”. Wraz z językiem pojawiają się wspólne, ujednolicone zasady wymiany handlowej (np. jedna waluta)), czy ogólne wzory codziennego życia. W Dżubie liczyć się trzeba jednocześnie z dwoma systemami organizacji ruchu drogowego (sudańskim oraz ugandyjskim – prawostronnym i lewostronnym). Podobnie, powszechnie akceptowaną walutą jest szyling ugandyjski. Niekiedy, płaszczyzną do transgranicznej komunikacji stają się dawne, przedkolonialne tradycje. W przypadku badanego ośrodka tę rolę spełnia kultura suahili. Jej agentami są cudzoziemcy z sąsiednich krajów, ale także byli uchodźcy. Ciekawe, iż ci ostatni, nielubiani i krytykowani przez ludność, która w czasie wojny przebywała w Sudanie, stają się jednocześnie nośnikiem kultury, do której aspiruje całe miasto. Uosabiają kulturę, której wszyscy aktualnie pożądają. Jest to kultura Zachodu, podlana wschodnioafrykańskim sosem, która staje się fundamentem tworzącej się nowej kultury Dżuby. Wielkomiejskie obycie repatriantów sprawia, że są oni wzorem dla pozostałych mieszkańców miasta. Wychodźstwo pociąga za sobą gruntowne przeobrażenia kulturowe. Jednym z jego rezultatów jest nabywanie przez uciekinierów elementów typowo miejskiej kultury. Centrami tych przeobrażeń są obozy dla uchodźców. To tam znajdują się zalążki urbanizmu: charakterystyczny sposób spędzania wolnego czasu, stosunki społeczne, ekonomia (Agier 2002). Uchodźctwo ma aktualnie ogromne znaczenie dla żywiołowego tempa urbanizacji w Afryce. Zespolenie tych dwóch arcyważnych zjawisk utrudnia proces repatriacji dawnych uciekinierów. ORGANIZACJE POMOCOWE Jednym z najbardziej jaskrawych przejawów globalizacji we współczesnej Afryce jest obecność organizacji pomocowych. Od prawie półwiecza Afryka jest odbiorcą gigantycznej pomocy humanitarnej. Od lat 1980., na fali popularności neoliberalnego paradygmatu rozwoju, dystrybucją pomocy zajęły się głównie Organizacje �56 MACIEJ KURCZ Pozarządowe (NGOs). Na przestrzeni ostatnich kilku dekad stały się w Afryce agendami globalizacji: ekspansji amerykańsko-europejskiej kultury (choć także nierzadko treści z innych kręgów kulturowych, jak np. cywilizacji islamu). Współcześ­ nie to znaczące źródło wielopłaszczyznowych zmian w społeczeństwie afrykańskim od zwyczajów kulinarnych i seksualnych, przez ustrój ekonomiczny i społeczny, po idee religijne. Odpowiadają za dyfuzję globalnej kultury, w tym przede wszystkim wolno­rynkowej gospodarki, demokratycznych reguł życia społecznego. Percepcja tych zjawisk przez Afrykańczyków to klucz do zrozumienia globalizacji we współczes­ nej Afryce. Dla mieszkańców Zachodu to instytucje jednoznacznie pozytywne – są wybawieniem dla cierpiącej skrajną nędze Afryki. Dla Afrykańczyków istotnie wiążą się z szansą na lepsze jutro. Afrykańczycy nie szukają dziś wsparcia ze strony państwa. Jego rola prawie wszędzie na kontynencie uległa zredukowaniu, a wiele z jego obowiązków przejęły organizacje pozarządowe. Warto pamiętać jednak, iż dla miejs­ cowych intelektualistów są nierzadko przejawami re-kolonizacji, neoimperializmu. Tak jak przed wiekami Europejczycy „uwolnili” Afrykę z jarzma przedkolonialnego despotyzmu, tak i teraz ratują ją od nieudolnych i opresyjnych rządów, które uczyniły życie na kontynencie koszmarem (Nugent 2004, s. 327). W mieście mają swoje siedziby liczne organizacje zajmujące się działalnością humanitarną. Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy Narodów Zjednoczonych, takie jak: UNICEF, WFP, UNOCHA, UNMIS (Sudan Południowy to jeden z najstarszych obszarów ich działalności w Afryce6). Inne to tzw. organizacja pozarządowe (Non-Government Organizations, NGOs) – podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu rządowych subwencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). Ich znaczenia dla funkcjonowania miasta nie da się przecenić. Mają olbrzymie znaczenie dla miejscowego rynku pracy: wspierają drobną przedsiębiorczość: organizują szkolenia, stowarzyszenia zrzeszające drobnych przedsiębiorców, czy pomagają założyć własny biznes. Ważne są w kwestii proponowania typowo miejskiej etyki: wytężonej pracy i przedsiębiorczości. Przyczyniają się także do zacieśniania międzyludzkich kontaktów, choćby w formie różnego rodzaju stowarzyszeń. Celebrowanie globalnych świąt, w rodzaju Światowego Dnia Uchodźcy czy Chorych na AIDS/HIV, to znaczące elementy miejskiego ludyzmu. Organizacje dobroczynne to także drugi, po aparacie państwowym, pracodawca w mieście. Materialnie, nierzadko oferujący lepsze apanaże aniżeli administracja państwowa. Pensja jest godziwa i co najważniejsze, regularnie wypłacana. Mankamentem jest okresowość zatrudnienia. Sudańczycy pracują tam w różnorakim charakterze: od portierów, po pracowników specjalistycznych, bezpośrednio związanych z konkretnymi projektami. Praca ta To tzw. organizacje międzyrządowe (IGOs). Ich członkami są państwa (minimum trzy) repre­ zentowane przez specjalnych przedstawicieli, posiadających od nich pełnomocnictwo i instrukcje. Do organizacji tego typu należą między innymi: ONZ i System NZ, Wspólnoty Europejskie czy Północno­ amerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). 6 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 57 stabilizuje materialnie człowieka, zazwyczaj także jego najbliższą rodzinę. To wśród pracowników organizacji pomocowych znaleźć można najwięcej drobnych przedsiębiorców, którzy dzięki stałej posadzie, dysponują dodatkowymi funduszami na rozwój własnej działalności. Organizacje mają znaczenie dla miejscowego rynku pracy także z innego powodu. W przeciwieństwie do aparatu państwowego znajdują tutaj zatrudnienie przedstawiciele grup mniejszościowych, wśród nich przede wszystkim byli uchodźcy. Organizacje pomocowe tworzą dodatkową, alternatywną rzeczywis­ tość. Są wyraźną przeciwwagą dla formalnej władzy, jednocześnie kompensują jej niedostatki, jak immobilizm, korupcję czy brak transparentności. Przepustką do tego alternatywnego świata jest status „pokrzywdzonego”: przede wszystkim uchodźcy lub wewnętrznie przesiedlonego. Podstawowym personelem instytucji pomocowych są jednak biali. W mieście praktycznie wszyscy „Europejczycy” związani są mniej lub bardziej z działalnością dobroczynną. Zajmują miejskie hotele oraz zamknięte obszary rezydencjalne, nazywane „campami”. Ze względu na obowiązujące procedury, nie ma do nich dostępu nikt z zewnątrz. Są też w pewnym sensie obszarami samowystarczalnymi. Europejczyków, podobnie jak innych obcokrajowców, charakteryzuje skrajna separacja względem Afrykańczyków (wyjątek stanowi wąska grupa „natywnych z kompetencjami” – czyli byłych uchodźców, którzy mieli wiele do czynienia z cudzoziemcami z organizacji dobroczynnych). Ich dzień przebiega według schematu: camp/hotel – miejsce pracy – camp/hotel. Przy czym, pomiędzy tymi miejscami przemieszczają się wyłącznie samochodami. Rzadko kiedy spotykałem na ulicy białego człowieka. Miejscami kontaktu pozostawały przede wszystkim restauracje i kawiarnie hotelowe, ewentualnie kościół oraz ścisłe centrum (Juba Town). W innych częściach miasta obecność białego człowieka spotykała się co najmniej ze zdziwieniem. Pracownicy organizacji pomocowych to jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można było dostrzec specyfikę miejscowej rzeczywistości: anty-strukturalną oraz dekadencką. Cechowała ich swoista moralność, nietypowe pod względem obyczajowym zachowania. Wszystko zrzucano na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. BEZ-ETNICZNOŚĆ Dżuba, choćby z racji swojego stołecznego charakteru, jest tyglem etnicznym i kulturowym. W mozaice etnicznej Dżuby dominują czarnoskóre ludy – rdzenni mieszkańcy stanu Ekwatoria. Wśród nich najliczniejszy to lud Bari oraz spokrewnione językowo z nim: Mondari, Niambara, Padziuru, Kakua, Padziulu oraz Kuku. Tak naprawdę jednak, od przynajmniej dekady mieszkają tutaj przedstawiciele wszystkich etnosów tego fragmentu Sudanu (Madi, Moro, Azande, Latuko, Aczoli czy Toposa). Wszystkie one tworzą nieformalną grupę podstawowych mieszkańców Dżuby – tzw. Ekwatoriańczyków. Nie należą jednak do najbardziej wpływowych. Od podpisania porozumień pokojowych rzeczywistą władzę w mieście sprawują bowiem Nuerowie, �58 MACIEJ KURCZ Szyllukowie, a zwłaszcza Dinkowie – tradycyjnie najsilniejsze etnosy murzyńskiego Południa. Do grona mieszkańców zaliczają się także dorobkiewicze z sąsiednich krajów afrykańskich. Ze względów ekonomicznych w mieście przybywa także Azjatów. W pierwszej kolejności to Hindusi z sąsiednich krajów afrykańskich. W mieście przebywa także znacząca liczba pracowników chińskich – inżynierów czy zwykłych robotników budowlanych. Wreszcie mamy także białych, pracowników różnego rodzaju instytucji pomocowych. W tak zróżnicowanym środowisku możemy obserwować całe spektrum przemian etniczności: od wzrostu partykularyzmu etnicznego oraz międzyetnicznej rywalizacji, przez pojawienie się nowych tożsamości, po anty-etniczne zachowania. Wszystkie służą przeżyciu w środowisku miejskim – adaptacji do życia w nim, a także optymalnego wykorzystanie drzemiących w nim możliwości. Jedną z takich strategii, jak sądzę związaną ze specyfiką Dżuby, jest swoiste „ukrycie” etniczności. To w pierwszej kolejności efekt doświadczeń wojennych w zbiorowej pamięci murzyńskiego Południa. Obawiają się jej jako czynnika konfliktogennego. Dlatego też nie manifestuje się jej zasadniczo w obrębie miasta. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sferze publicznej, poza murami zagrody. Ulega prywatyzacji. Daje o sobie znać na poziomie klanu lub rodziny, i to zazwyczaj w czasie podniosłych uroczystości. Języka etnicznego nie używa się poza rodzinnym domem. Nie chodzi tylko o różnice językowe, ale także o przekonanie, iż lepiej komunikować się za pośrednictwem arabszczyzny, a dokładniej arabskiego pidżinu Juba Arabic, a najlepiej używać języka angielskiego. W potocznym wyobrażeniu, ludzie mówiący w swoim rodzinnym języku są nieokrzesani – to po prostu wieśniacy. Powszechnie unika się także przestrzeni o wyraźnie etnicznym charakterze. Preferuje się za to miejsca otwarte dla wszystkich. Dotyczy to szczególne znienawidzonych powszechnie, mieszkających w mieście Dinków. Z tym zjawiskiem należy wiązać popularność hotelowych barów i restauracji. To najważniejsze elementy na „mapie” miejskiego wypoczynku. Ich nazwy: Addis, Asamra, Bejding, pozwalają czasem dowiedzieć się czegoś o ich właścicielach. Lokal taki to zazwyczaj kontuar i kilka plastikowych stolików. W ciągu dnia świeci pustką – po zachodzie pęka w szwach. Zapełnia się wtedy międzynarodową klientelą, bez względu na pochodzenie czy kolor skóry. Nocami bawi się tu miejscowa elita: sztubaccy watażkowie ruchu oporu, sfrustrowani urzędnicy państwowi czy najróżniejszej maści biznesmeni. Łączy ich poczucie nudy, nierzadko także wyobcowania i osamotnienia. Wszyscy są tutaj regularnymi bywalcami. Dla wielu, to miejsce, to przysłowiowy drugi dom. Tu etniczności nie ma. To przestrzenie między­narodowe – otwarte na wszystkich. Można schować się tam za jakaś fikcyjną, kosmo­ polityczną tożsamością. Ważna jest także swoista recepcja miasta jako przestrzeni bez-etnicznej, która zamieszkała jest nie przez przedstawicieli różnych grup etnicznych, ale w pierwszej kolejności przez mieszkańców miasta. W przeciwieństwie do prowincji, tu nie ma plemienności tak samo, jak tradycyjnych obrzędów i rytuałów. Etniczność, plemienność to przejawy ruralizmu, czynniki stygmatyzujące migranta wiejskiego. Dlatego też tatuaż bliznowy, rudawe włosy zabarwione krowim moczem czy faso- �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 59 nowo wygolone włosy poza wąskim paskiem na czubku głowy to wizualne dowody „zaściankowości” i „tradycjonalizmu”. „Ukrycie etniczności” to zachowanie typowe dla środowiska miejskiego. Jak zauważyła amerykańska antropolożka Lissa Malkki (1995), motywowane jest lękiem – przekonaniem, iż pierwotna tożsamość nie pasuje do miejsca, w którym właśnie znalazł się człowiek. Ochronę zapewnia ukrycie etniczności lub też schowanie się za jakąś fikcyjną, fasadową tożsamością. Zjawisko to zaobserwował także brytyjski antropolog Gaim Kibreab, w przypadku uchodźców erytrejskich w Sudanie. Zanotował między innymi, iż wygnańcy osiedlający się w miastach starają się być bardziej kosmopolityczni od tych z obozów. Dzieje się tak ponieważ, nie czują się pewnie ze swoją pierwotną tożsamością. Dlatego też uchodźcy zmieniali imiona, język, strój czy nawet religię. Wszystko po to, by jak najbardziej upodobnić się do otoczenia. Nie przeszkadzało to jednak, zdaniem Kibreaba, w uważaniu się w dalszym ciągu za Erytrejczyków – identyfikacja ta jednak była do pewnego stopnia uśpiona (za: Agier 2002, s. 333). Moim zdaniem, doskonale odnosi się to także do aktualnej sytuacji w Dżubie. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie w heterogenicznym środowisku miejskim obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Mieszkańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, a także w okresie wychodźstwa. Z powodu „ukrycia etniczności” miasto należy do nader bez­piecznych. Nie jest to zasługą służb mundurowych, ale właśnie tego, iż ludzie boją się nawet najmniejszej awantury z sąsiadami. Mogłaby ona rozwinąć się do rozmiarów konfliktu etnicznego. MIASTO POGRANICZA I KOBIETA Wiele mieszkanek współczesnej Dżuby to cudzoziemki, pochodzące z praktycznie wszystkich ościennych krajów. Najwięcej jest tu Ugandyjek. Przyciąga je perspektywa szybkiego zarobku. Nie marzą z reguły, aby tutaj pozostać. Chcą się po prostu szybko dorobić i wyjechać. Perspektywy są rzeczywiście nęcące. W miesiąc można zarobić tyle, ile w Ugandzie czy Kenii przez cały rok. Imigrantki z zagranicy korzystają z boomu gospodarczego w mieście oraz (a może przede wszystkim) z mody na wszystko co wschodnioafrykańskie. Są sprzedawczyniami dóbr konsumpcyjnych, których wszyscy pożądają. To oficjalne powody ich migracji. Te bardziej intymne to cała różnorodność problemów z jakimi boryka się obecnie afrykańska kobieta. Kobiety uciekają przed nieszczęśliwymi małżeństwami, zazwyczaj poligamicznymi, w których zabrakło po prostu dla nich miejsca. Inne, to porzucone lub rozwódki, które nie mają już do kogo wrócić oraz z czego się utrzymać. Wiele z nich musiało opuścić rodzinne strony, gdyż zaszły w ciążę przed zawarciem małżeństwa. Migrują wtedy do Sudanu wraz z nieślubnym potomstwem. Sudan Południowy dla kobiet z sąsiednich krajów stwarza wiele możliwości . Przede wszystkim daje im szansę na odrobinę ekonomicznej, ale także życiowej niezależności. �60 MACIEJ KURCZ W potocznym wyobrażeniu Sudańczyków afrykańskie cudzoziemki to prostytutki, kobiety lekkich obyczajów. Rzeczywiście prostytucja znajduje się na szczycie listy usług oferowanych przez cudzoziemki. Wiele kobiet przyjeżdżających do Dżuby także niejako zostaje zmuszona do zajęcia się tym procederem. Nie tyle nie udaje się im znaleźć innego zatrudnienia, co nie są w stanie odłożyć satysfakcjonującej je sumy. Powodem są skrajnie wysokie koszty życia w mieście. To zazwyczaj skłania wiele z nich do podjęcia, niejako dodatkowo, zawodu prostytutki. Najbardziej dochodowa jest praca w hotelowych barach i restauracjach. Tam pojawiają się tylko najzamożniejsi, głównie obcokrajowcy. Pracują tam w podwójnym charakterze: kelnerek oraz „kobiet do towarzystwa”. Nie nagabują klientów. Byłoby to zdecydowanie niestosowne i nie­eleganckie. Żadna nie uważa się za zawodową prostytutkę. To zresztą uniwersalna cecha Afrykanek zajmujących się tą profesją. W całej Afryce kobiety przypisują temu zajęciu charakter prywatny, towarzyski (Flynn 2005, s. 156). Bez względu na okolicz­ ności oraz zaangażowanie w proceder, kobieta nade wszystko dba o swój wizerunek. Za wszelką cenę stara się zachować pozory przyzwoitości oraz tradycyjnych wzorów zachowań w kwestii relacji damsko-męskich. Dlatego też nie ma mowy o bezpruderyjności czy bezpośredniości. Wszystko opiera się na nieformalnej konwencji i grze pozorów. Wszyscy doskonale wiedzą na czym ona polega. Zawsze jednak nim kobieta ulegnie, musi wpierw zostać zdobyta. Z tego powodu zaloty mają niemalże standardowy, zrytualizowany przebieg. Przez większą część wieczoru prostytutki usługiwały i umilały czas klientom baru. Przysiadały się do stolików, rozmawiały, cały czas dbając, aby ich potencjalni klienci mieli kufle pełne piwa. Z reguły po kilku wychylonych kuflach, lądowali razem w którymś z namiotów hotelowych (w czasie moich badań hotele Dżuby składały się wyłącznie z namiotów). Dzięki swoistej strategii, mało który mężczyzna opierał się wdziękom hotelowych pracownic. Warto nadmienić, iż ich klientami była w miarę jednorodna grupa mężczyzn. Byli to w większości samotni (pozostający w mieście bez żadnych krewnych), sfrustrowani urzędnicy państwowi. Wszyscy mieszkający tu od niedawna. Łączyło ich poczucie nudy i wyobcowania. Nie mieli zasadniczo problemów finansowych. Ich problemem było poczucie obcości i osamotnienia. Ludzie ci każdą wolną chwilę spędzali w lokalnym hotelowym barze. Prostytucja to część gospodarki przygranicznej prawie całego świata. Nie występuje na wszystkich pograniczach politycznych – równocześnie nie ogranicza się także tylko do tych obszarów (charakterystyczna jest także dla obszarów zurbanizowanych). Tu jednak znajdują się szczególnie korzystne warunki do jej rozwoju. Należy do nich specyfika gospodarcza tych terenów. Rozwinięta szara strefa, asymetria rozwoju gospodarczego między sąsiadującymi krajami czy w końcu mobilność przestrzenna, to tylko niektóre z czynników sprzyjających „urynkowieniu seksu” (Donnan, Wilson 2007, s. 127). Podkreśla się także, iż prostytucja rozkwita w miastach pogranicznych ze względu na panującą tam bezosobowość i pogardę dla przedsta­ wicieli obcych społeczeństw (tamże). Problem ten naturalnie należy do bardziej złożonych (więcej: Donnan, Wilson 2007). W transgranicznej prostytucji w Dżubie nie chodzi o różnice w rozwoju gospodarczym między dwoma sąsiednimi krajami (jak na przykład na pograniczu meksykańsko-amerykańskim czy czesko-austriackim). Dla �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 61 kobiety wschodnioafrykańskiej to po prostu jedna z bardziej dochodowych możliwości zarobienia pieniędzy – podreperowania domowego budżetu czy zdobycia pieniędzy na rozpoczęcie własnego biznesu. To jeden z przejawów nieformalnej aktywności kobiety na pograniczu afrykańskim. W wymiarze społecznym prostytucja to szansa na skompensowanie przez nie niskiej pozycji społecznej w macierzystym kraju. Prostytucja tutaj nie jest tym samym co wśród swoich. Tutaj to tylko jedna z wielu usług oferowanych przez cudzoziemców – przejściowa i niezwykle dochodowa! Dla miejscowych mężczyzn – większości klientów prostytutek – są one atrakcyjne nie ze względu na cenę. Pożąda się je ze względu na kulturę, którą uosabiają, a nade wszystko ich pochodzenie. Podług informatorów, odpłatne korzystanie z usług seksualnych Sudanek byłby nie tyle niemożliwe, co niemoralne i niebezpieczne (ze względu na niebezpieczeństwo pozamałżeńskiej ciąży i zemsty rodowej). Dla Sudańczyków miejs­ cowe kobiety nie mogłyby się zajmować tym procederem. Mają bowiem zupełnie inny temperament, przede wszystkim jednak odmienne morale. Popularność kobiet lekkich obyczajów zza granicy (Ugandy, Konga czy Etiopii) nie przeszkadza w obarczaniu ich winą za upadek obyczajowy miasta oraz szerzenie się różnych poważnych chorób. AIDS/HIV, w potocznym wyobrażeniu mieszkańców, to dolegliwości, które całkowicie należy łączyć z zagranicznymi migrantami. To choroby, których źródła znajdują się na zewnątrz: w Kenii lub Ugandzie. W Sudanie Południowym, tak jak w innych miejscach w Afryce, całe zło, bez względu, czy nadprzyrodzone czy nie, pochodzić musi od obcych7. ZAKOŃCZENIE. LIMINALNA TEORIA MIASTA POGRANICZA Dżuba przeżywa dziś dramatyczne przeobrażenia. Tempo i rozmiar owych zmian wymakają się jakimkolwiek próbom ich zrozumienia czy choćby opisu. W moim odczuciu pewną szansą w tym zakresie jest dialektyka pograniczności, rozumianej szeroko, i przestrzennie, i symbolicznie. Pograniczność tego obszaru Sudanu Południowego koresponduje z „liminalnością” (progowością) okresu w historii Dżuby – jak i całego Sudanu Południowego, zawieszonych gdzieś między kryzysem a stabilizacją, wojną a pokojem, chaosem a porządkiem. W przypadku tego miasta 7 W Afryce mamy do czynienia ze swego rodzaju „demonologiczną geografią”. Na przykład: czwezi – duchy lokalne w Ugandzie, budzą strach wśród mieszkańców pobliskiej Tanzanii; w tym samym kraju ludzie obawiają się migawo – duchów pochodzących z Konga, w rejonie Wielkich Jezior do kategorii duchów opętujących należą arabskie dżiny, z wiarą w których spotkać się można było pierwotnie na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego (Shorter 2001, s. 70). Nie inaczej sprawa się ma w przypadku kultu duchów zaar w Sudanie Północnym. Powszechnie wierzy się, iż są one pochodzenia cudzoziemskiego i wywodzi się je bądź ogólnie z interioru afrykańskiego, bądź z Arabii Saudyjskiej. Współcześnie tradycje związane z duchami opętującymi wiązane są z określonymi chorobami, przede wszystkim AIDS – największym nieszczęściem współczesnej Afryki. W Sudanie powszechnie uważa się, iż choroba ta przywleczona została bądź przez Europejczyków, bądź Afrykańczyków z południa. W Ugandzie także uważa się ją za obcą – jej rozpowszechnienie łączy się z żołnierzami i handlarzami z Tanzanii, kierowcami z Kenii czy – podobnie jak w Sudanie – z zagranicznymi turystami (Donnan, Wilson 2007, s. 177) �62 MACIEJ KURCZ intensyfikują to zjawiska żywiołowe procesy urbanizacyjne. Dżuba to miasto w fazie tworzenia się. Mało tego, to także miejsce intensywnego oddziaływania transformujących zjawisko, jak globalizacja czy nieformalna wymiana handlowa. Wszystko to powoduje, iż utrzymuje się tutaj swoista kultura, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżona do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). W tym przypadku skojarzenia nasuwają się z jeszcze jednym, wybitnym etnologiem Victorem Turnerem (2005) i jego teorią rytuału liminalnego. Dżuba to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli wszystkiego tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jedną wielką antystrukturą, generującą swoistą więź. Człowiek zawiesza tam swoją tożsamość i wkracza do świata odmiennej rzeczywistości kulturowej: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko to, co tu spotyka, kłóci się z typowymi społecznymi hierarchiami oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, dla mieszkańca globalnej Północy z kolei, raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Miejscowa rzeczywistość jest zatem antystrukturalna, jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości czy wreszcie służy zbożnym celom (np. bogaceniu się). Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturowemu, miasto żyje, a nawet się rozwija. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Ważna w tym względzie jest bliskość granicy państwowej. Niemniejsze znaczenie ma także więź między mieszkańcami. Zdewastowany wojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tempo urbanizacyjnych przemian wywołuje u wszystkich poczucie wyobcowania. Wszystko tutaj podporządkowane jest właściwie jednemu tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma znaczenia zasadniczo, czy jest się wiejskim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Do tego jeszcze powódź migrantów, żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, etnicznym czy społecznym. Dżuba to tygiel kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jej istnieniu. Większość traktuje jednak miasto jako miejsce tymczasowego pobytu. Nikt nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę. Migranci wiejscy pragną ogólnie poprawić swoją sytuację życiową. Cudzoziemcy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych są tutaj tylko na czas trwania projektów. Spajająca jest także bliskość granicy państwowej. Ta jednako u wszystkich wywołuje te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale też i lęku – przed nieznanym i obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło. To miejsce realnych możliwości, ale i metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyrodzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to zasadniczo odpowiada za swoisty, dekadencki klimat miejscowej kultury. Nikt nikogo nie zna – wszyscy są tutaj obcy, niczym tabula rasa – są czystą, nie zapisaną �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 63 kartą. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, ułatwiający tworzeniu się związków społecznych. To czynnik zespalający. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście przekonać. Jak w przypadku rytuałów pielgrzymkowych, opisanych przez Turnera, ludzi wyłączonych poza ramy społeczeństwa, jednoczy wspólny cel. Efemeryczne, tymczasowe, tym niemniej spajające skrajnie zróżnicowanie miasto, umożliwiające w nim przetrwanie tak migrantowi ze wsi, jak i cudzoziemcowi z pozarządowej organizacji. W przypadku rytuałów pielgrzymkowych, Turner (2005) kładł nacisk na obrzęd jako pochwałę odrzucenia i przekroczenia konwencji społecznych. W Dżubie chodzi bardziej o przetrwanie w silnie urbanizującym się mieście. W tym wyraża się społeczna funkcja tego zjawiska. LITERATURA A d e p u j u A d e r a n t i 1995, Migration in Africa. An overview, [w:] The migration experience in Africa, red. J. Baker, T. A Aina, Nordiska Afrikainstitutet, Uppsala, s. 87–109. A g i e r M i c h e l 2002, Between war and city. Towards an Urban Anthropology of refugee camps, Ethnography, Volume 3, Number 3, s. 317–341. A l l e n T i m, T u r t o n D a v i d 1996, Introduction: in search of cool ground, [w:] In search of cool ground. War, flight and homecoming in Northeast Africa, red. T. Allen, African World Press Trenton, London, s. 1–23. C o h e n R o b i n 1997, Global diasporas: an introduction, University College, London. D o n n a n H a s t i n g s, W i l s o n T h o m a s M. 2007, Granice tożsamości, narodu, państwa, WUJ, Kraków. F l y n n K. C a r e n 2005, Food, culture, and survival in African city, Palgrave Macmillan, New York. F r e u n d B i l l 2007, The African city. A history, Cambridge University Press, University of KwaZulu-Natal. H a n n e r z U l f 2006, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, WUJ, Kraków. H o w a r d A l l e n M., S h a i n R i c h a r d S. 2005, Spatial factor in African history. Relationship between social, material, perceptual, Brill, Leiden. Ł a t o s z e k E w a, P r o c z e k M a g d a l e n a 2001, Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, ELIPSA, Warszawa. M a l k k i L i s a H. 1995, Purity and exile: violence, memory, and national cosmology among Hutu refugees in Tanzania, University of Chicago Press, Chicago. M e r k x J o s e p h 2000, Refugee identities and relief in an African borderland: a study of Northern Uganda and Southern Sudan, New Issues in Refugees Research, Number 19, Geneva. N u g e n t P a u l 2004, Africa since independence, Palgrave Macmillan, London. P a r k R o b e r t 1928, Human migration and marginal men, American Journal of Sociology, Volume 33, Number 6, s. 881–893. S h o r t e r A y l w a r d 2001, African culture. An overview, Paulines Publications Africa, Nairobi. The long road home… 2008, The long road home. In-depth study into the reintegration of IDPs and refugees returning to Southern Sudan and the Three Areas, Phase II, Juba Report, Humanitarian Policy Group (HPG), Overseas Development Institute, London. Tu r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. v a n G e n n e p A r n o l d 2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne stadium ceremonii, PIW, Warszawa. V o r b r i c h R y s z a r d 1996, Górale Atlasu Marokańskiego, PTL, Poznań–Wrocław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ddac22002a8aec934496b18c9e0e3d0.pdf dc1cb7a76b4e11f058c428ccff2073dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6082 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource transformacja ustrojowa postsocjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5671 Title A name given to the resource "Ludzie się zmienili"...Z badań nad doświadczeniem postsocjalistycznej transformacji / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” Z BADAŃ NAD DOŚWIADCZANIEM POSTSOCJALISTYCZNEJ TRANSFORMACJI Dawniej ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. [...] Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty, Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, a nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności1; Czy to przez te pieniądze ludzie tak się zmienili?2 I Ludzie się zmienili. Po roku 1989 – przełomowym dla Polski i wielu innych krajów Europy – twierdzenie to słyszałam dziesiątki razy podczas rozmów ze znajomymi, z osobami korzystającymi z tych samych środków komunikacji miejskiej, podróżującymi tym samym pociągiem, robiącymi zakupy w tym samym sklepie osiedlowym lub na pobliskim bazarku, czekającymi w kolejce do lekarza. Przysłuchiwałam się też rozmowom prowadzonym przez różne osoby w przestrzeni publicznej. Podczas nich często pojawiała się informacja o zmianach, jakim uległ człowiek i jego relacje z innymi ludźmi. Zmiany te były zawsze oceniane negatywnie. Wspomniane zjawisko nie jest jedynie rodzimą specyfiką. Wskazywali na nie również mieszkańcy Białorusi, Litwy i Ukrainy, z którymi miałam okazję rozmawiać podczas pobytów badawczych w tych krajach3. Moimi rozmówcami, zgodnie z przyjętymi Autorką tych słów jest dwudziestoletnia mieszkanka Torunia. Pytanie to zadała starsza kobieta, z którą rozmawiałam wiosną 2008 roku w pociągu na trasie Warszawa–Toruń. 3 W latach 1992–1998, realizując plany naukowe Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, prowadziłam prace badawcze w zachodnich i centralnych rejonach Republiki Białorusi. Ich celem było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających na tych obszarach osób identyfikujących się jako Polacy oraz wskazanie wydarzeń mających zasadniczy wpływ na uformowanie tej identyfikacji. Interesowało mnie również funkcjonowanie społeczności lokalnych w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych, sposoby doświadczania i oceniania zmian, ich znaczenie dla ludzkich biografii. Wyniki badań przedstawiłam m.in. w monografii Wśród „kościelnych Polaków”... (Kabzińska 1999).W latach 2004–2005 przeprowadziłam kolejne badania w Republice Białorusi. Objęłam nimi także wybrane obszary Republiki Litewskiej (lata 2004–2008) i Ukrainy (rok 2004). Wspomniane prace stanowiły część projektu „Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie” (PBZ-KBN-085/H01/2002). Prowadzone podczas nich rozmowy dotyczyły m.in. przemian systemowych zapoczątkowanych w końcu ubiegłego stulecia, ich efektów, kosztów społecznych, postaw wobec obecnej transformacji i związanych 1 2 �6 IWONA KABZIŃSKA założeniami, były przede wszystkim osoby należące do polskiej mniejszości. O procesach transformacji rozmawiałam jednak również z przedstawicielami innych grup etnicznych/narodowych: Litwinami, Ukraińcami, Białorusinami i Rosjanami. Tu również pojawiały się informacje o negatywnych zmianach w sferze ludzkich zachowań. Grupa moich rozmówców była zróżnicowana. Tworzyli ją mieszkańcy wiosek, miast i miasteczek, reprezentujący różne środowiska i grupy wiekowe. Ludzie wykształceni i „prości”, z 3–4 klasami szkoły podstawowej, pracownicy kołchozów i fabryk, urzędnicy, nauczyciele, duchowni, wykładowcy wyższych uczelni, uczniowie szkół średnich i studenci, emeryci i osoby czynne zawodowo. Większość z nich łączyło krytyczne spojrzenie na współczesne przemiany. Na zmiany w sferze stosunków międzyludzkich wskazywano najczęściej spontanicznie. Pytano: „Co się stało z ludźmi?” Niektórzy rozmówcy szukali przyczyn w obecnej transformacji systemowej, inni pozostawiali to pytanie bez odpowiedzi, ograniczając się do zasygnalizowania niepokojącego ich zjawiska. Mówiąc o zmianach, odwoływano się przede wszystkim do własnych doświadczeń lub/i przeżyć innych osób, znanych rozmówcom bezpośrednio lub z opowieści. Ważne źródło wiedzy o wielu współczesnych zjawiskach stanowiły media. Ludzie starsi i w średnim wieku porównywali obecne czasy z utrwalonym w ich pamięci obrazem przeszłości (okres międzywojenny, wojna, lata powojenne, kolejne etapy socjalizmu). Międzywojnie, wspominane przez najstarszych rozmówców (niezależnie od ich wykształcenia i pochodzenia społecznego), było najczęściej idealizowane. Szczególnie podkreślano głęboką religijność osób żyjących w tamtych czasach, wiarę przenikającą każdą sferę ich działań, będącą podstawą autentycznej wspólnoty, podzielającej te same wartości, przekonania, ideały, postępującej zgodnie z nimi. Wskazywano na autorytet, jakim cieszyło się duchowieństwo. Podkreślano także rolę religii i związanych z nią praktyk (systematyczny udział w nabożeństwach, wspólna, codzienna, modlitwa w rodzinach, przystępowanie do spowiedzi i komunii św.) w wychowaniu młodego pokolenia. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że wychowanie miało istotny wpływ na kształtowanie stosunków międzyludzkich opartych na życzliwości, szacunku, trosce o drugiego człowieka, uczciwości, odpowiedzialności, pragnieniu unikania konfliktów, a także na umiejętności wybaczania. Rozmówcy podkreślali, że dawniej ludzie spędzali ze sobą znacznie więcej czasu niż obecnie, co sprzyjało życiu rodzinnemu i sąsiedzkiemu. Więzi rodzinne były bardzo silne. Członkowie rodzin i lokalnych społeczności pomagali sobie wzajemnie, troszczyli się o siebie. Małżeństwa – jak twierdzono – były trwałe, a małżonkowie pozostawali sobie wierni przez całe życie. Dzieci pomagały rodzicom w gospodarstwie i były im posłuszne. Poważaniem cieszyły się osoby starsze, nauczyciele, księża. Sposób widzenia wielu zjawisk, mających wyróżniać okres międzywojenny, znakomicie ilustruje następująca wypowiedź: z nią problemów. Jednym z celów było określenie charakteru relacji między polską mniejszością etniczną/ narodową w poszczególnych krajach i grupą dominującą. Wyniki badań prezentuję w książce Między pragnieniem ideału a rzeczywistością... (Kabzińska 2009). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 7 Dawniej wychowanie było bardziej religijne i patriotyczne. Rodzice poświęcali dzieciom więcej czasu, chociaż dużo pracowali. [...] Najważniejsza, najwspanialsza jest rodzina, daje oparcie. Najważniejsze są więzi rodzinne, potem dopiero – przyjaciele. [...] Rodzice dawali dzieciom dobry przykład, wspólnie odmawiali pacierz, śpiewali [...]. Wspólnie kolędowali. [...] Był obowiązek pomóc. Ksiądz miał autorytet, tak samo jak nauczyciele. [...] Młodzież nie była taka rozwydrzona i zdeprawowana jak teraz. No – nie cała. Słuchali starszych, szanowali [...] Ludzie czytali, śpiewali dużo, wspólnie bawili się, tańczyli, pomagali sobie. Teraz się nie potrzebują, izolują się od siebie. [...] Pewnie, że się i pokłócili, ale umieli przeprosić, wybaczyć, nie żywili długo urazy (kobieta, lat 88, Wilno). Kiedy słuchałam wspomnień z lat międzywojennych, miałam wrażenie, że żyjący w tych czasach ludzie byli niemal doskonali. W trakcie dalszych rozmów jednak, pozwalających na szczegółowe omówienie różnych kwestii, w idealnym obrazie pojawiały się pęknięcia. Wychodziło np. na jaw, że w lokalnych społecznościach były przypadki przestępstw4. Zdarzały się kradzieże, oszustwa, zdrady, konflikty sąsiedzkie, czasem nawet zabójstwa lub/i samobójstwa. Częstym zjawiskiem było pijaństwo. Mimo problemów, z jakimi w okresie międzywojnia borykało się wiele osób (najczęściej wymieniano drożyznę, obowiązek płacenia bardzo wysokich podatków, konieczność drastycznego oszczędzania pieniędzy), lata te wspominane są jako wesołe. Z nostalgią mówiono o wspólnym spędzaniu czasu przez członków rodzin i lokalnych społeczności, uprzyjemniającym życie, dającym poczucie bliskości, sprzyjającym kształtowaniu silnych i trwałych więzi międzyludzkich, obejmujących różne pokolenia. Z sentymentem mówiono o wieczorkach, podczas których śpiewano i tańczono, a także wykonywano niektóre prace, np. przędzenie lnu. Na Wileńszczyźnie, oprócz wieczorków, popularne były tzw. dzianuszki – spotkania odbywające się w ciągu dnia. Uczestniczyły w nich głównie kobiety (w wieczorkach brali udział także mężczyźni), które „przędły, szyły, cerowały, umilając sobie monotonną pracę przyśpiewkami, żartami i rozmową. Starsze wspominały dawniejsze czasy, snując różne opowieści o życiu prawdziwym i nieprawdziwym” (Mroczkowska 2005, s. 29). Moi rozmówcy twierdzili, że przed II wojną światową nie występowały powszechne dziś zjawiska, takie jak korupcja, przestępczość na szeroką skalę (kradzieże, zabójstwa, oszustwa), wszechobecny alkoholizm, brak szacunku dla człowieka, rozwody, życie „na kocią łapę”. Radykalne zmiany miała dopiero przynieść wojna i lata powojenne5. W tym czasie na wschodnich terenach Europy, podobnie jak na innych obszarach objętych działaniami wojennymi, „przestały [...] mieć sens dawne normy i wartości. [...] [Wojna] podważyła wizję wszechświata, hierarchię społeczeństw, świętość 4 Świadczą o tym również materiały archiwalne. Jednym z licznych, znanych mi, przykładów jest „Sprawozdanie wojewody nowogródzkiego o ogólnym stanie województwa w latach 1936–1937”, na które natrafiłam w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie. W rozdziale o bezpieczeństwie publicznym jest m.in. mowa o wzroście przestępczości w tym okresie – liczby napadów rabunkowych, ciężkich uszkodzeń ciała, kradzieży z pól i lasów, przypadków zakłócania porządku publicznego (PAOG, sygn. F. 551, Op. 1, Sp. 342). 5 Należy zauważyć, że w okresie międzywojennym osoby, z którymi rozmawiałam były najczęściej bardzo młode, mogły więc nie mieć wiedzy o wielu zjawiskach. Czas mógł też zatrzeć pamięć o negatywnych doświadczeniach z lat ich dzieciństwa i młodości. �8 IWONA KABZIŃSKA narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość mężczyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skuteczność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie «demokracje ludowe», realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie masowo) zafascynował się «zachód», gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separowała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, redukowano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współistnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie okreś­lone wytyczne” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 25). Wielu mieszkańców Litwy i Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas badań, twierdziło, że po wojnie nastąpił niebywały upadek kultury osobistej, wszechobecne stało się chamstwo6. Zdaniem rozmówców, szczególnie rażące było ono w zachowaniach nauczycieli. Większość z nich, w przeciwieństwie do osób, które pracowały w przedwojennych szkołach, nie potrafiła się kulturalnie zachować. Gorliwie służąc nowej władzy, głosząc upowszechnianą przez nią ideologię, nauczyciele mieli też jedynie na celu indoktrynację młodego pokolenia. W opowieściach o czasach socjalistycznych bardzo wyraźnie rysują się podziały na tych, którzy – mimo zdecydowanie niesprzyjających warunków – wytrwali w wierze ojców i tych, którzy tę wiarę odrzucili, biorąc nierzadko aktywny udział w procesie ateizacji społeczeństwa. Stosunek do religii jest istotnym wyznacznikiem podziałów społecznych. Stanowi go również (przeważnie z nim związana) przynależność do partii. Jak stwierdziła jedna z osób, z którymi rozmawiała Anna Helena Wądołowska, „kiedyś ludzie dzielili się na wierzących i partyjnych” (Wądołowska 2005, s. 126). Ludziom wierzącym bardzo trudno było zrozumieć zachowania „swoich” – członków lokalnych społeczności, wywodzących się z polskich rodzin od lat związanych z Kościołem katolickim, którzy w czasach socjalizmu dopuszczali się niszczenia obiektów sakralnych, cmentarzy, usuwali krzyże i figury świętych z przestrzeni wiosek, miasteczek i miast. Za dowód kary i boskiej sprawiedliwości uważane są przypadki nagłej śmierci takich osób lub nieszczęśliwe wydarzenia, które dotknęły członków ich rodzin (szerzej patrz: Kabzińska 1994, s. 47–50; patrz też: Wądołowska 2005, s. 137). Z niedowierzaniem przyjmowane są na ogół, liczne od czasów pieriestrojki i przywróconych dzięki niej swobód religijnych, przypadki nawróceń tych, którzy w minionym okresie walczyli z Kościołem (dużą grupę stanowią tu nauczyciele i działacze partyjni). Niektórzy biorą w obronę takie osoby tłumacząc, że w czasach socjalistycznych nie mogły one chodzić do kościoła z uwagi na zajmowane stanowisko Anna Zadrożyńska-Barącz zauważa, że przed rewolucją francuską chamstwo stanowiło margines kultury europejskiej. Był to margines dopuszczalny, pełniący niekiedy funkcję swoistego wentyla bezpieczeństwa. „Chamstwo było postawą [...] demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę” (ZadrożyńskaBarącz 1996, s. 24). 6 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 9 oraz powszechne przekonanie, że „niechodzący do kościoła mieli większe szanse dostania lepszej i lepiej płatnej pracy” (Wądołowska 2005, s. 126), wiele osób jednak, jak wynika m.in. z moich badań, nie znajduje dla nich usprawiedliwienia. Nie wierzy też w autentyczną przemianę tych, którzy w czasach socjalistycznych walczyli z Kościołem, a obecnie są gorliwymi wyznawcami katolicyzmu czy prawosławia. Osoby, które w okresie socjalistycznym nie wyrzekły się wiary ojców, wspominały, jak trudno im było pogodzić się np. z – niezgodnym z przykazaniem „pamiętaj, abyś dzień święty święcił” – przymusem pracy w niedziele i dni, w których wypadały (nieuznawanie przez państwo) święta religijne. Podkreślały przy tym, że święta te były obchodzone mimo zakazów. Świętowano po powrocie z pracy, często późnym wieczorem, z zachowaniem środków ostrożności, by nie dowiedziały się o tym lokalne władze. Przestrzegano też, na ile było to możliwe, zakazu wykonywania ciężkich prac w dni świąteczne. Wiele osób wskazywało na niekorzystne, ich zdaniem, w porównaniu z okresem międzywojennym, zmiany w funkcjonowaniu rodzin, wynikające z obowiązku pracy kobiet. Zmuszał on rodziców do umieszczenia dzieci w żłobku lub przedszkolu, jeśli w domu nie było osób, które mogłyby się nimi zająć. Przeprowadzone przeze mnie rozmowy dowodzą, że starsze pokolenie, zwłaszcza kobiety (babcie), odegrało zasadniczą rolę w wychowaniu dzieci i młodzieży, zaszczepieniu im zasad wiary, kształtowaniu postaw wobec drugiego człowieka, jak również wobec dziedzictwa kulturowego własnej grupy pochodzenia, jej języka, zwyczajów, dominu­jących w niej wartości. Podczas badań zetknęłam się zarówno z przeciwnikami kolektywizacji, będącej istotnym wyznacznikiem nowych, powojennych czasów, jak i z osobami, które chwaliły kołchozy, krytykując jednocześnie „pańską Polskę” (grupa ta stanowiła zdecydowaną mniejszość). Niezależnie od stosunku poszczególnych osób do gospodarki kołchozowej, i – szerzej – do socjalizmu, kojarzonego m.in. również z ateizacją i asymilacją mniejszości, pod wieloma względami czasy socjalistyczne oceniane są pozytywnie. Najczęściej chwalono brak bezrobocia, bezpłatne szkolnictwo i służbę zdrowia oraz niskie ceny artykułów spożywczych i przemysłowych. Tylko nieliczni rozmówcy, mówiąc o socjalistycznej przeszłości, wyodrębniali kilka różniących się zdecydowanie od siebie okresów, zauważając, że trudniej (przede wszystkim pod względem ekonomicznym i ideologicznym) żyło się za rządów Chruszczowa, łatwiej natomiast – „za Breżniewa”. Przeważnie jednak przeszłość ta zlewa się w jedną całość. Pozytywnym zjawiskiem, wspominanym przez większość rozmówców, było – kwitnące w czasach ZSRR – życie towarzyskie. Podkreślano, że łatwy dostęp do wielu artykułów spożywczych umożliwiał przygotowanie licznych potraw, którymi częstowano gości. Bez ograniczeń podawano alkohol, często własnej roboty. Hucznie obchodzono uroczystości rodzinne (imieniny, urodziny, wesela, stypy, pożegnanie mężczyzn rozpoczynających służbę wojskową i powrót z wojska), zapraszając do udziału w nich liczne osoby (bliższą i dalsza rodzinę, sąsiadów, kolegów z pracy). W obecnych warunkach, na skutek zubożenia znacznej części społeczeństwa i nieustannego wzrostu cen podstawowych produktów, przyjęcia są często znacznie �10 IWONA KABZIŃSKA skromniejsze. Nie ma też np. mowy o przygotowaniu wielu, znanych rozmówcom i zapamiętanych przez nich z rodzinnych domów, potraw świątecznych. Z sentymentem wspominano działalność wioskowych klubów, w których młodzież spędzała czas wolny od pracy, tańcząc, śpiewając, rozmawiając, pijąc alkohol. Wiele osób żałuje, że wraz z nowymi porządkami instytucje te zniknęły z przestrzeni poszczególnych miejscowości. Nikt też nie urządza już wycieczek w odległe zakątki kraju, których koszty całkowicie lub w znacznym stopniu pokrywały władze kołchozu (na ten temat patrz: Pietruszka 2005, s. 238). W wielu kołchozowych centrach nie ma już stołówek, bibliotek, a często i szkół, które – podobnie jak kluby i wycieczki – integrowały poszczególne osoby z miejscem zamieszkania i społecznością lokalną. Na Wileńszczyźnie, gdzie w czasach socjalistycznych walka z Kościołem nie była tak zdecydowana jak np. w Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR7, wiele kobiet należało do kółek różańcowych. Spotkania członkiń takich kółek nie tylko służyły wspólnej modlitwie, lecz miały również charakter towarzyski (na ten temat patrz: Mroczkowska 2005, s. 28–30; Wiśniewska 2005, s. 160–161; Wądołowska 2005, s. 144–145). Zauważalne zmiany w relacjach międzyludzkich spowodowało pojawienie się odbiorników telewizyjnych w lokalnych społecznościach. „Do pewnego stopnia [telewizja] zastąpiła [...] wieczorki z lat młodości [...]” (Mroczkowska 2005, s. 24). Przetrwała jedynie ich nazwa, używana obecnie na „określeni[e] wspólnego oglądania telewizji. Zmiany nastąpiły, gdy około 25 lat temu pierwsza osoba we wsi nabyła telewizor, a ludzie aż zza kolonii przychodzili tu patrzeć (emerytka, 68 l.), razem oglądali filmy, rozmawiali. Obecnie, pomimo że większość osób we wsi posiada telewizor, ciągle zdarza się, że wieczorami przychodzą do siebie sąsiadki bądź krewne na wspólne oglądanie ulubionych seriali brazylijskich i meksykańskich8. W przerwach na reklamy rozbrzmiewa ożywiona rozmowa, która nie zawsze cichnie wraz z ich końcem” (tamże, s. 29). Niektórzy spośród moich rozmówców, reprezentujący różne pokolenia, uznali telewizję za jedną z przyczyn rozluźnienia więzi międzyludzkich. Podkreślano, że wiele osób woli oglądać programy telewizyjne, niż spotykać się z sąsiadami lub rodziną, a gdy już są w towarzystwie, patrzą w ekran zamiast rozmawiać. Telewizja zastąpiła dawne autorytety, spowodowała też zmiany wielu zachowań. Mieszkanka Bieniakoń, należąca do starszej generacji, stwierdziła, że zanim upowszechniła się telewizja ludzie byli weseli, dużo śpiewali, bawili się wspólnie. Dziś programy telewizyjne, zwłaszcza informacyjne, budzą lęk, powodują przygnębienie. Zdaniem innej starszej kobiety, mieszkającej w Nalibokach, spełniła się przepowiednia o nadejściu czasów, kiedy w kącie każdego domu będzie siedział diabeł. Według niej, owym diabłem jest telewizor, stawiany najczęściej w rogu pokoju. Dwuramienna antena Nie znaczy to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną swobodą i nie podlegał kontroli ze strony państwa (szerzej na ten temat patrz np.: Mikłaszewicz 2001). 8 Podczas wyjazdów badawczych na Białoruś często byłam zapraszana do wspólnego oglądania tego typu programów. W trakcie emisji można było rozmawiać jedynie na tematy związane z treścią oglądanych filmów. Musiałam też dopasować terminy spotkań do programu telewizyjnego i godzin, w których wyświetlane były ulubione seriale moich rozmówczyń (nie zauważyłam, by mężczyźni pasjonowali się fabułą telenoweli). 7 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 11 pokojowa, służąca do odbioru programów telewizyjnych, została porównana przez tę kobietę do diabelskich rogów. Kilkanaście osób negatywnie oceniło telewizję ze względu na upowszechniane przez nią agresywne zachowania, brutalność, brak szacunku dla człowieka, a także nagłaśnianie informacji o różnego rodzaju przestępstwach9. Nasilania się agresji nie można łączyć jedynie z działalnością mediów. Już w połowie XX wieku zwrócono uwagę na związek tego zjawiska m.in. z koniecznością sprostania coraz ostrzejszej konkurencji, pędem do posiadania rozmaitych dóbr, za wszelką cenę, niepohamowaną ambicją, wzrostem liczby ludności oraz, wynikającym z niego, stłoczeniem wielu osób na stosunkowo małej przestrzeni, prowadzącym do wymuszonych kontaktów, przed którymi człowiek zaczyna się bronić (Lorenz 1975, s. 326–327, 332). Agresji sprzyja pośpiech, nadmiar zadań i informacji, podsycane z zewnątrz poczucie zagrożenia, lęku doświadczanie niesprawiedliwości, wulgaryzacja języka i brutalizacja stosunków międzyludzkich, przemoc i brak kultury osobistej (Woydyłło 2007, s. 63–65). Dużą rolę odgrywa też „ideologi[a] braku namysłu, niecierpliwości, niewyrozumiałości” (tamże, s. 64). „U podłoża [...] agresywności leży pogarda, lekceważenie lub niedostrzeganie innych” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24). Agresja, podobnie jak „egoizm, [...] brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, «grube» maniery”, jest jednym z przejawów chamstwa (tamże, s. 26). Zjawiskiem dotkliwie odczuwanym przez współczesnego człowieka jest pogłębiające się poczucie samotności. „Nikt nie ma czasu [dla innych], zwłaszcza w momentach przeżywania skomplikowanych i trudnych uczuć” (Woydyłło 2007, s. 63; patrz też: May 1997, s. 81–86; Riesman 1971). W obecnych czasach „każda jednostka musi nauczyć się troszczyć o siebie tak, by na nikogo nie liczyć” (May 1997, s. 92). Na samotność i brak zainteresowania problemami drugiego człowieka w dzisiejszym świecie wskazywało wielu moich rozmówców: Młodzi ludzie bardzo często czują się samotni, nie mają z kim porozmawiać, komu się wyżalić. Rodzice albo pracują na zaspokojenie podstawowych potrzeb, albo robią duże pieniądze, nie ma czasu dla dziecka. Naokoło szum, gwar, ulice ruchliwe, bary, kawiarnie, a człowiek jest sam w tym tłumie (kobieta, lat 30, Wilno); Samotność jest problemem obecnych czasów. Często prowadzi do samobójstwa (mężczyzna lat 50, Wilno). Znamienne było porównywanie współczesności, w której człowiek jest samotny, pozostawiony samemu sobie, z okresem idealizowanego socjalizmu: Nikt się ich [ludzi] losem nie interesuje, nikogo nie obchodzą. Dawniej się można było poskarżyć. Jak komuś się źle działo, szedł do rajkomu10. Oni rozpatrzyli sprawę. Człowiek wiedział, że jest jakaś władza, oparcie, a teraz tego nie ma. Każdy jest pozostawiony samemu sobie, ważne tylko, żeby się wzbogacić, nieuczciwie, nieważne jak (mężczyzna, lat 75, Wilno); O negatywnym wpływie telewizji na ludzkie zachowania, kreowaniu przez nią jednobarwnego (mrocznego) obrazu świata, nastrojów lęku, braku zaufania do ludzi i instytucji (publicznych i prywatnych), narzucaniu określonych wzorów kulturowych i wartości patrz np. Mantini 1998. 10 Rejonowego (powiatowego) komitetu partii. 9 �12 IWONA KABZIŃSKA W czasach radzieckich to właśnie było dobre. Troska o człowieka. [...] Teraz ludzie są pozostawieni samemu sobie (kobieta, lat 88, Wilno); Za Rosji ljudi bardziej uważali11. Teraz jest wolna Ukraina i wolno robić, co się chce (kobieta, lat 73, Topilnica, Ukraina); Nie ma się komu poskarżyć, ani na milicję, ani do siel’sowietu12. Ludzie wszędzie piją i nic ich nie obchodzi (kobieta, lat 75, Jawor, Ukraina). Jedną z przyczyn samotności, boleśnie odczuwanej przez współczesnego człowieka, jest brak korzeni, poczucia więzi z przeszłością, oraz brak „powiązań z przyszłością” (May 1997, s. 92–93). Zjawisko to ma wymiar jednostkowy i społeczny. Zdaniem niektórych autorów, prowadzi ono do samobójczego upadku całych społeczeństw i ich kultur (Salij 1998, s. 49–50). Osoby, z którymi rozmawiałam podczas badań zdecydowanie negatywnie oceniały dominujące, według nich, we współczesnej kulturze egoizm, zazdrość, rywalizację na każdym kroku, od najmłodszych lat, pogoń za pieniądzem, znieczulicę, rozpad więzi społecznych, w tym – rodzinnych, brak bezinteresowności: Teraz, ostatnie lata, ludzie nabrali pola, jeden na drugiego złe, chcą mieć więcej, zazdrość, nie ma śpiewu. Nie pomagają sobie. Bez pieniędzy nic nie zrobią. Dawniej pomagali samotnym kobietom. Chociaż dawniej, za kołchozu, groszy13 nie było, to życie było weselsze (kobieta, lat 75, Tur’e, Ukraina); Dawniej ludzie byli bardziej zżyci, uczynni. Nikt nie żałował. Trzeba podwieźć gdzieś – proszę. Teraz za bezpłatnie nikt tobie nie pomoże, nie podwiezie, trzeba płacić za benzynę. Ludzie się cieszą jak się komuś coś źle wydarzy. [...] Dziś zazdrość to najgłówniejsze. Każdy tylko chce coś urwać dla siebie, dla swojej korzyści (kobieta, lat 49, Werenowo, Białoruś); [Dawniej] ludzie przyjaźnili się ze sobą, szanowali się, przychodzili z pomocą w potrzebie. Było weselej (mężczyzna, lat 76, Grodno, Białoruś); Przed wojną starym ludziom było lepiej. Więcej dbali w rodzinie o starych ludzi. Starzy opowiadali coś albo różaniec mówili, mleko im dawali, grzeli się przy piecu. Młodzi teraz starych nie lubią. Jak się syn ożeni to od starych odchodzi i chce sam żyć, o starych nie myśli. Nie ma miejsca dla ludzi starych. Obcy ludzie we wsi teraz, rzadko pomagają (kobieta, lat 68, Naliboki, Białoruś). Według jednej z kobiet, najbardziej zżyty był naród w czasie okupacji. Przecież wtedy nic się nie liczyło. Teraz to liczy jak będzie, jak i co. Nie myślało się o jakiejś korzyści. [...] Trzeba kogoś nakarmić, kogoś przyjąć, kogoś na noc przyjąć, może to..., ale teraz druga sytuacja. Inne czasy i też nie wszędzie. To zależy od międzyludzkich układów. Na wsi trzeba płacić za pomoc wódką, w mieście pieniądze, ale najczęściej rodzina pomaga (kobieta, lat 74, Werenowo, Białoruś). Wiele zależy od stosunków sąsiedzkich. Jedni drugich nie zostawiają. Jakoś, jak bieda, to ludzie się zbierają, pomagają. W chorobie pomagają. [Ważna jest] zażyłość sąsiedzka. Ludziom samotnym pomaga państwo, to już jest państwowa łaska (kobieta, lat 63, Brasław, Białoruś). 11 12 13 Ludzi bardziej szanowano. Rada gminna. Pieniędzy. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 13 Według innej rozmówczyni, ludzie generalnie są dobrzy, ogromny wpływ na ich zachowanie wywiera jednak środowisko, w jakim zostali wychowani, w którym się człowiek obraca. Duch bractwa, wzaimopomoszczi nie potierien. Konieczno, bez­ koristna pomoszcz14 (kobieta, lat 62, Mohylew, Białoruś). Osiemdziesięcioośmioletnia mieszkanka Wilna stwierdziła, że o wielu zjawiskach, które budzą dziś w ludziach lęk, jest mowa w Biblii: Ucisk, nienawiść, takie zmasowanie zła, to nic zaskakującego. Jednak nasze pokolenie z trudem przyjmuje te zmiany. Ciężko się pogodzić z bezbożnością. Wszędzie seks, wódka. To gubi człowieka. A jeszcze pycha, egoizm i zazdrość. Ludzie nie pomagają sobie tak jak kiedyś. Są chłodni wobec siebie. Nie umieją mówić językiem miłości, a to jest najważniejszy język. [...] Dużo chłodu jest między ludźmi, zazdrości, a trzeba mówić językiem miłości, przebaczać, choć to trudne. Stojący nie powinien deptać leżącego, a tak jest. Bardzo dużo [jest] zawiści, krytykowania, pęd do władzy, pieniędzy. Gdyby ludzie żyli Dekalogiem, mielibyśmy raj na ziemi. Bardzo mocno został tu podkreślony wpływ wiary i wychowania opartego na wzorach religijnych na zachowania poszczególnych osób. Na kwestię tę wskazywali również inni rozmówcy. Przykładem może być następująca wypowiedź: Nasza wiara zmusza nas do tego [udzielania pomocy potrzebującym]. Ja liczę15, że jak człowiek wychowany, jakie korzenie i jakie było zaufanie w rodzinie, to wszystko człowiek nabiera, zabiera jak odkurzacz do siebie [...] Wszystko zależy od osoby. Jak człowiek wychowany, tak samo on będzie postępował. Skoro człowiek nie ma ni wiary, ni serca, on nigdy nikomu, to choć on i miliarderem, nikomu nie pomoże, a skoro człowiek nie tyle ma tych groszy, nie tyle ma tych rzeczy, ale on serce ma dobre, to on zawsze pomoże. [...] Ja liczę, że wszystko zależy tylko od samych ludzi. Skoro człowiek nie stracił tej dobrożyczliwości, tej swojej serdeczności, to on zawsze przyjdzie, i w dobrym, i w radosnym, i w bidzie, też pomoże jeden drugiemu, a skoro nie ma tego u człowieka, i w tamte czasy, i w teraźniejsze, skoro nie ma tej serdeczności, to on nigdy nie pomoże. Dobre słowo czasem też pomaga (kobieta, lat 53, Lida, Białoruś); Bardzo ważna jest pomoc ludziom. Najważniejszy jest człowiek, sprawy rodzin [...]. Ludzie nie widzą wyjścia z sytuacji, opuszczają ręce, trzeba im pomóc, żeby uwierzyli w siebie, skonfrontować z psychologiem. Ich nie stać na prywatną pomoc. Trzeba pomagać, jest szansa, są emocjonalne problemy w rodzinach, można pomóc je rozwiązać (kobieta, ok. 50 lat, Wilno, pracownica ośrodka pomocy społecznej). Rozmówcy bardzo mocno akcentowali znaczenie pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej w sytuacji powiększającej się dramatycznie sfery ubóstwa oraz nasilających się innych problemów, z którymi musi sobie radzić wiele osób (alkoholizm, bezrobocie, przemoc w rodzinie, brak nadziei na lepsze jutro, samotność). Zauważono, że ci, którzy nie mogą liczyć na pomoc najbliższych, muszą korzystać z państwowej łaski. Podkreślano jednak również, że możliwości świadczenia różnych form pomocy są niewystarczające w stosunku do ogromu potrzeb (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 33–36, 44–52, 59–61). Niepokojącym zjawiskiem, na które zwracali uwagę przede wszystkim mieszkańcy Republiki Litewskiej, mówiąc o współczesnych przemianach, jest wzrost liczby samobójstw. 14 15 Duch braterstwa, pomocy wzajemnej, nie zaginął. Oczywiście, chodzi o pomoc bezinteresowną. Uważam. �14 IWONA KABZIŃSKA Litwa znajduje się wśród krajów, w których zjawisko to – w skali europejskiej – przybrało największe rozmiary. Systematyczny wzrost samobójstw występował już wprawdzie w czasach Litewskiej SRR (Malewski, Żukauskas 2000, s. 210), fakt ten nie docierał jednak do społecznej świadomości, z tego względu wiele osób łączy falę samobójstw przede wszystkim z okresem postsocjalistycznym. Za najważniejsze przyczyny wspomnianego zjawiska rozmówcy uznali: samotność, obojętność na los drugiego człowieka, pogoń za pieniądzem, długotrwały stres, utratę sensu życia, problemy rodzinne i finansowe, brak akceptacji samego siebie, nieumiejętność przyjmowania życiowych porażek. Najbardziej niepokojący jest wzrost liczby samobójstw popełnianych przez ludzi bardzo młodych (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 28–30). Wspomniane zjawisko odnotowano w wielu krajach Zachodu. Wskazując na jego źródła, Rollo May stwierdził, że „dopóki nadrzędnym celem pozostaje robienie pieniędzy, dopóki na co dzień nie będziemy uczyć etyki poprzez przykład w domu i rządzie, młodzi ludzie nie będą skłonni sformułować odpowiedniej filozofii życia, a telewizja będzie przeładowana agresją i seksem, niezdolna uczyć, jak kochać – tak długo trwać będzie w środowisku młodych ludzi ów przerażający poziom depresji i samobójstw” (May 1997, s. 18; patrz też: tamże, s. 103–104). Współczesny człowiek – zauważa May – tkwi w pustce etycznej, egzystuje „bez wyraźnych wzorców i celów”, „tęskniąc [jednocześnie nierzadko] za czymś, co wypełniłoby pustkę w [jego] życiu” (tamże, s. 19). Kultura, w której żyje jest „pozbawion[a] szacunku dla wartości etycznych” (tamże, s. 53). Wiele osób załamuje się „pod wpływem niesprzyjających warunków, takich jak bezlitosne współzawodnictwo16, a także „długotrwałe, nadmierne napięcie nerwowe [...], zgryzota, nędza, głód, strach, przepracowanie, beznadziejność itp.” (Lorenz 1975, s. 337). Kilkoro moich rozmówców mieszkających w Republice Litewskiej doszło do wniosku, że samobójstwa popełniają ludzie, którzy nie wierzą w Boga, w Opatrzność, którzy odrzucili przykazania i normy religijne lub ich nie znają. Dziś ludzie sobie zrobili boga z pieniądza i jak coś się nie uda to nie mają dokąd pójść, nie widzą innego wyjścia jak skończyć ze sobą (kobieta, lat 55, Wilno). Za Jackiem Salijem można powiedzieć, że brak wiary powoduje, iż ludzie „zamykają się na nadzieję, która płynie od Boga” (1998, s. 54). Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że jednym ze zjawisk charakterystycznych dla obecnych czasów jest rosnąca lawinowo liczba rozwodów (na ten temat patrz też: Wiśniewska 2005, s. 164). Następuje również rozluźnienie więzi rodzinnych (doświadczają tego nierzadko osoby bardzo blisko spokrewnione). Za źródło tych zmian rozmówcy uznali m.in. nadmierne zaangażowanie rodziców w sprawy zawodowe, pogoń za pieniędzmi, pozostawianie dzieci bez kontroli, na skutek czego stają się one szczególnie podatne na wpływ telewizji, Internetu, grup rówieśniczych. Lorenz powołuje się na badania amerykańskich socjologów, przede wszystkim Vance Packard, z których wynika, że „współzawodnictwo wewnątrz gatunku jest «źródłem wszelkiego zła», zła w sensie o wiele bardziej bezpośrednim, aniżeli mogłaby nim kiedykolwiek zostać agresja” (Lorenz 1975, s. 77). 16 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 15 Za główną przyczynę wielu zjawisk towarzyszących obecnej transformacji, obejmujących m.in. sferę stosunków międzyludzkich, uznano kult pieniądza, związany z dzikim, czarnym, drapieżnym17 kapitalizmem, bogacenie się bez umiaru. Zdaniem wielu osób, zmiany spowodowane są również odrzuceniem zasad religijnych, określających normy moralne, system wartości, sposoby postępowania w stosunku do drugiego człowieka, wytyczających wyraźną granicę między dobrem i złem. W następstwie odrzucenia tych zasad oraz pogoni za pieniądzem współczesny świat staje się zły, zimny, nieludzki, pozbawiony miłości i współczucia, pełen zawiści, walki i agresji18. Dla moich rozmówców wciąż ważne znaczenie mają podziały na ludzi wierzących w Boga i postępujących zgodnie z nakazami religii oraz tych, którzy nakazy te odrzucają lub w ogóle ich nie znają. Funkcjonuje też podział na ludzi, którzy uczciwie i bardzo ciężko pracują, nie wyciągają ręki po cudzą własność, nie dają łapówek, nie należą do żadnych układów, starają się postępować tak, by nie krzywdzić innych, oraz tych, którzy mają nielegalne źródła dochodów, są powiązani z władzą, a nawet ze strukturami mafijnymi, którzy w nieuczciwy sposób skorzystali z procesu prywatyzacji państwowych przedsiębiorstw. Na Litwie, Ukrainie, Białorusi, podobnie jak w Rosji, popularny jest termin prechwatyzacja (prichwatyzacja), doskonale oddający sposób widzenia nieuczciwej prywatyzacji (wzbogacił się na niej ten, kto przechwycił część narodowego majątku, przywłaszczył ją sobie). Na Ukrainie niezwykle wpływowa, a przy tym krytycznie oceniana przez dużą część społeczeństwa, jest grupa tzw. oligarchów – „przedsiębiorców, którzy albo otrzymują od sprawujących władzę szczególne ulgi, sytuujące ich przedsiębiorstwa poza wszelką konkurencją, albo obdarzani są szczególną protekcją sprawiającą, że ich działalność nie podlega kontroli organów skarbowych i stojących na straży prawa, albo jedno i drugie” (Chmelko 2004, s. 19). Z przeprowadzonych przeze mnie badań wynika, że wielu mieszkańców krajów leżących za wschodnią granicą Polski zdecydowanie negatywnie ocenia ludzi sprawujących władzę (od najwyższych jej szczebli po lokalnych urzędników), nie wykazujących troski o innych obywateli, żyjących chwilą obecną, nie myślących o przyszłości i skutkach swoich działań, podejmujących niesprawiedliwe decyzje, pozwalających na „dziką prywatyzację”, w której sami biorą udział. Krytykowano rozrastającą się biurokrację i nieograniczoną władzę urzędników, a także np. dopuszczenie do tego, by leczenie chorych było uzależnione od zawartości ich portfeli. Moi rozmówcy nie kryli niezadowolenia z powodu wielu zjawisk, świadczących – ich zdaniem – o braku sprawiedliwości społecznej19. W ich przekonaniu, dowodem Terminy te były używane przez rozmówców. Określenia te pochodzą z wypowiedzi rozmówców. 19 „Od Erazma z Rotterdamu i Morusa aż po opowieść Cervantesa o Don Kichocie i dramaty Szekspira wielcy myśliciele i artyści renesansu ukazywali sprzeczności między człowiekiem oraz jego wizją życia i sprawiedliwości a rzeczywistymi warunkami istnienia. W ten sposób [np.] humanizm, rozpoczynając od idei wyzwolenia ludzi z więzów ponadludzkiego świata kościelnej metafizyki, stawiał nowy problem filozofii człowieka – problem stosunku człowieka do jego własnego świata, problem wyzwolenia się z nieludzkich więzów nakładanych ludziom przez władzę polityki i pieniądza” (Suchodolski 1977, s. 29–30). Egalitaryzm jest wartością rdzenną cywilizacji zachodniej (Webb 1986, s. 102), wiadomo jednak powszechnie, że między głoszonymi wartościami a rzeczywistością istnieje ogromna przepaść (zwraca na to uwagę np. Bauman 2005, s. 45–51, 190–192). 17 18 �16 IWONA KABZIŃSKA niesprawiedliwości są np. rosnące w błyskawicznym tempie fortuny rodzimych biznesmenów, które nierzadko powstały w wyniku nieuczciwej prywatyzacji, z naruszeniem prawa. Wskazywano też na zróżnicowany dostęp do kapitału, który jest przyczyną pogłębiającej się polaryzacji społeczeństwa. Stanowi on również jedno z kryteriów przynależności do grupy beneficjentów lub przegranych obecnej transformacji. W czasach socjalistycznych wiele mówiono o równości i sprawiedliwości. Starano się też niwelować różnice materialne, ukrywać je, powstrzymywać się przez ostentacyjną demonstracją zamożności (na ten temat patrz np. Marmuszewski 1999). Ówczesna propaganda krytykowała kapitalizm, ukazując go jako ustrój oparty na wyzysku człowieka przez człowieka. Zachód był przedstawiany w zdecydowanie niekorzystnym świetle. Paradoksalnie, ten sam Zachód „przez długie lata [...] jawił się w wyobraźni społecznej w krajach komunistycznych jako wymarzony wybawiciel [...]” (Jaroszyński 2004, s. 61). Po rozpadzie ZSRR wiele zjawisk utożsamianych z zachodnią kulturą spotkało się z jawną aprobatą części mieszkańców państw, w które przekształciły się dawne republiki radzieckie. Z entuzjazmem przyjęło je także wielu mieszkańców pozostałych krajów „bloku wschodniego”. Zaakceptowali oni nie tylko możliwość jawnego bogacenia się i publicznej demonstracji stanu posiadania, ale też uczestnictwo w kulturze konsumpcyjnej oraz nowe dla społeczeństw Europy Środkowej i Wschodniej ideologie (liberalizm, postmodernizm) i kreowane przez nie wzory kulturowe. W przypadku osób religijnych stosunek do dóbr materialnych, ich akumulacji i kontroli bogactwa, kształtowany jest przez wyznawaną przez nie wiarę. Prawosławie i katolicyzm np., mające licznych wiernych w krajach leżących za wschodnią granicą Polski, tradycyjnie głoszą pochwałę ubogiego sposobu życia. Wzorem godnym naśladowania jest biblijny Łazarz, antywzorem natomiast bogacz, który nie dzieli się swoim majątkiem, nie troszczy o bliźnich. Chrześcijaństwo, podobnie jak wiele innych wyznań, dla których ważna jest idea sprawiedliwości społecznej, wyrosło m.in. ze sprzeciwu wobec elit (religijnych i świeckich), często obcych etnicznie i kulturowo, obojętnych na los tzw. zwykłych ludzi, wyzyskujących ich (Webb 1986). Narodziło się w środowisku osób odsuniętych na margines, zarówno przez obce etnicznie warstwy rządzące (Rzymianie), jak i przez rodzimych bogaczy (tamże, s. 113). Jezus kładł nacisk na kwestie moralne, uczył też własnym przykładem, iż należy akceptować ludzi chorych, słabych moralnie, biedaków, wszelkich „innych”, sprzeciwiając się izolowaniu ich od reszty społeczeństwa. Tym samym negował obowiązujące powszechnie reguły postępowania (tamże, s. 109–110)20. Głęboko przeżywana religia stanowi oparcie dla jej wyznawców, pozwala przetrwać w zmieniającym się, niestabilnym świecie21, zachować spokój, spojrzeć na życie Interesująca jest, moim zdaniem, przedstawiona przez Webba interpretacja zachowań ludzi, którzy w Niedzielę Palmową entuzjastycznie witają Jezusa, a potem skazują go na śmierć. W rzeczywistości, twierdzi Webb, nie ma mowy o zmianie zachowań. W Niedzielę Palmową Jezus był otoczony przez rzesze pielgrzymów, głównie przybyłych z wiosek, w Wielki Piątek natomiast stanął twarzą w twarz z mieszkańcami Jerozolimy, których życie zależało od Świątyni uosabiającej Prawo (Webb 1986, s. 113). 21 W odniesieniu do obecnych czasów, podlegających nieustannym, szybkim zmianom, Zygmunt Bauman używa określenia „płynna nowoczesność” (liquid modernity) (szerzej patrz: Bauman 2006). 20 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 17 z perspektywy innej niż ta, która zamyka je w granicach doczesności, choć nie jest łatwo w tym wszystkim zachować równowagę ducha. Musimy jednak przez to wszystko przejść, co nam przynosi życie (kobieta, lat 55, Wilno). Większość osób, z którymi rozmawiałam podczas wyjazdów badawczych na Białoruś, Litwę i Ukrainę uznała przywrócenie swobód religijnych za najważniejszy efekt pieriestrojki. W przekonaniu niektórych rozmówców, jest to jedyny pozytywny element zmian związanych z obecną transformacją. II Od ponad dwudziestu lat mieszkańcy Europy Wschodniej bezpośrednio doświadczają zjawisk od dawna doskonale znanych zachodniemu światu – pogłębiającej się samotności, rozluźnienia lub rozpadu więzi rodzinnych, trudności w nawiązaniu trwałych kontaktów międzyludzkich, narastającej agresji, wzrostu przestępczości, braku nadziei na lepsze jutro. Uczą się funkcjonować w świecie oficjalnie lansującym konsumpcjonizm, hedonizm, przedmiotowe traktowanie człowieka, egoizm, bru­ talizację życia, kształtowanym przez media, reklamy i specjalistów od PR. W świecie, w którym upowszechnia się chamstwo22 i bezwstyd, w którym wiele osób nie ma poczucia winy, wybierając kłamstwo, cynizm, przemoc, przekupstwo, pochlebstwo czy oportunizm, ponieważ inni też tak postępują. W przekonaniu, że nie warto być uczciwym (Salij 1997, s. 49). W świecie, w którym „zatarły się niepostrzeżenie granice między przedsiębiorczością a oszustwem. [...] Obowiązujący kiedyś moralny absolutyzm: są rzeczy, których po prostu się nie robi, zastąpił moralny relatywizm: skoro wszyscy to robią, to czemu ja miałbym być inny?” (Lubawski 2010, s. 40, 4223; por. May 1997, s. 50). Filozofia „przede wszystkim ja”, której hołduje wielu mieszkańców współczes­ nego świata, wpływa na zmianę ludzkich zachowań i charakter relacji społecznych. „Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu [...] stawiając[a] [...] jednostkę w centrum świata, usuwając[a] resztę ludzi na jego margines” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 23–24). Dziś „kryterium społecznego znaczenia wiąże się z «siłą przebicia», młodością, wiedzą. [...] ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń” (tamże, s. 26). Żeby dać sobie radę w życiu, trzeba być egoistą i chamem (kobieta, lat 28, Wilno). Znamienne jest lekceważenie opinii publicznej, nieliczenie się ze zdaniem innych. „Wprawdzie – jak zauważa Salij – ludziom już od czasów Adama zdarzało się postępować haniebnie, ale dzisiaj – na skutek większej złożoności relacji międzyludzkich Dominikanin o. Jacek Salij uważa, że „powszechne dzisiaj schamienie” może być „znakiem głębokiej rozpaczy” (Salij 1998, s. 51). Moim zdaniem, zjawisko to jest przede wszystkim wynikiem upowszechniania postaw egoistycznych, źle pojętej wolności oraz braku wyraźnej granicy między dobrem i złem, tym, co właściwe i naganne. Do jego upowszechniania przyczynia się również celowe łamanie tradycyjnych norm kulturowych przez kulturę masową (na temat współczesnego chamstwa patrz też: Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24–27). 23 Autor cytuje wypowiedź Adama Smitha. 22 �18 IWONA KABZIŃSKA – częstokroć się tego nawet nie wstydzimy” (1997, s. 258). Zanika pojęcie wstydu, utożsamianego przez starożytnych Greków z honorem, respektem dla cudzej opinii, wzglądem na nią (na ten temat patrz: Dembińska-Siury 1991, s. 47–49; o pojęciu wstydu w różnych kulturach patrz też: Jaworski 1998; Kosowska 1998; Łotman 1975; zob. również: Buczyńska-Garewicz 1975). Brak poczucia wstydu jest, według mnie, m.in. efektem dyktatu mediów i upow­ szechnianych przez nie zachowań. Sprzyja temu również zmiana podejścia do religii – wybiórcze traktowanie głoszonych przez nie treści, zakazów i nakazów, akceptowanie tego, co poszczególnym osobom odpowiada i odrzucanie tego, co je ogranicza (Jakimowicz 2009). Religie wprawdzie ciągle wskazują czego człowiek powinien się wstydzić (patrz np.: Kunce 1998; Termińska 1998; Wstyd w Koranie...1998), współczesny świat kieruje się jednak najczęściej innymi drogowskazami. Nieliczna i słaba jest grupa inteligencji chrześcijańskiej, zdolnej do samodzielnej refleksji, nie poddającej się oddziaływaniu mediów, głoszącej idee – odrzuconego przez dominującą we współczesnym świecie kulturę masową – humanizmu chrześ­ cijańskiego, którego podstawą jest „ukierunkowanie cywilizacji na człowieka jako centrum wszystkich dziedzin kultury” (Jaroszyński 2004, s. 61). Autor przyznaje, że formowanie tej grupy jest niezwykle trudne w sytuacji, gdy „dzieci wychowuje telewizja i ulica”, „gdy rodzice nie mają [dla nich] czasu [...], gdy funkcji wychowawczych nie pełni szkoła, często nastawiona negatywnie do wartości religijnych, pozbawiona elementów wykształcenia klasycznego” (tamże, s. 63–64). Dodaje też, że wraz z wycofaniem ze szkół retoryki, logiki, filozofii, greki i łaciny „zniszczone zostały podstawy wykształcenia klasycznego, czyli humanistycznego, które dawały umiejętność rozumienia różnorodnych tekstów i werbalizacji myśli” (tamże, s. 64). Treści religijne konkurują obecnie z wieloma innymi wizjami świata, często sprzecznymi z nimi lub wręcz zwalczającymi je. Licznych zwolenników ma np. liberalizm, lansujący dążenie do niczym nieograniczonej wolności, życie jak się komu podoba, negujący wartości moralne jako ograniczające możliwości działania człowieka (szerzej na ten temat patrz np.: Bloom 1997). Pod wpływem postmodernizmu upowszechnia się m.in. relatywizm, również odrzucający zasady moralne, zacierający granicę między dobrem i złem, podważający przekonanie o istnieniu obiektywnej prawdy, stawiający znak równości między wszystkimi religiami, sektami i wierzeniami (szerzej patrz np.: Bauman 1996, 2006, 2007; Legutko 1994). Zgadzam się z tymi, którzy zauważają, że w dobie „płynnej nowoczesności” człowiek traci stałe punkty oparcia. Nie stwarza mu ich „nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, zbudowane na nauce i technice, na tych zatem wytworach, które od początku swego powstania zmieniały tradycyjny układ «człowiek-świat» [...]. Złudzeniem i oszustwem było również wmawianie człowiekowi, iż punkty takie nie są mu potrzebne, iż wolność jest cenniejsza niż trwałość jego bytu, iż odczarowanie świata jest tożsame z jego uszczęśliwianiem. Zarówno od strony filozofii jak i samej kultury powracają pytania: Kim jest człowiek? Czy jest on jeszcze człowiekiem? Czy jest w stanie przetrwać w swym bycie mimo niesprzyjających warunków? Czy jest w stanie ożywić dziedzictwo przeszłości?” (Redaktorzy 1993, s. 6). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 19 Utrata poczucia stabilności, brak jasnego drogowskazu określającego cele życia, sens ludzkiej egzystencji oraz klarowne zasady postępowania, powodują wiele dramatów osobistych i problemów przeżywanych przez całe społeczeństwa (szerzej patrz: May 1997). Interesujący, także z perspektywy antropologii kulturowej, jest, moim zdaniem, pogląd, zgodnie z którym we współczesnym świecie brakuje mitów, będących „narracyjnymi wzorami, nadającymi ludzkiej egzystencji znaczenie” (tamże, s. 13), „wyrażających wierzenia i wartości moralne” (tamże, s. 19), dających „poczucie tożsamości, udzielając odpowiedzi na pytanie: «Kim jestem?»24, [...] umożliwiają[cych] przeżywanie wspólnoty25, [...] ukorzeniają[cych] nasze wartości moralne”, pozwalających „radzić sobie z niepojęta tajemnicą stworzenia” (tamże, s. 27). Mitów „pełniących rolę przewodnika, rytuałów wprowadzających w życie wspólnoty, sakramentów stanowiących inicjację w jakieś sacrum” (tamże, s. 84). Tak zwany „zwykły człowiek”, „przeciętny zjadacz chleba”, nie potrafi najczęściej nazwać ideologii, z których przejawami styka się w swoim życiu, których doświadcza na co dzień, nie ma całościowej wiedzy na ich temat, nie czyta poświęconych im rozpraw. Nie mówi o liberalizmie czy postmodernizmie, ani też o ponowoczesnej etyce czy etyce w zglobalizowanym świecie, dostrzega natomiast wiele zjawisk, nazywając je po swojemu, choć często nie potrafi precyzyjnie określić ich pra-źródła. Odwołując się do własnych doświadczeń, obserwacji, wiedzy, praktyki, wyciąga wnioski dotyczące zmian warunków życia i ich wpływu na ludzkie zachowania. „Zwyczajny człowiek” nie zna prac Karla Mannheima, w których napisano m.in., że „nawet najmniejsza zmiana w konfiguracji społecznej rzutuje bezpośrednio na zmiany psychologiczne i kulturowe” (Mannheim 1974, s. 31), jak też, że „te same napięcia, które stanowią niebezpieczeństwo w życiu gospodarczym, działają również w dziedzinie kultury” (tamże, s. 115)26, dostrzega jednak wyraźnie, jak pod wpływem zmian ekonomicznych i politycznych (oraz – dodajmy – mediów) przekształca się znana mu rzeczywistość, jak zmieniają się ludzkie zachowania. „Przeciętny człowiek” nie zajmuje się kwestiami egzys­tencjalnymi, nie stawia filozoficznych pytań o naturę człowieczeństwa, jego miarę27, „Kiedy Edyp woła: «Muszę dowiedzieć się, kim jestem i skąd przychodzę», a Alex Haley szuka swych źródeł, zbierając materiał do powieści Korzenie, obaj stanowią ilustrację tej funkcji mitu” (May 1997, s. 27). 25 „Istnieje potrzeba przynależności do jakiejś wspólnoty, do domu, z którym związani jesteśmy uczuciowo, rodziny, w której będziemy chronieni i z którą łączy nas intymna bliskość. [...] bez domu, które daje ciepło i bezpieczeństwo dziecko nie rozwija się w sposób prawdziwie ludzki. [...] Posiadanie rodziny, którą można nazwać własną, i posiadanie przyjaciół – prawdziwych czy wyimaginowanych – jest czymś więcej niż tylko nakazem: jest konieczne dla psychologicznego, duchowego i fizycznego przetrwania [...] w chaotycznym wszechświecie” (May 1997, s. 47). 26 Tezy te rozwija Mannheim w swojej książce (Mannheim 1974). 27 Zdaniem Salija, dziś miarą człowieczeństwa coraz rzadziej jest sumienie, W powszechnym przekonaniu stanowi ją sława, bogactwo, inteligencja, wykształcenie, siła, używanie życia, zawieranie korzystnych znajomości, realizacja własnych celów, za wszelką cenę, „przydatność w dziele niesprawiedliwości”. Miara, jaką jest „przydatność w dziele niesprawiedliwości”, została określona przez Salija jako „miara Dżyngis-chana i Hitlera”. Zgodnie z nią „ludzi traktuje się wyłącznie jak termity, które mają opanować cale kraje”, wykazując swą przydatność we wspomnianym dziele (Salij 1997, s. 33–34). 24 �20 IWONA KABZIŃSKA nie pyta o samopoznanie i jego znaczenie. Doświadczając zmian, uczestnicząc w nich bezpośrednio, nierzadko jednak pyta: Co się stało z człowiekiem? Co się stało z ludźmi? Konstatując, że „ludzie się zmienili”, szuka niekiedy źródeł tych zmian, docieka dlaczego tak się dzieje, wskazuje możliwość naprawy negatywnie ocenianej sytuacji, dostrzegając ją np. w bezwzględnym przestrzeganiu nakazów i zakazów religijnych, w umocnieniu wychowawczych funkcji rodziny i ograniczeniu wpływu mediów, w nadziei na możliwość powrotu do przynajmniej niektórych, znanych mu, elementów przeszłości. Z faktu, że współczesne zmiany są negatywnie oceniane przez wiele osób nie wynika, że osoby te są przeciwne jakimkolwiek transformacjom. Istotny jest jednak ich kierunek, oczekiwania wobec nich, skutki, koszty jednostkowe i społeczne, towarzyszące im odczucia. Jesteśmy dziś świadkami niezwykle ostrej rywalizacji, w której biorą udział różne wizje świata i sposobów życia. Która z nich zwycięży w nieodległej przyszłości? Jaka będzie społeczno-kulturowa cena wygranej i jej następstwa, choćby dla sfery relacji międzyludzkich? Czy będzie się pogłębiać rozczarowanie, niepewność jutra, brak zaufania do innych osób, a także do instytucji państwowych, społecznych, religijnych? (na ten temat patrz np.: May 1997, s. 238; Richardson, Webb 1986, s. 120). Czy człowiek będzie się czuł coraz bardziej samotny? Czy coraz częściej będziemy się stykać z chamstwem, egoizmem, brutalnością, agresją? Nie jest to, przyznam, zbyt optymistyczna wizja. Czy można jej uniknąć? LITERATURA B a u m a n Z y g m u n t 1996, Etyka ponowoczesna, PWN, Warszawa. – 2005, Europa, niedokończona przygoda, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2006, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2007, Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, „Znak”, Kraków. B l o o m A l l a n 1997, Umysł zamknięty, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B u c z y ń s k a - G a r e w i c z H a n n a 1975, Uczucia i rozum w świecie wartości. Z historii filozofii wartości, Ossolineum, Wrocław. C a s s i r e r E r n s t 1977, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa. C h m e l k o W a l e r i j 2004, Przemiany struktury społecznej na Ukrainie w okresie niezawisłości, Studia socjologiczne, nr 4, s. 11–31. Człowiek... 1993, Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów. D e m b i ń s k a - S i u r y D o b r o c h n a 1991, Człowiek odkrywa człowieka, Wiedza Powszechna, Warszawa. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Statystyka polskiego katolika, Gość niedzielny, 26 lipca, s. 16–19. J a r o s z y ń s k i P i o t r 2004, Chrześcijaństwo wobec postkomunizmu, Człowiek w kulturze. Pismo poświęcone filozofii i kulturze, z. 16, s. 59–69. J a w o r s k i E u g e n i u s z 1998, Wstyd jako kategoria typologiczna, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 39–51. K a b z i ń s k a I w o n a 1994, Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, Literatura Ludowa, nr 4–6, s. 43–58. – 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na   Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 21 – 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie    w okresie transformacji systemowej przełomu XX i XXI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K o s o w s k a E w a 1998, Wstyd. Konotacje antropologiczne, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 52–63. K u n c e A l e k s a n d r a 1998, Wstyd i wina w dyskursie kościoła katolickiego. Wprowadzenie do problematyki, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 122–131. L e g u t k o R y s z a r d 1994, Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Arcana, Kraków. L o r e n z K o n r a d 1975, Tak zwane zło, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. L u b a w s k i A n d r z e j 2010, Czy rekiny biznesu mają sumienie?, Polityka, 27 marca, s. 40–42. Ł o t m a n J u r i j 1975, O semiotyce pojęć wstyd i strach w mechanizmie kultury (tezy), [w:] Semiotyka kultury, red. M. R. Mayenowa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 202–205. M a l e w s k i H e n r y k, Ż u k a u s k a s G e d i m i n a s 2000, Przestępczość i zjawiska patologii społecznej na przełomie wieków, [w:] Prace VI Międzynarodowej Konferencji „Nauka a jakość życia. Perspektywy i wyzwania III tysiąclecia”, Wilno, 22–24 VI 2000, red. R. Brazis, J. Wołkonowski, Universitas Studiorum Polona Vilnensis, Wilno, s. 208–210. M a n n h e i m K a r l 1974, Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy, PWN, Warszawa. M a n t i n i C a r l o M a r i a 1998, Rozmowy z moim telewizorem, Wydawnictwo WAM, Kraków. M a r m u s z e w s k i S t a n i s ł a w 1999, Wealth and Poverty – Two Motives of Polish Commonsense Thinking, Polish Sociological Review, vol. 1, s. 59–71. M a y R o l l o 1997, Błaganie o mit, T. Zysk, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań. M i k ł a s z e w i c z I r e n a 2001, Polityka sowiecka wobec Kościoła katolickiego na Litwie 1944–1965, Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa. M r o c z k o w s k a J o a n n a 2005, Ludzie o ludziach. Opowieści biograficzne w wymiarze komunikacyjnym, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 21–49. P i e t r u s z k a J o a n n a 2005, Wieś pokołchozowa na Wileńszczyźnie. Studium przypadku, [w:] Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, red. Ł. Smyrski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 231–252. R e d a k t o r z y 1993, Słowo wstępne, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 5–6. R i c h a r d s o n M i l e s, W e b b M a l c o l m C. 1986, Civilization. Its burden and its blessing, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M.C. Webb, The University of Georgia Press, Athens-London, s. 120–126. R i e s m a n D a v i d 1971, Samotny tłum, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S a l i j J a c e k OP. 1997, Rozpacz pokonana, Wydawnictwo „W drodze”, Poznań. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1977, Przedmowa, [w:] E. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa, s. 5–32. Te r m i ń s k a K a m i l a 1998, Mozaistyczna koncepcja wstydu, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 114–121. W a l i g ó r s k i A n d r z e j 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. W ą d o ł o w s k a A n n a H e l e n a 2005, Krzyż we wsi – Bóg we wsi. Kulturowe i indywidualne uwarunkowania manifestacji pobożności, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 125–153. W e b b M a l c o m C. 1986, Why our civilization can never be ‘moral’? The cultural ecology of Christian origin, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M. C. Webb, The University of Georgia Press, Athens–London, s. 101–119. �22 IWONA KABZIŃSKA W i ś n i e w s k a J o a n n a 2005, Świat w oczach kobiet. Studium wsi Butrymańce na Wileńszczyźnie, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 154–173. W o y d y ł ł o E w a 2007, My, rodzice dorosłych dzieci, Wydawnictwo Literackie, Kraków. W s t y d w K o r a n i e... 1998, Wstyd w Koranie. Materiały źródłowe, wybór P. Dziadek, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 132–134. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1996, Krótki szkic o chamstwie, Etnografia Polska, t. 40, z. 1–2, s. 19–28. IWONA KABZIŃSKA „PEOPLE HAVE CHANGED...” REMARKS ON THE EXPERIENCE OF POSTSOCIALIST TRANSFORMATION Key words: social transformation, nostalgia, post-communism, life styles, behavior In the course of author’s research on the experience of political transformation, the citizens of post-soviet Lithuania, Belarus and Ukraine often underlined that: People have changed. Some of them have asked: What has happened to the people? and perceived these changes as a negative phenomenon. Contemporary changes were compared with the interwar decades (the oldest interviewees) or the soviet period. Informants usually pointed the breakup of the family bonds, the rise of the conflicts between humans, omnipresent aggression, boorishness, selfishness, brutality of life, crime and the chase for money. The phenomena such as the overwhelming rivalry, envy, social callousness, the lack of disinterestedness and justice as well as the loneliness were stigmatized by interviewees. Contemporary times were often described as bad, cold, inhuman, deprived of love and sympathy. Quite often people didn’t hope for better tomorrow. These critical judgments have been related to the political transformation and capitalism – often described as the wild, rapacious or black. People blamed the mass media for popularization of negative patterns of behavior. Many interviewees explained contemporary changes in the means of secularization, the lack of moral authorities and the upbringing based on religious values. The author underlines that phenomena pointed by her informants are well known in Western Europe. She is curious whether they will increase or is there a more optimistic solution possible. Translated by Jarosław Derlicki Adres Autorki: Prof. nadzw. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d9ac5dbe9c675daf7cb122e3abd382d.pdf fc9d57e2fba8ddbc11c549546e8c1057 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6081 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5670 Title A name given to the resource Spis treści/ ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Iwona K a b z i ń s k a – „Ludzie się zmienili...” Z badań nad doświadczaniem postsocjalistycznej transformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „People have changed...”. Remarks on the experience of postsocialist transformation . . . . Aleksandra R z e p k o w s k a – W drodze na zesłanie. Rozważania na temat relacji międzyludzkich w czasie transportu do Związku Radzieckiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On the road to the exile. Some thoughts about interpersonal relations during a transport to the Soviet Union . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maciej K u r c z – Dżuba – miasto pogranicza afrykańskiego. Analiza różnych aspektów doświadczenia pograniczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juba – the city on the African borderland. Analysis of different aspects of borderness experience . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michał R y d l e w s k i – W stronę teorii i historii kultury. Spojrzenie na teorię stylów myślowych Ludwika Flecka. Część II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In the site of a theory and history of culture. A glance on Ludwik Fleck’s theory of thought styles. Part II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrochna O l s z e w s k a – Mniejszość chińska pośród ludności indonezyjskiej. Studium przypadku z Sumatry Zachodniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chinese minority among Indonesian population. The case study from West Sumatra . . . Aleksandra Z a l e w s k a – Tradycyjna kawa po turecku w oczach albańskich emigrantów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Traditional Turkish coffee in the eyes of Albanian emigrants in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l – Adaptacja niemieckich transmigrantów w Poznaniu Adaptation of German transmigrants in Poznan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 22 23 45 47 64 65 87 89 111 113 129 131 153 STUDIA I MATERIAŁY Wiaczesław S t e p a n o w – Tradycyjna kultura ludności ukraińskiej w Besarabii w XIX i na początku XX wieku. Rys historiograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Traditional culture of Ukrainians in Bessarabia in the XIX and the beginning of the XX century. Historiographic sketch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej W o ź n i a k – Z badań nad kolonizacją rosyjską we wsi mazowieckiej XIX i początku XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . From the studies on Russian colonization in Mazovia in the XIX and the beginning of the XX century . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 169 171 191 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Andrzej Furier, Polacy w Gruzji, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009, ss. 451 – Iwona Kabzińska 193 Lila Abu-Lughod, Veiled sentiments. Honor and poetry in a Bedouin society, University of California Press, Berkeley-Los Angeles-London 1999 (II wydanie), ss. 356 – Anna Malewska-Szałygin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 �Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, pod redakcją Magdaleny Zowczak, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, ss. 744 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ss. 216 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandr Prigarin, Russkie staroobrâdcy na Dunae. Formirovanie étnokonfessional’noj obŝnosti v konce XVIII – pervoj polovinie XIX vv., SMIL – Archeodoksja, Odessa-Izmaił-Moskwa 2010, ss. 528 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Dębski, Joanna Talewicz-Kwiatkowska, Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień, Wydawnictwo DiG, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Warszawa 2007, ss. 272 – Dorota Łuszczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 204 208 213 Informacja dla autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e288fd13eb58edf1b0814a11fb0f0b.pdf 64974c62415a7259bc49f0c1b0eccad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2690 Title A name given to the resource Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.257-259 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI A ndrzeja Bieńkowskiego (artystę malatza, etno- gtafa, ptofesota A k a d e m i i Sztuk Pięknych - jak głosi n o t k a na okładce) poznałem w drugiej SŁAWOMIR SIKORA połowie lat siedemdziesiątych. Malował wówczas za­ bawne s t w o t k i zamieszkujące fantastyczny, kolorowy świat, w którym A n t e k Libera i n c o g n i t o podpatrywał siedzącego p o d kloszem Becketta, a w u j c i o Teodot udzielał dobrych rad, o czym donosiły nieco w i t k a c o w skie w stylu podpisy. Już wtedy opowiadał o podtóżach na „swoją wieś" i wspaniałym doświadczeniu słuchania muzyki. N i e była to jednak wówczas jeszcze muzyka Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi wiejska, a ptzynajmniej nie ptzede wszystkim... W* pa­ mięci błąka m i się repertuar postromantyczny: może Bruckner, może Mahler, a może nawet jakiś Wagnet, c h o ć Bieńkowski w książce Ostatni wiejscy muzykanci wspomina, że interesował się wtedy muzyką współcze­ Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. sną, Strawińskim i Lutosławskim (ja zapamiętałem fa­ Ludzie, obyczaje, muzyka, Prószyński i S-ka S. A., scynację Messiaenem). Wieś „oswojona" odtobiną m u ­ Warszawa 2001 (książka wraz z płytą C D ) . zyki ludowej nie protestowała przeciw t y m „ekspery­ m e n t o m " słuchania „muzyki w y s o k i e j " , wiadomo: „państwo przyjechało"... Przełom w zainteresowaniach miała sprawić usłyszana w radiu gra braci Mętów, a po­ poczekali, aż włączą światło, ale o n i mnie nie słuchają, zbici w ciasne kolo, grają ekstatycznie i śpiewają do sie­ tem spotkanie z muzyką skrzypka Józefa Kędzierskie­ go... Początkowa relacja zaczęła ulegać odwróceniu to Bieńkowski zaczął oswajać się z inną muzyką. Oswa­ jać i poszukiwać tego, co na samej wsi odchodziło już w zapomnienie. Początki były trudne, b o w i e m , jak wy­ bie, nie zwracając w ogóle na m n i e uwagi. Cóż mogę powiedzieć? Nigdy przedtem a n i p o t e m nie słyszałem tak fenomenalnej muzyki. (...) Słuchałem zafascynowa­ ny i jednocześnie zrozpaczony, że nie mogę tego nagrać. (...) Czuję, że pan Józef opada z sił, euforia mija znaje, owa fascynacja i pragnienie poznania tego frapu­ (...) Włączają prąd". A doświadczenie to poprzedza opis jącego fenomenu nie znajdowały oparcia w wiedzy et­ próby zakupu magnetofonu, który byłby w stanie spro­ nomuzykologów. I c h książki i poglądy wydawały się na­ stać przypisanej m u f u n k c j i , tzn. pozwolił nagrywać. zbyt hermetyczne i mało przystające do tego, co odnaj­ dywał w samej muzyce, na wsi. Tak też pojawiło się postanowienie-postulat, aby nauczycielami stali się sami Andr/.ci Bieńkowski muzykanci i ludzie ze wsi, oraz żeby w pracy na plan i. i 11 i i t pierwszy wybić p u n k t widzenia samych muzykantów... Takie podejście (fachowo nazywane emicznym) etno­ Judzie logia dość dawno uznała za ważne w poznaniu obcej kultury, c h o ć czasem się wobec niego dystansowała lub zapominała o n i m . . . Swoiste odrodzenie podejście to obyczaje przeżywa już od jakiegoś czasu, choćby w związku z t y m , że w etnologii coraz częściej mówi się o różnych uzupełniających się (niczym w kubistycznym obrazie) muzyka p u n k t a c h widzenia, o surrealizmie etnograficznym, a w końcu o etnografii nie jako o specyficznej nauce gromadzącej, zdobywającej (wytwarzającej) „wiedzę", lecz raczej jako o specyficznej relacji ze spotkania etno­ graficznego (np. George M a r c u s ) . Wspominane przez Bieńkowskiego w książce pierw­ sze próby nagrań wydają się wręcz groteskowe, c h o ć groteskę tę można by również nazwać surrealizmem so­ cjalistycznym. „Józef Kędzietski, na początku zgorzknia­ ły i sceptyczny, zaczyna grać i nagle zaczyna się z n i m dziać coś takiego, że jego muzykanci, sami zdziwieni, \4* krzyczą 'Graj, Józiu! Dobrze, Józiu!' - i w t y m m o m e n ­ cie... wyłączają prąd. O d zachodu idzie burza. Pan Józef ma 70 lat, wiem, że długo takich emocji nie wytrzyma. Proszę muzykantów, żeby przestali grać, żeby odpoczęli, 257 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI Książka Ostatni obyczaje, szytach etnograficznych (co niby naturalne) obfitują A n d r z e j a Bieńkowskiego jest t w o r e m zaiste w uchwycone (niczym na fotografii) c h w i l e : „idę jesz­ ciekawym. Składa się z tekstu pisanego, bardzo licz­ cze do Stanisława Mizery. W ł a ś n i e idzie przez podwór­ n y c h zdjęć oraz dołączonej płyty k o m p a k t o w e j z na­ k o do chlewa z w i a d r e m . . . " , „Kędzierski, załamany, sie­ muzyka wiejscy muzykanci. Ludzie, graniami „ostatnich muzykantów". Dzięki t e m u staje dzi w k u c h n i n a d talerzem zupy", „Prosi, żebym wyjed­ się, można by rzec, przedsięwzięciem multimedial­ n a ! u jego żony 'dyspensę' na granie", „Skiba jest dale­ n y m . . . A l e ciekawa jest również konstrukcja samej k o w p o l u , widzimy jego sylwetkę, idziemy po niego". książki. N i e zawiera ona spisu treści, ma za t o szczegó­ Zapiski owe często chwytają c h w i l e właśnie w „prozie" łowy indeks muzyków, o których t r a k t u j e . To pozba­ i c h teraźniejszości. Dlaczego właściwie ma nas intere­ wienie spisu treści jest zabiegiem (chociaż być może sować to, że Kędzierski właśnie siedzi nad talerzem zu­ było to czyste przeoczenie) znaczącym. C h o ć b o w i e m py, Skiba majaczy na polu w tle, a Mizera właśnie idzie książka składa się z trzech wyraźnie odrębnych części przez podwórko do chlewa. A jednak te uchwycone (podzielonych na wiele „subczęści"), t o jednak stano­ detale codzienności, w połączeniu z i n n y m i spostrzeże­ w i organiczną całość. Pierwsza część to próba opisania n i a m i , budują z o w y c h pojedynczych, idiograficznych f e n o m e n u muzyki (jak i własnego zainteresowania), obrazów specyficzny k l i m a t wsi, i jest to obraz wielo­ próba p e w n y c h generalizacji i syntetycznego spojrze­ wymiarowy. „Józef M e t o jest wyraźnie niezadowolony nia. A pośród tytułów podrozdziałów można odnaleźć z tego, że brat gra, podchodzi do niego, mówiąc pół­ te dotyczące n a u k i muzyki, instrumentów, wesela, ale głosem: ' N o dość już tego grania'. Kazimierz p o t u l n i e także zdjęć i specyfiki f e n o m e n u pamięci ludzi wiej­ wychodzi i wraca d o swojej przybudówki. T a m już gra skich. Druga składa się ze zdjęć (w podziale na regio­ tylko dla siebie i małej g r u p k i rozbawionych dziecia­ ny i mikroregiony) zrobionych przez Bieńkowskiego, ków." A rzecz dzieje się w czasie wesela, gdzie kapela jego żonę Małgorzatę (kilka u j ę ć ) , odnalezionych na z saksofonem, gitarą i perkusją gra już „nowy", obo­ wsi fotografii muzykantów okołomuzycz- wiązujący obecnie najczęściej rodzaj muzyki. Często n y c h " , a także k i l k u „monideł", charakterystycznych pojedyncze relacjonujące zdanie kryje trafną charak­ i „spraw swego czasu na wsi (i nie tylko) szczególnych p o r t r e ­ terystykę, właśnie k l i m a t spotkania: „Siadamy więc tów ślubnych, r o b i o n y c h często przez wędrownych fo­ i zaczynamy rozmowę o wszystkim, tylko nie o t y m , po tografów post factum z powierzonych fotografii, a na­ cośmy t u przyjechali". Bieńkowski przytaczając m n ó ­ stępnie p o d m a l o w y w a n y c h . . . Zdjęcia zrobione przez stwo historii, anegdot i obserwacji, odwołując się ra­ Bieńkowskich i odnalezione na wsiach mają najczę­ czej do języka k o n k r e t u , a nie uogólnienia, kreśli fa­ ściej szczegółowy opis wskazujący na okoliczność i c h scynujący p o r t r e t muzykantów wiejskich lat osiem­ wykonania, identyfikujący postaci, przytaczający zwią­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych (już) zeszłego w i e k u , zane z d a n y m i osobami historie i t d . Trzecia część to ale także szczególny p o r t r e t wsi. A w owej „pojedyn- frapujący d z i e n n i k (fragmenty), nazwany przez Bień­ czości" ujęcia, w i e l o k r o t n i e kryje się trafna synteza kowskiego „zeszytami etnograficznymi", zapisujący to, szczególnej mentalności, sposobu rozumowania i by­ co u m y k a - jak pisze - „normalnej d o k u m e n t a c j i (na cia, w końcu, skali wartości ludzi wsi. fotografii, taśmie w i d e o ) : k l i m a t wizyty, stosunek m u ­ zykantów do ludzi, świata, do m o i c h przyjazdów". Muzykę na wsi dzielono na „granie" (muzyka dla siebie l u b k i l k u par w izbie), „muzykę" ( o d p o w i e d n i k Prezentowane zdjęcia nie należą do fotografii arty­ dzisiejszych zabaw) oraz „wesela". Potem pojawiły się stycznej, c h o ć można pośród n i c h znaleźć całkiem jeszcze „folklory", czyli muzyka na festiwale i przeglą­ sporo wspaniałych kadrów, jak choćby t e n , który zna­ dy. Bieńkowski mówi też, że istniały trzy grupy, czy też lazł się na okładce książki (a ciekawą historię, jaka się kategorie muzyków: pierwsza, najwyżej na wsi cenio­ z n i m wiąże, można przeczytać na stronie 121), czy też na, grywała na większych weselach i zabawach („mu­ ten, na którym Józef L a m e n t , otoczony w n u k a m i , zykach"). W a r t o zauważyć, że klasyfikacja ta nie za­ opowiada przed d o m e m a u t o r o w i książki o d a w n y c h wsze musiała pokrywać się z tą, którą preferowaliby l u ­ weselnych obyczajach (s. 104-5). Muzycy występują dzie z zewnątrz, etnomuzykolodzy, czy też ludzie „pro­ najczęściej z i n s t r u m e n t a m i , czasem grając, a czasem fesjonalnie" zajmujący się muzyką wiejską. Pierwsze pozorując jedynie grę. K a d r y owe nie są szczególnie miejsca na „folklorach" mogli b o w i e m zajmować m u ­ aranżowane, a otoczenie nie wydaje się starannie do­ zykanci nawet trzeciej, najmniej cenionej przez wieś bierane. Często ukazują muzyków w ciasnych wnę­ kategorii. Czasem wiązało się t o z f a k t e m , że dawniej trzach, niekoniecznie w d o b r y m oświetleniu. M u z y ­ wieś wobec muzykantów stawiała wysokie wymagania, kanci, najczęściej u j m o w a n i en face, wraz ze swymi i n ­ narzucając często repertuar, wymagając wyjścia poza s t r u m e n t a m i n i e m a l zawsze stają się postaciami cen­ k a n o n (Bieńkowski porównuje f e n o m e n „ogrywania t r a l n y m i . Czasem patrzą o n i w obiektyw, czasem nieco oberka", trwający czasem kilkadziesiąt m i n u t „popis" sztucznie zdolności i klasy muzykanta, do improwizacji jazzo­ (na pozowanych zdjęciach) spoglądają w b o k . . . A l e ta powtarzająca się k o n w e n c j a f r o n t a l n e ­ w y c h ) , to k a n o n był ceniony zdecydowanie najwyżej go fotografowania jeszcze bardziej uwydatnia spotka­ przez etnomuzykologów (muzyka musiała być czysta), n i o w y charakter tej etnografii. Podobnie zapiski w ze­ musiał pojawić się na „folklorach", a k a n o n (owo spe- 258 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI cyficzne zatrzymanie w czasie) bywa s y n o n i m e m śmierci. zjawiska. O w e opisy poprzez swoją „oczywistość" sta­ wiają przed oglądającym/czytelnikiem większe wyma­ Bieńkowski r o b i jeszcze jedną ciekawą rzecz, dość, gania. Podobnie b o w i e m jak niesumienny uczeń, po­ jak sądzę, unikalną w Polsce, c h o ć znajdującą o d ja­ mijający opisy przyrody w Panu Tadeuszu, kiegoś już czasu p e w i e n wyraz w e t n o l o g i i światowej, zignorować i c h znaczenie i wagę. łatwo może a m i a n o w i c i e pokazuje rezultaty swojej pracy - zapisy C h o ć reprezentowaną przez Bieńkowskiego posta­ wideo gry muzykantów - i c h b o h a t e r o m oraz sąsiadom wę można by również nazwać „etnografią ratującą", to tychże. Rezultaty owego „patrzenia na siebie" Bień­ jednak wolałbym podkreślić spotkaniowy charakter k o w s k i również skrzętnie o d n o t o w u j e , a wieś, często tej etnografii, nazwać ją „etnografią jako spotkaniem", skora do kpiny, nie zawsze najłagodniej obchodzi się a jest to spotkanie doprawdy ciekawe i wzbogacające. z t y m i s w o i m i mieszkańcami. Bieńkowski, wspominając o swoich k o n t a k t a c h z Ja­ Jak już wspomniałem, zdjęcia zawarte w książce nie dwigą Sobieska ( w y b i t n y m e t n o m u z y k o l o g i e m ) , po­ silą się na sztukę, są zapisem c h w i l i i spotkania, d o k u ­ wiada, że rozstając się z nią stwierdził, iż zazdrości jej mentują ludzi i instrumenty. I c h nagromadzenie t w o ­ wspaniałej przygody zetknięcia ze światem ludzi i m u ­ rzy jednak specyficzną jakość. Ciekawsze wydają się zyki ludowej. A l e tę przygodę także j e m u dane było fotografie uchwycone w czasie autentycznej gry, reje­ przeżyć, a iskry z niej możemy odnaleźć w fascynują­ strujące muzyków w ekstazie nazwanej przez Bieńkow­ cej, odosobnionej na naszym r y n k u (tak księgarskim, skiego „postawą imponującą", niż zdjęcia muzykantów jak i etnograficznym) książce. „składających się" do gry. A l e , jak sądzę, śledząc zmie­ niające się twarze ludzi trzymających skrzypce czy har­ Bieńkowski zmienił swój styl malarski. Tworzy obecnie coś, co d a w n i e j , jak powiada, nazywano „ma­ monię, w a r t o też zwrócić uwagę na d r u g i plan: obrazy larstwem rodzajowym". N a ścianie w jego mieszkaniu na ścianach (czasem „niedbale" ucinane k a d r e m ) , wisi powstały na podstawie fotografii (a jest to d o ­ malowane wzory z wałka (tzw. r z u c i k i ) , strój (który, prawdy fenomenalne ujęcie - s. 100-101) p o r t r e t ja­ jak notuje Bieńkowski, często muzykanci specjalnie dących wozem wieśniaków. Spotkanie zmieniali przed n a g r a n i a m i ) , cały szczególny entourage m u z y k a n t a m i w i e j s k i m i wyryło trwały ślad na życiu wiejskich A n d r z e j a Bieńkowskiego. Pozostaje powiedzieć j e d ­ wnętrz. Można b o w i e m , jak m n i e m a m , z ostatnimi twierdzić, że zdjęcia w tekście (narracji) pełnią rów­ n o : zazdroszczę Bieńkowskiemu tak przygody, jak i fa­ nież rolę rozbudowanego opisu: postaci, przedmiotu, scynacji. . N a d j e c h a l i f u r m a n k ą wieczorem, zdziwieni, że przed i c h d o m e m na uboczu stoi 'taksówka'. Stanisław P a l u c h c h ę t n i e zgodził się na nagrania, ale musiałem m u przywieść skrzypce i b ę b e n (...) R o k 1984." A n d r z e j Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/294c446a98734f9b44375629711e6082.pdf 53acb4c3b459f1c7d4104a55d0dbf08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2691 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.260-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH n y m . Członek K o m i t e t u N a u k o w e g o p e r i o d y k u „Ouaderni U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica,, (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u Noty o autorach Wydawniczego periodyku „Mediterraneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . O s t a t n i o został m i a n o w a n y r e d a k t o r e m n a ­ czelnym periodyku „Annali dell'Istituto U n i v e r s i t a r i o O r i e n ­ tale" (Sezione filologico-letteraria), w którego Komitecie Re­ d a k c y j n y m pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Najważniejsze publikacje: I i lingvaggio politico nel Prometeo di Eschilo. Saggio di semantica, R o m a 1975; Legislazione orale Małgorzata Baranowska - p o e t k a , k r y t y k i h i s t o r y k litear- e tragedia greca. Studi sullAntigone di Sofocle e sulle Supplici di tury. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, j a k Pamiętnik mistyczny, Euńpide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Ro- Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. m a - B a r i 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociologo delia Miesiące, lata wieki oraz w i e l u artykułów z zakresu wyobraź­ comunieazione, M i l a n o 1 9 9 1 , wydanie rozszerzone i u a k t u a l ­ n i symbolicznej i k u l t u r y masowej, dwóch t o m ó w wierszy n i o n e : Lecce 1996; Parmenide di Elea, Poema sulla natura, In- Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywat­ troduzione, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. ną historię poezji. Jest także a u t o r e m literackiego przekładu i wstępu d o Iliady. Omem, Iliadę, M i l a n o 1986. Przekład t e n został wyróżniony pierwszą nagrodą X X V I edycji k o n k u r s u „Citta d i M o n s e l i c e " . Krystyna Bartol - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i ­ wersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu; interesuje się poezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami w y ­ Barbara Czarniawską - k i e r u j e Katedrą Studiów Zarządza­ k o n a w c z y m i ; a u t o r k a licznych prac teoretycznych i i n t e r p r e ­ nia w I n s t y t u c i e B a d a ń n a W y d z i a l e E k o n o m i i i Prawa H a n ­ t a c y j n y c h z tej dziedziny, m . i n . m o n o g r a f i i Greek Elegy and d l o w e g o n a U n i w e r s y t e c i e w G e t e b o r g u . Jest m i a n o w a n y m Iambus. Studies in Ancient Literary Sources (1993), książki; profesorem Europejskiego I n s t y t u t u Z a a w a n s o w a n y c h S t u ­ Studia teoretyczno- i historyczno-literackie nad dialogiem pseudo- diów Zarządzania w B r u k s e l i , członkiem Szwedzkiej Królew­ -Plutarclw. „ O muzyce" (1995) oraz pierwszego całościowego skiej A k a d e m i i N a u k oraz Szwedzkiej Królewskiej A k a d e m i i przekładu na język polski d i a l o g u pseudo-Plutarcha O muzy­ T e c h n i k i . W b a d a n i a c h zajmuje się głównie procesami k o n ­ ce ( 1 9 9 2 ) . Jej autorstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) d w u t o ­ t r o l i w złożonych organizacjach, a o s t a t n i o k o n c e n t r u j e się m o w e j p u b l i k a c j i Liryka grecka. Wybór tekstów i komentarz n a zagadnieniach zarządzania w i e l k i m i m i a s t a m i . M e t o d o l o ­ p o d r e d . Jerzego Danielewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . giczne ujęcie jakie uprawia w s w o i c h b a d a n i a c h polega na O b e c n i e pracuje n a d k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ łączeniu t e o r i i i n s t y t u c j i z podejściem n a r r a t y w i s t y c z n y m . n y c h pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie A t e n a j o s a . Opublikowała wiele prac dotyczących zagadnień Uczestniczy j a k o współautor w p r z y g o t o w a n i u a k a d e m i c k i e ­ i a d m i n i s t r a c j i publicznej w języku p o l s k i m , szwedzkim, wło­ go podręcznika h i s t o r i i l i t e r a t u r y greckiej. s k i m i a n g i e l s k i m . O s t a t n i e p u b l i k a c j e m . i n . t o : Narrating Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r o f C h i c a g o Press, 1997), A Narrative Approach to Organiza­ biznesu the Organization: Dramas of Institutional Identity ( U n i v e r s i t y naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ tion Studies (Sage, 1998), Writing Management ( O x f o r d U n i ­ versity Press, 1999), A C i t y Reframed ( H a r w o o d , 2 0 0 0 ) . W y d a ł a również G o o d Novels, Better Management (z Pierre G u i l l e t de M o n t h o u x , H a r w o o d , 1994), Translating Organi­ nej. A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ zational Change (z G u j e S e v o n , de G r u y t e r 1996) oraz Orga­ logii współczesnej. Współautor książki D o m iv tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portrety obcych ( 2 0 0 0 ) . nizing Metropolitan Space and Discourse (z R o l f S o l l i , 2 0 0 1 ) . Antonina Bereza - absolwentka e t n o l o g i i n a U W ; s t u d e n t ­ ty; Accounting, Management and Information Publikowała artykuły w : Accounting, Organizations and Socie­ ka I S N S , U W . Technologies; Consultation; International Studies of Management & Organi­ zation; Journal of Management Studies; Management Commu­ nication; Management Learning; Organization; Giovanni Cerri - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczaj­ Organization Studies; Scandinavian Journal of Management Studies i Studies ny l i t e r a t u r y greckiej na W y d z i a l e L i t e r a t u r y i Filozofii I n s t i ­ t u t e U n i v e r s i t a r i o O r i e n t a l e w N e a p o l u . D o tematów, n a in Cultures, Organizations and Societies. których k o n c e n t r o w a ł się w dotychczasowej pracy badaw­ czej należą: związek między oralnością a p i s m e m w k o m p o ­ Mathieu Deflem - profesor socjologii n a P u r d u e U n i v e r s i ­ zycji i rozprzestrzenianiu tekstów p o e t y c k i c h w epoce archa­ ty. A u t o r o k o ł o 4 0 p u b l i k a c j i poświęconych socjologii p r a w a icznej i klasycznej; epos h o m e r y c k i ; słownictwo polityczne i k o n t r o l i społecznej (w t y m prac n a t e m a t organizacji i dzia­ w liryce i tragedii; teorie antyczne na t e m a t n a t u r y i celów łania i n s t y t u c j i p o l i c y j n y c h ) , a także h i s t o r i i socjologii i a n ­ o p o w i a d a n i a historycznego i biograficznego; m e c h a n i z m y tropologii. narracyjno-ekspresywne, za p o m o c ą których m i t jest usta­ wicznie a k t u a l i z o w a n y jako p a r a d y g m a t sytuacji i n d y w i d u a l ­ Jacek Dziekan - absolwent p o l o n i s t y k i K U L , r e d a k t o r tygo­ n y c h i społecznych; rytuały, ideologia i k u l t u r a dionizyjska; d n i k a l o k a l n e g o w Dębicy. Publikował w „ K o n t e k s t a c h " , j e ­ t e c h n i k a d r a m a t u r g i c z n a t r a g e d i i a t t y c k i e j V w. p.n.e.; myśl d e n z autorów książki Ojczyzny słowa. platońska ze szczególnym uzwględnieniem t e o r i i k o m u n i k a ­ c j i i p o e t y k i ; filozofia i poezja Ksenofanesa z K o l o f o n u i Par- Izabella Dzienisiewicz - ukończyła etnografię ( U n i w e r s y t e t mcnidesa z Elei. Warszawski). Jest w trakcie pisania pracy magisterskiej. Po­ Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organizator siada także d y p l o m t e c h n i k a księgarza. O b e c n i e z p o w o d u międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . W w y d a w n i c t w i e b r a k u możliwości znalezienia pracy w zawodzie pracuje jako A r g o (Lecce) kieruje serią „II vello d'oro", w której publikowa­ menadżer b i u r a w k a n c e l a r i i p r a w n i c z e j . Interesuje się a n ­ ne są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie antycz­ tropologią k u l t u r y współczesnej. 260 �NOTY O AUTORACH Jan Gondowicz - k r y t y k , wydawca, współpracownik „Tygod­ Anna Malanowska - absolwentka p o l o n i s t y k i U W , studia n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ d o k t o r a n c k i e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , pisze pracę go, Słownik komunałów doktorską poświęconą p r o b l e m a t y c e legend t e a t r a l n y c h . G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Peter Martyn - d o k t o r n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , a d i u n k t za­ Tomasz Grygiel - d o k t o r , absolwent U W , laureat N a g r o d y t r u d n i o n y w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N i wykładowca, zajmuje i m . Prof. dr. Władysława Tatarkiewicza, p r a c o w n i k n a u k o w y się k w e s t i a m i związanymi z historią, strukturą przestrzenną, I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Prowadzi badania n a d r e c e p c j ą sztu­ i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotuje pracę h a ­ k i włoskiej w światowym dziedzictwie, teorią i filozofią sztu­ bilitacyjną wokół p r o b l e m a t y k i wspólnych k o r z e n i o d cza­ k i . A u t o r l i c z n y c h prac d r u k o w a n y c h w k r a j u i zagranicą. sów starożytnych w p r o j e k t o w a n i u a r c h i t e k t o n i c z n y m oraz Teresa Grzybkowska - profesor, bada sztukę polską i gdań­ c h o d n i ą Azję, s u b k o n t y n e n t y europejski i i n d y j s k i oraz Pół­ ską w kontekście sztuki europejskiej i t r a d y c j i antycznej. Te­ n o c n ą Afrykę. układzie przestrzennym miast na obszarze o b e j m u j ą c y m za­ m u zagadnieniu poświęciła k i l k a książek, m . i n . M i t Erosa w sztuce polskiej ( 1 9 9 3 ) , Artyści i patrycjusze gdańscy ( 1 9 9 6 ) , Aleksandra Melbechowska-Luty - h i s t o r y k sztuki, studia Świat obrazów Jacka Malczewskiego ( 1 9 9 6 ) ; sesje M i t Odysa na U W , d o k t o r a t z n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( U W 1966). Spe­ ( 1 9 9 8 ) . W y s t a w y Mitologia Jacka Malczewskiego cjalizacja: h i s t o r y k sztuki polskiej X I X / X X w. A d i u n k t w I n ­ w M u z e u m C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e ( 1 9 9 6 ) , Aurea Porta stytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w l a t a c h 1 9 5 5 - 1 9 8 5 ) , Rzeczypospolitej w M u z e u m N a r o d o w y m w G d a ń s k u ( 1 9 9 7 ) . P r a c o w n i a Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 a r t y k u ­ w Gdańsku Założyła studia h i s t o r i i sztuki na U n i w e r s y t e c i e G d a ń s k i m łów i 7 książek, m . i n . Teofil Kwiatkowski w 1998, gdzie wykłada. W i e l e podróżuje. O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwi­ (monografia), ka De Laveaux, W r o c ł a w 1988; Posągi i ludzie. Antologia tek­ I S P A N , Warszawa 1993 Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y (studia: socjo­ stów o rzeźbie logia U W ) , a u t o r w i e l u tekstów o współczesnej kulturze ar­ (wspólnie z P i o t r e m S z u b e r t e m ) ; Mali mistrzowie polskiego polskiej XIX w., tystycznej, zwłaszcza l u d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r pejzażu XIX w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za nocy w malarstwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999; Sztuk­ granicą. O s t a t n i o wydał Sztukę zwaną naiwną, mistrz. Twórczość' artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwi­ Na skróty, Obrazy ludowe. R e d a k t o r „Kontekstów". da, N e r i t o n , Warszawa 2 0 0 1 . Magdalena Jagiełło - ukończyła Katedrę E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ Jacek Olędzki - e t n o l o g , d r h a b i l i t o w a n y , pracuje n a W y ­ logii K u l t u r o w e j ( U W ) . W 2000 r uczęszczała na Uniwersytet dziale G e o g r a f i i i Studiów R e g i o n a l n y c h U n i w e r s y t e t u W a r ­ Wiedeński w ramach programu stypendialnego Sokrates/Era- szawskiego. A u t o r tekstów d o naszego pisma o d 1959 r. O d smus. A k t u a l n i e studiuje p o d y p l o m o w o w C e n t r u m Studiów k i l k u n a s t u l a t łączy szczegółową i systematyczną pracę ba­ Latynoamerykańskich U W . Pasjonuje się kulturą i historią dawczą w M u r z y n o w i e koło P ł o c k a z szerszą refleksją obej­ M e k s y k u . Planuje kontynuować specjalizację w tej dziedzinie. m u j ą c ą i n n e części Polski oraz znane m u z autopsji miejsca w Europie, A z j i i Afryce. Iwona Jędrzejewska - A b s o l w e n t k a Wydziału P o l o n i s t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego. O d r o k u 1994 d o 2001 miesz­ Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w I n s t y t u ­ kała w U p p s a l i w Szwecji. N a Uppsala U n i v e r s t t e t s t u d i o w a ­ cie K u l t u r y Polskiej na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i U W , p r o j e k t o ­ ła między i n n y m i filologię szwedzką i lingwistykę. W Szwecji dawca oraz d y r e k t o r artystyczny i n a u k o w y O ś r o d k a B a d a ń pracowała j a k o tłumacz tekstów n a u k o w y c h . Po p o w r o c i e Twórczości Jerzego G r o t o w s k i e g o i Poszukiwań do Polski pracuje d l a w y d a w n i c t w a JACEK SANTORSK1 & CO. n o - K u l t u r o w y c h we W r o c ł a w i u . A u t o r w i e l u książek i arty­ Przekład powieści A g n e t y Pleijel Lord Nevermore jest jej d e ­ kułów z zakresu h i s t o r i i i t e o r i i t e a t r u , edytor tekstów: Jerze­ b i u t e m jako tłumacza l i t e r a t u r y p i ę k n e j . go G r o t o w s k i e g o , Mieczysława Osterwy, Wacława Radulskiego, Teatral- L i m a n o w s k i e g o , Juliusza Konrada Swinarskiego. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię n a U W ; Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej teatrze współczesnym, W y d a v ^ n i c t w o L i t e r a c k i e 1972; Gro­ U W ; zajmuje się k u l t u r o w y m i u w a r u n k o w a n i a m i przekazu towski i jego Laboratorium, P I W , Warszawa 1980; Grotowski wizualnego oraz popularną r e c e p c j ą sztuki. wytycza trasy, Pusty O b ł o k , Warszawa 1993; Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, W y d a w n i c t w o słowo/obraz t e r y t o ­ Agnieszka Kula - ukończyła studia w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . Praca magisterska Rewaloryza­ ria, G d a ń s k 1998. Złożył w w y d a w n i c t w i e slowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty. cja kulturowej przestrzeni miasta. Dzielnica El Raval i M u z e u m Sztuki Współczesnej w Barcelonie ( p r o m o t o r : prof, dr hab. A n n a Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i Zadrożyńska, 2001). Publikowała w „Poznaj Świat" i „Gazecie U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ Studeckiej". wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Michał Łuczewski - S t u d e n t K o l e g i u m Międzywydziało­ Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ w y c h I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h U W ( W y ­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dział Psychologii i I n s t y t u t Socjologii) oraz C o l l e g i u m l n v i - dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. sibile (filozofia p o l i t y c z n a , h i s t o r i a i d e i ) . O b e c n i e zajmuje się z a g a d n i e n i a m i awansu społecznego, stereotypami spo­ Agneta Pleijel - bardzo znana i c e n i o n a szwedzka p o e t k a , łecznymi oraz związkami między n a c j o n a l i z m e m a p a t r i o t y ­ d r a m a t u r g i powieściopisarka. O p r ó c z k i l k u t o m ó w poezji: z m e m . Publikował w „Kulturze i Społeczeństwie", „Res P u ­ ,Anglar, dvargar" ( 1 9 8 1 , Anioły, karły), „Ogon u r en drom" blice N o w e j " i „Studiach Socjologicznych". (1984, Oczy ze s n u ) , wydała również powieści: „Yindspejare" 261 �NOTY O AUTORACH (1989, Psia Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia­ G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997, (1987, K t o zważa na w i a t r ) , łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) . Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje. „Hundstjarna" w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma­ czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u . c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e kieł, rzecz o szamańskich się antropologią miasta i fotografią. a paradygmaty etnologii, Warszawa Kulturowej graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ misteriach, Warszawa 1979, Tabu 1989. Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak­ cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u . Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e ­ resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania tożsamości - n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi­ Summary of articles Krystyna Bartol, Read, Read Homer... Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ­ expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad, czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k ­ t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u " G r a n i c e Europy". a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e ­ ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o ­ sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e ­ resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i ­ ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o ­ posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as­ wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo­ sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t ­ epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i - k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1. -aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele­ Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin- m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d berg: dalecy i bliscy (1995). ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he­ ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o ­ secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso­ by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is - w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal­ n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego, in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of k u l t u r y sepulklarnej, h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety­ i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o ­ k i mieszkań na wsi i w mieście. sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a kiem Nie powstrzymana mięśniem szybuję this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of tomi­ nagrodzonym w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u 1986. Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987) i Niebieska pończocha dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków 1 9 9 3 ) . Jest w Wy­ Laureatką przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i ­ gan 1990; D a n River Anthology, A n A n t h o l o g y of Maine Contemporary ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego Aglow. every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti­ 1990; Ambers Polish Women's awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve­ als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o ­ m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d . Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk. The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz 1996 I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o ­ kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz, Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i ­ t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects, literackich. originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a special U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40 programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość, poświęconych Autorów i Kompozytorów ZAiKS. a critical a ruthless attitude assessment towards of their s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art Na­ groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Związku life, e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich b o n d ; b o t h disclosed contemporary Obecnie, (subsequently Gombrowicz continued became the by the modernists), co-author of while "self-aware" l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz­ biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as kuje w S z t o k h o l m i e . 262 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77920fa5204c7697393fe9a969fc9e17.pdf 5d714af42768d9f559b0bf7a21fe4d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2692 Title A name given to the resource Summary of articles; Errata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.262-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH (1989, Psia Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia­ G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997, (1987, K t o zważa na w i a t r ) , łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) . Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje. „Hundstjarna" w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma­ czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u . c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e kieł, rzecz o szamańskich się antropologią miasta i fotografią. a paradygmaty etnologii, Warszawa Kulturowej graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ misteriach, Warszawa 1979, Tabu 1989. Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak­ cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u . Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e ­ resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania tożsamości - n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi­ Summary of articles Krystyna Bartol, Read, Read Homer... Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ­ expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad, czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k ­ t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u " G r a n i c e Europy". a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e ­ ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o ­ sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e ­ resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i ­ ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o ­ posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as­ wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo­ sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t ­ epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i - k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1. -aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele­ Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin- m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d berg: dalecy i bliscy (1995). ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he­ ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o ­ secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso­ by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is - w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal­ n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego, in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of k u l t u r y sepulklarnej, h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety­ i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o ­ k i mieszkań na wsi i w mieście. sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a kiem Nie powstrzymana mięśniem szybuję this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of tomi­ nagrodzonym w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u 1986. Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987) i Niebieska pończocha dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków 1 9 9 3 ) . Jest w Wy­ Laureatką przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i ­ gan 1990; D a n River Anthology, A n A n t h o l o g y of Maine Contemporary ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego Aglow. every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti­ 1990; Ambers Polish Women's awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve­ als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o ­ m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d . Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk. The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz 1996 I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o ­ kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz, Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i ­ t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects, literackich. originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a special U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40 programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość, poświęconych Autorów i Kompozytorów ZAiKS. a critical a ruthless attitude assessment towards of their s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art Na­ groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Związku life, e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich b o n d ; b o t h disclosed contemporary Obecnie, (subsequently Gombrowicz continued became the by the modernists), co-author of while "self-aware" l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz­ biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as kuje w S z t o k h o l m i e . 262 �SUMMARY OF ARTICLES emigres the the w o r l d o f science a n d art, d e p i c t e d against t h e b a c k d r o p A t l a n t i c . These expeditions c o u l d be regarded as a sheer a n d sea o f t h e course o f the f r i e n d s h i p . T h e i n t e r v i e w , c o n d u c t e d by coincidence or voyagers, since b o t h h a d crossed metaphysical phenomena, a mysterious impulse w h i c h set i n t o m o t i o n i n t h e i r "creative work the Polish translator o f t h e b o o k , tries t o b r i n g f o r t h t h e Polish perspective a n d the a u t h o r ' s a t t i t u d e towards P o l a n d . oceanic m o t i f s l i m i t i n g the range o f the universum". For W e also p u b l i s h some excerpts f r o m the centuries, c o l l e c t i v e consciousness has t u r n e d t h e ship i n t o b o o k by A g n e t a Pleijel. aforementioned a n archetype, a m y t h i c a l a n d m a g i c a l " f i g u r e " ascribed t o the c o n c e p t o f the r o u t e a n d voyage o f life, a symbol o f t h e soul, hope, stability, a n d t h e "closed" universe. Norwid Anna Malanowska, The Theatricalisation of the Funeral of S. I . Witkiewicz t r a v e l l e d t o N o r t h A m e r i c a o n t h e sailing ship " M a r g a r e t An Evans" u n d e r s t a n d i n g t h e p u r p o r t e d f u n e r a l o f S. I . W i t k i e w i c z , (1852/1853) and returned to Europe on the attempt at interpreting and, at the same time, steamship "Pacific" ( 1 8 5 4 ) . H e described b o t h vessels i n a h e l d i n 1988. masterly way i n his n o v e l Cywilizacja, i n w h i c h he l a u d e d s u p p l e m e n t a r y parts, o f w h i c h the first shows the p a t h the t r a d i t i o n a l sailing ship a n d expressed a c e r t a i n aloofness traversed by W i t k i e w i c z (already p o s t h u m o u s l y ) f r o m a n towards the m o d e r n , speedy steamship, w h i c h u l t i m a t e l y artist relegated t o the m a r g i n a n d a n outsider to a n a t i o n a l The t e x t is composed o f three m u t u a l l y s u n k i n 1856, probably after a c o l l i s i o n w i t h a n iceberg. T h e m a r t y r (the a l t e r a t i o n o f his status is w e l l i l l u s t r a t e d by shifts p o i g n a n t experience o f this e v e n t i n c l i n e d N o r w i d to w r i t e w i t h i n his legend). Part t w o analyses the m a r i t i m e Legenda, expressing spectacle (Raszewski) a n d a show ( G o f f m a n ) , d r a w i n g f o r t h his o p i n i o n about the t h e f u n e r a l as a mirages o f c i v i l i s a t i o n , the m i g h t o f t e c h n o l o g y a n d the a n d characterising illusive chase after matter, e m p i r i a a n d all things t e c h n i c a l . interests, G o m b r o w i c z sailed t o A r g e n t i n e i n A u g u s t 1939 o n M/s whose " C h r o b r y " , a n d once i n Buenos A i r e s he w r o t e Trans- People's R e p u b l i c o f Poland) were decisive f o r its specificity Atlantyk , a n o v e l m a i n t a i n e d i n the spirit o f a farcical tragedy, a c o n t r o v e r s i a l message addressed t o t h e Poles, a n d the assorted (at times c o n t r a d i c t o r y ) a t t i t u d e s a n d expectations entanglement and context o f the p a r t i c i p a n t s , (the twilight a n d uniqueness. Finally, the t h i r d p a r t c o n t a i n s of the hypotheses a n d a summary. a n assessment o f the Polish past a n d m e n t a l i t y c o n f r o n t e d w i t h the n a t i o n a l w a r t i m e cataclysm a n d the problems o f c o n t e m p o r a n e i t y . M/s " C h r o b r y " , adapted for the purposes o f a t r o o p carrier, s u n k near N o r w a y i n 1940. A f t e r 24 years spent i n A r g e n t i n a , G o m b r o w i c z (always fascinated with t h e sea) described i n his Dziennik 1963 how during a return trip t o Europe he ( D i a r y 1963) noticed the mist- e n s h r o u d e d p h a n t o m o f " C h r o b r y " , w h i c h appeared o n the A t l a n t i c as a harbinger o f fate, a n a p p a r i t i o n o f lost y o u t h , a "perished brother, lost f o r ever". Tomasz Grygiel, A Victory of Art over Time? From the Current Premises of Schopenhauerian Thought A n essential feature o f c o n t e m p o r a n e i t y is a c o n s t a n t race w i t h t i m e , its c u l t , a n d f e t i s h i z a t i o n , w h i c h destroy the i n t i m a c y o f t h e life o f a n i n d i v i d u a l a n d t h e n a t u r a l course o f his a c t i v i t y , a n d e v e n devastate t h e sphere o f c u l t u r e . T h e r e emerges the q u e s t i o n w h e t h e r a n a n t i d o t e t o this state o f things may be sought i n a r t a n d its experiencing. W e discover human a n a f f i r m a t i v e answer thought i n which the i n those conceptions subject e x p e r i e n c i n g of art L e c h Sokół, Edgar, Duke of Nevermore and Bimgo. Bronisław succumbs, Malinowski as a Character in the Oeuvre of Stanisław Ignacy Witkiewicz f r o m s u r r o u n d i n g reality, e v e n i f o n l y m o m e n t a r i l y . A t t h a t T h e article discusses the close f r i e n d s h i p b e t w e e n Bronisław no M a l i n o w s k i (researcher, w o r l d - f a m o u s anthropologist) a n d i n t e r p r e t e d i n terms o f t i m e and space a n d b e l o n g i n g t o the Stanisław I . W i t k i e w i c z (writer, painter, a r t i s t ) , and i n p a r t i ­ daily w o r l d , k n o w n as t h e w o r l d o f the " w i l l " , since i n the t h a n k s t o its specific properties, to e x c l u s i o n p a r t i c u l a r t i m e , A . S c h o p e n h a u e r c l a i m e d , s u c h a person is longer governed by of c o n t e m p l a t i n g art the e a r t h l y laws o f man coexists not physics cular its „literary" version, c o n t a i n e d p r e d o m i n a n t l y i n W i t - act kiewicz's y o u t h f u l n o v e l 622 wpadki Bunga, czyh Demoniczna presented objects b u t w i t h the images o f t h e i r ideas ( i n the with the kobieta (622 Falls o f Bungo, or the D e m o n i c Female), w r i t ­ P l a t o n i a n sense), w h i c h exist i n a d i f f e r e n t d i m e n s i o n . T h e t e n i n 1 9 1 0 - 1 9 1 1 (supplemented i n 1919), b u t never p u b l i ­ presence (experiencing) shed d u r i n g t h e author's l i f e t i m e ; i n i t , M a l i n o w s k i is por­ art, trayed as Edgar D u k e o f N e v e r m o r e , a n d W i t k i e w i c z - m e n t i o n e d by K . Jaspers, w h i l e S. Ossowski, w h o creatively as together with the o f t w o d i f f e r e n t w o r l d s : real a n d latter's timeless presence, was B u n g o . T h e a u t h o r n o t o n l y depicts the d i f f e r e n t attitudes o f adapted elements o f S c h o p e n h a u e r i a n the t w o m e n towards science, art and life, b u t also notes t h a t the correctness o f the thesis o f " l i v i n g f o r a m o m e n t " , already i n this early " l i t e r a r y v e r s i o n " one may c o n v e n i e n t i n the r e c e p t i o n o f art. encounter premises for t h e subsequent ( i n 1914) b r e a k i n g o f a very clo­ thought, launched T h e a c c o m p l i s h m e n t s o f c o n t e m p o r a r y art, i n c l u d i n g t h e se f r i e n d s h i p (the o f f i c i a l reason being t h e i r disparate a t t i t u ­ des towards the w a r ) . T h i s " l i t e r a r y " version is referred t o the a c t u a l relationship, a l t h o u g h its models and m o t i f s can be f o u n d also i n l i t e r a t u r e f r o m the Young Poland p e r i o d . q u a n t u m t h e o r y a n d relativistic cosmology, w h i c h negate " t h e a r r o w o f t i m e " a n d even p e r m i t t h e possibility o f designating its d i r e c t i o n i n c e r t a i n regions o f the universe, appear t o go h a n d i n h a n d w i t h t h e p h i l o s o p h i c a l i n t u i t i o n o f Schopenhauer, i n w h i c h t i m e c a n be l o c a t e d also outside Two Eagles. A n Interview Held by Katarzyna Suchcicka with Agneta Pleijel t h e t r a d i t i o n a l laws o f e a r t h l y causality. We w o u l d like t o A c o n v e r s a t i o n h e l d w i t h A g n e t a Pleijel, a u t h o r o f the b o o k l i v e d , is assisted by experienced c o n t a c t w i t h art. Lord Nevermore, telling the story o f t h e believe t h a t l i b e r a t i o n f r o m these laws, e v e n i f o n l y short­ complicated f r i e n d s h i p b e t w e e n Stanisław I . W i t k i e w i c z (one o f t h e most Teresa Grzybkowska, The Lady from Elche p r o m i n e n t figures i n Polish art u p t o t h e second w o r l d war) T h i s t e x t is a fragment o f Podróże Tajemne (Secret Journeys), a n d Bronisław M a l i n o w s k i ( w o r l d - f a m o u s a n t h r o p o l o g i s t ) . a c u r r e n t l y w r i t t e n account o f a j o u r n e y to Spain, A s i a M i n o r T h e p u b l i c a t i o n , w h i c h is n o t a d o c u m e n t a r y w o r k , i n t e n d s and Sicily. T h e t i t u l a r Lady o f Elche is a likeness of a female, also, i f n o t p r i m a r i l y , t o f o l l o w t h e c o n f r o n t a t i o n b e t w e e n carved i n stone, discovered at the e n d o f the n i n e t e e n t h 263 �SUMMARY OF ARTICLES c e n t u r y i n Spain a n d almost i m m e d i a t e l y taken to Paris, f r o m a s y m b o l . A u t h o r describes p a r t i c u l a r features o f skyscraper w h i c h i t was r e t u r n e d to the A r c h a e o l o g i c a l M u s e u m i n i n its c u l t u r a l contexts. I t can be i n t e r p r e t e d as a "pseudo- M a d r i d i n 1941. T h i s unusual w o r k o f art became the topic t e m p l e " : the " t e m p l e o f m o n e y " . o f reflections about Iberian art - the sculpture, w h i c h tells the b e a u t i f u l and haughty face predict the pathos and archaism Peter Martyn, A British Troy in The Heanland? (On The Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of An Urban Civilisation) o f hieratic ceremony at the Toledo a n d M a d r i d courts o f T h e author, a C o v e n t r i a n by b i r t h , has sought to place i n an story o f bygone days, depicts a female deity i n ceremonial costume, whose magnificent jewellry and majestically m o d e r n Spanish monarchs. T h e Lady o f Elche conceals the appropriate historic c o n t e x t the vestigial urbane features o f secret o f eternal y o u t h , an a t t r i b u t e o f a goddess whose image w h a t for a long time, before the nearby, modem-age w i l l always r e m a i n anonymous, comprising the very essence constantly o f royal f e m i n i n i t y suffused w i t h d i v i n e tranquillity. transmuting urban accretion and of Birmingham usurped its position, was the urbs p r i m a o f the M i d l a n d s . Based largely o n t w o English-language articles published i n Barbara Czamiawska, A need for symmetrical ethnology in management studies Warsaw, the text is i n t e n d e d for Polish readers to bring i n t o M o d e r n i z a t i o n was never a process l i m i t e d to " n o n - m o d e r n " inhabitants o f a city whose true apogee is seen to have been countries, involves reached i n another, m u c h earlier age. I n spite o f the v i o l e n t everybody i n the c o n t e m p o r a r y w o r l d , a l t h o u g h i n d i f f e r e n t course of events under H e n r y V I I I and his progeny, there is but a process t h a t c o n t i n u e s and focus the unique i d e n t i t y and culture generated by the forms a n d w i t h v a r y i n g results. T h e r e f o r e , the postulate o f ample i f fragmentary evidence to suggest that, d u r i n g the " s y m m e t r i c a l a n t h r o p o l o g y " , or " s y m m e t r i c a l ethnology" prolonged struggle for p o l i t i c a l power waged t h r o u g h o u t m u c h f o r m u l a t e d by B r u n o L a t o u r b u t p r a c t i c e d already by such o f the B r i t i s h Isles and France ruled by the Plantagenets, great anthropologists as M a r s h a l l Sahlins, great C o v e n t r y h a d been t a k i n g shape as an u r b a n republic i n which embryonic f o r m . Rapid decline i n the 16th century a n d a is o f i m p o r t a n c e , especially i n the field o f m a n a g e m e n t , anthropological m a r k e d abstention f r o m the m a i n trends i n so-called n a t i o n a l scrutiny. W h i l e t h e w a v e o f " o r g a n i z a t i o n a l c u l t u r e " studies affairs right d o w n to the 2 0 t h century relegated to the remote m a d e the first e n c r o a c h m e n t i n this t r a d i t i o n , i t is n o w t i m e past the unquestionable significance o f a B r i t i s h analogy for was traditionally excluded from the to collapse s u c h d i c h o t o m i e s as " t e c h n i c a l - i d e o l o g i c a l " , or the Greek " s y m b o l i c - p r a c t i c a l " a n d pay m o r e a t t e n t i o n to the rituals o f inhabitants as a G o t h i c equivalent of the Celestial polis or G e r m a n Freistadt. Worshipped by its m o d e r n i t y , a n d to the role o f fashion a n d mimesis i n the Coventry's independence was secured by the burgess at the City, global economy. T h i s article discusses t h e challenges a n d expense o f feudal overlordship and ecclesiastical authority. t h e promises of such an a p p r o a c h to m o d e r n c u l t u r e . T h i s enclave o f m u n i c i p a l liberty was to itself fall v i c t i m to encroachments Jerzy S. Wasilewski, The Travelling Ethnologist. Confucius in Front of a Camera, the Female Shaman with a Microphone A successive f r a g m e n t i n a series describing the experiences by the Crown (Dissolution of the Monasteries; Charles IPs order t h a t the city walls be spited), c u l m i n a t i n g i n direct state interference and c o n t r o l (collapse o f the outworkers' m o v e m e n t f o l l o w i n g the 1860 Anglo- o f a k n o w n e t h n o l o g i s t o n a voyage to the C u l t u r e of the Far French Free Trade A c t ) . East. T h i s t i m e , W a s i l e w s k i shares observations T h e r e is absolutely n o t h i n g n e w i n the m a x i m t h a t history f r o m his stay i n Korea a n d meetings w i t h K o r e a n shamans, w h i c h i n ­ tends to be t o l d by its v i c t o r s . A n hypothesis based o n the i t i a l l y appeared d i s a p p o i n t i n g a n d o n l y later led to an u n ­ c o n c e p t o f post-mediaeval u r b a n d i s s o l u t i o n m u s t reject t h e d e r s t a n d i n g o f local specificity. "Slowly, I became aware o f s t a n d a r d i n t e r p r e t a t i o n t h a t u r b a n g r o w t h forms p a r t o f a the fact t h a t I s h o u l d be d e c i p h e r i n g the values l y i n g at the decisive basis o f K o r e a n s h a m a n i s m as u l t i m a t e l y global, c i v i l i s a t i o n . C o n v e n t i o n a l endeavours to a c o m p l e x o f artistic p r o d u c t i o n s , e x p a n d e d i n a m a n n e r n o t perceive d e v e l o p m e n t s i n the city o f the past i n terms o f e n c o u n t e r e d a n y w h e r e else i n the w o r l d . A v e r i t a b l e c o n ­ c o n s t a n t progress fail to adequately a c c o u n t for the h i g h l y test o f the fine arts, w h e r e the success o f the female s h a m a n c o m p l e x a n d o n the w h o l e vaguely d e f i n e d mechanisms is measured i n such disciplines as dance, song, r e c i t a t i o n o f so-called m y t h s , legends a n d fables, the art o f f o r t u n e - t e l l i n g , conver­ become a n u r b a n l a b o r a t o r y i n w h i c h a new social order sations a n d banter w i t h the audience, a n d , finally, the co­ based o n t e c h n o l o g i c a l advance was supposed to be forged, i n a d i f f e r e n t way, m o r e stume, m a k e - u p a n d even t h e art o f m a k i n g paper flowers". today's c o n t i n u u m i n the history of 'Western, and of h i s t o r i c process. Fated i n the 2 0 t h c e n t u r y to city bears the stigmata of having had its a r c h i t e c t u r a l p r o f i l e a n d very u r b a n l a y o u t t r a n s f o r m e d Tomasz Wit Szerszeń, " I n the Shade of the Skyscraper" - b e y o n d r e c o g n i t i o n i n the course o f several generations. an Attempt at an Anthropological View of New Architecture in Warsaw T h e gaping shell o f St. Michael's cathedral c h u r c h w i t h its The article is d e v o t e d to a n contemporary architecture skyscrapers- a n t h r o p o l o g i c a l study i n Warsaw: especially of of the m a g n i f i c e n t steepled b e l l tower offers the most p r o m i n e n t testimony, i n soaring stone, to the glory t h a t must once have been C o v e n t r y . N e v e r designed to serve as a bishop's cathedral, b u t rather for the citizens as their o w n expression h o w they exist i n the c o l l e c t i v e i m a g i n a t i o n . (culturally o f pious gratitude a n d above all civic p r i d e , apart f r o m their understood) category o f h e i g h t a n d the image o f the city. H e chapels, i t featured upper chambers where m a n y of the more Author emphasizes the relation between shows h o w the change i n o u r acquaintance w i t h h e i g h t is important reflected i n poetry, art a n d U t o p i a n ideas. A u t h o r presents A l o n g s i d e the meagre a r c h i t e c t u r a l m o n u m e n t s preserved to crafts would meet and conduct their affairs. the r e c e p t i o n o f the sudden appearance o f skyscrapers i n this day, the varied a n d changing contents of the so-called Polish cityscape i n t h e early 90': they were c o n c e i v e d as mystery plays p r o v i d e v i t a l insight i n t o b o t h the city's c u l t u r a l s o m e t h i n g e n t i r e l y new, o d d a n d mysterious. T h a n k s to and social life. T h e civic drama p e r f o r m e d by the crafts i n the p o p u l a r press they have become p a r t o f a c o m m o n m y t h . streets reflect T h e y acquired features o f p a r a d o x i c a l a n d ambiguous life o f original m o r a l i t y a n d miracle plays enacted by the monastic 264 a growing t r e n d towards secularising the �SUMMARY OF ARTICLES orders. Religiousness and spirituality remained a v i t a l part of strong b o n d w i t h the experiences o f the body, as evidenced by these pageants, b u t equally i m p o r t a n t ingredients its very name: the j u d g m e n t o f taste. Sensual were experience, comedy, satire and a n increasingly p r o n o u n c e d reference t o even i f we were to be aware of its fallibility, still remains one pagan mythology. A p a r t f r o m a n o n g o i n g socio-economic o f t h e most crisis, the gradual demise o f Coventry's ' D r a m a t i c Mysteries' contacts w i t h the w o r l d ; hence transcending the j u d g m e n t o f personal and i n t i m a t e ways o f establishing reflects the c u l t u r a l and p o l i t i c a l distress t h a t befell the city taste is t a n t a m o u n t to transgressing the c u l t u r a l l i m i t a t i o n s o f d u r i n g England's o w n royal enterprise of r e f o r m a t i o n . T h i s o w n experiences. T h e was ensued by a brief b u t bloody spell of c o u n t e r - r e f o r m a t i o n m e n t i o n e d group of researchers was based t o a considerable before the Elizabethan 'Renaissance' ensconced itself i n the degree o n works by Pierre B o u r d i e u a n d his theory about the c o u r t capital. W h i l e the rise o f P u r i t a n i s m sounded the d e a t h socially classifying role o f the j u d g m e n t o f taste. knell to local creative genius throughout the i n t e r p r e t a t i o n proposed by above country, t h r e a t e n i n g even London's e b u l l i e n t theatre life, attempts were t a k e n , t h r o u g h the avoidance of Biblical references, to Grzegorz Sokół, The Madonna of Częstochowa National Symbol salvage s o m e t h i n g o f the ' C o v e n t r y E n t e r t a i n m e n t s ' . Based A n abbreviated version o f a w o r k w r i t t e n as part o f ethnology o n Joseph Flavius's T h e Jewish War, the play metaphorically courses at W a r s a w t i t l e d T h e D e s t r u c t i o n of Jerusalem is i n t e r p r e t e d by the c o n d u c t e d i n the Częstochowa sanctuary a n d Licheń i n 1998. as the Polish U n i v e r s i t y , a n d based o n research a u t h o r as a parable of the M i d l a n d s city's o w n demise. I t T h e author i n q u i r e d about the n a t i o n a l a n d religious message seems q u i t e likely t h a t , as opposed to the o u t l a w e d pageants, of the t h e 1584 performance was staged i n just one place, o n the site Częstochowa, the shaping of its significance, and the r e l a t i o n of Coventry's o w n temple, w h i c h the likeness o f the Madonna of demolished between its religious universality and n a t i o n a l or o u t r i g h t w i t h i n l i v i n g m e m o r y i n the late 1540s: the first cathedral personal particularism. T h e pilgrims usually assess the direct and Benedictine c o m b i n a t i o n o f official n a t i o n a l symbols w i t h Priory. T h e h a d been s y m b o l , i . e. annual procession o f Lady the Black G o d i v a , first i n t r o d u c e d i n the 1 7 t h c e n t u r y as a m u c h M a d o n n a negatively, c l a i m i n g t h a t the needed substitute for the d i s c o n t i n u e d 'Mysteries', seems to becomes partially desacralised and - especially i f one poses d r a w its roots f r o m a m a t r i a r c h i c a l d i v i n i t y . B o r n o u t o f the this worship o f n a t u r a l forces a n d spectacles i n times p r e d a t i n g i n t e r p r e t a t i o n . A t the same time, the very presentation of the the i n t r o d u c t i o n of Christianity, such rites, as w e l l as being Częstochowa p a i n t i n g possesses a specifically Polish character, instrumental w h i c h is the reason w h y i t can f u n c t i o n independently as a i n the city's creation, c o u l d easily have i n f l u e n c e d its r i c h mediaeval pageantry. as portrayed of tragedies, comedies openly - calls for a thus slightly d i f f e r e n t n a t i o n a l symbol. T h e "concealed" contents, i . e. those w h i c h Lastly, b u t c e r t a i n l y n o t least, events a n d sentiments i n the question holy image a n d histories are n o t o n l y visually manifested i n the d e p i c t i o n , b u t w h i c h nonetheless constitute a n extremely essential c o m p o n e n t of Shakespearean d r a m a appear n o t o n l y t o be c o n n e c t e d w i t h its message, possess a n u m b e r of assorted sources. b u t t o actually d r a w t h e i r origins f r o m C o v e n t r y . I t seems as reconstruction o f the symbol w i t h i n an i n t e r v i e w takes place good as c e r t a i n t h a t the ethos o f the city'ss The dramatic u p o n the basis of its historically shaped significance a n d its Mysteries, the o v e r w h e l m i n g m a j o r i t y o f w h i c h were never current, pragmatic context. T h e a u t h o r also a t t e m p t e d to transcribed a n d thus never h a n d e d d o w n t o posterity, f i n d perform a semantic-historical analysis o f the sources o f the t h e i r expression i n the Shakespearean heritage. contents o f the titular image by d i v i d i n g the examined issue according to its four aspects: cult, miracle, iconography and politics. H e also delved i n t o the composite r e l a t i o n between religious universality a n d the Ewa Klekot, H o l y Pictures, Lichen and the Judgment of Taste F r o m 1997 students to 1999 the a u t h o r c o n d u c t e d , together of ethnology concerning at contemporary Warsaw Częstochowa with area o f examination of the perception of an object of f r o m the v i e w p o i n t o f its aesthetics - the c h u r c h o f H o l y Providence i n Wesoła, w i t h a n i n t e r i o r designed by Jerzy aesthetic a n d a n object w h i c h gave rise t o certain protest - the sanctuary in Licheń. opposition seems to the be i n t e l l e c t u a l nature, a derivative of our process o f contrasting c o n t e m p o r a r y sacral art, assessed positively by the researchers Nowosielski - n a t i o n a l specificity of i n t o a n intellectual p r o b l e m . A p p a r e n t l y , i t possesses a n the investigations was selected i n such a m a n n e r so as to facilitate an This f u n d a m e n t a l a n d at times is frequently recognised and t u r n e d U n i v e r s i t y , research religious art. T h e Madonna. The investigations were concerned also w i t h t a k i n g a closer l o o k the t w o categories, to w h i c h i t is d i f f i c u l t n o t to succumb once one conducts their verbalisation. By referring t o the m o d e l devised by V i c t o r Turner, the author declares t h a t the more important line of division runs n o t so m u c h between Polishness a n d universality as between the personal, o u t r i g h t i n t i m a t e a t t i t u d e t o the M a d o n n a of Częstochowa a n d the official stand. at contemporary religious art t h r o u g h the eyes of its users. H e n c e the visits i n Częstochowa and K a l w a r i a Zebrzydowska Agnieszka Kuła, The Licheń Golgotha as an Example of the Rivalry as well as a study o f the d e v o t i o n a l art m a r k e t . I t rapidly of the Tradition and Popularity of the Way of the Cross Service became apparent t h a t pride o f place was g i v e n to the value of P e r t i n e n t research focused a t t e n t i o n o n the c o m b i n a t i o n contemporary religious art a n d the possibility of applying the w i t h i n the Licheń G o l g o t h a of t h e t r a d i t i o n of mediaeval j u d g m e n t o f taste, w h i c h , based to a great measure o n sensual Sacri M o n t i a n d the W a y o f t h e Cross service. T h e a u t h o r experience, is the worst justified by means o f discourse or the was also interested i n the image o f G o l g o t h a r e m e m b e r e d by least susceptible to relativisation. T h e present-day j u d g m e n t the visitors. D e p a r t u r e f r o m the symbolic o f taste, f o u n d e d o n the e v a l u a t i o n of aesthetic qualities and recreation o f reality leads t o a p r o f o u n d i n v o l v e m e n t o f the the participants o f the religious ceremony. conviction about their autonomy, comprises an i n s t r u m e n t w i t h w h i c h we are equipped by our o w n c u l t u r a l The i n favour of a principles o f c o m p o s i t i o n , resembling those applied by the architects w h o t r a d i t i o n - we simply "react w i t h the j u d g m e n t of taste" t o created Sacri M o n t i , i . e. realism a n d the i s o l a t i o n o f the site the m a t e r i a l effects of man's w i t h the assistance o f v e r d a n t v e g e t a t i o n , are n o t o n l y to the activity. T h e artistic ( i n c l u d i n g musical) aesthetic j u d g m e n t contains a n extremely i 265 l i k i n g o f the f a i t h f u l b u t also facilitate t h e i r engagement. �SUMMARY OF ARTICLES Antonina Bereza, Devotional Picture The Functioning of a Contemporary w a ] a n d S k ę p e ) a n d reviews select v o t i v e paintings featured H o w are d e v o t i o n a l i a used? W h a t is t h e i r purpose? T h e ged, a n d the same type o f t r u s t recuts for almost 300 years, t h e r e i n . T h e essence o f miracle experiences has n o t c h a n ­ answers to these, at first glance, banal questions pose q u i t e albeit probably less universally. It is reality w h i c h has suc­ a d i f f i c u l t task. D e v o t i o n a l i a , a n d i n p a r t i c u l a r d e v o t i o n a l c u m b e d to t r a n s f o r m a t i o n s - the appearance o f a l c o h o l i s m pictures, b e l o n g simultaneously i n Poland a n d b a n d i t r y i n the U . S . A . (evidenced by the v o ­ to various w o r l d s - the w o r l d o f art, r e l i g i o n , sometimes specific magic, as w e l l as ta o f M e x i c a n emigres). the w o r l d o f objects o f daily use, o f souvenirs a n d small gifts. The a u t h o r t r i e d to d e m o n s t r a t e t h e assorted f u n c t i o n s Karolina Siemion, Miraculous and Ordinary Water w h i c h c a n be f u l f i l l e d be d e v o t i o n a l i a a n d , at the same t i m e , A the m u l t i p l e reflections o n t h i s t o p i c . group " F i l m a n d p h o t o g r a p h y - m e t h o d s o f e t h n o g r a p h i c study pursued as p a r t o f the e x p e r i m e n t a l laboratory d o c u m e n t a t i o n " , c o n d u c t e d by P. Szacki, К . B r a u n a n d A . Magdalena Jagiełło, From Holiness to the Mundane - or on the Profanity of the Devotional Image during the Decline of the elderly) was gathered i n 1999 i n the regions o f Krasnobród, Audiovisual Epoch Rzeszów T h i s text is one of the results of investigations carried o u t i n supplemented Częstochowa as part of a laboratory dealing w i t h composed devotional Różycki. The material ( m a i n l y conversations with a n d K r o s n o as w e l l as i n Gietrzwałd, by a b o u t of t w o parts: and the 200 photographs. the second - first kitsch. T h e author embarked u p o n an a t t e m p t at describing water", the present-day c o n d i t i o n of the holy image. T h e emergence of m i r a c u l o u s spring appears suddenly - a n d was The pertains to " m i r a c u l o u s the w o r k is to " o r d i n a r y water". The i t gushes t h a n k s to such extreme forms o f devotional objects as the ones she the i n t e r v e n t i o n o f encountered i n the course o f her studies, and the impossibility r e v e l a t i o n o f the V i r g i n M a r y - the subsequent patrons o f a saint a n d is o f t e n associated w i t h a o f perceiving i n t h e m any incorrectness and profanation are, the f o u n t . T h i s is t h e source of t h e water's h e a l t h - g i v i n g according to the author, the outcome o f the encroaching new properties, w h i c h r e m a i n c o n s t a n t audiovisual epoch w h i c h has produced i n us novel instruments the spring. T h e m e d i c i n a l a n d magic effects o f the w a t e r unless someone sullies o f perception, rendering us helpless i n the face o f a new reality increase d u r i n g specific periods, e. g. at Easter. U p to this that combines f i c t i o n a n d t h a t w h a t is real, and obliterates the day, t h e c u s t o m o f d r a w i n g water f r o m a spring at m i d n i g h t boundary between the w o r l d o f the sacrum and the profanum. or i m m e d i a t e l y before d a w n is c u l t i v a t e d i n m a n y parts o f Izabella Dzienisiewicz, The Image of Licheń in the Media and in the Eyes of the Pilgrims p a r t i c u l a r day endows i t w i t h special qualities. Poland. T h e fact t h a t n o one h a d yet d r a w n water o n t h a t A d e s c r i p t i o n o f the M a r i a n Sanctuary i n L i c h e ń as w e l l as Małgorzata Baranowska, The Postcard the way i n w h i c h i t is perceived by p i l g r i m s a n d the media. T h e a u t h o r has been c o l l e c t i n g postcards for years, a n d has C o n d u c t e d research d e m o n s t r a t e d t h a t the f o r m e r consider b r o a c h e d this topic i n assorted publications ( i . a. " K o n t e k ­ the Sanctuary t o be a w o n d r o u s a n d m a g n i f i c e n t place, sty" 3-4/1992 a n d " V i s u a l A n t h r o p o l o g y " , v o l . 7, n o . 3, where everyone experiences s t i r r i n g e m o t i o n s a n d w h i c h 1995). T h e pilgrims leave s p i r i t u a l l y u p l i f t e d . T h e d i a m e t r i c a l l y diffe­ blems associated w i t h the classification o f postcards. presented t e x t indicates predominantly pro­ r e n t image o f L i c h e ń f o r m e d by t h e media employs such c o l l e c t i o n is as i f a " n a t u r a l " , c u l t u r a l state o f the postcards, expressions as k i t s c h , tawdriness, a n d " a r c h i t e c t u r a l debau­ w h i c h , i n t u r n , i m m e d i a t e l y p r o d u c e t h e f o r m o f a collec­ The c h e r y " , a n d draws a t t e n t i o n t o the e x o r b i t a n t costs o f the t i o n , the p r i m e reason being t h a t f r o m its very onset the p o ­ u n d e r t a k i n g . T h e a u t h o r presents her o w n p e r c e p t i o n of L i ­ stcard is " t h e offspring o f the n o t i o n of a series". T h e deve­ c h e n , a n d as a " n o n - t r a n s p a r e n t e t h n o g r a p h e r " concludes l o p m e n t o f p r i n t i n g , industry, c o p y i n g , a n d the m o d e r n p o ­ t h a t we are d e a l i n g w i t h a p o s t m o d e r n sanctuary. ssibilities o f r e p r o d u c t i o n became c o m b i n e d w i t h i m a g i n a ­ t i o n , a l o n g i n g to t r a v e l , the c u l t o f all t h a t is exotic, a n d i n ­ Jacek Olędzki, Mexico. Contemporary Miracle Consciousness t i m a t e reminiscences. T h e postcard is a being w h i c h c a n be Jacek Olędzki, The Marian Sanctuary in Bardo Śląskie classified i n an almost endless n u m b e r o f ways. A s a rule, we For almost fifty years Jacek Olędzki has been e x a m i n i n g m i ­ deal w i t h classifications racles, a n d has published, also i n our periodical, texts about b u t i t is w o r t h n o t i n g the presence o f "producer's collec­ miracle sensitivity a n d v o t a . T h i s t i m e , he considers M e x i c a n t i o n s " (the a u t h o r draws a t t e n t i o n to several extremely i n ­ imposed by p a r t i c u l a r collectors, vota, so-called retabk>s. A s i n the past, M a r i a n and Jesus sanc­ teresting series d e v o t e d to N a p o l e o n ) . C o l l e c t i n g postcards tuaries i n M e x i c o are d o m i n a t e d by rather naive, t o u c h i n g differs f r o m o t h e r types o f collections, for instance, stamps, paintings executed o n t i n , always bearing an a d o r a t i o n i n ­ i . a. due to the fact t h a t a stamp c o l l e c t i o n represents a cer­ scription e x p l a i n i n g the events w h i c h lay at the basis of the t a i n value f r o m its very b e g i n n i n g . T h e a u t h o r also e m p h a ­ given v o t u m (thus, we may speak about a process of rende­ sises t h a t postcards played a c e r t a i n part i n the p r o m o t i o n r i n g public something w h i c l i frequently remains o f the c i n e m a ( i . e. mass-scale d u p l i c a t e d portraits o f extremely nerated figure to w h o m a request or thanks are film stars a n d scenes). p r i v a t e ) . A s a rule, each retablo includes a likeness of the ve­ addressed. T h e a u t h o r describes a n d analyses assorted examples o f reta­ Jan Gondowicz, The Passions of Pastor Dogdson blos, basing his text p r e d o m i n a n t l y o n material c o n t a i n e d i n Lewis C a r r o l l , alias Charles L u t d w i g e Dodgson, is universally the excellently published and admirable Miracles on the Bor­ celebrated as the a u t h o r o f tantalising stories about A l i c e . der: Retablos of Mexican Migrants to the United States by Jorge T h e a u t h o r o f the presented text reveals the almost u n k n o w n D u r a n d a n d Douglas S. Massey. I n his analysis o f e m i g r a t i o n , face o f Rev. D o d g s o n : a passion for photography. A certain t h e a u t h o r notes t h a t i t was primarily a plebeian p i q u a n t tinge to this years-long pastime is added by the fact phenome­ n o n , a n d compares i t to earlier tides o f Polish emigres. t h a t the favourite models were prepubescent girls. I t must be I n the n e x t text, Olędzki writes a b o u t one o f the most cele­ added, however, that the sessions were always chaperoned by brated c u l t centres i n Poland ( n e x t Jasna G ó r a a governess (this was V i c t o r i a n England, after all!) [Częstocho­ 266 �SUMMARY OF ARTICLES Andrzej Pieńkos, "My Buildings Are Paper, Like My Writings" Residences of English Eighteenth-century Men of Letters. Reduta i teatr makes t h e reader aware o f Osterwa's distinctness i n the history o f the Polish theatre a n d theatrical T h e amateur-architect originated i n England, where d u r i n g c u l t u r e . A c t u a l l y , he r e m a i n e d i n i m i t a b l y u n i q u e despite the fact t h a t i t is possible to indicate various analogies a n d the first h a l f o f the eighteenth century there appeared realisations of the "literary house", i . e. architecture shaped as an artistic concept o f the writer. T h e house, the palace and the castle were n o longer the image of the w o r l d , a reflection and a symbol of cosmic order; they became the r e f l e c t i o n o f a private order. T h e house as the seat o f private dreams became increasingly frequently the auteur w o r k of the owner, a feat achieved just as often by ignoring norms b i n d i n g at the t i m e . T h e a u t h o r analyses the residences o f A l e x a n d e r Pope i n Twickenham, Lord Burlington in Chiswick, William Shenstone i n T h e Leasowes gardens, H o r a c e W a l p o l e i n Strawberry H i l l , a n d W i l l i a m B e c k f o r d i n F o n t h i l l A b b e y . A l l these objects c o n s t i t u t e realisations o f conceptions devised by the writers, a n d to a lesser or greater degree discarded the a r c h i t e c t u r a l n o r m s o f the p e r i o d . T h i s tendency towards architecture n o t conceived i n an a r c h i t e c t u r a l mode is p a r t i c u l a r l y v i v i d l y d i s t i n c t i v e i n F o n t h i l l A b b e y a n d Strawberry H i l l : despite the p a r t i c i p a t i o n o f architects, the buildings remained the s u b l i m a t i o n of literature. N e i t h e r the Pope residence n o r any other examples can be i n c l u d e d i n t o the history proper o f the artists' studios. Nonetheless, they r e m a i n o u t s t a n d i n g instances o f the "artist's h o m e " , and thus a place associated w i t h his oeuvre by means o f assorted bonds, creating his m i l i e u - the complex of i n s p i r a t i o n and the c o n t e x t o f reception. Zbigniew Osiński, Osterwa's Loneliness. What Is New Research about the Reduta Theatre? in Texts by Juliusz O s t e r w a , w h i c h the a u t h o r has gathered i n his book Reduta i teatr. Artykuły - Wywiady - Wspomnienia 1914-1947 (Reduta a n d the T h e a t r e . A r t i c l e s - I n t e r v i e w s Reminiscences 1914-1947, W r o c l a w 1991), were never i n t e n d e d as a t e x t b o o k addressed to actors a n d directors. N o r d o they c o n t a i n t e c h n i c a l remarks or records o f actors' t r a i n i n g . T h e presented p u b l i c a t i o n is p r i m a r i l y a register o f the traces o f Osterwa's creative p a t h , left b e h i n d by h i m i n the course o f 33 years. T h e actor, director, c o - f o u n d e r o f the Reduta T h e a t r e a n d its head, constitutes a p r o m i n e n t chapter i n the history o f the theatre and for some still remains a v i t a l i n s p i r a t i o n . U l t i m a t e l y , every a u t h e n t i c Polish theatre c o m p a n y is c o m p e l l e d to c o n f r o n t the Reduta experiences and declare its stand towards t h e m : as c i t h e r pro or con. T h e r e is simply n o t o t h e r way to act. T h i s is the reason w h y the a u t h o r considered i t i m p o r t a n t to salvage as m u c h as possible of Osterwa's statements, either w r i t t e n or made i n assorted i n t e r v i e w s . A f t e r a l l , we can never tell w h a t , a n d w h e n w i l l p r o v e valuable. C e r t a i n strongly embedded stereotypes o f a p p r o a c h i n g b o t h O s t e r w a and the Reduta T h e a t r e i n c l u d e the o f t repeated, even up to this very day, o p i n i o n t h a t the most i n t e r e s t i n g a n d i m p o r t a n t was the First Warsaw Reduta f r o m 1919-1925. W h y c a n n o t the same be said a b o u t t h e W i l n o R e d u t a ( 1 9 2 5 1929/1931), the Warsaw Reduta I n s t i t u t e (1931-1939) or projects o f the " D a l " a n d "Geneza" theatrical fraternities d a t i n g f r o m the occupation? A n o t h e r such stereotype is the c o n v i c t i o n t h a t the Reduta staged exclusively a Polish especially inspirations i n the closer and m o r e distant past. A l m o s t all the questions posed i n Reduta i teatr appear to be still very m u c h topical, even i f their w o r d i n g m i g h t seem slightly anachronic. T h e most significant ones are: 1 . w h a t is the nature of the creative theatrical company? 2. w h a t does " t h e ethos o f a c o m p a n y " denote? 3. w h a t is the role played by the headAeader of the company? 4- w h a t is the essence of cooperation between the director and the actor? 5. w h a t about the nature of actor's w o r k d e v o t e d to his role? 6. w h a t is the present-day m e a n i n g of "social engagement" i n art, i n other words, the theatre conceived a n d practised as a service? T h e title o f this article i n t e n t i o n a l l y refers to V s e v o l o d M e y e r h o l d ' s article f r o m 1921: Odinochiestvo Stanislavskogo ( T h e Loneliness of Stanislavski), at the t i m e n o t translated i n t o P o l i s h . S u c h a r e f e r e n c e conceals a p r o f o u n d c o n v i c t i o n t h a t against the b a c k d r o p o f the Polish theatre and artistic c u l t u r e of the p e r i o d the endeavours pursued by O s t e r w a and the Reduta T h e a t r e were a n isolated, a l t h o u g h by n o means f u t i l e , effort. Michał Łuczewski, How Belorussian Flower Tackled America A n essay o n the social reflections o f M e l c h i o r Wańkowicz, r e c o n s t r u c t e d p r i m a r i l y u p o n the basis o f a series of reporta­ ges f r o m A m e r i c a : W ślady Kolumba ( T r a c i n g the Steps o f C o l u m b u s ) , composed of: Atlantyk-Pacyfik ( 1 9 6 6 ) , Królik i oceany (Rabbit a n d Oceans, 1968), a n d W pępku Ameryki ( I n t h e N a v e l o f A m e r i c a , 1969). N a t u r a l l y , W a ń k o wicz's w o r l d o u t l o o k is far f r o m u n i f o r m a n d does n o t yield a d e d u c t i v e system. Its f u n d a m e n t a l elements i n c l u d e a de­ s c r i p t i o n o f (a) technocracy, whose best developed f o r m is to be f o u n d i n the U n i t e d States; (b) the c o n f l i c t b e t w e e n technocracy a n d organic c u l t u r e , „civilisation„ a n d „culture„; (c) the ways a n d means o f t r a n s f o r m i n g organic c u l t u r e i n t o its t e c h n o c r a t i c c o u n t e r p a r t ; (d) the positive and nega­ tive aspects o f technocracy a n d organic c u l t u r e ; (e) the c o n f l i c t b e t w e e n values venerated i n technocracy; (f) the obstacles e n c o u n t e r e d by technocracy ( b o t h inscribed i n its d e v e l o p m e n t a n d e x t e r n a l barriers); (g) the strategy used by organic c u l t u r e for the sake o f its p r o t e c t i o n ; (h) strategies applied by technocracy i n a b a t t l e waged against its deficit o f values. Wańkowicz sought refuge against soulless t e c h n o ­ cracy i n Poland, b u t c o n t e m p o r a r y generations are bereft o f such as h a v e n . Anna Spiss, O n the Usefulness of "Rubbish" T h e article considers the original o u t f i t t i n g o f a flat and staircase i n an o l d t o w n house i n the Kazimierz district of Cracow. T h e author and executor is one of the residents, Stefan L., a house painter and stove fitter by profession. T h e interiors, and especially the staircase, were embellished by resorting to various gadgets, gaily coloured packaging and food and industrial containers, old calendars, reproductions o f pictures, etc. T h e ensuing composition yielded particular sequences o n g i v e n themes, e.g. p o l i t i c s , sports, or m o n u m e n t s . Together w i t h his wife, the a u t h o r arranged next to the house a garden (to be seen today) i n t e n d e d for c h i l d r e n , repertoire, w h i l e Osinski's b o o k shows t h a t one o f the c o n s t a n t features o f the c o m p a n y headed by O s t e r w a a n d Mieczysław L i m a n o w s k i was its readiness a n d openness to accept changes, a n d the fact t h a t i t f o u n d itself i n a p e r e n n i a l statu nascendi, as e v i d e n c e d by three successive Reduta Statutes. 267 and maintained i n a similar style. A f t e r the death of Stefan L., the interior decoration was n o t l i q u i d a t e d . True, his artistic proposals have n o t been emulated, b u t they c o n t i n u e to enjoy the approval of the occupants of the house as well as passcrsby and tourists. �Рок/ca Sztuka Ludowa KONTEKSTY C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, V o l . L V I N o 1-2 (256-257). I n d e x 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zł I N S T I T U T E O F A R T P O L I S H A C A D E M Y O F SCIENCES, C U L T U R E F U N D A T I O N Contents 1-2/2002 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Time i n Ethnography 2 Biography and Art KRYSTYNA B A R T O L G I O V A N N I CERRI ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Read, Read H o m e r . . . 5 Odysseus - A H e r o W h o Tells H i s O w n Story 6 Cywilizacja - Trans-Atlantyk. T h e O c e a n , Ships a n d H a v e n s o f N o r w i d and Gombrowicz LECH SOKÓŁ, EDGAR * * * T w o EAGLES A G N E T A PLEIJEL A N N A MALANOWSKA T O M A S Z GRYGIEL TERESA GRZYBKOWSKA 17 D u k e o f N e v e r m o r e a n d B u n g o . Bronisław M a l i n o w s k i as a C h a r a c t e r i n t h e O e u v r e o f Stanisław Ignacy W i t k i e w i c z 29 A n I n t e r v i e w H e l d by K a t a r z y n a S u c h c i c k ą w i t h A g n e t a Pleijel 37 Lord Nevermore 41 T h e T h e a t r i c a l i s a t i o n o f t h e F u n e r a l o f S. 1. W i t k i e w i c z 53 A V i c t o r y o f A r t over T i m e ? F r o m t h e C u r r e n t Premises o f Schopenhauerian T h o u g h t 69 T h e Lady f r o m E l c h e 73 Ethnology Today BARBARA CZARNIAWSKA JERZY S. WASILEWSKI A N e e d For S y m m e t r i c a l E t h n o l o g y i n M a n a g e m e n t Studies 79 T h e Travelling Ethnologist. Confucius i n Front of a Camera, the Female S h a m a n w i t h a M i c r o p h o n e 87 Urban Anthropology T O M A S Z W I T SZERSZEŃ " I n t h e Shade o f t h e Skyscraper" - a n A t t e m p t at a n A n t h r o p o l o g i c a l V i e w o f N e w A r c h i t e c t u r e i n Warsaw PETER M A R T Y N 94 A British Troy i n T h e Heartland? ( O n T h e Flourishing, D i s s o l u t i o n and U l t i m a t e O b l i v i o n o f A n U r b a n C i v i l i s a t i o n ) 104 Licheń and Contemporary Religious Sensitivity E W A KLEKOT H o l y Pictures, L i c h e ń a n d t h e J u d g m e n t o f Taste 117 GRZEGORZ SOKÓŁ T h e M a d o n n a o f C z ę s t o c h o w a as t h e Polish N a t i o n a l S y m b o l 120 AGNIESZKA K U L A T h e L i c h e ń G o l g o t h a as a n E x a m p l e o f the R i v a l r y o f t h e A N T O N I N A BEREZA M A G D A L E N A JAGIEŁŁO T r a d i t i o n a n d P o p u l a r i t y o f t h e W a y o f t h e Cross Service 126 T h e F u n c t i o n i n g o f a Contemporary D e v o t i o n a l Picture 135 F r o m Holiness t o t h e M u n d a n e - or o n t h e P r o f a n i t y o f t h e D e v o t i o n a l Image d u r i n g t h e D e c l i n e o f t h e A u d i o v i s u a l E p o c h IZABELLA DZIENISIEWICZ 141 T h e Image o f Lichen i n t h e M e d i a a n d i n t h e Eyes o f t h e Pilgrims 149 J A C E K OLĘDZKI M e x i c o . C o n t e m p o r a r y M i r a c l e Consciousness 159 J A C E K OLĘDZKI T h e M a r i a n S a n c t u a r y i n Bardo Śląskie 164 Miraculous and Ordinary Water 172 KAROLINA SIEMION Biography and Ethnology: Victor Turner M A T H I E U DEFLEM M A Ł G O R Z A T A BARANOWSKA JAN GONDOWICZ R i t u a l , A n t i - S t r u c t u r e a n d R e l i g i o n : a Discussion o f V i c t o r T u r n e r Processual Symbolic A n a l y s i s 188 T h e Postcard 200 T h e Passions o f Pastor D o g d s o n 207 268 �I ANDRZEJ PIEŃKOS " M y B u i l d i n g s A r e Paper, L i k e M y W r i t i n g s " Residences o f E n g l i s h E i g h t e e n t h - C e n t u r y M e n o f Letters. ZBIGNIEW OSIŃSKI 209 Osterwa's Loneliness. W h a t Is N e w i n Research a b o u t t h e Reduta Theatre? M I C H A Ł LUCZEWSKI A N N A SPISS 219 H o w t h e Belorussian F l o w e r T a c k l e d A m e r i c a 229 O n t h e Usefulness o f " R u b b i s h " 237 Reviews TERESA G R Z Y B K O W S K A JACEK O L Ę D Z K I ALEKSANDER JACKOWSKI JACEK OLĘDZKI N o r w i d Recognised A n e w 240 A n O l d W o m a n i n a Cemetery 242 T h e Others 249 D r a w n w i t h a Single S t r o k e , or W h y D o Sparrows Bathe i n t h e Sand i n A p r i l ? SŁAWOMIR SlKORA 252 E t h n o g r a p h y as a W a y o f Life, o r M e e t i n g s w i t h V i l l a g e Musicians 257 N o t e s o n the A u t o h o r 260 Summary o f Articles 262 Errata Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-4/2001 „ K o n t e k s t ó w " Major mistakes perceived in this volume of K o n t e k s t y N a s. 65 opublikowaliśmy p l a k a t Metamorfozy (esej teatralny) Włodzimierza Staniewskiego a u t o r s t w a Krzysztofa M . Bednarskiego. A u t o r s t w o p l a k a t u m y l n i e przypisaliśmy i n n e j osobie. WŁADZA SII.A Kożmińczyk Łado, 'Quia (1-110 Jasza (Kija?) 1-412) Statutu provincialia BYTOWAME ZASWIAI V Nija Lado. ITija Heli ITija Jasza (= Kija?) (Leli) ( - Nija?) (-1420) Set mones Cunradi Lado, Heli (1423) Jasza (Leli) Powieść rzeczy is W/ Lada Boda Jesza Lada ! Ya у a llija" Ńija?) Leli (1538) Długosz Dzidzilelia Nija (Dzidzilela), (1455 14X0) Dziewaua, M a ­ rzann, Pogoda, Żywic Miechowita Jesza Dzidzililia, (1521) Nija Dz.iewiana. Marzann. Pogoda; Łada. Leli i Po­ leli Lada, Jesza Kija, Dzidzilela; Jesza/ L a d a , 1 cli Boda i Poleli; Dziewanna/ Lada Hipotetyczna systematyka funkcyjna bóstw prapolskich 269 Nija �W a r t y k u l e Leszka Kolankiewicza Widowiska polskie a religia Dionizosa pominięta została zamieszczona poniżej tabela: Pomyłki wkradły się również d o podpisów p o d ilustracje w a r t y k u l e Andrzeja Pieńkosa Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej: Podpis d o górnej i l u s t r a c j i ze strony 519 (J. C h . D a h l , Wezuwiusz widziany z brzegów C a p r i , 1822) p o w i n i e n się znaleźć p o d i l . n a stronie 539, zaś podpis p o d i l . na s. 539 ( L . Robert, Z a t o k a Neapolitańska, 1821) odnosi się d o górnego obrazu n a s. 5 1 9 . W podpisie d o d o l n e j i l . n a s. 519 niepotrzebnie powtórzona została data, w i n i e n o n brzmieć: J. P h . H a c k e r t , Wezuwiusz w r o k u 1774, Kassel N a s. 5 4 0 między ilustrację a podpis „wkradły s i ę " niepotrzebnie d w a wersy t e k s t u artykułu. W a r t y k u l e Jacka Jana Pawlika S V D , Lalka w obrzędach pogrzebowych z a m i e n i o n a została k o l e j n o ś ć i l u s t r a c j i : i l . ze s. 545 p o w i n n a być n a s. 5 4 9 i l . ze s. 5 4 6 p o w i n n a być n a s. 545 i l . ze s. 547 p o w i n n a być n a s. 5 4 8 i l . ze s. 5 4 8 p o w i n n a być n a s. 547 i l . ze s. 5 4 9 p o w i n n a być na s. 5 4 6 (podpisy p o d ilustracje pozostają n a s w y c h d a w n y c h miejscach). W n o t a c h a u t o r s k i c h (s. 554) przekręcony został tytuł jednej z p u b l i k a c j i Pani Profesor Krystyny Bartol: właściwy tytuł b r z m i Jamb i elegie. I n the Author's Notes (p. 554) has been printed incorrectly the title of the publications of Professor Krystyna Bartol. The correct title is: Jamb i elegie. W angielskiej wersji spisu treści (s. 570) k i l k u a u t o r o m błędnie zostały przypisane tytuły referatów (na s k u t e k przesunięcia k o l u m n y z n a z w i s k a m i względem k o l u m n y tytułów). Prawidłowa atrybucja poniżej: I n the English-language version of contents (p. 570) the titles of some articles were wrongly attributed to the Authors. These should read as follow: Warren D . Anderson The Ethical and Spiritual Aspects of A n c i e n t Greek Music Leszek K o l a n k i e w i c z Polish Spectacles and the Religion of Dionysus Krzysztof R u t k o w s k i Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz Zbigniew Taranienko The Golden Ass of „Gardzienice"! the Uncovering of the Pace of Greece Za te i i n n e pomyłki A u t o r ó w i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić. We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes. 270 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/465993766f036876a30a92bbd77a4663.pdf c8b7bd259a45e92e2f4b6a6124a49299 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2693 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA 2002 rok LVI nr 3-4 (258-259). Indeks 369403. ISSN 12.30-6142. Cena 24 zt I N S T Y T U T SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY S P I S ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z DARIUSZ CZAJA T R E Ś C I Karnawał. Życie i literatura 3 Zycie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury . . . . 6 Komentarze i polemiki WOJCIECH MICHERA W I E S Ł A W SZPILKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA ANTONI KROH Kultura, empatia i techniki skrawania 23 „Żyj i daj żyć" 26 Hermeneutyka i życie. Na marginesie rozważań Dariusza Czai . . 27 Parę życiowych kwestii 29 Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar 33 Wydarzenia ALEKSANDARA MELBECHOWSKA-LUTY KRZYSZTOF CZYŻEWSKI, M I C H A Ł JAGIEŁŁO, Jest to jakoby klejnot korony jego. O wystawie Jacka Sempolińskiego w warszawskiej Zachęcie . . . . 39 Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa 47 B O Ż E N A ŻÓŁTOWSKA Etnologia dzisiaj VICTOR TURNER Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, rytuale i teatrze. Przełożył Grzegorz Janikowski 53 JERZY S. WASILEWSKI Etnolog w podróży (3). Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie 60 FlLIP M . T A R A N I E N K O Muzyka jako mowa i mowa jako muzyka próba rozumienia jednakowej istoty obu czynności 68 PlOTR M A C H U L Gardzienickie manuskrypty 75 ROBERT D A R N T O N Wielka rzeź kotów (Wstęp do książki The Great Cat Massacre). Przełożyła Ewa Domańska 83 Karnawały w kulturze WOJCIECH DUDZIK SUZANNE CHAPPAZ-WIRTHNER DiETZ-RuDIGER MOSER UMBERTO ECO RUSTAM KASIMOW KARL KERENYI ASA BOHOLM Karnawały - święta, zabawy, widowiska Z dziejów badań nad karnawałem. Przełożyła Łada Jurasz-Dudzik Jedenaście tez o karnawale. Przełożyła Marta Pietrzykowska . . Komizm - „wolność" - karnawał. Przełożył Włodzimierz Karol Pessel Poetyka karnawału i obrzędów przejścia. Rozmyślania nad pojęciem „karnawał". Przełożyła Barbara Chmielewska . . . Człowiek i maska. Przełożyła Anna Kryczyńska-Pham . . . . Weneckie widowiska karnawałowe w maskach. Przełożyła Justyna Jaworska 1 98 105 130 132 137 141 147 �SPIS TREŚCI VICTOR TURNER ROBERTO D A M A T T A HOLLIS URBAN LIVERPOOL MACIEJ RÓŻALSKI Karnawał, rytuał i zabawa w Rio de Janeiro. Przełożyła Iwona Kurz 159 Karnawał równości i karnawał hierarchii. Przełożyła Marta Kolankiewicz 171 Źródła rytuałów i zwyczajów karnawałowych w Trynidadzie: Afryka czy Europa? Przełożył Błażej Dzikowski 183 Salvador, miasto Capoeira 193 New age E. K U B I A K DOROTA H A L L ANNA MAŁGORZATA JUST MAŁGORZATA BARANOWSKA ANDRZEJ PIEŃKOS JAN G O N D O W I C Z MARIUSZ CZAJA ROBERT KULPA ALEKSANDRA B A N A S Z K I E W I C Z , MAGDALENA Sztuka New Age God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age „Sztuka Przebudzonych" - między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age . . . . 202 211 223 Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj 237 Dom artysty -relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane 'a . . 241 Gwiazda Piołun 247 „Koniec Świata, choroba i sąd ostateczny". Apokaliptyczne historie Tadeusza Słobodzianka 249 Karnawał? Kamp i gender w Drag Queen Show 263 Więdnięcie. Twórcy i trupy. Wstęp do antropologii gruźlicy . . 273 RADKOWSKA, T O M A S Z RAKOWSKI W Ł O D Z I M I E R Z KAROL PESSEL Melanezyjczycy Versus Farmerzy 276 Noty o autorach Summary of Articles 284 287 M a s k i karnawału w e n e c k i e g o . Fot. Jurgen Schug. Źródło: Jurgen Schug, schen Kamevals, E u l e n Verlag, F r e i b u r g i . Br. 1998 2 Venedigs Maskenspiel. Eine Chronik des veneziani- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9880c115cbff87911522fd0d9d1dde52.pdf 27ef9dfacb822e0127b45e48ba4ec06f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1749 Title A name given to the resource Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -Lud, JUBILEUSZ ANNA t. 139, 1983 PROF. DRA JÓZEFA GAJKA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JÓZEF GAJEK W POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM Są ludzie tak dalece zaangażowani, a tym samym tak związani ze swą twórczością, że nie sposób mówić o nich w oderwaniu od ich dzielil. Takim właśnie człowiekiem jest prof. Józef Gajek, o którym mówić można w kontekście trzech nurtów jego działalności: pracy naukowej i pedagogicznej na stanowisku profesora etnografii na uniwersytetach lubelskim, poznańskim i wrocławskim; pracy naukowo-organizacyjnej jako twórcy i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego; wreszcie pracy jako budowniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w jego powojennej formie. Z pełną odpowiedzialnością piszę tu "budowniczego", bo jakkolwiek w chwili, gdy Józef Gajek wziął w swe ręce ster Tov.·1rzystwa, liczyło onO sobie już lat pięćdziesiąt, lecz po rozgromieniu życia naukowego przez wojnę i po poprzednim okresie międzywojennym, który dla Towarzystwa był czasem stosunkowo małej aktywności, swą brmę dzisiejszą zawdzięcza ono tym, którzy w 1945 r. ponownie powolali je do życia, a następnie rozwinęli i dostosowali do współczesnych zadań. Wśród nich, jednym z najbardziej aktywnych, był prof. J óz-ef Gajek. Z Towarzystwem Ludoznawczym Józef Gajek związał się od czasu studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (rozpoczął je w 1926 r.), kiedy to, obok polonistyki, studiował etnografię u prof. Adama Fischera. Swemu mistrzowi (w 1930 1'. uzyskuje u prof. Fischera stopień magistra, potem przez 2 la ta: 1930 - 1932 jest jego asystt'r. tern i w 1932 r. doktoryzuje się) zawdzięcza Józef Gajek nie tylko ukierunkowanie zainteresowań etnograficznych, ale także wciągnięcie w pracę w Towarzystwie Ludoznawczym, którego Fischer w Jatach 1911 - 1939 był sekretarzem i redaktorem "Ludu". Pewne cechy charakteru, jak rozmach, umiejętnDści intelektualnego ożywiania środowiska w którym działał, wreszcie talent organizacyjny i tendencja 'do oddawania się bez reszty swemu dziełu, widzimy u Józefa Gajka już u początków jego kariery naukowo-organizacyjnej. Po ;;;tusunkowa krótkim czasie, kiedy pracował w charakteTze profesora języka i literatury polskiej w gimnazjach lwowskich, Józef Gajek zaczym swą działalność na U'kowo-organizacyjną. Zostaje pracownikiem Instytutu Bałtyckiego w Gdyni (1937 r.). ale bardzo szybko otrzymuje kierownicze �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka ]9 stanowisko w Instytucie Pomorzoznawczym w Toruniu,by już w rok później, jesienią 1938 r., objąć obowiązki dyrektora tworzącego się Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Koniec 1938 i pierwsza połowa 1939 r. to ogromny wysił'ek organizacyjny przerwany wybuchem II wojny światowej. Ten epizod pozornie nie ma związku z pracą Józefa Gajka w Towarzystwie Ludoznawczym - ale tylko pozornie. Już wtedy bowiem daje się on poznać jako dobry organizator. Dopiero jednak w powojennej działalności w Towarzystwie Ludoznawczym profesor Gajek miał możność w pełni rozwinąc talenty organizacyjne jako człowiek szybkich i śmiałych decyzji, co więcej, człowiek, który pomysły i decyzje natychmiast wprowadza w życie, dla którego nie ma "niemożności" i "obiektywnych trudności". U początków reaktywowania Towarzystwa pracę ułatwiał ogółny nastrój, który wówczas panował - entuzjazm twórczy, zapał towarzyszący id'2i odbudowy życia naukowego w Polsce, dobra wola całegJ ów_o czesnego Zarządu oraz licznych jego członków i sympatyków. Jeszcze w czasie trwania działań wojennych Józef Gajek przyjeżdża ze Lwowa do Lublina (1944 r.), habilituje się i zostaje profesorem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w rok później przenosi się na Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, a zaledwie parę mies·ięcy po zakończeniu działań wojennych realizuje, wraz z grupą uczonych lwowskich, dyskutowany od początku pobytu w Lublinie pomysł reaktywowania Towarzystwa Ludoznawczego. Dnia 12 X 1945 r. zbiera się grupa inicjująca odrodzenie Towarzystwa w osobach prof. prof.: Cz·ekanowskiego, Mydlarskiego, Halbana i Gajka. Ten ostatni jest jedynym etnografem czystej wody, ale wszyscy zebrani są głęboko przywiązani do Towarzystwa, zespoleniu z nim zainteresowaniami, pietyzmem dla jego przeszłości, wolą wznowienia jego działalności. Ponadto prof. Czekanowski, jako wielolctni prezes i członek Zarządu, gwarantuje swą osobą ciągłość tradycji rrowarzystwa. I tu możemy podziwiać rozmach organizacyjny grupy inicjatorów, w której Józef Gajek magna pars iuit. W miesiąc po pierwszym spotka-o niu, 22 XI 1945 L, odbywa się już pierwsze powojenne (XXI) W:alne Zgromadzenie, na którym Józef Gajek zostaje wybrany sekretarzem ge .. neralnym, czyli tym, na którym spoczywa główny ciężar działania, za wiadywania Towarzystwem i jego agendami. Funkcje sekretarza general·nego pełni Józef Gajek przez 3 kadencje, by na Walnym Zgromadzeniu PTL we Wrocławiu w 1953 r. być wybranym na prezesa, ale już w 1956 r., na Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem powraca do funkcji sekretarza generalnego, gdyż bezpośrednie działanie jest mu bhźsze niż reprezentacyjne funkcje prezesa. Na tymże pierwszym powojennym Walnym Zgromadzeniu zapada de- �20 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka cyzja reaktywowania "Ludu" i "Prac i Materiałów Etnograficznych" i już wtedy mówi się {)konieczności opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Każdy następny rok przynosi nowe inicjatywy natychmiast realizowane przez Zarząd. W 1946 r. postanowiono utworzyć nową SNit; wydawniczą "Prace EtnO'logiczm~" i już w 1947 r. wychodzi pierwszy, a w 1948 r. drugi tom podstawowej pracy o językach świata Tadeusza Milewskiego. W 1948 r. Ministefistwo Kultury i Sztuki podejmuj€ się finansowania nowej serii - "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i w latach 1949 - 1960 wychodzą 24 zeszyty tego wydawnictwa - itd. To, o czym mówimy, nie jest ściśl.e historią prac prof. Gajka w PTL, są to raczej dzieje rozwoju Towarzystwa, ale każdy, kto kiedykolwiek pracował organizacyjnie wie, jaka ciernista droga wiedzie od pomyslu clo jego realizacji, wie, że za każdym udanym przedsięwzic;ci-cm kry j€ się konkretny człowiek. Towarzystwo clziała kolektywnie i demokratycznie. Szczególnie w pierwszym okresie powojennym, kiedy Zarząd zbierał się stosunkowo często, a jegoezlonkowie rekrutowali się z pomiędzy ludzi żywo związanych z Towarzystwem i pełnych inicjatywy, na posiedzeniach padały nowe pomysły, a dyskusje nad nimi trwały godzinami i prowadzone były w gorącej atmosferze. Równie namiętna wymiana zdań cechowała Walne Zgromadzenia. Nie były to jednak jałowe spory na temat spraw nieistotnych czy osobistych. Dyskutowano nad programem uniwersyteckich studiów etnograficznych, a wyniki dyskusji były przedstawione odpowied· niemu ministerstwu; w związku z I Kongresem Nauki Polskiej poruszano problematykę metodologiczną i miejsce etnografii w życiu powojennej Polski. \V odpowiedzi na zapotrzebowanie na ekspertyzy w sprawie procesów społecznych odbywających się na nowo zasiedlonych Ziemiaó Zachodnich, Towarzystwo podjęło się prowadzenia tam badań, a następnie publikowało prace na temat procesu integracji kulturowej i społecznej ludności Do'lnego Śląska. W toku dyskusji powstawały takie inicjatywy, jak: wspomniane już opracowanie Polskiego Atl,asu Etnograficznego, jak nowe wydanie Dziel Oskara Kolberga (projekt rzucony przez K. Zawistowicz-Adamską na Walnym Zgromadzeniu PTL w Poznaniu, 1950 r.), zorganizowanie m;ęcJzynarodowych badań karpackich (projekt R. Reinfussa zgłoszony na Walnym Zgromadzeniu w ZakO'panem, 1956 r.) i inne. Niektóre z tych projektów nie mogły być rea'lizowane przez PTL choćby z tego względu, że wymagały etatów naukowych, jakich towarzystwa naukowe, zgodnie ze swym charakterem, nie posiadają. Tak np. inicjatywę opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z opracowanymi w lonie PTL założeniami teoretycznymi przekazano Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN, a prof. Gajek został kierownikiem pracowni atlasowej i rerhkto- �J-ubUeusz prof. dra Józefr~ Gajku 21 rem Atlasu - nie z ramienia PTL, lecz jako etatowy pracownik Akademii. Również inicjatywę badań karpackich Towarzystwo odstąpiło IHKM PAN, widząc tam większe moiliwości finansowe i organizacyjne. Natomiast reedycję i edycję Dziel Oskara Kolberga udało się zatrzymać w Towarzystwie dzięki włąc~eniu jej w 1960 r. w państwowy plan millenialny. Wymagało to jednak długich przygotowań uświadamiających władze i społeczeństwo, czym dla polskiej kultury jest dzieło Kolberga. Prof. Gajek zorganizował coś w rodzaju biura prasowego PTL w Warszawie, którego celem było rozpropagowanie idei nowego wydania Kolberga i opracowania jego, dotąd nie publikowanych materiałów. Również pod €gidą prof. Gajka Towarzystwo z-organizowało badania terenowe we wsiach, gdzie działał Kolberg. Ich owocem była konferencja Kolbergowska w Jeleniej Górze (1954 1'.). Badacze, głównie młode pokolenie, dokonali na niej porównania monografii terenowych Kolberga z ob-ecnym stanem kul·tury ludowej na tychż,e terenach, Koncepcja wydania Kolberga rodziła się w długich dyskusjach, aż do ustalenia takiej formy, jaką dziś realizu·· jemy. Tom pierwszy tego wydawnictwa, Pi.eśni ludu polskiego, przygotowany przez Mariana Sobieskiego, ukazał się we Wr,ocławiu w 1961 r, z obszerną przedmową prof. Gajka, poczem w rok później nastąpiło przekazanie redakcj i do P0znania (1962 r.), gdzie do dziś pod kierownictwem prof. Burszty pracuje się nad dalszymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa. I znów uwaga nasza z po'staci pro£. Gajka prz'esunęła się na Towarzyst"vo i jego osiągnięcia, a'le właśnie za nim kryje się postać ówczcsnego Sekretarza Generalnego i Prezesa PTL. Na powyższych przykładach mnżemy prześledzić dwie cechy charakteru Józefa Gajku i ówczesnych Zarządów. Pierwsza, to umiejętnośf; podchwytywania twórczych inicjatyw, rokujących nadzieję rozwoju i realizowania ich silami PTL. Druga, to dbałość o dnbro sprawy, wyzbycie się wszelkiej małostkowej chęci monopo-lizowania akcji naukowych zai.nicjowanych przez PTL. Ilekroć okazywało się, że siły Towarzystwa są niewystarczające dla zroalizowania planów uważanych w PTL za słuszne i ważne, szukano instytucji, która mogła by poprowadzić i rozwinąć inicjatywę tu zrodzoną. Inicjatywą p~'of. Gajka było wydanie w serii "Prac Etno'10gicznych" monografii różnych narodów Europy. Ukazała się Etnogmfia Bnlgarii pióra Wakarelskiego i Etnografia Łotwy Pietkiewicza. Należy wyrazić tylko żal, że ta cenna seria nie była kontynuowana. Jeśli chodzi o podnoszenie rangi Towarzystwa na forum międzynarodowym, warto wspomnieć o dwóch konferencjach (obie połączone z Wulnymi Zgromadzeniami), które stały się wydarzeniem naukowym na skalę międzynarodową· Pierwsza z nich, to wspomniana już Sesja ZakopiaJi.ska, �22 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka w której udział wzięli i wygłosili referaty badacze-karpatolodzy Słowacy, Czesi, Rumuni i Bułgarzy i gd~ie narodził się pomysł międzynarodowych badań karpackich (obecnie działająca przy PAN Komisja Karpacka). Druga, zorganizowana z rozmachem przez prof. Gajka, to Konfereencja Pomorzoznawcza w Szczecinie (1960 r.) z udziałem badaczy niemieckich. Była ona, jak dotąd, szczytowym osiągnięciem Towarzystwa w tej dziedzinie. Późniejsze zapraszanie oudzoziemców na Sesje PTL miało już charakter racz'ej propagandowy i kurtuazyjny. Wybrałam tu tylko przykładowo część kierunków aktywności Towarzystwa, w których zaznaczyła się inicjatywa i ogromna praca organizacyjna prof. Gajka, ale jego rękę czuło się we wszystkim, co wówczas działo się w Towarzystwie. Ci, którzy wtamtych czasach współpracowali z Zarządem PTL pamiętają, jak każdego dnia, o każdej porze można było spotkać prof. Gajka w biurach Towarzystwa. Pod jego bacznym okiem wrzała tam praca. Uratowano z zagłady wojennej, skatalogowano i rozwinięto bibliotekę, skatalogowano i uzupełniano archiwum, nabywając m. in. całą rękopiśmienną spuściznę prof. Fischera, publikowano coraz to nowe prace w istniejących już i nowo tworzonych czasopismach i seriach wydawniczych. Wiele z nich redagował osobiście prof. Cajek (rekordowy był rok 1959, kiedy to wyszło spod prasy drukarskiej prz€szło 200 arkuszy). Finansowano prace bibliograficzne i publikowano bibliografie, itd., itd. Każdy gość Towarzystwa, czy to z Polski czy obcokrajowiec. stawał się gościem pp. Gajków, czuło się na każdym kroku głębokie zaangażowanie, identyfikowanie się prof. Gajka z Towarzystwem, które było dla niego nie tylko najważniejszą sprawą życia, ale ukoch:mym "dzieckiem", przy którego narodzinach w 1945 1'. był obecny i w którego rozwoju uczestniczył. Towarzystwo, jakeśmy to już mówili, jest rządzone kolektywnie. Każdy z członków PTL, a na pewno z cz10nków Zarządów i kierowników agend, ma swój wkład w jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie wszystko jednak idzie lepiej, jeśli istnieje prawdziwie zaangażowany i utalentowany organizacyjnie koordynator różnorodnych poczynań a takim koordynatorem był, w okresie swych kadencji w Zarządzie PTL, prof. Józef Gajek. Żeby ocenić jego wkład wystarczy podsumować pierwsze 20-1ecie - jest to niewątpliwie okres największej w dobie powojennej świetności Towarzystwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47683516bfd3b3cf34bdbd8d4f6b8af5.pdf a9e4f704d38264ed5b8cbc1747d9b333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1748 Title A name given to the resource W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .I0ZEF t. 69, 1985 BURSZTA W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie - "Lud". Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa, okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji. * Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul: turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna - jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź' nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton} Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od 1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa (1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii �4 Józef Bltrszta i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\" regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894), czy Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej. skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne badanie }udów na kuli ziemskiej). Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy, długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco. "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88). Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie (i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej. W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500 członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta- �w 90-LElCrE PTL 5 -,yowych. zwanych wtedy ludowymi. Oni to stanowili podstawę działalności oddziałów regiona'lnych TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach miejskich (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów i in.), choć działalność ich była zazwyczaj krótkotrwała. Zasadnicza działalność TL skupiła się we Lwowie. W ślad za powsta!1i~m organizacji, opartej tylko na składkach członkowskich, utworzono własne czasopismo w postaci kwartalnika "Lud". Organ ten stał się abak warszawskiej "Wisły", zwłaszcza po likwidacji tej ostatniej (1901) - głównym ośrodkiem publikacji naukowych członków TL. Do czasów I wojny światowej wyszło 19 roczników ,.Ludu". Na uwagę zasługuje także prowadzenie przez TL przed I wojną specjalnej serii wydawnictw etnograficznych . .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich autorów, jak, A. Chybiński, G. L. Gomme (tłumaczenie z r. 1901 głośnej jego pracy o folklorze), J. Schneider czy S. Zdziarski. Zauważyć należy, że gdy Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności w Krakowie (ta miała dział etnograficzny) mało interesowała się sprawami etnografii, to zasługa ośrodka lwowskiego dla :naszej dyscypliny staje się tym większa. To na łamach "Ludu" i prac etnogra.ficznych '1'1... odbijały się ówczesne kierunki w etnologii światowej, obok oczywiście oryginalnych prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać, że do r. 1912 nie było na ziemiach polskich jeszcze żadnej katedry etnografii czy etnologii. To właśnie Towarzystwo Ludoznawcze, mając oparcie organizacyjne w uniwerc;yteci~ ~wowskim, nawiązało już w pierwszym ID-leciu swej działa-lności żywe stosunki z 5-ciu akademiami, w tym w Pradze, Peszcie, Zagrzebiu i Petersburgu. Udział zaś w pracach Towarzystwa brali tacy ówcześni uczeni, Jak: J. Baudouin de Courtenay, S. Ciszewski. B. DybO'wski, B. Gustawicz. J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. Potkański, F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński. * W okresie międzywojennym Towarzystwo Ludoznawcze, nadal z siedzibą we Lwowie, choć było organizacją głównie regionalną, pozostało nadal jedynym ogólnopolskim towarzystwem etnograficznym. Utworzone bowiem w r. 1922 w Warszawie Towarzystwo. Etnologiczne nie przejawiło \viększej działalności i wkrótce zamarło. Lwowskie natomiast stało się bardzo aktywne i reprezentowało de facto całą polską etnografię i €tno10gię - prócz oczywiście powstałych pięciu uniwersyteckich katedr etno· grafij i etnologii (Lwów, Kraków, Poznań, Warszawa. Wilno). Osiągnięcia lwowskiego TL przypisać należy głównie jednej osobie, a to prof. Adamowi Fischerowi. Już w 1910 r. został On sekretarzem Towarzystwa a zarazem redaktorem "Ludu" aż do okresu okupacji, a 'vłaściwie swej przedwczesnej śmierci (1943). Był też zarazem skarbnikiem 'f L, �6 Józef B'UTszta bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud" t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen" ("Lud", t. 36, s. 57 - 77). A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok. 30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich i światowych. Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1 czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el" publikacji etnograficzno-etnologicznych i folklorystycznych z szerokiego świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':' dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych. A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho·· wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje. Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi: wschodnio karpackich grup etnicznych. Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski. T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii. Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak �W go-LECIE PTL 7 A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G. Pawlikowski, S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński. czy J. Z'borowski. * Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp<:mująC€go przecież szeregiem omówień, wystarczą na tym miejscu istotne przypomnienia. Po ciężkich pięciu latach okupacji doszło do reaktywowania organizacji pod już rozszerzoną nazwą: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Stało się to na 21. Walnym Zgromadzeniu w Lublinie 22 XI 1945. Byłym pracownikom UJK - J. Czekanowskiemu, J. Gajkowi - udało się przywieźć ze Lwowa dotychczasową substancję Towarzystwa w postaci biblioteki i archiwum. Do władz PTL weszli m. in. tacy etnografowie, jak. J. S. Bystroń, J. Czekanowski (wiceprezes), K. Dobrowolski, J. Gajek (sekretarz generalny), K. Moszyński (prezes), J. Obrębski. B. Stelmachowska, J. SWieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. Wznowiono organ "Lud" pod red. J. Gajka. Wówczas też z.aplanowano od razu szerokie, ogólnopolskie akcje badawczo-publikacyjne w postaci "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" oraz wznowienie "Prac i l'vlateriałów Etnograficznych' serie kont yn UO'.'V a ne do dziś oraz rozbudowane i zaprowadzone potel~l nowe. Właśnie działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należy do największych jego osiągniE;ć. Dzięki zwłaszcza inicjatywie i sprawności organizacyjnej prof. Józ€fa Gajka - na przemian sekretarza i prezesa Towarzystwa od 1945 r. od początków lat 60-tych ora, długoletniego redaktora "Ludu" - nie tylko wznowiono wspomnian2 tytuły dawniejsze, ale zaprowadzono nowe. Obok wi0,c naczelnego organu "Ludu", który należy do naj starszych w Polsce czasopism naukowych, gdyż w ju·bileuszu 90-lecia PTL ukazuj€ się jego 69-ty tom, obok wznowionej serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" liczących po wojnie 27 tomów oraz nowej serii "Prac Etno· graficznych" (tomów 10) - powstała również, p:)d redakcją (i kierownictwem) J. Gajka, niezwykle wzięta zarówno przez naukowców ja:,: i działaczy kulturalnych seria "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Wyszło dote!d - \v opracowaniu różnych specjalistów - 31 zeszytów, �8 Józef BlLTszta które wymagają wręcz wznowienia z racji ich ogromnego zapolrL~bo· wania. Nową serią wydawniczą PTL stała się "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, jedyny w Polsce organ poświęcony folklorystyce. Powstał on w r. 1957, a od r. 1972 ukazuje się w nowej szacie pod wytrawną redakcją prof. Cz. Hernasa i należy do najlepszych czasopism folklorystycznych w ogóle. W "centrali" PTL, mieszczącej się od r. 1954 - jak i zasobna Biblioteka PTL - we Wrocławiu, wychodzi od r. 1951 "Archiwum Etnograficzne" poświęcone pracom o charakterze materiałowym (dotąd to:nów 32). Tam tEŻ wychodzi od r. 1958 seria "Biblioteki Popularnonaukowej" (dotąd tomów 8). W ramach PTL już na początku podjęto przedwojenną jeszcze myśl kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych kraju w postaci "Polskiego Atlasu Etn<Jgraficznego". Rozpoczęto na podstawie kwestionariuszy opracowanych przez prof. J. Gajka - badania terenowe na terenie całego kraju. Akcję tę przejął i realizuje od r. 1954 Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Inicjatywie i sprawnej działalności Oddziału Łódzkiego prL tiJrof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. B. Kopczyńska-Jaworska) należy zawdzięczać względnie regularne ukazywanie się od r. 1959 rocznika "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęconego etnografii i folklorowi ziem Polski środkowej (dotąd tomów 24) Któż wreszcie nie wie o szczególnym i wręcz wyjątkowym wydawnictwie PTL, j,akim są Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. To właśnie PTL zmierzało już od roku 1945 do wznowienia dzieł tego niezwykłego etnografa i folklorysty polskiego i uzupełnienia tego wydawnictwa tomami opracowanymi z zachowanej jego spuścizny rękopiśmiennej. Myśl wydania tych dzieł przejawiała się stale w dziejach PTL po ostatniej w0jnie. Na konferencji w Jeleniej Górze (zob. "Lud" t. 42) w roku 1954 poddano analizie całość spuścizny O. Kolberga, dopiero jednak Uchwała Rady Państwa z 1960 r. umożliwiła przystąpienie do realizacji tego gigantycznego wręcz przedsięwzięcia, nie mającego analogii w żadnym z krajów. Wystarczy przypomnieć, że Dzieła wszystkie O. Kolberga, stanowiące głównie "zdjęcie" etnograficzno-folklorystyczne terytorium Polski sprzed 1772, obliczone są na 80 tomów, z których do dzisiaj opublikowano - za wsparciem finansowym Polskiej Akademii Nauk - 63 tomy, reszta znajduje się w stopniJwym opracowaniu w Redakcji w Poznaniu. Poza wydawnictwami, znaczenie PTL przejawiło się w organizowaniu szeregu ogólnopolskich konferencji naukowo-metodologicznych. W sytuacji braku w Polsce naczelnego Instytutu Etnografii, jakie istnieją we wszys~kich krajach sąsiednich, rola PTL w organizowaniu takich spotkali sŁa!a \: �W 90-LECIE PTL się wiodąca. Wystarczy wymienić takie, jak konferencja w r. 1951 w przededniu I Kongresu Nauki Polskiej, wspomnianą Konferencję Kolbergowską z r. 1954, konferencję karpacką z r. 1956 zajmującą się międzynarodową organizacją badań karpackich, czy Międzynarodową Konferencję' Pomorzoznawczą w Szczecinie w r. 1960. Dochodziły one do skutku przy współpracy istniejących pięciu katedr etnografii oraz muzeów - tak, jak to jest do dzisiaj. Od 10-ciu lat datuje się zgodna współpraca prL z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN. Kiedy się tak patrzy retrospektywnie na 90-letnie dzieje PTL nasuwa się spostrzeŻ€nie, że jego efekty zależą głównie od działaczy stojących na jego czele, ich inwencji, przedsiębiorczości, oddan~u się pracy sp:>łecznej itp. Tak było za czasów sekretarza prof. A. Fischera, tak za czasów, gdy na cze'le PTL stał prof. J. Gajek - a więc działaczy pracujących w "centrum". Tak dzieje się też dzisiaj, gdy sekretarzem generalnym jest mgr Antoni Kuczyński z Wrocławia. Jego to przedsięibiorczości i oddaniu się sprawie zawdzięczać należy realizowanie szeregu inicjatyw, m. in. wznowienie kilku zamarłych od lat serii wydawniczych przy nowym układzie zespołów redakcyjnych, stałe kontakty z 22 oddziałami regionalnymi PTL skupiającymi w sumie ok. 1200 członków. Żałować tylko należy, że nie wszyscy ze współczesnych etnografów włączają się w działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A ogólny dorobek naukowy i społecznopopularyzacyjny naszej nauki zależy od zgodnego i systematycznego współdziałania wszystkich jej form organizacyjnych: katedr uniwersyteckich, muzeów etnograficznych z parkami etnograficznymi włącznie, Komitetu Nauk Etnologicznych jako naczelnej organizacji naukowej oraz Zarządu Głównego prL z jego oddziałami regionalnymi. Aktualne dalsze informacje o działalności PTL znajdują Czytelnicy w każdym numerze "Ludu", także i w niniejszym, jubileuszowym. WY;BRiANA LITER'\. TURA J. Czekanowsk'i: Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud"·L 36' A. F i s c h er: Dziesięoiolecie ludoznawstwa polskiego 1914- 1924. lZc.;,awieni·e bi.blio.gralicznc), "Lud" ,t. 23: },!l24.- J. G aj ek: Prof. dr Adam Fischer, ..Lud" t. 36: 19'ł6 - J. G a j·eJk: Roln Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnograHi w latach 1945-1955, "Lud" t. 43: 1958. - O. Gajkowa: Histo"ia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciqf]'U siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51: 1-966. - K. Z aw i 's t -ow j c z - A d a m s k a: por"kie Towurzystwo LlI.do.znawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju. "Ll.d'. 1946. + 5H: 1,g.75. �..Józef Burszta THE NINETIETH ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (PES) There is a pleasant, commonly accepted custom of celebrating regular anniversaries of the existence and activity of a given institution - the tenth, twentyfifth or hundredth. On such an ocasion the road passed over is reviewed, more significant achievements are emphasized, defects are pointed out, and new horizons are designated. It has been already an established practic.e to mark each tenth anniversary of the Polish Ethnological Society in its organ - "Lud" (People). Precisely - in 1985 the Society is celebrating its ninetieth anniver· sary, this is therefore an occasion for historical pondering. On the occasion of former anniversaries of the PES some comprehensive presentations of the historyand role of our social and scientiiic organization were published in "Lud" {see: the list of more important publications at the end of the present article), and as the PES members in ten years will celebrate the hundredth anniversary which will constitute an exceptional occasion for comprehensive discussions and summing up - hen: i.e. will limit ourselves to some recollections and general reflections. The coming into being of a scientific society is always a signitican t cultural fact. It means the converging of a certain number of people around the fulfillment of common goals, and assuming definite organizational framework (statute) on the background, however, of broader social economic or political conditions and in the current of given intellectual trends dominated by ideological ones. Our organization was founded in Lvov in 1895 after a few years of endearvors to obtain per·· mission form the partitioning state authorities. It assumed the name of the Ethnological Society. Among the Polish social and scientific soci€:tieJS it was - which is significant - one of the earlies and in an:,' case not late in Europe. Admittedly, there were in the West considerably older societies of that nature, such as: the French Societe Ethnologiqur:· (1839), English Ethnological Society of London (1843), or the American Smithsonian Institution in Washington (1846). Of earlier origin was also Russian Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Anthropology, and Ethnography (1863); and in the German Reich even two societies !(1869 and 1870), one of them concerned with ethnology and pre-history, the other with anthropology and etnology (similar societies �W 90-LECIE PTL 11 were established at that time in Italy, Great Britain and the United States). All of them, however, had the character of national societies. When, however, the creation of our Ethnological Society is compared to other societies of an analogical character - one could say - regional, then the Lvov Society is almost a contemporary of the Wrocław Schlesische Gesellschaft fUr Volkskunde (1891), or Schweizerische Gesellschaft fUr Volkskunde (1896). The creation of ethnographical (ethnological) societies was, consequently, an all-European and world-wide phenomenon, resulting from the fulfillment of goals set in front of a nearly established discipline directed at the examining of the culture of a people and peoples (that is why on one hand ethnography defined in Ger· many also as Volkskunde, and on the other ethnology orientated toward", the general examining of peoples in the world). Our organization assumed the name of Ethnological Society. The name roughly corresponds to both the mentioned disciplines - ~~tnography and ethnology - with the domination of the former: research on the culture of one's own folk. The general goal was defined by prof. .'\ntoni Kalina - a founder, together with a group of outstanding can, temporary intellectuals, of the Society, its first long-term president. eminent Slavist and linguist - in the following way: "Today, when the slogan of the p e a p l e, its education, improvement of its material existence are common, we should start building from the foundation and that is the cognition of that people, its life and character" ("Lud", \'01. I, p. 13). Kalina supplemented the ideological declaration in 1897 at the General Meeting of the members with these, many others, words "For the national interest of great significance is the cognition of ethnic boundaries of the Polish traits, whereas for economic interest the i.nvestigation on whether and to what extent the Polish people were prepared for industrial work" ("Lud", vol. III, p. 88). Consequently, two problems were advanced to the forefront in the ideology of the Ethnological Society: scientific-cognitive and social-economic. Both of them concern the people, especially the peasant class: the cognition of that people in its regional and ethnic forms and raising it - in accordance with the positivist slogans - to () higher cultural and economic level. That occured in a situation where on one hand the first peasant (and worker) political organization came into being, and when - on the other hand - there were implicit and explicit endeavours of the intelligentsia to restore Poland's independence. While in accordance with the neo-romantic ideology, which was gaining ever greater appreciation, peasants were to constitute the basis of the nation. and their culture was to be identifi.ed with the Polish national culture. The cognitive regard was dominant in the Etnological Society's acti- �.J ózef f3nrs.zta vity. The Society numbered in total - in its period during the era 0~ partitioning - about five hundred members, both eminent higher schooi professors, museum employees, etc., as well as teachers of secondary and primary schools, the latter called "popular" at that time. It was precisely they who constituted the basis of the activity of the Ethnological Society regional divisions in Galicia. Seven of such divisions were founded in urban centers (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów, etc.\, although their activity was usually short-lived. The basic activity of the Etnological Society was concentrated in Lvov. Following the creation of the organization based exclusively ·)n membership fees a society organ - the quarterly "Lud" was founded. That periodical became - next at Warsaw's "Wisła", and especially a:tel' the liquidation of the latter (1901) - the main center for scienti:t'2 publications of the Ethnological Society members. Nineteen annual setCi of "Lud" were published before World War L Already in 1909 that series numbered seventeen items, including such athol'S as A. Chybinski. G. L. Gomme (a 1901 translation of his outstanding work on folklore), J. Schneider or S. Zdziarski. It should be mentioned that since the Anthropological Commision of the Academy of Science and set in Krako·..• : (it had Ethnographic Department) was little interested in the problem,:; of ethnography, then the merits of the Lvov center in regard to our dl.-icipline were still greater. It was on the pages of "Lud" and ethllogr3pic papers of the Ethnological Society that the contemporary treJ~ds ~:~ world ethnology were reflected in addition to and, of course, in additi!jl1 to the original achievements of Polish scholars. It should be remembered that before 1912 there was not on the Polish land any university department of ethnography or ethnology. It was precisely the Ethnogrc"phical Society, which the organizational support on the part of the Lvov University started already in the first decade of its activity an intensive cooperation with five academies, including Prague, Pest, Zagreb. and Petersburg. Whereas active in the Society were such contemporary scientists as J. Baudouin de Courtenay, S. Cisz·ewski, B. Dybowski, B. Gustawicz, J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. PotkaJ1ski, F. Romer, J. Świętek, S. Udziela, or R. Zawiliński. In the period between the wars the Ethnological Society, still based in Lvov, although still mainly a regional organization, remained, ho",,'evel', the only all-Poland ethnographic society. For the Ethnologieal Soci~ty, created in 1922, did not operate on a greater scale and soon died out. Whereas the Lvov Society became very actiVe and represented de Iacto the whole of Polish ethnography and ethnology - apart from the five established university departments of ethnography and ethnology (Lvov, Kraków, Poznań, Warsaw, Vilno). �W 9O-LECIE PTL The achievements of the Lvov Ethnological Society should be attributed mainly to one person, namely professor Adam Fischer. Already in 1910 he became a secretary and, simultaneously, and editor of "Lud" till the World War II occupation, and in fact until his pre-mature death (1943). Ile was also the treasurer of the Society, the librarian of the library he built himself the in the capacity of an Ossolineum employee, later (since 1924) as professor of ,ethnography and ethnology at the University J. K. in Lvov. He was the author of many basic ethnographic books, such as Lud polski (The Polish People), Ruthenians, Palabians. Lusations, and a lot others; he began also work on the ethnography of the Czech country, Slovakia, and Yugoslavia (see: "Lud", vol. 36: 1946, pp. 6 - 18. et J. Gajek). Professor J. Czekanowski was also right when he wrote that the Ethnological Society "is an emanation of Fischer's individuality" and "the Society owes almost everything to his extrem'2 activity. Only due to it the Society would endure great traumas brought about by the catastrophe of two horrid wars" ("Lud", vol. 36, pp 57 - 77). A. Fischer was - as it was already mentioned -an editor of "Lud" for about thirty years. He was the spiritus movens of that organ regarding the organization of its articles, reviews, reports, and discussion;> on European and world publications. Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929, among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi<; contacts with O. Kolberg, the eminent, Czechoslovak folklorist, which were by means of correspondence. In this volume there are 66 reviews and articles about ethnographical-ethnological as well as folklor publications all over the world, including 48 written by Fischer himself from seven European languages. Fischer maintained the contact with the European science through a well-organized exchange of "Lud" with foreign magazines and institutions. All publications from that source, he included in the Library of the Ethnological Society which has survived till contemporary times. A. Fischer also the founder of the Association Archives. It survived till after the II World War in the form of 398 folders and the Fischer's correspondence comprised as many as forty two items. It is worth stressing that A. Fischer established a new editorial title for larger works - "Ethnographical Works", naturally, as the editor. In the years, 1934 - 36, within the framework of this series five works that dealt mainly with the ethnography of eastern-carpathian ethnic groups, were published. Earlier, the Society continued, as it used to before the I World War, to publish and sell "own publications" on its own account. The 1929 list �14 Józef Burszta of those publications has already thirty four items of such authors as S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyni€c, W. Klinger, K. Koranyi, L. Krz~r:i••icki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski, T. Seweryn, T. Witort, J. Zborowski, here the very best people of Polish ethnography. The members and/or co-partners of the Society were in the period between the wars, apart from those mentioned above, such scholars as A. Bachmann, K. Badecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski (president of the Society from 1926 to the times after the II World War), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G, Pawlikowski, S. E. Radzikawski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. VrtelWierczyński, or J. Zborowski. The situation of our Society, its achievements and role during forty years of the Polish People's Republic are known to the older generation of ethnographs and folk culture lovers from their own experience, and for most of them - from a close participation in the works of the Society. To the younger generation which has numerous publications to look into, some significant mementos will be enough. After five hard years of occupation the organization came back to life under the extended name - the Polish Ethnological Society. It happened at the twenty first general asembly in Lublin on November 22nd, 1945. Two former employees of the J. K. University in Lvov, J. Czekanowski and J. Gajek managed to bring the Society's essenCe in the form of Libraryand Archives from Lvov. The management board of the Polish Ethnological Society consisted of such ethnographs as J. S. Bystroń, J. Czekanowski (vice-president), K. Dobrowolski, J. Gajek (president genefial), K. Moszyński, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. Swieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. The "Lud" (People) was printed again, the editor of which was Gajek. A plan was made to take wide-spread and ,all-Poland publication-research actions in the form of Polish Ethnographical Atlas, the Atlas of Polish Folk Costumes, and continue "Ethnographical Works and Materials" - still continued and developed and also later new series. It should be stressed that the publishing activity of the Polish Ethnological Society is one of its greatest achievements. Thank to, especially, ideas and organizational ability of prof. Józef Gajek - alternately secretary and president of the Society from 1945 to the beginning of thp 1960s, and also of long standing editor of "Lud" - not only mentioned titles were reprinted but also new were printed. �W go-LECIE PTL 15 Apart from the main organ "Lud", which is the oldest ethnographicperiodical in Poland, this year - the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society - the 69th volume of "Lud" is being printed together with a reprinted series of the "Ethnographical Works and Materials" (after war it had 27 vols.), and also a new series "Ethnolographical Works" (lO vols.). Under editorial supervison of J. Gajek an outstanding series has been established "The Atlas of Polish Folk Costumes". Up to now, thirty one items by various specialists were printed and they need to be reprinted as quickly as possible. A new editorial series of the Polish Ethnological Society is "Folk Literature", bimonthly, the only organ devoted to folklorization in Poland. First time it was printed in 1957 and since 1972 it is in the new get-up and edition of prof. Cz. Hernas, and belongs to the best folkloristic periodicals at all. In "center" of the Polish Ethnological Society - and rich Library of PES - in Wrocław, since 1951 "Ethnographical Archives" is continuously printed, devoted to works of material character (up to now 32 volumes). There, also, a series of "Popular-Scientific Library" has been printed since 1958 (up to now 8 volumes). Within the Polish Ethnological Society, at the beginning, they made steps to elaborate cultural events in the country in cartographical form of the "Polish Ethnographical Atlas" (pre-war idea). According to J. Gajek's questionnaries, the research actiones were undertaken all over Poland. The actions have been continued by the Institute of History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences since 1954. Thank to initiative and activity of the Łódź Ethnological Society (prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. Kopczyńska-Jaworska), almost regular editions come out of annual "Łódzkie Studia Etnograficzne" (Łódź. Ethnographical Studies), devoted to ethnography and folklore of the middle regions of Poland (up to now 24 volumes). Who does not know about a specific and simply outstanding edition of the Polish Ethnological Society, namely "Complete Works by Oskar Kolberg". The Polish Ethnological Society precisley made steps since 194;') towards republishing the mentioned works by extraordinary Polish ethnographer and folklorist, and supplementing them with volumes composed from his post-hurnous works. After the last war (World War II) the idea of publishing the works was all time alive. At the conference in Jelenia Góra (see: "Lud", vol. 42) in 1954, they analized all Oskar Kolberg's works (post-humous), but only the People's State Council re- �16 Józef Burszta .solution from 1960 enabled to start to realize simply this gigantic undertaking, not comparable in any other country. It should be remembered that "Complete Works by Oskar Kolberg", constituting mainly ethnographical-folkloristic "picture" of Polish territory before 1772, are ,estimated eighty volumes, and from which sixty threeare already published by now - thank to financial aid of the Polish Academy of Sciences - and the other volumes are being elaborated in the chief Editorial Office in Poznań. Besides publications, the significance of the Polish Ethnological Society was showed by organization plenty of all-Polish scientific-metodological conferences. Whereas, there is a lack of general Institute of Ethnology in Poland, which exist in all neighboring countries, the role of the Polish Ethnological Society in organizing such meetings became leading one. It is only needed to remember the conference in 1951, the day before I Congress of Polish Science, already mentioned the Kolberg Conference in 1956, dealing with international organization of Carpathian Studies, or the International Pomeranian Conference in Szczecin in 1960. All of them were realized with help of five existing departments of ethnography and museums - as it is up to now. For ten years, has been noted good cooperation of the Polish Ethnological Society with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. Within the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society. retrospectively, aU results are remarked mainly by ideas, initiativeness. and social work of the leaders of the Society. It was observed in times -of the secretary, prof. A. Fischer, as well in times when the head of the Polish Ethnological Society was prof. J. Gajek - leaders working in "center". Today, is similar, when the secretary is Antoni KuczY!'lski, M. A. from Wrocław. Thank to his initiatives and engagement in the work, plenty of projects are being realized, for example, a reprint of old editorial series under ned editorial supervision, continuous contacts with twen ty two regional departments of the Polish Ethnological Society, totany with the membership of 1,200. Only we should regret that not aU of contemporary ethnographers do not join the Polish Ethnological Society's activity. However, all scientific and social heritage depends all consistent and systematic cooperation of aU its organizational forms: university departments, ethnographical museums with ethnographical parks, the Comittee of Ethnological Sciences as the leading scientific organization and the authority of the Polish Ethnological Society with its regional departments. All current news about activity of the Polish Ethnological Society .readers will find in each issue of "Lud", also in this anniversary one. �W 9O-LECIE PTL 17 References: J. C z e k a n a w s k i: 25 years of "Ethnologioal Society", "Lud", vol. 36, 1946 - A. F i s c h e r: Ten years of Polish ethnology (bibliography), "Lud", vol. 23, 1924 - J. G a je k: Prof. dr. Adam Fischer, "Lud", vol. 36, 1946 - J. G a j e k: Role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955, "Lud", vol. 43, 1958 - O. G aj k a w a: History of the Polish Ethnological Society. Its beginning, development and significance within seventy years, "Lud", vol. 51, 1966 - K. Z aw i s t a w i c z - A d a m s k a: The Polish Ethnological Society. Heritage. Activity, perspectives of department, "Lud", vol. 59, 1975. 2 Uw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36adb8d5f9e541f46c450b6672ee79bd.pdf bf5aa190a21316e0fbbdbee8c7a642b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1883 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1747 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.423-428 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści T. STUDIA Jean-Fra:nl;oi.' Go ..;.'3 i a u x, Etnologicz!le dwobtosci Francji ' BarbarCl L c Ś, Religia i jej symbole Katarzyna K a n i o \V S k n, Tradycja metodo.logiczna powojennej etnografi! p(~bkiej a ewolucjonizm Hanna C z e r w i ń s k a, Cza . ; świcltcczny w tradycyjnej ku.Jturze ludowej A'ndrzcj R o m a n o w . ; k i, Indianie Nawaho jako przykjad intensywnej adaptacji kultuf'.lIvcj II. ARTYKUŁY 51 71 89 I ROZP!Ł<\WY K.Jrl..;tanty S y III o n o l e w i c z - S Y m mo n s, Między hi.'3toriozofią a naukami ~połecznymi - .'itudia porównawcze nad cywilizacj.ami w Stanach Zjednoczonych (1940 - 1[ł80) l\Leczy.'ilaw T r o jat'. Krtlcvipocg cst0l1.ski epos ludowy K.Jic S i !11 i c z i jew. Kobieta-h,ljduk w poezji ludowej Słowialn Południowych :Y'Jllizjusz C z u b a l a, O ludowym leczeniu gliną w Pobce R\',sz<1l'd K it n t o r. Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje I[L MATER[AŁY 3 15 121 139 165 181 197 I DYSKUSJE ""L'i,sa C z a r n o c k a. StoWc\l'zy~zl'nia mlodzieży wiejskiej na wsi ukr,lifJskiej \\' II połowic XłX w, - ,na poczqtku XX wieku L'anciszek S i e l i c k i. :\negdoty o narodowościach i wyznaniach w b, powiecie wilej-;,kim Wojciech S a d o w s k i, Rzeźba św. Antoniego od Maciejewskich jako symbol [o.sów prze~iedlellców zza Buga 3:cfan A I e k .sa 11 d r o w i c z, Noworoczne ,.wymiatanie biedy" w Chrzclchówku i okolicach Lc:on S k r z y p c z a k. Materiały do etnografii Chojna nad Wartą .\[ariu.sz B a u m a n n, Tradycja ..;zutka ludowa ludowa kultura art y;;tyczna 217 225 244 250 2'52 267 �424 Spis trdci IV. RECENZJA T,ijekoztato bibliografia " varo.'iok n~prajzi-'lntruV.llogiai kuLll~l'i~I!WZ ('·l'd. Z. Fcjo.s, P. Niedern1i.illel')J 1982 (R1):lzard I{(lłlto~') Bachtin. Dialog. J<;zyk. Literat·ma, 1!}83 (Wojciech BtLr:;zta) N. A. Begradze. Oczerki po agroetllografii Gruzji. 1!}82 (Edward l'ie/.ra:;:::ek) G. P. Snesariev, Chorezmskijc lL'gendy kak i"loczl\ik po i.'; t tll' ii rcligiznych kullow Srednej Azii, 1983 (Wojciech L)Jsiak) N. A. Lawol\en, Karel.'ikie Narodnyje z<lgadki. 19!12 (Wojci<'c!l L)JsIClk) . Ru.s:;kije epicze.;kije piesni Karelii. 1981 (Zbig1tiew /(lLbink) S. N. Azbelew, btCJ,rizm bylin i :;pecifik,\ folkl,)ra, 1982 (Wojl'iech L)Jsink) Narodnaja kultura i byl BeJarmau. Tezisy dokjadau. 1982 (FTCIIH'is:::<'k Sielick.i) Belaruski ;lwrodny teatr, 1983 (Frallci:;zek Sielicki) Legendy i padanni. 1983 (Francisz<'k Siclickil By.lg<lt'.;ki namdni pesni ;,;ybr<ln i ot bratja :vJ.iladinowi, 1981 (/\oil' Simic:ij<,w) Makedonski peczalbarski narodni PCS:li. 1979 ({(o/e Simic:::ijew) . Makedol1ski pe,'mi za narodno-o.'ilobodutelnata burba, 1980 (l";'oil' Si.miczijCl,v) Narodne pesmc makedonski Bugara, 1980 (Ko/e Simiczijew) . Momci,lo Zlatanović. Narodno pes'l1istwo .]uzne Si'bije, 19!1Z (l";:ole Simiczijew) HaLidża Krnjević, Ziv: pa! imp,.;psti iii o u..;menoj poczijj. \980 (Kok Simlczijew) (Ryszard Kantor) . Kantor) 2&2 28.) 235 288 290 292 2~3 296 2(11 293 302 ~lO;j 303 :31'; :jj5 :3l1 :318 3": 324 32':) 328 Wspomnienia () Ignacym Solarzu ..Chrzestnym", opr. Zona Micrzwił1ska-Szybka, 1983 (Ryswrd Kantor) . Janusz Zdeb:;ki, Cmentarz zaslużonych w ZakopclTlem. Przewodnik biograficzny, 1983 (Ryszard Kantor) Kapliczki, figury i krzyże przydrożne n,1 terenie diecezji tal'l1owskiej, 1983 (Witold 21.9 281 :312 Izabella Jost, O:iadnictwo kaszubskie w Ontario, 1983 (Rlls:::ard /{cl.lIlorl . Dzieje Polonii w Ameryce Ł'lCiń.'ikiej, 1983 (Ry:;zarLl Kantor) . Gabriel Brz<;k, Benedykt Dybowski - życie i dzido, 1981 (AI!/(Y/li l\.tLCZ]Jli.ski) Anna Łajming, Mlodość - W.spomnienia, 1980 (Antoni /{uczyliski) . Zbigniew Wójcik, Aleksander CZek<lIlOWs.ki.Szkice o ludziach. n<luce i pl'L'ygodzie na Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) . Ksi<;ga humoru ludowego, red. D. Simonides, 1981 (Władys/aw Henr/zel) Edward Kolodziej, Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918 - 1939. Studia nad polityką emigracyjną II Rzeczypospolitej, 1982 (Ryszard Kantor) W"pomnienia chłopów pow . ;tańców 1863 roku. opr. E. Kozłuw.'iki. 1983 (RlI:;zard 2,.) 2., :)00 .,Culture Populai-rc Alban<lisc" (Edward Piet raszek) Ion Vladutiu, Creatori contemporani din Romania, 1981 (Barbara 13azidieh) P.oI.,ko-rmyj~kie związki .'ipoleczno-kulluraJne na pi'zl'lomi(' XIX i XX wieku, 1980 (Antoni Kuczyński) Kazimierz Dopier.ala, A'dampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków \V Tureji. 1983 2i3 Przewoźny) 330 332 333 V, KRONIKA Jan Amost Smoler (Kazimierz Fedyk) Jubileu.,;z 50-lecia pracy naukowej dra Stanislawa ro~~ 335 Bla.'izczyka (Zbigniew To- ~ �425 Spis treści XII EUl'opej.-;ki Kongres Socjoiogii Wsi (Edward PietraszekJ Komisja F'uturologii Mi<;dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych (Commission on Futurology IUAES) (Edward Pletraszek) . Sesja naukowa Ill. Orga'nizacje po1onijne a toż:.-;amość narodowa zbiorowości ernig'racyjnych (Ryszard KaiLlor) Seminarium nt. Charakter narodowy Polaków a różnice międzyzaborowe (Rysza rd Kantor) 349 3'51 354 20-1ecie SiKKT-PTT1K im. Wincentego Pola w Poznaniu (Adam Pol) Zydzi w Tarnowie - wy:;tawa muzeaina (Adam Bartosz) . Etnograficzne wystawy cza.'iowe w 1982 r. (lWOIUt Grze/akowska) Konferencje, zja;cdy i inne spolka~lia uwzględniające problematykę etllog.raficzn'l w 1981 r. (Gra::lIna Ewa Karpi7iska) . Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za ()kre.'i od IX/I982 do VIII/1983 {Antoni 347 Kucz1l1iski) 357 358 363 3'88 391 Protokól z 59 Walnego Zgromadzenia Delegatów P11L. Łańcut, 9. - 11. IX. 1983 1'. (A. J. Gerlach-Ktodnickal Uchwała 59 WZD PTL Wykaz zagranicznych dziel zwartych Biblioteki P~L we Wr·ocławiu za lata 1981- 1933 (A J. Gerlach-KŁodnickal ~Iagi~teria, doktoraty i habilitacje z zakre.-;u etnogmfii (Maria Niewiadomska) VII. IN 398 101 402 405 l'vLEMoORIAJvl Kazimiera Zawistowicz-Adamska (MaŁgorzata Miroslawa Kwiatkowska-Jastrzębska (J. G.) Julian Ranula (Antonina Lubecka) Aleksander Ole.>nczuk (K. M.) GoUcka-Jablo'ńskal 415 417 419 4122 �Contents I. STUDIES Jeall-FTaJ1~ois G o c; s i a u x, Ethnological Duality rYf FTance Barbara L e ś, Religion and Its Symbols Katarzyna K a n i o w s k a, Methodological TradHion of the Post-War Polish Ethnography and Evolut.ionism Hanna C z e r w i il s k a, Holiday Time in Traditional Folk Culture A,ndrzej R o m a n o w ski. :'olavajo Indians a>' an Example ()f Il1'terhive Cul,turaI Adapta1ion II. ARTICLES, MATERIALS. 51 7l ag PAPERS K(YrJstanty S y m o n o I e w i c z - S Ym m o n s, Between the Philo.sophy oj' Historyand Social Science,;, Comparative Studie,; on Civilisation." dl the United States (HJ40 - HJ80J Mieczysław T r o j ,a !l, Kalevipoeg ~ an E"tcmian Folk Ep(.lI' . Kole S i m i c z i j e w, A Women-Haidukin Folk Podry ol' Southern Sla\'s165 Dionizju.sz C z u b a I a, On a Clay Folk Treatment in Poland Ry,;zard K a n t o r. Ethnographic Research on Poli,;h EmigJ'<lnb, Fact:- ;end Propositions Ill. 3 15 121 139 181 197 DISCUSSIONS L,I1'!:,a C z a l' n o c k a. A.c;,,;ociation.c;of V!ll,lge- Youth in the Country ol CkraitlL' in the Sec(md Part of the 19th Century ,wd ,It the Begirl'li!lg 'If the 20th Century Franelszek S i e l i c ki. Anecdotes on N,\tionalitie,; and Cn·pcL; iiI Ihe Former Wilejka County Wojciech Sad()w.-;ki. St. Antoniu.-;-Sculp1ure. fl'llm 1hl' Family .,,1' :Ylacie'jL'\\'l.Ski a.-; a Lot Symbol D[ PCL;(H1.-;Di.splacl'd from B"!lillCj Uw Bug River Stl'f,lIl A,le k,; CI 11 d l' I) w i c z, :'olL'WYear', .,Di...;tl'C.,,-Sw(·('pillg" .ll Chl'Zq("J<J\vki) a!ld the :'oleighbourhl)od Leoll S k r z y p c z ak. Materiab for Ethnography of Chojna ,Ii :hc \Varta River :YIariu"z B a u m,) n n. Tradition - Folk, :\rt - F'1)lk" /'\1'ti..;{](' Cu11ure 21, 22.'> 2-104 250 ~,'>2 267 �427 Contel2.~ lV. fU:VIE\,A.'S bibliog.!"~lLa tI varo:-o;\. noprajli-an.tro;pol().g~c'ri ~:lllató~ah,)7. irl~d. rejós, P. ,\)il'c1vrmuiil'l"l, 1982 (Rus.:·(ll'c/ KantaT) Bachtin. Dialog. Jt;zy.k. Literatura, ElB i WOJcieciz lJur,,;:ln) N. A. Begradzl'. Oczerkipn ag·roetnO'graf,j.i Gru7;ji. 193:2 If:crward Pletras.:ekJ G. P. Sill'Sariev. CIHl!"l'zm.'·kijc logc'ndy kak i<toczni,k P') .>toriir'eHgiznyeh kultnw Srl'dlll'j ,\l.ii. 1~B3 (Wojciecli Łysia.k) N. A. Lawo1ll'n. Karehkie .Nilr(l-tinyjl' za.gadki. 1'1'82 (Wojciech Lysiakl Ru"k·ijc epiczcs'k ij,p piesn i Ka reli,i, 1981( Zhipniew K[lbiak)282 S. N. Azbell'w, Ist()'rizm bylill i ",pl'ci'fikil fnłklora, 1982 liVojciech L·ysiak). )I::lrodnilja kullura i nyt Belaru'-<au. Tezisy dokjadau, Hl82 (Francis:;ek SieTaje~()ztatu Z. !i.eki) 274 277 27'9 281 284 285 Belaruski narodny teatr. 198:l (Francis:d( Sielieki) LiC:gor1.dyi pildanni. 198:J (Francis:'ek Sielick!l Bylgarski nar,ndni pesni syl>rani ol bra-tja Miladinowi, 1~81 {Kole Sim"iczijew) Ma.kedoń,;'ki peczal'ba'rski narodni pesni. 1979 (Kole Simic:ijew) l\Iakedonski pesni Z;I narodno-o,;,lu'b(}dutelnala borba. 1980 (Kole S-imi.cz'Źjew) r\arodne pesme ma'kt'd0'l1ski Bugara, 1,9<,:0 \Kole Sim'ŹCzijew) .:vIfJ!11i<iloZla'tanović. Narodn0 pesnistwo JUŹllO SI'bije, 1982 (Kole Simic:.ijew) Hatidb Krnjević, Ziv.j pali-mpsesli j,!i mrncnoj pocziji, 1980 (Kole Simic.:ijew) (Hys:ard 1983 296 297 298 308 Kantor) 312 ..Chrze ..;tnym". ed., 1983 (Ryszard I'~alltol') .;,uu . ;z Zdobski. Cmentarz za . ;!uż<>nych (n!is:arc/ figury (Witold 314 319 321 324 326 328 o 19!1ilcym Solarzu 1ge:l 306 w Turcji. Kantnr) W ..;pomnienia lWY, 293 i XX wie- Osadnictwo kas.zubs·kie w On'ia'rio, 1983 (li.yszarr/ Kantor) Brzęk. Benedykt Dybowski - życic i dzieło, 1981 (Antoni Kuczyński)317 ,\:::1<\ Lajming. Mlndość - Wspomnienia, 19·80 (Antoni Kucz)j11.skiJ Zi}igniew Wójci·k. Aleksander Czekanowski. Szk,icc o ludzi,wh. na'uce i ,przygodzie nil Syberii, 1982 (Antoni Kuczyński) K.,ic;ga humoni ludowego, D. Simonide.s, cd., 1982 (Wladuslaw Helldzel) . E:ó""ard Kolodziej. Wychodźstwo zarobkowe z Pols'ki 191 (l - Hl:l9. Studia !Jad politykil emig'racyjn;) II Rzeczypo,politej, 1982 (Rys:ard Kantor) W"pomnienia chłopów piJw.stańców 1863 roku, E. Kozlow.,ki. ed.. 1983 (Ry- '';:dpiiczki, 290 292 302 Ba:ielich) Jo-l. s:ard 2811 300 ,.Culture Populain' Albanaise" (Edward Pie~ras:ek) Ion Vladutiu. Creatori contemp(}l'ani din Roma'nia, 1981 (Barbara Pol,;ko-,rosyjskic związki s;połeczllo-k,uHurillne na przełomie XIX ku 1980 (lIntoni Kuczyński) KJzimierz Dopie.rała, Adampol-Polonezkoy. Z dziejów Polaków flabella Gahr;cl 1273 Zofia Mierzwil1ska-Szybka, 330 w Zakopanem. Przewodnik biO'grafi- Kantor) i krzyż(' 332 przydrożne na terenie diecezji tarnow,;kiej. 1983 Pr:ewo£nJj) 3;l3 V. CHRONICLE .,d:: Al'1I0 •.;t Smo!cl' (Kazimierz :jO:h Aniver..;ary of Scientific TOr01!ski) Feduk) Work 3'35 oE dr Stani.'law Blaszczyk (Zb'igHiew 345 �428 Contens 121h European Congress of Sociology on the Country (Edward J>ietrrtszek). Comm.ision on Futurology IUAES (Edward Piet raszek) . Scientific Conference on the PQlish-Foreign Org.unizati·oll and the Natirmal Identity of Emigrant Community (Ryszard [{an/or) Semunaor on the Nationul Churacter of Polc.~ and their !ntersec!c)ri;t1 Differences (Ryszard Kantor) 2{)th Aniver..,;ary of the Wincenty-iFoJ -- A'is[Jciation SKKT-PTTK ill PoznaJ'l KAc/am Pol) (Gra:::yna :34g :3.'») ,3:H :).')7 Jew.s in Tarnów - Museum Exhibition (Adam Harto!!z) Ethnographic Temporary Exhibitiom Organized in 1982 (lWOIII/(/ Conferences, COJlgres:ies and other Meetings on Ethnographic ]981 :>+7 Ewa :3.,)3 Crzeiakowska) Karpi/iska) :3ol! Report on the Activity of the Cou'ncil-Boarc of tlw Polish Ethnograpl11'r's Society in thePe'riod of September 1982-August 1983 (1lIlWI/i Kw'z!/Ii!!ki) Proceeding of the 59th General Meeting of the Deiegatc':i ol' the [,cJ!i.sh Ethnographer's Society - Łallcut. September 9 - 11. 1983 (A J, (;crlu('h-Klodnicka) Re.~oluti,on of the 59th' Generul Meeting Df the Delegate.'; (Jl' the Pol'i.,h Ethnographer's Society in Łańcut, September, 198:3 New Book, Purcha.~ed by tIll' Libl',U'y of the Polish Ethllogr<lpill'L".s Socil'ly in WroClaw in the Yea]','i 1981 - 198:3 (11. J. GC'riocit-I<loclnic!w) Ma.sier's Thesis, Docior'" Di.s;;erta1ioll and Exam.'i (>/uaJifying f,,)' A.'i.o;istani-P)'ofl\ssor,'ihip in tlw Domain of Ethnography ilV!nriu Nicu:iurlol7lskn) VI. :Jt>3 I-'roblcm.~ in :)~<) 'J':)8 ,;01 ·;U:? .,1).') IN ME:vl0RIA:\! Kazimiera Zawistowicz-Adarnska (Ma/gorza/a Mirosława Kwiatkowska-Ja,~trzęb.'ika (J. G.) Julian Hanul,a (Antonina LHbecka) AJeks;lIlder Ole.'izczuk (I<. M.) . \~~, .......... -.•. -#/ (;o/icka-Jnhlmisk(/) ';19 +22 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49e584012d8995beecd99c4918497ba8.pdf 24c00669002c28c69a20c73112c48209 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1746 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.415-422 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 6B, 19B4 VI. IN MEMORIAM KAZIMIERJA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (lB97 - 1984) Pogorzeb [pI'ofes.<Ju·Ka.oin.ie,ry Za wi;.s·towi,c.z-Ada.'mskicj odbył ,;;ię dwwua:s'l-ego 1ipca 19Bł T., prawie w ,sauno .połudJ]iJe. ad 'k1Uk,u wi IW Ladzi :pa.now:ały UiIJ3.ły i fala .g.o.rąca palralliŻJow.ala miesz,kaJ'tców odwy'ikłych ood 'u;pałÓ'w po ,d'1wgich tygodniaC1h ziunna·. Skupieni ma Sl-arym CmerJ]taJflz'Uodruchowo l&zuJka.liś.mycieruia li iyllko t.i, którym ceremon.iał wyznaczał miejsce bo1LSlkoot wa.r tej moguły, is'barl:iwy1.Twale w ,palących prom'ieniach słOIka. Pr.zySlzlo n3iS w ielu, nawet ba,r'liw wielu, mirmo 'uriolpÓ'w i upał·u. W olJ.'s.zalku ża~obnym Iprzewa1ia,Li jednalk lludziie 'S'ta["s,i i odoJjIf'z,ah, którzy prwkJroc.zyli już i9WOją smugę cienli,a ,i ,dla któ1rychCiZa.s !miał ~nlny M'ymiarr. Niie zabrakło też ll1a.s- o;sl(iaoi'l1oioch ,s'tuodentów Zmalrłej, z któlfymi m'irała zajęcia przed odej.ścioem na emery t lIirę. Byl<iśmy w tym ,grr'o:nie lS'lo.'iurrJikow,omłodz.i, a.le przecież i l1<l,szetwaHe s,lraclily już mlod~eńC1ZY owal!, [pOd OClZamuprzybyło nam zma'l's!zc:zek, a w·Lolsyn.ie rntiały już tej bairwy CO 17 .1:a,ttemu. I pewnie dlatego żarl śC'i'S'kał:serca, !bo $lkUIPieni na omenta,r.zuczuliośmy głęb<Jko, że 'Oto od s,zed,l Człowi,eok, który .był Śiw.ia,dJkie:ffiIlra;szej ornł{)ldo'Śclii że m'ier,zą'C poD ludz.ku, prwk,roczyJoiśorny j·uż połoIwę nasz.eg,o życia'. Pamiętam pierws'zy wy;kła,d z Pr<Jfesor Z,awoisoboowieoz-Ada;m.s!ką. 0Ja .1 ~'oik studiów w 19'62/63 r. przyjęto wtedy [pięć osób ,i 'j'uż ta rn.iewielka .liczba ll1iCll1'ZlUCała !k,am-era,!:ny,.l1lioeomiJ.,1 intymny r<Jodrl3Jj:kontaktów z owylkłado1wcą. Ka'te.dir.a Etnogrlafii mieśc.ił.a ,się w gmachu Bibli,orte'k!i Uniwc,rsytecokriej 'przy Izbiegu 'uEc Matejki i Na:·utowicza. Wykłady odbywały się w jedynej -sal,i wy,kłaldoweoj, zbyt przes'tronnej dl.a pięciuOIsób, ,a na wykładowcę czekaliśmy ,zwykle ow hoUu, który Isłużył nam zasza!tnię, !P<Jczeoka'!niq,i salę 'reklrca'cyjną. Co pewien C'ZUiS!ktoś :z nas za,giądał do bib 1'io.[eki zu:kłu,dowcj połqcz.onej 'z palk,o'joem a!sytentów i sipl'<1wdzał, C!ZY"Babci!a" już ,przyszła. Panią profesor Za'wi's'toiW'ic:z ~otarrslioSlwdenci ;na:zywa:h między :i'dbą .,Babcią" i s,zybko za·c·zęlJi.~my~'ch llaŚ<l,aJd:Olwać. W:koró'tce ,mieLiśmy olkaz1ję pfiZ.'ekonać s'ię, że "Ba:bc.i:a", w6wc·z,a;s w wieku 65 klit, miomo 'c.iężildch 'życiowych oprzeżyć i naodwyręŻJolneg,o z,drlOwua, promi'eruiowała eoner,g-ią ii ·tJwó·rczymi pomysła,mi. Na <ten iP:er~zy wy<klad 7. na:mi :ze "Wstę,pu odo €ltno~nrfli.i' przYlS!Zła w slz,al1'ej gaTsoll1oce i białej blUzce. W tym okres·ie życ.ia nos,ila rzeczy białe, szare i czarne i ni,gdy nie widziałam Pal1Ji P,rofes'o'r w Mlk'ni IW iin.Il1Yll11 Ikollo:l1z!e.M,iała barodzo dT<Jhną, 9rozUopłą, ptrawie dziew"C:zęcą Iigrurę -i pięklne siwe wło:sy 'o rmlecznej balrwie. Mówiła rvv-yraŹinie, jasulo, !ZatPewne osotarają'c :się, abyśmy Imorgl,i z te~o poieTwslZe!go w życiu uniwC["sytecikiClg{) Iwykła.du wYl1lieść jak najwięcejkmzyśoi. P'amiiętam, słuchałam zachwyc'OII1a, że wszystko ·l1oz.umialaomi naldążyłam z no'towiClll'1lierrn. Po:tem bylo tych 'kontalktÓ'W corraz więcej. DOiSrzływ)'lkłaody rz e1.:nQg,rof1iJi l~iPOłecleós'tw lPilC["w,Q'tnych,e1n:ografii Po.lsku, ellJnro.g,raJJiii Słowian O-lU!Z!Z 'tradycyjnej i wspók;z·e.sll1ej Ik'u.lltuTY1u-dowej. PieJ"'\V'szy eg,zamin ISlldardall1YIPr'zed P.mią Profes<JT w)'lpadł <:Ito1p'ier<J 00 III r. studiów., w s'emes>ta:'.zeziom<Jwym. Był to. egzamin rz etno.g'raiVi PolISki. Piani P·rofesoor miesum~a samotnie od -chw.Lli w<:!Oowieńs1lwa,za,]·edw.ic kilkauloaśC!i'emli.nui odlfO.giod ka'ted.ry, Wy,goooiej Jej był<J eg;zamMLowaoćiIllaiS'W 'domu, tym ball'd~iej, że 'Clg:zamimy c;lągnęły !Się ,dług<J, a Profesor !pytała nals odokłaodll1lie. O wyznaczonej godzinie 'nuci~kahśmy ·dzwonek przy drzwiaoh na paT,terze ,dormu l �416 ln Memoriam przy ,u1'iJCy BucZJka 30. ,prze.z długie lata 10'3·ok ll'<1zv",is'k,aloikator'k,i w,icoliała 1l,\ dcrzwiach ,urzędowa ,t.aibUic.z.ka,inf.onmując'a, że wł,<tś;nie 'tutaj mi,eśd iS,ięOtdidJZilał Po~s.k!i'ego Towa:rzys'tw.a Ludoz.na'wczego. Prz.ekrac,zaliśmy IprÓ1g .j wchodzliliilmy do ni('wie~k.iego, pr:zytuM1Jie urządZOlne.gomiesz!kani<t, wYlpełni'onegomeblam.i z "Ładu", 'książkami li łudowymi śWlią!Jk1ami.Sia,dywaij,iśmy pnzy !I1liewielikiun bUJUTec.zku,ŚJW'iadOIrI'l.ipowagi 'ohw;iJli, ol~oun,T1i'eISltTemOWa!l1li. Pani Profesor uśmiechała slię. :zadav.:ala lPytania i oie:rlPlirwie clzek;<tła Q1clip'owliedz'i. Zwy'k']e po'tem wY\\1iązywala S'ię dłuższa nnrnowa 'i zdenerw'Oiwanic 7.:l1Jiikało bez śladu. Dziś żałuję, że lnie umiałam 'w~'edy ·Z tych rozl"nów więcej sk.o.rzystać. M:i,alam lliepowta'r.wJir:ą okazję, aby pytać Panią Profesor o żydc intelektualne WaTSzawy, a Jejs1udi'a w FriflJl,andiii i FrranCj,i,O wiel.kie IP(),silaoi'eIpolls:kiej nauki, z k:tó,rymi s,ię .styrkała. I:Ież IZ 'tych TOZlmów można byłoby wY'l1Jicść, ileż u'trwallić ... Pal1Ji P,rafc,so.r IZnała .za'ilnteTeiSOWaJli<tka:ż,deg;o z na's 'i dYSJkn~tl1<ie:starała <;;'ię nimi ISlteor'ować.Pamiętam jak w 1966 T. za:l>rała mn:ie, M"u'lio!G WiL~r.u'S:zclwsiką i Elę Król,iikowsiką do Zalko,panego n.asYlTliPo:zjum f'Olklorystycz.nc. Obrady toczyły 'srię w domu wczasQlwy:m ,Podhale", doo,koła byla piękna rn,roy.:na 'z.ima. Za'kopane pęka'lo o'dgo.ści, a Ina ina'S!Zym'syrn:p8zjum poj·a'\V1ia·łys,ię v.s{)by ·z.n,me ·nam z kklury 'i S'CCny. PiieJ'w~zy r·,ł\Z zobaezylam wówczalS Zofiię S()~arzową, MarynG Okęck<j-Br-omkową, Jadw.i,gę Hryni,ewic:c:ką i Jana Sztaudynge,ra. który cały CWi' pUnic przysłuchi""'al csię obroa,dolm. Na .owym :syn1p01zj'Urn S,pi'0I'a'IWsiG oczywlisc.ie '0 trI, G) jest. a eo nie jes't folklor-ern ;i Pani Pr-ofesor ZawJs.tc"W1iczwygłoIsila odczyt ;pod zna.mi€<nnym :tytułe!m "N:i'ep()lJ"o();zumieniai .propozycje", 'k'lóry wniósł 'luieco bodu IW rO'zr1amię\.n.ione głowy dy:slk1uta.ntów. Cało,ść mater:iałów -z tego il1Jte'resującClgo 5JpOJVkan.ia zamieścił p.olem "Teatr Ludowy". HekQ'oć jes'l'em w ZaikollXllnemi ,pr-zechod'zG uli( ą K(lśd u-sz1ki obok domu "Po,d'ha'le", przypominam sobie to sympozj·um i słyszę Jana Sztaudynger,a jaik iPoasumo'wał .zawli,łe 'dysputy jed'll'l tylko f.ra'szką: "Nic żądajcie od folkloru, by :był ja'kiegoś ;koloI'u". Wmi.m·ęu,pływu lat, po skończeniu :studiów widywałam P.cu",ią Profeso,r COlTa.zlTzadziej. ByJam tylko jedną ·ze 'sltu:dentok, która pOSizła wla:sną dr.o.gą. Pa'miętam jednaJk. ja/le Pa:ni Pn}f,esor ,eicszyła siG, k,iedy udał'o mi s,ię cnś o -el.no'gr,afii wydru'ko\\,nać lub :przeprowadz,ić z niąwywia-d. Nie .~zc'l.Gdzila m'i wó\vezas .słów .pełnych ser-decz,nośoi li c.jt:lpła. Os'ta'\.nl~a wlieJoka gab z udzil,alem .,Babei" odbyla slię ,we wrze~l1iu 1977 1'. z o-j,azji 50-llecia ,pracy ,neuJwwej Pa'ni Profesor. Zjechało wÓWCZ.:l',do Łodzi m:ló'stWi) przyj,lciół uczll1Jiów.i wspólpracowników. P,rofes,olr była w do-s'k,cmalcj [(H·mic. ~\'ZTcl~Iz,ona;śm·i,:ila .s.iQi .c'ies-zyla razc·m z nami. Os.ta'Lnie, n.a,pra wdę o.,;ta-\'l1:e w'''po.rn:nielloic Wi'lLe s.ię dla mnie 7. zupc!l1i-e janym, nieK'wnym n.i-kr.mu wyd:arZJeniem. v\' _zimie, po jubileus·z·u wralcalam :P(),cljąg:icm Z Warszawy. Wysiadłam o 22-g.iej na DwO'rc-u F',cbrycznym i lYJc!ubnie jak pozostali pa"ażc1'O'wic 's·złam .z trudem po ,ohlodz.o:nym chc'dn',k'u. UI·ice po'k.ry'le były dosj.(),Wnie jcd" ą tafią ·lo·du. Nagle wśród .palSażerów ,z'Ob.\czyłam I'rofC'''.()T Z·aw: stor,V'ic 7.. k·tóra ,nic mogąc u:tlrzyma,ć ,równ:owa,gi, :z,djęła buty 'i siąpała Ipol'u,d\zie w samych lyllko P81'1czHchach. Do'la,rłam do Niej, pomoglamsię ubrać ,i po-wuj.i. kurcccorwo tr;:ymając s,ję jedna odr.u~iej dOls:zły,;my do do·mu. Kiedy w 'dniu ;PCl'grzeou, 'w upaJny lj.pc,OiWYd'loiCl'lr·e,ktDr UJ\iiwC>l'-sy'letuLódz.k,iego wy,lic'zal :va.slugi :i 'odZinalczerui'a ZIma'rlej powiaŁo mi ~1agle t-amtym mrozem ,;pr,zed bt. Zobarc!zylam s't-alT<szą:pa.nią be,z tytułów naukowych. ls,ple'.l1d1XÓWi doo,tojeńs:vw. Wlidz'iałam rnaJoeń,ką, s.iwą kohietę, be.z'ra,dll'ą w s'wej !S-am-otno'sci. s1:oJącą w no'cy, :pośrodku wielk;ie,go miliasia w 'Pończochach ,na nblDd7Jo,nyrn chod!nli'ku. I .poczułam, że wła-śf!\ie v':1Jedy była mi bar-dw blilska. Mal[jor:ata Galicka-Jabłońska �In Memoriam MIROSŁAWA 417 [''ci KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mg'!' :'''lirosława Jastrzębs,ka, zwana "Mirką" - pierwsza asystentka w Katedrze Etnografii i EtnoIcrgii w Lublinie nie żyje. Z Jej o,wbą wiążą się \"ispomnien.ia pienvszych powujennyc-h wysiłków i prac wokół C'tnografii KUL i UMCS, Polskiego Towarzystwa Ludozn<lwczego i mnóstwa organi'zacji typu rL'giona:!nego i muzealnego. UroclZOII,1 w 1921 r. w Gąbinie (PlocKie), ukol\czyla w ł93!J '!'. s.zkołę średnią w Warszawie i lu zastała Ją II WOjD::l świalowa. Po up'ldku p()wsta1nia znalazła siG w KrGżnicy pod Lublinem, a tuż po ł lą') r. zI1al,lzła zaIrudnienie w Związku MUZyKÓWw Lublinie Graz na Kato1iekim Uniwersytecie. Tu -rozpoczq!a studia na wyd.dale hUITl,1'Ilistycznym na :;ocjologi'i, ,\ po pienvs.zym roku studiów ,przeniosła siG JW U;VICS i rozpoczf;la .,;·tu'dia w Katedrze Etno·grafii. wówczo<; należącej () wydziału biologii nauki o ziem.i u:vrcs. Pll stud-iach w łalach 1946 -195ł r. uzy.-kała, niemal ja,ko pierwsza. d~'p/,m magi,stra elnografii. Miro'sława była jedną z pierwszych muich studentek. \\'y:óżl1iała siG ogro!TIn'l pilnością, pracowitością i zdolnuściami; skromna i uczynl\C,;)ył,] przcz w ..;zyslkich bardzo lubiana i te cechy dominowaly w ,Jej charakte:'c' ·~o :{OI\C~1. \V ukresie 19·j(j r. rozpoczyna swoją dzialalllość w PolSKim Towarzy'·. ,"iv Ludozn<.lwczym, bierze udzi.,l! w trudnej pracy uporządkowania bibhotok-i To'.\'",':·zyst\va. wywiez.ioHej w latach wojny ze Lwowa do Krakowa i lam porzuc',;l~·. w nieład.zie i zlli"zczcn'i-u w okre.sie wojny, aby - z kolt'i znależć się w LU8:;':":e. gdzil' w żmud.llcj bezillteresownej pracy z udziałem w;;zy:;tkich niemal słuch,.'~'2Y i pracowników naukowych w Ka.te-drze oraz wszystkich lubelskich e;no;;'·,.:·ów zosIala uporządkowana. W pracy tej, a 'zwłaszcza w pracy nad,'katalogo''''~:''':-~~Jll biblioteki - oddała wielkie usługi, w ten s'pu.,ob zaliczyć J'l trzeba do pie:·"'.-.zydl i niezapomnianych członków Towarzystwa i katedry c-tno.grafii KUL i L'.I\1CS. Nic sposób pominąć również w tym miejscu mgr. Józefa Jastrzebskiego, Jej :':','eża, bqdącego ro\vnież w (}wym czasie ,n.a studiach w Lublinie. Po 1957 r. pr zell o";'i s'iG Mirosław,] wraz z mGżem ,do pracy zawodowej ,\. ,,:,,<1raktel'ze et!wgra,fa w Muzeum w Toma's'zowie Ma.zowieckim i tu opiekuje siG b;'::Jl~joteką i .zbiorami muzeum 'przyro>dJn'iczego. a w '196!J r. uzyskuje tytuł ku,'~-:'.o:za. Okres tell, lo uk-re'S gromadzell'ia biblio·leki i prawidłowej inwenta·ryzacji zabytJ].:ów o·raz groma.dzcnie l'kspIHlatówetno'gQ'a£>icznych. Było tu możliwe dzięki wy"',:,,ietmu us<połecZlnieniu Obojga małżol1lków ol entuzja.s1ycznej współpracy z towany< '.','dmi regionalnym,i oraz młodzieżą regionu Rawy Ma'zowicc'kiej, Brzezhn 'i 0P'k:l.:;1<1. Przcz ,wiele łat Mirooslawa prowaoz,i1a S'tudium regionałne przy :vIuz("Um - '''''y27 Lud, t, LXVII[ �418 In Memoriam gla ..-';Ld!a 10. odczyty. PraCOW<lhl Spóldz.ie'lni ·pc;;ka,:r.y. ·~·,tycioCcz.ki dla ~l.,kól 'harcen=1.\\'a Wl\Lt' 1':-<1-(':y :\Tazowiecikiej. Ten glębOiko reg:ionu typu .Ją auża Kom.isji oraz Ludof\vych w Q<ipo;wicdnich .pny Trybul~alS'k'il11, pf'<u:y. .i badawczych i Byla jest zlącz:oJlych świetla.Il)'lITl w Toma,sz,o'\\".;c OpUC:7Jb:e. [·ego :Vla.z-ow.ieek,wn . -- Wyooiak Kultu-ry \\' ,pracy i SI:luki d7Ji;Wlll:gH. ż·e byLI zmal·.jej2-l pr.acy ·.V lej .z-o.s'lala leż przcwod:,i- X1982 et!llografa Urzędu \\'yrói,IlIin'na obok 1' .. ;z etnogu·,a.f.ią zdiu·mi·cw<i h"gaciwo pnzYlkła<dem w Ri,wie orgallL.lz.aejaeil i ;;:towm·,zyszCll. nic więt: ;~L'q,r;o- ezlo::;·;:'·:I'. f'JT.fll Lyd'<1 :ku i IUl' T·.vego tetl11'atyki wieloma oidZlI1>aozeniami i :pochwalami. W życ.iorysieś,p. Mi:roslawy Ja;strzębslkciJej, lla'..:iko'wych w Ikonta;k l placówek s\\ll()jej Artystyezll'o-EJtnogll',l'f'ic:znej Wo.j·e·.vó·dz:kieg:o w PioiI:kov.',ie .d'o \\riel-u żywy e:nl'I'g-ia :: ukochanie 'lk~Y·,\·l~ym AT'tys'lycznt~go J·e.i u~nożhwlal ':-e..g") i ..d.-(>·.\·a'l~zY,~7.e(l byla ';,{Ól"cgo I •.udnwego Twórców T.rybu1nals1kim cechclwał.a T'\V·P - .~to'~·un{.~h::!.\'hrosJawy Mazowsza Stow:ar.zyszenie Plot'nk'owic .czącą Rękodzil'l'a ~połecz-ny IpJd-zach. co: ::1Po!L"czr~ic w :pr·ac 'x'''ipół- ['ol"m wc w,~pók/.l''''lym żydu. Cześć Jej pamięci J. G. WYK.\Z WAŻNIEJSZYCH PRAC ETNOGRAFICZNYCH M. OPRACOWAŁ MGR JOZEF JASTRZĘBSKI S;Y"'I:o:danie .:: prac w bibliotece l. XXXIX, 1952, s. 532 - 536. Polskiego Towar.::ystw[l .J ASTRZĘBSKIEJ Ludu:nawc:cf/IJ, "Lud" 1961 Wrri.::blj zabwgi z magiczne ..U}'~:ci:ic Studia Ci.;;£:.:nle ,.Lo:iz,:-:ie Studia "P!·c,.ce i i wigilijnym niektórych 1962 wsiach Ma terialy pow. :\Iuzeum r 9 - powiecie brze::iiLskim br:c:i7"tsl;ief/o . i rawskie:·/f). lJ)Joc:y liski m, .,Lódzkic 1965 ::wiq:ane la:nowskie okresem Areheolog.icl.llcgo BrZeZiiJ'Fkie, T w t. IV, 1»62, s. 199 - 202. 1964 :: Herodami w pow. br:e:ii!skim l. VI. 196-+, s. 185 - 193. wier:'enia E'.:'·'g'l'aficz.na" w Etnograficznc" 7.'J.'",c:aj chodzenia d:,,; S·.ll·ograficzt1c" z dniem l. Ill, 1961, s, 79 - 93. Etnograficzne' scodrokach po Z'.I:')c:aje związane 1965,s. oj wC:CSllCfjO Etnograflezllcg.o St,u- (/:zecil"IS1(llO, w Lodzi Ser:a 137 - 167. 1972 Ha'.,:s'=ie 197:2. " - (Twórcy lttdowi łódzkiej), "Lódzkie Stud-La Etllografit:z'l1c" t. XIV, 67 - 76. Br :i':ińskie (Twórcy XI\-. '. 77 - 8·1. Tu:i)rc:ość pox. :ierni i d:ialalność Rawa ludowi Jó:efy lVhlz., Toma;;'zów .ziemi Siwek, Mal.. S'S. lód:kicj), tkac:ki "Łó·dzkic i wycinankarki Studia Etllograficznc" ludowe'; : Zako.':;ciela 20, ['yeo 15. 1977 S:tuka ludowa wojewód:twa piotrkowskiego (Katalog wy.s'tawy). Piotr.ków Tryb-u- J1a:,<I~: 1977, 5:5. 16. Konkurs s:tuki Etn"gTaficZil1c" lltdowej t. XX, wojewód.:twa 1978, 5. 167 - 169. piotrkowskiego 1976 - 1977, "Łódz:,kJe Studia l. �/ In Memoriam 419 o :'II. Jas'lr:.t;b.skiej pi,sG! J. P. Deko;,v<s: \V ,utyku!ach: JÓ2c1 i !\Iiroslawa Ja,~/ r~ębscy, laureaci nUfjrody Województwo Lód:kiefjo u: 19, I r., •.Łód'l:~.i.e StUiCE" Et.nograficzne" t. XV, l!l73, s, 139 - 141. No/V bi()rJTafic~ne pracowników lód~kieuo o,~r0(lk(l <:tno(Jra.fic.: neuo, .,Łó(hj,:i,e Stud:<l Etr,ogr<l1'iczne" l. XV!!, H175, S, '27·28, \\"pomnienie o M, Ja'strzt;bskiej opubliko\I'ał R. Kotew:cz, I'v1u~eun, bylo Ich ]Jieru,,,:ym domem. "Włókna Sz'tuc,zne" ,pis,mo Za'ldadó\l' Włókien C)-,emiczmyx:h .Chemitex-Wisto/ll" Nr 16.'17, Tom,l':;zów Mazowiecki 20 Xll 19.82,s, 5. Za pracę społecaną M. Ja:it.rzębska utrzymała liczne pod7.'iękowa~li" : oypln;ny ~owarzystw oraz l'l><;ortowych władz lokalnych ,j 'wojc\\'ó,dz:..;i.ch, a tai<"Jl' j,;s~y zawicrające wyrazy u.zJwnia i ,po·dziękowa,ll.i.a jak: Dyplom HO:l():'I)WYCent:'al~;e,j Komi,,;: Koordynacyjnej ·do S'praw Upo\V'sz.echniarr:a Kultury p,'zy :Y1i·nio'tr"l.t:Kultury l Sztuki za 7.a,;łu.g,iw 'r<lZWOjUspołecznego uew'stnict'waw ~uJturze ~ 19" :' .. dyplomy hOllorowe Ministra Kul,tury i 51,tuki za o,.;iąg:liQcia \\' Up')w~ze:::h!l'a:,:'..l kullU]'y uzyskiwanc IV latach 1976, 1979. POlZa tym wraz z m~żern otrzymaia x unl r. wysQ,ką lKl.grodc: Województwa Łódzkiego za upow.;zechn:';ulic twó,CZl}~c': ludc,wej. Pos'iadała od7..naczcnia: Ho'n(Jirowa Opzna,ka 'IVojewództwa Łódz:":cCś" (1971), Srcbl'lla Odznaka za OpickQ 11<ld Zabytkami (1975L Odzml:sa Zasłuż();;;~'go Działa, cza Kultury (1975). Złota Odzna,ka za Opiekę nad Zabyt.:';arni lł977), Odznaka za Z;,;:tugi dla Wojc\\'ództwa Piotrowskiegq (l9,;"91. Złoty K:'zyż Zasług: 'H·~Wl. ,JULIAN HA:\lVLA H)33 - 1983 :-Ja zebraniu ogólnym cz!on:kowie Od· ci.zi'llu PTL w M~z<lOie Dolnej,odbylym '.1' dniu 22, Ol. Ul8-t L. minutą ciszy uczciliśmy pamięć zmarłeg'O 17 grudnia 1983 .' prezesa lHl:iZego Oddziału m,gra Juliana Hanuli, oraz poświęciliśmy część zebrania 'na \\'."pomnien'iC' p'Jśrniert'll.e o :'\':n, Gdy w czerwcu 1'9831', na zebrani,'..l 0gó!nyrn żegnał ~ię z nami, na pt:WJlll :-Ji,;'; t z !la,:i nie przypu.szczał, że było to pożegn.anie faktyczne i O:it<lteczne, Mia! przeci('ż dopiero 50 la t i wiele planó\v n;l przyszłość, Musial tylko poddać sir; ')pl'r:lcj i za.sta wek .;ercowych l w tym celu miał uclać .sit; na obserwację przed ::~1bicgiem do kll:1iki. Prawda jednak O'kazala się ba·rdziej o;':r'..ltlla, Umarl z:lIed'wit: IV fi miesięcy póżniej, Ale pamięć () \ii.m pozosta·nie 'A'~ród !las żywych, gdyż zgodnie ze .<łnwam·i Horacegl) - ,,!lO!l om'n..is moriar", Zmarły żyć będzie w dziele doko!lanym p~zez siebie za życia, wewspomnieni:1ch wychowanków w .szkok : w drUZ\'llie !1aree'l'Slkiej, w~'ród rzl'S'zy mło,doeiall1ych i do'rosłych turystów i \vędrowców zrze27· �420 In Memoriam .'iwnych w PTTK, a ,talkże wśród iczlonków Oddzjału PTL w Msz.anie Dolnej, którego człol1Jkliembył Old }ut~go 1972 L, a prerzes,em - lod' paź.dziernika 1931 r. Ju:lan Hanula UJrodzH IS.ię3. 06. ,19133r. w W'o1:iSklrzydlallsikiej w rndzllll'ie chłopskiej. W 1940 Il'CJfZ!I)(}czą'ł ,naulkę w IszJko,lecpO\w:slz;(~chnej w Woli SkrzydLC\i~sJkiej,a po jej uikolwz'en.iu w 1945 'I'. 'Ws'tąpił do pryw,C\'tnego gimnazjum w Szczyrzycu. TuU'kollczy! IX klasę w 1949 r. Dalszą naukę musiał przerwać z powodu trudnych warUllków m,ater'iaJnych w ro.ci'zilnie. Już w gimnazjum w kwietniu H}47 I'. wstępuje do ZHP. a w marcu 1949 r. do Związku Młodzieży Polskied. Plnz,ez ;) miesjęcy Ul50 r, pnaco!\wl! '\v GS "Sam'op<YmO\cChłOjpslk'a" w SkrzyidI:nej, rówiDoc'z,eśnie pełni! funkcjt; przewodniczącego Ko!a ZMP w WoE Skrzydlańsiki'ej, a póź.niej - przewodniczącego Zarządu Gmiin!lego ZMP w Sikrz)'1dJ!nej. Od września 1950 II'. do lutego 1951 ['o odbywa! szko,lenic w Szkole Organizacyjnej ZMP w Krr-aikowi,e,apo jej UlkOtlclzeniu,w marc'u 1951 2Os'1a!Isikierowany do pl"acy na 'sltwnolWillslku rk,ierowniika ¥l)'1działu SzikOilno-HarcClI1S1kiegoZ,trządu Pow. ZMP w OlkU's'~u. We Iwrz'eśniu 11951r. wstąpi! do PZPR. Od kwietnia 1953 T. przenió,;ł s'ię do pIracy w Z<tr<zą;dziePow. ZMP w Limanowej jako instruktor Wydziału Szrkolno-Ha,rcerskiego. \V.styezniu 1954 II'. podjął pmcę w S~ole Podst. ,nr2 iW Kas'iJllce Małej najpierw jalko .przeW'Odn:DkOrgani-nacj'i Ha['cers!kiej, a później na.uczyC"iel. W 1953 I'. ro,zlPoczął nalukę 's)'1sltem€lmIzaoclznym rw Liceum Pedagogicznym w Sta:rY'm Sączu, kOl1cząc ją 'egz,aminem dOijrzałośC'i 'w LiIPcU1956 To W tY'mże jeszcze ;roku To'zpoczął nauJkę w Zaocznym SitwdLium NauczyC'1elslkim ne. filologi:ipOibikiej w Krakowie. W czasje ,pracy w Ka,sin:c,e Małej pełnił Ipm.ez 11 lat fumikcję .sek,retarza POP PZPR i przez ;2 kadencje - I'adrnego Gromadzk,tej R,tdy ~arodowej. Z dniem 8 lutegJo 1~65 r. 'Został u['lolpowany :do pracy w a!dminisirac}i ja,ko przewodnkzący PrezY'dium GRN w M;s'zan'i,eDoiln€lj. F'ul]kcję tę pełnił do końca 1'!-l68r. Od 'stycznia do końcIa s'ierpruila 1969 ['o pIT'acOiwał,jaiko s'ek're1::wl'zPow, ZwiązJku Kółek RolniC'zych w Li,manowej Od wrlześn.ia 196,9 II'. wród,ł do pracy w ISJziko,lnic<i\vie, pełniąc ,do 9. la. 197Z I'. 'obow,iązlk'i ikierown:iJka Szik'oły PodsJt. w Rabie Ni,żnej. aod 10. 10. 1972 r. Ipmcuje jako inaUlc,zyciel'w !t'ejże szlko:le aż do prvedwczesnej śmierDi. Od .llts'toiPaJda1975 ,r. \'do15 lutego ,1976 T.uczęszczał na kurs ,przygntolwawczy fHolo,gii [)oll!slk:i1ej w Nowym Sączu, la na,s!tępni,e ,wstał przyjęty do WSP - filologha polslka w K['alk'Owie. Studia ukońc:zył ,dyp1oomem:ma'gi.s'iers,kim26, 06.19.31 ,I'. Z ,pralcą halrcerslką !nlie 'rozistawał ISJi'ęm,ig,dy. Jako Druh Harcmist.rz PRL !pełnil fU'11lkcjęinstruk!bora iZHP prowadząc 77 DH, a :później 14 DB: 'im. Solarza w Rlalbie Niżnej, Był wielo:klr'atnym człornlkiem Raldy HUfca, członkiem ChOlrąg,v.ianej Komisji Rewiz)'1jnej, a pm.ed:e w.szYlstlklilm- d[,użY'noiwym. Bra! za'wsze udział w ak'cj~ letniej. Był Wlzorrowym wy,chowawcą ha['cerslki;ch poikolell :i ich 11lajbliź..szYIll1 przyjacielem. Rada Hu:fcla GOlrezańskiiego Lim. Władyls'ła.wa O~kanJa w Mszanie Do,lnej ze śmierdą DI1uha HaTcmisltrm Juliiana Hanuli poniosla niepowetowaną 's'tratę. Już w Kasince Małej spędzał swoje woilne chwile z mołdzlic..'!Żą,organizując tealt'r ,amatO'rskJii,a póż:niJej - w ThalooeNi'ŻJlej wędrując z dziećmi ,i dorosłymi po Beskidach ,i liJnny,ch ,górralch jaik'o prz.ewOidniJk PTTK. ,p,roWJardziłstanice harcersild:e dla :dzieci wiejsIkiich !w KlralkQwie ora,z obozy wędrowne. Do PTTK nale~ał od ['olku 1960. Był barr-dizoalktywnym jeig'0 czl)(JTIikiiem, Brał udział w pracach Z,amądu PTTK w Ra:bce-Zdr,oju. / �421 Założył przy Sz.kole P.odst. \'1 Rabie N.iiŻnej Młodzieżowe Kolo Turr-ysltyczne. Organizował liczIle wyc'ieczki pie:srze i autoikarr'«Jowez 'mlodzie·żą, alby z<J!pozlnaćjel z pięknem naszego re.gionu. Koło ml<J,ctz.ieżowe w Rab.ie Niżnej z·dobylo w lalach 1978- 79 - 80 z.\ 'Udz:iał \\7 rajd'zie Trybo'W>lk:i-ejpucharr- prZJcchodni .na wł.asność. Założył ~eż .przy szkole seik{;ję :koła.rSJką. W 1l'97'2II'. u:k~)ńC'.z.ył ikuI's p;r,z,ewodnllków gÓJ',:kich. Jako przcwOidU1'ilk:pracował w Od:c1z,iaąeRabcz.ań.sikim, ·op.rowadzał mlodz.ie·ż i stairszycrh po tutejszym regi()lnie. Poma,gał rÓ'V.':r1:ież 'IN sZiko.Jeniruprzyszłych 'i\de:ptów, klórzy chcieoJ-iuzy;;;kać .,oLopidJ prz.ewoduika. Sam zdobył Złotą Odznakę GÓr~ką. Za swoje pr:J{;ell'trzymał od Za'rządu Złotą Odznarkę PTTK. Jc@o o,dejś(;lie O'k~'yło żalrJbą Oddział Rabczar\ski. Od ,rOiku 1954 lIu.Ieżał J1'i'!"pJ',zerwan,iedo Związku Na'Uczyciełsllwa Po'b,k,iego. Po o,kre"i-c zawieszenia dzialalrności orga'ni:zacj.i po,djął pracę w g'I'upiemlnżycielskiej ZNP. W zeb-ra\li,u wybo.rczym reaktywOJwaneg'o Związku już lnie mó,gł wziąć udziału, chociaż burdzo inlere,ował slię je·go pos'lępami. Kol. JuJiwJ Hanu,la wstąpił w poc,zet członków Oclid'Z,iał'UPTL \V IV!s:l\anj,eDolnej w lUllym 19n r. WYikazywał z a,i:nteres,OIWan-iedia.ieklOll,og.ią. W lat,\'ch 1974 - 75 pisalprollorkoly zebor:u\ czlonków Oddziału. Wdlniu 8. 06. 1975 II'. na posze'fZo:Jym zebrani'u-sesji :1<tulkowej ,ku uczc,z:eniu ~'{)cznicy WI. Orkana wygl'Orsił Tefeu'at pL "Ubra-z wsi podgo'l'czar'lSk iej pod k()łn'iet: u'bie-gle.go wieku i proj€'klly reformy usw'<Jju rolJll.'go w twórcz:r,;ci Wl. OJ"kana". V.; dni,u 24. 11. 1980 I'. ,pl"zed-s1t<\>\vił ..Współczesnekierunki etllog,rafii", :W. 09.1982 To wygla.-.ił referat pt. "Pisa'rs.hvo lu.dowedo I wojny światowej". l W dnilu 4. 10. ł981 L mgr Julian Hanula .z·ostaje wybrany pnezesem Oddz'iału PTL w M,zanic Dolncj. Na zehraniu w dniu 21. 11. 19,&2II'. wygł,asza slowo wstępne o 35-1ec,iu pow.starnja Oddz,ialu PTL 'w M·s7.ćlnie Dolnej, iPO'dikreślając zaslu-gi zalożycieli Oddóa]u: dr,] Sebas,tiana Fhz,aka i mg'w Piotra KaJecl:J,ka - d-oltychczasowych i zmarłych już prezesów Odd:z.ialu. Nies·poid'z,iewar.,1.emło,dy prell'S sam zaJHda na POW<1'Żllą chol'obG ser.ca. Na zeb'l'a.ni'u w dini'll 26 czerwca 1983 T. dzię·kuje wszystkim członkom za współpracG, sc'k·n.'tarce - za 'prowadzenie właśC'i~v;ie Oddziału, Sika'l',bl1ikow.i - za jego trud. w zbieraniu <;Ikładek. Wszyscy zebrani wyczuj'i, że preze" 7('gna się z czl<Jllkami Oddziału. \\' ze':lraniach odbytych w dniach: 25 wrzcśnia i 20 listopada 1983 Toku nic bierze już udzialu, czuje "i<; ba,rdzo ,.laby. Zdoł<1l je",zcze napi-sać Jist do członków, który sekrelarka odcz.yt:l!a zebranym. Obecni ze swej strony wystosowali .pismo d,o prezesa ze ,lr}wami oluchy i nad.ziei na 'rychłe ponowne spotkanie. Zmarł w dniu 17. 12. 1983 r. do ostat.ka wykazując zainteresoQwanie pracami, w których już nic mó-gl uczestniczyć. Je'S-zc'z.ew dniu 16.12. 1983 ł'. pToslił ż(}n~ v przekazanie mu informacji o aktu.a,IJnych wydarzeniach ·dnia z żyda organiz,\cji związkowej. Nazaj utrz rano już nie żył. Mgr Julian Hallula posiadal na'stępujące odZllaczenia (wg dat otrzymania): Odznaka Tys,iąclecJa. Odzmaka - X lat w Służbie Narodu, Knyż za Zasługi dla ZHP, - 1974 1'., Srebr1JY K'l'zyż Zasługi - 1976 'r., Zasłużony w Pra-cy PTTK ~~"śród Młod7Jcży - 1978 r .. Zlot.\ Odznaka 'Za Zasług:i dla Woj. Nowo·:;ąd:ec'.kiego - 19,8 L, Srebrna Odznaka ,. Zasłużony Dz.iał,acz Turystyki - 1978 r., Dyplom Harcmislrza Pol soki Ludowej - l!J79 r., Złoty Krzyż Zasłu'gi - 1983 r. Antnnina Lubecka �422 ALEKSANDER OLESZCZUK H900 - 1933) Ul-odzn:ny 22.VIIL1900 II'. we .w.-;:i.Kolembrody U'la Lubc!,-;z:czyżnue, v; 1-. 1937 U-k'llliczył Studium Sekc.}i Spolec:Zlnu-o.świaitowej WWP ·w Warszawie, Ig,dzie ćwic.zenta z z·akr·e-,u eit."1og-ratitiodbywa" pod kiLerun1kiBm '!)J';of. St. POl1lia'to'Ws:k~eg'n. W o·kre"'ie 19,27 - 19·:39 Inauczyciel \\. ,póllllo:)ll-ej LubelSizczyźnie. Po z<llkończcniu 11 wojny :rmuczycue'! szkól zawodorwych w Gdiu'rsku-Ohwie, a .nals't~pl1Jie"łi Parcze\-vi-c. \V czal;;ic swojej wieloletn:iej pra,cy nauc'zycie!s'k,i:cj z ,{),g'!'OImn,j pasją popularyzowaI wiedzę o region,ie pn. Lubelszczyzny i PodIasi'l. Jego szczególnc zain [ere-o'wlenia to 'Pi·eśl~.i'i illwzyka lu-dtm¥a. Rea~IiJzo'W".'łje poprzez ong:ani:zo!w,wIie .zc:s.po·łów .pil.'Sli i tańca ludolwe.glo w s.zjkołach oraz Izb-ieraulIi,cma'tcria!ów \V terc.nie. O,publiko\\··al '\\i.ie1e'cel1lnych opora.cowat} z dZJiedvi:ny fol.kł'()ru Pod!a;:lia. M. illl. na wym.ienieni~?a,;ługlu:ją -ta:k'i:epo:zycje jalk: Zboże ·i chleb w obrzędach i:wyc:ajach na Pod[asil( 011az Pieśni ludowe z Podlasia wydialnepl'ze.z PTL w rOiku 1951 j-aik{)jeden z aumefóW Arc!ui,wum EVno,grafi;c:weg,o "PTL". AI·okl;;ander Oleszczulk by! ",":iclolet.nim i aktY\V'Dym członkiem Oddziału PTL w LubDiln,ie. K.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf21bdaa9671ab4e2c85db318a5162ef.pdf ebbb3da6bd77a1012f5cbd8f5e966e95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1745 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.335-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 V. KRONIKA JAN ARNOST SMOLER {1816 - 1884) Sto lat mija od śmierci Jana Arnosta Smolerja, a pamięć o tym wielkim działaczu łużyokim jest wciąż żywa nie tylikJ wśród Selribów łużyckich i we wszystkich krajach słowiańskich, ale i w całym świecie. Wiele jest przyczyn tej popularności Smolerja. Niewątpliwie największą sławę w kraju i za granicą przyniosło mu wydanie fundamentalnego dzieła Pjesnicki hornych a delnych Serbow. Ale na wielkość tej postaci składało się całe jego pracowi te życie i bezgraniczne poświęcenie ideom, którym służył wiernie aż do końca swego życia. J. A. Smoler urodził się 3 marca 1816 r. we wSli Łućo (Me>rzdoTf)w północnej części Górnych Łuży,c. Ojciec jego, Jan Karol Smoler (urzędowo - Schmaler), był nauczycielem wiejskim w Łuću, a od 1821 r. we wsi Łaz (Lohsa), gdzie pełnił również funkcję kantora przy ewangelickim kościele. Tutaj Jan Arnost rozpoczął pod okiem ojca nawkę w wiejskiej szkole a l"ównocześnie naukę l"ysunku i gry na skrzypcach. Tutaj zżył się ze środowiskiem wiejskim, wówczas jeszcze czysto łużyckim. Poznawał więc tradycyjne obrzędy i zwyczaje lud Ow€, słuchał pieśni ludowych i niekiedy notował teksty tych pieśni i ludowych bajek. Poważne zainteresowanie językiem i folklorem łużyckim budziło się w młodym Smolerju dOlpiero w gimnalzjum w Budziszynie, do którego "'ostał iP'1"Zyjętyw T. 1830. Pod Wlpływem ,lektury, koleżeńsklich dyskusji i bacznej obserwacji ówczesnych stosunków i wydarzeń politycznych w kraju, budzi się w nim nie tylko dojrzała świadomość narodowa, ale i tragiczna świadomość zagłady, jaka zagraża Serbom łużyckim, ich języ- �336 Kronika kowi i kulturze. To były dla piętnastoletniego Smolerja motywy jego wchodzenia na drogę działania sp'Ołecznego. Za zgodą swych władz szkolnych organizuje wśród kolegów-Łużyczan zespół samokształceniowy w zakresie języka i kultury serb::>łużyokiej. Sp::>tykali się więc, by czytać teksty łużyckie, poznawać gramatykę, zwiedzać zabytki dawnych Łużyc, śpiewać pieśni ludowe a nawet zapisywać teksty pieśni i bajek ludowych. Lektur·a GoHfrieda lIerdera Stimmen der Volker in Liedern pogłębiła jeszcze zainteresowania Smelerja pieśniami i bajkami ludowymi, potwierdziła głębJlki sens zbierania i wniikania w ich sens i f.ormę, skoro "najwyższa i naj,pł.odniejsza mądr.ość pochodzi zawsze od ludu". Poza tym niemały wpływ wywierał na niego nowy pastor przybyły do Łazu w r. 1835, Handrij Zejler, wielki ,poeta i działacz łużycki. On to umacniał młodego Smolerja w jego zainteresowania.ch kulturą ludową i w jego woli działania społecznego. Studia we Wrocławiu Po ukończeniu gimnazjum w r. 1836 Smoley rozpoczął studia teologii ewangelickiej we Wr'ocławiu. Wkrótce jednak, po obowiązkowych zajęciach, trafiał na wykłady filologów i histor)'lków. Słuchał więc wykładów wybitnego germanisty A. H. Hoffmanna, zbieracza :pieśni, w tym pieśni polskich na Górnym Śląsku. Dzięki niemu znalazł Smoler dodatkowe a interesujące z'ajęcie w bibliotece uniwersyteckiej. Uczęszczał też na wyiklady histolfyka A. Stenzela, 'znawcy hilSt:l'rii Łużyc. Obaj pwfes-oT'owie in.'1lkŁanialiSmolerja do 'Opanowania innych języlków shYWliań1skich, głównie polskiego i czeskiego. I tutaj, podobnie jak w budziszyń::>kim gimnazjum, Smoler gromadzi kolegów Łużyczan pr~g'1ących uczyć się jęz)'lka ojczystego. Zes,pół ten przekształcił się niebawem w Łużycko-niemieckie Towarzystwo Badania Dziejów i Języków Łużyckich. SmaleI' został sekretarzem Towarzystwa, a od 1'. 1839 - prezesem. Jemu też :przypadł zaszczytny o.bowiqzek wygloszenia referatu na oficjalnym zebraniu Towarzystwa w ·obecnosei władz Uniwersytetu. Tematem referatu były lużyckie pie.;ni ludowe. W referacie, wygłoszonym w jęz. niem:eckim, Smoler dJikonal z dużą wnikliwością analizy swoistych cech melodii i tekstów pieśni łużyckich, nieco uwagi poświęcił kantorkom okolic Łazu, wreszcie przeczyitał tE:!;~stydziesięciu pieśni łuż)"c!kkh w myg'inale i pf/ze1kładzie na jęz. Iniemrie:oki,bez up:ększeń, na:bmiast ,z tr0':5;kąoo.didanie auŁe'nLyczuego ducha w 'sło'wach łużyckich pieśni. Referat Smolerja był dla Łużyczan wydarzeniem dużej wagi. Po raz pierwszy w oficjalnym wystąpieniu postawiono przed poważnym audytorium a,kademickim problemy ludowej !kultury Serbów łużyckich. Była �337 Kronika to zapowiedź dalszych prac Smolerja w tej dziedzinie a zachęta dla obecnych tam młodych Łużyczan. Wystąpienie Smolerjapodnioslo jego autorytet i pozyskało mu nowych przyjaciół, m. in. znanego uczonego fizjologa, Czecha, prof J. E. Purkynjego. W jego gościnnym dla słowiańskich studen tów domu poznał i za.orzyjaźnił się z polskimi stud-en tarni, pisarzami i uczonymi, ze studentami czeskimi i południowo-słowiańsikimi, tu wreszcie miał dostę,p do bogatej bibli:oteki uczonego. Przyjaźń z Purkynjem była dla Smolerja naj cenniejszą szkołą życia. Codzienne rozmowy z wielkim uczonym i patriotą czeskim otwierały oczy młodego Łużyczanina na dynam:cznie rosnące ruchy odrodzenia narodowego wśród Czechów, S;owaków i południowych Słowian. Smoler dostrzegł przed własnym życiem wieLkie zadanie do spełnienia. Dojrzała w nim zdecydowana wola działania dla budzenia świadomości narodowej Serbjw łużyckich. W tymw duchu nawiązywał listowne kontakty z towarzystwem łużyckich studentów w Lipsku i z budziszyńskim stowarzyszeniem gimnazjalnym, które ;przyjęło nazwę Soóetas słavica Budissinensis. Zachęcał do wytrwałej pracy nad języki€m i literaturą, do zbierania i zapisywania pieśni, gawęd, ,przysłów i bajek ludowych. Budził miłość do wszystkiego co jeszcze żyje w narodzie, do języka ojczystego, pieśni, obyczaju, a szacunek dla dziejów i pomników narodowych. Dawał w listach przykłady odrodzenia narodowego u innych narodów słowiańskich i tym ożywiał za,pał mlodych do działania. Swoje ferie między semestrami poświęca Smoler wędrówkom po całych Łużycach. Poznaje również DO.ne Łużyc€ i tam w spotkaniach z pastorami i nauczycielami wiejskimi przekonuje o potrzebie budzenia świadomości nar.odowej, obrony przed germanizacją, znacznie silniejszą pod rządami pruskimi niż w Saksonii. Pełną zachwytu, ale trafną o,pinię o Smolerju wyraził w swoim liście wr. 1840 zna!ny sl'alwista rlQlsyjski, lzim31ił Sriezniewslki, zktbrym ~rmlJler jako przewodn.:ik wędrował ,po Gó:rnych i Dolnych Lużyca,ch: "Smoler jest przykładem dla dOfoOsłych i młodych patriotów ... Chce poznać swoją Ojczyznę, ale .nie z zewnątrz, a w całkowitym zespoleniu z nią. Dlatego wędruje po całym kraju,a wszędzie czuje się j.ak w własnym domu ... Och, gdyby każdy naród europejski miał po jednym Smolerju na tyle ludzi ile jest Łużyczan i gdyby ci mieli środki po temu, by udzielić światu swych doświadczeń, o i eż szerzej otworzyłoby się poole działania dla historii, filozofii i filologii. Zazdroszczę im Smolerja ... " Pieśni Górnych i Dolnych Łużyczan Zamiłowanie do śoiewu i zbierania pieśni ludowych Smolerjowi od najmlodszych lat, by z czasem przekształcić Referat wygłJszJny w r. 1838 na zebraniu Towarzystwa 22 Lud. t. LXVIII to~warzyszy[.o się w pasję. świadczy już �338 Kronika o jego dojrzałym i głęboko ,przemyślanym stosunku do łużyckieg,o folkloru. Sz'Częśliwy zbieg okoliczności sprawił, że Smoler znalazł się we Wrocławiu w środowisku uczonych, zamiłowanych w folklorze,. m.in. w pieśniach ludowych, w śwdowisku młodych patriotów słowiańskich, którzy wśród ludu odnajdywali nowe, przebogate wartości narodowe. I to w niemałym stopniu sprawiło, że gromadzenie ,pieśni, gawęd i bajek ludowych stawało się dla Smolerja patriotycznym obowiązkiem. W języku ojczystym i w folklorze widział nie tylko bezcenne skarby, które trzeba chronić, ale i tajemnicę trwania i życia narodu. Smoler zresztą nie był odosobniony w gromadzeniu pieśni; zbierali je H. Zejler, J. P. Jordan, B. Markus, a nawet Niemiec, Leopold Haupt, sekretarz Górnołużyokiego' Towarzystwa Naukowego w Zgorz'e1cu. Z jego to inicjatywy Towarzystwo ogłosiło konkurs na zbiory łużyckich pieśni ludowych, w ,którym w r. 1838 uczestniczył bezimiennie również SmJler. Smoley zdecydował się wydać drukiem mo'żliwie pełny zbiór łużyckichpieśni ludowych. Zaczął więc porządkować i opracowywać swoje matteriały, k'or'Zystając z ceI1Jnyeh,~ad Ipr'of. HoffmalI1na. W lecie 1839 r. zapadło decyzja o współpracy z L. Hauptem. Pieśni miały być wydane w języku serbołużyokim i niemieckim, Haupt zatem miał m.in. czuwać nad formą przekładów niemieckich. Smoler z niezwykłą pracowitością przystąpił do uzupełniania zbiorów, do gromadzenia tekstów i m-elodii pieśni, zapisów bajek, opowiadań, legend, przysłów, opisów obrzędów, zwyczajów oraz obiektów kultury ludowej Górnych i Dolnych Łużyc. K,::>rzystałrównież z pomocy swych znajomych i przyjaciół, których odwiedzał w swoich podróżach po kraju. Doskonalił równocześnie swój warsztat folklorystyczny. ZapoZ'llawał się z dawnymi i nowymi wydaniami niemieckich pieśni ludowych, ze zbiorem słowiańskich pieśni ludowych Ce~akowskieg:o, ze zbiorem słowaokim Kollara (Narodne zpiewanky), ze 'zb:'OI'€ImseT'bSlkichpieśni Vwka Karadzića, z pl€'śniaani słoweńskimi, rosyjskimi, ukraińskimi i ,pn.skimi (Wacław z Oleska, K. W. Wójcicki i in.). W latach 1841 - 1843 wyszło w Grymie (Grimma) dwutomowe monumentalne dzielo L. Haupta i J. A. Smolerja Volkslieder der Wenien in der Ober- und Niederlausitz, Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich Serbaw. W pierwszym tomie Pjesnicki zam:eścił Smoler 331 pieśni góriIlołużydki.ch IZ 237 melodiami. Popnzed'za je w~tęp, w !którym auto'r, -ohJik og6.1nych informacji o Serbach łużyckich, charakteryzuje pieśni pisząc m.in., że czytelnik ... , w tych samorodnie pJwstałych i wyrosłych a wśród ludu zasłyszanych .pieśniach więcęj prawdziwej poezji znajdzie, niż w tysiącach sztucznie skomponowanych, wygładzonych i wykończonych wierszach dawnych i nowych czasów". Są w nich ... "dźwięki czy- �Kronika 339 ste i świeże, często pełne tajemniczości i głębszych uczuć [... J kwia.ty leśne i polne, którrych barwa i woń upiększają pełną trudu drog~ pasterza i rolni!ka". T'om drugi (Proznicki) zawiera 200 tekstów pieśni dolnołużycbch z 80 melodiami. W obszernym "Dodatku" zamieścił Smoler 18 bajeik górnołużyckich, legendy, przysłowia, ~pisy zwyczajów, obrzędów i zabobonów, sIJ'is grodzisk, informacje o dialektach łużyckich, wreszcie nazwy wsi w jezJ'iku niemieckiJm i w obu językach łużyckich oraz mapkę Górnych i Dolnych Łużyc. Pieśni Górnych i Dolnych Serbów łużyckich wzbudziły duże zainteresowanie i uznanie w kraju i za granicą. Recenzenci podkreślają, że jest to nie tylko jeden z największych zbio.rów pieśni ludowych, ale i pierwsze poważne dzieło z dziedziny łużyckiego ludoznawstwa. A. M:>sbach pisze w "Tygodniku Literackim": "Ilo,ść pieśni ludowych tego małego narodu budzi podziw; przewyższa prz,ecież polskie i morawskie pieśni nie tylko liczbą, ale także różnorodnością. Smo.Jer podniósł wartość zbioru przytaczając identyczne lub podobne pieśni innych ludów słowiańskich ... " Polscy przy jacie Smolerja, W. Maciejowski, R. Zmorski, J. Lampa i inni przyjęli z radością wiadomość ,Q wydaniu pieśni łużyckich. Lampa, autor zbioru Pieśni ludu śląskiego wielokrotnie wspomina o wpływie dzieła Smolerja na jego warsztat foLklorystyczny. Również Oskar Ko~berg zetknął się z Pjesnickami Smolerja, głównie w okresie prac nad monografią Wielkopolski graniczącej dawniej z Dolnymi Łużycami. W tece 39 materiałów Kolberga znajdują si~ przekłady tekstów z "Dodatku" d·o II tomu, z opisem wesela wraz z pieśniami weselnymi i innymi fragmentami. Z bardzo dużym uznaniem pisali o dziele Smolerja Czesi, Słowacy, Rosjanie, a nawet Niemcy. Ta opinia powtarzała się w ,późniejszych i obecnych monografiach Sm:>lerja. Autorzy podkreślają, że tym jednym ogromnym dziełem Smoler zasłużył sobie na trwały pomnLk. Studia filologii s10wiańskiej Zainteresowanie Smolerja językoznawstwem slowiańSlkim rozwinęłc się za.pewne w okresie, kiedy rozpoczął naukę języków słowiańskich IPolskiego i czeskiego a później i rosyjskiego, a takie w trwałych kontaktach ze słowiańslkimi ,przyjaciółmi. I stąd wywodzą się u Smolerja pierwsze próby rozwiązania bardzo trudnych u Łużyczan problemów pisowni. Ewangelicy łużyccy posługiwali się frakturą, przy tym dla odrębnych w tym języku słowiańskim głosek stosowali znaki diakrytyczne w bardz.o dowolny sposób. Stwarzało to w dużym stopniu sztuczne bariery językowe między katoJikami a ewangelikami. �340 Kronika W r. 1839, po konsultacjach z Zejlerjem, P. Jordanem i Purkynjem, Smoler opracował .pierws,zą propozycję zmian w pisowni górnołużycki·ej Opierał się w dużym stopniu' na pisowni .polskiej i czeskiej. Zastosował te zmiany w wydaniu pie3ni łużyckich. W 1'. 1842 wydal broszurę p.t. Krótki wykład ogó~nych zasad pisowni (Krotke wulozenje powsitkowlleho prawjepisanja). Przez wiele lat .powracał Smoler do spraw pisowni obu ję7yków łużyckich, ale już w oparciu o wiedzę zd;)bytą na studiach slawistycznych. W r. 18-12 powołany został na stanowisko .profesora filologii słowiańs.J,;,iejUniwersytetu we Wrocławiu Czech, Fr, L. Celakowski. Smoler skorzystał ze styp·endium i ,po dwuletniej przerwie powrócił do Wr-oclawia, by rozpocząć studia slawistyczne. Pogłębiał swoją znajomość języków słowiańskich, szczególnie języka czeskiego, co ułatwi lo mu nawiązanie przyjaznych kontaktów z .pisarzami i działaczami czeskimi. Smoler zdobył wkrótce przyjaźń i zaufanie Celakowskiego. Toteż na zaproszenie ,pf1o feso:rawyjechał z nim do Pragi. P'Jlbyt w Oz-echach miał dla Smolerja ogromne znaczenie. Chłonął wszystko, c'Okolwiek mógł przenieść na grunt łużyoki. Interesował się działalnością takich instytucji narodowych, jak Czeskie Muzeum w Pradze i założ·ona przez Muzeum Martica C.eska, wydająca dzieła U'c:zOony>Ch -c~eskich. Obserwował aktywnJiŚć czeskich działaczy 'Thaf1O'dO'Wy>Ch, IIlIauc:zyC'i'eli czeskich uczący>Chh2~płatnie języ!ka ojczyst-ego. W Tumowie zachwycał się przedstawieni-eJn teatru amatorskiego z udziałem czeskich studentów. l W służbie narodu Po zakończeni,u letni-ego semestru w r. 1845 Smoler opuścił Wroclaw na zawsze, ch::>ciaż stypendium kończyŁo się dopiero w marcu 1846 r. Trz-eba głęboko 'wniknąć w motywy 'i idee życilowe Smo:erj'a, by Ipojąć sens jego zasikakujących decyzji. Zakończył studia teologiczne, ale nie ;zamknął €Ig!ZamiillemdypllOlffiowym. Wiedział bowiem, że jego życie nie będzie zwiqzane z parafią: postanowił służyć całemu narodowi. RozPacz'lł studia filologii sl'Owańskiej, ale nie -fa to, by zdobywać dyplomy czy stopnie naukowe, do których nie brakło mu zdolności. W rodzinie języków słowiańskich wraz z zabytkowymi tekstami staro - cerkiewno - sbwiańskimi odkrywał z radością tysiące więzów z językiem ·ojczystym. W litefaltura.ch słowiańskich .oonajdywał wątki bliskie jego nar-odowi. Odkrywał je w [pieśniach, legendach, bajkach rudowych ez€skich, słowackich, po:skich, rosyjskich, ukraińskich. Jego studia języldw i litera tUl' słowiańskich, jego więzy przyjaźni z ucz-onymi, pisarzami i działaczami czeskimi, słowackimi, po:skimi i r-osyjskimi miały również swoje głęb::>kie podłoże patriotyczne. Zdobywał przyjaciół dla swego narodu, �Kronika 341 gromadził doświadczenia tak bardzo przydatne w jego działalności po powrocie do Łużyc. Te d:>świadczenia wyniesione z Wrocławia i z pobytu w Czechach umiał Smoler wykorzystać wkrótce po przyjeździe do Budziszyna. Z zapałem kroczył w nurt życia społecznego, nawiązywał i odnawiał dawne kontakty i znajomości. To m.in. z jego inicjatywy spotykają się działacze łużyccy, H. Zejler, J. Smoler, Mosak-Kłosopólski, K. Pful, J. Wanak, M. Cyz i i'nni, w dn. 18 kwietnia 1845 r., by podjąć decyzję o utworzeniu Macierzy SerbJłużyckiej (Maćica Serbska). 8moler podjął się utworzyć i redagować organ Macierzy Serbołużyckiej (Casopis Towarstwa Maćicy Serbskeje). w którym miały być publikowane artykuły naukowe, teksty literackie i materiały folklorystyczne. O utworzeniu Macierzy Serbołużyqkiej i jej zadaniach w organiwwaniu życia społecznego, kulturalnego i naukowego pisał Smoler w "Nowinach Tygodniowych ("Tydźenske N:>winy)"). Dzień 18 kwietnia, pamiętny w dziejach Łużyc, zapisał się w pamięci jeszcze jednym wydarzeniem, przy którym ujawniła się aktywna i twórcza poslawa Smolerja, udzielająca się Jego .przy ja ciolom. Występ chóru na zakoń·c:z,enlepierws:zego zeibrania nasUln.ąłslZtCzęśhwąmy51, by 00 rdku urządzać !P'Ulbjozne k':>noerty, na których wykonywano by sbwiańJSIkJie alei ll1!iemiecikieplewa. Smoler wspó-ldzialał ;z 'orgaln'tzatOlfamiikl().rucelftóiW. K. A. Kocorem, Ikompozytorem i dyrygentem i H. Zejlerjem, poetą, autorem tekstów pieśni i oratorów, wśród których największe uznanie zyskały oratoria "Wiosna" (Nalećo), "Wesele łużyckie" (Serbski kwas) i "Żniwa" (Zne). Coroczne koncerty .nazywane "świętami pieśni" (spewanske swjedźenje) stały się odtąd tradycyjnymi imprezami kulturalnymi Łużyc. W 1'. 1847 zakończyły się prace nad organizacją Macierzy Serbołużyckiej l jej organu, ikwartalinika "Casopis Towarzys1twa Maćicy Serhskeje". Ma,cierz Sebołużycka sku,piała łużyckich u'czonych, pisarzy i działaczy. Jej autorytet wzrastał wśród Serbów łużyckich, szczególnie po r. 1848, kiedy wystąpiła do rządu saskiego z żądaniem wprowadzenia do urzędów i szkół języka łużyckiego. Smoler zdecydował się pozostać w pracy dziennikarskiej, widzą-c w niej najskuteczniejsze sposoby oddziaływania i budzenia życia narodowego. Redagował "Casopis Maćicy Serbskeje" i publikował w nim szereg swoich artykułów z dziedziny ludoznawstwa i językoznawstwa łużyckiego, m.in. Pozostałości starodawnego nabożeństwa u Serbów łużyckich (Powostanki ze starodawneho nabozinstwa w serb. Łuz, 1848), Serbołużyckie nazwy ptaków (Serbske ptace mjena. 1856/57). W r. 1847 Smoler przyjął dodatkowo redakcję słowianofilskich "Jahrbucher ful' slavi. sche Literatur, Kunst und Wissenschaft" wydawanych w Lipsku przez �342 Kronika Jordana. Wkrótce wykupił to rpismo i wydawał je wraz z wychodzoącym dwa razy w tygodniu "Slavische Rundchau", podającym aktualne wiadomości polityczne. W ten sposób Smoler starał się zacieśniać więzy kulturalne swego narodu z innymi krajami słowiańskimi i wiadomości o życiu Serbów łużyckich przekazywać do wielu krajów Europy. W oikresie wzrastają,cej fali Wiosny Ludów, z którą Sm::>ler wiąże duże nadzieje, przejmuje z rąk Zejlerja redakcję "Nowin Tygodniowych" ("TydźenS1ke N::>winy"), a po ,przejęciu w r. 1850 wydawnictwa, przemianowanych 'na "Nowiny Serbołużyckie" ("Serbske Nowiny"). Uzyskuje zatem zna,cznie szersze pole działania, docierania słowem pisanym do rodaków w kraju i za granicą. Nie omijały go oczywiście konflikty z władzami, nieporozumienia i zawody. Nie sprzyjały mu w jego działaniu, nieliczne wprawdzie wśród Łużyczan, środowiska konserwatywne i zbyt lojalne wobec władz niemieckich, nieprzychylnych wobec ruchu narodowego Łużyczan. Smoler nie zbaczał z drogi wiodącej do celów, które s'obie skrzętnie wypracował w ciągu wielu lat studiów we Wrocławiu. Zdobywał tam wiedzę i doświadczenia nie tylko z ksiąg, ale i w długich rozmowach z uczonymi, pisarzami i działaczami, z przyjaciółmi wśród Polaków, Czechów, Słowaków i Rosjan. Był przyjacielem wszystkich Słowian i to manifestował w swoich artykułach, ale nie był zwolennikiem idei modnego wówczas panslawizmu. Smoler uczył się od swoich przyjaciół słowiańskich tajemnicy budzenia życia narodowego, samodzielnego życia narodowego, by jego niewielki naród, owa "zapomniana wyspa" słowiańska na morzu niemieckim, mógł trwać i rozwijać się mimo braku własnej państwowości, a nawet przy nie~pirzyjających mu stosunkach politycznych. Tym ideom służył Smoler w swojej pracy dziennikarskiej aż do końca życia. Dla młodych pisarzy łużyckich zorganizowanych w stowarzyszeniu "Lipa Serbska" stworzył Smoler w r. 1858 przy" Nowinach Serb::>łużyckich" .,Dodatek" ("Mesacny Pfidawk"), a w r. 1860 'organ pisarzy łużyckich "Łużyczanin" ("Łuzican"), przemianowany w r. 1882 na "Łużyca" (.,Łuzica"). W 'r. 1872 roz.poczyna Smoler wydawać organ młodych pisarzy "Lipa Serbska". Pismo to redagowane do r. 1881 przez największego poetę łużyckiego, Jakuba Barta Cisinskiego, miało poważny wpływ na rozwój literatury serbołużyckiej. Zagadnieniom nclUkowym i kulturalnym Słowian !poświęcony był wydawany przez Smolerja i Pjecha tygodnik w jęz. niemieck,im pt. "Slavisches Centralblartt, Wochens1chrift fur Literatur. Kunst, Wissenschaft und nationale Interessen des Gesamtslaventums". Pismo to zjednywalo Serbom łużyokim sympatię i uznanie u wielu słowiańskich działaczy narodowych. Najwięcej troski poświęcał Smo~er w pracy dziennikarskiej ochro- �Kronika 343 nie mJwy ojczystej. Podjął się nawet w r. 1850 nauczania języka se!fhołużyckiego w budziszyńskim gimnazjum, a w r. 1851 wydał dla celów szkoLnych Małq gramatykę języka serbołużyckiego (Mała recnica serbska). Wielokrotnie występ{lwał w {lbronie prawa do nauczania i używania języka serbołużyckiego w szkole i kościele, zgodnie z ustawą z r. 1848. Smiałe wystąpienie Smoleria w obronie dzieci łużyckich nie przygotowanych do konfirmacji z powodu braku łużyckiego pastora wywołało ostry konflikt między pastorem Ri.illingiem a Smolerjem. WlProcesie przed sądem powiatowym w Budziszynie został skazany na rok więzienia za wystąpienie publiczne przeciw władzom ,kościelnym. Na szczę.ście sąd apelacyjny w Dreźnie uwolnił go od winy i kary. To wydarzenie pobudziło Smolerja dD dalszej działalności w tej dziedzinie, m.in. do {lStrego wystąpienia ,przeciw inspe!ktor owi szkDlnemu w Kamjencu (Kamenz) z powodu lekceważenia przez niego ustawy oprawach do nauczania języka ojczystego młodzieży w szkołach wiejskkh. Sprawy kultury i życia kulturalnego narodu były, rzecz jasna, zawsze w cent'rum zainteresowań i zaangaż'owania Smolerja zarówno w pracy dziennikarskiej, jak i jego udziale wżyciu spol'ecznym. Zawsze z entuzjazmem pisał o twÓircwś<::iliterackiej, muzy,czn.ej, o "świętach pieśni". Z jeg.o inicjatywy w T. 1851 ,powstało w Budziszynie towarzystwo kultuti.'alne "Budyska Bjesada" organizująca, na wzór czeski, koncerty, przedstawienia amatDrskie, zabawy, wycieczki. W.zory tego towarzystwa przeszły do okolicznych wsi i przyczyniały się do powstawania chórów ludowych i teatrów amatorskich. Były zresztą popularne takźe wśród łużyckich robotników w Dreźnie i Berlinie. Ogrom pracy nie pozwalał Smolerjowi na dalsze prace nad folklorem łużyckim. Zachęcał jednak do dalszego zbierania i publikowania pieśni ludowych, bajek, opowiadań i wszelkich ,prac z zakresu ludoznawstwa łużyckiego. Przewodniozący Maoierzy Serbskołużyckiej W r. 1872 J. A. Smoler z·ostał wybrany przewodniczącym Macierzy Serbołużyckiej. Do licznych zajęć wydawcy i redaktora przybyły nowe i bardzo odpowiedzialne zadania kierowania tą dużą już organizacją Górnych Łużyczan. Jednym z ważnych zadań była wówczas budowa domu Macierzy, w którym winny pomieścić się bogate juź zbiory, rozmieszczane z kDnieczności w prywatnych domach, biblioteka, obrazy, rękopisy, a poza tym redakcja, dru'karnia, którą Smoler zakupił w r. 1875. sale obrad. Pierwsze zbióflki środków na ten cel nie wysta;rczały. Nieco większe sumy, które wpłynęły z zagranicy, pozwoliły na zalkup clomu w śródmieściu. Ale ten dom tylko w części ,odpowiadał potrzebom �344 Kronika Macierzy. Powstawało więc trudne zadanie budowy nowego domu i szukania pomJcy u słowiańskich przyjaciół. Rozpoczęły się więc podróże Smolerja do Czech, do Rosji,a w r. 1875 wraz z M. Hórnikiem do Poznania. Zwiedzili tu Bazar, wzór dla przyszłego domu Macierzy. Poznaniacy gościnnie przyjęli przedstawicieli bratniego narodu, ale własne trudności finansowe związane z budową Teatru Polskiego nie pozwoliły im na wydatniejszą pomoc. Ostatnia podróż Smolerja do Warszawy, Kijowa, Moskwy i Petersburga w latach 1881 - 1883 również nie przyniosła spodziewanych efektów. Budowa "Serbołużyckiego Domu" przeciągnęła się aż do pierwszych lat dwudziestego wieku. Po r. 1871 znacznie pogorszyła się w Niemczech sytuacja mniejszości naroiowych. Szczególnie zagrożone były planową germanizacją Dolne Łużyce. Toteż szczęśliwym wydarzeniem dla Dolnych Łużyc było założenie w Cho'Cie'bużu w r. 1880 dorlnołuży;ck,iego oc1dziaru Macierzy Łużyckiej. Inicjatywa wyszła od Polaka, szczerego i aktywnego działacza na rzecz Łużyc, adwokata kaliskiego, Alfonsa Parczew1skiego. Niestety, szersz'ej działalnJści w Dolnych Łuży'cach Smoler nie zdołał już rozwinąć. Ostatnie lata życia przyniosły mu niemało kbpotów politycznych i iinansowych trudności. Z ostatniej podróży zagranicznej powrócił chory. Zmarł 13 czerwca 1884 roku. POIgrzeb Smo1lerjla był wie]ką manifestacją żałohną ludu łużyckliego. PochJwano go na Hrodźisku w Budziszynie. We wszystkich krajach słowiańskich pisano z żalem o zgonie wielkiego patrioty i działacza narodowego Łużyczan. Warto w tym miejscu przytJczyć kilka zdań z biografii Smolerja, którą napisał jeszcze za jego życia w r. 1883 wspomniany wyżej, Alfons Parczewski: Smole1r czuwał ... całe życie wpatrwny w jeden cel, natchnion)' wielką, wzniosłą miłością kraju ... Jest coś ni-ezwykłego, posągowego, w tej długoletniej, do jednego celu skierowanej pracy SmJlerja. Im mniejszą i uboższą ojczyzna, tym więcej szanować trzeba wielkość przywiązania do niej... Biedne, nieszczęśiiwe Łużyce niczego dać nie mogą, a przecież Smoler życie całe im poświęcił ... Miłość ojczyzny nieszczęśliwej, zagrożonejzgulbą, wypełniła całą duchową istotę Smo1le1rja... Nie było s,prawy ogólnego znaczenia, nie było pracy narodowej, do której by ręki nie przy~ożył. Życie Jana Arnosta Smolerja zlało się zupełnie z dziejami odrodzenia Górnych Łużyc". Kazimierz Fedyk �Kronika 345 JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ DRA STANISŁAWA BŁASZCZYKA W dniu 14 marca 1983 roku w sali renesansowej ratusza poznańskiego odbyła się uroczystość z okazji jubileuszu 50-l.ecia pracy naukowej dra Stalnislawa Blaszczyka zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu, Instytut Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Oddzi,ał w Pozna'niu, oraz Spółdzielnię Pracy Wytwórcaw Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Folklor" w PoznaJniu. Uroczyste zebranie otworzył doc. dr Henryk Kondziel,a, dyrektor Muzeum NarD,rioweg,o w Poznaniu, który w imieniu -o,rganizatorów powitał Jubilata, podkreślając Jego zasługi w zakresie badania w:ielkopolskiej sztuki ludowej dzi,ałalności muzealnej. Omówienia działalności naukowej i muzealnej Jubi'lata [lrz,edstawrili: doc. dr Bogusł,aw Linette: "Sylwetka naukowa i dor,obek dra Stanisława Błaszczyka" mgr Zbigniew Toroński: "Działa'lność muzealna dra Stanisława Blaszczyka". Po referatach Jubi,lat został odzna'c7!ony Odznaką Honorową m. Poznania a także ,otrzymał listy gratulacyjne od Wojewody Poznańskiego i Pr,ezydenta m. P,oznania. Również został wręcz-Dny dr St. BIaszcz)"kowi medal pamiątkowy MuzeullU N:a,podowego w Po,znal'liu. Następnie odbyło się skladanlie Juhilaito'wi giratulach i upomi'l1Jków, które ,roz[loclzął w ,ilmieniu I:ns'tytutu Etno;]lOig.i-i UAM prof. dr Józef BUlr:';lta, dzli~ląC ,s'ię ,re-f!eksja'mi ,i trwają'cej ponad 30 lat wIspólnej !pra'cy 113ukowej i terenowej, orl,\,z zo'st'aly otd'ezyrtane nadesłane telegramy gratulacyjne!. Po złożonych gTatulacjach zahrał gło,s Jubi.lat. Mów'ąc a 9wym żyC'iu Izłożył hołd swym lrod,zlicom, k1tórzy wychowa'li ,go w ,duchu pOlszal'lowanJia _pou!slkości'i Ibradycj,i na,wdow'ej. Podz.ięko'wał leż swej żOln,i'ei dzieC'iom, że oienpliwli'e :zno:sJill'ijoego dług.ie wyjazdy oW teren i z,jmowanie \SiięptI!a,cą .na'ulkową. Dr St. Bł.aSizCizyrk :podkreślił, że JegoZCliinteresowania kuliturą ludową 'tr:wały od cza,sów m~()odoś2d,le2Z dopiero po lalach z\\1iązał siię ;profesjemaInie z etnog,raf,ią. Na zakończeni'e Jubiolat wspomniał o problema:ch,których nie udało mu ,stię z-reali'z:o'wać,m. ,~n. ukończenia remontu hudY-l1k u Etnog.rafic:znego w POIzlna.niu. Uroczysto'ść Za.kOllCZCHlO spotkaniem towarzyskim. Z okazji uro'czy:,;tośoi z.organizowana została okolicznościowa wystawa wybranychpublikacji Jubilata, którą przygotowali prac,ownicy Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu. Dr SLmislaw Blaszczyk urodził się 14 czeI'wca 1906 1'. W Konam'ch, w dawnym powiec.ie rawickim. Dzi:e:C'iń,s,twoslpędzone ma ,wslimiało wpływ 'W ,późniejszyrn ok,rcsli,e ina zainteresowania etnOrglraf,ic'Z,ne,choć :po ukońc,zeniu glim.nazjum wybrał l.itudia pOllonistyczne, a po stud.iach pracował jako nauczyciel gimnazjalny. Zainteres-owania kulturą ludową spowodowały, że -dr Stanisław Błaszczyk wo:]ne chwile poświęcał wędrówkom po ws,iach południowej Wielkopolski, w czasach których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i slupy. Tym właśnie "bożym męk,om" p:J:święcił swe pierwsze artykuły. Po II wojnie świato'wej dr Stanisław Blaszczyk związał się z muzealnictwem, .i w tym 'Okresie ukończył studia etnograficzne. F,ormalnie od 1 stycznia 1950 1'. został pracownikiem Muzeum Narodowego w Poznaniu, w którym do końca 1975 re>kupełniłfunkcję kiefoOwnika oddziału etnogr.aficznego. Działalność naukową rozpoczął dr Stanisław Blaszczyk w 1933 r. pracą p.t. Staropolski przekład "Sylwii" Mairet'a, 'Opublikowaną w "Pracach pokmistycznych Studentów Uniwersytetu Poznańskiego" nr 5. Następne jednak !publikacje �346 Kronika wiązały się z problemami JwLtury ludQwej. Do dni,a jubileuszu ukaz.ało :>il: drukiem 120 prac dra Błaszczyka. Należy IPodlkT,eśI.ić,że w ,głównej mi'erzc publikacje dl'a St. Błas:zczy<k,,,dotyczyły Is'ztulki ludowej, j,ej !Pfzeo!>r,ażeń, ·a także !teoo1i wtuikJi Iludowej. Zajmował się J'llhHat ;z'Włals:zcz:a wielikCJiPOl:siką .s'z.tu.ką·l,udową. Wy-dają w 1975 r. proZ'czM·u.zeum Nar·od'Owe w· -Poznaniu mon'Ografua Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce jest uwieńcz'eniem wielołetnich badań Autora, a zar'azem fundamentalnym dziełe'll o sztuce ludo,wej w WielkopoLsoe. Oprócz tego -dł' S1. Błaszczyk ipubłik,ow_ał 'prac-e dotYCz;lce innych dziedzin' ,kultury ludowej, a także problemów muzealnictwa. Dr Stanislaw Blaszczyk związał się z muze'a'łnictwem od 1949 L, .a formaInie od 1950 r. i w tym zakresie ma olbrzymiezaslugi. To właśn.ie JubiLat, poprzez swój -ofiar.ny wklad 'Pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu, potrafił zgromadZJić ,gno's obecnych :muz1ealiów W Oddz:ia,j,e Eltno,gtr'af'iczmym M'Uizeum Naa-odoweg,o w Poznaniu. Sytuacja 'dz1ału 'etnoograficznego po II wojnie światowej .była trag.iczna. Zbiory etnograficzne, które w 1~39 r. wynosiły ok. 3500 eksponatów, faktycznie zaginęły w czasie wojny. W ramach rewindykacji wróciło do Poznania tylko 45 ekspona'tów. Początkowo dzi,ałetnograficzny mial siedzibę w Rogalinie. Tu 24 lipca 1949 r. została otwarta "tala eks,pozycja etnograficzna, nad której przyg-otowaniem współpracowal z 5 osohowym zespołem ·dr S1. Blaszczyk. OtwaroIe stalej wystawy poprzedzone :rostało ba-daniami terenowymi, w czasi'e których po'zyskano eksponaty UJmoż1iw,iające z-org.a.nizowanie ek'spozy-c.jli Z chw,i1ą zallJroudnierm.aow Mu.zeum dr S. Słas'z,czy;k kOiD'tynuO'wał na .sze'roką -skalę badania terenowe, w c.zaL<;Iie których zdobywał przedJrnio'tydozbtioru muzealnego. PO'c:zątk'owo ;był jedy;nym pracown.ikJem działu etnogroaficzne1go, a .dopier-o :po kilku latach powiększał się zespół pracowników w dziale. DZJięki inicjatywie dra St. Błaszczyka ,dział etnogr,aficzny przeni·esiony został w 1957 r. do P'Oznania. Tu ,po kilkuletnich staraniach uzy'skał budynek przy ul. Grobli 25, który od 1964 r.stał się siedzibą Muzeum Etnograficznego. Stan techni·czny teg,o budynku był zły i dlatego od 1972 r,oku rozpoczęły się :prace remontowe, ,któ1"e mają by~ zakończone w 1985 r. i wówczas będZJie można urządzić stałą ekspozycję etnograHczną. Dr Stanisław BłaszC'Zy>kw czasie pracy w muzeum z-onganizowa! sZ€reg wystaw etnograficznych, m. in., wystawę wielkopolskiej sztuki ludowej w 1961 r., która była też eksponowana w Kosza'linie j Lublinie, a także wystawę w:ielkopolskiej sztuki ludowej w 1974 r. z okazji 25 rocznicy otwarcia pierwszej powojennej stalej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Oprócz tego Jubilat pomagał 01'g.aniwwać etnograficzne ekspozycje muz'e.alne w szeregu muzeów w Wielkopolsce. Dr Stanisł,aw Bła,sz'czyk swą wiedzę przekazywał studentom pr-owadząc od 1960 r. wyikł.ady z za.kresu sztuki ludowej j muzealInietwa na Uniwe~sytecie im. A.. Mickiewicza w Poznaniu, a także w <latach 1974- 197'1 na Uniwersytecie im B. Bieruta we Wrocławiu. Jubilat brał też. aktywny udział w ·organizacjach związanych z etnografią. Jest długo'letnim czJ.orrkiem Polskiego T,owarzystwa L'lldowGznawczeg{), którego Walne Zg,r'omadz.eJrl'iew 1983 r. na,dało Mu tytuł członOm honorowego. Jest też czł-onkiem Komisji Etnograficznej i Wydziału o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wiedza, umiejętności i doświadczenie dr,a S1. Błaszczyk-a były powodem, że jest członki-em rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictw,a w Szreni.awie, Muzeum Pierwszych �347 Kronika Piastów na Lednicy, :.l także WojewódZJkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych ~rzy M.inisterstwie Kultury i Sztuki, Tcre-nowej Artystyc?nej Komisji Kwalifikacyjnej. T3Jkże czł,onkowstwo Jubilata w redakcji międzYl1lar'octoweg,o czasopisma etnograficznego "Demos" {Berlin-Drezno) i zespole ba,dań pomników przydr'ożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego świa,dczą o uznaniu Jego głębJkiej wiedzy ,j umiejętności. Dzi,ała'Lność i wiedza dra Stanisława Bł3JSzczyka była zawsze dQceniona, o czym świ·a.dczy ,p()siadanie przez nieg,o szeregu Qdznaczeń państwowych, m. in. Krzyża Ka-wałerskieg·() Orderu Odrodz,enia PO'lski. Przyznano ,Mu też nagrodę im. Oskara Kolberga. 'Przechodząc w 1975 1". na emeryturę dr St. Błaszczyk z'Ostał honorowym ku"toszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minuster Kultu'ry i Szlufki za ogn}mne za:slu.gi w 'c:za'sie pracy w M'uzeum. Jest to jedyny przypadek w powojennej historii Muzeum Nar'octowego i ,dlatego cieszy ten fakt, że to właśnie etnograf został w ten .sposób 'uhonoro1wany. Na zakończenie niech mi będzie wolno powiedzieć, że Jt.:bilat nadal pracuje nad problemami, które były 'pasją Jego całego życia. Obecnje dr Błaszczyk nadal ws,półdziala przy oprac·owywaniu Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski, pows'lająceg{) jako ws'pó]ne ,dzieło IJlis!tytutu F1iJllJ'l.olg,ii Polslk,iej ii InstytultlU Etnologii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, ·oprac-owując .kartogramy z komentarzami do kolejlnych 'h~mów. Nada.l służy On ra:dą, lpomocą ,i doś<wiadc,zeniem swym anlo-dsz~'m ko!eog,oan~nacującym w muzeach. Zbigniew XlII EUROPEJSKI KONGRES SOCJOLOGII BUDAPESZT, 25 - 29 VII 1983 TOToński WSI, KO!1ues len zgromadZi iI tr'zy.stu 'kli,lkuodz.iesięoiuuc,zestm'ików ,ze wszy-sbk.ich al'emal państw europejskich ,i kil,ku spoza Europy. Najliczniejsze były r~rezenta·cje trzech państw socjalistycznych: Węgier, Rumunii i Polski, które też dostarczyły łącznie ponad połowę ze 145 zgłoszonych ref.eratów (odpowiednio 32, 23 i 21), przy 9 referatach ze Zw. Radziecki'eg-o, 8 z RFN, a mniejszej jeszcze ich łiczbie z inych krajów. Obrady odbywały się w siedmiu grupach roboczych, glównie 'w jr;zyku angielskim, a także francuskim i niemieckim. Nauki etnol'ogiczne reprezentuwało nie więcej jak kilkanaście osób, w tym z Polski tylko a'utor tego sprawozdania. W kilku referatach zostały uwzględnione treści dotyczące kultury chbpskicj wzgl. kultury wsi tradycyjnej, w kilku lub kiLkunastu dnnych przedstawio.nc zostały różne zag,adnienia sp.Jłeczności wiejskich bl,iskie również za,interesowa'niom etnografów. Niektóre z referatów wartQ więc tu Iprze.dstawić. Rolf; kultury tradycyjnej we wspóJczesnychprz·emianach wsi uwzględnił referat M. Frykowskieg·o(Mass culture and culturaL traditions ot village), zwracający uwagę :na zna-2z;e~,'lekulturowej reil1't~giraocji s:połeC-ZIIl.Q.~ci w,iej-skich. Podab.ny temat poruszyło ·dwóch referentów rumuńskich. C. Radu (Mass media tacteur de changement dans La societe rurale) pod,kr.eśhił ambiwałentne cechy "deruralizasjl" woi i niebez,pi'eczeństwo .kry.zy.s·u jej 'toż:s:amoŚ<ci.kul'turowej. zaś M. Marfea (euItH re populaire et vulorisation critique des traditions et coutumes) zwrócił �348 Kronika m. in. uwagę na fakt, iż taki.e znaczna część mieszkallców rumuńskich miaot puzostaje nadal wierna wiejsikemu obyczajowi i ceni tra,dycję ludową. Kilka referaotów, głównie autorów węgńerskioh, dotyczyło baJrdzo !ils:totmej·problematyki sposobów, i stylu życia oraz systemów wartości ludności wiehkiej. Zespół ,ba,dawcrz.y: E. Ha.J1Iku'S1S, R. Mauchlin, L. Fusotos 'i A. S.zakolcsuy pr:zedslawił wyniki szeroko zakrojonych badań reprezentacyjnych na obszarze całych Węgier. w których wyróżniono szczególnie zagadnienie różnic &połeczno..,ku'1turowych rpomiędzy miastem ~ ws.ią (Interactions between socia-economic factors, way of life and value orientations). Z referatem tym łączą się tematycznie r·ozważania M. Hoppala (Way of life as model and/or cultural paradigm) nad sposobami życia jak,o częścią składową kultury; przy okazji autor wyraził krytycz.ną uwagę o mało dokładnym ujmowaniu pojęcia sposobu życia przez węgierskich etnog,l-afów. PQrównanie dwóch oclJmiennych systemów wartości, jakie 'ugruntowały sję pod wpływem 'PI'OC'e5Umodernizacji w dwóch wsiach węgierskich, znajdujących się w różnych warunkach eko,logicznych, zawier'ał ,oparty 'o badania etnograficzne referat T. Javor (Two viUages two value systems). Typologię robotnLków wiejskiego pochodzenia i chłopów-,robotników w południowo-zachodnich Węgrzech onz propozycje charakterystyki ich spo'sobów życia dał Z. Karpati (The changing way of life of peasant-workers on the way from vmage to town). Ze społ·eczneg'O oraz 'k,ul,turowego pUJIlk,tuwJLdzenia Ln'ter'esujące 'są Wlnio'Sikri 'Z badań na,d świadomo'ścią swego miejsca w społeczeństwie węgierskich r·obotników rolnych, przedstawione 'Przez M. Sozane (Self perception of agricultural workers in Central 1lungary); według autora nie wykazują oni określonej świadomo'ści !klasowej ani wal'stwowej - uważają się z'a żywiC'ie1i .nalI'odu,którY1m :się ni'cźk ,pow'odz,i"tle k'l&rzy są też świadQmi ich niskiej oceny z .powodu ciężkiej i brudnej pracy. Godny uwagi był też referat P. Juhasza i B. Magy.ara (Some remarks on the position of the Hungarian and Polish small producer in the seventies), który dał próbę porównania sytuacji drobnych producentów chlopskich na Węgrz€ch i w P·olsce. Specyficzntie polski temat konstruowaIl1ia przez ludność wiejską, rzemieśl.ników ja,k i rolników, licznych ciągników malej mocy ,oraz narzędzi i maszyn rolniczych od wyorywaczy po kombajny zboż,owe, przedstawił E. Pietraszek (Biiuerliche VerbesserU1~gen und eigene Konstruktionen der landwirtschaftlichen Geriite und VR Polen und ihre soziokulturelle Aspekte); wzbudził on .,;pore zainteres-owanie jako objaw niedowładu przemysłu, ale z drugiej strony uzdolnień i zaradności polskich chł,opów. Z referatów autorów zachodnioeuropejskich warto w~p;)m.nieć referat Szwajcara T. Abta (Landesentwicklungspolitik und Dorfgemeinschaft), który m, in. uwydatniał "niszczący wpływ" postępu materialnego na życie gminy-społeczności wiejskiej, a także referat Fina O. TUQmi (Integration and participation in the village community: discussion on possibilities and limits of classical sociology), który przedstawił ujęty z ogólnego stanowiska problem integracji społeczności wiejs,kich na tle 'krytycznej oceny teoretycznego dorobku s,ocjologii, a takź,e 'historii, etnologii i fil.ozofii. Także ~ilka innych referatów, ·dotyczących m. ,in. zagadnien rodz.iny i :sytuacji kobiet 'Wliej:sk:ioch, było bl'~SikrichwSisiPółczes.nej pmblema'tycc e'tnogr.aficz.nej. Schlepper in Treścią koilku referatów były ważne porównawczo zagadnienia chłopskich "połeczeń.stw Azji i Afryki. Wśród nich wymienić warto referat H. vander Breemera (M. Sahlins et les Aouans de Cóte d'lvoire, deux conceptions difJerentes de sousproduction), ,który omawi.ał z·agadnienie niepeł.neg-o wykorzystywania moi.li- �349 Kronika waści produkcyjnych przez pewne ,plemiona .afrykańskie, ;przedstawi,ając poilemiczne uwagi w stosunku d·o książki Sahlinsa Stone Age Economics. Uczestnicy kongresu mieli też możność krótkieg·o, bezpośredniego zetknięcia się z węgierską wsią w trakcie .półtoradniowej wycieczki na połu·dnie Węgier, do k0mitetu Bacs-KiSlkun. KaŻida ,z pięoiJu ,grup (wg podz'iału Ina autoka,ry) zwiedzała ill,j gminę, zapoznając się z jej gospodarką, .3prawami socjalnymi i oświatą, a także z warunkami życia ro·dzin. Dobrym wprowadzeniem do tej wycieczki była niewielka, ale hardz.o dobra w swej treści wystawa .poświęcona historii węgierskiego rolnictwa i wsi w ostatnim półwieczu, od 1933 r. ('ln . .in. z dobrymi, "etnograficznymi" fotogratiarmi) i dostarcz·one wszystkim uczestnikom zw.ięzłe materialy dotyczące treści wystawy. Po dr'odze zatrzymano się pierwszegJ dnia na obiad Vi dużej g'ospodzie przy niewielkim muzeum wsi węgaerskiej (skansenie) w m.iejscowosci Laj'Osminsze, gdzie podziwiano widowiskowy pJkaz strzelania z hatów przez dwóch konnych p.łL5terzy, .ale do zwiedzenia skansenu nikt nie zachęcał i tylko kilka osób zaglądnęło przez ,okna do oświetlonych, lecz za~kniętych wnętrz. Na drugi dzień, w dużej wsi Hajos, wystąpił niewielki miejscowy zespół ludowy, który przy akompaniamencie dwóch harmonistów pokazał kilka obrazków tanecznych związanych z uprawą wina. Byli to potomkowie niemiec'kich kolonhtów z XVIII w., którzy zachowali je.3ZCz,eniektóre elementy swej tradycyjnej kultury, w tym melodie w rytmie Hindlerów (tu usłyszeliśmy, ku swemu zdumieniu, swojską melodię, znaną u nas do słó..v: Pij, pij, pij hrae:ie pij), ale w gospodarce (bardz'o rozwinięta upr.awa wina), częściowo też w .stwju i języku ulegli madziaryzacJi. Organizatorzy Kongresu zaprezentO'Wali niewątpliwie dobrze węgierską socjologię wsi i węgier.ską wieś w.spólczesną. Węg:ierscy etnografowie uczynili to wcześniej przez liczne swe publikacje w odniesieniu do węgierskiej wsi tradycyjnej i węgieró>kiej kultury lud·owej. Poziom jak i wartość ,informacyjna węgierskich referatów zasługiwały niewątpliwie na 'uwagę, pJdobnie jak poziom gospodarczy ,j ład przestrzenny węperski.ej wsi, hędący widocznym dowodem ciągłości jej kulturowej tradycji. Edward Piet raszek KOMISJA FUTUROLOGII MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH (COMMISSION O.L'JFUTUROLOGY IUAES) Wśró::i komisji działających w ramach IUAES przej.awia szczególnie żywą działalność Komi.sja Futurologii, utworzona przed kilku laty i kierowana przez etnologa indyj.3kiego B. K. Roy Burmana. Informacje ,0 jej działalności publikowane są m. in. w biuletynach Unii (lU AES Newsletter), redagowanych przez E. Sunderlanda i zamieszczanych .systematycznie od 1982 r. w "Current Anthropalogy". Program działania tej komisji ·ohejmuje śledzenie tych działań i proce.-;ów wspólczesnych, dziejących się w kulturze jak i gospodarce i polityce, które mogą mieć poważne znaczenie w kształtowaniu przy.szłosci. W kwietniowym nume~ze biuletynu z 1983 1'. (5/83) znalazł się podpi.3any vzez B. D. !"Tiller krótki apel komisji do ogółu etnologów interesujących się futuryzmem i1ntropoJ.ogicznym (anthropological futurism), o zgłaszanie udziału w spotk:Ollliach p1nelowych i sesjach XI Międzynarod.oweg·o Kongre.3u NAiE (Quehec-Vaneouver, sierpień 1983). �350 Kron.ika Antropolo:g6w4uturoIog6w określa się jako tych, kt6rzy poszukują właściwych środków w celu a) interpretowania, przewidywania, konfrontowania i uzg3dniauia potencjalnych skutków dokonujących się aktualnie ingerencji społecznych, politycznych, ekonomicznych, ideologicznych technolog.icmych i naukowych w systemy kulturowe ludzkości, oraz b) r'Ozpoznawania i ukierunkowywani,a potencjalnych oddziaływań wzg'1. skutków, jakie mogą za sobą pociągnąć reaJkcje lud6w spoza kręg6w kultury zachodniej na przyszłe kierunki rozwoju politycznego. ekonomicznego, ideoIogicznego, społecznego, technologicznego i naukoweg,o. O działa]nQś.ci tej KO'misj'i na IX Kon:!Tes,ie nie :posi:n,damy jC~'Z.Cizesto,ownych ma'teri,lłów - podobnie jak malteil1iałów dLa całego Kong'resu. Wcześniej, w latach 1980 - ,SI Komisja Futur'Ologii {)I'ganizowała .;potkania i seminaria pod wspólnym hasłem ,,okna ku jutru". Odbyly się one w Indiach, Malajzji, Tajlandii i USA z udziałem gł6wnieprZie~:k;tawicieli trzeciego świ.ata. Tematem dyskusji były zagadnienIa 'przyszł,ości pluralizmu etniczneg·o i nowych ruchów etnicznych, przyszłości plemi'on w systemach państw narodowych, przyszłości religii i nowych doświadczeń religijnych oraz przyszłości ws.i i środowiska wiejskiego w warunkach zagroż,enia cywilizacyjnego. Arualiz·owano też współczesną rolę i potrzeby nauk &połecznych, oceniając krytycznie ich założenia i funkcje. Według s'prawozdania zamieszczonego w numerze 3/82 IUAES Newsl·etter s,twierdz'ono, iż ..obyczaje i ,et,hos ,paUlk spolec"ZJnych uk·s:z't.al'!Kl'\valy"ię w warunkach industrializacji Zachodu, opartej na eksploatacji zas,obów w krajach pod panowaniem ko'łoni,alnym '" Nauki społeczne miały wówczas umacniać r,olę elit. " Współczesne nauki społeczne nie m'ogą być kontynuowane na stary :-;posób. Nie mowa pozO'!31tawi1aćnlieliczil1ym :zJadani,a 'old'Zwi.eroi-edJl:a.n.ia złożoil1)"Ch s'P,aow społeczeństw ... ". P.odobnie krytyczne uwagi o naukach społecznych, wśród nich także '0 etnologii, dały się słyszeć wcześniej na X Kongres,je NAiE. Na posie::lzeniu Komisji Futur·ologii, odbytym w ramach Interkongresu w Amsterdamie w 1~81 r., postanowiono zorganizować na XI Kongresie NA,iE se,;jc; plenarną nt. "Wyłaniający się jeden świat ci preferowane jutro" oraz powołać na tym kongresie komisję antropol,og.ii i jedności nauk o człnwieku i jeg.o środowisku. Przewodniczący ,komisji podikreślH ,potr:zebę innej, 'niż wnie:s,iolna przez Zachód. fil'(),Z'[rfiii życia, obejmującej ludzkość i przyrodę. Przyszłości wsi ipolityoe w stosunku do niej wstała poświęcona dyskusja zorganiz·owana w maju 1982 r. przez Komisję Futurologii i WydzLił Pracy Społecznej Uniwersytetu w New Delhi. Na tle sytuacji trzeciego świata omawian~ głównie problemy Indii. Podkreśl.ono m. in., że przy 'planowaniu rozwoju wsi trzeba widzieć wyraźnie podsystem wiejski w ramach całeg·o systemu sp0łecznego.Perspektywy rozwoju wsi. ujawnione w krajach liberalnego kapitalizmu, ZSRR oraz w Chinach nie mogą być obowiązujące dla trzeciego świata. Zdobycze wsp6łczesnej cywilizacji powinny być udostępniane obszarom wiejskim bez ich fizycznej urbanizacji lub wyludnienia. W różnych miastach Azji obserwuje siG wzrost więzi pierwotnych ,a także proces jakby chłopienia (peasan.tization) życia ml'ejskiie""o. co dowoc17,i siły wiejs.k'ioh zasad życia,. Altema'tywą dla życia w ,duobnych, rozprosz.o.nych wsiach może być nie życie w dużych miastach, lecz w większych ws,iach wyposaż,onych w niezbędne dobra cywilizacyjne. Z,godni'e z ethosem demokratycznym trzeba zachować równowagę między kO!liecznością a wolnością w planowaniu rozwoju oraz kontynuować oparte na idei Gandhiego równo'ległe popieranie przemysłu i rolnictwa bez faworyzowania miast. Zwracano nego rozwoju też uwagę na silną zależność rozwoju wsi od uwarunkowań og61gospodarczego i polityki oraz na ·odmienność i względność wybor6w �351 Kronika dokonywanych na różnych tpozioma(:h. Niektóre n<lrmy ethosu narodowego, jak równości społe(:znej, są dalekie od urzeczywistnienia nawet w ramach samej rzeczywistości wiejskiej, dlatego w Indiach "tra·dycyjne wiejskie s:p0łeczeństwo musi 'umrzeć, aby miUony uciśnionych istot ludzkich mo,gły żyć w po'Czu'Ciu godności". W kraju tym wzrasta ciągle licz,ba bezroliIlej i niezatrudnionej lu,dności wiej"kiej, dI,a której nie :ma też miejsca w miastach, \Perspektywą dającej się przewi'dzieć przyszłości jest r.aczej stagnacja niż istotne zmiany, zwł.aszcza na lepsze. Dzieci głodujących będą także głodować. Zwr6c<lno uwagę na potencjalną rolę młodzieży ·d:la ZJdynamizowani.a procesu r'ozwoju, bez czego "przyszł-ość wiejska może się stać postępującą degeneracją, równolegle do degeneracji miast". Podsumowując dyskusję pf7ewodniczący zebr.ania M. Mohanty stwierdził, że szczególne :ZlooCiZ€l1Iie dla wielkich mas IUId'nośc,iw;iejskuej m:a wtal3ciwe .z:0:r'g<łJ:"i'z·o'W3nie sił społecznych i sprawiedliwy podział zasobów, które mogą w całości wystarczyć dla całej ludzkości, a wyk<lrzystane być powinny tak, aby zapobiec nędzy i różnym formom uza'leżnienia, "Przyszł,ość wiejska nie jest odwf<ltną stl"Oną przyszłości miast, jest raczej odzwierciedleniem przyszłości całego społeczeństwa" - stwierdwno w zakończeni,u sprawozdania. Silne zaabsorbowanie dramatyczny:mi problemami wsi trzeciego świata, skupiającej więk3ZOŚć jego mieszkańców,znamionuj,e nie tylko prace Komisji Futuroiogii IUAES, l·ecz odzwierciedla w pJważnymstopniu zainteresowanie etnologów z tamtych krajów ,losami ich ludów i kultur w warunk3ch zderzenia z kulturą Zachodu i 11arastającymi zagrożeniami ze str,ony cywi!.izacji .przemysłowej. Dominu.je CO'Dazwyraź.n..iej iIl'i,ep~ikój 10 b:iIO'logkzne waJI<u,nlkiiprzetrwania społeczności, plemi'on i 'ludów, dla których perspektywa rQzwojui dobrobytu jest coo najwyżej pożądaną możliwością. Także ku'ltura duchow.a z zagadnieniami wierzeń, mitów, sztuki, f,olkloru ujmowana jest jako własne dobro 6ł·abszych, zagrożone przez cywilizację białych. Etnolodzy je,d:nak, jak to przyp;Jomniano na po,przednim kongre3ie NAiE .. który obradował pod hasłem "Wyzwanie r,ozwoju", zbyt mało znaczą na tym św,iecie, zdominQwanym ,prz'ez wi·elki business, .aby g,o z,mienić, lecz i ,oni próbują coś czynić w tym kierunku, starając się ·przynajmniej upowszechnić wi·edzę 'O ·dramatycznej sytu.acji większ'Ości ludów i k>u-ltur trzecie€o świata. Edward Pietraszek SESJA NAUKOWA NT. ORGANIZACJE POLONIJNE A TOZSA'MOSĆ NARODOWA ZBIOROWOSCI EMIGRACYJNYCH {LUBLIN 21 - 23 XI 1983 R.} Rosnące zainteresowanie dla szer'Oko rozumianej pr,oblematyki poloonijnej przejawia się m. in. w coraz czqściej organizowanych w ostatnich latach przez krajowe placówki nauk'Owe sesjach ,poświęconych dZ'iejom 'zbi,orowości polo"'ij.nych. lich kulturze ,i jej prze:nianom. Owe sesje ujawniają stan i potrzeby badań nad tymi zagadnieniami, przez co dają okazję do refleksji zarówno historycznej, jak i czysto praktycznej; umożliwiają formułowanie i krystalizowanie planów ba,dawczych .na przyszłość. Niezmiernie interesującą sesję teg'O rodzaju zorganizował Katolicki Uniwersytet Lubelski w dn. 21 - 23 listopada 1983 r. Sesh poświęcona była bardw szeroko rozumianym zagadnieni{)m wpływu działalności org,anizacji po'lonijnych (wszelki,ego rodzaj,u a.le 7.WłaS;ZCZia reLLg,ijnych 'i ikulturalnych) .na utr,zy;mywanie się �352 Kronika tożsamości nar·oodowej Poj,oniL N.a 6esji zjawili .się .licznie g-oście z.agranicEni, byLi 'to ludzii'e .zaaJ1Jgażowani w działalność ,po·lo.nijną, ,którzy 'cizJiJel'ild ·się wła,,,nymi d-oświadczeniami i przemyśleniami. Ci, którzy nie mogli przybyć os-obiście, nadesłali tok.sty wystąp~eń. Krajowi badac.ze ,przedstawili maieniały () chau'a'~iefQ:e ba,rdziej systematycznym. Aczkolwiek głównie ·omawiane byly organizacje polonijne Nowego Świata, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, znal,azły się także - choć mniej liczne - wystąpienia poświęc·one ,P,olo.nii australijskiej oraz zbiorowo,ściom polonijnym w kraj.ach europejskich. Na se3jiprzedsta wiono trzy wystąpi·eniao ch:uakterz€ogólnym oraz 25 krótszych lub dłuższych komunikatów. Oczywiście, nie sposób omówić tu wszystkich wystą.pień, choć wiele na to zasługuje. Ograniczę sit:: do ;przedst<lwienia referatów '0 charakterze ogólnym. W niezmier.nie interesującym r€fer.acie J. Balka'larz '(Lublin) ,przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec funkcjonowania -organizacji etnicznych. N-owe prawo kCll:1,or1iJazne (nie zOtSiało jes'zcze wprow.adzone we wszYtStkich krajach) wiele uwagi poświęca emigrantom, ich prawu do zrzeszania się w organizacjach etnicznych, pr.awu do zachowania, rozwoju i obrony dziedzictwa kulturowego. Z tych założeń 'wynika wiele konkretnych i nowych obowiqzków kleru, który włączyć się ma, w duchu uchwał II Soboru Watyk,ańslkiego, na zasadzie partnerstwa (a nie danego z góry autorytetu) w działalność świeckich stowarzyszeń o cha,rakterze etnicznym. P. Taras (Lublin) w rzeczowym wystąpieniu omówił tr'<'ść pojęć kultura nar')dowa i etnicz.na or.az kulturowa i etniczna bŻs3imość. By/'o to niezbędne, gdyż wieloznaczność wymienbnych terminów mogla utrudnić r·ozumienie wielofunkcy jności organizacji pol'onijnych, których wszystkie funkcje w k.o.n:sekwencji zmierzają, jak się wydaje, do zaspokajania -podstawowej pCltrzeby ich cz/onków, .potrz.eby identyfikacji z grupą, identyfikacji z jej tradycjami i teraźniejszością kulturową. Preleg·ent mówił o dziedziczeniu desygnatów kultury, o jej przekaźnikach, zwlaszczao języku. Scharakteryzował identyfikację jako proces i jako stan. A. Brożek (Kraków) przedstawił referat pt. "Historyczne uwarunkowania powstania j f\ozwoju orga,nizacji polonijnych". W swym niezmierni·e interesującym, a .miejs'cami nie wahalm IEI~ęt€l!!() ",'t'W'~erdZJićnQwato·!"skim WY'S:ąpieTI'iu, A. Brożek lJWlróai,łiUWa.<1ęna ,stain świ.aod:omości .narodowej emiglra,ll'tów o;ra'Z na iCth ikuiturę pol:.tYc:ZIną.Czynniki te miały decydujące znaczenie dla ·k!ształtowa:~ia s!ię i charakteru o'l'ga11lizacji p::>JoTJJijnych.POWlsitawały one bądź 'slponianiczU1oie.bądź w spo.sób k;j·erowany; cel ,ich działallnoŚtCi zwrócony był ku Slamej g.pupie, bądź - co było częste - ,ku kratj'ClWliro,::J:z.innemu. Zda·ni·em referenta. or,ga'n:,zacj-e !polon-;jne były w znacznym stopniu rezultatem odtwarzania struktur życia społecznego w kraju macierzystym, ale także dowodem wzrost~1 św.iadom;}ści narodowej emigrantów w sytuacji dias:pJI'Y. Manifestacja tożsamości etnicznej i narodowej pO'przez tworzenie i uczestniczenie w -organizacjach był·o reakcją na niespełnianie rosnącycha.spiracji rzecz imigrantów w nowym miejscu -osiedlenia. Prz·edstawiJne komunikaty dają się uszeregow3ć ze wzglę:lu na obszar, któreg·o dotyczyły. NaJwięcej powiedziano na s'esji o -organiz:.lcjach polćlnijnych w Arreryce Północnej (13 wystąpień). L. S. Malinowski prze:lstOlwił działalność Zjednoczenja Polsko-Narodowego w Brooklynie, J. Gill omówil dzia/llność Związku Podhalan w USA; o Centrali P{)lskich Szkół Dokszta/caJijcych mówi/ J. Woźniak. Dowiedzieliśmy się wieie o akcjach podejmowanych p~zez Centrum Pols-ko-Slćlwiańskie, Katolicki Klub Dyskusyjny i K% Przyjlc:ó/ KUL-u w Nowym J-orku (E. Altmajf'r), o młodzieżowych organizacjach i klubach kulturalno-o·świa- �Kronika 353 towych w New Jers·ey (K. Tarla); o Komisji MłodzieŻJowej Kongresu Polonii Kanadyjskiej (W. Perchał) o polskich ·organizacj.-lch kulturalnych w Bridgport (F. Lachowicz), 'O St·owarzy.szeniu Kombatantów w Kanadzie (M. Szczeciński), o Radzi·e Ko,ol'dynacyj·nej Polonii Świata (J. Kaszuba), czy ·0 Konferencji Księży Polskich Wscho'dniej Kanady (R. Kosi.-lrz). Do najbardziej interesujących w tej grupie należały wystąpienia W. Wnuka (parafia św. Trójcy w Winds·or i działające w ni·ej ,organizacje poJ.onijne), J. Dobranowskieg.o (ZwJązek Polaków w Kanadzie) oraz A. Halasa (Organizacja Polskiego Kościoła Narodowego w USA). W więk.;zości przypadków ,o działalności wymienionych organizacji mówiLi jej aK tywni członkowie, niekiedy zało.życiele czy 'Wli,el,oletnipreze:s.i. O Polonii eurvpejskiej mówiło 10 uczestników konferencji. Kilka wystąpień miah charakter historyczny: T. Musioł omówił ·działalność kultur.alno-oświatową Polonii niemieckiej w latach 1920 - 1939, A. PoniatowSlka (Warszawa) prz·edstawJła wystąpienie n.t. po'lski·e środowisko berliń.<;kie w koncepcjach II Rzeczypospolitej. O współczesnych problemach PO'lonii w RFN mówiła - na przykładzie Hambul1ga - 1. Zwak, {) Danii traktował referat Z. Tko·cza i k'Omunikat W. Zdunka. O Pol.skiej Macierzy w Anglii mówiła A. Podhorecka, o polski'ch organizacjach re1.igijnych we Francj.i R. DzwonkowskL A. Nadolny przedstawi! działalność Związku P'Olaków w Austrii po II wojnic światowej, a jedynymi wystąpieniami na temat Polonii w okrajach socjalisty·cznych były uwagi W. Osajdy o organizacjach polonijnych na Zaolziu oraz T. K.ani o walorach kalendarzy wyd.awanych na Śląsku Cie.>zyńskim jako źródła do badań aktywności Polonii wCzechoslowacji. O Polonii austra'lij.>kiej i jej działalności mówił.a A. Achmatowicz-Otok, a ') T,owarzystwie P,a1.s:kimw BeriS'so {Argentyna) M. Więckowski. Prz·edstawione wystąpi'enia wzbu·dziły żywy oddzwięk, oJecz niestety dyskusja nie mogła siC; rozwinąć, gdyż 'ol-ganizatorzy przesa'dzili z ilośc.ią wystąpień, których było o wiele :wdużo w krótkim cza.>ie. Jak zawsze w wypadku podobnych imprez naulmwy,ch, absorbujących kilku.>et uczestników z kraju i zagranicy, należy zadać .>obie pytanie na ile ziściły .się zamiary organizatorów, czy spotkanie miało konstl'uktywny charakter, na ile poszerzyło wiedzę. Jeśli, w przypadku s,esji lubelskiej, głównym celem miało być poinform.owanie uczestników o różnorodności polonijnych organizacji, ich bieżącej działalności, to cel został w pełni osiągnięty. DowiedzielI,iśmy siC; sporo o rosnącej aktywn<Jści PO'I{)nij amerykańskiej i austra'lijskiej, o niezwykle szerokich planach kulturalno~oświatowych Polonii 'angi'elskiej, o trudnościach organizacyjnych lVe Francji i RFN itd. W wielu przypadkach wypowiedzi przedstawiane na sesji przekraczyly wymiar inf.ormacji, były próbą uogólnienia, niekiedy konkretnymi pr·opozycjami 'pr.ogramowymi. Były gło'sy wskazujące na konieczność zmian prog,'amów działalności. Za najważniejsze uważam opinie mówiące o zmniejszaniu 'óiC;roli j(;zyka pobkiego w przekazie polskich narodowych treści kulturowycho;"az te, które wskazywały na koni·eczność oparcia działalności <Jrganizdcy jnej (ta;)), gdzie je.-;t to możliwe) na szerszy'ch, pona-detnicznych plaszczyznach, np. uniwersytetach, ogólnokrajowych pr-ogr.a.mach ku'ltura:lnych itd. Jednocześnie dominował pogląd, z którym w pełni tru-dno się zgodzić, ż·e w dalszym ,ciągu w wielu krajach podstawowym środowiskiem, w którym przekazywane są i powinny być treści .';!użące poglQbien.iu t·ożs.amości .etni·cz;neji narodowej Pol,onii, jest parafia pol'onijna. W -ogóle problem roli 'parafii w życiu IPolonii w pr7.iC.>złości .i w"pól:'zc'nie wy,daje s·:ę jednym ,z Ikluc:zowych w :S!z·en)ko:f.Qzumi'wnych ba,dam'iach pol.unijnych. W niejednym wystą'pieniu podkreślano zmaczenie folk'loru, j-ego kultywacji 2:1 Lud. t LXVIII �354 Kronika w utrzymywaniu etnicznej t'ożsamości Polonii. Wydaje mi .s.ię jed.nak, te - iak dotąd - zbyt rzadko wychodzono tu poza sformułowania ogólnikowe. W istocie .Q fa[lklllol1z,e paloo'I1JijnymI1Jiewiele wie.my. Fo-l,klo'r przeniesiony przez pierw'sze .pokolenie emigrantów jest już przeszłością. Twierdzę, te powstał na jeg,o bazie ów mał,o nam znany fQlklor polonijny, wielce zróżnic·owany w zależności od kraju, w którym się kształtował. Niestety, procesy przekształcania się folkloru polskiego w polonijny uchodzą uwadze badaczy, co uznać na:leży za niekorzystne zarówno z punktu widzenia teorii naukowej, jak ,i praktyki kontaktów Polonia - :kraj macierzysty. :Sesja :lube1Sika nie wniosŁa nic nowego do ,ba·dań nad dziej,ami org.anizacji pll;lonijnY'<:h.Stała !5lięjed.na:k ,w.aiwą ,pr€7Je:1ltacjąobec,n~o kh :s:ta,nu, u'kazała 'larów·no prężność Pol,onii, jak i jej trudności. Dała wiele materiaIu do refleksji odbiegających od głównego tematu, refleksji o przyszłości Polonii. Być może, działacze JPOlonijni obec:n:i w Lublinie wyniosą ,ze IsiPotkan.ia wskazówki i s.ugeSltie do cta'!szej 'działa,lności. Byłby to jeszcne jeden powód do uznania ~sji za udaną. Ryszard Kantor SEMINARIUM NT. CHARAKTER NARODOWY ,POIJAKOW A ROZNICE MIĘDZYZABOROWE (SZELĄG KOŁO OSTRODY, .30 V - l VI 1983 R.) Instytut History:czny Uniwersytetu Wr-oc!.awskiego Ośrodek Badań im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie z-org.anizowały niezmiernie .interesujące seminarium poświęc,one z,ag.adnieniuistnienia i funkcjonow.ania charakteru n:u·odowego Po'!aków. Seminarium zgr·omadził-o ikilkudziesęcu uczonych, główne historyków, zajmujących się tymi problemami i dało ,okazję do szerokiej dyskusji. Przcdsta wiano 10 ,referatów, .które podobnie jaki towarzysząca im dyskusja dały bez wątpieni.a świadectwo doniosłości problematyki i jej ,aktualności. Łącznic w dyskusji wzięło IU/dz'i.al35 oUc'zestników, niekltórzy wiclolkrQtnic. IStefaln Kienij'cwoicz w wys,tą.pieniu otwieI'ającY'm 'seminarium (Charakter narodowy P01aków. Mit czy rzeczywistość?) podzielił się z zebranymi re(lcksjlmi i wątpliwościami, jakie nasunąć się mogą hi.storykowi(i nie tylko), g.dy stara siC; uporządkować swoją wiedzę na temat charakteru jakiegokolwiek nar·odu, a P.olaków w szcz,ególności. "Ni·e znam metody naukowej - ,pJwiedział mówc,a któraby zdołała udowodnić, że ogół członków jednego nar.odu wyróżnia si!; ()d innych ,określonymi cecha:ni charakteru .. , M1mo to warto zajmować siC; charakterem narodowym, ponieważ przekonanie o jego istnieniu gra .poważną .rolę w historii". Główny walor wY's-tąpJicni.aS. Kieniewic>z'a polegał na ·uświa,domicmiu słuchac·zoon, że jeś'li charakter narodowy istnieje, to jest on zmienny w czasie, a owa zmienność 'W bliżej j,eslzcz'eni'eolkrreśl'ony Slposób wią'i;es.ię z hilstor6ą ra'l'odu-. Jeśli hCl<daInia ,cha;rakteru l1JaTOdowego l1Jie mają :slprowa.dzać Isiędo bada'l1Jia s'tercoty,p6w (w tYlm talkże a.U'to,s;tereO'tyiPÓw),lecz :ich 'I1Ja.duzę-dnymcelem j-es't uczynienie poję<:ia tego kaitJegOI'lią'za.równo wyj,aśl1'ia'ną, jak ,i wyjaśll'i.ają:ą (poprzez hi.storię j samą hilstori-ę), :t,o.nal'eży im dać mocną bazę 'teoretyc:zną i Źiródłową. Jalk dotąd, hisiorycy są od 'teigo da'le-cy, Stef,an Bednarek w interesujący. lecz pozostawiający także spory niedosyt s.po:sób, ukazał słabości rodząc·ej się dopiero teorii charakte.ru narodowego (l'•reto. �Kronika 355 problemy badań nad charakterem narodowym Polaków). Jak to często bywa i tym razem zainteresowanie problemem znacznie wyprzedziło naukową refleksję nad jego naturą. Nie ma zgody na to, czy charakter naukowy jest fenomenem p.sychicznym, czy kulturowym. Czy charakter narodowy istotnie ma być obiektywny, czy tylko .subiektywny. Są to dość zasadnicze pytania; bez odpowiedzi na nie nie spo'sób zajmować się pr,oblema.mi przez seminarium poruszanymi. Jak się zdaje, cZGŚć uczestników spotkania prezentowała pogląd, iż chamkter narodowy ma byt realny i wpływa na dzieje, część, że jest tylko niejako funkcją świadomości narodowej i ci raczej skłonni byli do hadania stereotypów. Wystąpienie S. Bednarka uświadomiło słuchaczom, że używane przez wiele dyscyplin pojęcie "charakter narodowy" nie ma waloru heurystycznego. dologiczne Choć bez wątpienia :uczestnicy seminarium doskonale zdawali sobie sprawę z metodo,logicznego niedopracowania podstawowego pojęcia; poję'Cila wokół którego toczyły się obrady, dalsze wystąpienia ni,e skoncentrowały się na zagadnieniach metodologicznych, lecz ukazywały próby opisowego określenia (czasem tylko zilustrowania) treści terminu, a także przedstawiały bazę źródłową do tego r.()dzaju prób. Jacek Kolbuszewski w wystąpieniu: Charakter narodowy Polaków w literaturze pi<;knej udowodnił, i.e literatura może być pomocna w badaniach autostereotypu narodu, jak i po prostu charakteI'u narodowego, lecz z zastrzeżenim, że będzie zawsze źródłem niepełnym i relatywnym. Literatura artykułuje stereotypy i bywa ich nocs,icielem. Bywa ich kreatorką i rejestr.atorką. Ni,e moż'emy nigdy stwierdzić w jakiej roli występuje. "Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o kształt narodowego charakteru prz,ez pryzmat literatury pięknej siłą rzeczy - podkreślił J. K,olbuszewski - pJlegać musi na pewnego rodzaju preparowani'u tej odpowiedzi, z pełną w dodatku świadomością, iż może to być odpowiedź niepełna i nieobiektywna. WeryHkacja prawdziwości wszelkich tego r,odzaju 'sądów dokonywać s,iGwiGc mw·;j poza obszarem literaturoznawstwa". Grono znanych historyków (J. Molenda, J. Bardach, A. Ga'los, L. Trzeciakowski) pokusiło siG o próbę określenia różnic charakteru Polaków z,amieszkujących wyraźnie wyodrębnione obszary zaborów. Próbowali o,dpowiedz,ieć jakimi cechami różni,!:i się od sicbie Polacy zamieszkujący Galkję, Królestwo Pobk,ie, WielIkopolskę i Wielkie Ksic;.stwo Ltewskie. A także - niej,ako pośrednio ukazywali warsztat historyka, który przemyślenia swoje opiera na konkretnym, przecież jednym z mQżliwych tylko, zespołe źródeł. Wystąpienia były błyskotl.iwe, .pełne znakomitych .sformułowań i pasj'onujących .szczegółów, ale miały według mojego przekonania jedną słabość wspólną. W stosun:<owo małym stopniu uwzględniona zostałaoczywisL1 prawda, że to sytuacja polityczna, ekonomiczna czy kulturowa modelowała zachowania i działania 'ludzi w poszczególnych zaborach, pl)wodowała ujawnienie siG takich nie innych cech w określony'ch ,obiektywni'e sytuacjach. To zaborcy tworzyli ramy, w których cechy potencjałne charakteru narodowego mogły .się ujawnić. Wystąpienie L. TrzeciakoWlskieg,o ukazało obiecujące perspektywy, jakie niesie badanie charakteru narodowego rpo'przez rekonstruowanie systemów wartoś,ci poszczególnych warstw ,społeczeństwa w ściśłe określonym momencie dzie}owym. System wartości nie jest czymś danym lSPOłeczeństwu, jest funkcją jego obiektywnej sytua,cji. J. Żarnowski zajął się w swoim wystąpieniu (Uwagi o przekształceniach charakteru narodowego Polaków w procesach integracyjnych II Rzeczypospolitej) zagadn'enlicm ujednolicenia slię cech na,rodowyeh 'W Odrodzonei Polsce, zaln.iJkalnra materialnych i świadomośdowych różnic między poszczególnymi zabor,ami. Zda23" �356 Kronika niem preleg.enta, które wywołalo po,lemiki, w okresie międzywojennym nastąpil w Polsce wyraźny wzrost samokrytycyzmu Polaków, ujawniło się dążenie do dorównania innym narod,om, zaszł,o ujednolicenie tradycji hi.<;toryczno-kulturalnej ('dz':ęki :';y6temo'W,i jed.nolt:R.go :5!Zlkro'rt ktwa) oraz UiPOW:s,z€chniłosię myślenie 'kategoriami ,interesu całej PoLski. A, Brożek (Elementy polskiego charakteru narodowego w warunkach diaspory) zwrócił. uwagę na fakt, iż w zbiorowościach -emigrantów pol.skich za granicą wyraźnie następowały transformacje cech uZtllanych za należące do pobkiego charakteru narodoweg,o. Transf.orm,acje te przebiegały w dwu 6trdach: w sferze etosu pracy i bytu materialnego ·or.az w sferz,e systemu wartoś,ci ideowych (kultura polityczna). Sądzę, że 'Uwagi te mogą stać się punktem wyjścia do badań nad charakterem nawdowym Polaków () ty1e, że uświada'miają nam, iż c'cchy charakteru narod·oweg·o są wtedy widoczne i łatwiejsz,e, do uchwycenia, gdy występują w kontekście z cechami ,odmiennymi, nieraz skr,ajnie, repr'ez,entowanymi przez inne na'cje. M,o,żna powi,edzieć, ż'e w warunkach diaspory cechy nar'odowe niejako się 'obiektywizują. Na zaJkończenie T. Szarota - rezygnując w -ogóle z 'POjęcia charakteru narodowego - omówił wpływ wojny i okupacji na aut()stereotyp !Polaka. Żał,ować na'leży, że org.anizatorzy seminarium z góry zał'ożyli, iż czasową barierą dla {)IJl1awianych zagadnień - w 'Przypadku wszystkich refer,atów jest rok 1945. Nic je.>t rzeczą możliwą .omówienie wyczerpujące tematyki referatów, a zwłaszcza licznych i pasjonujących wątków poruszanych w dyskusji. I.'3tnieje nadz,ieja, iż materiały z seminarium oraz rejestracj'a oby pełna! dyskusji ukaże się niebawem w ,druku. Na tym miejscu po{nielę ''';ip' kilkoma uwagami i refleksjami, natury zarówno ogólnej jdk i szczegółowej. Sądzp" że seminarium spełnił() swoje zadanie. Ujawnił·o ogrom trudności metodolog.icznych, któr'e należy rozwiązać, aby z pożytkiem dla nauki baodać tzw. charakiter namdowy. UkazaŁo także, że .istm·ieje bardzo s'zeroiki ma,tm,ja! fa·:dog"3ficzny dla tego pr·oblemu, na który skła.dają się rejestracje działań ludzkich i ich rezultaty, bowiem w ten właśnie sposób wyrażają siE:: najczęściej owe r6żni,)ce nawdy cechy charakteru. Gbawi,am się jednak, że historycy - choćby llajśw.ietniejsi - patrz,) na problem charakteru narodowego d-o·Ść wąsko, poprz,ez dosh;pne im źródła. Jako że źró.dłotwórcze były w przeszł'o:ści warstwy wyżS:ZJe,są oni sklol1ni do bad<lJ!1ianie tyle charakteru .narodowego PQlaków, ile r.aczej chdrakteru okreś"lonych warstw: s,zlachty, j,nt,eligencj.i, b<ulfŻ>uazj;i.Aby jednalk mówić o cha,ra:k,tcrze naTo·dowym w sensie dynamicznym, należy zag,~dnienieto wyraźnie powi.)zać z procesem kształtowania sip' nowoczesneg,o narodu polskiego. Proces ten ukazuje jak Polska z pań.stwa, g.dzie .istnia! jeden naród (szlachta), sta'wa!.a siG nar,o·dem wielostanowym, mimo iż pozbawionym państwowości. Cht.opi np. przez stuJ.eci.a ni·e byli częścią nar'odu; 'staIi się nią w oJueśłonym momenci·e dziejowym, wnosząc nie tyl:ko określ·ony kultu.r·owy bagaż, ale także właściwe sobi·e cechy, nawyki, .system wartośei. Dzisiejszy charakter narodowy Po'lak6w - jeśli i.stnieje, a zJd.aniem nauki je"t danie .o,dpmv.iediZlina ·to pytanie - ,ZJdaje>się ,być ,ko.n.gl!omeratem sprzecznych niekiedy cech, co wiązać można z przenikaniem, z.apożyczaniem, upowszechnianiem siG tych cech w obrębie w,arstw, klas i stanów, które tworzyły i tworzą naród . .Myślę, że potrzebne \Są w:SlpóIne badania historyków, socjoł·ogów, psy·chologów i etnografów nad f,ooomenem, jakim jest char.akter nar·odowy. Jeśli istnieje cha·· rakter narodowy i jest zmienny, to istnieją także czynniki możliwe do okI"eśle- �357 Kronika nia, którc owe z,miarny po'Wo,dują, Ujoawn:ie1r1!i·e :ic·h może 'mieć wi'elką Walf'LośĆtakże pozanaukową. Nie cho·dzimi tu o ·plytke S'ocj'Otechnkzne recepty, czy potakiv,l.anie władzy, gdy bł<;dy swoje uspr.awiedliwia np. warcholstwem naro,du, lecz o fakt, iż myślenie a narodzie, o joego charakterze, a histQri.i, je.st zawsze w równym stopniu skierowane w przeszlość, jak i w przyszł·ość. Ni·e jest dziełem przYPJJdku, iż dy.skusjc o c1uralkterz·e narodowym Polaków wybuchały zwykle w momentach dla narodu krytycznych. Ni-oc;ły obok ebpjacji także bardzo potrzebny powiew optymizmu, powiew nadziei. Seminarium w Szelągu J1ie był·o miejsc·em, gdzie rozwiązano choćby jeden problem. Raczej pomnożono problemy. Ogromny walor teg'O spotk·mia tkwi w jego inspirującej roli. W moim .prz'ek·ona.niu bylo to spotkanie Q randze niezwyklej, którą być może w pelni uświadomimy sobie do'piero po latach, spotkanie, ważne nic tylko dla hi.'itorii, alc dla wszystkich dyscyplin humanistycznych. Ryszard Kantor 211-LECIE SKKT-PTTK IM. WINCENTEGO POLA W POZNANIU I ETNOGRAFICZNO-FOLKLORYSTYCZNE ASPEKTY JEGO DZIAŁALNOSCI. " . ° . Patron Koła byl ni·e wizytóWką czy częścią narzwy, ale po to, by mob:illiw'wać, by bŚĆ jego śladami °.. pewnym wzorcem dzialaLnośc'i, a na .polu ·etnografii zachęcal młodzież do zajęcia się .i tymi sprawami ... " Jer:.y ••. Sobc:ak Ta półf"'rmallla g~'upa krajozlnawozych wo,lontarius:zy Licząc.a prrec!iętnie od 23 cie ,19 człorrtków zo'Sltała z.ałożona 17. 10. 1963 of. j jest prowadzona dotąd przez na'llC7.yC'irela, który przc.z~_aczyl na ·tQ znacZ!llą ,część SIWego wo'ln.ego CizalS'U. W przectiągu tych20 lat 355 zmieniających s;ię czlQlników pozo~tawiło P'O S'obie niezł.e dzi-edzljctwo: ~61 wycieczek i 13 obozów wędrownych przemierzając przeszl.o 4500 'km rozmaitych rngionów PRL, uczestnicząc w :różnych po.żytecznych akcjach i imprczach oraz setkach zebrar'l i zbiórek, org<JJl1JizującId!:l'iesiątki wybranych ·tema·tyczn.ie ulroczystych wleczorn.ic ,i 'kilk'a wystaw, mawiąwjąc szc<r-eg ciJ€'kawych -kontaktów, z,dooywając mullum odzJ!l·ak i :k'illk.a:J1Jagród,'1°cdagując stalą gazetJkę gaiblotkową, a od 1979 r. un,ikal.ne 'Pl.s,emko 'krajo7.Jna1wcz,e(:którego wys:zło dotąd 9 numerów), zaś przy 'tym wszystkim llicprucrwanie dokumentując swą ż)"'Notność. Dzialall1Jość kola od-hila ·się echem w .dzies·'ą'[.k.a'ch publik.acji, a nawet audycja~'h PR (7X) i 'wi,dow:is'ku TVP, lecz 'koronnym śla,dem tej pracy j<est edycja "Kro.niki Koła", 'l'eallizowana rękcdziclni,czo przez jeao 'kroll1iiikany, a która może być po['ówl.:oana W pe'w:lym slbpniu ze ś:r·edniowiecZJnymi dziela'mi Benedyktynów, jeś!Ji nie eo do a!f'tyzmu, to na pewno d1akładu .pracy, tym ·t.rudniejszej, ,i:ż jes't tworem - In:ec.ierlplilwej z.aw,s",e młodośc,j, 'wspolma,gal1Jej j-edJna'k 'doświadC'ZJerJ;iem opiekuna Kola. Pracowlioi k,olnikalpze tego "jedncegz:e:illip1a:rzow:eg'o wy,dawni.otwa oiąg!eg'o" zoilustrowai',i i gęsio :zapi·sah przes'zło 2000 s'tron w 10 tomach 4° IZ'Ostawijąc po sobie swo'iJst y 'i erginal'ny, choć wycinkowy ·d:okumOOlt nals'zych czasów. Spójrzmy na Ite, ik.tÓir,e świadną 'O tych a1spektach działalno·śd, nc!szą~ych cechy związane z etnog1raHą i foj,klo·wm. Gr,omadJka tych realnych entuzjastów 'swego k,ra'ju i pożyrtecznergo 5pędlanra woln1eg,o ezasru dIG poznwnia jelgQ oblic'za 'i przeszłości dO'pr·acowała Slię w tym o'kresie swoi"ltego 'i 'S'W(}j~ki'egoze5·polu P'O's,tęP'Owatlliai dzi:ałalności 'rodząc bez- �358 Kronika wiednie wla,Stl1Y "qucus'i-f'o']klor",pows1tały <dzięki ,tw6rczemu i:ndywidual~zmow,j 4 osobowego .zarządu, <like·optowanemu w SiIX)'sóbni,eSlkrępo.wany li spontaniczny przez t-; mini-s:połeczność 'uc'z.niows:ką. W wiekki·erUJnikowych :wiult:eresowania2h z.nala'zło E'lę ni·e tylko zapOZlnal1lieslię z ,dor:ob'k!iem patrona Kola, a,le 'i CZlołowyc,h etno:glf1afów Polsiki historycznej (.główni:e O. Kolber'g) 'z'e >szcz.eg6Iulym - 'co ?Jrowm'iale - uwzględnieniem Wielkopo.ls'k'i.i jej przeboga'te,g,o :f.ol.kl,oI'u. Prz,ed 'każdązz3p'I.anolW3!I1ych ·imprez og;lądan.o 's'laTe wydawnidwai :;p:ewniki. W'.p6'nie uczO'c,o ,,"q i~p'ewano :pieśni ludowe TOZp:1Mywanego aktualni,e ,rogli'onu. \Vklokro~niezwiedzano mUZl';). izby! 6kon.s.eny regio,~all1e, 'spra'wdzająe nabyie .uprzednio w lu7.ny:::'h~awędach i'nformacje 'ju.QIk:rywa·jąc ·dla s'ieb:i'e .nieZlnClneci'okawo-st:ki. z.godnie z chętn,ie przytaczanym w p:s.maoh Vli,n~. Pol.a p')w,jo(~dzell!i'2m:" ... ct haes mcminisse ivxa/;it ... *" Poni·eważ opiekun, jalk ,i niektórzy członkowie Koła :n:e byl.i pozbawieni umi.ejętności muzycz;;o-jp~aSitycz,ny,ch ;PClwls,ta'wały Iswoi!~'le dz,i>CI;k,l,wk.sU1e trawestacJe, a ,nawet Ip~.senoki z·e slowami, bo czyż natchnienie do utwouów choćby małych - nie u,dziela siG głównie w al'mo5·fe'rz,e .ra'dos':1.ej, Il,ics·~,t'ęipo'wanej spontaniC"zlDości. U.prawiano i bardz;j'ej Izaawans'Owo;.nc po.s:Zlukiwanoia 1 (l'op:enie !Znam:on -tol.salmośC'i .p8przez :regiona1i;zm (np. ma'zurs.k,i :\IT. Kajk'i i '1:1.).Chcą~ d,)jŚć . iS'to'iyi ducha rcg.ionu zapomawa>l1Q się !selektywnie z twórc.z,o,śC'i<\pi's.a:rzy i podaniami H'.gionu, <l .nas<ę;p::,ie ·od'bywa.ło sjq je-o 'zwiedz.:Hl:ie .zodnajod:y"wa I:f.''ffi eharakterystyc'znych motywów .i !pl-z-eod!stawic:i·el,i (m. 'i'n. Sital1'Yfl.isa.k, pi~nińsk:i, Eug. Bieol3Jwski z Wejs'un, H. Struta w MOTg::Hl'tlll~).z CZf.ogl(J wyn':J,ały Ol,ohne wi·cc,z"·c·i'ice tematyczne, a na wet oprac.awani.a mOllO·graf,ioz.ne. Wybió-re:zym elementem stricte etnograficz;nY'm było zo'rgani'zowac:iei ,pDzepr·owaldz·ell:i'c 16 dal. ob-m,u wędrownego ze stałej ba,zy w Chockieży po<d iki.ocu:n. :zawod. ·ctu'bo,gtrafam~'l' D. Vva!,j.?6ry a::J.solWel1'tkii UW, ik't6'l1a'wy::nst!".Ulowała mło(»dz,~ż IN terenowych po;;·z.ukiwal:li<1.~hetnogr.-fo,lklo;ry:~·tyC'znyeh. Owo pOZJna~val:,ie z autops,jiruiepowtarrzalnc-go ,piękna swego k,raju p:Jz!stawiłQ tej ,gru.p~e ,ugJ'luntO'wan1ie tO'ż5.amo~c'i1 U1,iez;d!ar;l!e WOIPc1'l1nien,'a:odInail€lz.ienie wla<s:nelg·oik!odu, owocujące ,nadal w ,sla:mo,Dzutny;mz koJej Ikontynuowaluiu pc}Znanego - w młodo.ści - działal1oiiU.Jer,zy Sob-eza,k 118:p'sał Z ja1klj'ejś okazji: " ... dumny jes1tem z tytih l:u·c,zii -to jesl( 'dlla ml1lie najw'ększąsa,tysf.alkcją ... ", a niżej podpi'sany !'lii·e mniej, 'iż "ci ludzie' :nada,i,i mu swe honorowe czlodw'S'two. Można zaJryzylk'O'wać ISIPO'S·t'Tlzeżenj'e, że wdo:Yi'e kOl1oSu.mpcjli,'rozchw:ania idC'aló~v i ,wzorców prz'cdsta'wi'ona tutaj migawk:a dz,iałalności SzkoQl.n~giQ Koła KrojozlTI. TUlryS't. PTTK im. Palla w POllJ:laill].umą)że :stanowić, jeśli nie m-o.dc'I, to ;·p:,.a'w-d.zoalY pm'ktycznie .przy,kla·d insllY'nktu 'samozachowawcze.go ,i ,pożY'teczlUogo, a <.::e:kawego modus vivendi. Czlomek Rady Opi·elkuńerzej "Izby Pami~c,i :Wince-go Pola" w SO:Jiesr,>:ew,je Adam ŻYDZI W TARNOWIE - WYSTAWA MUZEAL. O rKu'II1JUifJz,e J}GIIlSlkJcih Żydów wj'emy dz,iś mniej, świata slta,rożytnego czy ·dalekich kulturach Nowego k~iążki Prz,eunysława J3:uTcharda I .posłużył jalko mott.o ·zeum Okręgowe w Ta'flnowie wys,ta:wy pośWlięco'nej • Wyimek z H01"3cego: " ... I to przyjemnie I Przemysław Bu'rchard, Krok za rogatkt, Pol A. ID'iż o zma·rłych kul;iwrach Swi,ai.a. Powyższy cytat z .zou·'gani:zowanej przez MuŻydom. To druga z kolei jest wspomnieć ... " Warszawa 1964, podpis pod zdjęciem po s. lH �359 Kronika wystawa w ,tym muzeum poś'więoOitlia prezentacji kuLtury mnlle]'SIZ06CilnalfolClowych. PJierwsza do'tyc,zyla ey'ganów w Polsce 2, ta z ko,lei., ukazując Żydów, ZQ.,tala pomyś!,uKI jalko ·ekspozycj.a iJlustru,jąc.a temat w .zasięgu ['·ąg:ionallD.ym.Jako że zarówI'o m'iasto, ja·k ,też 'l'cg1'on bOIg)a,te'są w .paJnią,tka ży-d:ows'kie, natomiast Żydom 'W Po:lsce o,gólnóe p),święcone ,ą ekspo,zycje w Muz,cum J'Udia'~slj;Y'cZlnym w Krakowie ora'z w Żydowslkim Instytucie Histo,rycznym wWars:zawie, takie !po' traktowanie icmatu wydału :~,ięnajbardz,iej iU1'·,eresujące. Podo.):}nic jalk w przypa,dku tematu cyg,ańSlkLego, Tównj'eż u Itematży·doW'Siki lobudzil ogromne za1inter€'S'owall1i'e,nie tyJ'ko 'IN .g;raJllic.ach regiloll1Ju,i nue tylko w g!'anicach Pols-h. Jes.t to ,dowodem szczegó1neg;o 'zalLnteresowanila problematykil m.nlicjs:zości ·etnicz.nych, któr'e wzroslo .po Hl80 To wraz z ser.ią publilkacj:i w polskich czas'opismad1, tra1ktującyc,h teJnat w innym niż dotąd świ,etle. Wystawa tdrnOW"Ka była ,też po<'wierdzen~om, j,lJk !prawdziwą była ref1ekiS'jla P. BUJI'chaTda "przed bli~kodwudz:i-estu lat, Wy<;tawa czyn.nabyław m.ie:;,iącach hpliec WTześi·el\ Hl82. ZłoIżyły :się ind r,.ią g;romadzone o,d .szeregu lot systematyczni'e eks'pona,ty materialn,e oraz zachowany w muzeum dość pO'każny zbiór -dokumentów miejsiki'ch dotyczących spraw żydowskich, .a ta'kż.e zbi-rrry osób prywatnych. Uzupelnieni,em' były 11'ielkzne pr'zec!m-ioty WYip:~życz.Qone z innych muzeów sąsliednich. Losy Ży,dów w Tarna'wi'e byly typowe dla SikutpislkżydowsIkich w imnych Iffi'ia"tach prywatnych RzeC7,po,Slpolitej. Stąd 'leż .it11'10rs'u;jąoe Iffiożebyć blii:sz'e omów.i€nie ich his'ioTij w op<lJr<."iu '0 ek.slp8nowane 'na wys!tawiedoku.menty i przedmioty. Zydzi 'osiedlili się w Tarnowi'e prawdopodobnie w XV w., gdyż z tego ,okresu znalny jest pierwszy do,kument wymieniający Żyda z Ta'rnow.a (Judeu~iU Kolepa do Tarnów) 3. W począ:lkach XVI w. skupisko żydows~'ie -nie było jes'l'cz,c liczne, slkolI"'opod;t.lki pladli wraz tZ Zy,dam'i IkrakOlwskimi i ,ka.Zlimieu'sikiJmi 4. W koń,cowych lra'tach tegoż. wieku jes't j-uż tu jednaJ< slpora gmina ,żydowsIka, o czym świadczy zalożenie \v tymczatsi'e cmentarza w pohl.i:sikiej wsi Po,gwi,zdów (obecnie dzielnica m~a!slta.) O~'az wybudowanie renesaln~'o'Wej .sy na,gogi w pohl!iżu rynku 5. a f.a·kta'l'h P:J'wyżs.zych 'i.n.fo.nrTI-O'wa.ł IP)ś:redn~{) uka,zalny na wystawie ·dokument, w którym ko.lejny wklściciel Tarnow,a (Tar,nów ·do k<ońca XVIII w.był mia.sll-em prywatnym)nad]je ZydQm pewne .przywileje. Dokument .ten wystawiony przez Stanisława Koniecpol'slkiego w 1676 r. jest powtórzeniem wcześniej's'zyeh nadań z l;:.t 1637 i 1581. Odpowiedni fragment 'tego aktu brzmi: "Przejrzawszy pr,awa i .przywileje Zydów ta.r:nows,kich, chcą2 aby niez,gody m'ędzy ch:r-ześctijal~y i ży,dy 1::'rIlows·kich. nie wszczyn.alysię, ale aby Żydzi pa-cifice bez turba6ej ża,dnych zażywać mogli, .przeto umyśliliśmy niez.gody między chrześcijany i Zydy mieszczany ta'mow!slkimi ,us.pokoić i wieczni'e umQ;I1zyć. P~lll1o tedy wejrz,aJwszy w prawa od przodków naszych Zydom nadane, chcemy to ,mieć k,oniecznie, żeby Zydzi do urzędu miejslki,ego pooląani o żadne sprawYl1'i'e byLi, ale tylko ,zamkowemu sądowi po,dlegali. Zeby wszelkie towa.ry przedawać hezpiecmie mogli. Tu,dz~eż 'i g{)_ nalki .palić i 'one s'zy.nk-ować. Talk ·też bóżll1Jka ja,ko kierchal mają być w pokoju za{;howane, czego urząd miejsiki przeSltrz'egać ma" 6. W C'ią~'li tego stul,eda, Zob. Anna Bartosz. 'Jan Lenick, Tarnów S. 32 - 33. 2 • Maurycy Horn, Zydowskie!(o Instytutu • Archiwum • Tamże. Cyganie i ich kultU1'a wystawa, ..Lud" za czasów Lellwttów Iw:) Dzieje miasta Najstat"Szy rejestr osiedli żydowskich His!orycznego", z. 3, 1974, s. 13. Muzeum Okręgowego w Tarnowie (AMOTl, w t. 64: 1980, s. 352 - 3')5. Tarnowa, Tarnów 1911, Polsce MT-AH/D4/52. z 1507 r., "Biuletyn �360 Kronika od nada.ni'a pierwslz>elg,o pmywilcju, iSlprawyżydow:ikie c;z-C'zcg61.nieostro występują ,spo.z.aek:spanowd.ny,ch Ina wYS1t'awie dOlkumentów. Żydzi d'Otma,g.ają :s'ię swy.ch wcześ'ni,ej nadia1n)'JCh !praw, ,m!i,esZJczalni,cstaTająs;ię u 'kolejnych 'dZiied:ZJiców wyjedinać ja!k .najwięcej 'ogranicza'jących Ży,dów a;któw. Ta'k więc jes:zcze w 1633 ,r. ks·i'-lżę Włady'sław Dami'rnk Os'brog,>Ik:i, j,a1kże w iJrm'YJn miejSJou 'SIPrzyjająl.:y Żydom .piISIUI,aby zadowolić mi,cs'ZJozan: "Żydów aby więc'ej nie pnzyjmować ·i aby byl:i j.;:lIkz dawna pod -ju~'ysdy1kcją miej,ską ,i Ipoda:bkli W:Szy·S'tk<ie,'Lak ,k,róleW!slkie jalko 'i mi.C'j-ski,eplaoili, także żeby w Żladne prZJkupsltw,a i handle w mi·eścj.e na ,przeszlkodę innych Imiesz.C'zan ruie uda'wali się" 7. W 1635 r .. mieS>ZiCza'D!i·c 'ta,j",Jl0WiSl.:y,zwra.cają s:ię do rk!s.ię:'ia IZ proścą, aby za'bronił handlu li palenia polf:zahk:i .powołując 's!ię Iprzy tym nla !g.eneralny s,tatuą z 1538 r., :k'tóry 'Po::;.tanawiJał: ",alby Ży:dowie Imimo .paota j-eśh które z imia!s-ty mają, mies.zCiZal1Jam ,ku;pie:twa nie -odejn1JowaLi ,ani .się :niem baw:ih" 8. Proszą dali ej arrie~ZJczani'e, mając nardzieję ,na 00fnrięcie -danych Ży·dom rprzYWilejów: "aby w mieśc.ie na,szym Ikupiectwem sIię nLe bawiLi, ty:llko aby na sramej hchwLe podł.Ulg starego zwyc:zlaju ,z>CJiSltawali" 9. Ks,iążę Władysław potwi'er,dza Imi'es'zclzalnlom pl'lZywiil,eje, o@raniczając je Żydom. Tak ,czynu jeszcz'c klil,k,aik,f'atni,e "IV la'1:a'ch następnych >.ie Z<awsZJe jedrnaik cierpliwie czytyw.ał slUiPloiokd 'jednych i 'sika'rgi drugich. Na 'kokj;ną sikarg<; mieszczan w paż,drzierruTIku 1645 'r. oci:pow,iedz:ilał ·bar,dw krótko: "Zydów ja1k,eśC1ie sami 'dobrowo.1nie ·dro iPfiaw [... j ,przY'Puś'Cibi, talk -d'O c.~z.a'S'u0iel'pieć ·ichmu:S1icie" 10 Na wnLO<S1C1k dU'cho'wieństw,a ·uunowsikiiego w ·s'1:yC'.zon,iu 1654 r. książę Wła,dysław 'ogła.sza ".aby Zydzli żadrnych ,gruntów chrześc'ij,ańsik-ich od dnia 'tegl() 'i na potym ni.e :siku.pyw,aE, wn.i }em żalden ;przedawl3ć <ni,e ważył SIę, nli!cch :'.iię więcej Ini,e fr<OZ'szerzają. Prawa Ii mandata, jakic jeż'eli 'na 'S'zlkodę ,mias'ta ode minic ad mallie na,fEl!la -otrzy.mali, te we wszystikJim ,aa1tihiluję" 11. Przy talk !Ziffiien.ioa'jącej 's:ię łasce pańSikiej .sta!f·ają lSIiGZ)'ldz:i, [liezaoJe'Żl1Iieod Iksliążęcy,ch !prZyWilejów, ,pakJto'Wtać z m,ies·zczalIlami. Obszerną UU11'OWę.z 'rajcam'i Ikl,rno'WJsikiU11Ji Zlawar1i Żydz·i w 1631 r. W ·umowie tej ok,r.eśl·one zo.S1tały 'powi.lllności podta1Jkowe Zydów wyplywające IZ racji 'lliybk'Owa1n.i.a 'cmental'z.a wc wsimiej'slk!Lej Pogwizdów. J!edl1JD'clz,eśl1!ie .za.'; r1aj-cy mTIej.scy ,gwaiI'<lJJ1'towa,j<j ZY'domzachowa;n:ic spoik·[),ju cmenta'rza, który., ja'k z 'treśd u1mowy wyniika, bywał hez:czcs'zc:z'ony przez chrzcśc:ijaln. O !zabezpieczel1li'e ISIPo1koju'k,ieT'chału 'ZJabieg'aIi Żydzi częs'1;o, ,a .gwarancje talkie składane lim były m. -in. 'i przez ik.s:ięci,a KO<lltiet'po·ls.kiego, k'1:ÓTYw~n.nym .nie urs'zan.owania 'miej:soea !kultu ·gToZlił Ikarą 500 !zIp. Prawdopado:bnti-e - malo s1kuteczn.i·e. Do general;ruej umowy z .rruiast€'!11 ,dochod'Z!i w maju 1670 r. Umowę 'lE; wtwierdził książę Alek.sander Jran'uSlz, ,syn Włardysława Dominiika. Umowa la śd,śle OIkreśla s'tOSUlllk.i z cecha,mii kupi'ec'1:wem, 's-po'sób :użytkowania wo,dociągu .miejskiego, podkreśla zakaz przyjmawania 'obcych Żydów, :a p~z,ede w,"zys't'kiTIm {Jikre;La powinnośc.ii ,podatkowe Żydów, 'które są nader wylso,klie. I talk z 13 domów, jalkie posiadają Zydzi .na terenie miasta, placić mają blis'k'O 1/3 wszel'kilch rpodatkórw miejsJk'ich, a ,także kOU1trybuej-i ,na wypardeik 'WJbaT;gnrięcLa'l1!ieprzyj.aciela. Eą to już Ilaj-g-orsz·c lala w histortii :miast'a. T.arnów j-est wYll1li~slzclZonyp:ClżaramIi, najaZJda,mi o.bcych wojsk, z.araJzą· Choć :mi.als'to jes't uWOilniolne od podabków, 'Chyli 's:ię w 'l'U!inę. W tak.i·ej sy;tualQji ŻydZJi Wiidzą !szansę 'wy1k'UljJ!ie.n:ia0puSltoszałych domów 'Czy -placów w oón~b.ie nl'iasta. Zwraoają :Slię do urzędu mliJa'S'ta o Ipoz'w'olenie z<llku:pu domo:st 'i os:iedlenie 1 AMOT, , AMOT, , Tamże. I' AMOT, 11 AMOT, MT-AH/D4132. MT-AH/D41242. MT-AHID41244. MT-AH/D41146. �Kronika 361 się w obrębie murów. W ks,ięgach miel}slkJilchz'a1cho'wały się talkie [lI'oiśby. Oto wlięc w lut)'lm J 736 1". Józef Zelmanowicz [prosli o ,pozwolenie kU[pl11aod chr'zcśe:ijanJina domu przy Brnlm'i'e Pil,zneilSlkiej, gwa1ralntujqc ,płaćk ,poda1tkJi,'k>()ntrybucje, 'cle. proporcjcna,lnie z .iI/mymi mie.szczanamii. Zobowiązuje 's'ię 'również: "bUldynJków ,górnych nie wysli'awiać, tylko dolne według dia'wnego wymverzenia ;placu ii proporej·i Idomów kaitoheki'ch drewlllianych" 12. ,Zgoda mieslzc'zlaln,uzależlllwna była od z,goidy zWlierzohiności za1mikOlwej,do Ik1tórej zainteresowany zwróoił się z odpowiednią 'sulphlką. NiewątplliW'ie dobrze opła,c:olny kS:ląże zawLadomił urzą,d 'r,aidziecki: ",mia'sto ItO przez u'S't,aW'iczne ogniowe ,poża,ry tudz'ież przez inne nieszczęśl'iwo,śc'i diUiŻiojest ,SlpU'sto.szone,i do olSltaltl"liejjuż ,prawi'e przychioidz'i ruiny, że w Im,ieśc.ie zClnnześe:ijarn nli'e Ima Ikto ,prG'Wiie[publliciz,nych pIacić podatków, w'ięc .zapobiegaljqc t'ej dalszej 'ruinie, chcę aby przez większą ludzli, w:przód chrzośdjalll, a ,in defedo tych, iprzynla'jmni'ej Zydów os,iedlić telż miasto ad prisbimulll et florentienelll1 kiedyk'Olwiek przyjść mo:gło Is'tatum" 13. Kolejno Zydzli zajmują opuszcz,ollle ,domy kalt:O'lickie, CiO }ednalk z dawna ZJalmieszlkałym Zydom niezbyt o,dlPowlialda!o. W tymz.rujnowa1llym mieście obaW'i'aIi s,ię konikurencji przybyszów, :toteż ich 'sprz,eei'w niekiedy uci~s'zać musiał samdziedz,ic. Incydent nade.r dramdlt)'lCzny ,zdarzył siG w 17:37 iL, kiedy to pobito nowo >QIs1i,ed'lającego siię Żyda, 00 barwni'e 'rela'cjonuj;e tC!kSltks.iążęcego oSitTzeżeni;as'k~erowane:godoslPołeczności żydowskiej. "Sta'flsii ży<diows'cyikahału dowiedziawszy się {) kOrl'trakc,ie, z l1'i'el11awiści temuż Samuelowi Ahralmolwiczowi ku,pować tego.ż domos1tw<a ,zlalkaznl.i, 'a ,gdy tego odstąpić nie chciał, napr:zód zna'c'znie zbiWlszy więz:ić w ikunlie, a p01tem ikląlwą na n'iego ciGżJką wydali i w hOiżnicy ją pflZy świlecenliu świec cza'r1rl)'lchi Itrąbii.erl'iu w trąbki publilkowal,i" 13. Mimo to w latach losliemdzlies'i,ątych tegoż wieku było już w mi>cście 30 żydowskich domów. I choć Zydz,i z'Clwi'Stnie pilnowa1'i swych iinteresów prywaltnycih, 'DOj'edinaiki la'S micesta nie był im oc,·.jętny. W,idząc jeg{) opłakany sItainsami deikla'rują ,p~:mO'cf.jnalnsową. W rOiku J 738 z:awalrta z,ositała nas'tępu,jąca "Umowa ,między ,m,aglilsl1Jr1a't,em Tarno'wa a całą s'Y'1la,golgą": .,Pirzy ta1kichmias'ta Ta,rnowa podulP:udłego dolegll,ilwo'śC'i,a,ch,gdzie wlsizędzie pustek pełno, (jedini) pDwy'micTa'h ludzie, (drudzy) T'z,emiosł,a popr.zes1tali tI"obii,ć,ja,ko też 'z mia'sta powychodzi'wszy pUSlto place, ,dOimy, ka'm'ienioe pozostawiiaH. 'Tudzież nakupcolch wcale ,zeszło, żadnych hanldlo1Wców, Ik'upieetwa 1 j.aik'i:egoikolwi,ek pożywieni'a ubog,i,e chrze.;djańlstwo nie ma. Wlięc sama 'synagoga ta'rnows'ka uwa'żając i zm'iarkowawszy dDibrze, że talk ,podupadłe m'iasto Ta'rnów nie może wysllarczyć do za.spcikojenia C1ięŻJk,jego podatku, OpTÓCZzłoItych polski,ch ,dwuset porzwa,lajq złotych dwadzieścia punktualnie O'ddawać" 14. Żydz,i czynią to w 'interesie mia:sta, ,aile też swoim osobi,śde. Oto bowi.em podejmująstarall]i,ao ,przyjęcie .swej młodzieży do cechów, ,na 'co nlie godzą Siię mieszczanie. CzłOil1!kowiecechu -rzeżn'ików, na propozycje Zydów, odpowiadają p',smem z',ltytuł'O'wćlilly,m:"CzeJnu Zydzi nie ,mają ;z nam,i w rzem'io,śle przys:tojlnlie li ;gruntowlllie P11I'tiClUPOW:aĆ". A oto wyją'tek Z teg'o ;p::slma: "g,dyiby Zy,dów w cecihu !swYim mieJli, :k't6Tych jalko świat stoi niikędy ,nie było nigdy ,i nile maiSZ 'ich w żadnY1m cechu opis,any'm do tego cza'su. Albow:ie'm czeladż wędrowna nalsza wlzlgrarr:dzona by ,była i 7Jarz,ucliwsz:y 'im to, że z Zydemeś :się pzemiosIa uczył, za czy;m maj ąc my takąs<wmotę mu:s'ieEby'śmy nie uczyć cz,e'ladzi li nie posyłać do Iudz:i" 15. Aby AIMOT, Tamże, " AMOT, " AMOT, l! 13 Acta cons. Tarn. p. 223 - 224. MT-AH/D4/2C,2. MT-AH/D4/464. AD 1730 p. 222. �362 Kronika swe racje ·tY1mmocl1Iiej po·dlk,reślić, IzaZ!naczalją .mi.eszc.zanic "dłużej Ichrzcścijanl1liż Ży,dów w Tarnowie", koilc<zą zaś ży.czen;iem, "a.by 'ich lkoiedy'kolwiclk Z;,I IrKljmniejszą okazją z lITI'i«ls·tajatko :Z Bochni i PilZl11:a,·00 daj Panie Bo'że, wypędzono" 18. MilITIa tyc·h zalb:egów od lat czterdz;iestych XVIII wiekuz.aczynajq w T.u'!1o·wi·e pows'ta.wać ·żyd'O'w'slk:iecechy .Y1zem:ieślnicze. Zajęcie Tarnowa przez Austri'J.ików, .po:7.bawiel1lie odz.iecizlicz·nychpanów praw prywalinych do mkllsta, powo'duje usbanie wzajemnych korespondencji. Życie Imiasta, a także Żydów, regulo.wane jeslt generaJny'mi ustawami lPai1.c;twO<:lwym:i. ReguIO\Va!ne ba'rdzo ;sz.czegółowo. Rząd ausltri:<J.'ck'inakazuje Ży,dom przybranie llaz\\"is!k o niemieckim brzmicni,u, r€lguluje ,s!t,o'sun'ki/kah.ału :z miG.stDm, a t'a,k~c I.yc.i'e prywatne Ży.dów, m. '~n. sprawy zawier.Mlia n.ałżeńSltw,.przechodze<ntia na wi,,,,q ~-{atolic:ką, s:p:oawy meJ·dowania 'S:ię,c'3lz'ko:l.nictwai't·p. W ,dobie a'U'~on()UTIkzlł1ej, w drugiej poł,owie XIX w., mics'zczar,ic żydowscy zasiadają w rudlZ!ie .miejSlbej i Vi każdym urzędei,c mają swych prz,c<ci's':aw'icic'!-i pTOpOlfcjQlnalnic .do ,chrześcija11. Wla,dz.e au,itriack.i,c staTają s:ę dbać o ,slPlkój ·i bBzpieczcil,5rtwo Żydów. K'ic-ciy wybuchająroozfuchy antyżydowsJkic, r'opolrty policyjnc pełne 'S4 uwa,g odnośni'e ,de1,j'k:atrego !agodZlClJ1lj,a mapięc,ja, wyłapywania agi1tato.rów antyżyocio'wskich, uśw:iadam:iania 'społeczeństwa, 'zwłaszcza na w:;,i i 11a prz-N;micśc.j,ach. W I,alt.ach Isiedemdz,ies'iątych przez Galicję IPrze<t<l'C1za 0S'jęfa-Ia uC'iokitnierów z :Rosji, ,gdzie wtedy 'Sz:cz-ególin1ena's.lili!y ·stiępo·gromy żydowlSikic. Częić Z)"dÓw zn.alazła s'Chil'oJ1Ji€ł1':-e w Tarnowie oj okol,icy, aczk{)lwielk policj.a ni.eehę'bn'i.e wi.działa te napływają::e elementy, m.ctjąc ,do';ć pro'b!];emów rz wł.asną lu.dil'o;c;ą· W dru'g!iej poŁowie XIX w. bo,g,aci Zydziza!k:laodajcl szereg fabrylk, ~I~l'c:pów, powsitajes!ZiPital ży>do'\Vostki. Buduje się 'też o'lbTzym'ą .sY1na.goę. której budowa t~wu z prZJerfw.ami 'kilik,a'ci'zdes';ątklit, a ulkollC701l10ją -ci-opie'ro w 1903 r. Był 10 jeden z ibaTdi?JiejcharaJkte'rystYlC"Z.nych elementów architektury mia5.lt:1 do 1940 r. W tym też czasie .pols'taw,io:no s:ty'l.olwy :budy,nek mikwy, który ocalał z ,pogrom'u niemie::ic:iego. Okres dzi€'więtm,a:sto<\Vic!~:~nejhistori'i reprezen'!Jowalny był na wystaw·je skifomniej niż wielkii wczes.n1iejos'Zc.Były oto główil1lie zdjęcia bożlI1icy (Nowcj), oraz jej pa'oj-ektów, 'od kltó,rY1ch'o'Staltecz:n:ieodstąpiono; łaźni 1 domów w dzielnicy żydowskiej. Były ,też d01k'llJmenty obra'Zują~.e udział Zydów w żydu miars'ia. J·edna ,Slala po,święcona była maTtYI'o'logiitarnoW's'kiC'h i oko'licwy'ch Żydów. Kiedy nadszedł wrz;es,i.eń 1939 L, W T:arnc'\vie zam:eszkoiwaŁo 25000 Zydów, co stanowił·o pona·d po~owę mies.Z'kańeów m.iasta. Ich 1'05 był z Igó.ry prz.ez Ni'emców przygoltowany. Eksterminacja POSltępowala stopniowo, aż do :zupełnej za.glady s'poleczności żydo'Wskiej. W paź·dziel'llIilk'UToku 1'939 na!kaz,ano ll'(),s<'ćO'pa"I!<.i'Z gwiaz·(ą. Ko'lejno o:gra'l1liocz:anoich ;najpro,'its1z,e prawa i swobody - :zakaizal1Jod1!o·slz·enia futer, po,dróżowm1'1a, ehoodzern:ia -ehadnilkami, z;ablokowanoich konla bankowe, narka,Z'<.1inO OZl1JrukoWRITie 'sklepów żydow'Ski.ch .gwia,zdcl, zam'knięto sZikory ,żydowskie, wp;,owcudwno ·obowiązek rCiężJkjej pracy. DlaszczegMneg.o .po'gnębienia Żydów spalono w początek h~tQ;pa'dta w.szy:;tikie boiJll·iee, domy modlitwy i bibliot.ekG. Tny dU1:i pło;nę!a NQlW<aSyna,goga, któ.rą m·a .koniec wY'.sa,dzol1lOw powietrze. Żydz·i mielii w po"c:zątkaeh 1£40 r. q)u~dć mies'zkl<J,nia przy 'głównyc'h ulicach 'miast:!' Ich m:en~c ze'stalo Ha:o'owalne przez Niem'ców. Ponieważ ,nokazano Żydom rolniko'm clprowadzel1'ie się do mklls1. wydz'ielcnych dla Jepsz,e~o lich kontroJowall1lia, w czerwcu 1942 r. w Tarnowie znalazło siLę ok. 40000 Żydów. Wówcza.s o·dbyla s~ię 'krwawa lilkwi,dacja p:Jłmvy tej ludnr.,śei. Prz.ez tydziień 'od 11 - 28 czerwca mordowano Żydów n.a tarnoWSlkim ·k'ircho.J.e, bito i TOZII! Tamże. �363 Kronika strzeliw,m" na Ryniku, ulicach i w m,j'eslzlkan'iach. Część ich wy1wi'eziolJlQna ś,m,i,erć do Bełżca. POIzOl,stołych20000 zlamknięto w utwoTz,onym w dniu 19 cze'rwca getde. Terror. ciężka pra'ca, głód, ci,erpienia towalrzy'szyły życiu ,na :terenie getta, poza którym groziła natychm,ia:S1towa śmierć. M'imo, iż za ,pomoc Żydom gr'o,z:ila rórwnież utratażyc'ia, poma,gano i,m w m'iarę m'o,żJ.iwośd. Dc'starczano żywnmić, leki, zaop,ltrywano w fałszywe dokumenty i świodectwa chrztu. Znaczną pomoc w tym za'('!'e,s:icświadczył urząd pa'wfialny przy ka,tedme talrnows:ki'ej. :\rie było to jedna'k dz,iałan:ie 'S'kuteczlne na większą ska.lę. Ko'lejne a1kcje HikwidJcyjne odbyły się we wJ';Zcśniu i j,i's'topadzie 1942 1'. Ponad 9000 osób wywieziiono na śmiicrć do obozów zagłady. Kolcjnohkw'idowano getta w okolicy Tarnclwa i ,tu spędzC\,no rcsz,tki :ludności żydowsIkiej. W lecie 1943 r. byIo na 'Z;mn:iejslzolJlymobszane gett<.l blis;ko 12000 Żydów. Ich osta'~eczna za,głada nastąp.ła we w.rześniu tego rOiku. Ci, którzy nie 7Jginęh na miej,scu podcza,s przygotowywan;i,a tiranspoJTtu, przeżyli r;'iewie!e dłużej. Cel,em i,ch podróży był Oświęcim ,lub PIa,,,zów. GettQ ,tarnowskie przestało i,stnleć 17. Z tego okrutnego cza,su pochodziły eksponow2ne fotogrMie prze,dlSltawiające Żydów w ta:rnoWSlkim ge!tcie, obwieszicz,enie niemieckie grożą2e Polakom śm;erClią w przypadku po,mo!cy Żydo'm, liczne dokumenty jak: :spisy :z:arekwiirowanych Żydom s.przc;tów, spilsy 9puszC!zO'nych pmcz ,nichm'ieS'zkml, :k!sięg:i ,meldunko'we iVp. llu:;tracją tego cza.su było() duże zdję2'i,e wnęVrzaspa,lonej bóźnicy z XVI w" z której do dziś zachowała się mO'cno zniszczona, murowana bima. Część wys'larwy prz,ez:naczono na wyeks.p~)Qowal1'ie kultowych aikcesor,iów, ,k'ló,re po cz(;.ści zachowały :się w zbiora.ch muzea,l,nych, częśeiowo z!Q!s'1aływypo,życzone od o,sób prywa'lnych, a :także z ,obecnie funikcjonującej bóżnicy ta1rnows'ilkej. W jednej ::ali, z .zabytkowym'i renesa,nS'owymimalowidłaini, zaa'ranżowane zo's'tnło wnętrze bóźnicy, 'z bi,mil, ,pilrechetem, świeez.nika.m:i, pulpi,tem na 'księg:i i tacę WTaz z jej przybraniem. W gablo'la:ch znalazły slię atary, ta,sy, tef1l:iny, s:w1'all'Y,zwoje Pisma Swię'ego itp. Oddziel,nie POlkilZ3)J10domowe 2:kces,(J'ria Teł:ig:ijne: la'mp'ki i świeozil1iiiki'hanukowe. kubki 'kiduszo'.v'C, serwetkę pod 'macę, balsaminki li inne naczynia ,i .prz.edmioty. C,lłość wys1tawy li'lustf'Owana była o'bralzami i ryslunkami o trp,śC'i żydowski'ej autcrstwa tarnowslkioch ma'la'rzy: AIQjzego Majchra i Ju1:i,ana Grabo'W's'kiego. ZW'i'edz:lj ącym tO'wa!:'zys'zyły o,dltwarzanle z ta:śmy malgneto.fonowej pieśni żydowskie. W efekcie dużego za·interesowanlil3 tematem wysltawy wszczęto stara'nia utworwni2 na terenie woj. t2rnowsJkieg'o muzeum żydows:kie;.',o. ISltnieje szansa na utworzenie takiego muz,eum w :Cą''}'rowie Ta,rwllwsiki'ej, gdzie aiktualn:ie TemO'll'tuje się je'dyr ą na 'tym terenie :Sy1J1.a,go.gę z polowy XIX w., .pierwotnie z przeznaczeniem n? dom ku'ltury. Adam ETNOGRAFICZNE ·WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE Bartosz W 1982 ROKU MUZEA War s z a w a, Pańs!twowe Muzeum Etnograficzne "Swiątecz;ne zdobnictwo 17 Aleksandra Pietrzyk, Z dziejów zagłady "Zeszyty Tarnowskie", 2: 1970, s. 14 - 21. ludności wnętrza" żydou;sklej w regionie tarnowskim, �364 Kronika Scenariusz: B. Ogr,oidowska,opr,awa ,Plastyozna: K. Burnatc)<wicz. 'Eb!po:(ycja: 18. 12. -81 - 30. 04. B2. Ok. 400 eksponatów. Katalog, pJa1kat. ",Po'ls>kie shoje Judo.we" Scenal1iu'sz: G. Tka,czyik, E. P.i1s'koOrz.E'kSfPO'z)'cj-a: MU'zC"um Ok.rę·gmve Po'dla,s,j,kej. Ok. 350 e!ktSlponatów. KatnJog. "Stroje Judowe lindiian Ameryki Łac:iillsJkiej" Seoena'rius'z: T. WalendJZJiak, Oiprawa plastyczna: 03 - 40. 05. Muzeum Etno'gr.aficzme w TOl'uniu. "Kultura "". Ei·alej A. Bednarek. Ekspozycja: ~6. Afgani!Stanu" SC611<lJri;u:s:z i ·opraw.a plaSJtycz.nla: M. Sz'tral1i-ow;i'c.z. Elk,<;<pO'Zycja:.maJ"zec - C'Ze<fwiec Muzeum .Ok1rę.gowe w Radomiu. Ok. 150 ek'sponatów. F:OJder. 'W"półolfgaTlJiza'Voof:Muz·eum Oklf(~g'owe w Radomiu. "Wie'1k'anocne Scenal1~usz: T. kwiec,ień - 'ilmpres'je" Amhf'o:z,iClWi!clz,,opTawa maj. 800 foto'gramów. "Broń plalS'tyczna: K. Cho'j.nacki. Bk'PDzycja: wyspi,a1rzy Pa'cyfiJku" SCCllw':riuJSJz:B. KohutDlic'ka. E!kspozycja: 16. 04 - 15. 07 w Muzeum EJtn()~rafi.oznym we W,roiCławi'u. 116 ekslPonatów. ln,f'or,mao1Jo,r. W'slpóJO'r.ga'llJiza'tolf: :VT-uz·cum Etnograf'iczne we \V'f<Odawiu. "lVla!<lu's'UWoi ,rzeŹJba T.adeusza Żaka" Scena.rl'1.ls'z: B. ETber, A. Kurzątlkowslk,a, OIpr@wa plastyczna: R. Gryga. Eik:~zyc'j.a: 25. 06 31. 08. 45 ekSIPOIlaltów K.a ta log. W.s,pólor.ganizator: .:'vluwclm -Narad,owe w Kielclach. ,.Naby!iki po-zaeu<rorpe<j,Slk.iePań.S'twowego MWZC<U'll1 Ebnogra<f;jc'Zl1<elgow WaTszawi;e z lat 1972 - 1r!l82" Scena!l'iusz: B. Kohuil1Jiclk.a, !oprawa pkł1s'tyczna: zycja: 9. 07 - 30. 09. 435 ekspol1latów. Katalog. "Malowanki Powiśla H. GałąZ!kl<l, R. Gry'ga. E;,'s;po- Dąbrowskiego" Sc,ena:rius'z: Z. Sz'ewc'zyk, komisarz wystawy: J. Mj,gdał, opra.wa pla·,;.tyczna: K. Burna1Jowi'C'z. EJkspo<zycj.a: 8. 10 31. 12. Ok. 170 e!k;;.po'na1ów. Ka'ialog. WS!pół-or.g.a;ni.ZJa<t'Or: Muz·eum Ebnogra£icZine w Kra'kowi,e. Departament Biblriotek, Domów KUltUTY. "Twórczość partrz - Plock, Muzeum .rzeźbiarska "DoToberk ar'tj'lSityczny - Wla:dysla!W.a Wójc·jka" Mazowieck.ie Odd:ZIiału Mazowi'eC'kiego Scenariusz: H. Ma,ntol'S!ka, ()prawa 30. U. Ok. 60 ekslPOl1atów. WOJEWODZTWO BIELSKOPODLASKIE MUZEA B i a l a P o d I 'as k a, Muzeum Okręg'owe ,;Polskie pa'tirz - S T L" .placS'tycZil1<a:R. Gryga. s1roje ·PańtS1wQlwe Mu,'Z'eum Etnograficzne, luodoowe" War:;.z<lJWa BkSlpozycja: 15. 11 �365 Kronika "Tkanina podla'sika" Scenariu;:z: C. Wn;biaik. Ek'spozycja: ;lego. 18 eksponatów. 19 - 20. 06 i\'k'c1demia Wychowania WOJEWODZTWO Fizycz- BIAŁOSTOCKIE :vrUZEA B i :1I y s t ej k, :v1uze'Um Ok!ręgowe "Ludowe ,obrzędy bialo,&tocczy:zny" Scenariusz: M. Łobacz,oprawa ,plaIS1tyc,zna:W. Cieśla. Ekspozy,cja: 28. 05 1. 06. BieNk,i Dom KUltUTY. Ok. 60 eksponatów. W:srpółorgani:zator: Biel s!ki Dom KuHiUry. "Sztulka 1udO'wa białostocczyzny" Scenari:usz: 15. 07. 81 - Jakubowsika, opralwla pl<lJstyczna: A. SZYima1niuk. Ekspozycja: 4.04.82. Ok. 300e!ks,ponatów. Pla,k·al\. H. WOJEWODZTWO BIELSKIE MUZEA B i e ], k o Bi a I a, Muzeum Ok'ręgolWe "Ludowe 'tradycje Sce:Jariusz: teatru B. TUT!1Jo.Ekspozycja: ludowelgo :na Podbe:s1klidziiu" 14. 05 - 14. 06. 60 eksponatów. "Lalka aDli'ffiowa:na w zbiorach Muzeum Archeo.J.og,icznego i EtnOlgrai,icZJnego w ŁodZii" Pi1trz - Archeo'l·O'gkzne i Etnograficzne Łódź, Muzeum "W.spółczeslll.a sztuka ludowa województwa ka,w'wic.kiego, opo1s.kliego, częstochowslkiego i bielskiego" pa tn - Bytom, Muzeum Górnośląskie. "Najnowsze :naby1Jki Muzeum Okręgowego w Bielsku - Białej z lat 1974 - 1982" Scenariusz: J. Konio'r, konsultacja: 83. 2.')0 eksponatów. Plakat. "Rzemiosło B. Turno. ludowe "Sztuka ludowa okresu Ekspozycja: 28. 09. 32 - 10 -20. 11. Z.S.Z. Induk,taBiel- Swoiąt Bożego Narodzenia" 18. 12. 82 - 28. 02. 83. Z. S. Z "lnduk,ta". C i e ' z y ~l, Muzeum Scenariusz: 3. 02. i jego wy'roby" ScenC;l"lusz: M. Dlok, J. Kc.nior. Ekspozy·cja:7. ,ko Bi:lla. 70 oksponatów. Scenariu:c;z: J. Konior. :lG eksrpona'tów. Ek.spozycja: .,Zdobnktwo ciie:i:zyilsfkiegostroju :ludo,wego" M. Oczkolwslki. EJksIPO,zyCj.cl: 1. 07. - 30. 08. 202 eksponaty. �366 Kronika W lis ł <li,MuzeU!m Be:slklidzlklie "Ob11Zędo.wIQ;5Ć Bo,ż,o-Na,rodzeniowa i Noworoczna w tw6rczo;5ci PawIa Dr.agoa»a" 1'5. m. 81 - 2·8. 02. 82. 28 ek'Sipo'nar1.Ó'W. Ekspozycja: ż y w i e c, Muzeum "P'ClIklcm1kunslQwa wystawa ludowego zdoblli£'twa KJwiaty żyw!~ec,jde 19B1" bibutkowego Scel1JaiI'iU!SlZ: M. Mer·es, opraJWa plastyclzl1la: B. ROIsiek, J. Gołąb. Bk::jpozycja: 23. 02. 82. ,180 eks;poalJar1.ów.Wc,;półOlrgan'i'zator: Spółdzielni·a P'racy .RękodzieŁa Ludowego i Artys1Y'cznego ."Milenium" w Kralkow,ie. 28. 12. 81 - "Po'kO'nikuI1SOwawy:s1:awa J'z,eźby l'udowej" Scel1la:riu:SIZli ,oprawa plastyczma: L. Grajny. Ek~p'ozycja: 2. 03 eksponalt6w. WSlpó1-0I'gan'Lza:tor: 'fuwanYJ5t!wo Miłośn:ików Ziemi w ŻY'wou. ,;Po'kOlnJkulf:Sowawystawa 18. 0-1. 140 Żywi1eck1iej malar.Sltwa na sz'kle" 8cenari.UiSz: L. Grajny, 'O'Poow1apła.stycrzna: K. W'i:łc:zyńsl1d. L. GrajalY. Ek!Spozycja: 20. 07 - 5. (}9. 136 ekspona1t6w. Ws[pÓłorr.gall'1iJz,a,toT: WojewódZlkli Dom KultUiI'Yw Bliel'Slku Białej. INSTYTUCJE NlEMUZEALNE S u c h Cl B e s Ik'i d 'zk a, Tow<lTZys'lw>QMiłośnJilków Ziemi Suslk'iej "Wys1t'Clwa twórcZQśC'i l;u'dowej i e1kiSponatów etno,glra.fkZJnych Ziemi Sltslkdej" Scel1JariUlSlZ oprawa p'la:SJtyczna: A. K'rze~z.orwSJki. Ek~pozycja: p0'l1at6w WOJEWODZTWO 1. 05. 150 e:,~- BYDGOSK[E MUZEA C h o jn i c e, Muzeum Regionalne "Pokonkursow'a wys1;awa twórcz o;5ci ludowej 1 Kaszub" Scenari'UJsz W. Tryborsika, OpJ'alW<l'pla.",tyC'zna: Ł. Wa'rpił1sika. kOllo;uHacja naukowa: MU!lZeum Etnograficzne w Torun~lU. Elk's;po'zycj.a: 30. 05 - 24. 08. 100 eksponatów. Pla'kat. T uc h I() I a, Muzeum BOifÓWTuchOlIs!ldch "Hafot kaszubski z IterenóM' Bo'rów Tucholskich" Scenalr!iuslz.: M. 15. 06 - Rioisentf'l~t,er., opr,awa 30. 09. 29 ek,slpona,tów. pkls'tyczna: "RzeźJba ł'udowa ze zlbior61W M'uzeum SCe'llJari'US!z: M. Rosentreter, 5. 10. - 31. 12. 23 eksponaty. opr.awa Eo OlszeW's,ka. E'k!5iPOzycja: EtnOlgJ"aficwego w Toruniu" 'pl'astyC'z.na: E. Olszews'ka. EkWc'Zj'cja: �367 Kronika WOJEWOIlZTWO CHELMSKIE MUZEA C h e ł m, Muzeum Okrę,gowe "Rzeźba ludowa li ;L'kull'ina z a'egjOll!uśrodikowo-'W<>chodini·cjPol'siki" pa1rz - Luib\lin, Muzeum Ok,rę:gowe WOJEWOOZTWO CIECHANOWSKIE MUZEA P u ł t u s Ik, Muzeum Regiiona-lne "Twón:Z'ość Kurpiów Białych" Scenari'usz i konsuHacj.a: J. Śll1Jiegocki, oprawa Ekspozycja: lipiec. 97 ekl'lpona:tów. Plak'at. WOJEWODZTWO MUZE <pia:stycz:na: M. Ru.tkielwicz: ELBLĄSKIE A E l b l ą g, Muzeum "Meble i sprzęt domowy na Żuławach" ScellaTliusz: K. LasikoW'S'ka, orpra,wa plastyczna: A. Zdan:owslka-Hosbeli'll. Ekspozycja: 11. 10. 81 - 25. 02. 82. 82 eksponaty. W·s:p6łorgani·za'to·r: Dział Et'l1ng'raficzny Muzeum Na:rodQwego w Gda ilsiku. K w i d z y 1\. Muzeum Zamkowe "Ceramika w Malborku, DQliny Kathmandu" Scellal'iul;z: Z. Film'slki, olpra;W,1 plasil.yczna: - 31. 12. 226 ek:spon:,lty. "Rzeźba sakl'<\,l'!la twórców Scenariu'Sz: Oddział w Kwidzynie H. SamploW'ska, oprawa - 15. 12, 75 eks:ponalów. S. Cz,erny. ludowych 15. Oi) Dolnego P.ownśla" plastyczna: WOJEWODZTWO Ekspoz,ycja: S. Czerny. BkspozyCj.'I: 1. 06 GDAŃSKIE MUZEA Gda 1'1 s k, Muzeum Narndowe, Oddział Etnograf'iJi MI Oliwie "Rzeźba ludowa Pomorza" "Rzeźba ludiOwa Pomnrza" Socl1'a'l"iius'z:T. PrzaŁa, oprawa pl'astyczna: 81 - 20. 06. 82, 300 e1ksponaotów. Plalkat. W. Czern~iew:ski. Ekspozycja: 19. 11. �368 Kronika Koś c i e ź yn a, KasrZiubslki Parnk EtHlolg'raiiczny we Wdzydzach "Współczesna ,patrz - sztuka ludowia Wdzy!dz i olkollk" Gdial1s!k, WOjewÓdZiki Ośrodek INSTYTUCJE KwHury NIEMUZEALNE G d a ń s ik, Wojewódzki "Rzeźba Ośrodek Kultury WhldYlsława Licy z. Wdzydz Tucho'l:slkich" SCeina1riuC'z: K. SZiałaśna, Oipra'wa Iplalstycz:na: H. Blaszko'w:ska pozycja: 16. 05 - 28, 07. 55 eiks[)olnatów. "W'S'półeze'SlJ1iaSlz!tuka ludowa Kaszub - Gregm. Eks- Środkowych" Scena'riusz: K. 8załaśna, o,prawa :plalstyczna: J. Śpiewak. Eik,s,pozycja: 24. 06 ~ 31. 08. Miejski Dom Kul.tury Kairtuzy. 120 eikC1pOIll<l.tów. Wspólorlganiz:ltor: M,iej siki Dom Kultury. "Współcze".na~ztulka ludolwa Wdzydz Ii okoli<c" Scena'riusz: K. Szala:śna,opriawa plastyczna: J. Spiewak. Eksipozycja: 22. 07 - 31. 08. Kalszubsiki Pank Etno;gr,af,icZlny we Wdzydzach. 52 e'k,sponaty. Wspólorganiz:a10ir: Kaszubs:kii Pa'rlk Btnolgriafilczny. "Rzeźba Izajasza Rzepy" SC'eJ1~riusz: K. Szala,śna, 'Cypr,awa plaistyczrna: - 31. 08. 80 eklspolnlCltóW. "Drewniany świait Zygmunta J. K. SzałaśDia, O[lr'<lIwa pla's:tyczna: - 15. 11. 35 ekspoml.Jtów. "Betlejem Ekspozycja: 31. 07 Ek'spozycja: 16. 10 Bu:kowskiie.go" Soenariuslz: pa'trz - Śpiewaik. A. F:ularczyk. poll~ki'e" Torul1, MUlzeUlmEtn,ogr:ai'iczne WO.JEWODZTWO GORZOWSKIE MUZEA Go r zów W i e I k o P o I s k i, Muzeum "Dziecko patrz - Torur1, Muzeum M i ę d z y r z e c z. Okręgowe w sztuce ludo,wej" Etnog,raficzne Muzeum "Pokaz pisanek '.i pahn wielkanocnych" ScenarliiUsz: J. Pota,rslk,a, oprawa plasityczna: pozycja: 3. 04. - 24. 04. 82 ekspOIllaJty. R. Po!ta'Hski, Z Bącz,kow,;'ki. EK.-;- "StaTop:J10ki pi:enl'iik świą tecz:ny" Scena'r~itl!Siz:J. Potarsika, oprawa plastyczna: pozycja: 21. 12. 82 - 15. 02. 83. 96 eksponatów. R. Polarski, Z. Bączk'Ows,b. Eks- �369 Kronika WOJEWÓDZTWO ,JELENIOGÓRSKIE MUZEA B O l e s ł a w;i e c, MuzeUim CeraD:lli!ki "Ceramika B.o'lesł:awa Roman()IWekiego" Sce'I1.<.lirÓ!Uf;z: T. Wo1aJl11in,QiP'rdIwa plas1y<:Wkł: S. Wo}da. EJkspozycja: 21. 08 - 8. 11. 58 ekL';lpOlIl.aJtów.Fol<der. W:SlPÓł<Xl:gall1izaJtorzy:Sp6Mziell!1lia "CeramiJkJa Art ystyozna". BolesłJawiCl1d Ośrodek Kultury. MUZEA K a I i s z, Muzeum Oklręgowe Ziietnli KaJriJsiIciej "Jano:S'ilk W S'ztuce ludowej KoI"O'Illka W'j'rOby 7. liści kuk'lllrY<lIzy" Sc€in:a:riluISZ:M. ŚC'isł.a, A. Ja!błoń:slka sik!L EkSlPOZycja: BiluI'o Wystaw H. 05 - Artystycznych Wa~ny, oprawa iPlast~a: P. Rondial<eIks!P<JlTható\V. Plakat. Wsp6łorgaJIlli:za(toT: w Kall,is"Lu. 15. 06. 300 "Haft patrz - Toowl, ludowy" MooeumEtrJiogJrafioz:ne "IOO-Jecie wypnawy Stefana Szo1oa-RogozUńs:ki~o do AfTy~i ZacihoolIlJiej" Scenariusz: M. Susła, M. Zoacha<rowslka G<>łuchow&'ka, o.praw:a plaSltyczna: P. RoncJ.alli;,ki, T. W'aJI"da. EkslPOlz)"Cja: 14. 09 - 7. 11. 15,9 ek,slPOnat6w. Pl.afkat. W'1P6łolI'lgaJl1l~z,at'Or: Muzeum Etno~af1iczne w Kra!kowie. w reg1oll'liie ikaLisik~m" "Sztu!k:a 'ludowa Sceooriu:s!Z: B. F'i,mn,gier, <JiPI"<lwaplastyclZlllJa: M. Czyżalk, kOllliSultacja: M. SCIi.;:la. Ek~pozycja: 18. 11 - 22. 12. Wojewódziki Dom Kul1un-y w KaJLiISzu. 5'9 elkspolill'tÓW. W'SlPÓłorga'l1Jizator: Wojewódziki Dom K'llIltlUiry w KaJliisrzu. "Tradycyjna ISIZO!Pkaikirakow6lka" ScenaJ'riu~,z: A. JC'ZJi,erska, OIpr,aw,a plastYCiZllla: W. OzWmil!1J3.Ekspozycja: 20. 12. 82 - 16. 02. 83. 17 eksponaltów. K,altalqg. P'L3Jka t. WSlPÓło!l"'gantirza~Q1r:Muzeum HistorH Mias1a KmikolWa, 1 WOJ"EWODZTWO KATOWICKIE MUZEA B Y t () m. Muzeum GórnośląJSikie "Wsp6łc'Z,esna sztuka liUdo'wa" Scen<!'l'iu;;z: K. Kac7Jka, M. litpa-KU!Czyńsk.a. EkJSipozycja: zeum G6l1nof>ląslkic w By;tomiu, 1'8. 06 - 18. 08. Muzeum 1ł Lud, t. LXVIII 12. Ol - 26. 04. Mu- Okn:gowe w B.iellSiklU �370 Kraniku BiJałej. 404 ekó;iponalty. Karta'log. PIraika,t. W~6łmganiz,at(Jrz.y: MiniJStersrtwo Kultury i Sztuki w Wars:z.,awi'e, W)"dział Kultury i Sz,tulki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Spółd:z.,ie1JnJia Rękodzireła Ludowego i Art)"S1yc-znego "Cepelia" w Wams7Jawie. "Powstall1lia Slą'Sdde w plastyce n~rofesjonalllcj" SCe1W.TVUrSlz: K. Kaclzka, ikQmislarz: E. Pa'ld.cy. ~kSII)(nycja: 19. 02 -25. :zreum w RybniJku. 52 ekspona!ty. Ka'talog. Plaikalt. W:sp6łmganiza'tor w Rybniku. G łJ wic e, Muzeum "SZ't:U!ka ludow,a Scenalllvusz: G. P'f'Zybył, qprawa 347 eksponatów. R y b n i ik, MuzeUlffi Śląska 01eszyńsiJde.go" plasltyczmra: A. Ha~ko. EkiS[)ozycja: "POWlstamia SIą:sJde w plastyce paltrz Z a b J: Z e, Byitoim, Muzeum nieprofcsjona'llI1ej" M'u:zoum ,;Obralz Sląslk;a w malarsrtwi'e nrleprofes'jolnallnym" "z naszych Ekspozycja: roibotruiczycrh tm,dycji" ScenariJuLSlZ: J. Paw1as - K,OrS, oprawa pla:stYC'Zlna: J. Kozak. 09. 82 - 27. 02. 83. 1'12 ekS!POua'tów. Itnforma101l". EkJS!PO!zycj'<I:24. NIEMUZEALNE K a t o 'W li,C e, :K;a1owicikie Towax:zySliwo ;,Biały SpołcoZil1lO-KuHul'ahnc haft śląski" Soonoo:U!SlZ: Oz. Rzuoidlo, opraWia pl,astyczlla: J. Przy:pkowslki, A. Dy~a'c:z. EkspozYC'ja: 17. 05 -31. 05. 25 eiksipo:na1t6w. Ka,ta'l'og. WOJEWODZTWO INSTYTUCJE 27. 07 - 3. II. GóTHOŚ'ląslkie SoenariUiSIZ: J. Pawlas - KłUS',oprawa plasrtyc7_11Ja: W. Pr,awdzi'och. 2, 03. - 17. 07. 98 eksrpona1ów. Ilnfmmat'oT. INSTYTUCJE O·L MuMuzeum konsulta<;ja: KIELECKIE NIEMUZEALNE K i e l c e, Tow.axzys1Jw;o Przyjaciół PQ,Jsklilego "Wystawa Gónniotlwa, Huinic:t wa 'i Prz,emy.slu S1.a,ro- twÓirCÓW lrt.VdQWychIkielecczyzny" S'CieJOOJrilUJS'z i opralWa plaSltycz,na: K. SC'iwLarsika. Ekspozycja: 4 - 5. 09, !'iOWd Słupia (wystawa w plenerre). Ok. 300 ekLSipOIl1>aJtÓW. Współ<lU"ganiWatOlr: Wojew6d'Z!ki Dom KuJltury KJielce. �371 Kronika WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE KOSZA.LINSKIE NIEMUZEALNE K () s z a l i n, WQjewódzJkJi Dom Kultury "Rękoa:uiJeło lrudO'Wei tWórC1ZJOść pamiątlktalrSlka" Scenariusz i oprawa rpllastY'c=a: R. K,oołiorwSlka.EkstpozY'cja: 9. 07 - 10. 08 153 eksponaty. Katalog. WslPÓłorg,a.nizartorzy: AIf,t RegliJoll1- Sopot, Kosl'z.al.iń:ski Odamał PTL, Mf\l:ueUlm0Ikrę-g;orweKosza.Ji'l1. WOJEWÓDZTWO KRAKOWSKIE MUZEA Kra k 6 w, Muzeum Eltinogra:fiiCzllle "Dialbły W poiJJsikJiejkf\lllJtumzeluJdowej" S0cma:rtiu!Slz:W. Grąocz;ewsikJi, oprawa ,plastY'Cwa: A. MścriwujeWSlk,a-Wajda. konJSultacjJa: M. Beier:sclJ<J;rf.EJk!SlpozY'cja:30. 11. ,8.1- 10. 03. 82. Ok. 200 ekS(pO~ l1Iat6w. PlaJkalt. Folder; 1'6. 03 - 3. 05. Muzeum RegiOll1a1nJew MY1ślel1liJca~h.78 ekspoll1a:t6w. "Ma'jjka Bosika Częstochowska w SlZtuce ;ludu ,polsk,iego" Scenari'UiSz: A. Jacher - TyszJ.!:O'Wa,M. Be:ierr:sdod, opra,wa plastyc:z.na: A. Mściwujewska-Wajda, L. Wlajda. EkJSiPozycj.a: 8. 10 - 5. 12. Ok. 1200 eks\POnartów. IGtalog. WystaJwa z Mu':ueum Zabawek z Norrymber:g.ii "Nolfymber>ga w KrakIQW,ile" ScenaJ1i:us:z: L. Bayerr, W. Schmidt, oproawa plastyczna: F. Oolrier, Ikonsu,ltacja: W. Schmidt, M. Bcierrsdorf EkspozY'cja: 20. 12. 82 - 10. 04. 83. 1253 ekSpOfr1alty. Kata'log, foLder, pLalkat. WSlPÓłoI1ga:ruiJzatorr: Muz;€Um Zrubarwek z NOIfJ'1ffibergi. Kra k ó w, Muzeum Histo:rY'czne Mias'ta Kr<l1kowa "S:oorpk:ikmko-wskiJe 1'982" SCeI'1a:r'iJUiSZ: T. PetrY'k, oprawa - 30. Ol. 83. 87 eksponaltów. IpLalstycz'oo: A. za,Jińslka. EJkspozycja: M y ś l e :n lic c, Muzeum Reg10nalllle "Di<libły w lPOl~kiej kultu'l'Z€ ludowej" patrz - Kraików, MUZJeum Et:rrograf.1cz.ne "Tkani,na dekorracyjna Ek.9!pOzycja: 5. 06. - 29. 06. 54 ekSipO'Iliaty. WOJEWÓDZTWO MUZEA J a s ł o, 24* Muzeum Re~ionaLne w Polsce" KROSNIENSKIE 5. 12. 82. �372 Kronika i WS{pÓłcz€tSJIla iI'Zeiba "Dawoo Scenariusz: 06. Jasielski K l' w z'bior.ach M'llJZeum K. A. Stwirui, IQIPI"awa iPlas'tyczna: Dom Kudtlury. 60 ekspo-naJt6w. Reg1OinallJn€ogo w J.a,ś;]~" MaC!iej'Szy1k. o S iI1 o, MiwzJoom Okiręguwe ,,Rzeiby hllOOWIe WłJaidysława z K1aarilie'Illicy Górnej" Chajca Soonarirusz: A. KoS!iek, Qprawa pl,a.sltyc=a: K. Rusiżel. F)k,spozycja: 09. Wsp6łorrgaIt1iz3ltor: MU!Zeuan Okręgowe R~eszów.. . Sa 5 - 25. EklSipozycja: iI1 o ik, Muzeum fudO'WU1ictwa en - 12. Ludowego "Stara SceTIJa["!.iusz: 23. miedź" R. Gnzą'dz.ie'la, -<JIP!'aWia plaS'tycm.a: A. SzcrepkoW'Sikli. fEkisIpozycj.a: 30. 05 - 30. 10. 428 ek5/P'OilQif.y. Katalog. WO,TEWÓDZTWO J. Wójw"\V'1cz. LUBELSKIE MUZEA Lubl'in, Muzeum Okręgowe "Ludowe wyroby dre'WlI1liail1e" ScenaIl1iusz: E. Kępa, oprawa plast)'C'Zna: K. Wlitaro~a. Ek\SlPOzycjl<l: 13. 04. . - 30. 05. 130 oeIklSlP<Jll1i<łrtów. Składall1lka. W.sa>6łor.gall1!irzattor: StoW.aTZysiZen1e 'Dwórców .LudowyOh. .,Rzeźba ~ likiMliina Polski" z iTe~on'UśrodkOlWO-WlSChodflli.ej E. Kępa, D. Powilańs!k:a - Marvur, qprarwa p1<wtyc;z,na: K. WdrtJkowSIka. BkspozY'c'ja: 5. 08. - 2łi, 09 w Muzeum OkręgowY'!ffi w Cheł!ffi~e. 220 c'k,,,po· Ina't6w. K'a1taiLog. Wsp6łorga'IllizatJoir: Muzeum Okręgowe w Chełmie. S0enariUJ.';Iz: Ł ę c z 'n a, MUZiewm Lu'bellJS/kiego Zagłębia "Lęcz.na &enamUJ.sz: ~ycja:l0. W ęg1owe,go ośroclIkliem ił: Sliooz.ibą 19a1I'TIcarstwa" J. Pa!luch, opf;aw:a plastty~zl1.'a: H. KobiałJm, 09 - 10. ;12. 38 eksponatów. Suda.danlka .. ' WOJEWÓDZTWO w Lęc-z.nJej kO'!1sull".lC'ja: J. Gurba. ŁOMZY&SKIE MUZEA C i e c h a n o w li e c, Muzeum Holndctwa im Kl'Zys'ztofa Kluka "Si€lT'pe'C'ka rzeźba ludowa" Scenari·usz: T. Czerwiill,-ik!i, oprawa .pla15tycz.na: - 10. 04. 202 ~k.s{p()(lllity. Ws,p6łOlf,ganJ.za'tor: w SieI1pCll. L o m ż a, W. Bo<gutdki. Eksrpozycja: 15. 02 Muzeum ;j, Pal"lk Etnograf,iczny Mu~eunn Okręgowe "W.spółczesne lu<iOlW€ m'ala.rstwl() na szikle" �373 Kronika patnz - Toruń, Muwuan EtrnlQlg)rai1i.<:me "WytwórozOiŚĆ !domowa. KuriP.1dwSlka Puis=za ScenaTium: A. BłachO'wsllci, oJ)1'awa plmstycz.na: 20. 07 - 1. 10. 1'15 ekJsip<mat6w. WOJEwOnZTWO Zielona" S. KędZJielaWBIki. Eksp0zycj:a: LOnZKIE ~UZEA Ł 6 d ź, Muzeurm A.rchOOlQgkzne i Etno~ficZll1e "ZbLo!fY Dz:ia~u Kultur .MiejslkiJch MuiWUllTIA!fchoologlicznego Ii EtnogrrafLc:ZIl1ego w wOOi" ScenariUlSrZ.: E. Wła-dylkowa, 2a. 01. - 18. 04. Folder. Muzeum 0(pl<łiWIa:p1a:SltY'cz:na:Cz. Chmnc7.y1k. Eks[pO'Zycja: "Nowe naibyjjki Arrcheologicznego ci E1m.ognrl!iczmego w Łodzi 1981 ('ot1wtg1!faiia)" EkS[pOzycja: 28. Ol - 18. 04. "Rzeźba lu!dowa P'oWsikd. Środilmrwej" Scenar,iru.'>Z: B. Wróbtlew$ka. E!<;'S[pOzY'cja: 30. 03 23. 05 w MUlZJ€iU1ffi w ~ezinacho W,~p6łoll"~ndzaitOT: MUIZeUIffiw Brzezli!nach. "Lal!k'a alllJi'ffiowall1aw z.bllioll"ach Muzeum Archoologicznego i Etnoglra,fiiczrnego w Łodzi" ScenaLrius,z: B. Mienicika,OIPrawa plastY'czna: A. Łabieniec. Eksrporzycja: 22. 05 - 13. 06 w Muzeum OkiI'ęg·owym w Bielsku Białej. 140 eks[pOnaitów. WslP6łO!fganizatm: Muzeum Okręgowe w BidSIku Bi!ałej. Muzeum "Hafty chiń~kie w zbiorach ArcheologicZIllogo i Et:llJograficz.n.ego w Łodzi" SC€!l1a,riusz: W. Nowom. ,EkS!PQzycja: 1. 06 - 09 w i Aparatury Trakcyjnej "Ema-Elta" "Sztuka Fahryce Transforrma1oir6w Chin" Sc'enarriusrz: W. Nowos'z, oprawa plastyczna: J.ZieHńslki. - 13. 12 IW Pańslllwowym Teatrze La/lek w Łodzi "Arlekin". "Sztuk>a i rękod~ieło Ekspolzycja: 1. 09 - EkS!PQ'zycjG: 14. 10. - 5.' 11 w' ·ludowe Podhar},a" Sce<nan~UJsz:L Bernasińska, A. TwaroowsOm. KMPiK w ZdJuOOkiej-Wol.i. FoldeT. "Kultw,az.bLiJża narody" Sce'nGIT"illi<;lZ: W. Nowosz. Ek's,pozycjla: 6. 11 - 30. 11 w DzJi'eln:icowej Bibll~otece Publicznej Łódź Śródmieście. "Wiej'S!kie zwyczaje i obrzędy vimowe" Scena['Q!U'SiZ: Z. Ma~k, oprawa plGlStycz.n.a: J. ZlieHńs!k!i.ElklS[pO'zycja:15. 12 - 18. 02 Teatrze w,lek w Łodzi "AIl"lekriln". w Państwowym �374 Kronika WOJEWÓDZTWO NOWOSĄDECKtE MUZEA N <lW Y S ą Cz, Muzeum Okil"ęgowe "MalarstW<l Ni/krifoa.-a" SCeIlJarrws:z; T. ,J~błońJslk.a, ,oprawa plalSityC7.i11a:J. Czech. Th6tporzycja: 16. 02 - 31. 03 Muzeum 'DartrzańSlklie Zakopalne. 57 'eksponatów. Wsp6łorr,gani.rz,atoT: MUZieum 'Da:tr'zańsk'ie im. T. Chałubińsik:iego Zaikolpane; SCea1arirusz: Z. Tatikow.sfkra, O[pl'awa plas'tycZiIlJa: J. DUlborwkz. EikSlpolzy{~ja: 17. 08 - 15. 10. Muzeum Ok,ręg'owe Pi'ott.r!k6w TTybumalrS1kli. 141 ekrSpoO'naJtów. Proik.at. WSIP6lorganiJro'tor: Muzeum Oklfęgowe P101Tików Try.b1.lJl1aJ1Slk':i. "K<JtrO<l1Ik:i &>IOOws:kie" Scena'riusz: M. Brylaik - Załllisika, opTaJWa 'plastyczna: B. Nalgierow.a, M. Kroh. Ekspozycja 1. 06 - 30. 00. Ok. 70 '€Iksporiat6w. Ka:ta,log. pla!ka1. 16. 07 - 30. 09 Szczal\WtiK:oaMuzeum Pi€ll1liń;Sik:ie,o;pralWa .płaSltyczna: J. Bien:iaik. "Swiątki z Paszyna" Scenal';iusz: A. Bartosz. Eks.pozycja: ,1i:piec-SJierpień Muzeum Okręgowe w Tairnowi€'. Ok. 100 €Ikspo:nat6w. Wsp6ł'or'~all1:izart;oT: Muzeum Oklręgowe w Taa'no'\ville. "W !klrę,gJuTeof1iJa OCliepIki" Sce!l1a'ri'UJSIZ.:A. Kroh, S. WiJsłocik:i, oprawa plastyczna: A. KTOh. Ek'Spozyc~a: 10. 07 - 31. 08. Ok. 40 €lkSfPO:nat6w. KatalO;g. Ws'1JÓrorgJallli.zaiorzy: Kr,aikoWlSki OddZ'i~ł PTL, Wydział K1uJiwry i s:z.tuki Urzędu Mliasta Kra/kowa. "Współczesna Oprawa plasty.=a: - 30. 09. Sądecki Muzeum Okręgowe tlkaJ!1Ji:naludowa rogiJOOlu Pi,OitJr!kowrSikri.e~" B. i M. MagieooWJie, M. BTyla1k-ZałuSlka. Park BtnOrgJffid'icZl!1Y.Ok. 40 eks.po:nat6w. w PiQl.rikOlwi€ TrybulllaJSlkri.lffi. Ekspozycja: 1. 09 Wsp6~olrgatn.izatoll": "Po kOilęd>Z.ie" SoeIllalI'1us:z: M. KI'oh, oprawa pl'asrf.yclzna: M. Kroh, B. i M. Maglierorwie. pozycja: l. 12. 82 - 31. Ol. 83. ak. 80 ek,sponat6w. Katalog. Eks- R a b k a Zd r 6 j, Mil:Leum im. Wł. OTik:ana "Szopki ikolęd'Illicze" Scel1~I!"'i.USlZ:Z. Rak, B. PSalfsiki, oprawa 20. 01 - 25. 03. Ok. 20 ekspoJ1at6w. "W spółc7.esna Scena'flius:z: Z. Rak, B. Psaa'siki, 4. 04. - 30. 06. 35 eks,p<lII1a t6w. plastyczna: W. Kopytek. :rzeźba ludowa" oprrawa pla6'tyczna: W. Kopyttelk. Eks!pOzycja: / 1 S :z. c z a w n i c a, Muz,eum P1enińsiklie .gowego w NOlWym Sączu Ekspozycja: im. J. S z<l,lay:a. OddJzilał Muz,t'"um OkTęgO- ••KQironikd BobowsIkie" paw:z. - Nowy Sącz, Muzeum "Rob6tkri Okręg·owe ręezne ZofiJ. Wiercioch" Oprawa plastyCZl!lJa: J. B~eniek. B. Węglarz. ek.srpona·t6w. "Haft regionalny Heleny Ekrspozycja: Zachwieji" 2. 11 - 30. 11. Ok. 40 �375 Kronika OpraWia .pktSJ1.ycz.na: J. B:iJell1iielk,B. Węglanz. 20 ek,spOlIl.at6w. BkiSjpO:zyc}a: 1. 12 - 30. 12. Ok. Z a ~ o p a n e, Mwzeum Ta'brz.ań.sikrieim. T. Chałubińslk!iego "Ma:lalrstwQ na s:zlk.lieAnny P'i:toń" Scenall'jusz: H. Sl"C'dJniawa, qpI'aw,a ,plas'tycznJa: E. Ro,clJz.ik.EkISiPO'zycj;a:2. 01 - 15. 02. Ok. 60 eIk'SIPO!Ilat6w. "M.aJamtwu pailrz - N.iJkifrojf,a" NOlwy Sącz, Mu:z€U!Il1Ok['ęgowe "Z,dohienue UlhioT/ugóraJi na P.oidJtaitr·zu" Sc€lI1a.rllusz j <:lIpr.awa.plastyczna: H .. i S. Zurow.sICY. EJklSpolZycja: 1. ·10 - 30. 10; 6. 12. 82 - 27. 02. 83. Ok. 150 elksponaftów. Z ubr zyca G ó If n ,<l, Mu:zeum - Orawslkj P;aTik Etnoglfafk:zny "D M<mi3ików i w Dz:iedJii.nie" SC€ll1all'1ius.z ,i oprawa pla.styczl1la: J. Piłiah, konsultacja: G. Herziig - Wolsik'a. Ekspo'zycja: 3. - 30. 04. Miejs~i Oś'radek Ku1tury w Nowym Ta,r'riU. Ok. 80 L'ksponatów. Katalo'g. W.spółOifgaruizator: Miej,slki OŚT'OideikKJuI;tu:ry w Nowym T.argu. "Helfódelk: li.j.eg1orzeźby" Scena'r:iJuS'z oprawa plalstyc,Zlllił: J. Pilich, Ekspozycja: 19. 06 - 30. 12. 65 ekspon1atów. INSTYTUCJE ,kioll'lJSułtacja: G. H.erzig-Wo/lsfi!:a. NIEMUZEALNE M a ok6 w P o d h a l a ń s koi, "Makowi-auika" wego i ArtY\Sltycznego "Białe hafty Sp61dzJielw P.rocy Ręlkodz'iela Ludo- lfeg'ionaJne" ScenaTiusz ,j IQpra.wa plastyc:zna: H. Czerny. Ekspozycja: 8. 06. - 15. 10 dw6r w StryszoW'ie ,k/Ka,Iwar,ij Zebrzydow:slk:iej. 103 ek5Jponaty. F101der. WOJEWOnZTWO OPOLSKIE MUZEA Opo l e - B Ii. erik o woje e, Muzeum Wsli OpoLskiej "Opolslk.Le k'ro'S'zonki" ScenariuS'z i qpr.awa ek.sponatów. pla.styczna:E. wystawa Michna. pokOUlikU!f's'o'Wa E>kQpozycja: 2. 04. - 1. 05. Ok. 100 "Opolsikii SItrój llll,dowy" Scenalriusrz ,j oprawa plastyczna: E. Plr6chniClka. Ekspozycja: -144 eksponaty; 17. - 31. 12 MUiZ€'U!Il1 E:ta1ogn-aficZd'J.e Wrocław. ° po l e, Mu'zeulll1 Sląslka o.po-lskiego "EJ.emenrty zdQhniczie kobi'ece~oSlb'o.ju na Opolszczyźnie" ludowego 20. 06 - 15. 10. �376 Kronika ScenariuSIZ: E. Wljas-CkoohoJska, oprawa plliasitYClZna:M. Coc, E. WdJas-Grocholslka. EkSlpOClycj'a: 10. 116 - Hl. 12. MUQ:eu:In w NamYlSloWlie. 143 ekSiPQll1a'ty. "Gody li 7JapUi5.tyna Opolszczyźnie" Scenailin.llsz i qpT<aJW<l. pla:s<tycr.wa: E. W'ijas-GrochoJiSlka, M. Goc. Elk..<;ipQ.7.ycja: 15. ;12. 82 - 31. 03. 83 Muzeum w Namysłowie. 57 ekSlPcm.a-tów. "Qpo,lsika ceramika ma,!jowana" SaenarilUJSz i 'QIpI'"awa plastyczna: E. W:ija:s-Groc'hOllska, 15. 12. 82 - maj 83. 121 ekSlPCJlllatów. WOJEWÓDZTWO M. Goc. Ek\;ipoz.ycja: OSTROŁĘCKIE MUZEA O s etr o ł ę ik a, M!l1,wum Okręgowe "KJwr;piowslka IP'las.tylka obrzędowa Łyse 82" SC€lnaTiusz: W. Pawlak, M. Ols'zew;s;k'a, opr,alwa ,p1<lJstyczna: A. 01ech{)wiSiki. .EJkspozycja: 4. M. ZbirOlI'ClZaSZJko,ła Gmill1lllla w Łysych woj. Ot."kołęokie: 100 eksponatów. W:;półOlI'ga[lli,za,t()[':MllJZeum Qk'ręgoWle w Łomży. "Tk,aCltw{) i ceraaniJka [la KUiI1Piach" ScenaTilusz: M. 01srLElws:ka, OPTalWla pIaJs<tycIZJna:A. czerwiec-lWrzesień. 20 eksponatów. Olechowsik'i. Ek:spozj'1cja: "KUiI"'Piowsk:aSlZ1'uik:aludowa" SoonarilUiS:Z:J. Ki€'lialk, opraw,a p1JaSJ1;yczna:A. OIe<:ho'w:Slk:i.Ekspozycja: -UstQPad Muzeum RegionaJ11l1ew PI'ZlaJS[lY'szu,50 ekspoIl1.atów. WOJEWÓDZTWO liJpli'eC- PILSKIE MUZEA P li ł a, MUiZeUimOkręgowe dm Stanisława StasrLica ,,,Sztuka ludowa 'i amaioTSk:'a wojewódz,1.wa pilsikiego" 8cenarillJSlZ: J. N'iedźwiecl<Ji, oprawa ,plas'tyczJm: M. Kałużna. Eks:pozYClj,a,:20. 01 - 15. 04. Muzeum im WiJdora Stacholwia'k,a Tlr:zcLanki. 90 ek!>ponat6w, WiSipółorganizator: M'u,z,eum im. Wikltora Si,achowia.lk'a TrzCiitCll!1Jka. T ,r z c i a n k a, Mwrewn im. Wilktora Staohowiarka "S:z:tu:ka 'ludowa lP'at.Dz.- i ama1or:s1ka wojewódzJtwa Pila, MUZieum Okręgowe im Stanirsława pH'S!kieg<o" StasiZica •.Ludowema1la.fl5Jtwo na .szkle" patrz - Poznań, Muzeum Etnogralliczne "Od kłody ScenariUSlZ i oprawa plastyczna: ek;wonatów. Inf·ormator. do komody" G. Cybu.lska. Eks}XYzycja: 11, 07 - 21. 11. 359 �377 Kronika WOJEWÓDZTWO PIOTROWSKIE MUZEA Op Q C Z 11{i, Muz~um Reg,ionarlne "Sztulka liudowa OpocZlIlliatn" Sce.llJum'USJz:J. P. Delk.olWsiki. Elk:sporzycja: 22. 04. 82 - 15. 0-1. 83. 190 eokspclII1<1- t6w. Pio 1.r k ów TIf Y b U!Ila l li k .'i, M'uzeum "Wybrane OkIręgowe daJie~ny ,W'o,jewódiztwa srl,tu/ki ludowej ,piO't:rlkow\Slkirego - (rzeźba, rg,ar;ncalf'S/two, !k<>walSltWlO" Scenari'l1iSz: plalSi)'lCllll1'a: J. Dubowicz. Z. TatkoWISika. 16. 06 15. 08. 167 ek:S!PO'na.tów. Ploalkai. W:sIpóŁoiCIgawatoTZy: Mu- Z. EJk~poi.yeja: zeum Tail.ilmwslk<a, OjpI<iwa v; ToonaiSZQfWlUeM:afZO'W1i.elClkim, Muzeum Ręgiomallne ..Ma'larstwxJ part.mz- W Opocznie, MUiZeum Nowy Sącn, Murzeum Nilkli1'ora" Oktręgowe "Sier-a<drz/ka l'zeźba P'iJW'OilSika, opracowanie Ludowa" ~diapltacja: J. 27. 11. 82 - 18. Ol. 83. 63 eks[pO!I1aty. Plakat, "Wl'q)Ólcze'Sna t'ka!1iiJna iud()(wa pa.ttrrz - Regiiooa1lne w Rad<>ms!ku. Nowy R a d o cm li k 0, Sącz, Muzeum plaISltyc~: J. DUJbrowl~cz. EJkspozycja: f:O'Lder. regionu piJo'tlI1kow,<;Ikriego" Oklfęgowe MUiZeulffi Regiona:lnie .•POItSlkat!kaJ1!ink'l luoowa" Qpra'\\t1;l ,pla.<;t~zna: Z. Helfleue<r. 'EJkSlPOrzy'C'ja:30. 03. - 5. 05. 54 ek;siponaty. WS(pÓl00'ganJiJzator: MU7Jeum Etnolgraf.ic1JI1e IW KraikVW'ie. "Rzeźba Oprawa ludowa plastyc7Jna: WSlpółOlfga:n~artor: regionu wieLuńslk:ieg-o Muzeum ZLemi Wieluńlslkiej, "Ma1l<lJDStwo KatalrZYUły OpraWIa plalSltyCIZJna: Z. "Rzeźba He!lfeuer. pl,astyczna: Z. Helfeuer. Gawlowelj" 15. 06 - 2. (}7. 20 e!k~'>IpOll1attóW. BtnOrgtI'afiC'znre w 'doziedJzi!Ily twórczości pJ;astyc:ZJOO:Z. Helfeuer. Muz.eum Muz'euIffi Eks;pozycja: wojewód:z.twa Oprawa OkręgOlWle w Sieradzu. ~udoWia Z1iemi RadomszczańSlkfiej" "Wybrall1e Wsp6ŁorgarJIilza1orzy: Muzeum Bk:S\POZycja: F{)ildea-,p11aik1ait. W~pó~oI1glanJizaltor: Oprawa i siemdik.iego" EkspolZ.ycj1a: 20. 04. - 3. 08. 126 elkspolllJai6w. Z. Helfeuer. Kralk:,Q'W'ie. 4. 08 - 6. 09. 60 ek:s'ponratów. ludlowej piotT.ko\ViSkiiego" Eik's;pozycja: Okrręgowe 5. 08 - W PLo:trkowie Regronalll1e 'W OpoCZ'l1!iJe,M,UiZeum w TOIffiastlowie 30. Q9. 100 eik:SipOll1aiów. TrybunalSlklim., Muzeum Ma.ZiOWiecikdro. "Ii!1diall1rie A!1Jd6,w i drżiungl'i peTlUwiań.s'k!iej" Sce=i'U.<;tZ !i oprawa pla.sitycwa: J. Łalpot1. EJkSlPOzycja: 2. 12. 82 - 10. 02. 83. �378 Kronika 114 eikspo!l1Jaltów. Fo,Idel!". WSIPÓłolr,gal!l:ilz'aitor: MUlzet\m S:zczeai;nie. T '0 m a s ·Z NaT()dowc Oddz:iał w ó w M a ·z o w i ·e c k~, MI\lZetlJ!11 "Ludl()I\VG,tlk,amna Tawska Ii brzezil'ls1k.," SC'e'nalI1i;usrzi O\PTawa plastycilIl1a: M. Ja,strzę.bslka. Ek",pozycj.a: 16. 02 - 31. 03. Ok. 35 €lkSIPoll1art6w. W~półorlgJall1ii,~atiQT:Spółd~i'eln:i,a Prz€ll'IlY'słu Ludowego i Ar· rtysltyccZlnego "Twórczość Mazowielclk,a" Tomaszów Maz;owi.eck'i. "SzJtUJka lUJdowa wo:jewódzitwa p1ortrlkows.kieg·o "Tzeźba i CeT·alln1ka" Scena"-,h.L.";z: W. BoigUiTa1t, ooprawa pla~ycZi!la: !K. Ka'Ciilk. Ek~pozycja: - 11. 11. 111 e1kCSlponaltów. WspÓłorgi3l11Jirzalt0lf: 'MuzeUJm Okręg{)we Tlrybunałcslki. WOJEWOOZTWO 15. 10 - Piotr;k6w PLOCKIE MUZEA Ł ę c rzyc a, M:uzeuan "Rz;eiJba w d['ewrruk K'alZimi,erza Kowal~kI1ego" Sc.el!lUlriUiSz i olpraJwa plastyc'Zl!la: K. Kowaiski, W. Grabszewski. 23. 06. -26. 09. Ok. 70 ekslpolI1atów. Katalog, plakat. "PQfPlenerowa wystawa rzeźby Ekspozycj':1: GrotmliJd' 82" SClell1Ja;rliusrz.:A. DlJużewslka-SOibcza1k, oprawa plaistyciZJla: ip<lzycj.a·: 12. 10 - 15. 12. 17 ekspOlna:tów. Płalkat. S. Staniis<zewslki. Eks- P ł 'o c Ik, MUlZJoom Marz.iowieclkie "Kultura lUido'wa re.gionu gąbiń.sko-sa!l1Jilidd.ego" SCena1T1U'SIZci. Qprawa plastycZ:I1Ja: W. Dowlas:zewicz. Ek.'lpozycja: 29.04 - 20.05. Murz'eum ,i Pail"k Etnog'rafi.crmy w Sierpcu. 72 eks,p()lł1;aty. Ws:pólorgJ<J:rJ'iz.ator: MuIleum i Pa,rk Etmogr-aficZll1Y w Si:erpcu. "Twórczo,ść pa:tmz - TZJeibiar:s:k,a Władysława WaiI'S!zJalwa,Państwowe Wójci'ka" Mu.z.eum Etnogll'afic'zne "Dwyczaje 1 obrzędy ·okresu :z:i<mowe,gQna Mazowslzu" Scenall"iusrz: T. Baraniu'k, <ltpr.awa .pl.ac9tYCZll1a:Z. Sa m••itk-Zaremba, 140 eksp01nat6w. Katal'Olg. T. Za.reunba. S rl, e r 'P c, Mu:z,eum i Paaik EtnQ,grafie'ZII1y "Sztuk'3 !patrz - PłOClk, Muzeum "R'zleźha ludowa ludowa iI'eg;iOił1I1\l gąbińsko-l~,all1iC'k'iego" Mawwie(~kie w prywatnY'ch .vb'io['a'ch koile,kcjonerów sier:peck/ich" Scenari:uslz: J. PiQltrQlwSlki, oprawa ,plamycrzlllu: K. Pieha, k,oU'l;$Jultacja: T. CzerWJńSiki. Bk'Sipozycj.a: 26.05 - 17.07 w Si·erpec'kLm Domu KUJ1tUTY, 107 ekslPOIJJa1ów. "Po1J.Slkaepokii .piastowskiej" �379 Kronika ScenartiJUlsoz:T. Czerwirrslk'i., oprawa p1astycZJnJa: J. PiOJt'l"oWSlk:i. Bhpozycja: 7.06 - 30.08. 24 ekspona'ty. "Mala:r:9two lila szk!lie Ha,lJill1y BLei!1ieik" Sce.nariuSiZ ,i o:pl'uwra plaSltycrnna: G. CzerwJiitsikra, !koll1,s:u<1tacjla:T. Czerwińsiki. Ekspozycja: 28.09 - 5.11 w Sierpeclkim Domu Ku,lil:,UlI'Y.70 €Ik.spoll1altów. Katalog. "Rzeźba l'Uido<waMawwSlza" SCe'nmiusrz: T. Ozerw'ińslki, Oip:mrwa iPlasltyc.zna: T. Bochell1, ik'ons'ult,aci'a: F. Mtidwra, FJk.'i/POzycja: 23.11 -23;1'2 w Bibl.iot€ce Miejslld'ej w Sierpcu. 18 eikslPOtJ'18,tów . .,Swlpkti ś'WIiąteeZJTIe" Scenalri,usrz: T. Czerwiń~d, opraWia plasttyczoo EkSjpOzycja: 21.12.82 - 20.01.83. 40 ek'spona,tów. WOJEWÓDZTWO ~ !k<msu1tacj:a: M. Pro/kopek. POZNAŃSKIE M U Z Ec\ P o 7.na ń, Muwum Ei!Ilo~l'afic.zne, "Ludowe Oddiz'iał MIUiZ€'um Nra!flodowego W POZilla'n'iu mailaI'Slttwo na s.zJlde" Soenari:USlz i oprawa pla'srtYC'U1a: M. Ba'Uiman. Bks.pozycj'a: 311.04 - 31.06 W Muz.eum im. W. Sta'chowialka w T'r'zdancle. 76 elkISlpO!Ilartów.Folder. WSlpÓłOlI'gianlizator: Muzeum tum. W. StachąwiiJa!ka w Tll'zcrialnce ",Rzeźby Pawła Brylińsikiiego" Scenatriusrz.: Z. Toro ń-sild, M. Ba1uman, OIpraWia plas'tye'z'l'lla: K. J<lJs:iewim. Ekspozycja: 31.08 - 3.11 w W ielkopoll&k:iJm Partku Etnog!ra'iicz:nym - Muz.eum Pi€ll1Wszych P.iastów na LecLrbi.cy. 20 e'kL'5lP'Q1Ila1tów. ,,Plasiylk:a lu,dowa P'oZillianJia d ok-ollie" ScerltaTiJUSIZ:M. Ba'Utrna'il, oprawa plaJS,tyc~na: D. Strzelookla. EkSJp()'zyC'ja: 25.09- 5.10 w O:ilro'diku Kul!tulrY dl,a Miasta i Gminy W Mos:illlie. 43 eksponaty. sz ,j' e n i ~\ W a, M'UJzeum Narodowe Rolmtictwa "PI'laJCe Stowarzyszenia Plastylków Scenalrliill:Siz: S. Ols'z'ewski, o,prawa - 31.08. 183 eikS\POO1Ja>ty. KataJo,g. A!ffialtOlI'ÓiW 'z Wrocławia" plasltycJZlna: R. Fab,iański. E!kspozycja: 20.07- "Po1stk'ie wiatraki" Scenari·usz: M. SielrSJz.eńs.ka, op!raw,a plaJ5Jtyczna: R. F'a1biatrlJOWSlkii,Jm'IlJSultacj-a: F. KlaczyI1s,ki. Ekspozycja: 21.09.82 - 31.01.83. 60 ekspolnatów. W r z e Ś n i <l, Murz.eum Regionalne 'um Dzd,eci WT7.eŚ!rIieństkich "Rzeźby Scena,riusz: Ekspozycja: ze Swiętego" Z. Łąkow5!k'i, oprawa 13.11.1!,2 -15.05.83. plastyczna: 45 eks.ponatów. WOJEWODZTWO MUZEA R a d o m, Murzeum Ok.TęgOwe B. Musiał. RADOMSKIE �380 Kronika "Życie i t.wÓJrczoŚć J. Klocha'l1JoWSlkiego w rz.eźbfue i ma'lalI"sltw,ie lu'C!QlWynn" A. Wadawedt, -oprawa' ,plaSltye:vna: A. Waclawelk, R. Poglone1ska-Wojtaszek. Ek'SlPO'z.ycja: 24.06 - 16.10 w P.UJ!1IkClieWys.tlaf\VlOlW)'mw Zwo!'€'ni:u. 78 eik:s(poo1.a tów . Kaltalog. Soena.rtiI\l.SlZ.: "V tRejoJWIWy Prr";zegJlą!d:PJa!SltY1kiN:i€pr.ofesjona1nej" ScenariruJslz: J. Mamu[", G. KwapiJS>iewiJCz, oprawa ,plastyC'Zll"1a: J. M~uu, R. PoIgorzelslm-W{)ljtasz'edt. Eks[pOIZycja: 20.10 - 15.12 rw PUJ!1Ikde Wystawowym w 'ZJWI(}'leniu. Ok. 70 e1kSiPO!naltów.Ws\pólocgamzat<xr: Mliejsko-GmiJnny OŚirodek K,UIlltu:ry w Z'WJOIlen<Lu. R a d o m, Muzeum Wsi RadO!IIlSkiej ,,Rzeźba ludowa Stan:i5ława Den'kriewdcz.a" Scien<llI'li,u:sz:S. Ros,ińs1ki, A. Waclawek, <JiPI<liWlaplaS'tyc.z!l1a: A. Włodau1Z. \{(JIJl1ii'sam: M. Ju["ecka. EkslPoz)"cja: 3.04 - 30.06. 151 eikSIPo'l1la,t6w. Kata1log. Elk5IPorzycja: l'ipiec w "Starej Ko:r,degalrdJzrle" w Wa·f'S<z.UJwie;s:ielr,piJeil w M UJZeunn Mi<asta Zgierza w ZglieTZ!U. "CeraaniJka ludowa Ziem~ RadomSlk,iej" S<:€lrlmtiJusz: M. J'ul'ooka, qprawa plastyc'z11 a: A. Włod.aTo'z. EkJs.porzycja: 1-1.06- 5.07 w Gm:iJnnym OŚlI"OdlkiuKu:lrtwry w PirzyslUJs:Ze. Ok. !lO €Ik.SiJ)O<I1aiów. I "II-e OgólnOlp01skie BienJnalle Kowalstwa Ludowego" Scenariusz: S. Ros:ińslkli, opmlwa plaSltyc'zJDa: A. Wł,od-anz, komiL5lalflZ:A, Wacławelk, M. JUTec'ka. EJksporzycja: 3.07 - 30.0'9. Ok. 200 e1kSJPOna.t6w. Ka'l-a'log, .plak,at. EksipOZycja: paidziernJiJk liSltopad w "Stalrej KO'l'degalrdzie" w War.srzawie, g1"u,dJz.ień82 - styczeń 83 w Muzeum Miasta Zgierza w Zgierrnu. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Ił ż a, WojewódJzika Sip6łd~ieln!ia Pracy Prz.emysłu Lu'do'WegQ ,.Chałupnik" ,,LUJd~lwa 'ceralmiJka w pr'aicorwn~ach. młodych galfnca1rzy" SCena;rtuSiZ: S. Roffiń.s<k:i, opmwa pia.s<t:yc7Jna: Z. Pilasek. EkS/pozycja: w Muzeum Etnoglr.aficwym w Iłży.' 110 ekSipona1ów. Ka1taJlog. S o I e c nad W.islłą, Gminny Ośrodeik 1{,U'ltulry "R~kodrzieł() Scenarrliusz: M. Bolikowa, - 10.07. 6 eksponatów. Z w O :1e ń, Ośrodek qpra'Wa 2-l.11 - 28.12 naszych ikob'iei" plaSityc'z:IlIa: A. Ka~yńsika. Elks<pozycja: 31.05- K.utlltmy "V Re,giOill3ilny Ptrizeg'ląd Sztuikli Nieprofesj'OI1a'ln-ej" Scenariu'SiZ 'i Qlpr,awa ,plas:tycz'rJJa: J. Ma7Jur, G. Kwa.pisiewicz. ElkSlPOzycja: 20.10- 6.11. w Punkoie Wy:st:aWIOWym w Zwoien:i'u. 120 ekspo;na,t6w. Platl<:at. WOJEWOOZTWO RZESZOWSKIE MUZEA Łań c ( lU ,t, Muzeum Zamek "SztuJka ludowa d1rolic Lańouia" �381 Kronika Srenaxtius'l i oprawa plaS<1;y<.-m.a:J. Majewslk:li, zycja: 27.09.81 - 3'1.03.83. R z e li IkO'.ru>Uf1ta!cja: K. .RuszeJ. Ek~- rz 6 w. Muz.eUlJ11 OIkll:ęgQfW1e "Ma'LM"S/two Antoniny JalkuJ:jiczlkowej" 23.03 - 26.09 w Muzeum Ok:ręgrywym w 59 C'kSjpO(l1attów. W\5PÓ~OO1gall1lizartoll': Muzeum OkiI"ęg(JfWe w Krośnie. Sctma[''iI1]~z: KJrośnie. K. RUSlZel. ElkslPOzycja: ,.Ma1aif::nwo Scenariusz: lu<CllolWa XIX wieku" i llWeiba K. RU&LeJ. EkSiJXl'Zycja: 20.06 - 6.10. 250 ekspo,r1!ilIt6w. WOJEWÓDZTWO SIERADZKIE MUZEA Wi e J u 11. Muzeum Ziemi Wieluń:sk:iej "Rzeźba Scenariusz ek~t6w. j ludJow,a RegiOJ1U Sieradzkriego" oprawa pJa.9tyclZI!1a: B. Wihrś. EksrpozY'cja: 9.08 - 12.09. Ok. W'SiPÓłorgani2atOT: MulZeuJlTI Okręgowe w Sieradzu. WOJEWÓDZTWO 200 SKIERNIEWICKIE MlJZEA L o w : c z. Muzeum NarrodOlwe W WarszalWlie, Odd:ziJał w LoW'iczu "Dywany pat"·z - Touul1, Muzeum dwu,oslI1Qwowe" ErtnOlgrajjiozme "Ad<llPtaJCja ludJawego ha,fi!Ju łowickiego" Scenariusz: M. ClZyżC'WSik,a, H. Niedz.iels1ka, oprawa pła,srtyczna: Sz. Sz.klliP. ko'1lsuJ'!.acja: H. Swiątkowslki. EkSlPO:ZY'Cja: 30.07 - 8.09. 95 e'ks,p<.lil1a't6w. Kalta,l'O'g. WSJpół()lrga1JlLzator: Sp6łdz:ie1niiJa ."SIZ1!U!ka Łowicka". zyr a if d Ó w, Muzeum Okręgowe ..50 lat Amat'Orsikic.go Zespołu w Lipcach Re.gionaluwgo lim. WI. Reyanoll1rt.a Reymoll1toWiSlklich" S<:cllarius:z: B. DzierżanJo:w;;~a, E. Po,tyń~ka, opll'a'wa ;pl,a:~tyclzna: M. Za.k[·:zews~i. EkspoiZY'Cj<a: ortlWalr:C'ie 19.09. IW lzJbli:eRerg:i'OII1alnej w Liirpc,ach ReyanO'l1ltowsik~:ch. WOJEWÓDZTWO SŁUPSKIE :\'1 U Z E c\ By t ó 0),', :Y.!uzeua11Zach{)dllLo-KaSiZUbsiku€ Scen.aritlSlZ d QlPrawa "Sztulka 1udowa Kas'Zoub" pla:styc'ZJIla: P. Cieleoki, J. KOiPy,dło'WlSik'i.Ek~rzycja: - 241 1. Ok. 140 e1kSJPO'natów. 26.06- �382 Kronika WOJEWÓDZTWO SUWALSKIE MUZEA P i s z, MUOOUJnReg!i,olt1allD.re "Sztuika hlldo'W.aIWojewództWla SlUw.alslkiego" Scell1!a1rfiu:s1Z i oprawa 84 ekSlPO'naty. INSTYTUCJE plastyczna: M. Kulęg1orwSikIi.Eks,po'z)"Cja: s,tyczeń-I:'.necień, NIEMUZEALNE G i ż y c iko, Miej,Siki Dorm Kulltwry ,,1 Wystawa P'oiko'l1lku:reorwaPllasrtytki Obrzędorwej 10 tematyce zimowej" Opraw.a pllaSlt)'czna: B. Chludzińslka-Grąz:iewicz, ikonJS'Ultacja: B. Chru{}zińska-Grąz'iew1 CZ, Z, J8Jrosz,ek. Efi<::slPo:z)'cjla: 5.02 - 12.02. 230 eksponatów. W",półorga'l1JiJroItOIf: WojewódZlki DQm KuJtwry w Surw·ałJkach. I S e j n y, Mli,ejs:klo-GmimlllyOŚlrodek Kultu:ry "pi[,ezlenltacje'8:2 - Przegląd Scena:rilUslz i Qpmwa elk6ponaliów. p:rac twórców ludowych plast)'ClZlt1a: M. Ka!npowicz. WOJEWÓDZTWO i ,plastyków BkSIPozycja: aJIrul'torow" 26.11 ~~U1. 91 SZCZECIŃSKIE MUZEA S'Z C'Ze c i Ill, Muzeum NaTodowe "KuHu!l'a Indian Andów ,i dżunigLi IPe:ruwiańsJkiej" ScenaT~u"z: J. Łapott, oprarwa plas:t)'lczna: D. Boehlllke. Ekspoz)"Cja: 7.11.811- 18.04.82 w Muzeum O'KU"ęgOWymZJiemi KaIi'slkiJej w K,a:Lislzu;29.06 - 14.09 w Muzeum Okrr'ęgowym w Sie:radzu; 17.09 - 17.11 w Muzeum Ziemi WieluI1slkiej w WielunLu; 20.11.82 - 3.03.83 w Muzeum Hegiona1nym w Ra;dom~ku. 221 dkLSponatów. Forder. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE S z c z e c i n, W,ojewódiZlki Dom bCuIltu['y "Wojew6dZJka Wy:st,awa Pla st)'lcznej Twó[,cZJości Ludowej i AmarU)[;:iKiej" Seelllariu6lz: H. Ore.>lk:a,olprr-arwaplastyczn,a: S. Wojda, lk-orlJSult.acja: Dział gtJl{)gralf'ii Muz€lU'm NalI'Cl'doweglQW Szczecinie. Bks:pO'zycja: 1.12.82 - 9.01.8.'3.300 ekspolIlaJtów. l WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE TARNOBRZESKIE NIEMUZEALNE Ta'l'nobT1ze,g, WQjewódJz:ki DQm KultUTY "Ogrody z modej W)'lQlbra~nIi- malarstwo E1eo.nory Bery" �383 Kronika Scel1i3rJuSlZ:J. Myj~;k. Eks,pozycjoa: 20.01 - 20.02. 20 ek's.ponattów. "Dawna 5z'OjplkaklfakoW'Slka" Scenami'l.l.5!Z:J. Myjaik. o;pra,wa .pla$tyc:zna: H. Bilecka, T. Sl.a:>iz.ewSlki.EkSJPOzyeja: 1 - 12.03. 16 eksiPo.nat6w. Ws!pćło1)gtanJiza1<olI1zy: Mu7.e'UIffiOkiTęgowe w Sam.do.miemu. Muzeum Hi'SJtolfy=e w K.ralkow1e. ..BLo.gosł<llWienis7.az.el'O<Ścią- malalrstwo Jana KaZ[1.oc:k~ego" Sc(),n.aril\.lJ$z:J. Myj,aik. EkspOIZycja: l - 30.03. 25 cc1{s!pO'l1a:tów. Ws/póło:rgall1li.za.tor: WojewócWk'i Dom Kulltulfy wRzeSIZowie. "BłogQf;łialw:ienislzczerościią -żhiol'owa wystaJwa malalfzy tzw. naiwmych" SeetnalfllU'SiZ:J. MyjaJk. Ekspwycja: 16 - 30. 03 w Zakł,aJ<io.wym Domu KuLtu'ry w GOl'!Zycach; 10 - 30.05 w S'tas<wwl'iJk'imDomu KJu,ltUlfy w StaSJZflwie. 15 eksponaltów. W,,,półor,ganizal1.·omy: Zakła,do:wy Dom Kultury w GO!rzy:ca'0h, StaslZowski Dom Kultury w Stm~!Zo!WIie . ..Błogoslawieni Isxczeroścuą - ma,lalfs1!wo T'eo.fila Ste'lma,cha" Scenaa:ulU:>z:J. Myjak EksJPO'zycj,a: 9.04 - 20.05 w Domu K,ultUlfy w J'a11JOWlie LubeblkJm. 20 ckSJPOnatów. W,s,półol'lganlizaJuOfI':Dam KuIWil"Y w Janowie Lubelskim. "SZ.tuk;'1 ludOIwa i fo~k,l·o·rwoóewódJZitwa tamnooI'zeskiego" Scen.ari·lIJSIZ:J. My}ak. EkISiPO:zycj,a:1.05 - 30.05 w Gminnym Ośrod1ku Kułtury w Zdziłowicach. 30 foto,gTatlili. Wsp6łol'ganirzator: Gminny O§,rodek Kultury w ZdLilowicach. .,Aktualny s,tan kultury ludowej w wojewód:ztlWlie taTnobr.zesildm" ScenamiJu'SiZ:J. Myj-aJk, o,prawa plastyc.zna: Ekspozycja: 2 - 15.05. 60 eks.ponat6w. M. Bob<rorwiSlka,M. Pi'leclm, J. Gawel. "Nas.:ze S'UKCesy na Og6olno'PO<lsik:imFelSltiwalu kapel w Kazimienzu" i śpLewaikó,w lu'dowych Scenall'i'IJsz: J. Myjalk, opraw~ plta:S1tyc;zna:M. KąCika. Eksrp<)lZycja: 10 - 30.05 w JanowSlkim Domu Kulrtu.ry w Ja'nowie Lubelskim. 50 C!k:sponatów. Ws.półoTga'l'lri;zator: J~,nowsik'i Dom Kultury w Janowie lubel.sl]dm. "WIanki sob6tkowe" SeC>llaaWiS,z:J. My'jak, oprawa p],aiStyczna: T. S1.arszewski, konsulta.ej,a: .';izeJ..Ekspozycj<l: 20 - 24.06. 15 ek'spOJllatów. K. R'Il- "CeiTam1ka figur,a,lna Ka.rol,a TtomczY'ka" 8cen:ari'UJS:zi ~plfaw,a plla's'tycZlla: J. Myjak. Elks[)Ozycja: 1 - 15.07. 30 ,ekSJPO!l1aiów. "GusŁa 1aiSowlaclkde" z wridowi'slk,a follkUorys~yc;zn(),gofoloifC\polfltaż Mamialna ŁaibiJSrza Scen:ari'll5JZ: J. Myjaik, oprew,a plasty=a: H. FiJecka. Ekspozycja: 1 - 30.09. 30 fotO:gr.afii. "SzJakami kultulfy !JuJd.owejfutOT~taJŻ Janowskd·e" &e.nal'ius'Z: J. Myjafi<.ElkSlPO<Zy:cja:1- 30.10. 40 ·f'CitografiJi autorotwa: A. DY'la, M. ObaiTIZaa1lka. M. ŁabiJsza, �384 Kronika WOJEWODZTWO TARNOWSKIE MUZEA T a 'r fi 6 w, Mtuizeum OkJrę,gowe ,,Mala(l'Sltwo na saJkle Joilanrty Pęlksowej" ScenalI1ilu.sz: A. Bartosz. kat. EkSlp<o<zycja:30.01 - 1.9.04. 266e1kJsipomatów. KattJ<-l<1og,pla"Świątkd patrz - NOf\\o-Y Sącz, Muzeum z Paszyna" Ok!l"ęgowe WOJEWODZTWO TORUŃSKIE iVIUZEA B il"o d fi i c a, M urz.eum Reg.iJolnawne "P'OISlld haft patirz - TOIr,uń, Muzeum ludowy" Etnog:raficrme "Podha;la~ m.a'la,rst'wo na szikle" pań:nz - TOil"uń, Murz.eum Etnog)rati'OZ'Ile Gr iU d IZ i ą d Z. Mu.zeUlll1 "Po;ls1kiihaft ludowy" patrz - Toruń, MU2etlJ1l1E!tn<~grafic;l111e T o il"U ń, Murzeum Etno.glliad'icz.ne "W,isła w :sztuc,e ludowej" Scena[·riusa.: A. Blachow.siki, oprawa plals'tyczna: J. W.a,Ś\ko. Ekspozycja: 13.03- 205 Muzeum Z~iemi KiuoawsJkiej i Dobrrzyńsbej we Wlocła'wlku. 83 elkSpoill<l.lty. W'SIPÓło.rganlirz.art'Oll': M'urzeum Ziemi Kurjawrsudej i DoIbirzyńsikliej we Włocławlku. Scena'riusz: A. BŁachOW1sikri,opralwa p'!-aISJtycZlna:H. Masrzkiiewicz. Ekspozyoja: 21.07 - 23.09 Muz€lumE1mo,g'raDicznym w ZiielOl!1ej Gó,rze z sri€ldrz,ibąw OChlli.. 88 ekiS!PCIDatt6w. Wsp6łolliganizatoil": Muo?}eum Etnog1wfiicz:ne \II ZieLornej' Górze z siedrz.ibą w Ochli. SC€lllarius'z i 'Oprawa plastyczna: A. Blachow:Siki. Eksrpo;zycja: 15.10 - 4.11 TQII,vanzysJtwo Sztuik P,ięknych - stalI'~l KOIrdegaTda - w W a,rsza wie , "Tw6rczo<ść Srtallli'Słiawa Korr;py" SC€llla.riusz: A. BlachoWisiki, 0iPTawa pJas1yciZ;na: A. Bednarek - 30.05. 93 ,E'k~a1:a;j;y. ImlOn'martoL "Dziiedko w sztn1c'e ludowej. Tw6rczość Eks.poz.ycja: Hl.O:l·· dla dizi:ecka" &ena[Wum: A. Błachowslki, CJlPiI'aJWa plastyoma: EikSlporzycja: 20.03 - 4.05 Mu:zeum Otk.ęgorwc w Go:IZowire W'iel:koopol"ki'm 112 e:kspOlllal16w, "SlJroje Ii ~doby part'rz - W·,wsza'\'Ja, Państwowe 1nJdiaJn A.merrylki ŁaCJińls,ki-ej" Muwum "WSpólczes1lle ludowe EitJ1JOIg1raficzne mala!"Stwo na szkle" �385 Kronika Scen,}rius,z i oprawa plaiS1tyczlla: A. Błacho'\Vslki. 'Ekslpozycja: 2.04 - 10.05 Muzeum Okręgowe w Łomży. 43 eksponaty. W:spółorgaDliz,atm: Muzeum Okręgowe '.v Łomży. "Dywany dwuos'no'\\Towe" Scblariusz i o!pi'awa plastyczna: K. Tursika-Skol\\'If1onek. Ekspozycja: 5.04 - 26.07 :\Iuzeum w Łowiczu. 34 ek!srponaty. WSpółO!figanizaltO'r:Muzeum w Łowiczu. Scenariusz: K. TUfSika-Skowronek, opr'arwa lpastycz'na: Z. Fiszer. Ekspozycja: 12 - 28.10 Muzeum Okręgowe 'w Simadzu. 33 eks;pona1ty. V!siPóh:~rga'!1izator:Muzeum Okręgowe w Sieradzu. "Haft ludowy" Sc<'nar'iu.sizi oprawa pla~tyczilla: K. TUfSlka-SkO'wDonok,.Eks'pozycja: '14.04 - 14.06 Muzeum Oku'ęgowe w Przemyślu. 63 eksponatów. Ekslpozycja: 24.07 - 15.09 MuZl'um Ok'ręgowe w Kaliszu. 70 ek:spollla,tóW.WS\lPółorganizator: Muzeum Okręgowe w Kaliszu. Ekspozycja: 24.11.82 -15.01.83 Muzeum IW GruchiądJzu. 82 ekspo,laiy, Wopółmgalni,zalto'r: Muzeum w Grudziądzu . .,Kultura Ilnaterialna Paluk" Scenarriu:s,z i Olp1"awaplastyczna: 1. vViron:kow:;lka.Ek.sipozycja: 15.04 - 15.09 Muzeum w BiJslku;piu.108 eks!pona1tów. "Malarstwo ludO/we na szkle" ScenarilU!sz ,i oprawa plas!tyczna: A. Bla,chorwslki. EkslpOlzycja: 15.04 - 15.09 Muzeum R€lgliorna,llne w Brodnicy. 47 ekspo'natów. "M. C.llIrie-SkłodO/wska w rlz:eźbie ludowej" ScenariusiZ i OipDawa plaIS1tj!1C~na: T. Nemere. ,',la'wowa nr 8 w TOTuniu. 9 ek:slpon~\tów. Erkslpozycja: 'l - 30.06 S~oła Pod- "WyClinanlka ludowa w P1oI1Isc,e" Scenariusz i oprawa plas1tyc:zna: L. Tyczyńs.k,a. Ekspozycja: 2.06. - 10.07 Muzeum Okręgowe w Zamo£ciu. 91 ,eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 2.07 Zakładowy Dom Kultury "Przą'mkzka" w Toruniu. 28 eks,ponatów. ScenaU'iusz: A. Błacho'wsk,i, opraw.aplastyczna: T. Neme'l"e. Eklspozycja: 18.11 - 9.12 Klub "Pegaz" w Toruniu. 36 eksponatów. Scenariusz: L. Tyczyńs1ka, opDawa plastyczna: F. KukHński. EkstplJiZycja: 6.12.82 - 6.01.83 Muzeum Ziemi Kociewskiej w Stro.ga'rdz'ie Gdańs.klim. 78 ekspona'tów. W,~półorogarnizaitm: Muzeum ZiJemi Kode'MSkiej w Starogardzie Gdańslkim. ,.Malowany fajans wlocławsiki wCizoraj i dz:iś" Scenariusz: J. Dąbro'wsika, J. Łukasiewicz, oprawa plastj!1c'zna: J. No,wierslk,i'. Ekspozycja: 11.06 -10.1. 566 eksponató:w. WspółOlr:ganizato[': Muzeum OkręgO'\';'e we Włocławku. Plakat. "Współczesna rzeźba Ludowa Pomorza" Scellarius'z i oprawa plastyczna: B. Dudarewiclz. Ekspozycja: 23.09 - 4.11 Muzeum Ziemi Kociews1kiej w Staro,gardz.ie Gdańsk,im. 57 eksponatów. Ws'półorganizator: Muzeum Ziemi Kodews.ki:ej w Starogardzie Gdań,s.klim. "Rzeźba ludowa Borów Tucholskich i Kalslzub" Scenariusz: A. Blachowsiki. Ekspozycja: 5.10.82 - 31.01.83. Muzeum choli. 64 ekslponaty. Współorganizator: Muzeum w Tucholi. "Białoruski '25 Lud, t. LXVIII haft ludowy" w Tu- �386 Kronika SC€lnaa:iruSiZ i orpraJWuplastyoz11a: K. Tuns\ka-SJmwrOll1'ck. Ekspozycja: 40 Msponatów. "Betleem ludowe" 15.10 -15.11. Scooariusz: A. Bła'chowski, oprawa pl,as'tyc-zna: K. SzałUtSna. A. Fulaa·czy;". E"$!pozycJa: 10.1282 - 7.01.83 Wojewódzki. OŚirodek KuJotury w Gdań:S!ku. 30 C'bpO'na\tów.. WSIPÓłIQlrgaTIliJz<lJtorr: Wojewódzki Ośrod€lk Kultuil'Y w Gdańsku. "TwórcZoQ'ść rudowa ScenariJUsz i oprawa ,ponatów. województwa to'ruńsik1c.go" plalSl1.yc:Zl1Ja: L. TyczyńSika. Ekspo:zycja: "Tra.dycyjne 13.11 - 5.12. 90 c'k, węd'k<lQ's1lw,ow Pol~ce" Scenaa-iruslZ: W. Ous'zewsiki, o<pI'aw.a !plastycZJl1a: J. Pietrzyk. - 15.03.83. 250 eksponat6w. Plakalt. WOJEWÓOZTWO Ekspozycja: 1112.32- WLOCLA WSKIE MUZEA W 10'c la w'elk, Muzeum Ziemi K'uJja<w"kic.j,j DabI'zYI1slki~!j "Wisła Ipalt:nz- T,()l'UI'], Muzeum w sztuce ludowej" Etnograficzne "Sv\urka J,udowa Kujaw ~ Z.i€lm:iDohrzyilsJd-ej" Scoooaa'iusz: I. SW'ięch, oprawa plasty,c7Jna: J. Now,i·erski. Ekspo'Zycj.a: 15.07 - 20 250 eks'Poll'lat6w. Katalog. 09. Ok WOJEWÓDZTWO WROCŁAWSKIE MUZEA .,Reg·ionalne palr·z t. 67 Etl1Jogl'a:£icZineWystawy !patrz t. 67 Etoog:rafiJc7IDe Wys.tawy ,pa'trz t. 67 Ebnol~aficzne ,,6 tysięcy "XVI W.ojewódzki la.lki świata" CZaJSlowe.zoI'gani'zowane lat ceramiki Czasowe L .lJU·d 1983. z.org.a.rn.:wwa.rl!cw 1981 1'. Lud na Sląs,k'u" Prnz-cgilą-dPlastyiki WySltawy Czasowe "XVII Wojewódzki rw 1981 1983. Ama,\olfsrkiej" 7Jorrg.anoi.z-owć\iI1Je w 1981 r. Lud !l983. PrzegIląd Plastyki Armatorskiej" Scenanirus:z: S. Szmi,dt, oprawa plaJSltyc'Una: T. W'wńsJki. Ekspozycja. 18.09 - 17.1 O. 180 eks'PQnatów. WSlIJÓł,o([lglani,zatQlr: WO'jew6'dz:k'i Dorm Kuhtu.ry we Wrocła·wiu. "Broń paltI'rz - Warslzawa, ;patrrz - Opole - Wyslpiaorzy Pacyfiku" Pa]lstwQlwe Mu.z,eum Etnograficzne "Opolsikie slrroje ludowe" Bier!kO'W'ice,Muzeum Wsi Opolskiej �387 Kronika WOJEWOOZTWO ZAMOJSKIE :VIU Z E A B i l g o raj, M~lf,OOIffi Rzemi,osł Ludowych "MaLaTSliwo Ludowe zamojszczYZJ1Y" E,kspozycja: 1.03 - 15.04. "Zdoibnictwo obrzędowe" WOJEWOOZTWO ZIELONOGORSKIE MUZEA Z i e lon a Gór a, Muzeum Etnograificme 'z siedzibą w OchIi .,Rękodzieło ludowe i artystyczne wojetwództwa z1elonogórs1kiego" Scenariusz: B. Łakoma, Ok. 250 eksponatów. oprawa plastyczna: S. Para. Ek'spozycja: 15.05 - 15.07. "Wisła w sZltuce ludowej" ,pM'rz - Toru l'!, Muzeum Etnograficzne ,.Ludowe obrzędy i zwyozaje dOlrQlcznew zlidonogórC<"iem" Scenariusz: 82 - 23.05.83. S. Bydalek,oprawa plas1tyc'Zna: H. Maszkic,d·cz. 285 eksponatów. Katalog. WYSTAWY ZAGRANICZNE ZORGANIZOWANE EkSlpo:zycj:d: 15.10 W 1982 ROKU CZECHOSŁOWACJA Bratysława "Miikolaj Kopernik wpolSlkiej rzeźbie ludo-wej" Scenari:ulsz i oprawa plastyczna: L. Tyczyńsika. Ekspozycja: 1 - 14.04 Ośrodek Informacji i Kultury Polsikiej w Bratysławie. 74 eksponaty. W'sp6ło.rgan>i2:ator: Ośrodek InformacH i Kultury Polskiej w Bratysławi'e. "Pol,ska wycinaJlIka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. Tyczyńslka. Eikspolzycja: 1 - 14.04 Ośro,dek informa'cji i Kultury Pol:sk<iej w Bratysłaiwie. 95 eksponaltóv,,'. Wsp6łorganiiZa·to'r: OŚirodek Inf'ormacji i Kul,tury Polskiej w Bratysławie. Zilina "Milkołaj KopeT111kw polskiej ScenarliUSiz 25' oprawa irZeźbie ludowej" pl1a.styczJlla: L. Tyc'ZyńS!ka. Ekspozycja: 10.04 - 4.05 Dom �388 Kronika Związków Zawodowych. 74 elksponaty. i Kultury Polskiej w Bm1tysławie. W:;półoTlganizat01': O~ode[k Informacji "Polska wycinacr1Jka~udowa" Scenaa-,1u6z i oprawa pJa:s1ty'C:Zna:L. Tyczyńska. Eks;porzycja: 10.04 - 405 Dom Związków Zawodowych. 95 eksponatów. Współorganizator: Ośrodek Infmmacj,j i Kultury Polsbcj w Bratysławie. FINLANDIA; Oulu "Dzieciom poprzez lalkę" Scenariusz: M. Pinińslka. Ekspozycja: 7 - 27.07 WspółorgaQ1!~za'tor:BLb!l1otelkaMiejska w Oulu. Val's BiblJi<Jrt.eUl:a Miej'Sika w Oulu. a "DZiiedom poprzez lalkę" Scenar1usz: M. PinJińs1ka. Ekspozycja: Wsp6locg.ankaioT: Muz,eum w Vassa. NIEMIECKA REPUBLIKA 3105 - 27.06 MUZCiUlffi w Vassa. Folder. DEMOKRATYCZNA Berlin twórców "MalalI'sltwo nadwne województwa katowickiego" 8cenar1U1S1Z:K. Kaozko. Eikspozycja: 21.07 - 9.08 Oś,mdeik Infotrmacji i Kultury Polslkiej w Berlinie. 49 eksponatów. Katalog, ilnfocrunatolI'. WspółoTganizator: Oś.rodek In.folrmacji ,i Kultury Polstk1ej w Bea'linie. Iwonna Grzelakowska KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 1981 ROKU M i ę d z Y 11 it r 'U d o wa 'Se s j a n a u k o w apt,. "Ku:J1tura i slZtuka lu,dów raddeckich republik Azji Srodkowej" (Warszawa, 23 - -6 kwietnia). Or~anizatorzy: Muzeum Azji i Pacyfiiku w Warszawie, Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Minisrterstwa Kultu1ryi Sztuki. Referaty: Z. Ja s,jeWlic:z,Sztuka stosowana Uzbekistanu a procesy przemian spoleczno-kulturowych w II pol. XIX i w XX w.; N. Syczowa, Sztuka dekoracyjna ilzji Środkowej i Kazachstanu; J. Ps~rusińska, Sztuka bylych �389 Kronika do historii sztuki wspólczesnej narodu kirgiszbiorów Muzeum .1zji i Pacyfiku z kręgu mu<.ulmańskiego Azji Środkowej; T. Majda, Wątki literackie w malarstwie miniaturowym Azji Środkowej; Z. Nowak, Odrodzenie Bibi-Chanym (stan obecny i możliwo.~ci rekonstrukcji słynnego meczetu Tamerlana w Samarkand=ie); F. \\'okroj; Właściwości populacji nomadów nad Amurem przed. półwiec.:em (z badań prof, S. Poniatowskiego); M. Bero, Wkład Leona Barszczewskiego do poznania kultury ludów Azji Środkowej prezentacja zdjęć i przcźroezy; Z. Now.a·k. Tradycje Omirbeka w.~ród. Karakałpaków; E. Ro:sochacka, Kolekcja rod.:iny Kulczyckich .icrko źródło do badań nad kobiernictwem orientalnym. Sesji row·aU'lzyszyŁoo~warcie wystawy w "Zachęc·ie" pt. Sztuka ludów Azji Środkowej i Kazachstanu l.organizowanej przez Min. Kultury ZSRR, Min. Kultury i S:ztuk'i PRL, MLbzewrn Sztu:ki Nal'odów Wscho'du w Mos;k'wie, Muzeum AzH 'i Pa.cyf,i:k)l w 'Warszawie i CB\VA. Uczestnicy sesj.i wzięli udJz,1ał w wycieczce do Krakowa gdzie o'g.ląciali Q-rienta'1ia w Państwowyoh Zbiorach Sztuiki i w,z;ięLi udział w Spotkilliliu 'Z prof. Jerzy SzabloO"\vsikimora.z do Zakopanego gdzie oglądano koIc:kcję dywanów ze zhiqrów rodziny Kulez.yekich z'najdującą sdę w Muzeum Ta'trzails'kim. afgańskich kiego; Kirgizów Z. Ananicz, - przyczynek Komunikat n/t i e S e m i n a J' ,i li m E t n o log i c z n c ,po,ś\vięco,:~ fitoOrga.n.iza.torzy: PollStki'e Towar.zy.sJtwo Ludo-zlla\vcz(' Oddzia-l Etnograf H Un:irwersyt€·tu W'l'Ocła'l'\'s!kie~o wr,8Z z Kołem Refer.aty: H. Bwrchał"'d, Możliwości archeologii w ~lJk"'.'sie badań nad ziołolecznictwem w pradziejach; J. Dąbro'W:~ka, Ziololecmic:wo w .~wicCle "Flora Silesiaca" H. G. Mattuscki; R. Sa,chs, Ziołolecznictwo ślqskie w ś'wietle "Stirprium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchjelda: W. Ci"ov.'ski. 1\. Paluch, Surowce kumarynowe stosowane w ziololec,:nictwie ludowym na lerc'rtie Pol~ Skl; T. Mars.zewski, Problem identyfikacji i pochodzenie rnalabathrum; A. KowalSika-Lewi'cika, Znajomość zióŁ leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykŁadzie Krakowa; E. Szychow.sk8- Baebel, Elementy II O g ó 1 n ,o p o 1 s k terapiii ludowej (1,8 VII). w Rze~zow'ic, Ka,t-edra N<lJuko'wym Etno'grafów. magiczne fitoterapii ludowej Terlc;:ika, Wykorzystanie .:iół na przykŁadzie w medycynie Kujaw ludowej i poludniowych 'W K(ts,~'(b, W. Lubelskim. S e s j a p op u l a r 11 o 11 a u oko w a pL "Fo,liklor Górnego Sląskn" (Op<>lc ;~ IX). Organizatorzy: Oddział PTL w Opo'lu. Opolskie Tow;:hJ.·'zysi1.woKulturalr.o-O.Ś>wiatowe, Muzeum Wsi Opo·!skiej. Referaty: D. Simonides, Zadania i drogi rozwoju folkloru na Górnym Ślqsku; H. Wewł,owska, Obrzędowość doroczna na Górnjjm Sląsku; T. SmoliilJ~k<\, Przemiany w sztuce gawędziarskiej (na przyklGd:ie folkloru śląskiego); J. Hajduok-Nijakowsika, Świadomość historyczna w tradycyjnym 'olkU)r:e ślqskim; B. Zura:kows!ki, Wartości estetyczne folkloru. JugoOslowiańsko-polski-e sympozjum pt. "Ro:dJzi.!ta PO],.->K,l i: jugoslawiailska w świetle badań etnologicznych" (Poznań, 21 - 23 IX). Orgaul.iJzatQl',zy: Katedra Btnogrr-afi'i UAM w PoznanliJu. Refemty: Z. Jas'iewicz, Polskie etnologiczne badania nad rodziną po roku 1945; P. Vlahović, Organizacja rodziny i iycia rvdz'innego we współczesnej Serbii; D. Drljaca, Starszeństwo (seniorat) małżon.kl w TOdzinie wiejskiej migrantów sezonowych w ostatnich stu latach; Z. S,ta.szC!Zlak,Ob"rzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wiejskiej; Z. Divać, Transformacja obrzędowości rodzinnej w warunkach współczesnych; M. Malesević, Obrzędy (rytualy) B. Walendows:ka, rodzinne związane Przeob1'ażenia z menstruacją, rpligijności rodzin weselem w i pierwszym środow'isku wiejskim; porodem; B, Li.- �390 Kronika nettt', K,tU ura muzyczna rodzin wiejskich w Polsce; A. Brenc.z, Hodzina wiej:;ka u środO'wisko mieszkalne; J. Bursata, Wietoaspektowość etnografic.:nych badcni nad rodziną; N. Pavković, Teoretyczno-metodologiczne podejście do badait nad jugosŁowiańską zadrugą z XIX i pierwszej polowy XX wiekn; L Kovacević, Podcjścz.e metodologiczne tv nowych badaniach nad ::adrugą; M. Rad'Ov<llllOW·ić, ProbLem etnologic: nych badań rodziny w świetle współczesnych mirjracji ludno,~ci; J. Bcc1l1ars~~i, Z badań nad pr::ekazem ku.lturowym w rod:inic; D, Bra-lit, Znaczenie .~Iruktury wieku w 'rodzinie w badani.ach kultury duchowej: M. Bw::h(J'IV,,'ki, Systemu teartości /0.' rodzinie. Próba o~;reśLcnia problematyki i .:all)~dl /porctyc: nych. Ses~a mu,zeologiczna pt. ,,50 lalt w ,;lui-bie ll<:\luki i j,ulhlry 193\-1931" {ł-<ó-dż, l Xi. OrgaJlJi7.atorzy: Pallstwowe Muzeum Al'chcJogi,czne : Elnoglrafi'cznc w Łodzi. Referaty: B. RymaS>7.cwSiki, Nauka jako ins/ntment pracy mu:eów polskich: K. lVIaku:.sk:, Teoretyczna koncepcja wspó/c:csnc[1O mu.:eum etnoflrafic:nego; /\. Kanwis.zc':·, Muzealne pracownic Iwnserwuu;1'skic, icl,. cde i ::adanin; M, Piniil.''ka, LalkG widowiskowa w mV:'cum T. Ła,,;cc7.ew,;I~a. 7.:n.by/r'l.: mu:'ect1n.l1 IV ró.::n)<ci! aspektach cL ;lllalności wychotva wczej. S te m; ;1 a kr Gljo z n aw c z c p.Jl .. ,Sladam.i WiJ;cc:l\lte-go Pola w WielOrganizatorzy: Komisja Kr,ajo7.Jlawc:za ZWPTTK. K·omitd Osie<iłowy Gdal'll;k - Sob~es'zewo, O dd'zi'ał PTTK StOCZl1i G·d'Il'rs1<icj. Rada Opi'C'kuJ1C:Z;1 Izby PamiĘCI: W. Pola. i<opois-ce" l' ,i u m (29 Xl). S e s ~ ,{ p.t, "S.wiat 'DJadzmysło1wy w p{);bkiej k'UJtouJ.'zc l,udowej" (K,raków, 30 XI). Or;gaJ'lLzato'rzy: PoLslkie Towarzystwo Luo,olznawClzc, Mu!zoul11 Etno·g!raficzn.e w Kra!kowie, Referaty: U, Lehr, Zmora, strzyga i wampir w wierceniach ludowych Beskidów: A. Szyfer, Demony donwwe i inne w Polsce Północnej; B. Buranu'wS!ki, "T>1orou:a Polski d:iewica" i SrocJ.1.wwej; A. roznosiciele KowaIs:ka J. Kamocki, ludowych: Świętokr:yskiego. \V K"rkow.ie Sesji .:ara211 W -Lewid<a. Zycie pozagrobowe towarzys,zyło wier:cniach ludowych Wllobrażeni.a .':mierci tv w!er.:eniach o~warci,ewy""tawy ziemiach wierzeniach mics:kańców w Muzeum w poJsil<ic'j klll·lU'1~I.C' lu·drnvc.',i. pt .. ,Diabły na w re:ionv Etno,gYaf.icz,nym Z;lg,a-dn.i('nW d("mono,]ngi<:zne ~\'Vku1ttli~'Zt? hlc1()/\\"ej:'. Z e b:' r..,j ,; Komisji EtnogTaficznej Oddziału P_-\:--; w Krakowie: D. Tylkmva, Farma.kologia ludowa mieszkaitców wsi /-:.ur])ack icll CG Polsce; ;\. K0',\'aLska - Lewicka, Cz:osnek tv kuchni, medycynie i m.anii, 2-4 fI J. Kłimas,zewsoka,1Hetoda geograf'iczna i .iej~astosow(/71i(' u: et/loomjii. ó n r. :3: III. nego Folklor Cz. Robotycki, 28 IV. l\I.Ko·n:-ec-ki, badail ;;lanll i stanu kresu budolcnictwa !II. Pak ropka. czasu strajkn. Problem syntez.y zachowania; ludoweoo. UJ 26 V. L. Dzi~gi,el, łVspó/.czesna cje bu.downictwa Polsce. Omówienie polityka rozwoju tv .'wiell<' ludowego J, Czajk'o"Nski, Najnowsze książek prof. rolnic:cgo akwa/- publikacje: za- 1. Tloc:ka i doc. Libii i jej implika- Ewa Karpiil.ska kulturowe. 14 X. .\. 7 xn. Fento:l,' R. RCliillus" Scotland's Postać changing lemkowskiego countryside. znachora - baczy, Grażyna �Kronika ZARZĄDU 391 SPRAWOZDANIE GLOWNEGO POIBKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD IX/1982 DO VIIJ/1983 ~a 58 Walny:m Z'grQlmadz.eniu Delegatów PTL, obJ·a·drującym w dui.ach 10 -12 wrześn·:a 1982 r. w Kahszu, wybrano nerwy skład Zaną:du Główneg.o w o'soba'ch: dr A:1:1;: Kowa,l.ska-Lewicka - p.rezes, di!' St:mi:sław Chmielowski, dr Ma'rek Ga\Vqc';": Niceprc~zesi.mgr Antoni Kuczyll,slk,i sekcr'e!ta.rz 'generalny, dr Ewa Fryś-Pi.t...tra.szkOiwa - z-ca sekretaa'za genel'alnego, mgr Gr,z.egorz Skalski - ;;ka'fh:1ik, ck J:mus.z Bohdano'wicz - z-ca slkar1:Jln,j,ka;członkowie ZG: prof. dr Józef B:.<rszla, mgr Zofia JeŻ-Jarec.ka, d!f Janioo Nijakowska, .mgo[ KaLina A11!tonQWd'~'Z, mg':' L.lgen~u<:z Jawn:'ski, dr .Janusz Ka,mook'i, mgr Ma'r:ia Gołubiko'W. mgiI' Marzena Sc:iisła, mgr Irena Lechowa, m!!ir KrY'Sltyna Kac'zko, mgr Aleksandra Tys,zkowa, doc. dr hab. Jadwiga Kucharska; z-cy członków ZG:mgr Jan Palka, dr Krzysztof .:\1a:'<:u1.',;';:. mgr i\1aria Parnowska. Główna Ko,misja Rewizyjna: doc. da: hab. Ed'walrd P·ieLa'szl'k ,-- pnewodniczący, mgr Józef Lech - sekret'arz., ,doc. dr hab. !'.·n:drzej ;V1i,k(jL:jC'lY~ - członek, mgr Magda,lena KOipac-z,mgr Stefan Lew - z-cy człol!1ików SlId Ko-leżeibki: p,r·of. dr Ain.na Kubrzeba-P.ojnarr·Oiwa - przew'OodJniczący, pro·f. dr Doro·la Simonide-s, prof. dr :Yl<uriaPriiffemwa - człoJliko-wie, dJ: Lo'ngin lVIa,Licki, doc. d:', hab. i\'Iari.a Gladyszowa - z-cy c,złoa1,ków. \V o::\1'e"ie s:pr:nv(ndawczymodbyło się s,iedem po'siedizel1 Pre'ZydiiUm ZG PTL, \vi-;tórych ~lczes,tlliczyła większa ..ść cz!-oników P,re:zydium. W oikresie tym odbyły się :ówllież dwa po,siedzenia Za.rządu Głównego. Na SIledem Prezydió\v ZG PTL dwa odbyły <ę poza tCirenem siedziby Zarządu Głównego. Od S'tyczJlia 1983 roku ze \\"Zglęc!u :1,) póJro'CZny pobyt skarbHiika ZG PTL mgr e. Skalskiego na stypendium z:lg;',micwym, w czynnościach ·urzędowych w ramach Zarządu ,zaS'tęp()1wal go dr Janu<;; B'Jhdanowicz, statutowy zastępca skarhl1Ji,k,1. \V styczniu lS83 ]'.odby!o się w ł,odz.i wyja·zd<Ywe Prezydium ZG PTL. podczas i;ló;'cg., Z;lp'JZnalll) sil; szczegółowo z pracą O';'1"od!ka 1nforma~ji; Dokumenta.cji Etnog,'"ficz!;ej i wspólllio przedys1kutowa.no plan pracy tej jednosItki na rok 1983. Ostat:,;c w okresi(' sprawo,zdawczym .posiedzenie Prezy,dium ZG PTL odbyło -s'ię 7 ',VU('ś;','a J ga3 ,. \V Lat'1cucie, na 'którym omawiano przed,e wszystkim sprawy z:.vią;:~',.~ćz bieżącym W;llnym Z.gromadzeniem Delegatów. Tym sprav,mm poświęcone był" leż 'l'>tatnie \\' okresie "prawoozdawczY'm pO'siedzenie Z3Jrządu Głównego PTL 8 ·.\·:·ze21i:1 ł983 r .. na którym Zarząd zapoznal slię do:kla'dllie z pracą PI'CZy-di;,m~. ";:ccpldwał ją : zaleci! do . .;'Z,zce-gólowegr)przedstawienia 'N,l1ne:nu Zg.romc..ldzelJ:u Dl'1egalów. Pj~:"dlo czlonkowie Prezydium ze PTL wizytowali dwukrotnie redakcję "Ludu" i ..Dziel \\'szys-lkich Os.kara Kolberga" oraz Ośrodek Dokumentacji .l Inf-oormacj: El:wgraficzncj \V Łodó, redakcję "Literatury Ludowej or·az -.I Od'dzialy tef.C1II)\\·e l'TL. Wi'zytacje te miały na c,el,u bliż-sze z,,'po-znanie "ię ze ,;pccyfiiką pracy :ych age-nd Towarzystwa, poz,naalie ,i·ch kł01po'iów i bieżącyc,h problemów. Na Prezydiach ZG ohradujących siedmiokcr'o<tn:ie :om,aw~3'n.obieżące slprarwy Towarzystwa i jego agend, do których m.in. n,\!leżały: sprawy wydawnie,ze,dys:trybucja wyda'-.vnie:w, sprawy osobowe, polityka finansowa Towarzystwa, działalność biblioteki i ODiIE, \vi'zy:lacje Oddzi,ałów, orgaln.izacj,a Wa'lnego Z.g'f'oma·d:zenia Delegatów, sprawy IO'Kaluwe -biura i 's'ekn:"talfiatu ZG PTL maIZ Bihl,io'teJki i A:rchhViUJl1Nauikorwego, �392 Kronika działaaność naukowo-<popuuacr·yzacyj.J1ia, wreszde k'westia nowych człol1Jkó\v :]"J1Orowych Towar.zyshv,a. Ponadto us'taloil1o, ż'e po.s:zc,zegóLn;ic.zlol~]k()lw,ieZairządu"bcjmą opiekę nad ~~g€lndami Towa!!',zys1wa. I 'ta,k prac.ami Oddr,dal6w opi,c.kuje ~ię dr EW<l-Pietras·zko·wa, \vydawnic-twamJi mgcr' An'toni KUC:':Y(lSlki,bibl,ioteką dr Marek Ga1vlięClki,ODilE 'mgr Grzegor,z Skal'SkJi, opiekę nad u!!'ch.h,,"um n:loll-kmvym powic'J'Zi!no mglr B. Jankows:kiej, a ,dr P. Dekow~k,i ·slprawuj.e orpi.cUi:ęnad Kołami Mil<:.'ników FolkloT'u, 'W 0pocu1i'e, Łodzi i KaJ,i:szu. Sprawy, które były przedmiotem po,slicdzeil ZaTÓ\WlO ZG, j,li1~ ; 1'1'c'zydiuil1l, WY1llikały częściowo z toku .rea.li.zacji wnJioslk6w \V.a.l!:C1goZgl'O'ma-dzenia D:.'IL'g~ltóW z l'O:kU 1982 O1'az były wyzn.ac.zane 'koniecznością po.rząd'iwwaJllia bieżących ~rudnQsci, a tafkże stanowiły reallizację sta'tUltowych 7..adia(1Towa'rzystwa. Prz)bliżaj'lc niektó.re z tych soprawmających ważące znac.zeni'e ,dla pracy TO'walrzy.,iwa i jc'go agend należy .podklfeślić, że zal'ówno Prezydium jalk ,j Zarząd Gł6wny 'uzn;lly za taką kwesJtię ba,zę lokalową Za.rządu Głównego Towarzystwa i j('go w'!'{Jclu·, ••• ·<dch agond. W 'tym przedmiocie i.sitni:eją howie'll z:rhl'cz.ne zaniedbania .. Starano ;;Q(,: zatem Zllik".':ido'Vv,ać . Je zabiegając u mi'cj-sc'owych władz adrniil1i5ltracyjnycih ;niasta i wojewódZJtwa W1"ocław~kiego, a talkże w Oddozia,le PAN we Wrocla'\VILu oraz \V Uniwersytoci,e W1'odawSlkim 'O 1'0., aby w remontowa:JlY.J11 obe{:,nie -budy:';';u przewoidzianY'm dla Kat0dry A·rchO(Jlog.ii i Kalted,ry E·!;no.grafi· Uniwersytetu W"ocła,\"Sikiego pl'Zewidz.icć ,również pewną powi·enchni(,: dLa potrzeb Towarzystwa. ::włas·ze.za j{'go Bibl,io:wki, Archiwum N.lukowego o'naiZ reda.kcji po,;;zc7.egól':·;Y':!J.cerii wyda'wl1Iiczych. \v <,kiresie :-:.prawozci:a'wc,zym dokonano również rogulacj.i placowych -,vobe'~ ".cób <z'3hudn.lonych w poszczególnych a,ger]da:ch TowarzyS'twa, tj. \V bi'urze, ODilE OT"Z dwukrotnie w Rodakcji DWOK. Uposa.żenia praco'wni:ków zatl1udll1io'l1ych ',\' To'\vaPAN i opierają :j.ię ina t.abelach pla'c 'Obowiązujących a'ldualnie ie p,lacó\\·ki. PolSik.ie Towa'r'zY'stwo Ludoznawcze należy do gru·py l.o'l.•. m;rzys'tw dZ:~ILljącydl pod olpieką m.erytoryczną Pols:kiej Akademi,i Nau.k. Jeg,o cele to: prace ba ci·a"\'cze, IPLl'bl,i;kowa'l\,j,eetnog.raficznych pmlc llau.ko'wych 01"a,z l'(Jz'Pow~z.echniallie ·.\·ie<J,zyo .rzys,twiic ni,eodbiegają od wynag,rodz'eó jalk,ic sltos.Qwaillc ;;ą przCiz inlIC' placówki !kuI:tuTze ludowej i konieczności jej ochremy. PTL li,czy obecni:e 1128 l'zbnków, "kupionych w 22 Oddziałach: Gdails,k, KaLisz, Katowice, KOMa,lin, Krakó·s. Lt·.'zn~. Limanowa, Lublin, Łarkut, Łódź, MSiza.na Dolna, 0pOole, PoznalI, Prz.cmy~l. RZt,,:zÓ\\". Sanok, SZ'czeci,n, T.OToUf1, Wa'rs'Zawa, Wro'C!aw, Zakopane, i Zielona GÓn. Towarzystwo działa w op,uciu {) statut, któ.rego picrw'asza .pow(lje!ll:.~i 'xeL-;ja zostala opracowana w 1~47 1'. Po szere'gu drobnych 'zm.ia.n, dos,tosowuj;jcych .go do aktual:nej sytuacji, .obo'wiąz.uje ostatnio ~tatu<t wydany 'IV 1·970 Toku. Xatomia,t nowa wersja statutu znajduje sdę w przygo,towa1ni:u i po ostatec.znej konsultacj,; z Biurem Organ~zacyjno-pNn\111YI!TI PAN zostanir rprzcdłoożQn.\ Walnemu ZĘl'n·;n;,d7.eniu do zatwi€'I"dz·e-nia. 2. O -d -d ozi 'a I'y ·t e l' en owe Oddziały terenowe PoliSikiego To'wacr-,zystwa Ludoznawozogo skupiają członków zamie:srzkałYich wdanej miejs'cowości i okoHey. Różna jest ich J.i'czebnuść, różne także - w z,aJeżności od zain1eI'e:s'owoar'! czlo,nk6w - metody pracy. Je-d'ne prowadzą działalność na,UJkową inicjując i orgaln.izując bwdan·ia terenowe, publ,j'kują rezultaty własnych ba'dail, U1rzą'dzają 10lkalne l'ub ogólnopoL kie sympo.zja rproblemowe. 1I1Jll'€Odd:z.iały srpccjalizJują &ię wpo.puJ.aJfyzacj.i wiedzy o KuJ,tUJf,zeludJo.wej, orga- �393 Kronika niz:ują odczyty i ,po,ga,danku, zajmują ""ię O~hTQU1ązabytków sz'iu'ki i budownictwa ludowego, prowadząporadnidwo z z.a;kresu folkloru, zbierają eksponaty dla muzców czy i'lb pamiątek. Wiele Oddziałów wsp6ł,pracjue ści.śle na tym polu z innymi miejscowym.i ,insty'tuc}'1m:i ku 1ltura,lnymi i spolec.ZJl1ymi. Szc:z.egółO'w.e :o<prawozda1nia z ,d:z.iała,hwśc:i Od'działów 'Pil'zedstawuonc 'loiS1tały Walnemu Z-g.nJU11a,dzclhiu przez ich pnoostawiC'ieli. W o,p'inii,i P~'ezydium i ZG PTL tyliko część Oddzi-ałów prowadz,i IpraVv-iJdłową odziałalno·ść. Nidkiór€ Oddziały nie .przeolrze.gają tc,nmiinów ·rea,lrizacj:i o.gólnie kierowarnyoh 'Pism ZG, aIe mają talkż.e duże 'la);egloŚor:liz tytułu n.ie!pklccni.a slkładeik coz1'oU1ik:owsikich, 'nie nadsyłają Siprawo'Zdali, p!,anów i nie utrzymują bieżącego kO'!1ltaiktuz ZG PTL. W tym wz;ględz.ie wyrr..ienić należy Oddziały: koszalllińs.k,i, lim anowsk,i, przemYiS1ki, '"a'nocki, s"Lczec.ińsik.i. Do naj lepiej pra,cujL}cych Oddzuałów n'a'leżą: KLl:\uwi<ce, K,ra'ków. La ńc.uft, Łódź. Opo,le, Po'wali. Utrapicniem wręcz w d7.iralalności niektórych Oddziałów jest sprawa bieżące'go o!placan.i,a ,'kladek c złonko ws'k ich. W przedmioC'i€ tym największe z:'1l~gh)l~oi po,siadają Oddzialy: Limanowa, Lublin. Przemyśl, Sanoik, Szczecin. Wa,rszawa. :3. S ck c j c p r o b lc mo \N c 'l K ,ol a Z a i n l e :1' e , (l wali Sekcje 'te \wOol'zą ezłO'lukowie PTL\ IkltÓQ'ychłąoz,! wspóLne zainlerersO'wania naukowe, bądź też dorr'aźna po.\rzeba opracowania jakliego'ś k01nlk,rctne·go zo'gadil1Ji'enia, przy czym Sekcje plYwstają p'JlZa sltruktUlrą Od:działów, natom~ars't Kola Zai;n,lere-s,owaĆ1 - pl'zy po'szczególnych Oddzi,ałach. Nue mają one stałego cha'rakt'eHl, zawiązują s,it: wówc,zas, kiedy jest na 11,i-e:za.po'\rz:ebCl'wa:n.ie"p<)1c-c,z,ne,a prZJesl\ają isrLn,i'Cć, 'K,i·codyzaimkrcs'QoW<lnici zapal uClzC'sr(ni'kówosłabnie. W~róct kół n~ja'k\ywniej w o';1atnich k1J1achdz<iala'ją Koł·a Zai'nter·C'SlQwań KultUr<j Or-mi.a-n przy OddJZ.ia.le Wars.zawsJkum i Kr.aiki{l'W"kim o·raz Kolo MilośTl.ików fol·kohJlru Łodzi 'Przy OddL.,ia!e Łód",kim. SZlCzególna u'waga należy się SekcJi Korespondentów TetreI1owych. powstałej w 1976 r. N,deżą do niej milo::'nicy ro,dzimcj ku.j1Uiry (-nie tyl:ko czlm~k(;'wie PTL), dz.iałacze społeczni i Iku!.turahl.i, J.ud7Jie,róż.nych zawudów (wielu ·rol'ni!!ców), Tóżncgu wiC'~u i wyksztalccnia, których łą~,zy wspólna idea utrwalania dla ;potomności wszelkich przejawów tr·adycyjnej kulltulry ludowej. Obc'Dnie Seikcja ta zrzesza około 170 kOlres'p<):Ildcntówz 42 województw, a ich praca 'Dopa·rtaj'C'SJtwyłączl!lJile na działaniu spole,cznym. Sekcją Ko,respunden1ów Te['enowych uip.iekuje sdę 'ohecnie Oś'rodek D01kum~mtacji i Informacji EtnCl'g,ra'ficzlnej PTL w Łodz.i, u,], Jar,a'cza 7S. 4. S praw y 'w y d a W]l i c ze Przewijająca s.ię przez obra'dy poprzedniirch Walnych Zgcr·o:ma.dzeń Towarzy,stwa spraw·a kryzysu wydawl1Jic.wgo pa·djęta 'Zos'tała pr-zez aktualny Z'a·rząd Główny i w wyntiku .przepr-owa dz,onego Toz.pol7Jnania pos'tanowi<Jtl1o dzial,a'lność tę rea1ktywować podejmując szereg przedsięwzięć organiza,cyjnych, :zarówno wewnętrznych ja'k i zewnętrznyoh. Z p:l<przedniego ra:po'tu o sta;nie wydawlll.ictw PTL pr:nedJ.oiŻ'one;go na Wa,lnym Zgromadzentu w Op<).J.uOI1'.a,z 'kontynuacjli tego problemu pl1z€wijająceg-o s'ię przez obrady ostatniego WZD w KałlisrZJuwynikało w sposób jedn'07J1ae.zny, że katasU'ofa1l!lJa wręcz sytuacja w zak['e"ie polityki wydawniczej Towarzystwa wymaga jeooo'Zl1acmegoQ ·j.ej f.07Jwiąronia. W ·tym kioer'U'nik:uszły też po~zC'zególil1e punik:ty �394 Kronika Uchwały 58 Wa.l<neg.oZgromadzeni.a Delegatów, obradującego w 1982 roku w Kaliszu, z'obowiązujące nowy Zanąd Głów,ny do pod'jęahl ra·dyik:a·lJ1ychdzi·alań w tym względzic. Stąd też :SJPrawom tym poś'\lnięco-ne zo.~tały drwa Pre-zy;dia ZG PTL, na: których tpr,zeanaliJzowa:no dolkładaxie zaistn.iałą ~y;tuacj<;. Okaz.ało s'i<;, że na 9 s'e.rii wydawruic'zych, ik1óu'ymi dys.pOlnuj'e ZG PTL, tyko ciztery ikomi,tcty Tcdakcyjne ty'ch .serii, a więc "Ludu", "Dzi,eł W:szystklk:h Oskara Kolherg/a,', ,.Liter·atury Ludowej" i "Ló·dzkich Studiów Etnograficznych" pracującf;ektywnie, w wyniku czego poSizczególnc tomy tych serii ukazują siię w miarę systematycznie. OpuJ1'ov,:alJlaz09tała sj'ltuacj,a k,ryzysowa w wy;da'waniu .,Literatury Ludowej". Równie '(l.ptymi,styc1zlnieksdaltuje Is,ię Lsytuacja w redakcji "LódZikich Studiów Et no.g;raf.ic·mych". W ,dkres'ie sprawozdawczym ulka.zal soil; 22 tom tych "Studiów" za rok 1!l82, na,tomias't w produ:kcj;i znajdują s,ię 'vomy 23 .i 24, a różnym siopniu wiawa.n-sowania -pr.ac wyda'Wll1iczych. Na ,"zcz'ogólne podkrc~lC'nil: 7.as!u·guje t:utaj (Jperaty"""ność zC'S'polu redakcyjn:eg<J "Lód,z.kich Studliów Et-nogra licz.nych" w zakrcs'ie zabe.zp·ieczania s{)bic ~'roodik6wfinalls.owych lnu wydal1li'c pos'zc.z0g61nych tomów. lam gdz.ie jeodnak .powstaną o,kroeśl'o;netrudnośc.i w zak,resje pchwgo ,IXikryela :kosztów dI'lu!ku, ZG PTL s!ua!ra! s,i<;będz!i'c łagodzić jc po,przez do'Jacje wlasnl', u"~y\\'ając na ten cel środki wygospodarowane .przede wszysvkim pCJprzez sprzcda;j '\\'yd~lwJlijC'tw Towa,rzystwa i dalszą ich sys'iema,tyczną or'az plaJ1io'wą akwi7.ycj,;. POSltępUOący ciągle s'tan zaawanJSowall1ia prac .redak'cyj no-edytol'sk,jch występuje rów·n;ież \To.' redaik,cji Dziel Ws:ystkich Oska.ra Kolberua,kicr.owalwj przez prof. dr Jó,zefa Bursztę. W o,k,rcs.ic s;prawo,zdaw.c:zy;m .nic uikazał się jednak żaden tom DWOK, w drulk'1.lnatomias1 znaj-dują s.ię tom 59, cz. I zatytulowany }'v]ateriuly do etnografii Slowian Poludniowych i Zachodnich, cz. 1 - Łużyce o'raz tom 67, cz. I Z3,tytułoW'a~ly Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu joriepi.anowym i jest to ta' a sama sytuacja WY'ciawnic za , jaka pr'zeti'slj;aw:iona byloa na 5B Wa,i-nym Zgromadzeni,u w KJa·lis<Zlu. W rama'ch wznowi·eń DWOK dorbj,og,ają !końca ,prace polii,grafic.zmc nad calośc'ią 7-·tom(~wego wz,llowier:;ia Wielkiego Księstwa Po::nańskieuo,a ll3Jklad 1500 ko·mplclów po,sli,ada pe~nc 'obłożenie z'amóv,lien,i><lmi.W Pracown.i Kolbergowskiej t,'wają prace redakcyjne na ,tomem 37 - 38 DWOK, nad tamem 47 Che!mskie-Pr:c7Tl);skie, tomcm 59 cz:. II Materia./y clo ctno[/rafii. Słowian l'oludniowych i Zachodnich, tomcm67 cz. II Pieśni i melodie Ludowe w oPJ'Ucou;(milt fortepianowym, tomcm 68 pL Utwory woka!.ne i wokaLno-instrumentalne "'I'a,z tnml'm Gil Utwory instrum<'nia!.nc Oskara KoLberua. wyniku szczegółowej analizy sy-tuacj'i \-vY'dawniezcj w ramach po~zczególnyeh ser.ii oka!zalo 'Się, że tyt'uły scr;ii:.,P.race Etno log,j,c.z n c", ,,!'r'l;lCe i Ma:terialy Etno.graficzne", "A-LIas Polskich St.r·00ów Lu d'O>\vyc h" , "Arehi1wum Etnr;graficznc" i .,B.iblinteka P.o;pula!rl1onaukowa" po's!ia,da!y za,leglośe-i wy·dawn1icze od 9do ;) lat. Teki red:llkcyjnc były pus·te, brak bylo rz.eczo'l.v'cgo zaintl'Te'S'ow~lln-iasię ich pr:.\Ccl prze·z po,przedni,c kolegia redaik,cyjne. W wyni<ku ta,biej sytuacji zdecyduw;1ll") się na zmianę tych 'komitetów redakcyjnych powołu'jąc nowych rl'dakt'JT'ów na~zcl';1ych poszczególnych tytułów. Aiktuałnie redaktorem nac·zcJnym "Prac Etnologicznych" j.es't pr·of. d~ hab. ZbigJniew J·as.icwi'ez, "Prac i Materiałów E.tnog'r,aficlJnych" - doc. dr hab. Edwa,r,d Pielra's,zek, "Biblio·telk:i POJpu!31rnonau kowcj" - doe. d;' hab. LC.'izek Dz.ięgliel, na1'cmiast "A,rchiwum Etno·graficmego" - dr Janusz Kam·ock,i. W okresie s;prawo·zd.awczym zais·tniJa'ła również zauia,na na stanow.j,s.ku red<lJktora naczelnego "Łódzkich Stl1d.iów Etnografioznyoh" i funkcję 'tę pelrui doc. dr hab. Jadwiga Kucharska. POiZ'ostal:c reoda1k'cje iklierowal1Je są przclZ byłych rcdaktcorów, tj. redalkcja ..Ludu" i "Dz.iełW'slzys-tok.ich Osikara Kolbeng·a" pTz·ez prof. ,dr JÓ'zlefa B\l!l1sztę, re\"1 1 �395 Kroniku ..Lj'lenl·t.ury Ludowej" pr.zez pro1. ,dr hab. Czesława Hernasa" a redalk!Cjja "Atlasu PolskLch Str'o,j6w Ludowych" pr,z,e,zdo'c. dr hab. Ba,rharę Radelich. T,alka obsada pcsz.crz:egól'nych iTcdakcjli PiTzedłożona xl()'stala przez Prezydium ZaiTządolWli Głównemu PTL w dniJu 20 Jis1wpa,da ub. r,olk'U i uzyskał'a jego ,ail~,cepta·cję, przy czym postanowiono, że w skład pos7.c7ególnych !kOllnoi,tetów.redakcyjnych wejdą z ramienia ZG PTL dwie osoby, lj. prezes - dr Anna Kowalska-Lewicka i sekrelarz gcncraJllY - mg.r A.nton<i Kuczyt1~kj, by na hieżąco uczes.ln;iczyć w polityce wyda,wrLic7.ej i ra.u~m z 'ko,mitetami red'alkcyjnymi pl.anować ją i do.s:kona,lić. Ca!:J,scio;1,vopoJi,tY'ka wydawnicza PTL, jej J'ozwój bieżący i iPe'l1s'pktywy ounawiana byLi .na specjalnej na,ra,dz.ie reodoa!ktolrów pOls1zczegó.jlnych sCirii, która o'dlbyła się .; marCa 19H3 ro,ku. Wówczas ,też za'twierdzono plan wyda;1,\"n.ic,zy na rok 19ę3 i przyj<;lo pewne ustaleni,a na lata iruJ.S tę,pnc. Alktua.hni·e w prodUlkcj,i znajduje się X tum ..Prac Eolnologicznych", zatytułowany Wieś środkotvego i 61nocnego Afganistarw, autoi'stwa Ma,rka G:n.vt:;c:ki,ego. Planuje ,<;,ię,że t-om ten uikaże się w rOiku b-i<'ż;lcyrn. W przygotowaniu redakcyjnym dO<:.dr L. Dz;ięgoiela znajduje s,ię Xl 1'om .,Prac Et'~'o,!o.gic,znY'Ch"pl<lIHJWany do wy.dania w <[\)Ik'u19'8-1, zawielrający materiały ;'. .'e,'.:; nau;,owej, i<,wa.rzys,zącej 58 \Va,lnemu Zgrromadzen'Lu De.Jeg'a'lów w Karhszu, uzupel:J'.):,yo artykuły prozellJ!;ująoe W:Sipółczesl1e !badal\1.i~ !i ,obserw.acj,e et'nog:·aficz·:;(' prłHva'ozone przez Po,ła.ków w różnyc,h rejonach świata. Na tom ten ZG PTL pooiada .dotacjt:; w sumie 200 tys. :zł., ,pr'Z'eka,za,ną prze!z Ureąod Miast.a K,ali:sza. POl1ac!t', 'W ,ramach "BibH()itek,i PopularnonaukO'\vej" u:każe sliEl w roku 1984 praca doc. dr hab. Jacka KoHl'u'szeW:Slkiego,zatytułowćlna Wiersze z cmentarza. /lnaka ;vs)Jólc~esnej e)JląraIiki nagrobnej, w nakładz1c 10 :tys. egz. Oprócz lego w ra:nach ~ej boibohotek i pla'nujc .s.i~ wy'dać 'W Jatach następnych następując'e .prace: Wi::,~ ,I.' krajobra:::ie Janu.na Bogd"nowskiego. Budownictwo i s:::tuka Górnej Gralcy :\larialna KO'rI1L"C.kit'.go,Encyklopedia wiedzy o kulturze kulinarnej ludu pO{Sf:'l'(IC, Ja:\a De.kowskiego. Polskie :::abawki llLdowc na tlp e1~ropejskirn .]"·1'I:1 BU.'a'~a i Bogdany PlicholVs.kiiej. Do ..Biblioteki Popula,rno'lla,ukowej" ,planowa.na jeslt na roik 1985 praca ,red. 'vIaig'}rzaty GoliClki.ej-Jabłorls.kie:i, poś'w,ięcQna sylwetkom pols,k>kh etnografów, będąl'a z!):":'E'm esejów op:\rtych o wywrj·ady z wyhiklY'm:i, wSlpółczesnymi dnograrbktii1 f:1111:. DopcJ:,'ając ionformacj,j o <1ziala.lno·sei wyda\vnLcz.ej w ukresie; ;;proawozdawezym 'cI-'a)·.',"' nalata na;sotęplle podać jes'zcze Q1'"leży, że w roiku UJ83 wydano Ku1uiur: cq;(/((wlliclwo P'1'L o,ra;z informator dz.iałaJllO':;C~Pol!lkie'g'o TOW,ll'Zystwa Ludo,::;::·,'.·cl.e:;o,klóry z:tpewne przyczyni się ,do żyws,zego zainl.e.resowania naszych czrn~:I;,Ó"\- iJ.;-acarn.i na uk()I\,\,y=m i i -o;rg.aniz.~~.cy}n~tmi To\var-zy.st'vva. AK tua":)" s'tan zaawansowan.ia pr-ac 'l'eda'kcyjnych ':Jraz auior<.;ikich pozwa,ja '-I'-AicrdLić. i.e w."t,:\\\·iOIlC do planu wyda.wnkzeg·o :n.a ro:k 1985 ,prace .pt. Strój pod}wie{!!.'};: "amach serii ..Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i Warmińska wieś Brqsu;aic/ u; woj. OIS:::tYlisldrn w l"'<l'mach "Archiwum Etnoog:rafiJCz;negoo"ukażą się "\. pl<l!~"'",1!)yomterminie . ';:·;.l/_ ° '1,' .J. D\!' :,' y b u c j a IVy d a \V n ic t w Podając oec-ni'e dotychcz.a.,ową pralktykq w zalkTes,ie dy'sirybucji wydawnictw wjasnych PrezY'dium ZG PTL uznało, że pr'owadz.o,n.a była ona w la'tach ubie.głych nic zawsze planowo i chalraktery,zorwała :się d'Użymi łuk.am·i w 'za/kresie na·sycenia pote:lc.i:,!:~ych odibior'Ców j'niol1macjami o możliwO<icia,ch zakupu Ik'S'iąże!k wydawa- �396 Kronika nych lprrzezPTL. Wobec tak'iej sytuacji w pr'zedm.iude tyrn opracowa::'J "ze;'eg przeds.ięwzięć 'o~'ga[liz;a{;yjnych a cha,rakte:i',ze akwizycyjn)1m z.ubu'wi<l~ująC przy tym Bh1TD ZG PTL we Wrodawiu ·do prowad.zen.ia tej dz,iałalnośc.i \V Slposób :<y.-i(~matyczny ,i o;pera'tywny. InfOol"1macjea1kwizycyj.ne rozesłano ,do s·zeregu placów€<;';:nau!kowyc·h, kullturallno-.oświatowych, muzeów, 'lQlW,llrZystw regiun;lillych itp. Pona,dto objęto nimi przedSJiębiolrs~wo "Dom Ks,jąŻJki" ·i to ,zarówno w ,.ieci k"·:ęg~l:r,;.k;(;j;a~ i anrtykwa,ryczn,ej, a w po,rozum,ieniu z dyreikcją "Domu Ks,iążiki" wc WToclaWri~ stworzono stały punktsprzedraży wydav,nnictw PTL \v K,s,ięgarni Naukowej ~.\'e Wroc1aw.iu, eo l'ównież przyczyni S!ię·do w.zros'tu ;z,bytu na,szych tytulÓw. W Q'alInach ,d.z,iałaLnuści akwJizycyjnej zo.ragniZ'Owa.no alkcję pod na z,w'! .,Każdy Członek PTL poslia1dacz.em b ibl.iotec 7.ki etno'gl'·af.i'cz:nej", w cr'amo;lc,hktórej paprzez Oddzklły skiero,wallloo do nasrzych członków Ust akwizycyjny wraz 'z "ata logiem. Akcja t.a była realizacją Uchwały 58 Wa.lnego Z.g;rO'lTIa.dzL'Clli1a De!ega-ló\\' l'ol<-:ie,!?,o Towarzys!twa Ludcl'Zmawczego, obradującego w Kali.szu, zobowiązującej Biuro ZG PTL do pojęcia slz.erszej dzi'aalliności na rzecz a!kwizycj>i wyda wniet \Ii ,właSllych. których zapasy były dość waczne, s'twall'z.ając przy tym l'>woistego irodzaju:rudności magazynowe, W ooC'enieZG PTL akcja ta prowa,d.zOlna sysLeInatycu1ie od <paź,dz.iern~k~,1982 r. przyniosła poważn,e re-z'ulta'ty, a zapasy ma.gaznowe \V n.iL'!których tytuLlch :zmalały ,dl()'.:w,ieLk;olścrl. 1100 egz" tzw, żelaznego .Zapa,iU. Ważne są 'rez'u!taty :f.:::~l!l,,{)'\\"e proward:z,onej .akcj,i, które z,amY'kają s,ię sumą ::l45 tys. zł.. ~'kła,dającą się z \\'pływów w IV kwartale ,roiku 19,82 wynoszących 123 tys. zł. rJralZ z wpłY\lió\\' l pólro,'za 1983 r. wynoszących 122 tys. zł. PklnO'W<lny zyslk oZ tytułu ,sprzedaży wydawnictw o1ue~l'(r.llY zastał na wk 1983 wielkością 1 520 tys, zł., a stan jego wy;i-:o()nanh na dzierl 30 czerwca 1983 r. wynosi 722 tys. zł, tj. 47,5% założonego planu. Dr,tycr:czasowe wpływy s,tanow·ią najwyż.szy wskaźJl1Jik ,ze ~o.;prze(k\ży.ja:ki uzy;;kan', ..,. n-;u'l',ie ost.a,tni,ch lat dz,iałałnośc.i alkwizycyjnej. Przy okazji dys'trybucji wydawnictw ws.ponU1i-eĆ!1~t1.L'ży, że w orkl'e«"p,'a\\'ozdawczym zlikwidowanym został ciągnący s'ię o,d szeregu lat problem n;('I,Q,p'J\\·ied· n:iego magazynowania książek w jednym z pormie,zczet'l magazynowych. ',\-"bec po,djętych sta,rail na,stąpiło przem.ies.zclzc-ni,c książek z tego ma-ga'zynu do 'P'Jmieszczcń przy uL Przyby5'zews1k,iego, dzimża.w.ionych od Uniwersytetu Wrocł,l'.\· ...i;::ego, g'dzie w'slkutek 'Z.a.insblowania 'Dowy-eh regałów wygus'po,dar-owano dodat:·;·',·.\·ą powierzchn,ię .stwa,17..ająC,poprawę wctlf\unkÓrwmagazy.now~'!lia \Vycl~n\'n;ct··.'.-. 6. O,ś~'ode:k Dokumentacji ,i Info:rmacrj i EtnogTaficz:',e; O~rodeo'k z sie·cliz,ibą w Łodzi prowadził .diZJiała,l'l1ośćstaiutowaą zgodni,c :. planem pT;acy, zatw,ierdzollym przez Prezydium Z.arrządu Gl. PTL. W okrres·ie lS,prawozdawc'Z,Y'Il1w ramach ,pracy Ośro·dJka, pl'zy wSlpól'Pl'a~y Kom!iJtetu ~,a<U'kEtnologicZlllych i jego fL.'1ansOrwym ,popa.rciu, u:końcwno drugą część btibliogr,afi.i et nogtralfii po:lsik,iej za la'ta 1961 - 6'9 i prz.ekrazano ją do druku oraz rozpo,częto prace na,d bibliro'gJrafią etno,gorafii polslkiej za lata 1976 - 79. I'o::wdto na,da'l gr,omadzoHoO bi1bliog'rafię T'eirospektywną za lata 1926 - 1939 oraz ukohcZl,110 bibIi-o,grafię zawa:rto·ści "Literatury Ludowej" za laia 1957 -1982, a talkże podjęto wslG>pne prace ,zwliąz.aJllJez .przygotowaniem inooksów ·doo-biblio,grafii etnogT,afi.i p(l!sk.i'ej za lata 1961 - 69. Za:r;ząd Główny wid.zu pilną po1ll'zebę uk,ioerunlkowan.ia dals'zej pracy Ośrordlk.a w -przedmiocie do·klUmentacji bibliograficznej etnografi.i 'PO·1s1k,iej z c<wentuałnym objęciem tą bibHogrra!£ią cza.sopism tal~Lch jak: "Zi·emi.a", "Wisła", "Bi:blio- �397 Kronika teka \\\WSizawstka"i innych. Sprawy te, talk ważne z punktu widz,enia wa,rsztatu nauKO'wego, będą szczegółowo uzgadni,ane ,z Kie'[Qwnictwem Ośrodka, przy planowa,niu pracy na r'OiKUJ84 j łata nasr:ępne. Dopełniając tych informacji dodać należy, że w ramach współpracy z ODiIE Ośro,dck przygotował dla "Demosu" 35 st:reSlzczeń aU'torsUd:ch po,lskich o:prac,owań etnograficznych o'rn zwmyitikował 22 ni'emieck,ie tlumaezeni'a i przy,'otował 160 pozycji dla International" Volkskundliche Bibliographie za lata 1981/1982 w liczbie 200 no'lck bibliograficznych. Oś"odE~lkwspółpracuje sŁale iZ Komitetem Nauik Etnologicznych Polskiej Aka:lomii Nauk i na jego zlecenie prowadz:i prace nad 'slownik,iem etno;g;raficznym. W okresie sprawolzdawczym prace Ośrodka w tym zaikresi'e koncentrowały się nad 6 tematami: budownidwo, 'wnętrze, st'rój, 'f'olni'C!wo, pożywienie i cera'm,ika. ŁącZlliie zgromadzono 200 nowych haseł ,maz 1010 wypisów z Uteratury. Ponaldto Ośrodek prowadził działalność doikumentacyj1no-inf'o1rmacyjną w zaik,resie działalnośći etnograf,icznej w Polsce ();l'az przygotował d]'a kroniki "Ludu" mater,j'ał na temat etnograficznych sportkail odbytych w 19'31 roiku, a ta,kże koordynował (prace redaikcyjne na rzeclz fra:nc:uskLego pisma "Świat w obi€iktywie". 7. B i b I i o t e k a N a u:k o wa cim. J. C z e k a n {)iW S k ieg o Integralną częścią Towalrzystwa jest biblioteka ZG im. Jana Czekanow.skiego, mieczcząca się we Wrocławiu. Nad działalnością hiblioteki z !f,amienia ZG op:ekę sprawował dr Marek Gawęckti. W oikresŁe sprawo,zdawczym Iksięg·o'Zbióa-7.l\vięks:zył się o 456 vo1uminów: - .zakurpi'O'no126 voluminów -z wymiany otrzymano 30'9 vQlum'inów - z ,darów 7 voluminów - z p,wduikcji PTL 14 vo<1llminów Bibl,iolteka '11i.czy14555 vol. czasopism Ii wydawnictw ciągłych olra'Z 15775 vo,luminów dzieł zwa1rty:ch. Na']eży pod:kreślić, że biblioteka nie miała trudności z finan/Sami na zakup książek. Wydat,kowano na ten cel 39726,zł, a pOlna1ditopostanowiono brać udzjał w aukcjach antykwary'cznych, ktMe dają możlirwość 'uzupełniania zbiorów bibliotecznych. Pods.tawą po'więks'zania kSlięgolzbio,ru, obok za'kupów, jes't wym.i,ana wydawnictw. Biblioteka prowadzi wymianę z 40 instytucjami krajowymi 160 ,ins'tytucjami zagranicznymi. W ostatnim okres,ie nawiązano wym.ianę z 10 nowymi placówkami za granicą. Należy podkreślić, że wym.iana zla'grankzna jest w zasadzie jedynym źródłem pozys,ktiwania czasopism e'tno.g["afkznych i wyda'wniotw ciągłych. Tą drogą otrzymuje TCl'czn:ie 160 tytułów. Publikacje wy'dawa1ne przez PTL ,d0'2Ii1e:wją poprzez wymianę do 36 k'rajów świa ta. W tro'Sce o zabezpieczenie cenny:ch zbiorów hibliotecznych OIprawiono 133 voluminy ks,iąże;k, a dz,i,ałalność ta będzie kontynuowana. Na wniosek ZalfZądu Głównego PTL mgr J. Kło<dnicka opracOi\vała nowy schemat katalogu rzeczowego, który po merytorycznej ocenie będzie podstawą nowej klasyfikacji zbiorów bibliotecznych. mgr Antoni Kuczyński Sekretarz Generalny Zanądu Głównego PTL �398 Kronika PROTOKOŁ Z 59 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁAŃCUT 9 - n. IX. 1983 R. WZD o<dlbylo się w s'aH DOImu K\.IJHury w Łańcuc,ie. Obrady oL\',,"arzyi Kierown:ilk Rejonoweg'o Oś.rodJka P:ra'cy Partyjnej w Łailcucie Rys'za'rd Fus, 'który w imieniu .gospodarzy powoi/tal Prezesa PTL, Zalrząd Gł6wny Towar;zystwa, ticzestnuk6w WZD or,a,z zaproiSlzonych gości: Wicewojewodę Rz,eszow5:kiCtgo - Józ,eia Kr6l,a, Dyrektora Wydz. KultUlfY i Sztuki Urzędu Woj. - Adol'fa Gu:be:rnatta, Z-cę Kier'G<wIl'iik.aWyd,z. l Ta,uki Oświ'a'ty i Kultury KW PZPR - KrzYSlz'tofa JDdllak:icwicJZa, Naczelnika Miasta Łańcuta - Władysława Gwi,z,daka, a także przed.,tawideli radia i prasy. Nas:tę,pn,ie głlos zabrała :dr A. Kowails'ka-Lewic'ka, Pr'e<zes Towa:r:zystwa : ~aproponolWała na przewo<dn:isc;ząccg'o Walnego Zgromadzenia prof. dr J. BUrsztę· Do stołu proezydial:nego poprosiła ['ównież prezesa Oddzj~llu Łailcuckie.go Franci-sz'ka Frąc:Zlk-a,deleg,ata :z Łańcuta J. Micała oraz Rys:za'rda FU$a. F. F'rączek d,dękującza wY'rói;nieni'e popros>ił ozwo,lnienie go z uczes,lnictw~\ w PrC'Z.y.dillrrllZjazdu zoe "vvzględiu na liczne zajęc,ia, wyni,kające <Z ob'O'wiąvków ·goS!poclar·za. PIraJ. dr J. Bu:rszta otwor.zył WZD ws;pomruen.iem o zm.,n·łych czło~~:kac:hnac.zego Towarzystwa. W ostatnim roku odeszli od nas: - Wand,\ Cie.siC"lsika'l Kola M.iłośn1kÓw FolkloiJ'u 'z Opoczna, mgr M.iros!a'wa Jas'lrzęhstka z Tomais.zmva ~IClz,.. doc. Fm:n:ai:szek Kotula z R,zeszowa, mg,r Aurelia M,io,doucho'Ws:kaz Wa:rszawy. mgr Aleksander Oles'zezukz Lublina, eLr KClz.imj'erz Piet-k:i<ewiczz Wa-rs:za!wy, Jal'~ PIIJCil'ISikiz Zakopanego - m~ Edyta Star·ek z Wars.zawy, prof. dr Be-r.na.rodSych1<J.oz Oddziału Gda ilsJd ego. Zebrani chwi.lą cisrzy -uczcili ich .pamięć. P·rof.d[' J. Burszta pono,wnie z<lJbTał.głos i .zaproponował 'n~\prz·e\\·().dl~jc;:ąceg() Komisji Uchwał i Wniosków d:r J. Kamocik.i1ego IZ Oddziału Krakow~'kit·.g(!. Delegaci zatwierdzili :kandydaturę. Pona,dto do komis'ji weszły: dr KrystY'n,~ :'>brna'k z Lublina i mg'r Ursz,u],a Zębalslka z Kraikowa. Ko,lejnym .punktem obrad było odczytanie przez ,dr Stanisława Chmielowsk<ie,goprotokol-u z 58 WZD. Protokół ·został przyjęty hez zastrzeżeil. Sprawo:z.danie z rocznejdziała]ności ZarządJu Głównego i a'i~eoJldT,-jwu-rzystw.a przedstawił SekretJa:r.z Gener'alny PTL mgr AMoni Kuczyilski. ?-.'astęp;1ie mgr Ma,ria Niewiadomslk.a zlo'żyła spraw-Oozdan1e z pracy Ośr-odka D(;kumentacji EtnOografiaznej PT'L w Łodzi, a mg:r Jan P.ałka 'Z działalnoś·ci Red.a·kcj.i DZ'ieł Wszys,t,kiochOskara Ko']berga w Poznalnlu. Sprawozdanie finansowe odczytał Za,stępca Skalrbnika PTL dr Jamuslz Bohdanowicz. Przewodniczący GKR -doc. dr E. Piei\Jraszelk pr,z.CJdstawi! sprawoz·danie Głównej Komisji Rewizyjnej PTL. Stwierdził, że roc:zny bilans działalności Z:.trządu Głównego wypadł pozytywnie. Do wł.aściwe·j ~·ea.J.izacji planów i o's:ą<:\a,nia pomyślnych rezu]'tatów podejmowanych powa,żnych przeds,ięw'Zięć przyczyniają sIię: duże zaangażowanj'e i aktywność Prezyd,ium, dobra ()Irgan.ilZacja i przyjE;ty styl pracy oraz systematyczna wsp6łpralca Prezyd1um ,z. Biurem i agendami Towarzystwa. W 'dalszY'm cliągu 'ohrad s.prawo'Z.da·nila zlo'żyli przeds,tawiciele Oddz,iałów: :gdails'iikegoQ,ka:lL~k.1eg'O,katowickiego i ikra:ko:ws1kiego. Na tym pieil'Wszą Część obrad za,koilczon<J. �Kronika 399 W ewstic .przerwy ueze&t.nicy WZD 'zrw;j,edz:i'lJi wysJtawy w MiejskJi'ej B,jbliQ'Łece Publicznej: "I~udow,a twórc.zo'ść literack'a H!,gioml łańcuck,iego" i "MalaTstwo gnlpy "Ziemia" ", Po przerrv,'lie do'żyl,j sprawozdania p.rzedslawic~ele Oddziałów w Lesznie, Lublinie, Łańcucie, Mszanie DO'lnej, Łodzi, Opolu, Poznaniu, Wr'Oc1aw,iu, Rzes~owie" Wa,rszawie i Zakopanem. Na tym część ;"pr'~woz:dal\vczą WZD z,aikoilc:zono. P!fzysl!ąpiono do nas1tępnego pUil1Jk,tuWZD - nadania członk06twa honQrowego PTL ,du'oWliSia\lli·sla'wowi Blasoz,czy:kow.i,proof. ck Józefowi Gajikowi i prof. dIr FT,amci..'iozkorwi Woikrojoowi. Prof. dr J. Burs:zta ,poi'nfonmOlwał ze1:Jlr,a,nych,że OddJzia,ł Poznański PTL przedłożył Zalnządow.i Głównemu wniosek o nadanie :go()ldno~k,ihonoroweg,o' człoQnka PTL doktOifo,wi Stanisławowi Bła:szc.zyiko'wi. Dr Stanisław Blaszczyk (ur. 14. VI. 1906) jest dlugołetnim i za,służonym czloniki,em Towarzystwa. Wiele 'lalt pracował w Zarządzie Głównym PTL. W ,pełnie<l1Iuu'swy'ch fun:kcji wy,kaizał wysolk1e umiejęlności onganizaocyj'ne, :sumienność i kompetencje ,w sprawach Towarzyst.wa. Jest znanym i cenionym specja1>istą w dziedzinie kultury 'ludowej, głóW11Ji'eWiielkopolski i Ziemi Lubusli-;:iiej,zlw!as'zcza w za,k,res:ie ~'>ZJiuk,i ludowej. Walne Zgroma.dzcl1Jie zatwi€troClziloten w.niose!k jednogł,o,śnie. NalS'tępnie dr A. Kowa'lska-Lewicka po-inforrmowała, że Zarząd Główny PTL uchwalił zI,v,róc,ić się do WZD z Iwnio'sikiem ,o nadanie członikoiStwa honorowego p rofe'ioOlf owi ,dr Jórzefowd Gaj;kowi. Pr:zedstaw,iła zehranym sylwetkę pro.fesora, . .JÓzef Gaje'k (.ur. 12. II. 1907 r,) wiele llflt życia pO'ś'więc,ił pTacy w T()Iw"drzys'tw~e. W ,19415 T. IN Lublinie wraz z iJlTIym.iczłon:k,a:mti dawn.ego Zia'r,zą'du reaktywował Towarzystw'o. Dzięki Jego ",tail'aniom pTlZewiez.iono cenną biblio;Jeikę ze Lwowa do LubIlina. Niewą~pliwą zasłu!:'ą pf'ofesoira było u'twolI1zeni'e 6-ciu nowych serii wydawniczych: .,P'wc Etnolog,ilcznych", "Biblioteki PQPularno:na'U1kowej", "Atlasu Polstkic:h St'rojów Lu.dowych", "A,rchiwum Etnolglroad'icznego", "Literatury Ludowej", "Łódzbch Studiów Etnograficznych". W okresrie 22 lat działalności wyg'zla większość wydawnidw Towarzystwa. Spo,śTód wieilu inicjatyw J. Gajka nal,eży wymienić pomysł j'eedycj.i Dzieł Wszyst.kich Os:ko'ra Kolberga - jes't redaiktorem pi,enN's,zego tomu. Waios'elk przyjęty zo,sltał jedno,głośnie. Dr Stanisław Chmiel'O'Ivs:k.i przedstawił sylwetkę prof. dr Franci'SZlka Wo'kroda. Prof. dr F. Wokroj (ur. 1906 r.) ·jest dbugo'le1Jnim i zasłuż'onym czł'0n.kiem naswgo Towarzystwa, Przez 40 lat aiktywnie uccze,stn.ioczyłw pracach Zarządu Główne,go i Komisji Rewizyjnej PTL. W latach 19,80-1982 ,pełnił funkcję Prezesa Polskielgo Towa'rzys-iwa Ludl(),znawczeg'o. W ok,resie tym patronował wys,Hkom Za1rządu Głównego, zmierz,ającym do ożywienia działa'lno'ści wydawniczej Towa'rzystwa. Walne Zglromadzenie jednoglo,śnie za,twierdz.lło wniosek. Prof. Burszta poi.nformO'wał, że Ina'sltępne Wallne Zg,romadz1clnie odbędzie s.ię na Kurpiach w {.;omży lub Ostrołęce - z'wiązane będJzlie ,z ulfoczY'S,t'Olściami100-lecia urodzin Adama Chętnlilka. W części dyskusyjnej obr,ad głos zabrała drr' A. Lewiclka. Podik:reśliła, że Oddziały PTL są ważnym o.gniwem dz:iałalnoŚCJi Towa,rzystwa, informują o pracy człon'ków we wszyst.kich 'rejonach kmG'u. Zarząd Główny. pra.gnąc nawiązać bliższy kontaikt z c:złol1Jkami, opracował iniocmMor o działa.IlJ1ości Towa,r,zyslwa m'az Katalog Wydawnictw PTL, które to mateniały otrzymał ka,żdy członek. Z tych też pobudek 8 w,r'z'eśn,j:a br. o godz. 17-tej o'dibylo S1ię S[poVkanli,eczłoi!1ków ZalI'ząodu �400 Kronika Głównego() z przedstawicieliami Oddziałów. ?-l,a z.cbrau1iu nic byłodelcga'tów :~ dzicsięc,iu Oddziałów. Prezes zaapelowała o czł'onJków o ścisłą więź i rzetelne ws.półdziaałnie ,z Z.alfządem Głównym, pClPrzez regulan1e o.pła'ca.nie ~'klad€ok, telrminowe składanie rapOlrtów finans'owych ,i sprawozdań z dz.iała,lnol;;ci oraz z.głasz3ni,(' &WOich bolączek .i -kł0iPO'tów. 2'<astępnje głos zabrał dcl,egalt z K'r<likowa ,reprc:zclnL\nt Sekcji Ormian 'IN sprawie wys<okościs.kładk.i czło,nkows:kiej. StwierdzH, że składka j.est bardzo niSlka i proponuje podwyżs,zyć ją na 150 zł roczini,c. Pndziqkował ZaiI'Ządowi Głównemu !za opiekę <nad ś'rodowi,s,kiem .miłośników kuHury ormiań,k;icj i polinform.ował a ,przygotowywaniu II Zjazdu Ormi,aU1. Przegło<sowano wysokość składka ciZłonJk.oiWskiej 150 zł wn.iosc'k urpa,dł. .:'a tomia-s,t ;propo'zycja prof. BU'rs1zty, ,alby sik1adlka ro·czna wY'IwsHa 100 zł zQstała przez W,a.lne Zg.poma d.zeil1ie za'a!PI'obowana i będzie Obo.Wiiązywać {J,d l stycl.'1ia 1984 r. Mgr Malflia Parnowska zabrała głos w spr,awic nowehzacji statutu TowarzySitwa,. W odpo'Wiedzi Prezes PTL po.informowała, re Prezydi'um ZG z,decydowaIo, że ·projekt zmian ,<;tatutowych zostanie przedło7.JOny Walnemu Zgl"O'rnadiZ<cniuw 1l'Oku przyszłym. Wcześniej prDje'kt sta'tutu z po'Pr.awlkam.i zositanlC pnzesłail1Y do .zaDpiniowalnia do Biu'I'"03Organ.liZJacyjD{J-Prawn.eg,oP AN. W końcowej częśai (Jbrad ·d!!' Janusz Kamoelki .prz.C'd'Sl!.<lWił 'w omieniJu Komisji Uchwał i Wnjo'Slków 'P'rojekt uchwały 5·9 W,a,JU1ego Z,g.romaodiz€lnia Dele·g'atÓiw. Uchwała ta została jednQgło'&nie przyjęta. Z iko·łei ,da' Ewa Fryś-Pietras'Z'k'oW03 tPI'zypomniała zebrmlym uC1hwałę z Ka'!isza o wpłatach pien.ięŻinych na konsetI'wa'cję na.grobka Oskar.a KO'lbeq~a i Pa:uJogo Zegoty. Wlieczorem odbyło s.ię sipotka,n.ie tDwa[,zySJkie Illcizes'tniik6w WZD. W czasie spotkania tPI'zeprorw,adzono ,zbió["'kę pilenięŻl1ą na !konserwację w/w gT·o,bów. Zebrano 10 tys. zł. O g'odr.>:.l7-tej luczestnicy WZD spo1Jkal,i s'ię nla wys:tępach z.esipołów foJlkJorysltY'Ciznych. Wystąpił Zespół Pieśl11.i ,j Tańca "Gro,r],zlisz.c,zaki" z Grodziska Dolnego oraz Zespoły Regionalne z K,rzemienicy, Futomy i A;Jbitgowej. Hl września odbyłas'ię wYClieczk,a etnogTaf.iczna na tmsie Mcdynia-ZaJesie, Raks,za\\'a-Kąty, Brzóza. Zwiedzano praco1wll1liegarll1ea['slkie i zabawka,rskie. 11 \\.rześni.a odbyła się Sesja Nurkowa .po,d na1zwą: "ProbJema:tY'ika sPOłeczU1{)-'ku1tuLt'owa Ziemi Łańcucki,cj" z nastę.pując)'1mi irefera,talmi: - doc. dr Maroia Biernac!k,a, Oświata a spoŁeczne i kulturowe pr::eobrażenie wsi łańcucko-przeworskiej; - -doe. dr Józef PółćWlia['telk, Przemiany kańców - mgr wsi okolic Andrzej Łańcuta w warunkach na przeŁomie Karczmarzewsiki, XIX Wspólczesna życia i mentalności miesz- i XX wieku: obrzędowo.~ć cyklu rocznego na Rzeszowszczyźnie; - .dr Kr:zylSztof R'uszel, Kultura l'udowa wsi łańcuckiej - problemu i potrzeby badawcze; - mgT Stefan Lew, Markowa jaką znam; StaJl1Iislawa Piekło, Ośrodek garncarski w Medyni GŁogowskiej; Jan Micał, Ośrodek wytwórczy zabawkarstwa w Brzózie Stadnickiej. Pr'otOlkołowała: Protokołowała: A. J. Gerlach-KŁodnicka �401 Kronika UCHWALA 59 WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATOW POLSKIEGO TOW,ARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, OBRADUJĄCEGO W DNIACH 9 -11 WRZEŚNIA .1983 R. W ŁAŃCUCliE KOIli';"'ja uchwal ,i w!1iios:ków wybrana na 59 WZD w ,,'kładzie: d~ Janusz Kamocki - ,przewodniczący dl' Krystyna Marczak - ezło'nek mg,r Urs,zu!a Zęba Iska - czł<Jllek po ,,:czl"gólowym za,pc;-znal1liu .s.iG ze s!pr<1'wo'Zldaniem Za'rządu Glównego PTL z.t okres \lD IX/lfl'82 do VIII/1983, wYlgło:s,zo'nym .prz.ez Se;k,rC't'arza Genc'J'alnclgo {l,raz wysłucJlaniu dy,s.kusji i uwz,glęc!Jl1Iieniu wruiosllcÓlw.złożonych do :komisji, stwil"rdcz<! że: i. Walne Zg,ro.madclcUlie Deleg.atów doc'enj,a dQltychcz.a;sową 'lJT,ucG03Tu'dika Dokumentaeii i Info'rmacji Etnu,graficz:nej w .za:k,res,ie O;pracowywal1li'a b~bliografii etnograf!: polskiej, przy ścislej ws,pMpracy z Komitetem Nauk Etno,logicznych, RoZ'.'vijaj'lc dotychczasowy zakr,es plrac bibLio.g,[',af,jcznych ,; dokumentacyjnych !pQ"()\vadzonych w ODiIE, Walne Z,g,romadzenic Delega,tów ·z,obowiązuje Ośwcieik do przed,ta\"jcnia sz'c'zególowcg,o programu działalno·ści na rze~z op£aco'\vania bj,b1:i>ografi.i ozawar·!ośc'i etnfJ!grafic'znej cza'sopism: "Ludu", "Wi~ły", .,Zolemi'·, ,.\Vędrowca"itp. Bib,liogJrafie te będą publiikowa:ne w rama.ch 's'er,ili "Archiwum Etno,g.raficmego" . 2. Wobcc li ieSikuteczno:ki wciąż iPonaWiia~lYClhap€lli o pun.ktualne 'l'e'gul(}wal'1ie :"kładek, Walny Zjazd w'leca, aby pr.zy wy.z,n,acz.al!1liu}.imitu delegatów .po·szczegól·ny·ch Odd;~iałów na Zjazdy Towa'r·zys.twa, brJ';aa1opo'd iuwa,gG jedynie licz'::Jc: C.Zh:i"ów Odclziaiu, który mają a,ktualil1iie opłaconą sikł,a,dikęc>złon:k'olWOSlką. 3. \V:tiJlY Zjaz.el Delegatów uważa za stosowne wydar',ie materiał6w ses~j nau](0\\'(') Proli[emaiyka s]Jolec:no-kuLturaLna Ziemi Łańcuckiej stanowiącej ,integra'.ną cz';~ć JoraeI 59 Walnego Zgroma·dzenia Delegatów, wzbogaconych 'pr·zez zap;.' impa'z ~"\\'ilrzysz<)eyeh temu spotkaniu. W pr;z'edm'io.c.ie tym na'iei.y Po!/,o5ta'wiĆ ill'LlcjalywG Oddz.i,alowi ŁaIiC'uc'kiemu, przy jednoczesnym wspieraniu go ;nery to:,yewic i. 0rgan:wcy}nic prze? ZG PTL. -l. \,' ~\V'iązku z 'przypaellającym w ,r·oku 1905 jubileuszem gO-lecia Towa.rzy~t\\'Ol ; ·;I)-lecia wZllowienia jego dz,ialalno.ś ci :po drugiej wO'jn,ie ~wia·t<J\'·ej a Z«raze:n pnyjęcia jego dl)jsicj~z.ej nazwy, WZD widzi pilną potr.zebę -,>zczeg61owego oprac,,',':"::i:i pro'gramu tego juhileu'szu ·i z'aalkc'entowa11iu w nim ro,li PTL w h'stori: ·i ~()ZW(]ju c;tnog'l':lfii po l's,kkj. Obcho,ely ,te p~iwi.nny odbywaćs'it; w Lublinie. do :có:'cgo Towany,two zoslta!-o przeni'es,ionc ze Lwowa i gdz,ie 't'ec:ktywowałc· swoją d;ć;al:l1n(}~ć IV HH'i r., twonąc tam ,z:a:razem pierwszy oddział PTL po \\rojnie. W,L:ni~Ć tego jubileuszu wymaga o,pr,,",cowania przez ZG szc,zegółowego programUJbl:hi"clów ii przedstawienia go do z:wtwicDdzcnia ina (iO-tym \Valnym Zgromadzeniu Dc!·ega'tó,w o,raz powołaruiahom.orowC'g{) Ko.mite1u Obchodó\\' 'tego jl1bilel;"'~" 'poś>ród za'służonych etno'grafów, Prz€'w()IcJ;niezący Komisji dr Janus:: Kamocki 2~ Lud, t. LVXIII �402 Kronika WYKAZ ZAGRANICZNYCH DZIEŁ ZWARTYCH BIBLIOTEKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZ?'IAWCZEGO WE WROCŁAWIU ZA LATA 198<1-1983 Ang'.<lIraoo Fl'aIl1C€scO Antonio: Firel'czc 1973, ss. 353 Vita tradizionale dei e pastori contadini Calaon'si, A.rta populara aromanilor din Dobrogea, BucUlr,esU 1979, ss. 38, tabl. Bmanova Magdalena: Zemed.elstvi starych Slovanu, Praha 1980, ss. 395 Bern,ci.t R. M., BeI'IlJdit K. H.: Mir pervych Avstralijcl'v, Mo:s:kva 1981, ss. 444, 11. BibUographia Ethnographica CU1·patobalcan,ica. Sva:e!,' 1 Lid,ova architektura, Brno 1981, 5'5. 119 Bibliogmphie d'etudes balkaniques, vol. XII - 1978, vo-1. XIV - 1979, vol. XV - 1980. Sof,ja 1980 - 1983 BibUographie der Ungarischen Volkskunde 1978, 1979, 1980, Bu'dapest 1979 - W81 Bidea Ovidlu: Istoria folcloristici romdnesti, Bucaresti 1974, 5'5. 586 Bos'ić MUa: Ribarske sprave i alali u Vojvodini, NOVri Sad 1982, ss, 127 Brautigam Herbert: Gefas:; und Figur. Keramik aus Amerika und /lsien. Dresdea 1983, ss, 100, II. Brom lej J. V.: Etnos a etnografia, Brotis,lava 1980, ss, 332 Braml'ej J. V.: Sovremennyje problemy etnografii, Moskva 1981, ss. 388 Br,ounlej J. V .. Kasuha M. S.: Brak i sem'ja u narodov JugoslClvii, M()l-;'kv,( ,9a~, :ss. 2,37 BrollZJini Gi0VCllHli B<J,ttista: Cultura popalare. Dialettica e contestualita, Bar: 1980. ss. 301 Bulgarische Volksmarchen. Hrsg. Vadav Frolec, Diisseldorf 1971, ss. 293 CataloCjo illust1'ato deUa mostra etnografica Siciliana ordinata da Giu:se;p.pe Pi'\!'!\ , '1 ,P'a'!ermo Ul68, ss. 94, il. Chozjajstvo 1'979, i byt zapadnosibirskogo 246, i1. i lamai,:m 55. Christianstvo 1( korennogo krejstjanstva naselenija Sibiri X\'II-nacala (XIX XX 1'" ;\luC',f,\'<1 - XX), Lening,rad 1979, ss. 225 Chri!Aov Crur.b:ł.o: Bolgarii 1300 let, SOLia 1980, ss. ,271 Dancu J'wJ.i:ana, Daneu Dumitru: Die bauerliche Hinter[Jlasmalerei in Humanielt, BerJ,i1l1 1980, s:s. 156, ta,bl. 150 Dadu lor d,an , Stwesou S, G.: Dictionarul folcloristilor. Foldorul lite[·ar romanesc, Bu;cur,eS'Li 1979, ss. 5lJ;1 Demo Ondrej: Z klenotnice slovenskych ludovych piesni, Bra,tis 1,\'va l 9.H 1, "," ,108.i l. Dite a tradice lidove kultury. Ridi V, Fralrec, Brno 1980, ss. 183 Du;nare Nicolae: Arta populara din Muntii Apuseni, Sibhu 1981, ss, 97 DudCikova Maria; Presporsky 2von. Bratislavske baje, povesti a historicke obrd:ky, BrM.iSll,ava 1981, ss. 176 Egenter Nold: Bauform als Zeichen und Symbol. Nichtdomestikalcs BClu.en im Japanischen Volkskult, ZUrich 1980, 56. 421, H. Elements de tradition orale et h:istorique en Boudhisme Tibetain bo'UiI"g 1980, ss. 87 Enzyklopiidie Etniceskije des Mćirchens t. 3, zesz. 2/3, 415, BerI.in 1981 processy iEtnografija v stranach Juznoj Ameriki, Mosikva 1981, ss. 531 i archeologija Srednej Azji, Mos.kv,a 1979, SIS, 178, il. Etnografija Karakalpakov XIX-71aca!o XX v., TasZkeJ1it 1980, ss. Sakya, St~·<l.-;- �403 Kronika Ewers John -Apache C.: Murars in the Round. Painted Tipis WaschingtQlI1 1978, ss:. 55, tabl. of the Kiowa and Kiow(J- Indians, Fochi Adrian: Coordonate sudest europene ale baladei populare romdnesti, BucUJresti 1975, ss. 270 Focsa Gheorghe: Tara Oas:ului. Studiu etnografic. Cultura materiala vol. II, 'Bucuresti 1975, ss. 437 Folklor i istoTi.ia, SO'fia 1982, ss. 29'1 Folklor Moldovenesk. Bibliografie 1924 - 1967, Kis'inev 19'68, SIS. 122 Folklor stran Magriba. (Alzir, Marokko, Tunis), .'\nnotirova.nnyj btiblLogTafiees!kij ukaz:a!tel, Moskva 1979, ss. 133 Die Frau in der Bauernkultur Pannoniens, Za,greib 1982, S5. 159 Gedenkschrift filT Leopold Schmidt (1912 - 1981) .::um 70. Geburtstau, Wien 1982, '55. 100 Georgieva L, Moskva D.: Zenata v savremennoto balgarsko selo, Sof.ia 1rli31,ss. 16~ Geschichte der Sorben. Band 1 - 4, Bautzen 1975 - 1977 Getreidebau. in ost- und mitteleuropa. HISlg. L Ba1ass1a, Budarpes,t 1972, s,. \,5:3 Grebonscikov S. M.: Belorusskije tancy, Minsk 1978, ss. 239 Gribova L. S.: Dekorativno-prikladnoje iskusstvo narodov Komi, MOSikv,a 1'980, ss. 237, i1. Gunda Bela: Ethnographica Carpatho-Balcanica, Budapest 1979, ss. 426, iL Guseva N. R.: Chudozestvennyje remesla Indii, Moskva 1982, ss. 237 Holban Eugeln, TomaseLli-Bo1ban Angela: Arta populara din judetul GaZati, Galati 1974, ss. 285 30 godin Institut .:::aFolkLor "Marko Cepenkov", Skopje 19 80, ss. 87 30 Jahre Institut filr sorbische Volksforschung 1951 - 1981, Bautzen 1980, ss. B7 Interetnicke 1!ztahy Vo folklore karpatskej oblasti, Bratislava 1980, ss, 351 International BiblioUraphy of the Social Sciences. Anthropology \'01. 23 - 1977, London 1981, S'S. 5,69 lonesc'll Grigo're: 11Tchitectura de teritoriul Romanici de a lunuw. veacurilor, au-o cu:resti l 9'82,s..<;.711 Is lietuviu etnogenezes, ViLnius 1'98:1,ss. 115 ,Jauabeva Tatjana: Petr Dienkov. Biobibliografija, Sofia 1982. fiS,.289 Jerabek Richard: Plastika lidovych tvllrcu., Praha 1981, s:s. 70, il. Jerabek Richard (s kolektivem): Promimy jihomoravskć vesnice (Nci.rodop!sne stu-die.:: Brumovic), Brno 1981, ss. 189, iiI. Just Johannes, Kail"pinSlk;iJi..irg'en: Siichsische Volkskunst aus der Sammlu-J1.g des Museums filr Volkskunst Dresden, Le~pz.ig 1982, ss. 314, il. Kaarrma Melanie, Voo1maa Aino: Eesti rahvaroivad. Estonskaja narodnaja odezda, Tallinn 1981, ss. 461, il. Kerba.ge Toufi:c: The rhythms of pearl diver misic in Qatar, Doha b.r. "".81 Komorovfilka M,lrta: Slovenske crpaky, Bratis,l.ava 1980, s:s. 143, d.l. Kompleksnyje problemy istorii i kultury narodov central naj i jugovoStoC1Wj Evropy, Mos~kva 1'979,ss. 287 Kostjum narodov Srednej Az:ii. Istorikoetnograficeskije ocerki, Moslkv(ł Hl79. 'ss. 237 Kratovo stara architektonsko urbanisticka sodrzina, Skopje 1980, :'IS. 1'1<3, H. Kulturno blago Vojvodine. Etnologija, NovI Sad 1980, ss. 37, 11. KU1'o.glo S. S.: SemeJnaja obrjadnost' Gagauzov v XIX- nacale XX V., Kiś'inev 1980, ss. 135 1 26* �404 Kronika Lal1l. J(J"eI: Krippenknnst Marburg ,in Schelsien, 1981, IS.>. 199, populaire Yougoslave, Belgrad 1980, iS'S'. 113, il. peuples ouratiens. Leur culture, leurs traditions. Vart Lcs 1980, SIS. 372, i1. Lidova slavebni kultura 198J, s'S. 3711 Ludovc śperky a o:doby Ludovy v ceskoslovenskych Magyar SIS. Karpatcch Martin na Slovensku, rextil. Martin J 981, Nepraj::i Lexikon, Red. uj. Pete:r Haj-dlu, Budapes,t a pfilelllych 11:emich, BnlO 1982. s.'. 100, i1. 48, Q'1. Red, Or,tutay G yllllla, T. l A-r~, T. 11 F-Ka, Budapest -1977 - 197f} M"ly'e'l' AÓ',ian C.: Peasants Berkeley 1973, S'5, 233 Mead Si,dney E,: The Old in Ute Reliuion Pacific, in A the of F.;ji S/udy Brave RUiraI Soc·C'1.y, Illd,iCl7l Berke'ley .'Vew World, 1977, Sf'. 189 Medan Medan Melzer V'1'/9i1: Cintcce epice, Cl:uj-Na:poca 197!\ sos. 717, Vi'rgil: Folklona copiiiar, Cluj-Naip:lca 1980, ss, 32ll M,il<lś: Sbirka vysivek : Jizniho Kyjovska ve tondu Krajskeiw Vlastivedneho .'I1u.z:ea v Olomonci, OJomouc 1980, ;;.>. 40, iJ. M e'moria Saecnlaris Sakari Pii.lsi. AuJz·eichllungen V{l11 ei'ner For,schun,gsre.ir.-;e nach del' nord-lichen Mon gQiIci im J.athr·c 1909 '!'Jcbs,! Bibliogra.phie-n. Bearhe,itct Harry Halen, Helsinki 1982, s's. 202, i1. Melllghin \Vilfried: Kellen, Romer unrl MU:lchen l'9ll0, ss. 299, i1. Museums of Etlw,ographic SocioloUicol MU2ej ukrainskoi kulturf. .;::.5. lO.)~ dL Oored! i obrerlen folklor. Ondrejka ;';:limenl.Povesti u Sviclniku. Sa<;t. T. I. ZJvkov, a :::resti :' rIolin Germancn Nat.ure . .l\rchaolo(Jie in Homania, Putivnik po Sibiu ss. 179, i1. Sv,idnik 19&1, J971, (·kspo:ic·ii. Sofia 1981, ss, 347 stredoslol"t"Tlslqjch, Geschichte, lmd MarliJn 1981. ,-s. 147, Pa'P'ah'1.gi Tache: 1\ilic dictionar folkloric, Bucurest,i 1979, SiS. 545 Pecsch Rei;ihDird: VolkskulIsl. Uwmd/ im Spicr!!'l ]JO[JH!.cir(')' l3i!nerc! (les 19 Jahr/iu)!derzs, Berl'~n 1978, ss, 164, i1. Phil:.ip" Ge,)o)'ge Hanvoud: Chiefs and Challcn~Je)'s. /",!ian U"sis/nnc(' rind Cooperalion in Soutiwl'n California, Berkeley 1975, :;s, 225 fJirinsky l; raj. Etn<>grafs'ki, folklo.rni i jcz;i,kQ\'j :proućvanija, Sof.ia 19ao. ,. 687, il. Polcryje isslerlovanija InsUtuta Eino[}rafii 1978, MO'Slkva l!l80, ss. 26~ Problemy is/orii i etnourutii Ameriki, Mos'kva J979, ss. 278 Probierni! sla vjallskoj etnoorafii (k 100-letiju sa dnia r()~rknUe. ci C)lU korrespmzdent,,; A:V SSSR D,J(, Zeleni71[JJ, Leningrad 1~17:1, ss. ~:39 I'remc?1!! :~tr1or1Jch traelicli 1" s11casnosti. T. 2 Socia!islickć /cTCijiny. B!'aUslava 1978, neportoiTp. s:" 331 ,l'efuc!!':; qu·cs (x\r s. - balkail.iques 1945), Sofia 1966 - 1975. T, 1 - lIis/oire (;t's peH))lt's balK:ani- 1983, ss. 571 He'Volucni promeny jiiwmoravs/cćho venkova. Red. V. Frnlcc, UnlO 1980, ~S, 23'1 Savić :VI.: Istorija na bal[Jorskija narod. FotO'lipno iz:danie, Sof ja 1981, ss. 128 Schindler !vIargot: Die Kucnringer in Sauc und Legende. WiEln J9981, ss. J59 Seliscev A. ;\1,: Polog i negovoto balgarsko noselenic, Fotot. 'iz,danie, Sofia 1981, ss. 439, il. SeEsccv A. ~I.: Slavjanskoto naselenie 'V Albanija, Sofia 19~1, ss, 352 Seme,jnaja obr.7adnost' narodov Sibiri, Mosuwa 1980, ss. 237 �405 Kronika Stein.i'tz Wo,Jf,gang: Ostjakologi.sche IV - Beit rage ;wr Spracr,wisit. Stories of Men. Reports on the Ainu Folklore. T. II, Sapporo 1982, ss, 2'65. Szlilagy,i Miiklós: A Hemad halaszata. (Die Fischerei am Fluss Hemad), Musikole senschaft und 1980, ss. 89, 'ii. Wyn: A Bibliography Thumas Band Arbeiten. Budapest Ethnographie, 19BO, ss. 493, Br,idgend 1982, '>S, 160 GembloiUx 1979, 'Ss. 292 Tryzna D. S.: Belaruskija dyvany i gabeleny, M.i>nsik1f}Bl, ss. 126 Tschechische VoLksmii.rchen. Hrslg. J<lJI'omir Jech, Berli:n 1961, ss. 5911 Tuwinische Volksmii.rchen. Hrsg. Erilka Taube, BerlliJll 197B, ss, 412 USltinova M. J.: Semejnyje obrjady latysskogo gorodskogo naselenija L' XX V., MO>Sikva1980, ss. 164 Vajgand G.: Etnografija na Makedonija. F'o·tot.i.pno izdanie, Sofi.a 1981, 35 104 Vaprosi na etnografijata i foLkloristikata, Sofia 1980, ss. 197 Veleva M'<""ia, Da:nceva-Bla,g'ojeva Sneżana: Bulgarische Volkskunst. Trachien und Schmuck, Saha 1981, ss. 174, H. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Etnogruphische Siudien, Budapest 1969, ss. 9Q3, li. Vikto,rova L. L.: 1\1olngoly. f'roischozdenie naroda l istoki kultury, Mosk;'u 19S0, ss. 222, il. Vuo're1.a Toivo: Kansanperinteen sanakirja. (A Dictionary of FoLk Tradition) He1'Slinki 1979, ss. 542 WU·iam Eurwyn: Traditional Farm Buildings in North-East Wales ;550 - 1900, Caerffi.li 1982, ss. 334 Wy,pych Konrad: Deutsche I~ehnworier in del' polnischen Bergballsprache, Gissen 1976, ss. 267 Za zivota a bojov Lud!l Uhrovskej doliny. Narodopisne studie, BratLslava 1977, s.s. 504, :il. Trends in ethnic group Traditional relations in Asia Music and in Wales, Oceania, 11. J. Gerlach-Klodnicka MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ZTNOGRAFII PRACE Uniwersytet PRASOL Jolanta, Obrzędiowo,ść J. Klimaszewska. MAGISTERSKIE J.agieUońSlki - K,r·ak6w 1979* Bo'Ź.ego N.ar·odzenia w Rabce-Słone, pr'of. dr 1980* BANAS Ewa, Obrzęd weselny ,i pierwsze etalpy pożycia małżel1s!kiogo 'Dla f'o,]slbm Spi,S:zu w XX wieku (ze szczególnym uwvględni'eniem aspe!któw makowych). Studium wsi Łapsze Nliżne, prof. dJr J. KI,imas:zewska. BĘBEN Euvenia, Monografia Spóbdz"ielni Ręko'dz:ieła Ludowego i Artysitycz.nego "Opols,ka" w Opolu. Ocena dz.iJałaIności, prof. dJr R. Reinfuss. BIAŁAS Irena, Obrzędowość lna'rodizinowa w aSlpelmie rece!pcyjnym, ,prof. ck J. Klimaszewska . • Uzupełnienia z lat poprzednich. �406 Kronika DUDZIK Krystyna, UrządZJetrlie wnętrz i mebla:rsiwo u Lach6w Sądeckkh, prof. ,dr R. Reinf.llJS,s. DYBA Olga, Społeczno-kultuJ1X>lWeuW<llf'U!l1lkowan:i<a i znaczen.ie ffiJUzy;kina SpiSiZU. prof. dr J. Kl:i.masz,ewsku. MlRGA Andrzej, Stereotyp -górala we wsp6łc.zesmej społeczności cygańskiej na Polsk,im Spiszu. Studium ooi,edla eygańSlkiego w Cz.a~:nej G6rze, prof. <k J. Klimaszewska. NOWAK-WOŁEK Elżbieta, Pożywienie pOltomk6w oSlu,diniik6wz PolSlkoiwc wsiach Derenik i Instvanmajor 'na Węgrzech, prod'. dr J. KJ,imuszC'wS!ka. RAJ-HERI.-\i'T Li,diu, Obr,zędy naiTodzrinowe i zachowania zw,iązane z ,dziećmi i w:e,zJesną młoc1ośc-ią na Polskim :SpitSZfUw XX WIieku ze s,z,<:zc-g6Inym uwzględnieniem aspekt6w zn3Jkowy'Ch. Stu,dlium wsi L3IPsze Niżne, prof, dr J. Kliima:s.zewSika. ROBOTYCKA Mar,ia, Zamagux.ze Spisikde w pracach () ah.aiTaiktC1fzckrajoznawczym ,i etno,graficznym, pr'o£. di:rJ. Klimaszewska,. SOBCZYK Ma'ria, Formy ,dysta,nseu społecznego wśród mieszik:al'lc6w Nidzicy, prof. dl' J, KI iJna:sze'W5'ka, CABAN Danuta, Da~' w oibrzędowości naiTOdzrill1owej,(pcr"of.dr J. Kl,imaszews'ka. CYBULKO Zona, AnaIiza mechaniZJffiutwo.r,zenia się, trwaJ11aa i wygasani,a utoryte tu (na przy,kładzi,e autoll"ytetu diział'acza), prof. ,d:r J. Klima,s'zc\v'.,;ik:a. GĄSIENNICA MAKOWSKA SANKUNAS Barbal'<lt, Wsp6łczCS1ne kowa,llStwo w Zako.panem na tle tradycyjnego kowałsltwa po,dhalal1l$lkliego,,prof. dr R. Reinfuss. JOST Ma,ria, K.uJ.turowa i społec:zna roJa odpustów na PoL<;:ki:mSpi~'Zu w XX rwieku, prof. 'dr J. Klimaszewska. SIKaŃ Jacek, .Kaplkz5ki, '!<'rzyie, figu'ry przydrożne. Ana.liza strukturalna zjawisk z ZJa;kresu świa,topoglądu rel<igijnego, prof. dr J. Klimaszews'k,a. SŁOWIK Francislzek Ka,zimierz, W,ielki Odpust Lipcowy w Tuchowie. Amalka wybra:nych zjawisk, prof. dr J. Klimaszewska. SMOLICKA Anna, Ośrodek kamienia'rs,k,i w Łys,inie, prof. dr R. Reinfus's, STARZEC UnSIZJUI'a,Ro,zw6j Ikol,olrys'tyc:zny z,alPask;i występującej na w:schód od Kielc, prof. dr R. Reinfuss. SZLACHETKA Ewa, Udział społeczności wios:kowej wsi Zawoja (woj, biel",koiel 'w obrzędz-ie 'weselnym od 1~20 ,do 197,9lI'OIku,prof. odirJ. KlumaszC'WSlka, 1982 DOLIŃSKI Wojcilech, ZbieractwO', łowiectwo, lI'yboł6wsiwo na P'olsik~m SpiJszu w XX w. na przykładzie 'Wsi Łapsze Niżne" pr'of dr. J. Klirna~ze'Ws:ka, DUSZEŃKO Elżbieta, Pobaba fo,rma pomo'ey sąsiedz:kiej ,na przykładzie prac budowlanych we ws,i I'steboo w Bes'kidz,ie Sląs1kim, ,pro,f. 'dr J, Klimaszewska. KOZIOŁ Iwona, Kultu.ro.wa interpretacja dewiacji, prOof. ,dr J. Klimas'Zew~lka. MIODOWICZ KODlsta,nty, Wspólczesne koncep~je problemu lolkaJ.i,zacji pie.rwotnych ,<iedZJibSlowian, prof. dr J. Kl<imaszewslka. POBIEGŁY Elżbieta, Zwyczaj stawiania "maja" i jego funkcje społeczne w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem Orawy, prof. dr J. Kl~maszews.ka. SKRZYŃSKA Urszula, Swiadomosć his,toryezna mieszkańc6w wsi na WZY'kładzie wsi Wielopo,le Skrzyńskie (woj. rzeszowskie), prof. dr J. Klimaszewska. �407 Kronika SKUP HenTy"k, Wi,enenie w urOik'i na Podhalu li OTawie na Ue poróWll'1awczym Pol~ki, prof. dr J. Kl.imas·rews,ka. \;\;EWIOR Te.rCó;a, Tkanina ,pa:siaiSla w Częsltochow.5lk,i<em,prof. duo R. R.e1nfu.s'S. Uniwersytet Łódzki 191H DOMIE0lIK Malg,orzata, Ziwyczaje ,i obrzędy w żydu ITodzinnym i zawodowY'm ludności 1<aswb~k,i'ej CJikolke BY't,owa, ·doc. dr halb. J. KuchaITsika. GAWROŃSKA Dan'uta., Poglądy na miłość, małże.ńs,1Jwo, l"O'd·zi,nęmieszk,ańców wsi Zabo's,t6w Duży, dr W. Ba,ranows,ki. H:\CZKURSKA Jolaln<ta, Budownictwo ,1Judowe j'a'ko Wj'lznaczlniik społeCiZne,~o zróżnicowa'n<i'<1wsi (na przY'kładzi'e wsi Łaźnilk.i 'W ,gminie Z,duny, \V wojewódz,twic S1ki erni·ewidkoim), dr W. Baranowski. :vIARKIEWrCZ Andrzej, Po'stać fabrj'lkanta w oczach jego pracovv"U'1ików- r~'Zywistość i wyobrażenia, PI'o!f. dr B. Kopczyńslka-J-aworSlka. NARCZEWSKA Anita, Tr,a,dycyjne wyposażenie domu m1ies,Zik,a,lnegowe 'Ms'i SŁupia Stara w woj. kieleckim na ,prZiełomie XIX/XX .wieku, dr W. Baranowski. NOWINA-SR.OCZYŃSKI Stanisław, Ro,la ,ta'rgów IW .go.sipo,ct<ar.Sl1:Wlie wiejsiklim, ·dr W. Bar,a.nowski. PAWLIKOWSKA Aleksandra, Funkcje zabeZJpi'eczające magii, dr W. Ba:ranolWiS!ki. PĘDZIK Ba.rbar,a, Emigracja sezonowa Kaszubów bytoWSIkich w dr,ugiej połowie XIX i w pierwszej połowie XX 'Wiei<u, doc. dr hab. J. Kucha:rska. ZUBRZYCKA Teres'Cl, Działalność ka.5'zubSlkich zespołów amatorskich we. wsiach okolic Bytowa od ,okresu międzywojennego, doc. Idr ha.b. J. K u<:har ska. 1982 AZIS Sylwia, Wierzenia demonoJ.ogic.z,ne. ludnoścJ kwszu:bs:kiej ,(lokolk Bytowa, d,(lc. dr hab. J. KucharsIka. CZERNIK Piotr, Roloa i zlnaczenie a<lk'Oholu we współczesnej kulturze ludowej (na .przykładzie reg'ionu opoczyiJs,ki.e~o), prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. KWINTKIEWICZ Sławomka, S·pędizanIie c'Z,a.lSU wolneg,o przez młodzież cr"obo,jm:iezą -dzielnicy Widzew w dwu.dzi.esto,l'eci.u międzywojennym, :pro-f. dr B. Ko.pczyńs>ka Jawors'ka. MISZCZYŃSKA Elżbieta, Studium os,obowośei ,garncalrza i dzialacza ~łecZJIlCtgo Stefana Konopczyńs:kiego, dr W. Bara,nowski. PAWLAK Elżbieta, Rola ik<ościoła w życiu ŚI'odowiSlka ·robotniczego w o:kre-sie m'ię.dzywojennym - na przykł,a.ctz'i'e par,aiii św. Ka~imierza w Łodzi, prof. d~ B. KopczyńSika-Ja'worska. PIRA Teresa, Zmiany obrzędowości i zwyc,z,ajowośoi weseLnej (:na przyfida:dzie ws,i Michowice), dr W. Baranowsk.i. PIWOŃSKA Jolan!Ja, Obrzędy widowis,kowe cyklu ,'Zimowego na przy<kładz'ie swpk.i zakopiańskiej, prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. SZCZEŚNIAK Tomasz, Tradycyjny model wychowania w rodizlinie Ikasz.uhslkiej ",kolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kuchars;k,a. SNIADECKA-KOTARSKA Ma.gdalena. Tkani;na w 1mperi'um Inków oraz wśród Indian Quechua i Aymara Andów Peruwiańskich, doc. dr hab. J. Kucharska. WALASZCZYK Malrek. Walki zwierząt w Afganistanie, dr K. Wol-ski. �408 Kronika WALCZAK Anett'a, Społecwnść SirkJhów dawniej a dz.iś, ,dr K. WOII.sik<i. WĘGLIŃSKA Dorota, Pozycja społec!zno-rordZJintna zamężnej kobiety Ipracującej IW ,wodowiI:Jk!uł6dlJkim, ,prof. dtr B. KQPczyńs1ka-Ja,wQrslka. U 11i wen, y t ·eIt ~m. A od a ID a M i c k .i e w i c z a Pozll1ań 1981 GRZELIŃSKA GrażY'na, Kul,t "Huaoas" - il11liejsce i funkcja duchów 'Jpie:<ullczych w wierzeniach Indian Kecz.ua, prof. dr M. FrankowSIka. HENICZ Bożena, Ba,datnua Lucjana Tu;r<kows'kie.go nad .ku Itur"ll11i lud(J\V)'lffii BlUsIk,iego Ws'chodu; lie szc:zegól'nym uwz,~IGdnieniem 'kultury rolniczej P,a]cs'ly.ny, !prof. dr J. Burszta. JANCZ-KOSTUCH Ba l' b<łJr,a , Ceramika IkrasZlUbsllwda'wnnej icLz,iś, pmf. ·dr J. B'.IIr<i'z'ta. JAROSZ Wa,lderualf, Tradycyjne z,awody .wędr1"Owneow Polsce i ich 1,\'sl)()1czesne lpr.zeobrażC!llia (9itarze, ,kłódkarze, obroażni,cy), doc. dr hab. Z. Staszczak. KAŃCZUGOWSKA Gabriela, Przesllrz'ei1 w kulburz:e ludowej w aspekcie :;,'eli,gijnym ·i magicznym, prof. dtr J. Burszta. LACHOWICZ Regi'na, W's;półc'z,e5na 'Obycz.ajowoŚć mie"z:kallc6w ws.i CZ<ln:lI!i:owic 'kolo Poł.czY'l1Ja-Zdlfoju,prof.. dr J. Bur:szt,\. LECZYCKA Wuktoria, Badrania na'd sytJuacją kobiety w Ra,dz,iecKiej Azji Środkowej ,i w China.ch. Próba ,reko:ns'truikcji założei1 balda'Wc:zych, prof. dT Z. Ja",iewdcz. LEWANDOWSKA Jolanta, EkotY'P klUH:urowy Pałwk, prof. dr J. BUl'szJa. MICHALIK JAN, Ork.ies,tra W~uściańs!k,a Ka,mla Namysł'owSlkiego jalk0przy'klad folkloru mUlY'Cznego Zamojsz;c'ZY?JIlY,prod'. dr J. BursZita. OLSZEWSKI Wojciech, Dystans etniCtZny PO'Joacy- Cy,ga:n.i-e1l<1prl)'lklad7.ie ,dziel,nicy Poznania, doc. dr hab. Z. St<lJs\Zczak. RAFALSKI Mardn, Wędkarstwo ja'ko zjawilsk,o kulturowe, pwf. dr J. BUL'zla. SOBCZAK MalriJa, WierlZerua ,llud6w Afryki Gw1nej,Slkiej w proces'ic lPl'z.emialr; reI1igijnych :i slpoleczno-,]mltwrO'Wych, prof. dr Z. Jasi,ew,i,c,z. ,\10,' AWRO Elżbieba, Islam <1:kultura i żyC'ie Slpo1ecwe Iranu między 'wa·dY'Cjąa mooderniz.aeją, pmf. dr Z, Jasiewicz. WOLNIEWICZ-KUKUŁA Elżbieta, Stereoty;py etnografk1!l1e j etJ1Jiczne w polskiej literaturzeetnograficz.nej XIX w., prof. dr J. Burszta. ZAWIDZKA Iwona, Badani.a nad !kon.taiktem kulturowym na terenie AmerY'ki Południowej. Próba .us·ta.le.niaSlta'l1'OIwiS!kbada'Wc:zyc,h prof. ,dr Z. Ja'Sliewicz. 11982 BOBECKA AlekSlandNI, Z~pół regliorn<1llny "TorŚ'tok.i" l ·PięcZJkolwa. Monografia etnograficzna; ,prof. dr J. Burslzta. BUDZYŃSKA Violetta, Malarstwo na szlkle w Pa.szynie, prof. dT Z. Jas'iewicz. BUDZYŃSKA-RYBIŃSKA Barbara. Fo-lklor na anterenie l'Oiz,gł o'śn i Pols.kieg'o Radia w Bydgo'sz.czy w okresde Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, prof. dr J. Burszta. GEMBICKI Pdotr, Re:g·ionaliz;acja Szwecji w 'świetle atlasu etnograficznego. (Atlas over Svensik Fo1kkultur, z. 1, 1975), doe. drr hab. Z. Stasz.cz.ak. �Kronika 409 KOSICKA HainIDa, Wybrane elementy poży'wienia i lich stereo'iypowe zalSlz!ereg{)wanie etniczne 'w Europi'e, doc. drr halb. Z. StalSzc'Zalk. KWASNIEWSKA ADina, Enkulturacje dziee:~a w rodzilni'e wliejskliej. (Na podstawie badań we ws;i PUka), proef. du:-J. Burszta'. MORZY Ma ł,gona ta, Gru,z,ińslk'a rodz,ina wiejska ,drugilej [pOlowy XIX wiieiku i początku XX w., prof. drr' Z. Ja's,i,erwi.cz. PASŁAWSKA Mał,golrza'ia; ŁOPATKIEWICZ Tadeus:z, Małe formy arch~te;ktury sakralnej w łClmkow:~kich W1s,iachBeslkidu Nliskiego, prO'f. dr J. BurSlz,ta. RODOWSKI Mapek, Uczestnictwo w kuliturz;e wybranych kat'e:gm"ii rodzin. Na przykładz'ie mia:sta Wschowy, prof. eLl' J. Burrszta. ROSOCHACKA Ewa, Kol'ekcja Włodzimlierz'a K'ulczY'cki'ego w zbiora'ch Muzeum Tairzails'kieg{) jako źródło do badar1 nad kobiernk,bwem orientalnY'm, prof. dr Z. Ja:siewicz. SCHMIDT Jocek, Pc}chodzenie ludnośc,i PoIinezjli, pr{J'f. dr Z. Ja,sieewicz. SCHULZ Stefan, Koncepcje ludowości w rrneblamtwie poI/skim, prof. dr Z. Jasiewicz. WAWRUCH Ha:IllJla, Przeobrażenia obQ',zędowości wes'ell1lej na wsli lubalr,tow:s'kiej, doc. dr hab. Z. Staszczaik. Uniwersytet Warszawski 1981 ANDRZEJEWSKA Dorota, Ana,liza 'obnzędu weselnego z punktu widzenia jego forma2ji .społecznych oraz roLi ja'ką pebni w procesie !inte~racjli społeezno,ści 11,()lka!;ncj. Iprof. dr Z. SOlkolewicz. DWORAK Janusz" Smierć i obrzędy pogrzebowe w 'kultuTZle tradycyjnej społec1z'Ilości wi'cjskiej. prof. Idr A. Kutn.e!'::Ja-Pojnalrowa. GODZIMIRSKI Jalkub M., Post w polskiej kullturz,e ludowej XIX i XX wieku. prof. dr Z. SOlkolewiez. JAWORSKA Grażyna Z., Symboliczne ,funkcje pożyczki w pols/kiej kulturze ludowej, prof. dr Z. So!kOlle'wlicz. KORULSKA Ewa, Przemiany wzorca elstetycznego. Wzory, poglądy, modele, Na !prof. drrpods'iaw:e anaillilzy urządzenlil<1' Wls:p6łezesnego domu :wiejskiego, W. Dynows:ki. KOZŁOWSKA BaQ'bara, Pr.zestrzei1 dO'ffiu próba anaHzy pozafwnkcjonalnych zna'czdl, czynności i zdarzer1, prof. dr Z. SOlkol'ewicz. KUREK Mirosława, Real,iz;acja jednos,tkowych po,i,Dzeb estetycznych we w.s[pólczesny>mweslelu we ws.i Sta'rog,ród, do,e. dr hah. M. Po!kropek. MARCHLEWSKA Magda,lena,Św. Piotr w tra,dycyjnej kultur:ze ludowej, prof. dr W. Dynow9ki. NATANSON Maria Anna, Pocho,dy m'alslz,ka,rw 'tradycyjnej 'ku1turzc ludowej, proef. dr W. Dynowslk-i. NIEMCZUK Henryk, Tradycyjne budowniC'iwo wsi Klon li prohlemy Ije!go ochrony, doc. dr hab. M. Pokwpek. OLSZEWSKA Bożona, Tradycyjne kontaMy ha[]jdlowe 'i ich przemi'a'ny we wsi płd-wS'ch Polski (na przykładzie wsi Tnalśniów woj. k'ro,śnieńsikie), ,prof. dr A. Kui.rzeba-P'ojnarowa. PIOTROWSKA Barbara, Symbolilka codziennego pOSIłku, prof. dr Z. SOlkolewic'Z. RATYŃSKA Bożena, Rodzina a społeczność lokalna, prof. dr A. Kutrzeha-Pojnarowa. �410 Kronika TRAWKOWSKA Joauma, Z. Sokolewicz. Znaczen'ie darów w obr,zędowości rodz,innej, prof. dr 1982 CIARKA Ryszard, Sposoby zabijania zwierząt, prof. dr Z. SOlkolewicz. EIZELE Wanda, Karczma w tradycyjnej .społeczności wiejskiej, prof. dr W. Dynowsiki. JACKOWSKA Aleksandra, Sztuka ZaJ.ipia, prof. W. Dynowsk'i. KWIATKOWSKA E·wa, Sylwetka twórcza, życie i OIsoho'wość Jana Berna,siewicz'l. iT!Zeżbia!rzaze wS'i Jaworznia Ik. Kielc, doc. dr hab. M. Po'k,ropek. lVIANTORSKA Hanna, Tendencje rozwoju W'spółc.zesnej rzeźby ludowej na przykładzie Ludwiika, Adama ·i Malr,i'i S'zczepaniaków, doc. dr hab. M. Po;kropek. ORZEŁ Danu1;a Anna, Plecionkarstwo na terenie rpołudnioW'o-w:schodniego Maz'O'wslza,doc. dr hab. M. Pokropek. ROGALSKI Ry'szaird, Budo·wnidwo inwentalrskie we wsi Wola Żarczycka, doc. dr hab. M. Po!k:ropek. SZKIŁŁĄDŹ-POROWSKA Małgolrzata, Postać kowala w polsk,iej bajce u.udowej, prof. dr Z. Solkolewi cz. WASILEWSKA Wiesława, Demonologia domu na tle ['oku obrzędovrogo, prof. dr W. Dynowski. Uniwerstytet Wrocławski B'olesława Bieruta Wrocław 1981 W roku tym nie złożono prac magisterskich. 1982 BODANKO Krzysztof, Satyryczny wizerunek chłopa ,i urzędnika w prasie polskiej (1971 - 1981), doc. dr hab. E. Pietrasze:k. BOHDANOWICZ Renata, ZWYClz'ajezwiązane z urodzeniem i wychowaniem dziecka w latach 1945 - 1982 (:na przykładzie wsi Zachowioc, gm. Kąty Wrocławskie), ,dr H. Wesołowska. BUCZAK Alicja, Pieśń ludowa we wS'i Kraśnica Wielka w woj. Wl"odawsJkim, do'c. dr hab. E. Pietraszek. MARCIŃCZYK-SIDEROPULAS Dorota, Realia etnografkzlne w folklOil'z,e WaU'mii i Ma,zuU',doc. dr hab. A. Dyga·cz, dU' J. Łu!'owska. PAŹDZIOR DOil'ota, Wiejskie sposoby ,leczenia i pielęgnacji kobiety cięiaunej i dziecka w wieku niemowlęcym 'U La SO'Wiaków,dr A. Paluc'h. SZYMCZAK Andrzej, Karol Piegza jako przedsta'wiciel samo'rodnego nurtu ba,dań nad kulturą ludową Zaolzi,a, doc. dr hab. A. Dygacz. PRACE Uniwersytet DOKTORSKIE Jagieloński Kraków 1982 MAJ Małgorza'ta, Wesele jako 'obrzędowy przejaw obrzędzie. P'romotor: prof. dl[ J. Klimaszewska. więz,i społecznej. Rola daru w �411 Kronika W pracy ,pa,djęl'o pr6bę Oik<reślenia i'Sto!1;y~ Zlnacz,enia ,daru otb.rzędOlW€lgo,a 'więc p:'lC'kazywanego w ."ytuacji szczegóLnej "przej1ściowej, Ikiedy koniecznym staje się s,c,a,icllie sprzeczności po,wstających ilek<foĆ 'na:s.tępude IZJffiim'1a"·SJuanu". Scalenia dokonuj·e się poprzez szereg dz,i,ałań iryiualnych. Pr6by tej dokonail1o na przykładzie we,c!a, dJ'am.a,tycznej projekcji sytuacji jednolstlk.i i gI'UiPy w 'k'onfrontacji z "ohcym" (zar6wno w wymia,r,ze społecznym jak i na granicy - ISpoleczll1'ośća ota,czają~y ją orbis exterior). Pr,zywr6cenie r6wnowa@i w rel,acjach "swo,i" - "obcy" na ws.zyst:ki.ch plas1zczyzn:ach odbywa się poprzez daJ', co sia.rano s,ię wy/kazać a'nali'z:ując rytuał da:rzel1'ia w poszc'zeg6lnych f.azach akcji weselnej, krąg os6b w tym ucz;elstniczących, a talkże .przes.1!rzeń 'Olbrzędową w jalki.ej się to real.izuje. Bazę ź<ró.dłową pracy stanowiły publ,iikowanc opisy obrzę,dów weselnych w Polsce .z ~'3t od poł.owy XIX wieku do chwi·li ohecnej m.az ma1te.ri:ały z ba'd.ań ·t.er,enowych prow.adiwlnych we wsiach ka:rpacokieh. Un.iweirsytet Ł6dzJ<i 1982 GRi\BCZEWSKI Jaoek, W·iz.eruil1€1k Maitk·i BOlsk1ej w Iwyob['ażeniiach lludu po:lisk'ie1go. Promu,tor: prof. ·dr B. Kopczyóslka-Ja'Wo['ska. Praca jest próbą z.asto:sowa'nia mebody f.enomenologicznej .i s[['uk,tuTaJnej <:!lla rekonstrukcji jod'nej z form ś'W'ia,domości ludowej.PrzCtdmiotem :pmcy byłla po<sl1:ać Matki Boskiej - sl1:wol'zen.iemożl'iwie pełnego ,O'brazu ltej postaci w jej ludowym wizerunku. Praca ,po.wstaŁa w oparciuo maJteri.ał źródłowy taki j:ak prace publilkowane i nic:pubHko'w.ane, wywia·dy. Rozważania og:mrucw:ne były do teren6w PoDsrki w jej przedu·.ozbioTowym iksziałóe. W pierwszej części pracy pr:zedstawi()lDy jeslt zarys historyczny !kulItu 'maryjnc:go <lo chwili obecnej. Dalej auto.r omawia święta doroczne .7,e wSlkazall1'iem ich elementów charak<terrystycznych, tworzqcych .pewien obraz świata - ludowy wilz·erunek Maiki Boski,ej. WY'kazano wiele archetYIPO'wych icdei izwiązanych 'Z Matką Bos,ką .takich ja'k jej pa·t['onalt iro,ln.ioczo-wegeta'cyjny, rodzinno-macLerzyil.slki. Inr~ą część ana,Lizy Izajmuje 'rozpa1orzeni'e przekaz6w języ1kowych dla 'lJlJallezieni'3 tOipOSówtakkh j,alk: Malfiii Ws'ta.wiennicZJki, MarLi WS'PomO'życ'ielki, Flory. A'nal,iza Iludowych dOI'ocznych Ohl1Zędów m'3:Tyjnych j.alk !powstałych przekazów uja.wniła poszczeg6lne wą1Jki, jakie złożyły się na ludowy wiz:erunek Ma,t.ki BOSlkiej. Wątki te tworzą pewną c,ałolść, Ikió,rą mO-rna ,okreśLić }alko kionotety·· czny konst.rukt jednej z form ślwi:a:domości l,udowej. PIOTROWSKI, Malrcin, Zespoły follklo<rystycme w życiu WSiPółczesnej W1s>i. Studiium wybr<1·nych zC'SipolówPo] s,ki CentraJlnej. Promoto,r: prof..d~· B. KOIXzyńska-J,a:w,oJTSlka. Praca omawia funkcjonowanie ,zespołów fo,lklory.stycznych w życiu wS'i, ~ch ramy organiz,acyjne, miejsce w społeczności loka]'nej, znaczenie dla różnych form życia zbiorowego we ws·i. Obok tego zajmuje się cha1rakteryslt)'lką członlk6w zespołu, ich motywacją do pracy w zespole, sytuacją ro·dzinną i za'woldo'wą. Omawia sytuacjq w trzech wyhranych zespala'ch - w Lipcach Reymontowskich, Mąkolkach i Lubochni. Gł6wne ,różni·ce w fU'l1lkcjonowaniu ,zes,połu ,poleg.ają na ZJir6żnicowaniu o:'ganizacyjnym i co za tym idzie i finans'()w)'lm zespołów a także pewnej specyfice wyni.kajqcej z różneg·o s,topnia autentyczności <fepertuaTowej. CzłonJkowie zes:połów to ludzie przede wszystkim mlodzi, aktywni, społecznicy żywQ u'czestniczący i w innych formach aktywności s.poleczmej ·i politycznej. Is't'o.!'ne dl.a funokcj.onowani'a zespołu jest -lalkże posiadanie prężnego an.imatora - kierownj'ka, .którego dzialalno:ić \\<Il'ull!kuje żywnotn.ość pracy i trwania ze5połu. W za·koóczeniu autor zawiera �412 Kronika wniosdd dla 'OIf.g·an.i'za'torówżycia :kruItlulI"aUnegow.d mają;:,e na celu u.spra wnicnie tego dział:ania poprzez więk:szą elas'tyc'ZlTIoJŚći poparci-c ,dl'a od'dulnych ir:.icjatyw miesz:kańców ,wsa. U n i w e II",s ylt e t :im. A oda m a M i ,c'k lic w ~c Z Poznań d - 1981 MONIAK Andrzej, Dwie slpołeczności wiehkie a traidycja kultu,rowa (z bado!1 w województwie ,kosz.all'ińSlk,im).PrOlmoto,r: !pro'f. dr J. Burslz:ta. Pl13Jca jest typem antr'clpol{)gic:znej rrnOIl'olg'r,af,i'ipr-ooOJ.emowej 'i .do,tycz.yo",vóch S\POłeczi!lośc.i lokal'nych na 1erelnire woojciwóodztwa ikoosz.aliós,k'iego. Pods:II,l'wowym problemem ba,dawczy:m .poodejmowany,m w 'Pracy jeslt oklwślenie mcchan.izmu trw·ania i funkcjonowania tra dycH krur!rlurowej o'm:z jej wpływu n.a io"",pólcZCIs<ną neczywiJstość wiejską. Badania au'tora ·dotyczyły dwóch '~'Pr.lcc;Z'ności wiej,;;kioch. ·które przeszły od 1945 roku ten .sam etap ,roIzwojowy. Naczelnym ,zalg.ac!Jn.icnicmjC",;".tradycja ku.l,tur-owa Ifoz;patrywana w powiąza.niru z całokształtem 7.jalwi'sk 'g"'SPOd,ll'czych ·i :Sp<J·łccZiIlo-,ku)ilwrowy'Ch. SADOWSKI Wojciech, Tradycyj.na ,k,u:!t'u·raregionu pOCiho-dzcl1iaw życiu \\·.;półc.zcsnym 'rodziny osadnoitków z Biralolfm,·i na w.si w Gorr.z.owslkiem. Promotor: pronf. dr Z. Ja.s'ierwicz. Celem rOZJważań autora }cs:t ,przedstawiJell'ie przeob.rażcl1 wku.Jtur.ze ~ życiu QPnłecznym o·sadników 7. Bialo-rusi zamiesz'kałych w Gorrzowskicm. Wniesiona przcL noich Ikul.tura lI"egi~:mupochodzenia, {)Ik'reśhła bowiem proc-cs adapta<:j'i ·do Eowych w3Jrunków i Jntegra.cji ,z .innym.! grupami osadników. Zmuszeni też,zo.,t'lh do ardaptacji .i fUlI1.kcjona.Ineg,o[)orW'iązania wielu ,elementów :Slw'O'jcj'kultury l nowym :tery10'riwm i nowymi WarriUillJkam.i spolec 7Jnymi li poLitycznymi. Istotnie do \'larlości swoj-ej kuHury. Dokonano tym .samym próby analizy przyczyn j nasu zanilkania jednych wątków kuM,urorwYoCih, 'przy równoczesnym ożywieniu i 'rozwoju ,l1rugiich. Zamiarom tym towm:zysizyla chęć pokazoan,ia stopniolwego procesu dosloiSowania s'ję t,radycH do w:spółezesllo1ści, dos,tarcze:ni,e ,danych dla teoCJlr'i,i przemian ~p()łeczno-kultu,rowych. l Uniw·ersylet Bielfuta Wrrocławski Boleslawa W.rocław il'979 *' KUREK Jlan, Obrzędowość ,doroczna i rodz.inna we wsia'ch Besu<;,idu Sląslk,iego. P,romotor: pr·of. dr Z. Scikolewicz. Celem pracy joest ·próba OIpi·sa.ruiaprocesu oibrzędowego ·i ukaz·ania jego !Stlałego schematu (wzoru struktur.alnego), obow·iąz.ując·ergo w większoścli 'obrzędów a wyprowadizonego z analizy 'Cl!brzędowości dorocznej .j .rodzinnej. Zgodnie z zas'adami stru.ktura1neg,o Po&tępowa'nia badawczego, autor dąży do wyodrrębni,enia z całej akcji obrzędowej najmniejszej jednos1t:ki zonaeząc'ej, tzw. "zdarzenia obrzędowego", zaś .strukturę oblfzędu modeluje z cZlterech :stałych elementów, ·tzw. fa'z. Jedno• Uzupelnleni'a z lat poprzednich. �413 Kronika cześniepDdda'noana[i,zie wierzenia, opowl'escl, balj'ki, modlitwy i pieścr1Jioklreślające, najogóln,iej mówiąc, świa>iopo,gląd górail'i beslkidzkilch. Łączn.ie :z dz1ałaniam,i obrzędowymi, przekazy 'te sltanowią, ~danem aU1tolra, wielosystemowy 'i w,ielolP'o:z,iomowy te<kot ::Cl1iotyc:zny, w którym z,arkodowana jest ludowa wiedza o świecie i c:złowieku. Praca opiem&ię 'na wynikach badań aut'ora prowadzonych w Hesk1dz'ie S'ląlskim w latach 1970 - 1976 jak również na publirko'wanych ma'terialach opisowych odnoszących "iG do lalt'1898 - 1920, czyli do O'k'reslu IPoipr:zedzają2e:go na tym terenie istot ne zmiany ty:puekono,m'iczHego, polityc'Z'ne,go i adminils1t'ElcY'jn.ego. PRACE Un i w er s y t et HABILITACYJNE J a g ,j e l IQ iJs k i Kraków HJ80 * ZA:\IBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna, Zwyc,zajawe formy współżycia społeezneg'il, Studiu:n ws'i Ows'i,zc:ze na Slcl'''ku Opo1:skim, P,rzcrlmiotem za1:ntcre:s(}wania autoTk'i jest pro·blem kszitalto'wainia s,ię z'c\:sad w;;p61życia między ludźmi i jego przejawów ku:iturowyoh. W Oipracowaniu po·djęta zoiS't;t1apróba zweryfikoiwonia hip;)tezy. że n1e zaW'ize 'i nie wszędzie narastający naci-;k czynni'ków .po:zalokalllych mnsi zdominowaćinte@rujące dizli,ałania czynnilków Jokalnych, tym s,amym wywołując rO'Zlluźll'ienilc ,Qotychcz.a.so,wego współżyda w spDłeez!Io,ic: wiej'skiej. Micszikańcy wSii ,majclc o'd la't liczne i róź'noroid:ne Ik'olntalkty poz;l!I).ka1'l(' mogą poz,o,talwać zS'oibą w .z,alcżnościach mających ch:arkter brwały i unorm',)\\';r:Jy, kt6re Tealizują s,ię w olkreślonych kręgach s,połecznych. Należą do nich ;.;:reg' k rewniacze,.są.;iedzkiie. rówieśnic7Je mhJ>u:zieży, współpracujących go.spodarcz0, w.spó!:lic rpr,acujących za'f()bkowo 'i członlków zrzC'szeń. KaŻJdy iZ tych k'ręgów został opisany po,d kątem taikich cech jalk: mOitywy ,i zasa,dy doboru partner6w kontaktó\\'. liczehność iP:rirtneTów, charakter lko'l1'talk'iów (codz,iennc. o:dśviiętne), sytuacji ',\' jakich następuj,] oraz ich treśC'l. c\naLwjąc W7.0Ty zacholwaiJ obowiązujące w każ.dym .z krę,g6w przyjęto, że na \\islpÓłczesllY ich wyraz skbdająs,ię równieź treści uksz:taHowane w pnc'S'złości. Odwol;ll:', ,ię zate·m do nkładów istniejących wprze.szlcici za'równo w badanej .;polccz:""','; jak też po"::ukująr iln<rlo·g'i'iw publi'ko\i\'anych materiał:1ch z regionu Ślą~;":a 198Z Hy .swrd, Ubiór --.strój ;';'0's1iu111.Funkcjc odzienia w tradycyjnej .spolecz:.",ci wiejskiej w XJX \Ii. i w puczątkach XX wieku na obslzarze Polski. W pracy autor poprzez ukazanie ·twoL.;enia i zmiany funkcji ludovvcgo odzienia. próiJli,,' akazać przyczyny po-'.\".;tawani,;l 'w ok,rcślonych warunkach systemu symboliczneg", ;:H'ln;ącegoszcn'g istotnych fun:kc,i'i. który w zmienionych układach eko:lOmiczlh-'po!eczllych i p..sycholugicznych uległ ,daleko :i,dącej ,redukcji. Prac",;-;'kla,da się .: utcl'ech :rodziałów; w I przeds,taw.io;Jlo zalrys sianu badań na,d odzieniem ludowyn~ ~\. Pobce i wypunktowano te 'sJabości, które 'Sprawiają, że analizo funk~j:i odzienia "cit zabil'g'iem w wielu pun'ktach hipotetycznym. Rozdział II traktuie o gone.zie. :','zwoju ,i ,zn1ier;zchu .stroju Iudowog,o, przy czym najwięcej uwagi po'święcuno z;lgC\dnieni(]lm k;zta1tOlwania :s'ię Ha hisitolrycz.!1'o-spolecznego 11::1którym za,rY1sowano g\\'a1towny rozw6j a potum i 'upa,dok 'odzienia !]:udowego. Ro,z:dział II wY'PeJ, KAi\TOH • Uzupełnienia z lat poprzednich. �414 Kronika niły ro'Zwa.iJania na -temat .str>uk1tury funtkcj.i odzienia ludowego. SprL'CYN\WU:0 w nim pojęcia: ubiór, S'trój, k06itium a 'taiIde TO!ZJpatrywa.no'sytuacje ~poleczl.ne !p(Hiczas !którY'ch iUjmvniały się f.ulIltkcje odzienkl. Rozdział IV przynosi uwaigii ~1;a -temat 5U)OłecZl1egożycia otrodY'Cyjnej ;s,poł€cZiIlośe<i\,,"iejSlk.iejw <!<:'ontekściefunkC:')no"""ania odZJien'ia ,ludowego. U n iw e r s y t e t i m. A d am a M 'Ic ucie w i c z a Pozn<lń 1982 DZIĘGIEL Lesrz.eik, Wieś wsiPÓkzeSiIl€lgO KU1r.dY'stanu .iJraClkiegou .progu ,:1oJoQ'0rJllz.a.cji. Plfaca 'lirak'tuje o ,gos!p[)darce i życiu 'COdZiiennym ws!pólczes.nego chlo'pa Ku'r,dyjslkieg'o Regionu Autonomicznego w Iraku w m'omencie, kiedy na wieIŚ srlY'bko zaczęły ,doderać ludogo<dni,enia c~m,iZlacyjiIlJe i dobroby'tw wyniku ilfaekiej koniun:ktU1ry na.fto'wej 1<11;70-tych ora.z świadomej promocji gos[po,darczej tClgO ob;;zaru dokonywanej przez rząd z ;przyczY'n pol.itycZQlych. Hrzełamywanie się ,tu'udycyj,;Jych form bY'towanila i ich częścliowa co il'1ia,jmn.iejl!TIOdwnizacja ,iłustrorwanc są '::0 przyikŁa,dach z doz.iedziny !produkcji i kOll1:SiU'mpcji. Część l zawiera 'o.p.is geCJ;g.raficzny badanego 'O'bszaru GPf'Owincjc Arb;,:, Sulnja·· nija, Do huk), jego zaludnienie i hisltorię a takl.e język i ['(:l.igJię Iu.dnosc.; zamiesztkującej te 1eroClIly.Anal.iza dawnych .i współczes,nych struktur a<gu'a,rl1yc!:stallo<\\"i wprowadzeniie do częsCli II, w której ,a'UtOifukazał ro,lnictwo z punktu wi.dzenia wiesnialka 'kurdyjskiego i jeg'O zoa'g!fodę.Ta cZGŚć .pracy obejmuje Illa's'tępują(:l' dzialy: upr,awa l'oś!'in, chów zwierząt, dieta i wyżywienie w pf'occSlie przemi,an, zagroda wiej sika (plany, techniki budowlane, f!unkcja poszczególnych elemen1ó\\·.I. '.\'JlętTza domów mie'S,zumlnych i 'budowli ,i:nwent.al~sk,ich; Ubiór, .higcl1a i kosmc.ly:"a; Ręlwdz,ieło j handel; Tradycyjne wychowanie w ['odzinie 'kurdyjskiej i rol'a :;zkoJnictwa, sytuacja mężczyzny ,i kobiety w Zlm.i'ooiającej ,s'ię rzc'Czywisto'ści Jiraku pólrwcnego. MonOigrafia powyższa pows'tała w wyniiku badań terenowych auto'ra w 80 wsiach i miasteczkach, w Lrzech sezonach ba.da'w'Czych: 1977, 1978. 1980 a .ponarllio ,:1.<1 bazie liter<:ltury i ni,epubhkowanych eac.spC<1~tyz terenowych, Maria .Viewiadom.,i-;'J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0d389861f49d59751eae12251dc5953.pdf a3e92365c077ef7f502bf3e46c61402c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1880 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1744 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.273-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 1984 IV. RECENZJE l'cijeko:atutó bibliografia a varosok neprajz.i-antropolofjiai kutatasahoz et1Wgrafi.czno-aniropologiczna Z. Fejos, P. N iedermUlJ.er), (W siępna bibliografia dcni nad miastem) BLlJdapeSJt1982, S·S. 128. (red. ba- IV znanej .serii Folklor, Ta~·sa'daj.om MUve.sz,et (Fol'klor, Społecz'eń's:two, Sztuika) il/ydawa!wj przez In"tytut Ku.l 'ury ,i Oświaty w BUJdalPeslZcie,ukazała się ~1Jiezwykle cenna ws,tc;p:1a bibJog,rioafia etnograficzno-antropologicznych badań nad miasle:11. Jest to w ,pe'wnym sensie wY'ra'z dających się o:sta'tll1iiozaulważyć 'na IVę.g.rzech \w mniejszY'l'n s'to,pniu niestety w Polsce) zainteresowałl .dziejami 'kultury miejskiej jej pnemianami i Ws.pó!cz·esnym 'kształtem. Je.s't to wyjście dal'eko poza ramy ba'Jc.ń s(Jcjo-logii miasta i wla;;ciwym wydaje .się opatrzenie zainteresowań tY'ch nowym terminem. Urban. antropolog y bądź Grosstadtvolskunde to pojęci,a nie mają:e jeszcze odpowiednika w języku po,hskiJm, choć badania z zakresu tej problematyki były \\" Polsce już prowadzone, o czym między innymi Śiwiadczyć może prezento'vana bibliografia, która je przytacza. Choć genezy anLropoiogii miasta (czy etnog,rafii mia'sta, jak 'kto woli) możnaby szukać w literaturze dziewiętnastowiecznej (np. znamienne prace Engelsa na temat 'kultury kla'sy ro'bo'[niczej w Anglii), a za jej ojca uznać Maxa Webera, to jej rozwój dał się zauważyć dopiero w drugiej połowie wieku XX. Dopiero wtedy okre~lija 's'iq wyrażni·ej wobec socjol0,giJi miasta, demoogTafii czy h~s'to,r'ii, uja'wniając poje swoich zainteres'Gwar'1 i metody na tyl,e p'recyzyjne, aby być uznaną za odrę oną dyscyplinę nauk historyczno-społecznych. Autorzy wpruwadzającej bibiiografii węgierskiej dali wyraz w niej ,dwom co najmniej tendencjom. Po pi'erwszc, jak ,naj słuszniej uznali, ż,e kTZepnąca dyscyplina wydala jU7. wicIe owoców, które należy zebrać i u'porządkować. Po drugie, widZi\C genetyczny związek dyscypliny z i,nnymi (zwłaszcza historią, demografią i socjologią miasta) nie ograniczyli się do przedstawienia wyłącznie prac z zakresu ~Intropologji miasta, lecz ukazali j·e na He boga,tej Iiteratutfy wielO'dys'cyplinarnej. Stanowisko takie ma jedna:k nie tyJlko dobre strol:1y, ale i złe. Otóż można zadclćsobie pytanie, ja'kic względy decydowaly o przedstawieniu w biłYlio.grafii takich a nie innych pozycji sCJcjo,logicznych czy historycznych. Wybór jest dość arbitralny, a brak prac wspomnia,nego już Enge~sa, czy Webera, a także Molesa, Zrr'aniecki ego i wielu innych badaczy budzi zastrzeżenia. Wydaje siG, że autorzy zdecyciowa.jj siG gl6wnie na prezentację prac najnowszych, które istotnie występują "c! bibliografii w pelnym zestawie. Dla p~J.Jskjego użytkownika bibl'iOlgra,fii in'taresujące jeSJt, że alU'tmzy, wychod~ąc niejako od światowego dorobku, zwłaszcza amerykalls'kicgo. staraią s:ę wie1(0: uwagi zwrócić na prace nie tylko węgierskie (to oczywiste), ale także czeskie, slowackie, rumuń.ske i radzieckie (te ostatnie w zbyt wąskim, jak sądzę, wyb)rze). J <.IŻ Z przytoczonego zestawu prac wynika, że o's'iągnięcia (przynajmniej i!O'ściowoj badaczy z Europy środkowo-wscho·dniej nie są bagatelne. 18 Lud. t. LXVIII �274 Recenzje Oczywiście - jak to podkreślają autorzy - ich bibliografia ma b,l1~d'zo-,I'ótępny chaJl'a'kter. Uzupebni·ona, poprawiona i aktualizowana slta-nowić może cenrą pomoc warsztatową dla badacza, gdyż nie są jej w stanie zastąpić zachodnie bibliograf'ie, które nie uwzględniają, bądź uwzględniają w ograniczonym stopniu, doroł)ek badaczy naszego obszaru. Omówi€nie biblio·grafii węgi€rskiej chciałbym zamknąć sz,erszą refleksją. Wydaje mi się, że na'tul'a1>ną konsekwencją rozwoju po,l'slkiej etno,gl'afii, konsekwencją przekształcania się jej przedmiotu badail i metod, będzie -- podobnie ja,k ma to miejsce w wielu innych krajach ,śwaita - więk'sze niż dotychczas zainteresowCJllie problematyką miejską. W oparciu o wciąż ,doskonalony wa·rsztat pracy etnograf polski jest w s'tanie, a nawet ma obowiqzek, śmiało wejść na ob,szaT wciąż je~,zcze pomijany. Obszar nie całkiem dziewiczy, znany już nieco z badail innych dyscypI:!1, lecz fas·cynujący i wiele obiecujący. W podobnych wyprawach pomocne będą bibli-o,grafje, a w ich rzędzie ,takźe bibliografia węgierska. Bachti-n. Dialog. Język. Literatura, antolo~ia tek,tów w i c z a i E. K a.s p e r.s k i e g o, Warszawa 1983, ss. 609, :pod red. E. C z a p; e e- Czyt-eInik w Polsce byłsukce.sywnie zaznajamiany z poszcze.gólnymi p;'<icamJ ;liczwykłego badacza, jakim był niewątpliwie lVI. M. Bacbtin (lB9" - 1975). Przeklady różnych artykułów, fragmenty 'książek (a z czasem i one same) ukazY'.liać się poczęly od roku 1966. Dotąd trudno był·o jednak ogarnąć, choćby ~zkicowo. calokształt myśli Bachtinowskiej. Omawiana tutaj antol-ogia Jll~1 tt; lukt; wype!n:ć i ukazać problemy, którymi badacz ten zajmował się w ci'lgu swcgodlu,giego 7.ycia - - zwykle bowiem o-dból' Bach-tina do·ko1nywany jest od kątem jego idl'i krytycz:.0- i his,(.r)fycznoliterackich (jego koncepcja polifoniczności powieści, dialogu, czasoprzestrzeni itd.). Jest faktem, że literatura i problemy z "llią związane domiu: ..;ą 1\' pismach uczonego, ale nig,dy nie stanowiły teTenu aut.onomicznego, wpleciol:e sa w całokształt wizji kultury, ku której s-kłanial się Bachtin. "Nie należy (... \ wyobrażać so)ie dziedziny kultury jako pewnej całOŚCi przestrzennej, mającej granice, ale po'siadającej także wewnętrzne terytorium. Dziedzi,na kulturalna nic ma wewnętrznego terytorium: cała sytuuje się w granicach. (· .. l Jedynie p:'prze7 .. wJo.ią konkretnąsystemo'Wość, to jes't bezpośl'ednie odniesienie i usy-tuowanie w całości iu:Jtury, zjawisko ,przestaje być faktem, nabiera ważności, sensu, staje się jakby pewną mona·dą, -która odbija w sobi'e wszystko,sama się wc Wszys,tkim odbijają:"· Powyższy cytat oddaj e chyba dobrze to, o co BacMinowi chodzilo, stąd nazywa się go badaczem "na granicach" lub "integralnym". Jest zarówno literaturozn"wcą, jak estetykiem, filozofem i językoznawcą, a-ntropologiem filozoficznym i folklorydą, socjologiem i badaczem os'obowO'ści - hi:SJtory'kiem kultury i etnologiem wreszC!C. Dodać trzeba, źe na każdym z tych pól badawczych odznacza się orygInalnośc;ą rozwiązail i niezwykle wnikliwym i krytycznym po·dejściem do zastanych teorii. Odpowiedź na pytanie o podstawowe rysy teorii Bachtinowskiej utrudnia uodatk-owo fakt, iż część prac u'kazała się pod nazwis,kami dwóch przyjaciół uczo- �Recenzje 275 nego: Wołoszyllowa Miedwiediewa nie zo's.1a10 O's'ta'tecznie ,rozstrzygnięte ja;kim sitopniu są to oryginalne prace Bachtina, w jakim zaś zakresie jest 0Il1 jc>dynie ich wspólautorem. Ostatnio z,daje się dominować pogląd przypisujący je jednak Bachtinowi. Antologia, która została podzielona na dziesięć problematyzowanych rozdziałów, zawiera mniejsze l'ub większe fragmenty wszys'tkich ,podstawowych prac twórcy koncepcji dialogu: wydanej pod nazwiskiem Wołoszynowa ro,zprawy Freudyzm o;az (równ.ież pod tym nazwiskiem) Marksi~m i filozofia języka, dalej bal'dzo 7.nallej książki Twórczość FranCiszka Rabelais'go a ludowa kult'ura średniow1Ccza i renesansu, Problemy Literatury i estetyki, Problem tekstu. Próba analizy filozoW' ficznej. W :niniej.szych rozważaniach nie można, rzecz: jasna, dokonać przeglądu i omó'.vienia caloksz:tabtu myśli Bachtina (do tego nie upoważnia równi,eż znajomość samej antologii); proponuję zatem skupić się na tych problemach, 'które bliskie są etnologii, szczególnie traktowanej w persrpektywi,e semiotyczno-strukturalnej. Dotyczy to trzech pierwszy{:h rOndziałów: "Założenia wyjściowe", "W kręgu filozofii języka" oraz "KuHura. karnawał, l-it€óra,tu"a". Bach-tin traktował maki jako "osobny świat", który istnieje samoistnie obok zjawisk przyrodnIczych, przedmiotów techniki i produktów spożycia. Swiat znaków, świat kultury zatem, utożcamiał z ko,jei z rodzajami ideologii (właściwości'l tego, co ideologiczne, jest znaczenie znakowe), Pos,tulował ścisły związek między mową CI ideologą - związek dwustroli!ny: ideolo-gia nie istnieje poza materiałem znakuwym i żadell pro-ces mowy nie jest neutra'lny i-deolo'gicznie. Stąd wspólnota językowa je~-t pojęl:iem szerszym o·d pojęcia -kla-sy społecznej - w zna,ku ~low:J.Y'ffi krzyżują się różne ideologie i to nadaje mu poli'semiczny cha.akie,r a w ramach wspólnoty językowej wytwarzają się zjawisk dialogowe. Wszy,-;tkic znaki ideologiczne opa'rte są na słowie, mimo iż kai:da z dziedzin twórczości ideologicznej .,kszt<ll"tuje swoje &pecyficzne znaki i syml>o,le, n'ie dające się s-lo'sować \V innych c1ziedzinach. Znak wytwarza tutaj :swoista fu·akcja ideologiczna, z którą z:na-k wiąże się nil:ro:dącz:lie" . .J-e-dynie wiec słowo .posiada walor .uniwersalny, towarzyszy dowolnym systemom ideo-lHgicznym \Vszys-Vkie inne systemy są wobec niego wtórne. E,C!;zemplifikacją ogólnych założet'J badawczych Bachtina jest pra,ca Twórc~osC Francis~ka HabeLais'f/o, której fragmenty znajdujemy w antolo'giL Uczony sprzeciwia się tutaj wą,kiej konce.pcji ludowości i foJklo-ru i pro-ponuj'e rozszerzyć ją u kulturę ludowo-jarmarczną i ludowy śmiech w całym bogactwie ich przejawów. O"\'ą "ludow:) kultu,rę ';miechu" wywo'dzi ze średniowiecza i renesansu, kiedy to kulturze tzw. wyż.'izej "przeciwstawiał się oto cały niezmierzony świat form i przejawów śm'echu". Kultura śmiechu przybierała trojakie formy: (1) obrzc;dowo-widowiskowe (karnawał). (2) językOWe utwory komiczne (ustne i pisane) i (3) rÓżne formy i gatunki mowy jarmarczno-familiarnej (wyzwiska, klątwy). Formy powyższe są ze sobą powiązane i wzajemnie się krzyżują. Następnie przechodzi Bachtin do charakterystyki poszczególnych form śmiechu. Karnawał stał w pewnej opozycji do całej oficjalnej, kościelnej i feudalno-paI1.stwowej wizji świata, co szczegól:-lie widoczne było w średniowieczu, choć taki dwoisty aspekt doświadczenia widać już w naj wcześniejszych stadiach rozwoju ku-\itury. Karnawał więc "to drugie życ:e ludu. zorganizowane w opa'rciu o pierwias!tek śmiechu", Jest to życie św;ąteczne, ale szczególnego rodzaju. W przeciwień.stwie do święta oficjalnego karnawał nie miał na celu sankcjonowania U\s'talonego po'rządku świata, ale odwracał go. 18' �276 Recenzje W okr'esie 'ka,rnawalowej :kultury śmiechu "rządziła szczególna fo'rma swobodnego, familia'mego kontaktu między ludźmi, których w zwykłym (. .. ) życiu dzieliły nieprzek-raczaok1e bariery sytuacji s'tano,wej, mają t.k,owej, ro.dzinncj, ba,]"Jery \vieku i fLln'kcji społecznych". T,o czas·owe zniesiene hierarchii spolecznych pocią.gało za 5c,bą two·rzenie się szczególnego typu więzi,swoistego języka karnawałowych fonD i symboli. Tworzył się właśnie wówczas świat ,,na odwrót". Bachtin sta'ra s,ię zre'kons'ITuowaĆ ten swoisty system semiotyczny "znakó\IT ka,n:awalowych": zarówno werbalnych, jak i pozawerbalnych. Uważa, że twórczość Franciszka Rabelais'g,o nadaje się najlepiej do ulkazania zło'żo;ności kal'l1awału i kultury śmiechu w ogóle. Problemy to do tej pory mało zbadLme, Bachlin pruponuje badać j-e poprzez pryzmat znak.u. Jedna'kżc funkcja semiotyczna danego tekstu lub zespołu zachowań s:kła,da się u niego na funkcję społeczną, g.dyż poprzez ,-kreśłone prakty'ki łub teks'ty (,to drugi'e pojęcie ma sens zbliż'ony do tego, \IT jełkim używają go wspó1cz'eśnie semio,tycy z Tart'll) zaspo'kaja s'ię w danej kulturze okreśłone potrzeby społeczne. I tak n.p. ohrzędowe koronowanie błazna oznacza p0 niżanie prestiżu króla, co sltanowil.o jeden z punktów karnawału i poza funkcją .semiotyczną pełniło funkcję społeczną -- wesułego buntu, karnawałuwej walki z oficjah;ą ideołogią itp. Wydaje się, że au-torzy omawianej tutaj antologii pism Bachtina zby-t skromnie po'traktowali ten obszar jego zaiLteres·owań, który określić możemy jako teorię kultury teksty są zbyt wycinkowe i mni'ej zoriento'wanemu czytelnikowi nie pczwolą raczej uchwycić nici przewodnich łączących jego rozważania nadkultUTą jako taką z analizami poszczególnych jej dziedzlll. Uwaga taka nie odnosi się jpdnak do tych fragmentów, w któ'rych Bachtin analizuje krytyczmie różne kOllcepcje filozoficzne, estetyczne, językoznawcze - tutaj mamy bogaty wybóT wyp':'wiedzi polemicznych tego badacza; podobnie rzecz ma s'ię w stosunku do rozważaJ1 Bachtina nad marksizmem. Dobrym dopełnieniem wybo,ru orygrnalnych dzieł Bachtina jes;t druga część antologii, poświęcona rozważaniom nad jego dorohkiem. Szczególnie w.lróżnia się artY'kuł W. Iwanowa, który umiejscawia znaczenie myśli M. Bachtina dla współczesnej semio,tyki o'raz T. Todorova, ustosunkowującegO siC; z kolei do filozofic;:,nej .stro·ny "bachtinizmu". Z prac pols·kich auiorów o Bachtinie wymieniłbym artykuł E. K?Jspers:kiego ,Marksizm kultura dialog", który prezentuje najogólniejsze s'pojrzenie na konc-epcję hum-anis,tj'lki, jaką można wyczytać z ;pra:: Bachtina, Miedwiediewa i Wołoszynowa. Czy zatem antologia spełnia swój cel? Uważam, że istnieje jednak rozziew między częścią "tekstową" a "interpretacyjną". Jeśli w tej drugiej różni badacze powta'rzają nieu'stannie zdanie o po'trzebie calościoweg,o oglądu dorobku Bachtina, snują rozważania o drogach myślowych tego badaCza itd., o tyle dobór tekstów ·oryginalnych pozostawia ,spory niedosyt - nadal istnieje tendencja "p..ltrzcnia" na Bachtina jako na literaturoznawcę stąd og,romna przewa,ga teiulów z tego zakresu a zbyt mało materiału "integral-nego" Bachtina, co byłoby dla teoretyków kultury (etnologów, socjologów, ku!turoznc>.wcÓw i filozofów) niezmiernie cenne. Pocieszający Jest jedynie fakt, że dwaj badacze radzieccy, S. Bocza·row i W. Kożynow, dysponują sporym jeszcze zbiorem rękopisów M. Bachtina i, być może, l czasem uda się ułożyć spójrą antoJo,ię uwzględniającą 'rZeczywiście w odtpowiedmch proporcjach wszechs,tronność myśli tego uczonego. 1 Wojciech Burs;:-ta �277 Recenzje N. A. Er e ,ga -d z e, Oezerki po agroetnograHi Gruzji, Tbilisi 1982. Problema!tj'lka agrarna stanowi integralną część zainteresowail badawczych etnografii, zwłaszcza dotyczących 'tra,dycyjnej kultury lu·dowej, ~groe'tno'grafia tra.ktuje ją jednak ze swoistego punktu widzenia, który w pewnej mierze występował u nas w badaniach K. Moszyń;skioego na,d dawną kulturą Słowian. Zadalni'l agroetnografii przedis,tawiają się w ujęciu aUitofiki omawian.ej ksiąŻJki, j~k i innych eLtlografów g,ruziiJskich, ba'rdzo szeroko. Należy do nich ba,danie umiejętności i sposobów goslpo.darowania 'na r'oH w obrębie określonych zbio,rowO>ści einkznych lub regionów (obszarów kulturowych), a więc badanie ludowej wiedzy rolniczej, ludowej agrobio,logii i agrotec,hniki, narzędzi i sysiemów 1.lipraw, ~posobów pracy, J. także wiążących się z gospodarką rolną zWylczajów, wierzeil i obrzędów - przy uwzględnieniu wa'runków natural'nych: g1ebowych, klimatycznych. IroślLruny'ch i'U!. \vi'lże się z tym konieczność wykorzys\tywania różnych metod badawczych i ź;ródeł, korzystania takż·e z pomocy -innych ~lauk, zarówno hurnaniJstycznych jak przyrodniczych, jednym zdaniem integralneg{) traktowania badanej pr·obIematyki. Tematem książki Nelli Bregadze są wybrane zagadnienia z dziejów uprawy p.szenicy w Gruzj i, 7Jwiąza;nej z tylm wiedzy ludowej ora·z starego kalendarza agrarnego, obejmującego też określone zwycza.j'e i -obrzędy. Jes1t to praca w jakiejś mierze reprezel1tatywnad1a etnografiJi .gruziń'skied, która chętnie sięg,a w badaniach nad kul,turą swego narodu także do bardzo odległej przeszłości. Uwy'datniła to a..ltol'ka wc wstępie i w dalszych częściach książki, powołując się na dOl'obek sędziwego dziś promotora g'ruzińskiej 'radziec'kiejetnog,rafi'i, aikademiJka G. S. Czi1aja oraz j0g0 uczniów i współpracowników, .do który'ch sama też n,l'leży. Dla badati swych wykorzYSltała więc źródła -i OIPracowania historyczne. archeologiczno i lingwistyczne, o'P·r'lcowania i materiały dOItyczące geoekolo.gii i botaniki, a nawet. cntomO'logii różnych obszarów Gruzji. Stosowała wypracowane już przed kil:kudzioe~jęciu laty przez wybi,tnego hi'Storyka .gruzińskiego 1. A. Dżawachiszwilego za'sady badał'l komplckso'wych o'raz metodę kompleks'owo-historycznyoh .badali. tereulowy'~h G. S. Czitaji. Rolnictwo Gruzji ma długą historię. Najstarsze znalezisk,\ śladów pszenicy po(;hodzą z Vl tys-iąclccia p.n.e. i obejmują aż 8 z naj.dawniejszych jej odmian. co 'ys'kazuje na jeszcze bardziej odle,gle początki jej uprawy. W Gruzji wY'stąpiŁa ,eż najwiGksza ze znanych rozmaitość odmian tego zboża, które o-dograło tak po'.vainą rolG w historii cywilizacji. W toku selekcji dokonywanej przez tysiące lat 'sytwo:rzono różne, wartościowe odmiany, dostosowane do naj rozmaitszych wa'runkow naturalnych, od nizinnych do górskich. Aż 6 z tych odmian ma cha'ra'kter cndemiczny, wystąpiło tylko w Gruzji (np. Triticum palaeo-cokhicum). Nic więc dzi'Nnego, że ogromlla dawność iciągło'ść rozwo:jowa gruzińskiego rolnictwa jest dla badaczy gruziilskich pOT'Gtnym pOlIem badań, 'S'tanowiącym ważną część badań nad genezą i rozwojem gruziils'kiej kul,t-ury ludowej i narodowej. Btno,grafia, a w tym przypadku agroebno.grafia, pragnie przy tym :s.pełniać jakby ro-lę nauki scalającej wyniki badań także innych nauk Omawiana książka ~tanowi rodzaj podsumowania wieloletnich (o'd :1956 do 1981) badail żr6dłozna:wczych i terenOWYCh autorki, ,pr'owa,dz'onych w różnych regionach Gruzji, uzupełnioinych także danymi 'Z badań terenowych innych etnog~"afów. Rozdział 1. zawiera zwięzłe omówienie rozmai,tyIC:h u:praw pszenicy w Gruzji, wsrkazujc na uwa'runkowani'e tych upraw, spo'sooby wylkorzys.tywania zia,rna i slomy, na zalety i słabe s'trony ró~nych odmian ,pszenicy, zlllanych pod dzies:iątkami nazw. Przeds-tawia też ogólnie niektóre zabiegialgrotechniczne. Uwagę zwracfi: �278 Recenzje wielkiebo.gadwo IOI'm narzędzi orac:kich w Gr,uzjl, z,wiązanych m,in, z u.prawą pszenicy, których po<nad 30 zo.stało przedstawionych w J'ysunku na 2 'tabli:.:ach. Kolejny, II. 'rozdział został poświęcony .słownictwu związanCil11u z uprawą pszenicy. Jes't ono w Gruzji wyjątkowo bogaJte, a naj.starsZ€ nazwy pszenicy zostały zanotowane jeszcze 'U schyłku sta·roży'lnośCi (w tłumaczeniu Biblii ·do,konanym w V w.). Kalendarz ag'rarny oraz związane z nim niektórel.wyczaje i obrzqdy to temat dość obszernego, III. rozdziału. Bardzo duż·c zróŻ!nic<Ywaniegeockologiczne Gruzj; sprawia, że kalendarz ten wykazuje poważne odchylenia w cZ:lsie i różnice nawet w ohrębie poszcz'ególnych regionów. Autorka wskazuje na ogólne. wspólne c('{~hy tego kalendarza, 'który u:ks'ZJtaHował się jesz.:.:zc w odległych czas;lch pogailsk ich. Wykorzysituje też boga;tą literaburę ,po'równawczą, gruzillską. j'osyjską i wyjątktJ\Vll inną (francuską i angiel'Skąl. Przytacza dzie~iąbki nan •.. róż.nych terminów prac, sezonów, miesięcy związanych z cyklem ;prac w nllnict wie. Odnotować 'Lu warto interes'ujący i dla na's f,lkt, że .gruz iilsk i kalcnda'rz świąt agrarnych otwierała kiedyś data 4 grudnia, dzier'l poświecony starogruzióskicj bogini słor'lca, 'opiekuncl~ ludzi i zwierząt domowych - (Barbar). którą póżniej zastąpiła św. Barbara, pochodząca zresztą z Bli.s·kiego Wschvdu. Podo;.tawowe znaczenie dla kalendarza ;lgrarne.go miały m.in. fazy księżyca, a szereg prac zaczynano z koilcem pierwszej 'kwadry; w związku z ity;m au'to'rka \.vs·kaz·uje na możliwości ·racjonalnego ·t!umaczenia niektórych pozornie przesądnych zwycz,~jów rQlniczych. Obszernie omawia Z'\vią7.ki między agrarnym a staro-g'ruzińskim, ,po'gairs'!<imkalendarzem, wykorzystując te:i bogatą literaturq porównawczą. KaJendm'z starogruziils'ki przetrwał aż do ś'redniowiecza i zasl'łpiony został ostatecznie przez .kalendarz juliailski dopiero w XIV \v. Foczątek dawnego ,kalendu'TZaprzYJpadał na dziell 23 sica-pnia (według obecnego kalendarza) j określał początek prac przy przygotowywaniu pola po-d siew ozimej pszenicy. Warto zauważyć, że da:ta ta \ovykazujc za6'tanawiającą zbieżność ze znaną w naszym kal-endarzu rolniczym podoob'ną -datą przypadającą na dzidl św. Barilon'lieja, 24 sierpnia. Istnieje jednak hi,potcza, że ka!end;u:z s'tarogruzills.ki rtJZpoczynal si~ niegdyś, u swych początków, od innej daty, o,d Ic'tnicgQ przesilenia s!oneC7.nego, a uległ przesuniqciu na skutek swej niedokładno:;ci. Ob:iLel'llie i również na tle porównawczym omav,;ia auto·rka przypadający ,na początek roku ubrzęd Buika(lba, ·po.~·",vięcony u:mierającelnu i Znli..Lct\vychstaj~ccn:u bÓstv..,'u \·ve·gct~łcyjJ1ClnU, \V :"Lórym ważną ro·h: odgrywają przebierailcy (beT!':.,). podobni do ,;Jo\\'inl'lskic!l rodLlżników, Calość kOllCZY krótki IV. !'OLdL:al () gcc.gl'alicznej juk,111L<lcj: pi{'c'wotnych tlgnjsk rolniet.\va w Gruzji i genezie njc:r:~ór.Y<:h Odn1i:ln p . .;zełl~cy oraz z\vi~zie zakończenie. Istotne wydaje się podkrełlenie tu przez autor'kq wagi ;ćródd idoclekal\ t'tDograficznych dla wyjaśnienia genezydawl;ycho-dmian p.,ze:licy oraz ognis), iclI PO):I."':ienia się i uprawy. Z analizy kalendarza agrarnego i związanych z -nimI ,;;b;:Zl;dów wyprowa·dza dowody w.'ikazuj'łce na pierwotność odmian oL;:nycit. ::-.Ja oso!:ną uwagI; zasługuje metodol'ogiclllCl strona tej ciekawej ksiąLki. na'i.;wająca pewne refleksje i pytania wiąż,)cc ;;ię ze s'pecyficznym traktowa:1icTll etnografii, przypominają~ym ujęcia ewO'lu('jonis'i:yczne. E"nografia występuje tu IV ści,slej ~ymbiozjc L archeOlogią i hi:s'torią kultury. W książce nie starczyło niesLety miejsca na osobne zestawienie lite1'atury, w indei,sic za.;, ja'k i \v tekście, brak orygi;na!nego wpisu licll1ycn słów gruzilłskich, po'danych tylko w transkrypcji mIędzynarodowej i w alfabecie rosyjskim, choć .dołączono objaśnienie calego gruz.iils'kie-go alfabetu. Książki po'świt;cone etnografii Gruzji rzadko {jo nas docierają i TZad:ko są czytane (wyjąwszy jedynego jej znawcę 'U nas, dr A. Wożniaka z IHKM PAN, który �279 Recenzje przygo,towuje rozprawę o kultU'rze 1Juddowej Gruzji w XIX w.). Wal't<l więc pomy~leć <l wy,daniu po poisIku ,przynaJmnIeJ .tomu studiów z etnog.rafii tego kraju. kt61'y sItanowi! tak ważne ogni~ko ku~tury 'na pogran:i.czu Azji i Eu,~opy. Edward hYCI( G. 1'. S 11 e s a r i e v, Chorezmskije legendy kak istocznik ~:ll.ltOW Srednej Azii, Moskwa 1983, wyd. "Nauka", ss. 216. Piet raszek po isiorH religio=:- G1E'D Pawlowicz Snesariew, jak zapowiada tytuł, podejmuje temat legend o ~wjt;tych islamu w Chorez.mie, jako źródle poZll1ania kultu muzułmańskich świętych, .iego miejsc, 'związanych z nimi rY'~ualów Ooraz ich :s~ołeczneg<l znaczenia. Uwaga autora koncentruje się wokół historycznych prawidłowości formowania s'ię kultu "ci :1l0mcntu "kanonizacji" picrws·zych świętych środkowoazjatyckie.go muzulmall<kiego panteonu, po czasy n.iemal wspÓłcze<;ne. Caly folklorystyczny materiał mówiący o najbaTdziej charakterys:tycznych rrzedAawicielach tej grulpy świętych auto,!, zg'roma.dzil w latach 1950 - 1960 w Ob\\'odzie Chorezmskim Re!pubJi.ki Uzbeckiej oraz wśród ludności uzbeckiej sąs'ied!l'cj TurKmenii. Wyko-rzys'tal także bogaty materiał lliteracki. \\: trakcie 'prac terenowych autor opi.sał 135 miejs'c kultu, tzw. "mazarów", ]~otuj<F: przy 'tym związane z nimi przekazy lokalnej tra'dycji. Terminem "mazar" chorezmska s:polecz'ność ok,reśla pomnik-grobowiec, który zwykle posiadał charak:cryst~·C?I:ą formę kopca-mauzoleum. Mogła (o być skr·omna budowla z u·bitej glIny lub drewna. przypominająca dom mieszlkalny. Jednakże najba·rdziej rozprze~trz(',::onYll1 typem .,mazuru" w Cho·rezmie byłaczworkątna lub kolista je'dnoicbO',\-~1budowla jXlkryta ,kopułą, posia.dająca mniej lub ba'l'dziej udekoro·",'any portaL Randze o p;Jpu!arności świętego odpowiadała wielkość "mazuru" i jego bc.gacL\·o. Toteż zdarzało siG, że niejednokrotnie "mazar" przybiera l rozmiary "grl.·:n~lC-.i,!dadającej s'iq z l,icznych pomieszczeó <różnorakiego przeznaczenia. ,\ul<)" podkre;;la, iż szczególnie trudno bylo mu wyluskać spośród zebranego mat«~łu fakty hi~"toryczne, o wiele trudniej niż 'Z takich gatwnków literatury idei"'::": .. b~ pod:1l1ie historyczne czy byUna. Trudność tę, zdaniem G. P. SnesarieWGL >.c':<lj)iiku,je fakt pOWiąw'llia le,gend, na bazie których pracowal, z tak irracjonalny:,) ob.;zarem świadomości ludzkiej jak przesiąknięty mistyką i L:lJltazją kuE ŚWlq~.''C::.Zwraca jednak uwagG, że pod mistyczną skorupą ukryte są realia historycz:,('. pozwalające sąd7.ić o przyczynach 'i punktach wyjściowych po,szczególnych post,,,:: ''Jkalncj tradycji. a przy wątpliwej moż1'lwośCi schronologizowalllia tych zjaw~;ii:, prześledzić ich kolejne losy. Zadanie to, według G. P. Snesariewa, jes'~ c"udnić. ale realne .. JednakŻe uda je się z'realizo'Wać do'piero wówczas, gdy prze;;rr)''.\,(1(.iz:się szczcgólowe porównani'e treści legend, a przy tym 'Zesitawi 'się dane folklu:'ystyczne z faktami historycznymi, o ile takie w ogóle znaleźć można w Lle:·a~lI:·!.(' przedmiotu. ,JednakŻJe takie porównanie i zestawienie legend u,trudnia ,'ealizacjt; z~tloż(}nego celu. Legendy bowiem, jako źródło wiedzy o świętych Chorezmu, bardzo częs·(o ,powtarzają trzeciorzędne wątki, nigdy zaś nie podają zasadniczych tematów \v cal,ości. Takie to ,porównania, zdani.em Snesariewa, "naruszają logik~ budowy każ'dego obr.azu, wielo:kr'otnie pozbawiają -go indywi.dualnych �280 Recenzje znacznie niwelują zestaw ha,giologii. Cały skład motywów i temalów można uznać za »'koczujący« z jednej legendy do dxugiej" (s. 47). Bardzo często w legendach o świętych Chorezmu powtarzają się opowiadania, które wyjaśniają oko!icz;ności śmierci i opisują pogrzeb togo I'ub innego sufijskiego szejka. Mówi się w nich, że ciało zmarłe,go; po uprzednim przekazaniu uczniom lub krewnym, ukła,dane jes1t na specjalnym wozie, ,tzw. "arbu", zaprzężonym w byka a,lbo na grzbiecie wielbłąda, po czym pogrzebową prcJcesję kieruje się w dowolną stronę. Tam, gdzie zatrzymają się zwierzęta, g,rzebie się zwłoki i wznosI 6lE~ "mazar". W grUlpie legend taikich świętych chorezmskiego panteonu jak Ali, Kłycz, Burhaczeddii, których pro'totypami są poslta'Cie z OpOISUheroicznego, !popularne są Gpowiadania a lch bohaterskich czynach ('np. walka Z'(~ smokiem). Wówczas, gdy jedna legenda opowiada dwóch lub trzech świętych-cudoltwórcach, bardzo często pojawia się motyw ,swego rodzaju współzawodnictwa w dzieje tworzenia cudów. Kiedy indziej powstaje między nimi ostry konflikt, jak np. w legendzie o sulejma!t1ie Bakirgani i jego synu Hubbi, który mus'i uciekać z ,rodzinnego domu, Temat ten podejmuje cały szereg legend w różnych waTiantach. Ulubi>onym i często powta-rzającYm się m01tywem są opowiadania cudownych sennych widzeniach. \Vielu J;uctziom, najczęściej zamożmym, ukazują się Vie śnie zmaTli święci, informują i'cho miejscu swojego spoczynku (CZę1S1to za:pomniar:ym) i nakazują im w tymże miejscu wznieść kopiec, by ludzie zjawili ,się przy nim ze s'woimi biedami i prośbami. W legendach święci Chorezmu bardzo czę'5to wiązani S'l z lokalną .sieci'l 'kanałów irygacyjnych, które w cudowny spO;sób z'ostały zbudowane przy pumoLy świętej laski "pO'sochu-aso". O.sobna grupa legend wyodrębniona przez G. P. Snesal'iewa opowiada ,,"wit;tych z dynastii ir;zańsikiej, k,tórych działalność przy:pa,dła na Oikres od początku do poł'owy naszego tysiąclecia. Jednakże ich cudotwórcze do,konania. zdaniem autora. ~a nieznaczne, niezbyt orginalne, ograniczają się przede wszy:i'tkim do "sLatania różnych niemocy, a ich cele osobiste górują nad społecznymi. Legendy chorezmskie dają możHwOiśĆ, jak tWIerdzi G. P. Snesarie\\/,,;porzącjLe~ nia pełnej charakterystyki świętych, jakich dotyczą, a których trudno z uwagi na indywidualne rysy pomylić z innymi. Na przykład Jusuf Ham~ldeni wczasil' llOLnego święta "sajlja", podczas gdy w pobliżu jeg'o kopca ludzie śpiewają i we,elą s'ę, wychodzi niepostrzeżenie z mogiły i z uśmiechem obserwuje radujących ,;ię· Zaś Keczirmas-bobo tzn. "nie'Poże~nany", jest balrdzo surowy i okrutnie rozprawia s;ę z młodymi dżygitami, jeśli ośmielają się jechać na "arbu" w pobli?iu jeg') kopca. P'odobnych przykładów w pracy G. P, Snesariewa znaj dujemy bardm iużo. Zasadniczy trzon omawianej 'pracy s,tanowi dziesi<;ć analiz wątków Jegenda'rnych 'Związanych 'Ze świętymi Cho-rezmu. Należy przy tym zwrócić uwagę, że autor nie przyitacza tu całych zapisanych przez siebie teksItów, a jedynie ich f~'algmenty, co niewątpliwi'e zubaża pracę, a czytelnika 'zmusza do przyjęciarozstrzygnięć G. P. Snesariewa za obowiązujące. Praca G. P. Snesariewa jest jednak cie'kawa, a to ze względu na metodę \vidz,enia literatury ludowej przez pryzmat warsztatu historyka i religioznawcy, mimo że, jak z zaskakującą dumą podkreśla autor: ",zapisane (... ) relikty [,,:uHu mazarów świadczą o praktycznym znaczeniu badania tego problemu dla szybszego zwalczania (sic!) 'tego archaicznego zjawiska" (s. 4). l:ySÓW ° ° ° Wojciech Łysiak �281 Recenzje N. A. L a won lia", ss. 144. e n, Kare1skie narodnyje .zagadki, P:etrozawo,dsk 1982, wyd. ,.Kare- powyżslza praca Niny Aleksandrownej Lawo'nen uka'zała się w cy1klu opracowail folklorys1lycznych pt. "Pomniki f'Olkloru KareIii". Omawiana książJka jesrt c!o,skonałymdorkume'lltem zagadki ludowej, kltórą częS'to:kroć można spotkać zarówno w północnej, jaki południowej części KarEJI:ii jeszcze do dnia dzisiej szclgo. Opapta jes't o olbrzymi materiał archiwaJny, :tj. ręk'Olpiśmicnnyzbió'r przechowywany w Karelskiej FLlii A. N. ZSRR, maJteriały A,rchriwum Fińskiej Litemturyoraz źródła publikowane ta,I,;je jak, między innymi, "Słownik języka kare:lskiego" ("Karja,lan kielen sanakrija"). Materiał został wzbo:ga'cony o wyni:ki prac fO'lklorystycz1nych, prowadzonych w la'tach 1936 - 1940 {yraz w latach 'siedemdzies:iątych. Jak informuje aUltorka zbioru, ,głębakie zmiany, zachodzące we wSlPółczesnej wsi ka1relskiej, WpłYllqły, między innymi, na malejącą ·obecność zagadek w pe:pertu arze współczesnej IHeraolury ludowej. P.odczas gdy jeszclze w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku były one bardzo popularne, to dzisiaj już tylko nieiktó're spośród sitarszych ,kobiet pamiętają ich zmacz:ne ilości, chociaż o-becni'e ich s;ię !lie zadaje. Wiele zresztą follklorys'tycznych gatunków przetrwało na wsi ka'relsikiej do naszych dni. Oprócz zagadek w 'tradycji 'Us'tnej zachowały ,s:ię ba,jki, przysłowia, piosenki dziecięce itp. AutOTka zwraca uwagę, że dawny tra,dyCYljlly sposób przekazu zaga:dek ustną drogą odchodzi w przeszłość i nawet w północnej części Karelii, gdz.ie wśród starSL.ego pokolenia tradycja wciąż je-slt bardzo żywa, dzieci nie znają już za;ga'dek. W rezultacie terenowych ekspedYcJi udało się uS'talić ni·e tylko współczesny stanrep2,rtu,lrowy literatury lu.dowej, ale i ujawnić interesujące deta'Ie, ważne momenty, które towarzyszyły procesowi rozwiązywania zagadek w p,·ze.szloścL Zadawanie i odgadywanie zgadek bylo, z,daniem N. A. Lawonen, ogTa'l1iczone w czasie i odbywało siG, wręcz jako prawidłowość, zimą - przede \"rozyS't'kim W czasie świąt. Swiat zagadak jest swoisty i za'dziwiający, wiele w nim niespodzianek i paradoksów, Tylko w zagadkach spotkać można zjawiska i sformułowania, jak np. "morze w izbic", "oko byka na ścianie", "niedźwiedzia łapa w piwnicy" itp. Ponieważ, jak twierdzi autorka opracowania, nie ,i9tnieją ogóllne naukowe krY'teria klaoyfikacji zagadek, materiał usytuowany został według regionów, z,godn;e z tematyką ich odpowiedzi. Łącznie pracaOlbejmuj.e 1601 'tekstów zalgadeK. Wszystkie zositaly pO'dane w formie uproszcz:cmej transkrypcji ugro-fiils1kiej, obok =.aś przedstawia siG ich rosyjski.e tłumaczenia. Praca zawiera obszerne k()lmenta.rze, a ponadto każdy tek-st opatrzony jest szczegółową informacją źródłową. Ksi'lżka N. A. Lawonen, która jest pierwszym naukowym zbiorem północno- i połu:dni·o'Wo-karelskich zagadek ludowych, z pewnością zasługuje na uwagę, już choćby tylko ze wzglGdu na swój dokumentacyjny charakter, a też jako wzór do ]laśladowania. Wojciech Łysiak �282 Recenzje I<usskije epic::eskije piesni Karelii. hdanije Pietrozawodsk, "Ka,rel'ia", 1981, ss. 310. podgo'towiła N. G. C z er n i a j e w a, Zbi6'r N. G. Czernia.jewej stanowi bogaty zeslaw ro'syjsikiej epiki ~udowej: bylin, ballad J wierszy religijnych, z bardzo obs.zernego teryto-rium północnego ZSRR - Kare.hi z podziałem na jej historyczne regiony: Zaoneżje, Pudoż i Karol,,;koje Pomorje. O bu'dowie zbiJOrku, chara'kte:rze i ·kla·syiikacji _publikmvanych w nim materiałów, ilnformuje !krótka notka wstępna i obszerniejszy wstępny a[1lykuł Obylinnych ~kazitieliach KareW. "Rosyjska S'vkoła" f·ol.klo-rystyki wypracowała klasyczną formę wydal'! antolog.ii bylin według ,piewców lu,dowych ze słowem wpro'wadzającym o nich i z charakterystyką nie tylko wątków, ale i różnych wariantów. Typ takiego wydania został przyjęty jako WZlXI:COWy.Było to spowodowane tym, iż twórczość piewców lucto'wych 'Sitala się tra'dycją u·o.syjs.kich badań byli'l1nych. W artykule ws-tępnym N. G. Czerniajewa, chcąc dokonać prawidłowej ,systematyki prezCiIllowanych utworów foLklo-rystycznych, powołuje siG na róź.nych zbieraczy: XIX wieku, poczynając od P. N. Rybi;kowa .i A. F. Hilferdinga ooraz radZleckich folklQrystów - B. Tv!. i Ju. M. Sokołowyeh, A. M. Astachową, W. !. Cziczcrowa i illny';::-h. P,rzy rzym dla pa1,;r.zebs'woje:go :z.bio'rku a:u-tu.rka wyikorzystala najbardziej proste i produktywne wersje analizy wariantów, które zaproponowała .\. M. A-stacho'Wa w swoim wstępie do I tomu Bylin Siewiera, gdzie konfrontacja tekS't6w była przeprowadz.o:na wedłu,g wąUk6w kompozycyjnych i w aspekcie funkcjonowania -różmych styłów. A. M. Astach-owa dok-onała klasyfikacji 1u,dowych pIeWCÓW ,bylinnych według tego, jak oni przyjmują byliny i przekazują je, co w konsekwencji spowo·dowało .podział na trzy ·gru'py piewców: 1) piewcy - odtwórcy, którzy przejęli teks1y całkiem lub prawie dosłownie w ta'kiej wersji je odr\.waifZają; 2) piewcy, którzy opanowali og6lny schemat i w procesie wykonywalJia wypracowali swój lekst; 3) piewcy - .improwizato·rzy. Po'wyź.szy "po'sób dzielenia byVinnych wykoll<J;\vCÓW znalazł oW wiG'ks:wści .zastosowanie w badaniach nad bylinnym materiałem Zao'llcżja. Pudoża, Pieczary i Zimnego Bieriega. Wykorzystując to wszystko, N. G. Czerniajcwa pos·ta-nowiła rozpracować mechanizm przekazu ,i bytQwania teks'lów epicki,ch ja'ko tekstów folklo,..y~tyczllych, rÓżniących siQ s:t!'u k,tu1'alnie: i spos'obem fUll'kcjQnowania od z.llilnych nam zwykłych tekstów literackich i autors'kich. \VYCZLlW:ljąC w po'glądach A. M. Astachowej inercję literackiego poclcjscia do ioJo:d,-,:'u, ,\;. G. CzerHiaje\\'a "zuka w:;opa.roia u amelykal'ls-kieoh badaczy M. Pic:"riego oj A. B. Lo,da, którzy pos,ługują s'iG 'b;\'l·.d~iej v,;yraźllymi meoloda·tni lillgwi"tycznym" przy analizie 'lck<tów c,pici<.ich, łącząc je jed'r~oczcStlie z 'ril'zv,";ąz<wiami tradycyjny,mi. B.iorąc 'po'd U".va~ę ogólne poło,żenie s'truktu,ra!'nej _leorili tekstu, :'oJ. G. Czerniujewa p;'zopro'\\,<1oc!';ć:1a!,o-rcktq me,lo'dyk'i A. M. Astacho'w('j i M. Perrif'go A. B. Lorda ,i w ce1u "'KonfrO'rl'towunia róż!lY'ch bylinnych war'iantów zaproponowała ~woją wła.sną lypologię, roz.szerzając tym samym 'kqg chLlr;lkterystycznych cech, według ,których -różnicują się 'vc<ks,ty.Wykazała ona, że aby o'kreślić typ wY'kollawcy, należy przyjąć za pUlnkt wy,jścia nie 'tylko rozpięlośći różnorodność form zmienności 'ickslu,ale także 'materiał 'Po,dlegający afi,rmacji. ,Zbiorek zawiern 5-1 ,teksty; 36 bylin, 18 ballad -i 10 wierszy rełigijnyc-h. \Vszys'Vkie ,t.eks,ty z'os.tały o'puhlikowane po raz pierwszy, 7. celem przod!>tawienia r:1aksymallnej lkzby wątków wy$tępujących w Karelii, bio'rąc pod UWagq jakość pos'Zczegó;lnych wariantów. Przy wyhoorze 1,e'k'stów ,kierQwano siG także chęcią 1 �283 Recenzje wprowadzeni:< do :l<luki nazwisk nowych piewców ludowych. kt6rzy zasługują 11<1 UW,lgę dzięki swemu repertuarowi i swoiLS,tej interpreta'cji, Chodzi ,tu zwłaszcza o 1. A. Stiopanową, A. A. Po'rtnia,gina, K. Je. Remizową .i A. S. Ła,ginowa. Nowym wykona ',"com poświęcono wiele uwagi, dokonując analizy typolo,giclnej niektólfych tekstów epickich przez nich odtwarz2J!1ych, przy czym teks,ty dobrano talk, aby obrazowały różne kategor'e, wyszczególniDne na skaH :typa·logicznej przez N. G. CZl'!·.nia-jl'wą Prczento'wa'ne utwnry wYlPosażono w 11'iezbędne i.nfo~·macje, (,rkic ja·le 'nazwisko zbieraczu. przybliżony okres, w którym teks,t zapisano, nazwisko i imię prewcy iudowego, jego wiek, okoliczności w ja'kich ,p!l'z,ekazano u:twór, miejsce zapisu: :·egion. a ta,kże miej.<;ce stałego zamiesz.kania, Cały material rozbdo na trzy rozdziały, grupując teksty epickie wolkół 'reg;ionow hi<orycznych Kareli'i: Zaoneżja, Pudoża i Karelskogo Pomo-rja, a na!>tępnie przypiwjąc je poszczególnym wykonaw·com. Wszystkie prezentowalIle teksty opatl'lane są indywidualnymi przy'pisami, przed,<;t<iwiającymi krótki opis wą,tku, dotychczasowy stan badań nad nim oraz wykaz o,publi'kowanych wariantów. Cennym je.,t fak!, iż. przy 'każdym utwO'l'Ze za.chowaino nazwę dal'ą mu prze,z 'de;go piewcę. Jeżeli jednak nazwy nie spos6b było się doszu1kać, 'lub z jej treści nie można było wskazać co to za bylina, to \'1 nawia'sach po,dajes.ię jej !nazwę us'ta'loną prZJez nauk!;. Ci :akże uwypukla ~.it; elementy kontaminacji, jeżeli jest ollla niewielka. :-iowo~cją jest wprowadzenie literki "F", kt6,rą owaCZOil1a jest fonoiteka Instytutu Języka Literatury i Histo'rii Filii K,m~ls'bej A T ZSRR, co odgrywa dużą .rolę przy (1;,;.,zy;:h badaniach nad tymi utworami. Oprócz tego znajdujemy w 'zbioTku \·.'y,k"c .:,kró~ów, indeks piewców ludowych, wyszczególnienie ws'Zyst.kich wykorzyscanych tC'K,tów epickich oraz słowniczek wys'tępujących w tekstach dialektów, co pmw:,1:l :'<Jzpatl'ywać omawianą publikację jako kwalifikowane wydawnichvo p;~uko·\vt.', Wybór t ck s.(ów epickich do publikacji w zasadzie nie wywołuje wątpliwO'ści, p~Len:ysiany i tchnie dużą znajomością materiału. Niekiedy jednak 'poWSltaje t:-a()v(':"::2 py:anie, CiY jest to czysto orginalny .przekaz ludowego tekstu epiC'kie[O': \\' p;·zedrewolucy.i!lych dokumentach spo'tyka .się niezbyt ·dokładną f'iksację lit',WitÓW ludo\,,'yc:h, dlatego często publikuje się teksty fo·rmall/1ie opracowane i l1ZUpc);::O:1c. N()woprZC'kazanc zapisy tekstów należałoby 'traktować z ni,ewiclką dozą :::'ytyki. Kiedy dzisiaj zbieracz zac'Zyna rozpa,trywaĆ o byliiny, ballady iub ':meg.:. . .,i2aju twórczość folklo·rystyczną. informato'rzy próbują opowiadać przec~yta::y :ek<.l i d'o·p<:'lniaj<jgo zaslyszanymi wiadomościami, uzupełniają go. I tak na przykiatl Ksenia Jcgorowna RemizfJwa, wdowa po znanym piewcy N. :\. RemiZOW".', 'i:" Z!::!jąca ::lfab(':u, opowiadając lub ~piewając, stale pDwoł)"\vala się na mc;ż3.:;::O ela p:erw<;zc źródło. Ten z kolei znał wiele 'róLnych historii, z ,których ,""Fll ::~hdał byliny. \Nide też p!'Zejął od ,Jegora Siemina, którego Ksenia .Jegorow·· '18 :-:' ~dy n;e słyszała. Agrypina Fiod:)rOWlla Tr:.Jchawaja, znan:, ze zbioru A. M. Astachowcj Rytmu SiC'lclO'ru, ~Ó\\"l;CŻ nic zllaj'lca a1fa!;ctu, 'llauczyła się śpiewać od wuja Jelizarkowa ;\1L';';'cic',<, LlkowIcwicza, który będąc piśmiennym, C'Zytał byliny z książek. Ta c,oo:1<. :',icścisło.;ć w żadnym sto.pniu -nie pomni.ejsza wiel1ki€lgo znaczenia dla )'uu;;;: recenzowancj publikacji. Przeciwnie, ksiązka otwiera no'wy etap w zbierach-je rosyjskich pieśni epickich i należałoby tylko .sobie życzyć, aby i w innych reg>':;ac:n były publikowane podobne wydawni.ctwa, ;które staną się przyczynkiem Ula (,gó;':·.I1'osyjs'kiego zbioru pieśni epicki'ch. ;to< Zbigniew Kubiak �284 Recenzje S. N A 'Z be l e w, Istorizm byt,in i specifika folkloru, Leningrad 198~, ss. 328. Praca Siergieja Nikołajewicza Azbełewa stawia .sobie za cel własne :.lkazanie problemu hiJS'torycz'!1>ościro'syjskiego epos'u ludowego, tzw. bylin. Autor, w przeciw~eństwie do swych pOiprz.edników (.dys,k'usja na te'malt byl·in w rosyjskiej i ,ra·dzicckiej folklorys'tyoe trwa z górą sto lat), st-osuje w swojej pracy metodę histo·ryczną· Zdecydowanie odrzuca tezy zwolenników kierunku przeciwneg{) (np. Rybakowa), tj. tyc.h badaczy, !których za'sadniczym celem jest z'głębi,mie myśh ,przew(,dnie], zawartej w ,eposach. W rozumi'enilu howietrn tych naUlko'Wców byliny odzwierciedlają nie jednostkowe wydarzenia h ist,oQ"ii, lecz odwieczne ideały narodu. Azbelew natomiast uważa, że znakomita większość średniowiecznego eposu pozo,;taje \v ścisłym związku z realiami histO'fyelmymi; dlatego też pracę z jednej strony opiera l~a bogatym material'e histo'rycz'!1ytrn, z drugiej zaś fo1'klorystycznym, odw"lIując się czę.sto celem porównania do południowosłowiańskich pieśni historycznych. Zarówno fakty historyczne, jak też fakty folklorystyczne w pracy Azbelcwa nil' podlegają jednostkowej ocenie. Au10r zestawia j'e grupowo, uwzględniając s\\'oi,;tą zmienność historycznych wyda'rzeó w transmisji ustnej oraz ich transformacji w bylinach. Zdaniem Azbelewa, ludowa patrnięć hislto'ryczna funkcjonowała ',\' c,stnym eposi'e nie według prawa "e,pickiej świadomości", a ogólnejd'la fo·j'kloru '''pC'cyfiki twórcz.ego procesu. Prawie każda byhna skupiała Ipoprz·ez wieki jedynie ludowe ruzumienie wydarz'eń histoTycznych. Dlatego nie w.,;zys-tkic wydarzenia I'Zl'czywl',tc znalazły odbicie w byhnach, a tyl·ko te, IktóTych wyjątkow(}~ć Ultwierdziła sj~ \\' świadomości współczesnych, pow,stawiając w ,ten spo'sób ślad w zbioTowej !p~\mięci l~du.. "Byliinny epo's" jest zatem - uważa Azhel€w - efektem upamiętnienia \\'la~me i ty1'ko ta'kkh wyda,rzeń. Ludową świadomością i ludową ideą his·torii o·kreslor:y jes't wybór faktów odzwierciedlonych w "bylinnym eposie". W większej czy mni.ejsz'ej częś.ci przechował on hi.sto'ryczne i geograficzne realia w pL'wllym s\\'oi5ty;m zniekształceniu, wynikającym z ust:nej transmisji, t,O'1.e~zwykle Jego te~,1 "mieni się od stopu poetyzowanych oddźwięków realnych wyd<trzell i l,radycyjl~}TI1 poetyckich motywów" - jak pisze autor. Azhelew przypomina, że niejedllCJikrolni·e w ~amej ,dziejowej l'Zcczyxi,tuSCl bywały fakty !"'ozdzielonechronologiczniei .geograficznie, zbieżne jedn<t" ',,' ';\"')~ej ilSŁode na tyle, że - ,uogólniając - te.go lub innego motywu !lic 1l10ż;;a .•d'!lOsić Ik,u jednemu konkret.ll1cmu wydarzeniu. To wlaśni,e pozwalało ludowym ~)i("A'C'Dm wykonystać epickie dziedzictwo w nowej his1toryczllej rzcczywistosc:, cI ponad1to stosować znane już byliny przy budQwie osnowy 'nowo.powstających eposów. Ten wła~nie mechanizm sprawił, .że wiele "bylinnych" tematów może mheĆl'i)Zmaitedatowamia (czasem killka) 'Zależnie od liczby podobnych ,przeróbek. Ba,dając tematy bylin (53 tematy 'o ogórr'nej ;l:iczbic ponad trzech l.ysi<;cy \,'::\1'iantó\v) Azbelew dochodzi do wniosku, że fakty z historili nie od razu 'Zo,ta!y odzwierciedlone w byli:nach. P'rzeszło~ć ,początkowo naj pełniej wyrażona była ",\' rclacja<:h naocznych świadków wyda·rz,eń w formie liryc'Zno-epicokich pie~ni 'j opowiadall oraz hi~toTycznych podań i pic9n'i. Część tClgO, :u~runtowującego ,;i~ tradycją materiału przenikania do nowotwo'rzoll1ego byJoinnego eposu. nierzadko za opośTedl1'ic,twem :koIlltaminacji ,pOlprzedll1i'Clistniejących motywów i temató·,',. Pozostała zaś część .stużyla 'tyTko ,stymUilacji O'biek!tywizacj i i przeróbek wcześ-nicj po\"'stałych bylin. Azhelew stwierdza, że bylina wyikorzyJStywała motywy ,,'Posiro,nnych" fa;;:tow. Nie!ko'l1ie c'znie :musi.ala za·ś wiązać s'ię ściśl'e z wyjściowym dla ,tema,tu -..vydarze1 �285 Recenzje niem. Tym to wyjaśnia aut{}r 'Częstą współzależno,ść m,iędzy jednym tematem 'byliny a niezliczonymi wydarzeniami ,dziejowymi, potraktowalnymi marginalnie. Azbelew próbu}e także znależć przyczynę częs'tych przeróbek "bylinnych" tematów. Jogo zdaniem to z oddziaływania nowych wydarzeń historycz:nych t'resci stale aktualne. Takie wła,ściowości bylin, tj. zmiany funkcji w zależności od pot:-zeb audytorium, uzyskiwane przez akcentowanie 'czy to myśli przewod:niej, czy h rozmaitych dygrosji, cą skutkiem powszechni'e spoty:kanych i uznawanychosob!iwości procesu twórczego. To te wła,śnie zabiegi pozwalały przez wieki odtwórcom bylin pozostawiać prawie niezmiennymi same idee ,eposu, osnowę jego tematu i główne motywy. Dodajmy jeszcze, żle Azbelew zes'tawia w swojej pracy "fakty historyczne" przedsta wione w bylinach z fa,ktami latopisów. Pozwala to na wy1kaz.anie związku i współzależno'ści motywów bylin z epiw,dami latopi:sów. J'edinak osobliwość narracj i w bylinie jest taka, że jej analogie z lato1pisami mogą być tyl1ko przybliżone. Bylina bowiem w żadnym wypadku nie moż'e być 'traktowana jako bezpośredni,e odzwierciedlenie czy nawet odpowiednik faktów historycznych opisanych w latop;.sach. W rozumieniu a.utora - z Ipunktu widzenia ludowej etyki - w byl.inach odkładać siQ musiały wspomnienia o wydarzeniach najważniej'szych. Trudno zatem dzilvić się, że na wspomniane z górą trzy tysiąc'e wa'riantów, istnienie prawie każdej by!i',]y lączyćsię musi z faktami ro,syjslkiej historii. Azbelew zauważa zatem, podsumowując, że byliny w ogóle traktują o wy'darzeniach, które wycis:nęły wyraźny ślad na ŻyClU i świadomości ludu, a ponadto odnoszą się z zaufaniem do ll.ldowej pamięci, wzmocnionej przekonaniem samego ludu o 'konieczności utorzymania eposu. Ostatecznie powj,c'dzmy, że omówiona pra'ca Azb-elewa nie przynosi definitywnych roz.,trzygniGć w kwc.stiach sobie postawionych. Nie dowiadujemy się np., czy wI'im'ki, jakie wyeiąc;a autor na temat specyfiki folkloru mają być ObOWlą-:U.Jącymi clia wszystkich gatunków literatury ludowej, brak nam tu odpowiedzi na wiele pytaiJ, kórych jednakże samo postawi,enie uznać należy za istotne i waŻ/ne. Tak też możnaby siG zas'tanawiać, czy rozważan.ia ni. "poetyzacji faktu historycznego w ludowym epJsie", omówione przez Azbelewa (w rozdz. II pracy) na konkretnym przykładzie (pieśni i byliny o Michaile Skopinie) odnieść należy do arsenału wc;zystkich 53 tenutów bylin. Sam a,utor nie daje odpowiedzi kategorycznej, ale choć chciałoby się takej wyczytać, calą pracę Azbelewa uznać wypada za interesujące :lapl'owadzenie dla mlodych (szczególnie) badaczy na właściwy tor biegnący ku (Jslalecznym rozstrzygniGciom wpo'djętych przez AzheJ.ewa kwestiach. Wojciech Narodnaja kultura byt Belarusau. Tezisy dakladau. "Nawuka Łysiak Technika", ::'\'liiJsk 1982, s's. 40. 30 marca 1982 1', W Instytucie Sztuki, Etnografii i FolokJ.oTu Białoruskiej Akademii Nauk w MiiJsku odbyla się konferencja naukowa poświęcona ,kulturze luduwej i bytowi Bialorusirów. Tezy wygło'szcnych w czas·ie niej referatów zostały r,astępnie wydane w osobnej bro'szurze. Przytoczmy jej treść. �286 Recenzje We wstępie jeden 'z czolowy<:h dziś folkl·o'rystów białO'rm~kich, Anatol Flauu';;" podkreślił wagę badań na,d zabytkami ludowej kuHury materialnej, które os1a,(nimi czasy już niszczeją i giną. PO'dobnie ma się rzecz z zabytkami 'ku1tu'ry duchowej, za.nikającymi wraz z wymieraniem ich nOlsicieli. Dowiadujemy "iq, iż m1l1ski Instytut Etnografii i Foliklo[U ,przygotował 7-tomową edycję zabyl"ów his,tor~; i kultury białoruskiej i że dobiega końca 30-tomowe wydani,e tekstów folklorystycznych w serii Biełaruskaja N arodnaja Tworczaść, w której ukazały siq już 23 tomy, Zos'tało też utwoTZone muzeum kultury starobiałoruslkiej, Autor z,lznaczył, że kadycyjny folJkło,r jeszcze tu i ówdzie jest ku.ltywowany, szczególnie .piesllL Za.kończył swe wystąpienie postulatem utwo'rzenia cC-'I1'tral'llego archiwum z:,b~anych tekstów i zapisów muzycznych, z zadaniem nuwoczC'-~nej !chkl'l.')7."'kacjj j :kata!'ogowania. Wśród następnych ·referatów H, PiotTowslka omówiła dzialal11O'ść folki,'Ty~lyczną Oddz,iału Północ·no-Zacho.donieg·o Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego :l. siedzibą w Wi,lnie, rozwijaną w latach 1910 - 1'914, Sekcją l'tnografii i aTchee>logii teg!l oddziału kierował Eudakim Romanow, Autorka wyrniu! Ila główniejsze artyi<uly 7.amie,zczone w o'rganie oddziału pt. "Zapiski SiewicTo-Z<1parJnogo Otdieb Impieratol'skogo Russkogo Gieograficzeskogo Obszczes1wa", Okazuje się, że ·dzialalnosć Oddziału była ograniczona przez władze carskie, cenzura zabraniała dl'llKowa'nia tekstów białoruskich. Kolejn.o A, Akuńkowa scharakteryzowała niektóre prace znanego fol'klorysty bialoTU'S;kie·go Włodzimierza Dobl''O'wo-lskiego. Przypomin,\ jcgo) s.postrzeżenia na temat odrębności folkloru białopuskieogo od roc<;yjo;kiego, Róż:!\~! si~ on m, in. bogactwem swych pieśni i obrzędów kolędniczych, chudzeniem z 1!;',I':azclą i szopką, w której po'kazywano misterium bożonarodzeniowe, z postaciami Rodziny $więtej, Trzech Króli, Heroda i in, Poza tym folklor bialuru.,;ki rużn'l sil; ()ci rosyjs!kieg,o słabo rozbudowanymdzialem pieśni zapus'tnych, Z'l to prz·,,·,';y:!.szał go bo.gaclwem pieśni wielkanocnych (woloczebnych). W, Skida,n 'zaprezentował dO'l'obe:k folklorystyczny Grigorija Kaluzyl'';;':;L'go, działającego w drugiej połowie XIX w. Zbieracz tell, Rosjanin pracujący lla Białorusi jako nauczyciel, za naczelną cechę pieśni biało'ruskich uważal smuCl'k, wynikający z ciężkiej doli tutejszego ludu, sądził jednak, że dzięki carowi i jego ,.świętej woh" ta dola powinna się niedługo odmienić (pisał to 14 'k',vietnia 1869 r.), Jednakże mimo tych wiernopoddańczych akcen tów zapisane przez !\:,;łużyr'lskiego teksty pieśni wraz z melodią mają dużą wartość, L. Barbanowa zajęla się baśnią r:o\velistyczną w zapisach współczesnych. Zapisano dotąd penael 40 takich baśni. Są wśród nich wątki znane także u nas i na Zachodzie, np, (1 dz:cwczynie która trafiła do zbójców. I Kruk pokazał rolę b,]jarzy w zachJwarliu tradycji epickich w czasach dzisiejszych. Autor akcentuje świadomf~ v,prowadzanie przez nich elementów wychowawczych, Pytanie tylko, czy jest to autenty<:zny fo[Jklor. c-zy też preparacj,a t.r·adycyjnych tekstów wc·h<;ci s·po,doban,ia ",il; zbiL'raczom? A. Jankous'ki okr·eślił właściwości gatunkowo-fabularne ludowych anegdot białoru.skich, Lija Saławiej zreferowała 'Stan badań nad folkJoTem swego kraju prowadzo,nych po wojnie w Polsce. Wspomina o wydaniu tomu V - VIII Ludu bialoT'<.Lskiego Michała Federowsk.iego, {) publikacji tekstów ludowych w białosiockim tygodniku "Niwa" oraz w almanachach i kalendarzach białoruskich, wydawanych przez działające -u nas Biało-r'uskie TowarzY'stwo Kullu-ralno-Spolecz'ne, Schara,kteryzowała też artykuły pis,ząceg.o te słowa, ogłaszane na łamach "Ludu", StudIÓW polono-slavica-orientalia i w "Slavica Wratislaviensia". A, Litwinowicz do,kolIlał �Recenzje 287 przeglądu Iprac f()1!klory~tYC:D11ychMścisława Kamińskiego (l839 - 1868), zamieszczanych w czasopismach warsza wskich ,.Ty·g.odn~k Ilu,strowany", "Opiekun Domowy". "Bibli'otcka Warszawska", "Kłosy", "Prz'egląJd Tygodniowy", "Przyjaciol Dzieci". "ZQrza" i in. Prace te zostały tu ocenilcne wysoko. Z artykułu T. Cia,pkowej zapoznajemy.siG z wynilkami ~kspedycji folklorystów białorus'kich ·do przygranicznego obwodu pskowskiego, organizowa'nej w latach 1978 i 1981. Zapisano tam tek,ty ,dawnych pieŚlni weselnych, chociaż obrzędy !którym one t'owarzyszyły już w w;Gkszośei zani.kły. Kształt słowny ,tych ópieśni jest w pewnym stopniu białoruski, :n wet z polonizmami (np. "kochanka"). Część .drugą broszury stanowią referaty na tematy etno'zraficzne. 1. Czawkin ,kreślił północną ·g,ranicę Polesia wedle dan~h Cltnon~mii i historiografii. Biegnie (ma U1a linii miejscowości Lubań - Sal·iho·l's'k - N.acz Krzywo''>'Lyn - Dobromyśl __ Iwacewicze - Bereza - Prużany - Szerszowa. Ciekawe, że ludność: zamlCSZkująca na pólnoc o'd linii Dohromyśl - Szer·swwa nazywa siebie "Lićwinami", czyl'i Litwinami, ale to tyl,ko w przcciw-;tawieniu ·do Poleszwków, bo jako swą narodo'\vo,ść zaorów,no Poleszucy jak teT. ciż "Litwinowie" podają białoruską. W w. XV - XVII tNony dzisiejszego Polesia nazywano Podlasiem. Dopiero pod koniec XVIII w. us,talila .się nazwa Polesie. Tematyka po.]e.ska występuje też w referacie ~. Burakows.kiej, która zajęla się wyjawi'enit'l111 tradyc:yjny,ch elementów we współczesnym .poIcS'kim transporcie rzecznym. W. Bielawina przed.'itawiła kultur<~ duchową .ludności miejskiej Białorusi na przełomie XIX i XX stulecia. Stwierdziła, iż liczba Bialorusinów w miast.ach tutejszych nie była duża, stąd panował w nich język rosyjski. Wedk spi5u przeprowadzonego w 1897 r. w mia.-;tach guberni rnohylewskiej Białorusini u.sLlnJwili 19,7010, witebskiej -- 15,3, mińskiej 11,7, grodziel1skiej 9,0 w wiieńskiej -- 7,60/0 ogółu rnieszkaóców (.-;zkoda, że nie podano liczebnośc:i innych narodowości). Cechą charakterystycZllą tych miast był wysoki odsetek analfabetów, wyno.szący 40,10/0. głównie wśród micszkańców ludności miejskiej, na trzymanie się osobno pCJszczenie narodowościowe ludności miejskiej, na trzymanie .się osobno poszczególnych grup etnicznych w ich życiu kultural:no-roz.rywkowym. Szkoda, że ten ciekawy iemat nie zcst~lł pokazany konkretniej. Pw~lemami etnosocjołogicznymi miast białorU's!kich, ale \If odniesicmiu do Cz<!~cw dzisiejszych, zajęła się L. Rakawa. Pokazała mianowicie stosunki towarzys'kie wśród mlo·dzieży ,pracującej w mińskiej SJloczni, na podst~wie przeprowadzo'llych przez siebie wywiadów i ankiet. Ujawt~iła, że młodzież w większości wypadków g;'omadzi się w małych grupach przyjacielskich niezależnie od przyna,]eŻlno,;ci narodowuściowej czy zawodowej, Większo{;ć takich grup czas wolny spędza \If sposób kuIoturalny, zdarzają się je·dnak i takie, w których częstą rO'zrywką są pijatyki. AutorkC1 akcentuje fakt, że mlo·dzież miesz.kająca w miast.ach białoruskich nie s'tosuje kryte,rium narodowościowego w doborze swyc:h przyjnciół. Znowuż s'zkoda, że nie uzys<kaliśmy tu wskażników procentowych odnośnie owych narodowości. P. Rud wskazał na sir;ganie do tradycji ludowych we w5półczesnych "świębch p!O'nów", o'rganiz'owanych przez etatowych pracowników kulturnlno-o'światowych, nawiązujących do dawnych do·żynek o·raz kiermaszów dożyn:kowych, mających tradycję. ni·eslusznie zarzuconą w latach dwudZIestych naszeg'o wieku w ramach ówczcscnej walki ze "star'l obyczajowością". W. Fadziejewa zajęła się hisir.rią wyszywania ludowego b.awełnianymi nićmi, skupiając m~ in. uwagę na kolorach oraz 'nazwach nici. I w referacie osta:tnim T. Kucharonak porównał obrzędcrwość ra,rodzinowo-chrzcieJną sprawowaną we wsi Kłinok czerwiet1s'kiego rejonu obwo'du mińs.kiego na przełOl111ieXIX i XX w. oraz współcześnie. Dziś, obok �288 Recenzje zwykłego zapisu ,noworodków w urzędach stanu cywilnego, coraz częściej są stosowane 'zapisy UTO'czysJte,tzw. "oktiabryny" (od rosyjskiej ,nazwy "oktiabr''', czyli październi:k, miesiąc Rewolucji Październikowej). Przybrani kumowie "kładają \V czasie ni'ch śl,ubowanie sprawowania opieki na,d dan)"mdzieckiem. W całości swej ,omówiona tu pokrótce bro·szura zaznaj.amia nas z probl'ernatyką badań podejmowanych ostatnio przez białoruskich folklwys'tów i etnografów. Jak -twierdzili5my, jest to problematy;ka ciekawa i pożyteczna. Francis:ck Belaruski i Technika", teatr. Opr. M. Minsk 1983, ss. 512. narodny A. Ka l a d z i n s k i. Minsk 1983, SieLicki .,Nawuka W 'sygnalizowanej juź parOikrQlbni,ena 'tych łamac'h 'serii "Bicłarus1kaja Narodn<Jja Two'rc.zasć" (Białoru 'ka Twórcz'ość Ludowa) ukazał s.ię t'om :poświęcony teat:-owi I'udowemu. Zgodni,c z przyjętą w 'tej serii formą teksty poprzedzone są s2,kicem analitycznym, pió-ra M. A. Kaładzińs,kiego. Zasłu2ą autora jeS'~ m. -in. zarcjes'trowan;e wszelkich wzmianek a 'skomo'rochach, czyli bialo'ruskich a>ktora<:h ludowych, wymienianych w doikumelntachi księgaeh inwentarz'owych, sądowych, podatkowych itp., łącznie z'e znaną Metryką Litewską. Uwzględniono tu także materiał t'oponimicz.ny - nazwy osiedli, ulic, czaosem mogił, związanych ze s,komorochami. 1\azywano ich obocmie niedżwiedn.ikami, 'dudarzami, 's,krzyp'kami. Dokumenty pozwalają wnosić a istnieniu szkół skomorosznych w Siemi;lżowic na Mińszczyżnie i w s.morgoniach, gdzie tresowano ta'kże niedźwiedzic. Okazuje się, że skomO'ro'si 'uczyli ,niedźwiedzi nie tylko tańczenia i "przedstawiania", ale tf'Ż robót użytecznych: mielenia na żarnach, łowienia ryb, czerpania wo,dy. Niedźwiednicy białorus'cy zapuszczali się również na ziemi,e rosyjskie, p,'us-k:e, bawarskie i innych k'rajów europej-skich. Ich przed's'tawienia byly późil1iej naśladoVlane prZ'el młodzież. P.oza wi'dowiskami pokazywanymi w karclmach, na placach targowych czy wygonach wiejskich, skomor3i rozwe.sclali ludność w czasie kolędowania .na Boże NarD-dzenie i iPowinszowai1 wiel'kLunQcnych, a także na weselach, gdzie byli mile widziani. Sz.kic M. A. Kaładzii1sikiego w spa'sób zwięzły zapoz'naje ze wszystkimi form:lmi bialoruskiej te,atralności ludowej, mianowi'cie z elementami teatru WYSi(GPU.Jącymi w obrzędach ludowych, w intel'mediach sztuik granych w teatrzykach s7:kolnych, w przed.s'tawieniach teatrzyków kUlki,ełkowych (tzw. batlejkach) i \V sztuk~ch wystawianych przez domorosłe zespoły ludowe. Stanowi on syntezę dotychcza·sowych oopracowal1 i jest prz'ez to interesujący i wazny. Właściwy materiał tekSJt,owy Q.twierają obrzędowe pieś'll'i -kalendarzowe i rodzinne, któryoh wykonywaoJliu towarzyszyły elementy teatralne. Są to pieśni dialogowe, śpiewane podczas obrzędu na jpierw przywoływania, a pOltcm żegnania wiosny. W tym ostatl1lm cyklu znajdujemy wariant bJllady MickicwicZl Pani pana zabiła (s. 57 - 58), Po,dano też wybrane teksty z nadzwyczaj na Białorusi b02atei'o działu pieśni wiel'kanocnych (woloczebnych), O dawnym czasie ich powstania świadC7ą m. in. wspomniane w nich talary. W b. guberni mohylcwskiej wołoczebnicy no'sil i ze sotą skrzynkę .z figurkami ko:ni'ków, {)sadzonymi na kałeez'kach. N3 �Recenzje 289 L koników siedziała figurka jeźdźca. W czasie poruszania .skrz)'nki figurki obraca!y się. Było to więc podobiel1stwo polskich "kurków", z którymi chodzono na WielKanoc. Pieś'ni następne dotyczą póżniejs'zych świąt okresu wiO'sennego, lctniego i zimowego. Szczególnie pieśni kolędnicze powiązane były z akcj'1 typu widowis;kowego _ w;Jdzel1iem ,;kozy" i "nicd7.wi·edzia". Da-ny j.est o!pis "kozy" - sposobu przebIerania się za nią, a także "niedźwiedzia" i innej postaci. Wśród pieśni kolędniczyth spotyk;uny też wer~ję białorus'ką znanej polskiej pios,enki zabawowej .•GdzieŻeś ty byvial. tz.arny baranie" (s. 90 - 91), 'którą w 1920 'r. wykonywano -na Po!occzyźnie jako kolędniczą. Dalej podane są e'lementy te(utrall~e w obrzędach swatów i wesel, a więc po-sługiwanie sit: 'o,racjami., przebi-erani'e się .głównie za ,('(.wy;l' Cyganó,,'.". O<obny Tozdział stanowią zabawy i pieśTli k'oTowodowe, z elementami i;nscel!!z:1cji śpiewanych tek,tów, Obok oryginalnych, białoruskich, są tu pieśni zbliżone do po:,ckich, np. "Oj ty udaj .-dę, udaj się len", "JuwoTowi ludzie". Są też pie,śni wyrażnie poch,ldzenia rmyj;;kiego. Dalej p3dano opisy różnych zabaw domowych, ('partych :la di,tlogach recytowanych bądź śpiewanych, w -których występują określnne role, grane przez ·uczestników zabawy. W części drugiej tomu zgrupowane '"j scenki in<termedyjne z tekstem białoruskim. grane w teatrzykach szkolnych, mianowlci-e Czart Osmolejko, z pierwszej pe:łowy XVI! W., gr~lny w szkole jezuickiej w Krożach. Tu ehło'll biaIorusiki występuje w pozytywnym świetle. Następne intermedia pochodzą z połowy XVII i poczqtku XVIII w. Zebrane i podane ich pełne -teksty ułatwią s,tudia nad nimi. :-Jaj:otarsze z zapisanych tekstów szopkowych (Batrejki) pochodzą z lat 1880-:yó, Z;;uważmy tu dużą ewolucję języka białoruskiego w porównaniu z Lntermediami XV - XVIII w., widzimy mianowicie w nim silny nalot języka .rosyjskiego, m. in. i ,dlatego, że tekstysz'opkowe zdradzają proweniencję li,teracką. zapew(.c były pisane przez osoby duchowne, prawdopodobni,e przez wykładowców semi{cariów duchownych, a mo,że szkół bazyliailslkieh, jeszcze w czasie przed likwid,lcją unii, bo występująca tu os,oba duchowna nazywana jest księdzem. Nalot rusycyzmów wys,tępuje także w intermediach szopkowych, m. in. w dziedzinie musztry woj~kowej. Występują także elementy satyry, wyśmiany jest np. szlachcie rosyj3ki ("Wołski dwaranin"). W jeg.o majątku na osiem domów pal1szczyźnianyeh była tylko je,dna siekiera. W tekst~ch szopkowych zapisanych na Mohylewszczyżnie i Witebszczyź.ni~ elementów polskich ~potY'kamy ,na ogół mało. Czasem padają słowa 'z dawnych p:eśni wojskowych ("Prys'tall, prystal1 da wiarbunku, bendziem jes'ci z masłem kclrki" s, 286), Natomiast .kompozycja począbkowej części rel"i.gijno-<biblijnej, 7. udziałem Adama i Ewy, pastuszków, Heroda, Racheli, Trzech Króli, Anioła, Śmierci i Diabla podobna jest do jasełek pols;kich i niewątlpliwie ma genezę polską. Zostala widocznie przejęta z jasełe.k wystawialnych na tych ziemiach przez szkoły polskie, niewątpliwie za pośrednictwem Slzkół unickich, gdzie uzy~k.ały białoruską sza tę słowrą, W teokście szopki zapisanej przez Pawła Sz'ejna w Mińsku na początku XX w. śpiewana była knJęda polska "Ani-oł -pasterzom mówił" oraz "Trzej Króle j-adą z wio];,ą gromadą" i "W żłobie ]-eży". Ułaln z Uhmką śpiewają wa'fiant znanej piosf'nki l·udowej·o dzi·ewczynie hodującej gołębia, a Kupiec Wols'kii Frant śpiewają pols'kie pl"Zyśpiewki taneczne. Na scenę wchodzi także Krakowiak z Krakowianką i śpiewają kilka ku'pletów "kra,kowia'ka". Dabki pieniężne za przeds,tawienie zawiera tu ksiądz bernardyn. Cała ta szopka, jak widać, bytowała w środOwisku J9 Lud, t. LXVIII �290 Recenzje Bialol'usinów-.katolitków. W jej wariancie dru·.gim ułan spiewa znaną iPieśt1 woj.;okov;ą "Uł,ani, ułani, malowane dzieci". Również teksty "batlejki" apisane na początku XX w. na Nowogródczyźnie zawi'erają -tek~ty pie:iJni .polsIkich. W wariancie drugim większość postaci, w tym też i Herod, mówi po polsku, z akceIJJtem b ialo:1"ustk im. Cena kozy wyrażona IV talanich wskazuj,c, iż glówne patrtie tego tek9tu musiały powstać jeszcze w XVIII w., również w środowisku Białorusinów-katolików, może wśród szlachty zagrodowej. Jedtną z :takich "ba'tlejek", oglądaną w okolicach W:ołkowyska, opisał Miehul Federowsiki, a NaIPo'!eon Czarno,wslki ,zanQlto:wał teks.t z powia:tu nicświc.,k iCE!o.Pierwsza :ma genezę po,lską, druga stanowi mieszaninę języka po}skiego i rus'kiego, ale leż wywodzi się z 'pierwoVnego tekstu ·po'lskiego z tym, że zawiera także 'kol1'taruinacje z innych t€lkosttów wspomnianych wyż·ej. Podobnie inne zapisa·ne bądź zrelacjonowane teksty "batlejek" posiadają pos;:cególne epizody bi1dź zwr·oty. powta'l1zające się w utworach po.danych u.przednio. W jednym wypadku mianowicie w Doszycach b. powiatu borysowsk:eg,o "batlejka" miał.a charakter "talego tea'irzyku 'kukiełkowego, wys'tawia'l1(~go pra;klycznie przez ukrągly rok. l. przedstawieniami o l'óżnorakiej tematyce, z elemerutami sat)',y na stosu niki m]{:j,;cowe. Teksty szo,pkowe przedstawia.li ·teoŻ"żywi" ak,loT'zy. Były to jasełka., grane po polsk,u (z a'kcent'em białoruskim), bądź świ'eckie sceruki o'byczajowe. Jest jeden przcdl'iulk opis'u jasełek z "Wisły" (1901), z powiatu ·jjdz\k,ieogo. Opisanie ja<;dek w pow. słonimskim wydobyto z archiwum Michała Federow,<;kiego. Dział ostatni antologii zawiera warianty sztuki Car Maksymiliall, przedstawianej przezakto'rów ludowych, z pochodzenia rusyjsJkiej, <która w XIX i 'na początku XX w. zys'kała dużą po:pula-f!ność 'na terenie biał'O'l'uskim. "'a 'prz}'klad,zic ~£j sztufki obserwujemy pro'ces przejmowania prZ:e'z lud białolfuski elementów 1'0;;yjs'kiej !kultury ludowej, za ,pośrednictwem sluŻiby w woj'siku carskim, pracy w miastach rosy}sbch. a talkże 'kontaktu z Rosjanami,mie,<;zkającymi na tych ;:iemiach. Opracowana ,starannie przez M. A. Kała,dzit'ls'ki'ego an1to!ogia biało-ruskiego teatru ludowego będzie bardzo użyteczna przy ba'daniach 'komparatystycznych, podejmowanych przez folklorystów zarówno białorus:kich, jak też ukraińskicsh. 1'0f,yjskich i polskich, zajmujących się genezą i rozwojem poszczególnych form i motywów widowisk ludowych. Franciszek Legendy ti padanni. Skl. nika"., Mińs<k 1983, SiS, 544. M. H T Yn b ł a ol i A. H'u 'l".S Sielicki k i. "Na wuka i Tech- W dwukrotnie już omawianej na Itych łamach 30-tomowej serii "Bieła:fuskaja Narodnaj,a Tworczasć" ("Lud" t. 65 i 67) ukazał się tom zawierający teksty biab'ruski:ch legend i podań ludowych, opracowany przez dwu znanych folklorystów Michała Hrynbłata (zm. 1983) i Antoniego Hurskiego. Pierwszy z nich napisał �Hecenzje 291 wstęp charakteryzujący oba te gatunki, tym cenmeJszy, iż jest to pierwsza na gruncie białoruskim poważniejsza ich charakterystyka, oparta na tak kompletnym zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana antoolgia. Hrynblat poinformował tak~e o polskich zbimaczach podań ej legend biał'Oru:s'kiclh, m. in. o Ka,zi,mierzu W. Wójcickim, k,tóry zamieścił ich kilka w znarnym zbiorz'e Klechdy, starożytne poclania i powieści luclv. polskiego i Rusi (1837), wspomniał :O korzystaniu z rtych gatunków przez Adama Micki,ewicza (w Swite.::iancc, Swite.::i, Grażynie i Panu TarJeus:u), Władysława SyrQlkomlę, Elizę Onzeszkową, a 'z pomniejszych pisarzy ,prz€z .T cll1a Barczews'kiego (Szlachcic Zawalnia). Legendy zostały umieszcz-one w trzech 'rozdziałach: Q ,pochodzeniu wszech-;-.viata, ziemi, człowieka, zwier,ząt i ro~lin; o ,po'chodzeniu plemion, narodów, klas i różnych zjawisk socjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i stnchJch. Już z tych niektórych nazw widać, że układacze tomu potraktowali gatunek legendy szerzej niż je.,t to na ogół przyjęte, włączając tu teksty nie zawierające elemenwstęp charakteryzujący oba te gtunki, tym cenniejszy, iż jest to pierwsza na zbiorze tekstów, jaki stanowi prezentowana anto10gia. Hrynblat poinformował taki różnych zjawisk .,ucjalnych; o Bogu, świGtych, wierzeniach i strachach. Już zaś do anegdot. Wprawdzie zastosowany tu klucz ma też swoją dobrą stronę, gdyż mamy zgrupowane wszystkie znane teksty na temat poch::>dzenia np. ptaków czy zwierząt, mimo że mają atrybuty forma,lne różnych gatunków, jednakże okresl:el:ie ich jako legend :przychodzi nam z trudno~cią, bowiem wy;różmikiem Itego gatunLu jest prz(~ieżnie tylko sam motyw, leaz także s,posób jego po'dania oraz przy'wiecająca mu idea. Wartość zamieszczonych tekstów jes-t o:C'zywi'~cic:niejednaikowa, zdarzają się \vśród nich utwory jawnie publicysltyczne, autorskie, a nie ludowe. szczególnie te. które powstaly w czasaoh nowszych, już po I wojnie światowej. Mo'żna by je [1azwać najwyżej gawędami czy anegdotami, lecz w żadnej mierrze legendami. Sądząc 7. Imio!1 święlych wy:'1tępujących W legendach (czy też quasi-legenda,chJ, jak też z innej nomenklatury, większość tego rodzaju tekstów powstawała w środowisku Białorusinów prawosławnych. W jednym z nich (nr 153) katolicy są nazwani "lach'\lmi" (w zdaniu: "bo sil'radu lachi sausi'm nie posciać"); 'można sltąd v:nioskować, iż powstała on po roku 1863, ,g,dy nasyłani na Biało'ru~ z Rosji popi zaczęli slzerzyć wśród wiernych nieprzyjaźń do katolicyzmu. Ale dużo też jest tok,tów z nomenklaturą białorus1ko-kato,lic:ką. Wiele z przylo'clOnych tu legend (właściwiej by było określić je jednak ja1ko lpodania) jesJt barodzo interesJujących, np. " rusałkach. Ciekawy jest też cykl opowiadań o wilk'olakach, który ws:zakże na·leży zal'iczyć do po,dań demonologicznych, a nie do legend. Podobnie ma "ię rzecz z opowiadaniami o czarownikach, wiedźmach, rzaczarowanych przedmiota,ch. Spotykamy tu także teksty przedrukowane z powojennej biało'stockiej "Niwy". Część druga tomu, zatytułow~na Podania, składa się również z trzlech rozdziałów: o zdarzeniach i o'sobach hi,SJtorycznych; o pochodzeniu m'iast, miasteczek, wiosek, uroozysrk, rzek, jezior oraz ich nazw; o s:ka:rbach zakłętych. Tu już nie mamy zastrzeżeń co do za1szeregowania ,gatunkowego podanYch tekstów. Wśród podań znajdujemy także polonica. Włodzimierz DobrowolsJki zapisał w końcu lat osiemdziesiątych XIX w. podanie o tym, skąd :się wzięły bunty w Pohce. Oto .po śmierci "króla-bohatyra" starszyzna polska pOJstanowiła, by nowego władcę wynalazł koń tamtego. Ten wybrał st.arca Wi'to'Lda (s'tarął przed nim na kolana). Witold dO'brze rządził pańs,twem polskim, a prz'cd śmiercią powiedział, aby w razie '1iebez.pieczeń~twa dla ojczymy - zagrać na'd jego mogiłą, a on ws'tanie i okaże 1~· �292 Recenzje pomoc. Po pewnym czasie zagrano - na pr6b~, bez przyczyny. Witold, przywołany z tamteg·o świata na próżno, rozgniewał się i prz'cklął przywołujących, slkazując Polaków na wieczne bunty. Zarówno to podanie jak też wick innych dowouli, iż układali je ludJZ.ie z pewnym wykształceniem i że zas'ięg ic:h twnrów był duży. W jednym z podail spo·tykamy Telacj~ z pojedyn,kl\l 'k;ról;l SteLm::! Ba turcgo z Katarzyną II, k·i6ra zwycięża w nim. Powstalo to ;po<lanie w XIX .'1.. W śr-rxlowisku pro rosyjskim. Podania o Piota-1ze I .po·siadają prawdopodohnie genezę l'osy}sk'l. Opowiadania {) wojnie ze Szwedami ,prz'edrukow:lino m. in. ta,kżt! z zapisów Michala Federowskieg'o. Podania o wojs'kach napoleońs'kich wyrażają ujemny stosunek do Francu.zÓw. Osohny dzial stanowią podalnia o m,l'gnatach - Ba-rwrzc R.adziwJ!łow~nw. Radziwiłle-Sierotce i "Panie Kochanku" o·raz o innych dziedzicach, przeds'lawionych pl'lzeważnie ujemnie za ucisk poddanych. WśrÓd po,dań {) powstaniu różnych miejscowości o-raz ich· nazw dość często przejawia się królowa Bona. Mickiewiczo' lo.g6w zainteresuje 9 podań o jeziorze Świteź, KOllCZą:y tom cyikl podal'\ {) ska·rb"ch w wielu wypadkach przypomina po-dobJle po.dania polskie. Antologia została 'WY'Posa.żona w imdeks motywów jak też o'sób hiS1tO-rycznycll i 'mito,logicznych, co :ułatwi studia :porÓw;1awcz,e nad legondami i ,podaniami, Szkoda tyl·ko, że nazwy osobowe i niek:tóre inne zG.'ltały ,umif'szczone nie w jednolitym systemic a!fabetycz;n)"m, lecz v': grupach tematycznych, co wymaga poszukiwań dodatkowych. Ale mimo tych wszystkich drobnych z,as>t.rzeżeń wydany starannie .tom 'legend i :podań .białorusIbch 'I1a:leży uznać .za ba,rdzo wartościowy. F'ranc'is:::ek BYLGi1RSKI dawnktwo: NJ1RODNI PESNI NAUKA I IZKUSTWO, OT BHATJA MILADINUWI, 1981, ss. 51+VIII+539. SYBRANI SOFIA Sielicki Wy- Z okazji 120 rocznicy ukazania się w Zagrzebiu zbioru braci MiladinowÓw ze Strugi wydano ten zbi6r w Sofii po raz już czwarty, JeSlt to fotokopia wydania zagrzebskiego. Redaktorem i autorem wstępu omawidnego zbioru s·ofij5kiego jest znany fol1kl'O'rysla bułgarski, a'ka·dem1k Petyr Dinekow {zredagował im ja1k wiadomo i trzecie wydanie sofijskie, które ukazało się w 1961 r.). KomCll1tarzc do tego wart~ściowego zbioru przygotowała Milka Miladinowa. Brasia Dymitr i Konstanty Miladinowowie nie zdążyli swego zbioru, jak wiadomo z'obaczyć, ponieważ gdy był on jeszcze w druku, zostali przez wladze tu1""c'kie aresztowani za "WYWfO'tOWą", "antypaństwową" i "sz.picgowską dzialal.nosć" na "rzecz Rosji" i zginęli w więzieniu w Konstantynopolu w styczniu 1852 roku. Zbiór braci Mila1dinowów traktowany jest prz·ez folklorystów jako wiarygodne źr6dło archaicznych wątków macedońskiej poezji lu·do·wej oraz czę~ciowo i bulgarskiej, bowiem z 674 tekstów pieśniowych, szósta część to lltwMy bułgaTskie, Te ostatnie teksty dostarczyli młodszemL! bratu, Konstantemu, gdy pobierał naukę na Uniwersytecie Moskiewskim, jego koledzy bulgarscySawa Filaretów, Wasyl Cwła'kow i K. Gerow. Utwory bułgarskie. pocho'dzą~e z terenÓw wschodnich Bułgarii, zebrali Ne·sz.o Bonczeworaz Marian Drinow. Macedońskie pieśni ludowe epickie, hajduckie oraz liryczne pochodzą �293 Recenzje głównie z rodzinnych stron 'z.bieraczy, ,tj, ze Strugi i OChrydu, a częsc 1: Frilepu i Kukll"zu, gdzie Dymitr Miladinow pracował jako n.auczyci'el. W mniejszym stopniu reprezentowane są i inne regiony Macedonii. Do zbi-oru bracia Miladinowowie włączyli także obyczaje weselne, zwyczaje i obyczaje kalendarzowe z terenów Strugi i Kukuszu, a ta'kże wier'Lenia lu,dowe, ~ry i zabawy, prz)'lSlowia i zagadlk1. Zrozumiałe jest wi~ ,duże zainteresov,"an1e tym C'iekawszym i warto';'ciowym z.biorem etnograf6w, folkl-oryst6w, filol'og6w i hi.~toryków, gdyż zawiera on wiele cennych informacji o 'kultu.rze duchowej Macedończyków i Bułgarów, ja'kich nie można znależć w p6imiejszych zbi<>rach. Był ,to pieIWSIZyzbi6r odsłaniający skarbiec kwitną~ej poezji ustnej, żyjącej przez <ClłUJgie wieki w eg'Zotycznych wsiach : miastach, gdzie szkół w języlku ojczystym nie bylo, a rolę nauczyciela i wychowawcy spelni,al folklor. Zasługi dwóch braci ze SiI;r1u.gisą nieza:przl'{,'Zalne, a:loowiem ich .działalność zbieracka utorowała drogę lkzmym le,h naśladowcom w 2 połowie XIX w, Zbieracze ci poTównan\ są z VUlkem Ka'ra'Ciziciem, :który ,dla świata odkrył bogaty foł~lor serbski. :'oJ ic więc d'Ziwnego, że nie ma pracy ll1aukowo-badawc'Zej t'raktującej o poezji ludowej Macedończyków i pozostałych ludów słJowiańskich Bałkanów, która nie czerpałaby 'Z tego oog,a,tego arsenabu ()Iry,ginalnych i uni.ka!Jnych wątków opiewających czyny ooha,ter's'kie głównych ooh<lJter6w epiokich średniowiecza orar. barwnych tekst6w pieśni lirycznych - obrzędowych i o s'!OSJU,rl'kachmiędzy.lu<:lzkich. Zbiór jest wciąż żywym archiwum, w kt6rym za'rejestirowanych zostało dużo motywów, często samorodnyc.h, nie s,po'tY'ka'l1ych 'l.l inll1ych późniejs'Zych ,z;bicraczy. Dużą wa'!'lość posiada omawiany zbiór jeszcze ze względu na t,o. _że zawarto w nim także sporo utwor6w ludowych, które nie zanikły dotąd z repertu;:.rów utalento'wGnych pieśniarzy ludowyeh w r6żnych regionach Macedonii. Jest to zaga,dnienie bardzo ważne dla etnografów i fol,klorystów, k!tónzy mn'gą ::iledzić l uzwój i wqdrówkę pewnych motywów poezji ustnej. Pona,dto zbiór braci Miladinowów dowiódł, że przez dŁug,ie wieki ikrążyły wśród ludności słowiailS'kiej, \-toczonej przez inne nGrody, przekazywan-e z pokolenia na po-kole.nie wiele archaicznych utworów, świadczących o bogatych tradycjach lud<Jwych, klóre mimo nacisku innych kultur ludów ościennych nie zanikły, Folklor był pancerzem, bror.ią2ym M.acedończyków przed wyna.r'odowieniem. Twórczość ludowa s.prawiła, że ten niewielki lud słowiailski zachował swój język, zwyczaje i obyczaje, tra,dycje i obrzędy oraz ::iwiadomość n<lJro'dową. OmaWiGllY zbi6r ,ruż przeszło 120 lat służy badaczom folkloru s łowiat'J.>kiego. Wiele utworów z tego zbioru .przełożono na ,różne języki europejskie, w tym na jqzyk polski, 00 świadczy {) jego Wa'l·tości i z(1aczeniu oraz o nieshl'bnącyc.h ~ail1'tl'resowa!1iach mjl(}~nik6w słowiańskiej literatury ludowej, .\L'IKEDONSKI PECZALBARSKI LOR "MARKO CEPENKO", SKOPJE NARODNI PESNI, Kole Simic.:ijew INSTITUT ZA FOLK- 1979, ss. 277, Wstęp i komentGTze do omawianej 'ksiąŻ'ki :napisał La'ZQ Karowski, którry jest zarazem jej redaktorem, natomiaSlt Trpko Bicewski o'Prarował oprawę muzyczną wwartvch ,tu 200 'tekl>t6w pieśn!:owYOCh,Na kOI'lCU'zbioru !podane sa nazwiSlka 54 �294 Recenzje zbieraczy tych pieśni ludowych, wśr6d których jest 9 pracowników Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii. W przeważającej części zbieracze -- to nauczyciele. Ciekawy jest indeks 187 pieśniarzy ludowych, od których zapi.,ano zawarte w tym zbiorze utwory. Teksty pieśniowe pochodzą z SR Maced-onii, Macedonii Egejskiej Qraz z ziem macedońskich, wchodzących w skład Albanii. Nie j<'.,t reprezenlow<lI1<l natomiast część Macedonii Pirińskiej należącej do Bułgarii. Macedońskie pieśni ludo'we o emi,gra!I1!lach za'r,oibkowych powstaly :pod ,koniec XIX w.,kiedyfa,laemigr.a'cyjna zaczęła nabierać masowego charakteru, szczegolnie zaś po powstaniu Ilindeńskim (2 VIII 1903 T.) i 'po wojnach bałkań.sk ich. Młodzież emigrowała :POczątko'\Vlo<do RUJmunii, Serbii i Bul-garii, a ,p<>tem,do USA, Kanady. Australii i .innych kr,aj6w Europy zachodniej. Po 1912 r. Maced-o:nia nadal była krajem ni·esrpokojnym. Podczas wojon bałkańskich i l wojny świa-towej ziemie rnac:edoń.<;ikiebyły areną !krwawych walik. Do armii :kr6les'twa Jugosławii, Grecji i Bułgarii p<>wolano Macedończyków, !kt6nzy '0dda-li ~wojeżycie za cudze im:ter~y. K.raj ;pusto·szał, nędza zak·orzeniła się w każdym dom'u, licZJba wdów 'i sieroc rosła. a .poza prymitywllly:m rol'nictwem nie było ża,dnej innej pracy zarobkowej. Walka IU'MOk'i o swe prawa nar·odowe, o lepsze życic nabierała co'raz tu bardziej zorganizowanego chara1k,teru, a co za tym idzie, Izma'gały się prze~ladowania ludIlości ze strony władz 'zaibo'rczych. Z ;tej ciężkiej :sytuacji, w :jaikiej znal,az! się nar6·d n:acedońSiki aż do II wojny światowej, jedynym wyjściem była emigracja zarobkowa. Zawarte w 'Olffiawi.any:m Z}biOlrze,pie:ini 'ludowe '''l wz.ru.szający;rIl rejestrem ci"żkich przeżyć emigrantów i ich rodzin. Najczęściej Clffiig'ranci rekI'U:towali się 5p<>śród młodzieży, 'która do.piero co :zało'żyła rodzinę. Ile t-ra,gedii przeżywały ich żony, starzy wdzice i ich małe dzieci! Wiadomo bowiem, że wielu z tych mlodych ludzi nigdy -nie wracał<o, umierali na obczyźnie -!'UJbniektónzy 7.aikła·dali nowe -rodziny. Zma'rtwiellia, smutek, tęsknota - oto myśl pr.zewodnia tych pesymistycznych, utkanych przenikniętym cichym bólem, zma,ntwieniami, 'zgryzotą <kłopotami i :g'oryczą pi·eśni. Ta!ki'e oto uCZJucia ~ą :PO,dstawowym motywem tych wątkow. Wiele z nich przechodzi do b(liHad. KaŻ!dy z tych utworów jest c!cgiq !tragiozną. D'0 pows'tania Ins't)"tutu Folklorystycznego SR Macedonii (1950 r.) Ipie~lli o cmigra:ntach za'robkowych, tzw. pec,zalbarskie {peczalba w jGzy1k'u macedońskim oznacza zarobek), Itrafiały s,pOr.a,dYCZiI1ie w zapisach ,zbieraczy. Dopiero po 1950 r. <Cj 'one zbierane systematycznie, jak i pozostale gatunki i rodzaje macedońskie] twórczości ludowej. Świadec!twem tego jes't omawiany zbiór, :zawierający jedynie garść tych arcyciekawych i oryginalnych p'eśni ludowych, ktore powsLlj'l i \'.. naszych czasach, zasilając bo.gatą I'iteratur!; J.udową Mace-dolllii. Warto .z:1Znaczyć iż utwory te są nieznane u Ser,bów. Chorw.atów. Czarnogórc6w, Slowcóców i Bulg(l.[Ó\v. Każdy z tych utwo'r6w, których auto,rami sq matki, żony i sioe,tl y 'lJpiewanych. bohaterów, jest zamkniętą histo,rią ich przeżyć osobi's,tych. Zadell z tych te-ks161\' pieśniowych nk jest wykolnywany w nas1traju pogodnym, lecz ze sercem złamanym i pełnymi łez oczami. Piszący te 'Slowa był niera:z liwiadkiem, gdy na wbawach, na kt6rych uczestniczyli emigranci ·z USA, Kanady czy Australii, odwiedzający swói kraj po długoletniej nieobecności, gdy zabrzmiewała pieśń.,pcczalbarska" nil' magI; zatrzymać łez. Są ,to lamenty olpla'k'Ujących osób na,d swoim ciężkim losem, osobo k~6re zoS'tały -podyawione radości, a ich życie jest ,pełne trosk, trw6g 'i smutku. ł<helicz·ne wątki o za'sięgu ogólnokrajowym posiadają warianty. a większość - to samorodne wątki w IM6rych jest opi'C'\v<łUm cięi!ka dola emig.ralllta i emocjonalne pr:zeżycia członk6w jego To·d~iny. �Recenzje 295 W niektóryoh tc.k-'>ltachopowiada ·się :o iSlpotJkaniumęża lżony, gdy 'OJ1po kilku btach wraca do domu. Zo;,a nierozpozna'je go. Nieraz :mąż uspokaja małżonkę, że wróci ,po 10-ciu laltach i !pyta jaiki prez·ent 'sohi'e życzy by j'ej :przytl1iósł. Zona :jednak wo-li, by on ,z·ostał .przy ni-ej, Ulawet 'namawiago, żeby spr!zedał jedYlne:go rumaka i nie jechał do -dalckiego kraju (nr 10). Innym razem mąż jedzie do Am·eryki ; pyta żonę, czego .sobie życzy - by wY'sylał listy, pieniądrze allbo pr~~nie, żeby Ot! \l'I'ócildo Iniej. Zona bez wahania odpowia'da; nie chce l~s,tów, bo się drą, także nie chce pieniędzy, po·nieważ ro'Zchodzą się. a pragni'e j'edY'nie by on wrócił (nr !li' 166. 167, 168). Cieka'wa i'est interpretacja anonimowego pieśniarza IuD-owego, który przc'kazuj,e dialog między mężem ażemą. która nie chce go puścić same'go, lecz pragnie z nim. ;pojechać. Maż us'iluje pr.zekonać ją, że Ikraj, .dOlkąd się udaje, znajduje s·ię daleko, trzeba będ1Zie pr-zeplynąć .glęboką wodę. Zona od:powiada., że zmieni .się w rybę i /poplynie do ni'ego. On wymienia inlne przesZ/kody. Znajdują cię gęste lasy, przez k!tóre trudno się przedrzeć. K'ochającążonę i Ito nie odstrasza. Oznajmia, że ,zmieni ·się w leśnego ptalka i tP'0f.rUll'lie,do nieg-o. Ami silne i ,groźne wo.j.:ilkJo,które znajduje ~iG w kraju gdzie przebywać ma jej mąż, nie mo"Że zmienić jej dccyzji, a'!bowiem stanie się ona "jadowitą ŻJmiją" i przejdzie przez ;0 wojsko (nr 14), Często jedn~k żona przeżywa .tragedię,g,dy ,się 'dowia'Cliulje,że !'I1ążnie zyje (Inr 156; lubieni się z inną kobietą (nr 143). Czasami na O'bc,zyŻJ!1ie maż ciężko ch{)J'uje i nie ma -tam ani matki, ani rodzeństwa, ani też u1koQchanej, i:cby mu olpa'trzyli rany. nie O'tr;zymuje naw~t depesz i .listów (nr 41). Tęs<kr.otą żony poeta ludowy złagodzi czasami wiadomo,ś·cią, jaką dostaje ona za pośrednictwem gołębi, które ka1flmi "białą pszenicą", ż'e widziały one jej męża ~iedzącC'go nad Czarnym MO'f<zem,pis'zącego hs!t i liczącego peIne wiadra pieniądzy (nr 51). Wśród omawianych utworów I,udowych spotykamy kUka ba~lad () wybrednej n',a-tce, która zab'ija 'Syna w ubawi.e, że :przekaże wiadomość o dej nierrno:ralnym i.achowuniu się. Występuje tu tażc znany i winnyc.h Ikrajach motyw ballady - powrót bogaliego SY~la emigrail1lta zarobkoweg,o ,do domu, któ'rego matka nic ,poznaje i gdy on ::..lsrął, siekierą odrąbała mu .glowę, by zrabować mu złoto. TragicZlly 'koniec ,spotyka także .dwóch braci, którzy wracają już zamożni dl) domu, Kupują sobie 'rumaka oraz "ostrą szablę", Gdy zbliżali się do wio's<ki,Izapragl~ęli trochę odpocząć w pobliżu źródełka. znajdującego się pod wysokim drzewem. Tu podzielili z<lrobione pieniądze, z rumakiem też nie było kłopotu kto ma go wziąć, lecz szabla .,tala się "kością niezgody" i starszy uciął nią głowę bratu. Wówczas o·ctenvała 'się ścięta głowa, "matce możesz powiedzieć co zTobileś, 'ale gdy przyjdzie mój sy,nck, usiądzie ci na kolana i zapyta c·o wtedy mu po'wiesz? Brat-:nurdcn:a uszłyszawszy ,to bez zastanowi'enLa targa się na własne życie i umiera, Inna ballada opowiada o mężu. Móry wracając do domu zastaje żoml z <ko'chankiemi zabija ich 'oboje, Często niektóre pieśni ilustrują zażyłe, do;brc 'stosunki w 'rodzinie, SzczegóLnic plastycznie jest przedstawiona miłość matki, !która lnie choe źadnego majątku, żadnych bogactw, a jedynie pragnie, by jej syn pozostal w domu oj nie wyjeż,dżaJ. Nieraz ostrzega ona syna wybierającego się do ,pracy we Francji, że ".dzi'ewczęta francu~kie są diabel"kie i go oszukają" (nn' 7). Pieśni te. poza .problemami soQcjolo~kznymi i stosunkami rodz1nnYlffi'i ja!kie poTuczają, zbudowane są na t,rwałych fundamentach estetycznych, są żywą hi:storią naj nowszych, cię2:kich 'i tragicznych dziejów ludu macedo·ń'skiego, /kltóry 'rzad!ko przeżywal chwil'e 'szczęścia, radości 'i -spokoju, �296 Recenzje Poza ws;pomni,,"nymi wstępami Law KarowsIkiego i Trpko Bicewskiego. utwmy Ie nie są dotąd przedmiotem 'SIpecjalnych badall folklorystów jugosłowiańskich. Znaleźć można jedynie skąpe wypowiedzi na ic:h temat (V. La'tković, Nuroe/na knijiżevnost, I, Beo.grad 1967, s. 151; K. PenuszliSiki, wSltQP do: TTlldowi . .)emejni humoristiczni pesni, Skopje 1973, s. 11 - 12). Kole MAKEDONSKI .JE 1980, INSTITUT PESNI ZA NARODNO-OSLOBODUTEL.VATA ZA FOLKLOR "MARKO CEPENKOW", Simic.:ijew EOItHA, SKOP- s's. 445. Insttyut Folklorystyczny SR Macedonii wydał ·omawiany zbiór j.lko trze·ci,! po.zycję z serii "Macedońska twórczość ludowa". Wybór tekstów, wstęp oraz komentarze przygotował redakt'0-r tego zbioru, Law Karowski, natomiast Gjorgi Gjorgi.;ew jeslt autorem opracowalI1'ia muzycznego. Lazo Karows!ki we ws,tępie podkreśla nJ.lę 'ira.dycjj lu·dowej w pov;~ta\\'all!U tych utwo-rów podczas II wojny światowej, ·kj,edy lud maccdolISIki walozył pTzeciw~o okupantom faszystowskim. Czę·Ść .pieśni, opiewających tę wal'kę, układali U1talonfcowani pieśniarrze ludowi, rekrurtujący się wśród partyzantów na wz&r poezji pisanej oraz kadycji ludowej, zwłaszcza lPi'eśni hajduckiej i poezji rewolucyjnej ruchu NJbot.niczego. Zawarte w omawianym e.biorze teksty pieśniowe pochodzą w zasadzie z ziem SR Maeedonoii oraz z Macedonii Egejskiej. Utwory z terconów tej ·ostartniej częsci kraju zebrane były od Ma·cedończyków zamieszkałych w JUJg·os!awii. Słabo l'l'prezentow.ana jest natomiast Macedonia Pirińska (4 pieśni) oraz część "'lace-doni!. należącej do Albanii (3 utwory). Teks,ty z omawianego zbioru powstały w latachl'941 - 1945. Jedynie ;w z;clniach Macedonii Egejskiej, gdzie WS p6'lna walika Macedoóc.zyków i Greków prz(~ciwk'o mona.rchii Grecji i anglo-amerY'kanskim interwentom trwała do 15 -ierpnia )949 •.oku, lPi'eśni () wa.lc·e narodowo-wyzwoleńczej ,powstawały ·dłużej. Sipora ezęść tych wątków źyje wśród emigrantów politycznych z Macedonii Egejskiej. przebywających w .Polsce, Czecho:słowacji, Związ-ku Radzi.eckim, Rumunii, ·!\a Węgrzech i Bułgarii. La:zo Kar-ows'ki podak info·rmacje o .pie'l'\'v'szych zbiNac'zach j ba·daczach ,tych popularnych pieśni ludowych, które ISą najnowszymi tworami macedollskicj poezji ustnej zaznaczając przy tym, że i obecnie powstają wątk'i opiewające pOS/laC'ie i wydarzenia, związane z ·ruchem oporu lPo,dczas II wojny światowej. GłÓW!llymi hohaterami, których imiona przewijają się w tych pieśniach, są Tilto. general Aipos'lolski o-raJz 'Partyzantki i partyzanc'i, bO'haterowie narodowi, któr,zy własne życie oddali za wol11!nść kraju. Ka'f'O'Ws'ki ,poza analizą u;twarów zajmujc ",ię : ich poetyoką· S'zczególnie w~Tusza-ją :słuchacz.a za'kodo·wane w .pamięci Iwdu bcs,tiaLskic czyny (okupantów: W wielu utworac,h jes't m·owa o tym, :be młodzież chwyta za broó by walczyc z 'WI'Qogiemi oorwać kajdany niewoli. Znalazły się także pieśni hwmorysltyczne i saJtyryczne, w których "Niemcy znależli swój grób w Ras·ji" (II1T 2~8) lub, że "Niemców i Włoc'h&w nie ma j-uź w Afryce", "Dziadek Iwan (znaczy Rosjanin) faszystów 1 �297 Recenzje P.1iotlą zamiata" (nr ~.)91. Pic,;niarz ludowy kpi ta'kże z exkróla Ju.gosławii, Petra (nr nr 260, 261). Co ~ię lyczy meło'dii tyC'h pieśni, to według Ziwko Firfowa, kló'rego cyttuje Gjorgi Gjorgijew, pieśniarze, stosowali stare melodie, oryginalne lub zmodyfikowanr". Ulwory le, ja:k i we wszystkich poz'ostałych 'krajach Europy okupowanych przez fa'szystow~kich I i'emców, były zarbronione., dlate.go wykonywali je paT'tyzanci • lud na -s'potkaniach IOwaorzy:.kich i wyc·ieczkach. Część ·tych utworów przeznaczona jest do tailea. Omawiany zbiór zawiera 280 pieŚ!ni, 'które są iy1k·o częścią bo,g'atego repertuaru utworów parlyz<lrnC'kich, jakie pow,<;ltaly ,podcza~ II wojny światowej. Duża część zapisów spoczywa w a·rchiwum Instytutu FO'likl<JIrystyczne~oSR M'acedonii. Akcja •.bierania tyeh wątków w Ju'gosławii trwa, a iema,tem ,powaiŹJrl'iejszychprac naukowo-badawczych jeszcze one nie są nie ylko w J'Uigoslawii, lecz i w !PQzos:tałych krajach słowiailsk ich. Kole NARODN1:: VIC, KNJIGA 32+XIX+324. PESME MAKEDONSKI PRVA. ZENSKE PESME, Simic.::ijew SKUPIO STEFAN 1. VERKOBYLGARSKI PISATEL, SOFIA 1980, s's. BUGARA. Oma'wiana ksi'lżka ukazala się 120 lal po wydaniu w Belg1'a'dzie powyżlSzego zbioru Bośryiaka Slcfa;na Verkovicia, którego imię wywołało ożywioną dysku-sję po wydan'u \V Belgra·dzie w 1874 I tomu, a w PetershmglU w 1881 r. II ·tomu .głośnej mistyfi,kacji Veda Slovena. ZasłUigi jednilJk jego jako zbieracza i ,popu<laryzatora folkloru macedoń.>kiego .są niewątpliwe. On pierw.szy przedstawił złoty snop kultury duchowej nieznanego przedtem, nielicz:nego, zniewol'on€lgQ ludu słowial1skiego. Verković odkrył dla folklorys'tów bo.ga'te .pokłady orgLnalnej i bo'gatej pO€lzji i prozy ludowej Macedończyków. Wypa'da t,u wspomnieć, że t,en dyletant i zagorzały zwo!enni,k ruchu ilirskiOgD wy,dał jeszcz·e ·dwic ci'ekawe prace €'tl1'o.g'rafi'cZll1e: Opisanie by ta Bolgar, nasie!jajuszczych M akiedoniju, Moskwa 1868 oraz Typograficzeskoetnograjiczeskij oczerk Makiedonii, Pietier.sburg 1889. W roku 1920 natomiast z jt-go spuści;zny Rosjanin Piotr Ław,f'Ow wydał w Piol-rog'ro,dzi'e ,zbiór, zawierający 200 tckstów pie0niowych, o których wspominał ich wydawca jeszcze w 1908 rorku. \V rOiku 1932 zaś ltonże Ławrow wspólnie ze znanym folklorystą czeskim Jifim Folivką wydał w Pradzie obs1zerny zbiór bajek macedoiLs:kkh, zebranych przez Verkovicia. WszysItko to świadozy, jak bardzo był on 'zaangażowany w zbieraniu folklorystycznych i elnograficZlnych malteriałów na ziemiach macedoli:s:kicłf. Po·d koniec swego życia 7Jbieracz ów doznał, jak wiadom'o, du.żo rozczarowan z powodu wspomnianej mi.<;tyfikacji Veda Stovena. J.ego tragedia ponadto p:Jlegała : na tym, Ż'C iZ>di"adzilchlebodawców Belgradu i .prze-szedł na służbę rządu nowowy'ZW'olOlnejwtedy Bułgarii, inteligencja której wY'korzysltala umiejętnie stanowisko Veu1<ovicia, trarktującego MaeedończYków za Buł,garów. W -ten SjpO'sóbzaognił stosun'ki dwóch rywałów - Serbów i Bułgarów, włączając k.ultU'rę macedoń~ką dio bułganslkiej. Spór ten ,toczy :S'ię nada'I, jakkolwi€1k z'eh-ranc ,przezeń ma,t.eriały nie mają nic WSpól11egoani z Buł,gacr-ami,ani z SeI1baani. �298 Recenzje P'olza tymi ikłolpotami, jaikie J)rzeżył V€T1ković, ,nikt nie ,kwestionuje jego dorobku jaik,o z,bierac,za utwo·rów l'udowych, Swia,dectwem -tego jesot m.in. ·omawiany zbiór. On pierwszy wśród ZJbieraczy ,trafił na utalentowaną pieśnia'rkę ludową Dafiną, od której zapisał 270 t'ekstów ~do zbioDU włączYł 235 pieśni z jej repertIla'ru). Informatorka owa :p11zekalzałaVerkovicioWi :pieŚiJ1.io trcśc'i mitycz;nej, obrzędowo-kalendarzowe, ballady, miłosne, pr.zeznaczone do tallca, epickie i obyczajowe, zawndowe. wY'konywane ,przy p'racac'h polowych, hajduckie, weselne oraz hies:adne. Zbiór podzielił Ver.ković na ,dwa rozdziały. Do ·rozdziału pierwszego, któremu dał tytuł Pieśn.i żeńskie (Ctzyli hrYCZine) dał cały n~pertua'r Dariny, a do rozdq;ialu drUigiego włączył uslyszan.e utwory od innych .pie.~niarzy ludowych, wywodzących ,'ię z różnych stron MacedanE. Omawiany ,zbiór Stef.ana Velikovicia jest cennym ź-ródlcm macedoi1ski·cj :po·czji ludowej prizełomu 1. ,i 2. połowy XIX 'w., umożhwiający I.prześledzc.l1iieJ'lO<ZlITlJieszczenia pewnych ogólnoslowiall'slkich motywów na tych ziemiacharael zapoznanie ~ię z samo-r,odnY'mi wątkami,istniejącymi wylącz,nic tu, na ,poludniowo-wf;chodniej częścikraj'u. Kole MOMĆILO ZLATANOVIC, NARODNO PESNISTWO NARODNI MUZEJ U VRANJU VRANJE 19&2, SS, 330. Simiczijew JU2NE SRBIJE. W:s.półczesny follk!laryst.a }u'gosłowiallski, Momcilo Zlaianović, profesor Wyi..";ze,i Szkoly Peda.gogićznej w m, W1ranje, jest -znany nie tyl'ko ja:ko namiętny zbieracl. runa Hteratury ,ludowej na terenach 'Pofuooi'owcj Serbii, lecz Itakże i ja,ko ceniony badacz. Wyni,ki'em jego wieloletniej opra,cy ;poza licz.nymi artY'kulami, ogloszonymi na lamach różnych czasQpism na,uikowych Jugoslawii, jc~i omawiana książka. Wnosi ona 'dużo nowego do wciąż jes'zcze żywej iwórcz{)ściludowej w ojczyźnie Vuka Karadzicia, St'ojana Novaikovicia i SVe'tozara Markovicia. Polu·dniowa Serbia, to dekawy .skrawek Ju.gO'sławii. Niewola turecka trwala i.ldlużej niż na pozostalych ,ziemi'ach Serbii. P'oiożcnic geograficzne zaś sprzyjało utrzymywaniu kontaktów kulturowych z sąsiednimi mjast~ll11i maccdl1ll.c;ki:ni Skopje, Bitoia i Saloniki, W średniowieczu istniały tu male feudalne ,paóstewka scrbs:kic tzw. zupy P'reszewa, Wranja 'i Inogoszta aż do 1454 r. Niektóre regiony tego obszaru znaj· dawały się pod panowaniem Turcji aż do 1912 r., tj, do wybuchu I wojny balkal'lskiej. Podczas wojny a u:striacko-·tur-ecikiej w XVII w, ,duża cz<;ść !u-ti>llo'ścitych lerenów byla z:mu's'Zonao.puścić !kraj, :ponieważ 'były 'one teatrem oSltrych wa-i'k. Omawiana rksiąż1ka srkJ.ada :się z 'dwóch części. PieTws1zą część (s. 9 - 181) autor po,święea liryce ,ludowej ,okręgu W.ranje. Omawia tu pieśni obrzędowe tzw. łnars.koie, poświęcone ,O'bchodom święta Lazar.za, wiel'kanocne zabawy ludowe, pieŚd1i gjurgJjcwdeńslki-c czyli u'twory liryczne,poświęcone obchodom ,święta Jerzego, pakona p6;] uprawnych i zwierząt domowych, foIkl'or psz,czelarski orarz obrzę·dowe piśni wcse'lne Serbii poludniowej w porównaniu zodpowiedinikami macedońslki:mi, �Recenzje 299 !:'i,;zc :'ci ;,a';"'ŻC.0 obrzędach pieśniach pogrzebowych okręgu Wranje O!faz o żrliwiaT;.;kich z okolic Pczyni i ich wit;zi z macedońskimi. Os·obny rozdział przeznaczył ludowym pieśniom miłosnym pochodzenia miejskiego z południowej S€rbii. Pisze on ta,kżc IJ obecnym s'ta'nie -twórczoŚCi ludowej na ziemiach Inogoszta, obejmujących tereny między Wra.nje, południowej M(}<rawy, Gr,deli·cy. KUJkawicy i górami Obl'i'ka : Gro:;\. :,;) i< órych znajduje sięoLl<oło 40 wio·sek. W urna wianej książce 7Jna.jdujemy też cielkawy roz.ct-zi,ał o wpływaclh l~rY'ki !.ldo\\'ej :la twórczo'ść ·li'teracką pisarza serbsikiego, Stewana Sremca. Słus;znie lVI. Zlat<1I~G\·:Ć.podkreśla że w 'Pieśnia~h miejs!k.ich ,poludniowej Serbii zaw-apto wiele eJemC!ltÓ\\' z patriarchalnego sIPoleczno-ekono.micznego i ikulturowego życia. Właś!Iie ~e cec:hy poezji ludowej WY'korzYSltal autor Kasztany Stewan Soremac w :iego <twórczości literackiej. Zlaianović podaj.e daine z żyC'iorysu i działalności tego pisar~a ~.erbskiego, ,kt6ry m:in. 'iJlteres-owa-ł s'ię ,gwarami lu,dowYill1i >regionów pJłudl1:o\n~j Serbii i .znal dosikonale twórczość ludową ;tych terenów. Autor omawianej książki dQlkonuje po-r6wnania utwo--r6w literackich Sre·mca 1 mo'tywów pleśni ];<;'ycznych, które były jego inslpiracją. Zlaltanović 'po'daje talkże, że duży wpływ wywarła serbska liryka ludowa z ter'Bnów południ'owych na twórczość h 1.eraC'1\ąinne/go pi.';o,rza serbs1k,ieg-o, Bo,r'isava Sta-nkovicia. CZG~ć druga omawianc;j książJki jes't poświęcona 'S erb:>kiej Cipice ludowejpołudniov:ych obszarów kraj-u. Zademonstrował A'Uitoruu swoją el"udycję i dosikonałą znajomość tego gatun'ku po,ezji ludowej. Zajął sit; _r€lpertuarem niektórych ,gęśl.a'rzy. PLszc o warian,tach epickich utwo·rów I'u,dowych, żyjących i dziś w olk'ręgu W'ranje, v:ys:tqpu.J'jcych tkaże w ,z:bi·orach Vu'ka Karadziea i innyoh 7Jbieraczy serbsikich, co może s\\':adczyć o łąc'zJllośc-iżyda ku'Hurowego Serbii, niezależnie od różnych losów historycZ!lych., w jakich znajdowały się niektóre regiony IkTajlu na .przestrzeni 'ylic;ków. Ponadto au'tor dokonuj·e analizy pieśni epickich, w których .opiewani są bohaterowie średni-owiecza, m. in. król Stefan Dusan, junacy bitwy na Kosowym PoJu n'1! czele z carem Lazarem i caricą Milicą, chory Dojczyn, główny ·bohater serbskiej, macedońskiej, chorwackiej, hercegowi6.skiej, czarnogórskiej i bułgarskiej epiki ludowej - legendarny królewicz Marko, pochodzący z dynasti Mrnjavceviciów. wywodzącej sit; z Hercegowiny i panującej w lVI·acedonii. Obszernie omawia cykl tego władcy, jego czyny bohaterskie, przygody, życie .osobiste i walki z rywalami i wrogami narod·owymi - Turkami. Aulo:' CZt:sto nawiązuje do odpowiedników macedońskich, co świadczy o ścisłych więziach ;.;u ltUTowych sąsiadujących terenów !poludniowej Serb.ii i Macedonii. Utwory ('pic:<il', wedlug lVI. Zlatanovicia, pamiętają dzi.ś najlClpiej starsze o'soby, chociaż :liL' zawsrzc dokładnie. :\o\\-y;n ogniwem bohaterstkiegoeposu -serbskiego są pieśn:i opiewające wa,l-kę '.\·YZW,.'1el·lc:ząprzl'ciw'ko Turkom. Momcilo Zla,tanović poświęca tym ciekawym ,erb.i'ri.in1 pieśniom ludowym o dużym zabarwieniu lirycz'llo-cpick'im szczeg6lne miejsce .. Ogranicza -,'j(; 011 tyllko do utwolr6w, k,tórepowstały właśnie tu., na południu Serb;:' w jego ro>dizimych :stro'nach. Zaznacza, że wielu z tych boj.owniików 9CJczątku XIX w" biorących U'dział w pie-rws'zy.m Ipows'taniu 'ser·bSlk1m pod dowództwem Karadjodjevicia (1804), śpieszyło z pomocą także i powstańcom serbskim w Szumadii. Tereny IPołudniowo-scrbs'be, jak zaznaczono wyżej z'ostawały ·pod panowaniem TurcE dłu,gie lata po wyzwoleniu powstałych .ziem Serbii. Działalność bOjO\Uli;';:ó-·.\·sc-rbskich 'z tych połu,d:ni-owyc;h ten~nów była opiew.ana w licznych pieśniach ludowych. Tym właśnie utworom poświęca autoT specjaJny rOlz-dział. Osobny roz·dział poświęc·ono pieśniom hajduckim, zebranym przez Zlatanovicia '.'.- la:ach 70-ch. Autor analizuje hczne motywy tych utwor6w, iktó·l'e mają chaT'alk- �300 Recenzje ter lokalny. Z kolei rozpatruje nowsze plesm, opIewające walkę p 'zeeiwk" TU~'kom \V lata~h 1878- 1912, ,pochodzące rzJZiem Pn~szetWa, Bujanowca ,i PczYll1i. Omawi'aną ksiąiJke zamyka rozdział poświęcony pieśniom partyzall1:ckLm. powstałym w latach 1941 -1945. Omawiana książka po's:iada dużą warto'ść przede WSzyEtkim dlatego, że autor opiera Eię na własny~h hadaniach terenow~h. Wsztystkie teksIty pieśni ludowych z,ebrał sam wędI'u.jąc po wsiach ·Okręgów po1uduliowej Serbii, tak malo ]'('preze.ntovlanej w ?Jbio'rach i pracach folklorystów serbskich. Momcilo Zlatanović jeSlt dZli'św Jugosławii jednym '7. najpoważniejszych znawców i ba,daczy rodJzimego f'Oi1klo.I'u. W omawianej mono,grafii autor zademonstrował doskonaly, no'Watol~; ',\'arsztat naukowo-badawczy. Twórczość ludową nie zamyka w szczelnych ramach lokalny~h, lecz rozpatruje ją wnikliwie we wzajemnych powiązaniach temaltycznych i gatunkowych odkrywając zarówno cechy og6,lnoserbsikie, jak też i 'indy-,ddualne, właściwie tyllko ,ludności 7.amieszkałej na terenach ,połu'dnioW'€'j Socbii. _ adto autor często podkreśla więzi duchowe łączące Serbów pDludnia i Maced''>!1czyków, tak hogato i plastycznie odbite w ich fO'lkJmze. HATIDŻA KRNJEVIC, ŻIVI "\óOLIT, BEOGRAD 1980, ss. 309. PALIMPSESTI ILI O USMENOJ I'OEZIJI, Au/Lorka omawianej ks.iążki, HatidiŻa Krnj€vić, urodzi/a się w 1936 ;'. x F'CJJ1:icy (Bośnia i Herc,egowi·na). Jest absolwel1'tJką Wydzi.alu Filowficznego U:n;',\'l,'rsy·tet'J S",rajewskiego. Studia z zakresu lit€'l'atu.ry jugoslo'Niańskiej i fLlozo.fiiu~;o!lczyla w 1961 roku, .po czym została zatrudni'ona na stanowisku asys'ten1ta przy ';,atedrzl: li;eratU!r jugo.słowiailsk'ich w Sarajewie, w 1971 mku obroniła pracę dokjurską w Belg'radzie, g-dlziepracuje w I;n'Sty;tucie LiteratUry i SZ1tuki. OgJo-s·iła dotąd .:lasto:;pujące 'prace: L Muzulmaitskie pieśni ;:: Rękopisu crlangen, wydaną .przez Serbs;ką Akademię Nauk i Umiejętności w1969 r., 2. Jest wspóau-torem pracy I)leraturn ludowa, wydanej w 1972 r. w Sarajewie, 3. Ballady ludowe Bośni i II crco{lowiny, która się U'kazała w 1!ł73 r. w Sarajewie i za kotórą o't-rzymaJa nag'fodo:; ..Svjetlo:;li". 4. Pieśni ludo·we, wydane w Sa,rajewie w 1~73 r.i 5. l\.n.tolo(7ia ballad l l:<iowyclt, wydana w Belg'radz'ie w 1978 r. Wszystkie prac,e Hatidży Krnjević cechuje wnikliwa analiza nauikowa. Stosuje ona iprzy ,tym nowoczesną metodę ba,dar'!, polegającą na gruntownej in!erpretacj; ll]awis.k socjool'Ogicznych i history~znych, o·dbitych w folklorze ojczystym. Pierwszy z ;rQ'zdział6w po'święoony jest ba.Jladom ludowym i no, i tytuł O na[;,.:ych balladach ludowych. Autorka zaznacz'a, że Lem gatunek poel.ji ludowej nie doczekaj s'ię w Jugosławii jeszcze ipoważniej'Slz'ego o,pra·cowania monograriczJl1ego czy synt€tyczmego. ROZłPal\lrujeona tu źródła ba'llad ludowych, omawia dotychczasowy stan zbieraotwa a takŻ'e cechy -i artyzm tych Uitworów. Słusznie twierdzi, iż ba.lla-da nie opiewa junaka, jak to czy.ni pi~śi1 hoha·ens'ka, lecz opowiada ona oJ człowi,eku, który nie zwycięża, lCCiZ!przegrywa. Ballada, według Krnjević, uczy, że człowiek jeslt najwi~ks'zą tajemnicą, nos.zący wsohie i raj, i pieklo. W T()zpięwści międrzy rajem a świat'em podz'iemnym znajduje s.ię caly śwj'u.t ludzkiego istnienia, �Recenzje 301 .:;kąci 'J~'.vierają siG wlizyst.kie drogi ·do różnych kierumików działania. Boha·terowiJe ballad \'.',liczą więc sercem i duszą przeciwko .nielud;zikim i niena'turalnym poczyna· n:om. przeciwko wszystkiemu Co przynośi hanbę, ws.tyd i poniżenie.. Stąd Wy!płYWi' wniosek, i.e pos'lacie wystt:;pujące w bana·da'c:h lud'O\vych, to o60by uozuciowc, nosiciele zarówno dohrych, ja'k ,też i złych cech l-udz'kich, pl':5tacie o kra!'lcowo odmiennych char,I'!,'terach i mDra].ności. W roz·d,'Ziale tj"m 'przC'lWija .stię slu'szna myśl .'\uturki, Żt' bohalerowie ballad gO'lowi są po.nieść oharę moral'ną i że są nastawle!!i cluchrm'o cierpieć .i zginąć. SenJ.~ballad ludowych Is,poc'Zywa na nagromadzonych wiekam; du,św.jaclczeniach ludzkich. Utwory te ilus,trują sl-osumek człowieka wobec życia. mi.luści ,i śmierci. Są, inny'mi slowy, z'wierciadłem historii rozwoju uczUĆ ludzkich wo!.iec wszyst.bego 'co dobre i zle, uczą, iż prawda ujawnia .sif; nawet wtedy. gdy boha'lersrkłada w ofierze własne życic. Swoją treścią ball.ada .ujawnia c;c:,pien;<l. \ragic,z.'ą wizję życia ludzkie.g{), a śmierć inlerpreto">vana jest jako 1'0:l/aj waH,i przeciwko humanistycZJnym pO'Sjtaw'O'mczłowieka. Temat ballady ludowej przewija się także w rozdziale Stosunek Vuka !':aradżicia do pieśni "na mied~y". HaHdża Krnjević pisze tu, że zbieracz ten zalirzał balla'dy ludowe do utworów ,poś'rednkh między lirycznymi a bohaterskImi (;tąd i używany tmmin "na miedzy"). Według Karadzicia, utwory :te nie są wykO'!lywa:1e jak bohaterskie, tj. przy akompaniamencie gęśli, ani też śpiewane są jak pic-.;Ili liryczne, a są 'lylko recytowa,ne. Ballada zawiera elem,enty :zarówno liryczne jak i epickie. Krnjević naliczyła w z.bi,o'rach Karadzicia o!k'Oło 200 ballad ludowych. W kolejnym rozdzi.ale 1\uto'l'ka omawia poopulail'ną balladę Hasanaginica. Jaj.; v\'jadomo, utwór len ogłosi! po raz pierwSlzy Włoch Ałber'to Forti's w 1774 T. w I tomie swojej książki Viaggio in Dalmacia", wydanej w Wenecji i odtąd ballada ta siuż.yła jako wizytówka Serbskiej poezji ludowej w wielu krajach europejskich. Hasanaginica dcczckała się licznych przekładów, a Adam Mi~kiewicz w swoich prelekcjach paryskich podkreślał, że była ·ona jednym z najleps.zych przełożonych utworów ludowych, z którym zap:nnała się Europa. BaHadą tą zachwycali s·ię m. i'1. Goethe, F·r, Mi'klosic, Vatroslav Jagić, Matia MUI'ko, Gerhard Gesemamn i wielu innych badaczy ok,resu międzywojennego i powojennego. Krnjević ust'osunkowuje sit; krytycznie do wypowiedzi niektórych badaczy i analizując warianty balł·.•dy JIasanauinica podkreśla ciężki los mMki, jej czułe serce do dzieci, które musi opuśc:ć. MacierzyJiska miłość w tej balladzie jest subtelna, głęboka. Jest to utwór, w którym rozbrzmiewają oddzwięki cięż:kich pTZeżyć ludz.kich. ~as[(~pny l'odział omawianej ksiąŻJki llos:i tytuł Smierć Gmera ·i Merimc 1,Lubienica La:::a Kosticia. Pisarz s'erbs'ki, Laza Kostić, porównywał bohaiterów lej ballady o Omerze i Me-rime z hoh:a'terami szek s,pirow,sikim i; Bracia Moriciowic historia i poezja to kolejny rozdział ksiąiJki. Moriciowie, to pC)s,tacic his,torycz:ne XVIII którzy jako stali bywalcy karczm i obierży Rośni. prowadzą2 życie pełne gwałtu i przemocy, zostali s'tr<leeni. Ich działalność jednak weszła do poezji i legend ludowych, podobnie jak zbójnika J -ln;)3ika. Krnjević słusznie zazr acza, iż historia nie wie, czym bracia Mariciowie zasłużyJli na takie przl'dłuż.'one życie. His,toria nic wyjaśnia, dlacwgo tylko ,oni wśró,d po'zos·tałych straconych za podobne czyny ·slali s'ię po,pul<1'fnymi bohaterami w po,ezji ludo\Vt'j BoŚini. Na pCW!O zawdzięczają lo jakiemuś ll,tałenlowanemu pieśniarzowi ludowemu. kóry był ich zW'olenni,kiem. Do poezji ludowej zostały przetrans.portowane wydarzenia z ich działalności. Zachowąło się doląd kilkadziesiąt ballad, w których jest mowa o ich tragicznej śmierci. Szlcavierka dzieckiem Adama to następny omawiany utwór ludowy. BalL.lda o szwagi.erce Koviljce należy do rzadkich motywów, [ja które nie natwf:il \v., �302 Recenzje Vuk Karadźić. Utkana treścią religijną ballada owa opowiada o pojęciu życia Judzkie.g{) i jego wa,rtości. Utwó.r ten 'zapisał Milovan Ja,nković i ogłosił na łamach czasopisma "Danica" w 1865 roiku, 'Po śmierci Kar,a,dźicia ("Danica", broj 19, 1865. 5.450 - 451). Drugi zapis teg'o utworu dokonał Pero Djordjević, który ,znal pierwszy zalPis i pozwolił sobie ma pewne zmiany. Boaillaida'o:powiacta o slpo'Lka'n'iu Koviljki z siero'tą Mir'ki'em, od którego dDwia,duje się o ,ś'mien:i jej ;;yna Ma.r1.nka. Krnjcvic po,ró'Wlnuje oba wall'o.ia'DltyJal!1(;v.icia i Djoor,djeviC1ii do-chodzi do wnios!ku, że drugi za,pis zmienia a'rchaiczność niektórych form, poetyczność starych wyrazów, a rJajważniej sz.e, i.e zlJ1i,eksz'ta!ca ,pojęcie ludowe o tragic7.l1ym łosk ;:"\'i~\z;I:!ym :ć cierpieniami wojennymi. 11.:0 Andrić o Vuku Karadziciu - io na"tępn,y roz'dzia·! Ol1W,Wi<lllej ksi.ąi;K'.i.Autopka podkre.~la duży wlPlyw jatki wy'war!y Z!biory Ka.ra,d:'6lcia na twórczo~ć htel'~lcką Andric-ia. K'olejny 'rozdział opowiada () bohaterze epi'ckim Aliji Djerze'lezu z XV w., o'plewa'nym w folklorze Bośni i w powieściach Iva Andricia. Następnie Krnjcvić pisze a bohaterze epic'kim Tale Licaninie, z.nanym przywód2y us'K<)'kóv.;OTaz 'Jbszl'fllic zajmu'je się zb.iorem Rękopis Ernalgen. Rękopis .ten .był dotqd przedmi'o'C'm licznych ba,dań, ale nie j'est on jeszcze dokładnie zbadaJ1Y. Zawarte w nim ,pomad 200 tekstów pieśniowych są różne pod względem treści, ;-;lylu, j(;zyka, :ndryki i ar-tyzmu. Jak wiadomo, Rękopis Erlangen pochodzi z XVIII w., a wydany .zastal do,piero w 19125 r. przez Gerharda Ges·ema'J1ona. JC'sl tD pam'iG'tni'k autC:lTlyc,znych norm żyeia pa-Lriacr-chałnego ludów jugoslowiat'lski-ch. Anonimowy zbic~·acz. jak pisze Krnjvić, nie wyb1erał tekstów, w~ród których spo'ra c.zęŚć - lo pic,,!!: otres(;j erotycznej i frywolnej. Ta os'tatnia grupa utworów ludowych nie weszła dl) wydanegD przez Ges·emanna zbioTu, ,poll'ieważ uwaiał. że ·nic na,dają siG do druku. Krnjević pJdkreśla, i.e zbi'eracz Rękopisu Erlanfien zebrał te utwo'ry, które żyły wówczas wśród loud'll, 'są więc to wątki zapisane 'przed ,ukresem l'omanytzmu. Krnjević zwraca szzcególną uwagę na florę i faunę, które tak b,)ga[p p,'zclł;ij:lją l'ię w u'tWD·rach ze zb1or,u Erlangen, odgrywając ważną palę artys'[ycz·ną ja.kD symbole. Podaje Dna taokżes!owa pochodzenia o'rientalnego. zawarte \V tych u\"';(Jrach ludowych. Hatidza Krnjević pisze taUde 'o Ji.rycznych ,pieśniach ludowych z Rękopisu Erlangen, wśród których zabrakło obrzędowych. Przeważają na tomia ..;, wory miłosne oralZ teksty pieśni'oWoe o stosunkach międzyludzkkh. Omawiana k'siąŻJka jes,t pOlzycją wartościową, ciekawą, i na pewno jest dobrą wizy-tówką bogaiteg'odorohku ambitnej badacZJki ,rodz'~mej twórczości lud,owej. Jest to ogniwo prężnej folklorystY'k.idzis'iejs,zej Jug{)s!awii, która rozwija się bujnie 'UzYislkującl~ympatyków na calym świecie. u, Kole "Culture Populaire Simicijeu; Albanaise" oW 198:1 1[. zacząłs,ię ukazywać pod powyższym 'tytułem nowy albański rocznik etnograficzny, z;awi-era'jący tłumaczony na j. francuski wybór a'rtykułów publikowanych w p6łroczniku "Kultura Popullore", wydawanym od 1980 r. przez Instytu't KulitUTY Ludvwej Akademii Nauk L8R Albanii. Fo.rma obYldwu tych czasopL~m �303 Recen.zje Iwi'elko~ć. ok la;dlka, układ treśd, ilus'trade, rodzajPaJpieru) }estj.d~n:tyczna. Akademia Nau;k LSR Alhanii w)'dajeo'd 196,2 r. ,tak,ie znany już rocznik (do 1'980 r. ukazywał siC; z :przerwami) "EJtnografia Shqilp1a,re" ("Etnografia Albańska"), który ma od 1976 'l". również swą wersję fra:ncusko,ję·zyczną: "Ethnographie AlbaU1aise". W wydanych do 1982 r. 12 tomach "Etnografia Shqiptare" .ogloszono razem H2 artykulów, obejmujących ,prO'blemat)'kę r·od-ziny, Zwyczajów, umiejętno·ś,ci, sZltuki hlGOwej. mieszkania, ubioru. rolnictwa, (prawa Zwyc,zajowego, gier i zabaw lu·dowych, mitologii ,i wierzcń itd. Część z nich 'Z'OlSItał.a pÓŻ!Il·iej prz,edruikowana w "E'thnog,raphie Alb'lIllaise". Wydawanie ·teraz równolegle 2 e'bnografk,znych roczIlLków w języku obcym jest zjawis,kiem raczej ni'ezwykłym w praktyce wydawniczej ir.nyc.h 'krajów Europy i może świadczyć zarówno Q ,pragni€ln-iu szera1kiego :'.::JOpularyzowania alba ils'kiej etnografii oraz wi'eidzy o ku-lturzc ludowej A·lba:nii !.a.granicą (choć f.ranc·uski nie jest 's'zeToiko 'znalny), ja.k i a wysokiej ,randze c tnagraJii w Albanii. Przedmowa do I tomu "Cu1'ture Potpulairc AJbana'us:e" zawiera m.1Jn. zwięzlą c!laraklcrys.ly,kC; dolychczasowefo r.ozwojua,lbańsikiej e-L'llograHi i jej programu, którą warto w s,krócie przytoczyć. Etnografia i fol'klorys tyka a,lbań.sika ukształtowaia się dapier·opo wyzwoloniu kraju i utrwaJeniu władzy luodow,ej. Oddzielne placówki r.a.u'kowc dla ob'll tychdyscyp!'!n powstały w 19'47 r. przy dawnym InS'tytucie Nauk. W 1943 r. otwarto ,pierwsze w :kraju muz,eu'm archeoiolgicz:n-e i etnograficz.J1{~.Póżniej elnografi<J znajdowala się oT.gatnizacyjnic o-d 1962 T. W Ins:tytucic Historii j Językoznawstwa AN, po podziale zaś togo ins1tybutu w 1972 r. w IJ1.S/tylUcie Hi.9tOrili, natomiast f'oJ.klorystyka mieściła się w Instytucie Folkloru, który pYNsta! jeszcze w 1960 I'. W 1979 II'. 'utWOTW'lly z·ostał IIl151tytut Kultury Ludowcc) :\N, który obj,j! rozdzielone .dO'tąd zakłady etnografii i folklorys,tyki. Wieloletnie b<\dan.ia ,pozwoliły I'a ;zgromadzenie bo·galych m a!teria łów , st.anowiących pods1tawę dla coraz liczniejszych publikacji. Oprócz artykułów w "Etnografia Shqiptare" opublikowall1-o do 19-81 r. 6 tomów prac ·do'tyczących siZtoUlkii rzernio.sla ludowego, folkloryści zaś opub}i-kowal,i 50 t·omów pro.zy i ,poezji ludowej oraz 16 tomów llcelo'dii i ,tariców ludowych. Obecnie w Instytuc·ic Kultu~'y Ludowej pr'zyg'oitowuje <ę wielotc.mowe wydawnictwo pt. Dziedzictwo kuLturowe ludu albańskiego, które objąć ma także a'Has etno,grafic,zny Albanii. Badaniom kultury ludowej w szerokim z'akresie, od f'ol'kloru po sztukę &toso\'ia·r.ą i rzomiosla ludowe, przyznaje się szczególne z;na'czenie .z·e względu na rolę dziedzictwa ludowego w działaniach na rzecz konsDlidowania narodu albańskiego i jego socjalistycznej kultury. Przeciwstawia się je "agresji kulturalnej mocarstw" oraz zewnętrznym, obcym naciskom ide·ologicznym. Upowszechnianie w najszerszym, możliwym zakresie tradycji i wartości dzedzictwa kulturowego .ludu stanowi "czc;ść skladową walki lu·du albańskiego w ·obronie i umacnianiu niezależności narodowej, w budowaniu socjalizmu i doskonaleniu życia .socjalistycznegon arodu" (s. 4). Podkreśla siC; w związku z tym, że etnografia i folklorystyka albańska opierają się na gruncie marksizm-leninimu, dlatego ich zadaniem jest nie tylko określone poznawanie naukowe, lecz takżc rewolucyjne przekształcanie rzeczywistości. Uwzględnia się mocno podł{)że historyczne, bada się prawidłowości rozwoju kultury .ludowej, dążąc do formulowania wniosków dła praktyki kulturalnego i społecznego życia ludu Albanii. 1 Celom ,tym ma służyć także Inowe czasopi:smo. "W centrum je!!:Q uwal.!!: i znajdują się dawne tradycje kultury ludowej, ich znaczenie dla naszych czasów, ich ewolucja, wzboga'canie i perspektywy", uwzględll1iać będzie ono talkie dorobek kulturowy AlbańczY'kówżyjących poza granicami kraju, świadczący 'O oJ'y.ginalności �304 Recenzje l ;sile twórozej ludu a1hańskiego. Angaż,J\vać s'ię bc;dzie 'W wal!kc; ,.przeciw duchowi kosmopoHtyzmu i ,5zowinizmu su!permoc<\rs!tw, które dezawuują postępowe wartosc; kultur 'na,rodowych" (s. 5). Publi'kować będzie artykuły na tematy teoretyczne j metodolo,giczne, dążąc m. in. do uo.gólniania dO.świadc,zeó albańskich. Uwzględlllana będz'Ie his,to,ia folklOTystyki 'i ·etnografii albal'Lsikiej, a talkżc obce badania i badacze ludowej kultury Albanii. Redakcja zaprasza także zl:gran!cmych albani,tów do pubHkowalnia artykułów, s.prawozda11 i materiałów 'naukowych dotycz,jcych albańsikiej kultury ludowej. W nowym czasopiśmie będzie też miejsce na pu .. blikawanie materiałów z za.sobów archiwalnych, recenzji, bibliografii oraz informacji ·0 ważniejszych wydarz.en:ach z życia naukowl'gQ kraju. Zawartość pierwszeg.o tomu oma wianego czaso'pisma ,po'twicrJ.w za.pcl\viedz: Redakcji. Zawiera on 9 artykułów o d·oŚć rozległej tematyce, dział materiałów folklorystycznych, 'recenzje i informacje bieżące. Ze względu na trudną dmtr;p:~ość tt'go czas'c;pisma (jes't w bibliotece ZG PTL) jak i bardzo rzadkie dotą.d pojawianie .,;e j;nformacji () etno·grafi.i albaIlskiej, wa.rto niC';:.()bliżej zapoznać $lię z jego tresc;ą, zaczynając od prz'edstawienia a'l'tykułów. Alfred UC'i, Narodowy festiwal folklorystyc:::ny 1978 r. a aktlwine:ayadnienit; T.aul<. etnografic:nych i folklorystycznYch (s. 7 - 24). Ogól:nD'krajowc festiwale folkJorystyczne są 'or,ganizow.ane w Albanii CD 5 lat, w3 etapach (wieś - region kraj) z finałem w Gjirokaster, gdzie uczestniczy 26 reprezentacji okrt;gowych liczących :po 60 - 70 osób. Autor zwraca uwagę na występowanie [aBdoI'u czystego i ara,nżowanego, a następnie przedstawiaoib.szernc rozważania na temat sytuacji j prz'robrażeil' f;ol'Kloru w waru;nkach szybkiego l'ozwoju gos·podar.ki i techniki. Hivzi Is.lami, Albańczycy na świecie (s. 25 - 43). Jest to oparta <ldo·Ść ·boga<tą r6żnojęzYCową litera'turę przedmiotu char<:llkterys-tyka ro.zmi.eszczenia Albaflczyków, głównie poza obecnymi granicami ,państwa, ze siwzegMnym uwzględnieniem .Jugosławii. Artykuł zawiera sporo rz'eczowych ,danych histo'l·ycz.nych i statystycznych. Beniamin KI'uta, Zarys polifonii albańskiej i niektóre zagadnienia jej genezy (s. 45 - 75). Do artykułu dołączonych jes't 5 teKs'tów pieśni z nutami. Qemal Haxhihasani, Wkład prof. Eqrema c;abeja do badania ludowej kultury albańskiej (s. 77 - 86). Iinteresująca charakterys'ty.ka dorobku naukowego wybitnego a'bańskiego historylka kultury i fol!klorysty (ur. 1908), .który !puhlikował ,kilka prac rćwn.iei 'Zagranicą w jęz. niemieckim i francus'kim. Emin Riza, Miejska architektura ludowa Albanii w XV III i XIX w. (s. 87- 111). Au,tor przedstawia m. in. typologię tradycyjnego budownictwa miast alhańskich, 'załącza 1 mapkę i 11 ·ilus'tracji. .Jorgo .Janajoti, Korelacje między zbiorowym a jednostkow)lm wkladem w tworzenie rapsodu ludowego (s. 113 - 132). Analityczny artykuł zawieraj<.jcy liczne fragmenty nowszych tek.stów folklorystycznych w tłumaczeniu na jr;z. fLll1cuski. Pirro Miso, Sharkie instrument mu::yczny i jcoo funkcje (s. 133 - 151). AutoT omawia s>pecyfiozny, a I:bańs!ki '~nstTument s'trunowy -o różnej liczbie sotI'un, od 3 do 12, podaje liczne zapisy molodii i akordów granych na tym instrumencie oraz 2 fotografie. Andromaqi Gjergji, O pochodzeniu i dawnOŚCi niektórych elpmentów ubioru l'.ldowego (s. 153 - 169;. W opa'reiu o porównawczą analizę niektórych elementów l"oldowej odzieży albańskiej ze starożytnymi zabytkami ikono,graficznymi .przedstawia autor tezę o iliryjskim pochodzeniu tych elementów. Rrok ZOjzi, Shtjefen Konstantin Gjec;;ov wybitny patriota i badacz kultury �Recenzje • 305 /"uLowej. W pięćdziesiqtq rocznicę śmierci (s. 171 - 184). Ze względu iIla nikłą u nas znaiomość hiSitorii albailskiej etnografii warto nieco szerzej streścić informacje autora o tym uczonym i działaczu, wybitnie zasłużonym w walce o odrodzenie narodowe Albal1cz)"ków na przełomie XIX i XX w. Urodzony w 1874 To na terenie Kosowa, UkOllczył w 18n 1'. szkołę średnią, a w 1B96 r. s,tudi,a duchowne i został i-;:o,[{;dzem,franciszkaniniem. Na szereg lat oddał się nauczaniu dzieci alballS'kici1 IW prowincji, ucząc różmych przedmiotów. Wcześnie zanął dz.iałalność I'iteracką pl,ząc utwory poetyckie, dramatyczne i powieści, .tłumaczą~obcedzieła na j. alball~(,i. wśród nich Quo vadis? H. Sienkiewicza (prawdopdobnie ·z j. włoskiego). W 1900 ~'. napi,sał utwór poetycki zwrócony do narodu albańskiego, naśladujący :VTarsyliankę. Pisał prace historycznedO'tyczące .s;1;aroży't,noś'cii późnego średniowiecza, interesow~lł się dziełami mistrzów sztuki albailskiej. Czynił poszukiwania w archiwach, w ,tym włoskich, prowadził badania archeologiczne. Ważne znaczenie ".\' jego zainteresowaniach badawczych miała ,kultura ludowa. Swe badania etnog:'aficz!le zap')czqtkował około 1900 r. badając zwyczaje pOIgrzebowe. a później we.selne oraz .szeroko kulturę społeczną ludu. Pozo.sta wił z tego zakresu 5 nie wydanych tomów prac i niewiele drobnych publikacji. Interesował się etnogenezą Alb,u·lczY'ków. Najwiękme uznanie zyskały jego s·tudia nad albań~kim prawem ~..vyczajowym, w 'których kontynuował wcześniejsz'e badania G. von Hahna. Jego dzieło Zwyczaje prawne z Lek Dukagjine miało istotne z:naczenie dla poznaniE'. rozwoju prawa albaI"lskiego o,d starożytności z uwz,g,lędnieniem elementów rodzimych i obcych, a 'także .ct'lapoznalllia struktury s.połeczeils1twa albańskiego, zagad'l:el1 \vła:mości i dziedziczenia, prawa rodzinnego itd. Dzieło to wys'zło w całości pl) śmierci S. K. Gje<;ova (w tym również w tłumaczeniu na jęz)"ki obce); o,n sam zginął w 1929 r. na terenie Kosowa, dokąd przenió3ł się w 1924 r., by pracować wśród .swych rodaków za granicą p.tilstwa. W dziale "Materiały" (s. 185 - 200) zostałyogslo",zOine w tłumaczeniu na j. franclIski fragmenty ludowego utworu balladowego Constantin i Duruntine 'Oraz 2 informacje dotyczące ognia w tradycji ludowej, Dział "Krytyka i bibliografia" zawiera 3 recenzje (w tym po,ch1ebną recenzję ,,:siqżi\i aulora greekic,go J. P. Guikasa o greckich A1bailczykach i ich pieśniach) oraz zć,ta wienie 82 publikacji z :zakres'u etnografii i folkJ.orys,tyki aJbailskiej, ogło'i:Ollych w 1979 r. W dziale "Życie nauikowe" !znajdują się stosiun'kowoobszerne informacje na tem,) t: a) udziału delegacji albailskiej (z 10 refera1tami) w IV Kongresie Międzynar'oci(,wcgo S'lowarzyszonia Studiów nad Europą P.ołudniowo-Wschodnią (13 - 18.8. l S7::, c\nkaraJ, b) nowo otwartego muzeum historycznego w Librazhd, c) nowo c,twClrlego muzeum ~redniowiecznej sztuki albahSikiej w Kor<;y, d) działalności In.,tylulu Kullury Ludowej w okres'ie 1976 - 1D80, e) II Międzynarodowego Kongresu Folklol'u Tureckiego (Bursa, 22 - 28.0.19'81), f) IV Tygodnia Kultury A1ballslkiej we Wło'zf'ch (11 -18.8.1981), g) IV Festiwalu Gier Ludowych (9 -11.10.1931, Shkoder), h) ek:;pedycji badawc!zej Akademii Nauk RLS Albanii na terenach zamieszkałych przez Albahczyków na KalClbrii (lato 1981 r.), i otwarcia krajowej wystawy kultuy ludowcj w Shkodeor. Kronika infmmuje o krajowej konferencji nt. budowniC'twa socjalisItycznego, o uroczystym posiedzeniu zorganizowanym przez Akademię Nauk dla uezczeni1a :iO rocznicy śmierci S. K. Gje<;ova, o sympozjum nt. krajowego festiwalu iol'klorystycznego 1978, o uroczys'tym posiedzeniu dla uczczenia stulecia śmierci Zefa Jubani (hisItOTyk, ekonomista i foLklorysta albailsild XIX w.), o konferencji naukowej 211 Lud. t. LXVII[ �306 Hecenzje w stulecie urodzin prof. A. Xhuvani (pedagog i jt:;zykoznawca), daje też ob<;zeme [nfo'rmacje o 7 rozprawach kandydackich z zak-rcsu etnog.rafii i fol-klo.rystY'ki 1 oraz 9 'dwbU1YCihinformaocji o wizytach obcych uczonych i artys'tÓw. Przedstawiony po.krótce pro·gram nowego czas·opi.sma i przegląd trcki jegi) pierws'Zego tomu 'lJdaje s'ię wskazywać, 'że etnografia i fo·l'klory&tyka albar\s'k:t o'ó'iąg\l1'ęly SPOlro w c'iągu minio'nych 35 lat, 'Zwlas'zc'Za w dzi·odzinie groma'ozcnia mat'erialów ,i liczby publika'cji, w tym obcojęzycznych. ArtY'kuly publikowane \IiC francuski·ej wersji są prZlejrzys'te, rzecz·owe, cpapLe 'na konkretnych danych. zasługują niewątpl.iwie na uwa,gę bada,clzy zainteresowanych kulturą ludową Albanii jak Fólwys:pu Bałkańs,kiego. Edward l'i('tras~ek lon Vladutiu,Creatori populari contemporani din Homania, Bucuresti i 981, ~.;. :i czarno-rbialych i'J.ustracji. St'reszcwllia w języku allgi(;[o>·:-im. francus'k im i ·niem ieckim. 2;14, 129 kolorowych Roz.patryw.<l'nie ws,pólczesnej twórczości ludowej w opa·rciu II nauliwwe met-ody i ka·tego-rię wartosc'i tradycji ma poważne zlla·czc-ni-e w żyC'iu w"'PÓłCZL\'mym i .!u przys·zl·o.ść. Chodzi o odpowi·edż na pytanie, jak zachować tra·dycyj'ną kullun; : ;ukie pl'lzewidywać db niej perspektywy, a także, ja,ka jest jc-j warto'ść \'1 0gólaonarodowej 'kulturze. I:s'totne przy tym jest poznanic motywów powstawania w;'p6!czesnej twórczości, jej roli w dzies'iejszymspolecz€óstwie, nadto pOlllOC.... v popuia·· ryzach SlJtu·ki ludowej, w jej propct'go'Waniu i zbyciu. Dlatego zachodzi k0'!1i{~2L,loŚt zdobycia wiedzy poprzez badanie ,tych zjawisk i ·odpowiednie ich wy:K-o:-:: y,; ta nie. Auto·r uważa, że pozna,nie przyczyn tworzenia ma większe znaczenie, aniżeli poznanie samej twórczośc·i. Również ważne dla niego je,; t po'zna'Jl'ic relacj i III :ędzy twórcą a konsumentem oraz znacz·e-nia fUJn!kc'jii wartości estctycznych \\')'1":01'6','1. Jeg.o zdaiem' pro·ce.s wórczej aktywno';ci w Rumunii nadal jes powszcchny ; żywy IV kilku dziedzinach 'i uczeslllliczy w nim wielu ludzi. A'utor pragnie .zatem nie tylko bliżej zapoznać czytelnika .z obecnymS'tanem ludowej d'zialalno'ści twórczej na te'fenie Rumuniii, -ale także dać odpowiedź :la JY.>stawione uprzednio pytania. Całość więc swego opracowania p:'ezcntujc w dwóch częściach, które poprzedza obszerny ws'lęp, Omawia w nim aktualne z<1'da':liaHau,ki w badaniach etnograficznych nad wspóleze.'mą działalności,) twórców ludowych oraz zastanawia się, jakie są źródła jej użyteczności. Wy.'iuwa przy tym podsta- lato tytuły tych rozpr·aw: S. Shkurti, Aspekty sposobu życia chłopstwa regionu Vrug; A. Dojaka, Małżeństwo UJ .l!banU; A. Gjergji, Albańskie stroje ludou;e; S. Selimi, Liryka w ludowej choreografii albańskiej; A. Muka, Mieszkanie u;iejskle Maless!e k. Tirany i jego mIejsce w typologII albańskiego mieszkalnictwa ludowego; A. Onussi, Tradycje garncarskie w Alban!!; P. Thoma. Mieszkanie wiejskie w Albanii północnej. Warto dodać, że rozprawa A'. Gjergji a strojach ludowych została ocenia tak pozytywnie, iż przedstawiono wniosck a uzname jej za podstawę dla przyznania jej autorowi stopnia wyższego, doktora nauk. Oparta na obszernej literaturze i materiale dokumentacyjnym, obejmuje ona problematykę stroju ludowego Albanii od XIV do XX w., przedstawioną na 291 s. tekstu i 115 s. ilustracji. �Recenzje 307 \\'OWC problemy odnoŚonie ewol'ucji w,s'Półczesnej rzeżby, wyrobów z d·rewna, malars:'wa i tekstyliów, porównując z wyniikami badań europejskich N!1o~rafów, na których powołuje .się w licznych przypisach. Czę~ć pierwsza, którą z;a'tytułował "lu.dow,a twÓircz·oŚć pla.styczna oW czasach współcze.mych", dzieli się na 5 rozdziałów. Uwzględniają one takie kwestie, jak: współcz,e:;,lle kadry twó-rców ludowych plastyki w Rumunii, możliwości utrzymania ludowej twórczości, proces k:;ztałtowania ludowej plastyki, statut twórców .ludowych we w.;półzcesnym pań:;twie rumuńskim oraz aktualne formy twórczości ludowej różnych rzemieślników i rękodzielników, np. pracujących w drewnie, tkających, ha1tuj'lcych, zajmuji.lcych się wyrobem ceramiki, obróbką metalu, rogu, kości, kamien ia oraz wyrabiających obrzędowe maski. Rumul1scy twórcy uprawiają swoją działalność sami lub przy pomocy rodziny, w swoich \varsztatach, w domu lub w obl'l;bie zagrody. Inni współpracują ze spólazielnią UCECOM .. bądź podobnymi j€dmEtkami. Pracujcic w domu, w procesie tworzenia maj,} wiele swobJdy .. kszcze w niektórych rejonach produkuje się wylącznie na użytek rodziny i najbliższych. Są to takie wytwory, jak: stroje, tkaniny, przedmioty z drewna, którc wykorzystuje :;ię także dla celów dekoracyjnych we własnym środowisku. W innych okolicach wyruby twórców rozchodzą siG znacznie szerzej. W wielu przypadkach ujawnlają one nieprzeciGtne talenty i wówczas wyroby nabierają swoistego cho.ra.kteru. który wyróżnia je od podobnego lego typu przykło.dów. Spóld7.ielnia UCECOM odgrywa ważcą ro'lę w procC'.si-e r07A\io.iu ws,pólcze:mej twórczości lu'dowej stawiając przed ,nią określone zada'l1'hl oraz. 'inspirując 3'~tywność twórców niektórych re.gionó,,:,. Zbyt wyrobów odbywa siC; albo za jej po'śr;)dnictwem, albo bezpośrednio w domu, albo przez organizacje turystyczne, czy inne in'itytucje kulturalne. Najlcpszą prcz£ntacj'l wyrobów ;;ą wystawy mc,z"",dne. konkursy, fc.'itiwale. :\Iiemale znaczenie w tym względzic mają wystawy międzyI'ClI'odow-l'o·raz fesltiwa·l "Ci:ntarea Romaniei". Autor uw'lża, Ż1.' wytwory sztu'ki ijludowej winny być ",vzważane łlie 5'1:ko obiekty . ;ame w subie, lecz jako odbicie st'usunków między ludźmi. Chudzi mu r;rzedc ws:zYSitkim () relacje .pomiędzy wytwórca'mi ku!'turo'wych wartości ~ ich u.i.ytkownikami, a także w obrębie całej ,groma,dy. Ważnym nośnikiem jpst tutaj tradycja. TradY'cja w ludowej kulturze je~,t wykła:dnj'kiem nie ty/'ko samego śr,,~d{)wis'ka, ale dziedzictwa przekazanegu przez przodków w postaci przej'lWÓW materialnego i duchowego życia. Wzbogaca ją zjawLslko nowej twórczości, która wzmacnia i za· pewnia nicprzerwaną eiąglQść :kreacji. Tra,dycja jest ważnym środkiem komunika·· \','ania .siC;pomiędzy minionymi pou<Oll'eniami a obecnymi w ich pracy i podni·eta'ch. Zdall1icm autora siła tworzenia jes't częśc'ią 'i bagaż,em tra·dycji. J,ej permanentność zmusza do uwzglc;dniania i.s~:niejących pierwiastków pDzeszlości i 'terażniejsz{)'ści, Dzięki niej współczeSni 'twórcy ludowiwyrakSltają ponad T,zcmieślników i nie mO' gą być z nimi identyfikowani. Ich dziedzicllne .skłonności zawarte są w wyrtwo,rach, które 'odpowiadają potrzebom śTodowisu<ai zdobn:iczym J}rawom rumuńsibej sztuki ludowej. Tcndencje naślaldownic-twa są widoczne, ale przeprowadzeni.e HnE granicwejpomiędzy 'tWODzC'niem a imi'tacją jest 'trudne. Jednak iprosta kOiPia tTadycyjnego wytworu UI'Le może być uważan'a za dziełu twórcze. Wiolc u:-zemiosl w R'umunii zostalo 'l,dominowanych iPl'lIez oddawanie pieT\':szeńJstwa lokalnym tra,dycjom i oibecnie s:ię je [pOnawia, .-\utor ;)Ikcentuje waia1e mi ej sc·e, jCllkie zajmują we w$lpÓłcze5nym s:połeczet\stwie rumuIL9kim 1'U'Clowitwórcy. Wyras,tają oni pou1ad dotychczasowych a,no'l1'i:mowych i dzięki t€omu ,pra.ce ich .zn.ane 'są szerszem'U ogółowi. Na !pil'."l'Wl<;'Ze m-iei'sce 20* �308 Recenzje wysuwają się tutaj przy'Jdaody malaT:stwa, rzeźby, ,grafiki i plastyki ,}brzędowej, dalej wyroby z ·drewna, ceramLka, wyroby z me{alu, rogu, kości oraz kamienia, ti;:aniny i odzież, hafty na $Ikórze i suknie, na,dto akcesoria 'używane w zwyczajowych obreędach (.np. kras·zanki). Druga część :książrki ,po·;więco·na jest wSlpółczesnym twórc'om ludowym Rumunii. Wymieniani są 'oni tutaj z 'imieniai nazw1s1ka, po-dany jcs'Ł ich życiorys i dziedziny twórczo,ści ,o,raz fo,w'grafie samych {)'Sób i ich wyrobów. Auto'r prezentuje ich kolej,no według dziedzin twórczości. Sil ,to: twórcy ,pracujący w drewnie (12 osób). 'twórcy zajmujący ::dę z'do::J:niotwem i 'S'zyc'i'em~trojów ludowych (15 o<.:ób), ludzie zajmujący się haftami i apliJkacjami na 'Slkórze (10 osób), ,gamcarze (16 osób), '.vytwó-rcy mas·ek o'brzędnwych (3 osoby). Aur1;Qrw,lkazuje na ich kulturowy wklad w śro<1o·wisko, w którym -żyją. Udało mu się to ,uchwycićd7.ięki osobistej znajomości l wórców. Przez wiele lat ohsenvowal ich Jjrzy pra'cy, p,;'zy sprzedaży, przy wyjazdach na ,targ, na d'oroc'zne pr,ze,glądy, a jego ,kontakty osobiste znajdują wyraz w odpowi'ednich ilus.tracjach twórców. Xa ko,niec warto po-dkr·eślić. że oma-,\ria:na 'praca uw,zglę-dnia bogatą biblio.graHę w zakresi'e s!Z'tu:ki luduwej ni·e tyl.ko opracowal1 rumul'ls'kich, a.te zagranicznych. z różnych k,rajów europejs'kic!h. Barbara Polsko-rosyjskie pod red. Mariana zwiqzki Leczyka, spo!eczno-kuituralne Warszawa na pr~el(Jmi(' XIX Bazielich i XX wieku, 1980, ss. 398. Hist'oria .po:lsiko-rosyjslkiJc.h 'kon>taiktów ISlpole-c'zno-'kul't'ural'nych jest ·tą dzie-dzi;ną wiedzy, -która stanowi tema.tyczne sYIlTlpD'Zj,a naukuwe i k'onferencje organi,Z'Owane na przemian w Pohce i w Związku Radzi-ec,kim od ro,ku 1965, tj. od chwili powola,nia Pols'ko-Ra,dziec'kiej Komisji His'tO'I'ycznej. Ja,koby na uboczu głównego nurtu tych prac podejmowanych prz·ez ·tę Komisję organizuje się również innesympozja polslko-ra-dziec1kie ;poświęcone pro-blematycc pols'kich ba·da"1 etnograficznych na Sybetii czy kOl1't;:uktom polsko-ro,syjskim w dzi,edzinic geo.!o.gii ·i gen.graiii I. Ta~ ~'ię bowiem s;kła.da, że w historii obu narodów mamy wi'ele ,przy.kładów wszech~lronnej lączno~ci społecznej, kulturalnej, ,politycz.nej i 'naukowej, a ,każde sympozjum z {ej dziedziny w znaczący 5po<sób wzbogaca :naszą wledz(~ o tych kOHta!l\.tach. Talk jest również w przypadku omawianego tutaj tomu wydanego przez KS"i<:jż,kęi Wiedzę, zawierającego artykuly dwudzies,tu jeden polskich i radzieckIch :1utorów 2. Ks·iążka je-srI.pokłosi.em konie;,encji wl'gallizolVa,nej IV roku 1076 w Kra- 'w dniach 28 wrześni,a do 6 października 1969 roku odbyło ~i(: w Polsce Sympozjum Pol~.ko-Radzieckie poswi~cone historii rosyj~ko-polskich1<ont"kt6w w ciziccizinie geografii j geologii. Materiały tego spotkRnia naukowego opublikow'ane zo~tały w 5pecjalnym tomie ·pt. Hts.orla kontaktów POlsko-rosyjskich w dziedzinie geologii t geografii, stanowi'lcym 82 numer "Monografii z Dziej6w Nauki i Techniki", Wrocław 1972. Poclobna konferencja odbyła ~ię w 1972 roku w Leningr'ac\zie o czym ~zczeg6lowo zobacz w: Jlussko-polsl<ie su.jazi ill oblasti nauk o ziemIe, Moskwa 1975. W odniesieniu do hi~torii kOnLoktów polsko-ro~yj,kich w zakresie badań etnogr'aficznych zobacz: His:orta kollta"tów poIsko-l"Osyjskicl! UJ dziedzinie etnografii, "Monografie z Dziej6w Nauki i Teehniki", t. 103: 1976. " Tematyka tych referat6w jest nast~pująca: Wladyslaw A. Serczyk, Polltyczne, gospodarcze t spoleczne przesłanki polsko-rosyjskiej wspólpracy na przelomie XIX i XX w.; Wiwlanna Witt, Zwiqzki mi"dzy polskq a rosyjską .literaturq na poczqtku XX stuleCia; Iness-a �Recenzje 309 kGwie prz.ez w'spomnianą ]UZ Polsko-Radzi,ec'ką Komisję His,torycrzną, 'działają'cą rod patronatem Akademii Nauk ZSRR i polskiej Akademii Nauk. Konferencja pod nazwą "Polsko-rosyjs,kie związki kulturalne drugiej połowy 19-1ego i począt<ku 20-te,go wieku ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń rewolucyjnych w latach 1905 - 1907", wniosła wiele nowego do problema<tY'ki po'lslko-I'osyjsikich zwiąZJkow ~połeczno-kulturalnych będąc jednocze~nieodzwiercioedlcniem lUlk jakie w tym temacie posiada nasza hislto'fla. Ową lukę wypeł.niły w pewnym stopniu zamieszczone w recenzowanej 'książce o;prac·owania takich znanych uezonych pol:skich i radzieckich, jak: Władysław A. Serczyk, Wiwiana Witt, Juliusz Bardach, Władimir Djakow, Ma,rian Jakóbi,ec, Nikołaj Bucharin i innych. Książkę poprzedz,a wstęp profes'ora Ludwika Bazylowa, ,który wprowadza Czytelnika w 'i:s'tQltęproblemu pod-' kreślając, że jes't ona rezultatem reaInej, ściskj i wieloletniej już współpracy hi~toryków polskich i radzieckich, ws,półpracy, która "ni.e istniejąca w dawniejszym okresie, przybierać zac:zęła różne, lecz konkretne formy niemal bezp()lśre,dnio po za'kończeniu drugiej wojny światowej, Nowe s'to:sun'ki polityczne otworzyły niewyczerpane ż'ródło nowych możliwości w dziedzinie nauki - mogliśmy wreszcie oderwać się od 'tendencji poznawczych przenikniętyc'h na wskroś uprzedzeniami i - wyk'or.zystując nieporównanie szetrszą niż kie~y'kolwielk przeditom płaszczyznę badawczą, przys<tąpić do obiektywnych badal\ nad dziejami narodu rosyjskiego i innych, przede wszys'Vkłim są3'iadujących 'z na·mi na'rodów ZSRR (... l. Największe o::iągnięci<a oS'tatnich dziesięcioleci - prawdziwa przyjaźń między narodami musi opiera'ć się także na znajomości ich historii, Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma ,niepowtarzalne znaczenie. Z -takimi intencjami pracujemy) one też przyświecały nam przy oddawaniu tego zbio'ru do druku". Tak więc w wyniku połączonych wysiłków specjalistów polskich i radzieckich otrzymaliśmy interesujące kompendium wiedzy, a tematykCl zamieszcz:mych w k.siążceopracowań jest wielopłaszczyznowa. Najogólniej rzecz biorąc, problematyka książki da się ująć w trzy grupy problemowe. Pierwszą z nich, o charakterze społeczno-politycznym, tworzą referaty poświęcone problematyce polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych. A że związki te były dość ścisłe, przeto i treść poszcze- J ażborowska, Problem rosyjsko-poLskiego sojuszu rewolucyjnego w postępowej myśli spolecznej Hosjl i Polski w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 - 1907 r.; Jerzy Ochmailski, Rola Feliksa Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej wspólpracy mi<;dzy SDKPiL a SDPPR na poez.I(ku XX w.; Jan Sobczak. Rewolucyjne zwiazki polsko-roS'ljskie w latach 1905 - 1907; Nikolaj Bucharin. Hosyjska post<;powa myśl spoleczna a ksztaltowanie się koncepcji polskiego ruchu u yzuoleńczcgo na etapie prole:ariackim; Wladimir Diakow, Tematyka polska a historiografia rosyjska na przelomie XIX i XX wieku; Juliusz Bardach. Problematyka polska w 1ibera:ncj his oriografli rosyjskiej schylku- XIX początku XX wie:<u; N. L Kariejew, Margarita Byczkowa, Polskie źródloznau:stwo w Petersburgu w końcu XIX w.; Władysław Bortno'A'ski. Aleksander Pogodin - przyjaciei Polaków i popuiaryza_or historii po:ski u; Rosji; Jerzy Róziewicz, l'o:skie środowisko naukowe w Petersburgu wiatach 1905 - 1918; Swietlana Falkowicz, Ze studiów nad rosyjs <o-polskimi zwiqzkami kulturalnymi 1905 - 1914; Marian J·akóbicc, Spoteczeńs,uo polskie uobcc lLeratury rosyjskiej w czasie rewolucji 1905 - 1907; Bazyli Bialokozowicz. Polska w pOezji rosyjskiej na przelomie XIX i XX w.; Artur Kijas, Dramat rosyjski na scenach polskich na przelomie XIX i XX w.; Anna Czekanowska-Kukliilska, Muzyka w polsce i w Rosji na przelomie XIX i XX w. Zarys problematyki; Gregorij Stiernin. Niektóre problemy rosyjskiej kultury plastycznej na przeŁomie XIX i XX w.; Maria Lewańska, Ba'et rosyjski i polski. Sceny pe,ersburska i 1Larszawska na przelomie 1Lie.<óu;; Zygmunt Luk,awski, Rola polskiej i rosyjskiej prasy spoleczno-polltycznej w ostatnim dwudziestoleciu XIX w.; Gerard Zeberek, Polskie organizacje akademickie i gimnazjalne w Kijou.ie na przełomie XIX i XX w.; Stanislaw Alexandrowicz, PoLacy w rozwoju awiacjt rosyjsk.iej do 1914 rok.u. �310 Recenzje g61nych oprac'owań jest intresująca. Dotyczy ona np. różnic zachodzących pomiędzy polskimi koncepcjami ruchu narodowo-wyzwoleńczego, a rosyjską myślą rewolucyjną na etapie prolt:tari.ac'kim, które omówił historyk moskiewski Nikołaj Bucharin. W jego konkluzji polski ruch socjalistyczny na pierwszym etapie swojego rozwoju w szerokim zakreSie wykorzystywał doświadczenia rewolucyjnego narojnictwa rosyjskiego. OdbIciem tego jest, zdaniem autora, program ideowo-plllityczny ,proletariatu, w któ.rym odnajdujemy istotne związki z pewnymi koncepcjolmi walki rewolucyjnej Narodnej Woli. Jest to temat sam w sobie interesujący, wiemy bl'wiem dobrze jolk bardzo przenikała się wzajemnie ,działalność spiskowo-rewolucyjna w Polsce i Rosji i jak ścisłe były związkjosobowe rewo.]ucjcmistów poL'ik:ch i rosy jsk;ch. Ponadto ciekawie rysują się ~akże konstatacje dotycz'lce polsko-rosy j,kich związków rewolucyjnych w przeddzień i w okresie rewolucji 1905 rdku, stanowiące przedmiot rozważań lnessy Jażborowskiej z Moskwy i polskiego historyka Jana Sobczaka. Wówczas to, jak nigdy ,do tej pory, nawiąz-ane zv:stały szerokie wzajemne kontakty rosyjskiego i polskiego proletariatu, które w latach późnicj.szych zaowocowały między innymi tak znacznym udziałem Polaków w Rewolucji Pażdzierni!kowej i obwll1lie jej ZJdoby'czy. PoQIstac:iąpowSizechnie 'znaną w dz,i,ejach tej walki jest Feliko; Dzierżyński. Pewnemu fragrr.ent9wi tej działalności puświt;cony je.st też w książce szkic Jerzego Ochmańskiego traktujący o roli Dzierżyńskiego w rozwijaniu rewolucyjnej współpracy między SDKPiL a SDPPR na początku 20-tego wieku 3. Nie najnowsze jednak ustalenia Ochmańskiego złożyły się na treść tego szkicu j myślę, żeo jego opublikowaniu zadecydowały raczej względy nośności politycznej tematu, aniżeli jego nowatorstwo. W sumie jest to artykuł bt;dący powtórzeniem znanych już z biografii Dzierżyńskiego faktów rzuconych na tło współpracy rewolucyjnej między wspomnianymi już powyżej plrtiami. Tak mniej wiGcej rysuje się problematyka artykułów, które za1iczyć można do nie wydzielonej wprawdzie wyraźnie w książce części, którą tworz,! artykuły traktujące 'O połsko-ro.syjskich kontaktach rewolucyjnych. W sumie ·stworzony został interesujący p.rzyczynek dotyczący polsko-rosyjskich związków rewolucyjnych, uzupełniający w istotny sposób naszą wiedzę o tym wycinku rzeczywistości hi3t:Jrycznej. Wydaje się, że z-awarte w tych opracowaniach fakty i ustalenia będą mogły być jeszcze wykorzystywane w dalszych analizach tego problemu przy pisaniu Szcz€gółowej monografii wzajemnego przenikania się ideologicznego rosyj.;kJego i polskiego ruchu rewolucyjnego końca 19-tego i początków 20-tego wieku. Gorąco zachęcałbym autorów do szerszego rozwinięcia w przyszłości wł<lśnie tych problemów, na pewno interesujących i dających szansę uzupełnienia bi<lłych plam. Jest w tej k.siążce także interesujący zestaw artykułów poświęconych zagadnieniom z pogranicza historii nauki. Temat to ,do dzisiaj mało znany, a w dziejach kontaktów polsko-wsyjskich rozciągający się na wiele dziedzin. Wielu bowie'TI Polaków pracowala do roku 1918 w różnych instytucjach naukowych ówczesnej Rosji, a już wr<;,cz fascynujący jest wkład Polaków do wiedzy o geologii i gcogn[ii Syberii. Wnieśli też Polacy duży wkład do badań etnograficznych za Uralem, temat to 8 W roku 1979 ukazała slo:; Interesujaca publikacja poświl'cona F, Dzlerżyi\skiemu, której redaktorem naukowym był prof. dr Jarosław Ła~osz. Ksi'lżka ta pt. Ff'~t"(,. Dzlf'rż"ńs',i życie I praca, Wrocław 1979 zawiera interesujpce opracowania ukazuj'lce F. Dzicrżyńskiego jako d7iałacza gospodarcze"o, organizatora aparatu walki z kontrrewolucJ'l, działacza party jnego I inlernacjonalistp. Mimo bogactwa materiałów i nowatorskiego spojrzenia na postać F. f1zierżyńskier,o, książka ta nie wywołała wirk,zego rezonansu w literaturze przeń miotu. Należy wire odnotować tutaj jej ukazanie się I zwrócić na nią uwag.; badaczy polskiego ruchu robotniczego i jego związków z rosyjskim ruchem rewolucyjnym. �]{ecenzje 3Il jednak rozległy ~ posi,adający już swoją lekturę przedmiotu.Wpra,wdzie jest to literatura, która podkreśla w większości znaczenie tego dorobku, nabomiast sprawa syntezy tego zjawiska czeka nadal na opracowanie 4. O tym jeunak brak je.>t informacji w omawianej książce. Natomiast sprawy, o których traktują artykuły zaliczOlle do grupy tematycznej z pogranicza historii nauki, dotyczą historiografii, źródłoznawstwa, poł6kiego śradowi5ka naukowego w Petel'sburgu, a także działalności wybitnych hi.>toryków rosyjskich Nikołaja Kariejew.a i A'leksandra Pog-adina. Każdy z tych tematów opracowany naprawdę interesująco poszerza panoramę połsko-rosyj.;kich związków kulturalnych. Na pochwałę wręcz zasługuje artykuł Juliusza Bardacha poświęcony problematyce polskiej w łiberalnej historiografii r06yjskiej schyłku 19-tego i pocz'ltków 20-tego wieku będący wł,aściwie charakterystyką życia i działalności naukowej znanego historyka rosyj.>kiega, Nikołaja Iwanowieza Kariejewa, który przez pewien czas był pwfesorem Car6kiego Uniwersytetu Warszawskiego. Równocześnie Wło,dzimierz Bortnowski kreśli interesująco portret popularyzatora historii Polski w Rosji, Aleksandra Pogodina. Jest to interesująca opowieść l) tym niedostrzeganym na ogół w dotychczas·owych dziejach kontaktów p31.'iko-rosyjskich, hi5toryku rosyjskim. który zrobił przecież tak wiele dla wzajemnego poznaniasi(~ dwu sąsiadujących naro,dów słowiańskich. Ba niezależnie od wieloletniej niewoli i określonej polityki carskiej wobec tzw. Prywiślańskiego Kraju, historia kulturałnych związków polsko-rosyjskich jest znaczana pOostawami postępowych warstw ówczesnego społeczeń.,;twa rosyj.skieg,o i określ-onymi tendencjami, jakie w środowi.skach tych tkwiły i realiz.owały się na rzecz Polski i spraw pCJllskich. Znajduje ta między innymi swoje odbicie w artykule Jerzego Róziewicza traktującym opolskim środowisku naukowym w Petersburgu w latach 1905 - 1918. Ten znany już współcześnie badacz stosunków polsko-rosyjskich wprowadził nlS tym razem w atmosferę polskich spraw naukowych w Petersburgu 5. I przyznać trzeba, że nagromadzone w artykule fakty składają się na fa.,cynujący obraz pr;)blemu tułaczej nauki polskiej. Nakazuje to .'inuć pewne refleksje i nad tym, dlaczego do tej pory tak mało wiemy z tego zakresu. Dlaczego, tak jakoś się składa, że dzieje polsko-rosyj,kiej współpracy n~jczGściej ujmowane są przez badaczy w kontekście współpracy rewolucyjnej. Wiemy bawiem dzisiaj, że w.spółpraca ta rozciągała SIę na wiele dziedzin i o niej należałoby też pisać szerzej, jeśli nawet tu i ówdzie "idealna współpr,aca rewol ucyjna" która najczęściej wyziera z dotychensowycn artykułów - przyćmiona z'ostanie niewolą, zesłaniami na Sybir i katorgą. Myślę, że temat to również ciekawy i nie chodzi mi '0 eksponowanie martyrołogii naro~łowej. powinniśmy bCJlwiem zw.aźyć i ten fakt, że za caratu tak samo jak Polacy, cierpieli również rdzenni miesz.kańcy Rosji, a każde wy.,;tąpienie przeci w carskiemu samodzierżawiu karane bylo z całą surowością. I chociaż w historii kontaktów polska-ro.>yjskich sprawa współpracy rewolucyjnej posiada określony wy· mia:". wydaje siG jednak słuszne, aby kosztem tego rodzaju badań nie zanie ibywaĆ innych ciekawych spraw jakie w dziejach n~szych naro·dów występowały. Problemów clI) zba,dania powstało nada.) wiełe i przyjmując za wskazanie wypawiedziane , Zobacz m\Pdzy innymi: A. Kuczyński. S1Jberujskie szlaki. ,"Vroclaw 1972; tenże, Udział Po'akóu; w poznawanill S1jberti w XVII u:ie'<u na tle staropolskich wiadomości o 11ldach Rosi!. •.F:tnof!rafj~ Polsk~". t. 23: 1979, z. 1; W. Armon, Polsc" badacze kultUT" Jaklltów • .•Monol'ra'ie z Dzi<:j6w Nauki i Techniki". t. 1J2: 1977; Z. Lukawski, Ludność polska w Rosji 186,1- 1914. Wrocław 1978. , l1ndacz ten ma bogaty ,'oroloek dotyczący kontaktów polsko-rosyjskIch l po'sko-r~dzieckich w dziedzinie badań naukowych. Zobacz mipdzy innymi: .T. Róziewicz. PO'sko-Tadzi~ckie stoslLnki 7lall!Wll;C u' latach 1918 - 1939. Wrocław 1979 gdzie zest~wiona jest ważniejsza bibliografia prac tego autora. �312 Recenzje we wstępie do recenzowanej książki stwierdzenie L. Bazy10wa potwierdzić należy, że istotnie no,we stosunki społeczno-po,Jityczne z naszym wschodnim sąsiadem, jakie zaistniały po roku 1945, "otworzyły niewyczerpane źródło nowych możliwości w dziedzinie nauki (. .. ) prawdziwa przyjaźń między narodami - musi opierać się także na znajomości ich historii. Trzeba nawzajem poznawać swoją przeszłość i cenić w niej wszystko to, co ma niepowtarzalne znaczenie". O tym, że są to sprawy ciekawe i warte prześledzenia, przekonuje nas np. pomieszczony w omawianym tomie ·artykuł J. Róziewicza. Wiele jest jeszcze innych ciekawych artykułów w omawianej tutaj książce. Należą do nich między innymi opracowania tworzące trzecią warstwę tematyczną, którą jest problematyka związków literackich w prozie, dramaturgii i poezji. Związki te rozciągały się również na inne dziedziny życia kulturalnego, tj. na balet, muzykę i plastykę. Zajmująco o tych sprawach piszą: Marian Jakóbiec, Bazyli Białokozowicz, Artur Kijas, Griegorij Stiernin, Anna Czekanowska-Kukliń.ska i Swietlana Falkowicz. Siłą tych artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie u czy t elnilk a ref.le:ksji, tej jednej chwil:i zasta,nowienia nad tym wS'zystkim, co kształtowało te tak ścISłe związki kulturalne polsko-rosyjskie, nad potrzebą badania tego procesu i uświadomieniem sobie, jak bardzo mało jest on do dZisiaj znany. Wiedzao tych polsko-rosyjskich kontaktach jest jeszcze nadal ·skromna. J cj zdlążków szukać należy w końcu wieku XIX oraz początkach XX, w rozproszonych po różnych czasopismach artykułach i paru zaledwie książkach autorów polskich jak i rosyj.skich. ,l',ie negując absolutnie wartości tego, co do wiedzy tej wniosły epoki poprzednie, trzeba jednak stwierdzić, że właśnie dopief'o w Polsce Ludowej penetracje tej dziedziny stały się częstsze i nabrały charakteru działalności systematycznej. I nawet wtedy, gdy oceniając aktualny stan badań nad przedmiotem skłonni jesteśmy przede wszystkim skrupulatnie wynotować, częste jeszcze niestety -białe plamy, trudno nie dostrzec tego, co do tej pory już zrobiono. I ch:Jciaż omawiana książka w przyjętej formule prohlemowej, określonej jako pOilsko-msyjskie związki społeczno-kulturalne, traktuje o tak różnorodnych sprawach -od sp:'a w ruchu rewolucyjnego, poprzez balet, muzykę, literaturę i rozwój lotnictwa - mimo tego swoistego silva rerum pozostanie ona poważną czą.stką naszej wiedzy o polsko-rosyjskich kontaktach. Przedstawiona tu książka jest z całą pewnością pożyteczna dla profesjonalistów i amatorów. Pierwsi mogą czerpać z niej przekonanie a potrzebie dalszych studiów nad tym szerokim problemem, drudzy natomiast wzbogacą swoj,) wiedzę w tym temacie. Wydaje się wszakże, że jest to temat interesujący ogół naszego społeczeństwa,a obszerność zakresu problemowego sprawia, że konieczne 5<) dalsze ~tudia w tym względzie. Antoni K a z i m i e r D o p i e r a ł a, Adampol-Polonezkoy. Poznań 1983, ss. 157, i1. Z dziejów Kuczyński Polaków w Turcji, Nie da się zaprzeczyć, że Adampol, osada założona w 1842 roku z inicjatywy ks. Adama Czartoryskiego jest fenomenem. Pisano o niej już wiele. nie przypadkowo też 'W ostatnich latach ukazały się na jej temat dwie książki. Pierwsza to re- �Recenzje 3B porterska relacja J. S. Łątki (Adampol. Polska wieś nad Bosforem, Kraków 1981), druga 'to prelca przed.;tawian.a poniżej. Pisząc o książc'e K. Dopierały nie sposób odwoływać siG do refleksji z lektury książki Łątki Obaj autorzy korzystają z tych samych źró.Jeł, lecz jakże inny robią z nich .użytek. Do ,spraw tych wrócę jednak po pewnej dygresji. K. Do'piera1d pisze (s. 19), iż Adampol był "pierwszą polską wsią, osadą powstałą poza granicami nie i.:;tniejącego państwa polskiego". Jest to, w świetle infOl'macji, jakie posiadam, twierdzenie nieścisłe. Polske wsie, których mie'Szkańcy w całJści lub w znacznym procencie pochodzili z terenu Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, bądź z terenów rdzennie polskich pod. zaborami, ~stniały już w XVIII wieku na terenie WGgier. Wszelkie źródła potwierdzają podaną jeszcz·e przez J. Rechmana wiadomość, iż wieś Derenk zasiedlona lOstala na początku XVIII wieku przez 'osadników z terenu Polski. Obecnie jesteśmy w stanie sprecyzow3ć tę datę. Miału to miejsce dokładnie w 1717 roku, co. odbiera paLmę pierwszeństwa Adampolowi. Ale -oczywiście fenomen Adampola nie polega na tym, że jest to, czy nie jest, pierwsza polska wieś poza terenem etnicznie polskim. Fenomenem jest tu utrzymywanie siG polskości w warunkach najzupełniej temu nie sprzyjających. po'wiedziałbym nawet, że były to warunki, w których ,owa "paiskość" nie powinna się była wytworzyć. Wróćmy jednak do porównania prac Łątki i Dopierały. Obie traktują głównie o -dziejach Adampola. Gdy jednak K. Dopieola analizuje zastane źródła' hi.:;tJryczne oardzoostrożnie , to Łątka dzieje "p::>lskiej wsi na·d BO'sforem" pisał częściej sercem niż umysłem. Zdaję s'obie sprawę, że cel obu prac był różny. Rozprawa Dop:erały to solidne dzieło historyka (ale nakł3d 5 tys. egz. 0, znakomi,cle udokumentowane, choć nic czyta się go zbyt łatwo. Łątka napi'>ał reportaż, a:le z ambicjami naukowymi. Dopiero dziś, po ukazaniu się pracy K. Dopierały widać,że zbyt cZGsto ponosila go fantazja, że ni,ejeden raz zabrnął w mało przekonywujące interpretacje. Można powiedzieć, że Łątka w swojej książce utrwalał mit AdampJla, gdy tymczClsem Dopierała. jak sam pisze, chciał "wyjaśnić wiele ni-epJTozumień, które nagromadziły siG w literaturze przedmiotu". I zrobił to w moim przek:maniu znakomicie. Jeg'O T'ozprawa ma ·ogromny walor w sferze faktu historycznego. Mniej in'ponująciJ natomiast wygląda ona w sferze przekazu i interpretacji zj3wisk kultury. Sądzę, niezależ;nie od wyrażonych już braków pracy Łątki, że autor ten lepiej niż Dopierala "czuł" Adampol, lepiej rozumiał jeg:J kulturową specyfikG, trafniej zarysował ową opiewaną przez tylu piszących "polskość" tej osady. Z racji swoich etnograf;cznych zainteresowań z wielką intuicją wyodrębnił ową sferę problematyki kulturowej, którą bardzo mało zajął się z kolei Dopierała. Chodzi tu, dokładniej mówiąc, o sferG życia codziennego, sferę obyczaju, życia rodzinnego i towarzyskiego, sferę etosu grupy. Źródła historyczne niewiele o tym mówią, konieczne bylo zatem sięgnąć do tradycji ustnej. Oddzielenie ziarn.a od plew wymagało zastosowania .aparatu krytycznego, którego nie posiadał, jak się zd3je, żaden z autorów. Można powie·dzieć, że z pewnego punktu widzenia obie prace, chJĆ b,k różne, uzupelniaj,! siQ. K. Dopierała dal wzorowy zarys dziejów Adampola, Łątka zaś nakreślił szerok:e pole problematyki kultury jego mieszkańców. Ale tylko n1kreślił. Konieczne jest pogłębienie badań kulturyadampolan, ch::>ć wcale nie jest pewne. że b.ldacz, konkretnie etnograf, będzie dziś w stanie, wykorzystując na wet wszystkie techniki badawcze właściwe swojej dyscyplinie, na tyl~ poszerzyć bazę źród- �314 Recenzje łQwą, aby w ()lparciu o nią nakreślić obr,az specyficznej kuHury Adampola, Widzę spare trudności takiego przedsięwzięcia, ale wy·daje mi się, że powinno być podjęte jak naj.;zybciej. Czas wyjść poza stereotyp, poza pisane do znudzenia reportaże o "polskiej wsi", poza peany nad zachowaną w niej polskością. Trzeba ukazać k.;ztaltowania s':ę owej Jpo'bJku~ci we wsi, która,' będąc tWOlfCmpewnej koncep2ji pO!litycz.ncj, s{aJa się fenomenem kulturowym. Stała się wręcz wyzwaniem dla badaczy życia spolecznego i kultury. Dziś Ada,mpol, jak wynika zarówno z uwag Dopieraly jak i Łątki, ~Jaje się gwaltownie tracić swój osobliwy charakter. Uświadamia ndm to jeszcze raz, że podjęcie intensywnych badal1 etnografi'cznych w tej wsi nie może być odkładane na CZilS nieokreślony. Chyba, że chcemy .aby Adampol powstal tym czym je-st, tj. legendą· Ryszard I z a b e II a J o oS t, Osadnictwo kaszubskie Lubel.;ki, Lublin 1983, ss. 147, iI., mapy. w Ontario. Katolicki Kantor Uniwersytet O początkach osadnictwa kaszubskiego w Kanadzie, w prowincji Ontario, pojawialy się, jak dotąd, artykuly jedynie o charakterze przyczynkarskim. Dopiero recenzowana praca przedstawia zagadnienie całościowo; przynos·i nowe fakty, stare zaś przejstawia w nowym świetle, prostując wiele blędnych przekonal1. A o'to fakty. W powiecie Renfrew i jego najbliż.szym sąsiejztwie znajduje się do dziś zwarte skupisko ludności polskiego pochodzenia (czwilrte już p:J'k-llen:e potomków osadników-rolników z Polski), glównie kaszubskiego, zachowujące język i obyczaj ojczysty. Skupisko to liczy ok. 7 tys. ,osób na ob.szarze nicco 'Ponad 10 tys. km2. Obszar osadnictwa kaszubskiego zajmuje skraj zasiedlonych terenów tej części Kanady, tj. północno-wschodniej części prowincji Ontari,o. Ka.'iz·ubi byli tu nie tylko pierwszą grupą osadniczą wśród imigrantów europejskich, ale w ogóle pierwszymi oso·dnikami tych obszarów, niegdyś ZJmieszkiwanych przez indiańskie plemiona nierolnicze. Kiedy w latach pięćdziesiątych ubieglego wieku postanowiono zasJiedlić te tereny, na wysłane do Niemi·ec oferty (bezpłatny przydZlai ziem'i!) odljXJwiedzieli kaszubscy mieszkal1cy okalic Bytowa. Emigracja kaszub.;ka miala charakter polityczno-ekonomiczny. Niedostatek Kaszubów był wynikiem ucisku i wywłaszcz€11 na kO'fzyść kolo':llisltów niemieckich. Ponadto ludno~ć ta bvła prześladowana i wy;naradawia'l"a; odbierarno jej ję:zy1k 'i wiarę przod1k6w. Emigranci .szukaJi mi;ej's'C'a,gd'zie rcs'PC'ktrwano by ich pr3Jwa ,do w)--lnan:ia, mowy i tradycyj:nego styl<1lżyci']. Miejscem takim byla Kanada. W roku 1859 przydzielono ziemię w prowincji Ontario pierwszym 14 osadnikom z Polski. Był to początek kaszubskiego (głównie, ale nie wyl<jcznie) o.sadnJctwa polskiego na tym terenie. P:Jczątek istn'enh zbiorowości, która trwLl do dziś. Książka Inbeli Jost jest znakomitym, niezwykle sZ'eroko udokumentowanym studium dziejów osadnictwa k:łszubskiego w p"lwiecie Renfrew. rozwoju owego osadn'ctwa, jego obecnego stanu. Autorkę najbardziej interesowa! okres n'ljwcześniejszy, najmniej znany; okres, wokół którego narosło wiele nieparozumień i nie- �315 Recenzje j.asności. Jednakże, obok informacji o początkach osadnictwa, w .pracy I. J'ost można znależć wiele kapitalnych wiadomości o kulturze osadników, jej przemianach i obecnym kształcie. "Kaszubska grupa k:.wadyj"ka - pisze autorka - choć przywiązana do ziemi i tradycji, ulega p'lwszechnie istniejącym tendencjom ·do przeno'szenia się młodych lu·dz·i do wic'kich metropolii mi'ejs,k1ich. Znaj.dują tam 'p1'<J.cę,Lepsze wa,runki bytu. a zo,ww'iają poza sobą karni{~n,is-tą Zliem'ę ,i u'o-dzinne zagpo·dy". Prnces ten z,J.peWJle je'",t ,nieuC'hr'o,nny. Powiat Renfrew staje się .r,eklfe.acyjny:m zapleczem dla rosnącego Tor'onto. Po w;:;ta ją tu ośrodki wypoczynkowe, ze.społy domków campingowych, tereny myśliwskie i coraz liczniejsze zajazdy. Wszystko to przeznaczone je.st dla mieszka!'lców miast. Rulnictwo na tym terenie, mało korzystnym pod uprawy. dawno już ustąpiło gospodarce leśnej. Dziś turystyka staje się jednym z pod . ,;Ławowych źródeł utrzymania malejącej liczby stałej l'udności. Nie trzeba wiel'kiego daru przewidywania, aby wy'obrazić sobie dalsze lo'sy tego obszaru, do niedawna zapóżnionego cywilizacyjnie, co bez wątpienia miało wielkie znaczenie dla utrzymywana się tożsamości etnicznej i kulturowej zamieszkujących tu Kaszubów. Jest rzeczą niezbędną, aby przed nieuchronnym końcem istnienia kaszubskiej twiedzy kulturowej w Renfrew, zebrać jak naj.szer.sze materiały na jej temat. Materiały nie ograniczające się jedynie do problematyki o05,adniczej, ale wiążące się z całokształtem kultury. Wydaje się, że czas najwyższy, aby przeprowa,dzić szerokie bJdania językowe (obecna gwar'a osadników!), fol:klorystyczne i etnograficzne. Wiele już zresztą z tego zakresu zrobiono (np. J. L. Perkowski, Z. K.:Jmorowski, J. Kucharska), trzeba jednak Zf0-bić znacznie więcej, aby ja.k najpełniej udokumentować ,dzieje kultury polskich Kaszubów na terenie Kanady, zanim grupa ta rozpłynie się w plural.istycznym społeczeństwie tego kraju. Książka I. Jost nie:iie kapitalny 111aterial dla dalszych studiów. Należy żałować, że inne z'.V.arle zbio·rowości potomków osadników .z Pol.ski J1.ied-oczekały .się poóoobnie rzeczowych i kompC't,crl'tmych oprac'owa!'l. Mam bu na myśl~ m. in. osa,dni<C'iwD p:JIsi-::e w 'okol,ic.ach Stevent Point w SJtal:'li'eWisconsin (USA), polskie osadnictwo rolnicze w M.i,s.iones (AI'gentyna), bra,zyl'ij,Sikiej Pa.ranie. Sąd7ę, że s'zeroko zakrojone badania nad trwaniem i przemianami kultury polskiej czy polonijnej zbiorowości emigraCYjnych należy wzpuczynać od podo,bnych przedsięwzięć. Ale, to oczywi.,;te, na nich poprzestać nie można. Ryszard Dzieje Polonii 1983, ss. 500. w Ameryce Łacińskiej, Praca zbio,r. pod red. M. Kuli, Kantor Wrocław Ukazała siG już dziesiąta pozycja Biblioteki Polonijnej wychodzącej pod egidą Komitetu B.lctania Po,lonii PAN zatytułowana Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej pod red. Marci:la Kuli, potwierdzając renomę .serii. Praca jest zbiorem artykułów, któ~c mogą zainteresować nie tylko historyków, ale także przed.o;tawicieli innych dyscvplin biorqcych udział w tzw. badaniach polonijnych. Tum powstał jako rezultat studiów przeprowadzonych w lat3ch 1976 - 1980 w rilmach prob),cmu ,międzyre-sorto'wego "Przemiany P.o-lonii' /MR/IIIIIO okoor'dy- �316 Recenzje nowanego przez Instytut Badań P.olonijnych Uniwersytetu Jagielloń.<;kiego. Prowadziła je grupa młodych historyków .pod kierunkiem redaktora prezentowanego tomu. Działalność grupy zaowocowała dziełem, któr'e po,sz.erz.a znacznie naszą wiedzę o dziejach Pol·onil w Ameryce Łacińskiej. Jak łatwo się zorientować, znajduje to wyraz w uwagach wstępnych redaktora, ambicją autorów było ·oczyszczenie wieJzy 'o Polonii Latyno-ameryk'll·Ls.kiej z wieloletniego nalotu nienaukowości, polegającego na uporczywym i nieobiektywnym po,akreślaniu pozytywnych stron egzystencji emigrantów, raczej ich sukcesów niż porażek. W licznej stosunkowo literaturz·e na tem.at P.olonii P.ołudniowoamerykańskiej - przeje wszy.stkim - ·dominował publicy.-;tyczny optymizm. Braklo obiektywnego spojrzenia, wyważonych sądów opartych na wiurygodnym materiale, odpowiednio zweryfikowanym. Spojrzenie takie przynos.i dopiero omawiany tom. Pierwsze w dziejach nauki opracowanie całościowe problematyki pojawienia s.ię i two<l'Zenia Iprze'z P.o,]alków w Ameryce LaciiJskiej z.bi(How(}ś~i polollli.j'llych stanowi doskonałą bazę dla dalszych studiów nad kulturą owych zbi'uf-Qwości, ni~ stanowi zaś ich uwieńczenia. I o tym trzeba pamic;tJć poJcza,s lektury po•. ;zczególnych szkiców zamieszczonych w tomie. Ko·ncentrują siG one przede w.szystkim na zagadnieniach demograficznych, .przy pewnym upośledzeniu mimo deklaracji a!ltorów - zaga,d"l~·er1:k,ultury' i j.ej przemian. ·Ograniczen.iem pracy je:9t również fakt, iż prezentowane w niej wnioski ·oparte są niemul wylącznie nu archiwaliach znajdujących się w kraju i materiałach publikowanych zarówno u na3, jJ,k i w innych krajach. Być moż'e, po·sze.rzenie bazy materiałowej a zwlac';zcza przeprowadzenie badań wspólezesnych (trzeba tu d~dać, że szkice ukazują sytu<Jcjc: do cZ<Jsów drugiej wojny światowej) zmieniłoby lub bardziej Upwwo!11ocniloby pewne dość ostre sądy na temat miej.sca P.olonii w strukturze ekonomicznej i kultu;'ze poszczególnych krajów Ameryki Łacińskiej. Zgadzając się z więbzością sądów autorów, ,a zwlaszcza z ogólnymi Z'l1()żen i·ami bad,ań prezentowanymi przez redaktora tomu, mam jednak wątpliwości, czy twierdzenie, iż "generalnie grupy polonijne rysują siG ja.ko sku.pi.sk~ sLd:>e, u.,;yLIowane nisko -na skalach dorobku. materialnego i prestiżu (s. 22)" nie jest nadto radykalne w świetle dość jednak wąskiego i jednostronnego materiału, j"kim po.służyl·i się badacze. W ogóle sklonność do pospiesznego i zbyt łatwego fer,lwania sąC:ó·w zdaje się, w moim przekonaniu, nieco obniżać wartość publikacji, skądinąd świadczącej o niesłychanej pracowitości autorów. Na szczGście nie .';'jdy, lecz zgromadzone fakty głównie zainteresować mogą czytelnik<J. Credo autora wstępu i jednocześnie reda.ktJra tomu zd<Jje siG być wyr<Jź;nie określone w następujących slowach: "Nie podzielam n<Jcj.Jnalistycznej p')stawy, którą często są obciążone badania etniczne. Z mojego punktu widzenia ważne jest, jak było i dlaczego tak było. Ważne są prawidlowości procesów migracyjnych ... Interesuje mnie przede wszystkim dramat ludzi, polegdj<.jcy na tym, że wyniki hemicznych nieraz wysilków nie okazały się do tych wys.il'ków adekwatne. Ze wzglę,du na ~dram.atyzm "ytuacji, którą przeżyli, ci ludzie zasługują na 'Szacunek nie mniejszy, niż gdyby osiągnęli niebotyczne szczyty". Slowa, którym można tylko przyklasnąć. Jednakże w dążeniu do obiektywizmu za wszelką cenę można latwo popaść w skrajności. Aby nie nazwać czarneg3 białym, łatwo można n'e dostrzec szarego koloru i wszystko mieć za cnrnp.. Wydaje mi się, że dobrze zr'obiłoby badaniom Polonią brazylij3ką czy argentyńską dOplSZczenie do głosu zainteresowanych. Wciąż zbyt malo wiemy o życiu i kulturze, świadomości wspólczesnych przedstawicieli owej Polonii. Być może ich spojrzenie na własne dzieje, ich refleksje przyczyniłyby się do wyważeni.;> sądów, które efeme- �317 Recenzje ryczne i optymistyczne niegdyś, dziś zastąpione zOiStały nader pesymistycznymi i ponurymi. Czy prawdG a dziejach i sytuacji socjalnej Polonii da się Q,dczytać jedynie z materialu źródlowego? Dotychczasowe doświadczenia zdają się temu przeczyć. Wśród artykułów na szczególną uwagę etnografa zasługują zwłaszcza rozważania D. Łukasz i R. Stemp10wskiego o polskim ·osadnictwie chłopskim w argentyńsk'm Mis'iones od końca XIX wieku do lat trzydziestych wieku XX oraz art y'kul E. Anu,zew'k;ej o ?o"podarowa1niu PCJ'lon;'ihrazy'lijskiej. Rówll'iież uwagli M. A. Ignatowicz przynasz,\, j.ak i poprzednio wymienione szkice, kapita'lny materiał dla etnografa, a także uświadamiają mu co najmniej dwie prawdy. Po pierwsze, że źródła archiwalne mogą stanowić doskonaly materiał dla analiz stanu kultury zbioL)wo";ci polonijnych (także chlapskich) i jej przemiallo.raz, po drugie, że analiza historyczna -- prezentowana przez autorów zbioru - nie wyczerpuje treści źródel, że przydałoby się tu także analiza stricte etnograficzna. Nie uwlaczając nic hi.iturykom, niektóre interpretacje zagadnień ocierających siG a problematykę etnograficzn,! brzmi'l cza.sami dość za.skakująco, a nawet P,) prostu nai'wnie. Nie jestem przel:o:{:uy. aby .,tradycyjny" konflikt wieś-dwór przerodził się istO'tnie w wa·runkach brazyLijskich w konflikt chi op-inteligent (s. 407). Również teza, iż obrzędowość narodowa zaczGła nabierać nadrzędnego wobec innych typów obrzędowości charakte"LI i że w ,niej syntetyzował siG kulturowy bagaż wniesiony przez emigrantów (s. 410) choć bez wątpienia interesująca, w 'pracy brzmi mało przekonywująco, gdyż nie jest poparta żadnymi argumentami. No, ale w ten sposób ujawnia się pole badawcze dla innych dyscyplin. Dobrz'"' .sie .sblo, że powsLlla praca o niez,miernie szer(JIkim zakresie i ambicjach 'syk;'aczających poza możliwości jednej dyscypliny badawczej, praca obejmująCd nrówno uZleJ'e Polo·nil Poludniowoamerykań.skiej, jak i kulturę i jej przemiany . .Jakn etnograf widzG kontynuację podobnej pr::lcy jako wspólne działanie historybl. socjc}loga i etnografa. Perspektywa historyczna, choć niewątpliwie cenna i niejako po,dstawo\va. wydaje się w pewnym momencie zbyt wąska i ograniczona. R1fszarcl G a br i lici.·L·ilej: l' i 13r z ę k, Benedykt DUbowoki - żucie i dzicl.o, Lublin Kantor 1981, ss. 445, 66 . .Już we wstępie należy zauwazyc, ż·e recenzyjnej rekomendacji nic potrzebują zarów:]') bohakr k.,j'jżki, którym jest znakomity polski przyrodnik i badacz Syberii, Beiledykt Dyb,)wski, a także jej autor, w tym przypadku Gabriel Brl!ięk, profc.'o;· zwycujny, zoolog i hydrobiolog, który napisał wiele prac z dzieJziny hist."ii nauk: ·przyrodniczych. Tak wiGc ·otrzymaliśmy rzecz ciekawą, pisaną ładnym jGzykicm, wncJSzilcą wiele nowych faktów i uściśleń do biograf1i tego uczonego. Dzialaluość naukowa Dybowskiego jako przyrodnika r'ozciągala s.ię bJ'Wiem na wiele dziedzin i dorobek ten jest należycie udokumentowany przez historyków nauk przyrodniczych. Najpelniej informuje o tym praca Krystyny Kowa-lskiej i Anny Miklaszewskiej-Mroczkowskiej pl. Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibUog 'aficzne. CZGŚć I (Memorabilia Zoologic.a 1960, z. 5, ss. 99), zawierająca wykaz 343prac B. Dybowskiego oraz 208 'O nim. Ale mamy również l inne książki po- �318 Recenzje święcone tej postaci J 'aż -dziwić się należy, że tak mal,o do o Benedykcie Dybowskim jako badaczu ludów Syberii. Na ten towo pisałem w .swoich Syberyjskich szlakach, ale etnograficzne bowskiego winny doczekać się wreszcie rzetelnego i nal~żytego tej pory napisano tem:lt bardz,l skródokoniania B. Dyim opracowania. Z całą pewnością bowiem nie może zadowolić etnografa takie tylko stwierdzen.ie na łamac'h ks';ążki, że: "Ba!rdzo pow,ażne ;zasłu,~i położy! Dybow;;,kiw dz·;edzi'::lie et.nologii i etnografii. Podróżując po Azji styka! sic: z wieloma narodami, plemionami i rasami LudZJkimi, .któJ'e bardz'o .szczegółowo O'pi;suł w swym Pamiętni!;I", oraz w ,ks,iążce o Syberii i Kamczatce. Najwięcej umania wyrażal uczony dla licznego, prężnego i zarajnego narodu dauryjskich Buri<ltów, najwięc'ej uczucia żywił dla nieszczęśliwych, żyjących wśród wielkiego ucisku i wyzysku, a bardzo szlachetnych wymierających Kamczadali, najgłębiej z.aś przejmował się dol,! bc:dącyci1 już u schyłku swej egzystencji Ajnów. Dybowski za.służy! soię również na polu językoznawstwa. Jako lekarz okręgowy na Kamczatce i Wyspach Komandors.kich dociera! niekiedy w celach lekarskich lub przyrodniczych także na wyspy s<!siednie, należące do archipelagów Aleuckiego i Kurylski,ego, gdzie stykał się z róż,;ymi ludami i plemionami (... ). G!ę'00!kO ubolewając nad 'l,!'.agedi·ą Kamnad:ll.i, Dyb:->\\'s:":i postanowił ocalić prz'ed zapomnieniem chociażby wied:.':£;o jego wymarlym j(;zy,ku i opracować słOWnIk ludów kamczuckich". Nolens volens to zamarkowanie etnograficznych 'zainteres'owań B, Dybowskiego jest wyzwaniem dla etnografów, którzy kreś'iąc udział Polaków w poznawaniu kultur ludowych i pierwotnych świata, powinni w historii tych badań utrwalić ten dorobek poddając go wnikli wej ocenie. Zanim jedtLlk to nastąpi - a z zamiarem takim nosi się ,autor tej recenzji prześl'eJżmy należycie udokumentowan,! na kartach książki 'drogę naukową naszego bohatera, która zak,)ńcwna w OJLldz'lllej P'O'bce w 1930 roku (data śmierci B. Dybowskiego), .rozpoczęła . ,ię po,dcns zeslania syberyjskiego w roku 1"364, póżniej natomia~t wiodła pJoprzcz Kamczatkę, od r~k;J 1884 aż do chwili śmierci koncentrowała się wc Lwowie. Skoro n,t pZJcz,!li{Utej recenzji eksponowaliśmy w książce ,,;zerzej brak oceny etnograficzncg,) dell'obku nauko'wego B. Dybowskiego, wspomnieć zatem najeży, że je,-;t on wartościowy dLI wspólczesnych rekonstrukcji katalogu kulturowego ludów sybcryj3'kich. Bo oto oprócz tego, ŻJe tu i ówdzie na łam,ach książek wspomnieniowych B. Dyb;,wskicgo znajdujemy interesujące informacje etnograficzne dotycz<lce ludów sybery j.skich, to cenna w dniu dzisiejszym jest jego kołekcja etn,lgraficzna przywieziona z Kamczatki, która -aż dziw bIerze - nie doczekała się do dzisiaj należytego jej opracowania. Kolekcja ta, stanowiąca własność Muzeum Etnograficznego w Krakowie, składa się z :]jcznych wytworów kultury materialnej i w naja,gólniej.-;zych zarysach informuje o sposobie żyei,a Itelmenów ,j Koriaków pod koniec XIX stulecia. Ponadto Dybowski zgroma,dził również bogaty mater.iał językowy doty'czący narzeczy ludów kJmczackich - Helmenówi Koriaków - 'Oraz Ajnów zamieszkujących wyspc: SZC:mszu wchodzącą w skł,ad archipelagu Wysp Kurylskich. Zamarkowany tutaj wkład B. Dybowskiego w poznanie języka i kultury ludów Syberii jest wystarczającym dowodem uzasadniającym koniecz:no,ść systematycznego 'Opracowania teg~J dorobku. Na tzw. skrzydełku -obwo.luty recenzowanej książki znajduje się taka jej rekomendacja dla Czytelnika: "Książka przedstawia koleje życia oraz działalnf)ść patriotyczną, naukową, pedagogiczną i społeczną Benedykta DybowStkiego (1833 - 1930), jednego z największych uczcmych polskich przełomu XIX i XX w., żarliwego patrioty, zesłańca sybirskiego, odkrywcy tajemniczej f.auny Bajkału, reformatora poglądów na jej i misy jez,iornej pochodzenie, badacza :przyrody i ludów Kamczatki. �319 Recenzje wreszcie wieloletniego i wielce zasłużonego profesora Uniwersytetu Lwowskiego Człowieka, który do wielu dziedzin wiedzy przyrodniczej wniósł nieprzemijające wartości. Był on w owym czasie jednym z najwazniej.;zych autorytetów naukowych i moralnych w Polsce". Tyle krótkieg() tekstu anonsującego problematykę książki i charakteryzującego jej bohatera. A czytając jLj raz po raz znajdujemy potwierdzenie tych osobistych przymiotów B. Dybowskiego. Ksi'lżka liczy siedem rozdzialów, które stanowią odbicie pewnych znacz'lcych okresów w życiu B. Dybowskiego. Rozpoczynają ją opisy młodości, tj. lat górnych i chmurnych, a dalej idą na.stępujące po sobie etapy życia, takie jak powstallcza służba w latach 1862- 1864, pobyt na Syberii Ii bada[La Bajkału przypadają:e na la'ta 1864 - 1877,pobyt w kra,inie Kamczadal>i w l,a,ta,ch 1878- 1883 i wreszcie okres lwowski obejmujący lata 1834 - 1930, 'k1i,edyto praca naukowa łączyła siG w żyoiu B. Dy'bc'w,,'kiogo z gexą:ą pasją społeczniik:astwa, dzięki którcmu w całej rozciągłości podkreślić należy zawarty w VI roz:.lziale ks,iążki podtytuł "szermierz post<;pu". Takim był rzeczywiście ten Wielki Uczony, który tępił zło, indolencjG władzi znieczulicę społeczną, stawiając w życiu ludzkim na pierwszym miej.icu zdrowie fizyczne i psychiczne oraz uczciwą pracę, niezależnie od tego, jaki ona Ibl'sila char<;kter. Pisał o tym z pasją w swoich artykułach publicystycznych, ganił ,i chłostał brak rzeczowego zainteresowania się władz różnymi spra wami, ważnymi z punktu widzenia społecznego. Był zdania, że zaniedbuje się wychowywanie mlodzieży i dowodził, że naj..-;kuteczniej można na nią oddziaływać po,vzez osobisty przykład starszych, dla których "sanktuanium stanowią: ojczyzna i rodzina razem wziGte". Wiele możnaby tutaj przywoływać aktualnych po dziell dzisiej,;zy polemicznych sporów i publicystycznych wystąpień B. Dybowskiego i żałować należy, ;~e obecnie w tak skGimercjonalizowanych czasach wspólcześni uczeni nie wł;jczaj,j .sic; do naprawy Rzeczypospolitej, a jeśli już to czynią, to często na 'Op3k. W ksiqżcc, któr'l tu omawiam, jest wiele rzeczy pic;knych i udanych. Autorowi należą siG słowa uznania ZG podjc;ty trud i osiągnięte rezultaty. Tak napisać książkę o Wielkim Uczonym może tylko człowiek o niepoślednim wymiarze i głębokiej 'osobowości. Ze takim jest zacny autor, osobiście nie wątpic;, bowiem nie tylko z notki na obwolucie prezentującej go znam jego ważkii udział w oddziałach partyzanckich Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a później po roku 1944 jako organizatora życia n:wkowego w wyzwolonym Lublinie. Kto wie, czy te kraj,)brazy własnej młodości, zakorzenione w pamięci autora, dramaty poważne, doświadczenia rzeczy niepojGtych - śmierć, wojna, głód, nie tworzyły wewnGtrznej motywacji przy tworzeniu tej z pasją napisanej książki. Trud autora doceniony przez wydawcę, który po.starał się o ładną szatę graficzną i staranne doprowadzenie dzieła do końca. A już przekonywującym dowodem na to, że kSiążka jest udana niech świadczy fakt, że zniknęła ona z półek księgarskich j.ak przysłowiowa kamfora. Antoni A n n a Łaj m i n g, Młodość - Wspomnienia, Gdańsk Kuczyński 1980, ss. 175, tablic 2. Po ukazaniu się pierwszej książki wspOlffinieniowej Anny Łajmillg zatytuło,watlej Dzieciństwo można siG było spodziewać, że następna książka będzie równie frapująca. Tak też się stało, gdy na rynku księgarskim pojawiła się niejako drug,a �320 Recenzje c.zęsć wSIPo,mniet'1,za'tytułowana Młodość. ·K,sliąŻ:kata ma ,Szanse; stać s.if; b~~t,,€'lere:n p3mię'bn,i.kar'sk,im, 11a mialrę tych jaJkie przed l!aty .stanowily w":pomn'i'e.nia Karola .Małłka czy Augusta Necl,a ukazujące ;przebo·gaty obraz codz;ie<l~ności za,boru prusskiego. A.uto:rk,awslpc,mn:.eń jes ikaslZ.uhską pj'sarką ludowę, IklÓH~jlos o,d dz.ieciń-s·twa związany byl z tą ziemią. Tutaj wychowała sir; bacząc pilnie na w,'zystkie sprawy miejs:c-a i czals'u,- Zafascynowa'r1a ,z.ioemią rodz,;'Ilną, jej historią, ludźmi i spo'scbem żyo1a, kreśl,i ",zel"o'ką panoramę s'wsunków ';;>polccznych, Ipolilycznych ~ go."po'darczych Kaszubs.zczyzny, jej dziec,it'1'slwa i młodości, kiedy Lo s7jukałaswe~<) m:ejsca na tej ziemi. Pisaa-ska swob-Gda, w,spoma"<lnazdo!nośc-ią s.p()st.rzegaJ~ia, czym i tekst 'wO"pomll'ień bardzo żywym. Aźycie to nie należało do la·twych, podobnie jak jej ws.pólzio,mrków. Na życ,i.owej ,dro,dize autorki d7Jia!-(J·s:':: b-ar·dzo dużo. Spadalv ,la n'ą różne przykre dośw-iadcz·enia. I chooiaż wko1mp8lI1·owanc są one w tekst ws'pomnień, nie .stano-w.ią jednak czegoś szczególnie ekspon-(Jwanego. Ot pJ prostu zda wuloby się, że autorka stwierdza fakt: taki mój 1'05. Ta ·opowidć {l wla,;nym życiu utrzymana jest w tonie ogromnego wewnętrznego zrównoważenia i dużej p;Jgody duch'l. Ale ten jednostkowy los nie odbijał się znaCZclCo {}d losu inych pr'o!stych Kaszubów osiudlych na tej ziemi i podlegał tym samym prawidIom wynikajc\cym z p'lnujących tu warunków geo.gr.aficznych i ,pruskiej niewo·li. Ożywienie historii Kaszubszczyzny poprzez zapisane we ws.pomnieniach f.akty i z·darzcnia jc.';t zi:l!pewn€ tą ideą, która zr·odzila się w umyśle au tDI'ki świadomej ważno~ci tego zapisu. Autorka praktykuje niejednokrotnie w tej książce zapis bezpośrednich do·świadczeń życiowych, które rezonują w tych partiach tekstu, gdz.ie pojawiają się pewne ogólniejsze sądy i opll1ie. Jest to j,akby szereg okrążeń tego samego tematu po różnych turach pisars!kiego 'tralktu, w którym zawiera :się analiza re,lliów historycznych i kompc'zycyjny opis kD-ntelks.tów kulturowy'ch, l'osy czlowieka i je'!o wspólbraci. V.~'siPół!braćmitymi są dla auto~;ki jej pobratymcy, Kaszubi, :naród twardy, aml}i1tny i przywiąza.ny d() \Swego ma·tecznika. I tu ,przy okazji przywi,\,zania do tej ziemi wa'rW wS'Pom~lieć o tym, co bardz·o wyraźnie wyzi·era 'Z tekslu wspomnieil. Jest to z'Jrysowana - wy'raźniej wprawdz'ie w Dzieciństwie - jakaś odległa wilZja państwa polskiego,oczekiwania na to pańshvoi wyrastające z tego oczekiwania anlyprus1kie przekonania. Trzeba Lurtaj jednak wspomnieć, że w ujęciu auto·roki ,.Prusa·k" to przede 'W'szycs!lk'i1m urzędnik, nu'uc.zycie! w s·zlko,le, po.siudacz Z!ieI11S'ki,zwany junk-rem. wójt lub policj-ant. To byli przeds'tawicielc władzy.uosu'Jiający silę i przyslowiowy ,,pruski p05łuch". Prosty lud. ni.emiecki współżyjący rz. Kaszubami, to 'po 'pnJ-SJtu są~i€dzi, w ·O'dniesieniu do których aU\(J-rka nic formuluje os'trych sądów :i opinii. To tacy sami ludz'ie, którzy orzą zic-mię, sieją i zbiNają pl'Ony. W tym małym tyglu etnicznym nie l'ysiują -się ja,kieś ,szczególnie \vażne konf!i'kty społeczne. Wprawdzie na len temat niewiele jest i!1Jo'rmac}i wc w-,Ipomnieniach ; jeśli już o nich mowa, to oscyl'ują one wokół ro'dziny' Heringów. Nielatwo jest w grun6e rzeczy ująć w :zwięzłych zda.niaeh charakter i problematykę ksią±ki, prz.ejść p:)prze:z wszystkie warAwy opisywanej rz~~zywislo~ci. .Bo.gactw-o na·gromadz·onych fa·któw c·zy;ni cało.~ć niezmiernie z'ljmuj<jc<j. A.c nuleży \\·spo·mnieć a jednej zasadniczej wa-rs-lwie tej oks'iąLJki,dZ'ięki klórej u·znana ona została za ważny dokument dla etno'grafów zajmującYch siG Kas,zubami. Wa·rstwą lą jesit ,rozciągujący się w tekście obraz życia wsi k;\szubskiej i w gruncie rzeczy :0mu wszys,tJkiem-u poświęcona je-slt cala książ1ka. a czym więc pisze Anna Łajming? Pr.zedewszYSltkim osobie, eo wia,domo; ale i o domu, zwłaszcza o wsi ka·s7.uhskiej, którą :zna, iPi:s:ze też a ISentymencJ'e do 'rzeczy ii SJpraw, które odeszly i które nie wrócą. Niera,z są to obrazy naprawdę fascynujące -nie tyJ,ko z uwagi na ko-ns,tlru!kcję l,iteracką olpisu. Czytając je widzi ~)jr; 'Slpo!ecwośćka'szub:sk'l, jej �321 Recenzje ~prawy j ,problemy. Dobrze pamięta ·autoo1ka rreezy wydawałoby się ·drobne i to zarówno te, które dotyczą jej ·osobi·ście, jak też ·i te, k'tóre odno.szą się ,do ogółu ,połeczności kaszubs:kiej. Oto .np. 'pisze, że raz w tygodniu zjawiał się we wsi "wÓ:z Wirowiós.bego z Bru's po g,rzy'by, przechodzili żebracy, pOlgor,ze,lcy, s'zikla'rze ze szklem na plecach dOtPY'tując się oSItan 'c}kien,domokrążca Knyba, Móre:go kobiety. jak zaws'ze, obstępowały, bo to, co z sobą DosH na plecach, W'szys'tko by im s'ię przydało. ale cóż, (kiedy nie miały pieniędzy. Najpierw wysłuchać musiał, jak "ten agent od tego ognia" ,sromotnie ich osz'li!kal. Knyba często wstawiał u nas połowę towaru i wracał, by prz,enocować, a lpotem r-ustZał w inną5ltronę". Podobn)"Ch obrazów wsi i j,ej życia mamy w k!siążee więcej. BaI'dz·o ,to w.szysit;';0 'ban\',nc, .real,istyclJtle 'i .dzisiaj j.uż ·odległ'e. Stąd 'biJerlJe sw.e ttworzywo 1,i:t€Jf'ackie autorKa, wY'koorzysluje cały dOT{Jhek obserwacyjny .swojego życ'ia i jawi się na,m j,)ko wytrawny 'kronikarz. Uka'za11a przez nią wieś kaszubsIka ,to wieś, w której na każdym Il,ieoma,] kroku ocieramy s.i·ę o ,dziewiięt,nastow.ieczne j-eszcze fOTn1Y go~lPodarowania, zwyczaje i 'obyczaje. Na .szczegółną uwa.gę za'sługuje :podkreślenia maJej Q1twC1I'tościI~ej ,społeczności na "nowe", pochodzące z s'zerok1ego świ'ata. Rzecz to zrozumitała. To ,nowe najczękiej n06<iło pJ.1u;s'kąprowienliencję. a co ,pr'U'skie, to liie Ia'hvo bylo aikceptowa.ne przez Kaszubów, Lepsze ;było wła:SJne, 'pochodzące od dziada 'pra,dziada z wła5'nego go's'poda-rstwa i roO'ZJumia'nego bu .nie tyJko jako z,agroda, ale Kas'zubszc:zy'zna. Wieś Kaszubska rządziła się więc własnymi IPT<1wami, zwyczajami, w której ,gr-omada Ikaszubska rOZJsądzała'>kwestie Slpomne i wyrokowała zgodnie z uświęconymi przez ogół normami postępowania. Ten autentyzm joest1;najcenniej'Slzą warstwą Iksiązki. HOLiCiąga się ()In nie ,tyliko na tZjawiska kultUTy matel"ialncj, ale obejmuje również s,wyom zasięgiem życie Slpołecz,no-duchowe wsi. A poliadto niektó're partie tc'kstu okraszone są .piękną mową 'ka6zubską, tą, która przet:'wala do dzisiaj mimo różnych zawieruch dziejowych, a już wręcz fantaSityczne s<1 listy, !które pi'sane ,były do aultor'ki ,przez jej matkę. Jeslt więc to książka autentyczna swym tematem. Stro,ną '1uteracką tego pisaro:t"liazajrnowaćliiq nie będę. Podkreślić nat'omialst chcę, że nowa iksiążka jec;t wymownym świadectwem, jak teg,o rOodzaju li,teraot,urla ws'pomniemiowa w.zbogaca !i<iSZą wiedzę () złożonych proces,ach 'kulturowych dzi,ejących 'się na wsi .polskiej. \V 'książce lej mamy bowiem przebogaty obraz tej kultury i dobrze s'ię Sl!.ało, że <,trzymaliśmy jeszcze jedC'Jl obraz Ka'lizubszc,zYZJny tohnący awtopsją. Owa m'oz:aika spra iii .j pro'blemów zawa'J1tych w omawia rej 't·u Młodości Ultkanej z własnych '.\i~pl)mlliCI1, może się wydać komu.; malo 'efektowną - 'zwłaszcza jeśli idzi·e a lite,'<icką ",,'artość k'siąż.ki. W każdym bądż razie otrzymaliśmy wariościowy ,za,pb pilm;(;C:l człowieka. 'którego udziałem było to wszyst'k-o co opisał. Z -recenzyj'Jlego obowią";·;u Wlą"ZilITl wiliC tę ksiąi:kę do interesującej literatury trak,tują;:ych I) Ka-szubach Ci) dZ;C'j,l(:h. zwlao;zcza. że do dzisiaj nic mamy syntetycznej książ,k,i lU ;ten temat. Antoni I Z b i g Jl i e iii W Ó j c i k, Aleksander Czekanowski. Szkice na Syberii, Lublin 1982, SiS. 314, ilustracji 57. Kuczyński a ludziach, nauce przYfJorl:ie Przypuszczać należy, że ·nowa seria Wydawnictwa Lubels1kiego poświęcona szikic.Jm a !udziaol:h, na'uce i przyg,o-dzie będz.i-e miała wielu cZY'telni,ków. Ukazały się jUl '.v :yrn cytkludwie !książki ,obrazujące życ'ie i twórczość wybitnych polsikich 21 Lud, t, LXVIII �322 Recenzje badaczy SybeTii. Ni·e:;łabnąc.e zainteres'owa:nie owymi publi'kacjami swi.adczy o tym, jak wiele znaczy dla czytelników poznawanie losów polskich badaczy Syberd i warunków w jakieh k.ształtowały się ich dolkonania lI<l'ukowe. Nie bez znaczeni,a jes't .tu.taj rzetelna analiza tego całego dorobku, której Z· całą pewnością nie zastąpią i.nfo'rmacje ·encyklopedyczne, populan1e artY'kuły czy opracowani.a pos'więccne pewnym wycinkom dzi:ała.lno·śc.i naukowej określonych postaci. Ola refleksje, jakie na'SlUwająs.ię w Zlwiązku z wydaniem kolejnej monografii "-'i ramach tej serii. Jest to ksążka o Aleksandrze CZJokanows:kim pióra Zbigniewa Wójcika. Awtoil" reprezentuje tych sposród ludzi na.uki, którzy, posiadając wniikliwą wiedzę o danym t·emac,ie, po,trafią popu.la"ni.e o nLm pil3ać. ZhLgniew Wojci;;: jes't praeowni'kiem n'3'u1kowym Muzeum Ziemi POlskiej Aka.demii Nauk '\\. Wa,rszawie. Z zawodu jest geologiem i umiejęt:nie łączy badania geologiczne z 'histurycznymi. Napisał wiele prac naukowych i popularno-naukowych z dziedziny geologii, a za'jmowanie się historią .nauki :stano'wi jego pasję równą tej, jaki) je"l dla ,l:ego c ho·dzeni'Cpo gmtach i ta.ternicotwo. Dobrze więc się stal0, Le Ig.eolo,g'zpa'Sją hisrtoTy1ka, a 'przy tym 'grotołaz i taternik, zo'Stał autorem monografii o A. C.zekanowsk im, zes'łal'lcu z ro-ku 1863, .który l;zięki tzl'l.en1tOWi,niezwykłej praeowito ś'ci i .przyjadołom z.umieszkałym w Rosji zapisał się trwale w dziejach nauki światowej. Pomijając w tym przypadku wiedzę gcolo·gic;ZJI~ąa,utor.a,Która pomogła mu należycie ocenić doroobek naukowy A. CzekanO'i.\'sJkiego,myślę, że w:>.pomniane już "chodzenie po grotach i gÓl'u'Ch" miało leż ;,ieba,gatel;ne znaczenie dla oddania .atmosfery w jakiej doro·bek tell kczialtował się. Chodzi tutaj .przede wszys.t'kim o warutI'!Jki geo,grafi'Czne panując'e na Syberii, \\' których baodaez nasz prowadził swe pionierskie .prace. Najugólnicj rzecz biorąc, mamy ,t,u do czynienia z czymś w .rodzaju dos'konalego rozumienia co to Z;llaC .y 'HI-'Sto'pniowy m.róz i :pr'owadzenie w tych warwJ1Ikach okreś'lo,nych badali \\'SI'6(1 dzj.kiej tajgi, z daLa od osa,d ludzkich, bez &rodków lącz.noŚC-i i ;komunLkacji. Tutaj iqeba było być ,zdanym wyłącznie ll1a siebie, na ws.półtowal'zy·s.zy 'Ila .'wojąpasię i upór. Dzięki temu ro'zumieniu tr-eśćk:siąi:ki staje s.ię mni·cj przegad:l!la, ,': ~tórej nieraz jedno ,krótJkie zdani'e, charak,teryzuji)ce wa'runk,i terenowe, daje c,v:ęcej aniżeli spotykane tu i ówdzi'e ubogie opisywactwa aulo'rów tzw. ksiilŻl\k populamo--1l3u;kowych. Obraz ,ty'Ch waruników jest bardzo .pojemny. W jego ·obn;b'e mieSeI "ię zarówno cała his'toTLa pojedyncz·ego życia bohatera ksi']i;ki, ja'k 'też i dzieje podo-bnej mu społeczności sybirackiej, która za zesłanie placiła tej zi'emi j carowi jej p:>znani'em i przybliżeniem społecznośc'i ludzkiej, dzis'iaj, rzec by można, zhumanizo\\~ani,em. Droga do takiego ujęoiatemaiu nie była prosta, a,ni ła'tw3. PrzygC)'towywał się autor przez wiele lat, bowiem już wc:ześniej w licz;nych artykułach zctjmował się osiągnięciami badawczymi ludzi ,pracujących w szczególnie trudnych wa"unumch po1i<tycz;nyc,hj terenowych, 'ZwY'kle n.a wygna!liu. Książ.ka Z. Wójc.~ka jest :petna ocirnies'ień, lpełna ,głębokiej zależności myślowej od jego ro'zJ.egłej 'vied:zy w temacie, prostuje ona pewne mity-l<ege.ndy związane z Syberią i osobą boha-tera ,książki W.5'zys,tkie tezaJety książ.ki powstały w opa'rciu oneteIn)" war3?Łat n.au,k<O'wyo 'dosikonałą ori'entację w literaturze, zarówno polskiej, jak i obcej. Otr,zymaliiŚill1y więc mon01graj'ię, której walory ,pozllawcz'e i !\vychowawczc "ą ogTomne. 7 -Przejdźmy zatem do falktów. Otóż już na w:s!tępie obala Z. Wójcik mit - :pod którym powstawał kiedyś i autor rt;'ej recenzji ja1koby wIadze Oddziału Syberyjskiego Rosyj's!k,iego Ce:sarskiieg'O Towa.rzystwa Geograficznego w lrk,uc:ku wnosiły og,romny wkład IW organizację badań przyrodniczych i elnograficZil1ych :prowa,dzonyC!h :przez !POlsilóch Izesłańców na Syoorii. Okazuje s'ię, że jest to ".yliko �Recenzje 323 pól prawda. Owszem, Towarzyslt\v·o interesowało się tymi badaniami, nieraz je inspi'i·owalo. Ale np. w odniesei:niu do osoby A. C:zekanowskiego uściśla autor ten lakt, pisząc, że tenże w więks.rości wlasną pracą za'rabiał na życ:ie i możność prowa·dzenia działalności na'ukowej. Rzeczą naturalną j€'S't, że Towa;rzyslwo w Q!kre:~lony SipOsób iinte'resowalo się tymi lu,dź,mi wi,d;ząc w tym także i interes dla s'iebie. :\'i·e tn-eba jedn<.ok przec.eniJać r.oiZITli,aa-6w tej ;pom,o.cy. Jej char;<.lIkler był j'OOL"'akbardziej o·s·obowy, aniżeli instytucjonalny. To wlaśnie osoby .związane uczesitnictwem wc wladzach Towarzystwa, C'zęs'to b,łl'dzo wplywvwe oz racji pełnionych wówczas s'!anowis.k w u'I'zędach syberyjs!kkh i instytucjach wojskowych, pomo'c taką o'rgan1zowały, co ożywiało życie na Syberi!i, za co Moskwa da·rzyla ich należytymi względami. Konkretyzując, pomoc ta wynikała '7A1pewne częściej ze względów natury pralktycznej aniżeli humanitarnej. Wiadomo bowiem, ja.k bardz·o 7ie-mie syberyj.slkic .pozbawiQ'ne były :in'Leli.gencji, nie mówiąc jlUż iD ludziach pr:zygotow;<\!nyC'h do had,\)'[ na'U1kowych. Skoro więc w gronie zesłańców znajdowali SIt'; taocy, ·którzy zdolni byli do prowadz·enia talkich badań, dlac:zego więc nie mi,ano im poma'gać. :;,kor·o i tak ich wiedza w konsekwencji przynosiła korzyś,ci tej władzy, która 7;eslania te (jekretowala. Powróćmy jednak do głównej tematyki ksiązki, sikładająciej się zdwLizasaodćliczych części. Pierwsza dotyczy kompleksowej bi·(),grafii A. CZekaJl'O'.vski'ego, w której spro·sl')'Wa.no wiele mylnych sądów i opinii zaikonenionyc.h ',t; ,dotychczasowej litera,turze jemu poświęconej, Jak w zwierciadle odbijają się VI niej ,,'szys'tkk etapy życia tego badacza, który poło'żył niepodważalne zasługi do wiedzy o ,geolo·gii pewnych obszarów syberyjsIkich. Na ma'rgine5'ie tychza.s<\,dni'czych badali pvczynił także A. Czekanow~ki pewne 'obserwaocje etnogrlafic'z,ne j języ:k{)'we, a 'ich OCC'lly do'k,cnał G. M. Wasdewkz w arty,ku!e Etnografis::eskie nabljudenija i lin0wisticzeskie zapiski .1. L. Czekanowskiego, wchodzącym 'VI slkład pracy zbi·o.rowej 7atytułowanej li. L. C::ekanowskij. Sb.ornik nieopublikowannyc/t materialow A. L. C'::c!;anowskij. Sbornik nieopublikowannych materiałow A. L. Czekanowskiego. Stati o e[jo nauc::.noj rabatnie, pod red. S. W. Obrucziewa wydanej w Irkucku w 1!162 roku. O sprawach tych m~urkuje tylko Z. Wójcik W swojej książce, a szk·oda, bc·wiem ich pełniejsze omówienie s·tanowiłoby jakże wa:r!ościowe dopelni.enie do llau.kowej biografii tego badacza. SądzG, że ki·edyś trzeba będziJe przybliżyć czy1elllikowi p0!'Skiemu .te elnograficz.ne spostrzeżenia A. CZelkanows:kiego, podobnie jak ;cla'cje dotyczące kultury .J.a'ku,tÓw zawa.rte we Wspomnieniach o podróży !ll.eksandra Czekanowskiego na rzece Olenek w 1875 roku, pióra Zygmullrta Węg!o.wSlkiego, który uc'zeSltniczył w tej wy.prawie. Wspomni€lniia te ·a:ru'kowane są w całości w omawiDnej książce. a ba:rd'zo pobieżnie potra!kto'W,ał je Wito,Jod A.rmon w s'\\'oim opraeowaniu pl. Polscy badacze kultury Jakutów, w którym to aa'bilralni:e roz"trzygał pewne :-lprawy, na co wska:zywał,em w recenzji tej pra'cy 1. Tutaj przy okazji podnieść należy jeszc.ze jeden błąd za,warty w pra,cy W. AI1mo:na. tym razem dotyczą(~y rękopisu Z. Węgłowskie,go. Błąd ten .prostuje Z. Wójcik n<1 łamach ~'.vojej książki. Chodzi tu między innymi o lekst tych Wspomnie71" przedrukowanych przez W. DyhowsJkiego w jeg'o wspomnieniowej 'książce pt. O Syberii i Kamaatce, Lwów 1900, które zdaniem W. Armolna są pełniejS'ze o'd rękopisu .znajdującego się w zbil()'l'ach O=łineum we W·rocławiu. "Po po·daniu przyikła,dów dQtyczących ;różnic w tekście Armon uz.nał - pis'Ze Z. WójciJk - że wersj.a Dybow~kiego jest ,pełniejsza i głównte na jej ,pod<;ltawie ;przeprowadził .aIllalizę interesującyrch go l A. Kuczyński. reeenzja z pracy: W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. CXII, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk. publikowana na lamach "Ludu". t. 61, 1979. 21' (w serii:) 1971 �324 Recenzje lre~cj. W .pewnym stopniu zatem, będąc bardzo hlb'ko od ustalenia prawdy o rzekomych ,dwóch wersjach, auto'r ten zOSlt.ał.zwiedziony - podk'reśleni'e m'oj-e - autorytetem obu n azwis'k. Zupełnie nieoczekiw.a.nie źle odczyta] date; na n;ko:pis'ie, przesuwając jego .powS'tanie o pięć la!t. A 7Jatem jego uwagi {) pracy W. Si'cros'zew"kie,go 2straeiły zU'Peł!I1iemoc a·r~um€'ntu". Ty1e lnajogólniejszyc·h uwag o monografii poświęc·onej A. Czeka.nowskiemu. ze ,zcz,ególnym zwróceniem uw,,)~gina pewne waTto.:iciowe dla etnografa nowe u,iwlenia Z. vV6jciika dO'tyczą~e Wspomnień Z. Węg]ows'kiego, które są ka.p~talnYlffi źródłem tra'k,tująeym o e'tni{)lgrafii Ja.kutów. Aby jedna,k możl'iwie pelnie za,re,kc:melndować ją czy'lelni:k,om wSIpomnieć jes'zcze należy o części dru.giej, gdzie zes;tawione zostały sZikice biografie,me badaczy Syberii ,po'dąż.ający'ch szlakami A. Czekanowslkie:go. Jcs't więc w .niej ·umowa o Janie CZJCTsk:iJm, Leonardzje Jac-zewslkim, K.arolu Bohda!no,wilczu, Ko.nstantym W'OIosowicz'u, Wł'Od:zimiefZ;u Oborucziewie i Edwardzie VQln To,lIiu. Oni w.szyscy bylipr.wde w:szY.''!kiom kon tynua,toram i d zticla g.eo·lo.g,icznE::gona Syberi'i roz:po·częl-ego przez bohatera omawU'nej k.siążJki. I IW konicc rzc::zą właściwą je:S1tstwi,erdze~1:ie. że 'silą 'tej ks,iąLki, oprócz szeregu uś'ciślcń i spoS/trzeżeń sprostowan lub Zig-ol.anowych fakJtów z bio~ra,fj.j A. CZClkanowslkiego, jes1 wywoła'nie re.fleksji. To wszys:tko bez wą'tlpi'Cnia decydu.ie o .iej wartości Antoni Księga liuSltrował humoru ludowego. A ,n·d r z e j C;z e c 7. Kuczyń.ski Pod reda'kci<l n,mkową D o r·o t y S i m o n id e s. o ,t. Warszawa 1981. 8° ss. 292. Niczwylkle lżywe W o.slal.nich lataoh ba,dania folkl'l>rys·(yczne owocują WCląZ .nowymi dokona,ni,ami i to zarówno w poslaci rozpraw m(:<llograficznych, s'!udiów ja';':; .i ,różr:ego rodzaju edycji tcks,tów ludowych. Poważne ,osiągniqcia w zakresie przygotowywania talkich edycji pos'ia,da opD;!siki o 'rodClk naukowY,stworz:ony przez prof. Dor.o,tę Simonides, wybitnego ba.dacza folkloru w",pólczesnogo, autorkę S'zen:gu. zillaczących dla nau'ki prac naU'kowyeh oraz '<lntnlogiitek:i'tów ludowych, m. jn. Benl śmieszne i ucies:ne, Gadka :::a gadką. 300 poduA i o)Jowie:;ei :: Górnego Slqską, Skarb [Jarncu. 10 Humor lue/owy Słowian .::uchodniell. N~lj!10WSZa, do'syć ,,.pękata", bo licząca 'okoł,o 30 arkuszy wydawni,czych antologia przygo·lowana podrcda'kcją Doroty Simonide's, u'kazal<l'le; nakbdL'm Ludowej Spółdzielni Wydawnicz:c>j w nakła-dZCi 40000 egzemplarzy. a wiqc ja.k na nasze 'm·oŻJiwoŚci wcale :porzyz"\''v'oi,tym.Gndzi się w tym miejs<:u zazIK1C'zyC.że dzię'ki li:"ilonym s:ta'raniom j s er-dcc-z'!1cj trosec W Sipamniarnej firmy wydawniczej ,otrzymaliśmy ju<: szereg zrna'komiC'ie przygotowanych anto]·ogii;oI0 ki·]:!.;:l tytulów: Strachy na smugu. Bajki. opoc::yńskic (1974); A. NC2'€'k. Demony. ]Jurtal; i i stolem!!. B(tEnie kas~ubskie lcu:skiej, dania (19,7). Niewyc::erpany (1975); r;rod:iel-lskiej tatr:::ańskic KS1ięUll (1976). humol'u Kumotry ludowego (a'ut'noka ws>tę<pu,.koJmentarzy, 'Chodzi tutaj 1,canlja, Pctersbu.rg dzbań. i Polesia o pracG 1896. W. (1976); Baśnie Zbójnicki diobla. ::iemi dar. OpowieŚCi miilskiej, Polskie ludowe smoleń.skiej i słowackie Slqska mohyopowia- Opolskiego jes;( dZ'1ełem zes:pol,u\v s'kla dz:ie: D'Jroo!.a Simonide.'i pi·ec,za ,na,d całością edycji), Janina Haj.dou'k-NijakmvSieroszewskiego pL .Jakuty. Opyt ctnograflczeskogo lssledo- �Recenzje 325 s'ka, TerCl:>a Smol,ir'!Slk,a. Zawier;a ona 427 'tekstów Ir'e!pT€:zen'bującyoh, Igdy ,idZ!.1eo wyznaczni'ki gatunkowe, struktury ,proza1tof;Slkie umownie nazywane aneg,doiami, facecjami, kawałami oraz szeroko pojętymi ,opowiadaniami. Spoiwem, który łączy ('we toks'ty w jednącało~ć, jesot tutaj humo'r, "spo,ntanic:ziJ1a, żywiołowa i nie ikClll-' trolowana dz·ic-dz'in.a twórczości ustnej". Humor ten, jak trafnie zaluwa~a Dorota Simo,ni,des, "najczęściej i .najdQob~tni'ej dmorLSltJ'u;jesię w Ikawałaoh, f.acecja;ch, a.ne'gdotach, dłuższych humoresikiach czy dykteryj:kach" (s. 5). Wi·'lidomo powszechnie, iż stosunek zbieraczy -czy .bad-aczy Jolkl'oru do opowiadal1 komicznych był przez d~wg'i czas ,niechętny; posta'wa talka wywodz,iła się z okresu romantyzmu, 'kiedy to w folklorze szuikano przede wszystkim w arlto.sci irleowo-mol1alnych, patriotycznych i narodowych, w -k,tóre humor'csJm była T,aczej ubo,ga. W t,ej sytuacji, jak ,ni'ec·o ironicznie zauważa r.eda,ktoTika :ks'ią2lki, "opowieść komiczna ;;.t·a,nowiła wówc.za.s ,podziemie fo.l'klolfu". Gdy l.i<ięma Ina uwa,dze p~:rwyżS7e s·twierdzen.ie, dochodzi się d<l przek<lnanba, iż Dorota Siunoni<des wyratnie dowarlościoowuje opowiaod-ail1'iehwmorystyczne, anegdotę, która jeSit dla niej "gatumki,em wyją,~:koW() podatnym na uws-półcześl1Jienie, aiktualizacje i dopasowywanie się do każdej apolki, środowilSlk,a i sytuacji" (s. 9). Doro1ta Simonides, jak to wynika z uwag wstępnych do Iks'ią;ijki, postawiła przed sobą .nLczwy'kle trudne i ambitne zadanie: ,dać czytelIJJi'koWli w m,iarę typowe tCtksty z wSlzystkich regionów PoLs'ki, ·i to teksty dawniejs'ze jak i wSlpólcze.sne. Gdy j·dzie o "dawność", au torika nie wykracza poza wiek XIX, wychodząc ze slu:szr:ego chy'ba założenia, że tekSltys;ta:r,sze wSlkutek bariery jęzY'kowej, arch3lizmów kulturowY'ch i do~ć zawiłej fonmy, są dla ws,pólczesoneg'O·czytel'nika "ma~o !komiczne lub ,zgoŁa niezr,ozumiale". Przelkonalni'e to wydaje się słuszne gdy się weżmi.e pod uwagę fakt, iż książka wyda,na ,zlostala z myś.lą o ma:so'wym odbiorcy, a nie badaczu-folkloryście. W poszukiwaniu oclip<JIWiedniego dla oa11:t-ologii"materaIu" sięgnię<to do wielu zlódel, m. 'illl. do zbiorów Kolberga, "Materiałów Antrqpo,logic:zno-A,r·cheo'}ogic-zmych i Etnro·grafi.cznych", "WisIy", wyzy:slka.n<l niektóre tek >ty za.pisane .prZJez L. Maliw)wSlkiego, J. S. Bysotronia, K. Nitscha, S. Bą.ka, A. Saloniego i wielu 'iruny.ch. W C'ntologii zdecydowa'nie dominuje humor ws(półczesl!lY, co .s,tanowi kolejną zale,tę ks;ążki. Dorota Simonides dążylado 'Slpr-o,stania w alntologii trzem wymogom, wysuwall1.ym,przez wielu współczesnych foliklo.rystów: a) by prezentow.ane teksty pochodZJiły z ,n.Lebwdzą:ych wą':'Pliw-ośCi ź,ródeł; 'b) by cechowały je "koffiii.zm i aortysltyc:zne walory przekazu"; c) by uw.zlędnić w.szystkie regio'l1y kraju. Realizacja owych za.mier.zer'! nie zawsze okazala :się możl'iwa, bowiem nie każdy te'ks.t dał :slię "podporządikować" wSlpomni·alllym .klrytedom. Niektóre tek'Sity kaszlubs'kie czy inne, jak s'lwimd:za au-lork.a an:to,lo,g,ii, okazały 's'ię mało komiczne Lub mlalo komunilka,tywne. W tej sytuacji zdecydowała się ona, i chyba slus,znie,na "pre.ierowani1e względów estetycznych przed tOp0graficznymi" (s. 8). Okaza~o się, iż dwa pierws:ze wymagania naj pełniej real'izuje humor śląski i <ln też został w antologii wyra żnie uprzywlejowa.ny. Na szczegóLne podkreślene zasluguje f.akt, ż bardzo wiele tekstów ś.ląskich ukaZJuje :się po ł'<1Z pierwszy w druku. Zos.tały on€ z.ap·isane w latach sześćd:z~e.s,ią~ych ,i .s.iede.mdZlies'iątych. W:ś.ród za,mLes:zczonY'C'h tekstów śląski,ch pJI:CIa.d 150, co łatwo 'Sprawdzić w wylka,zi-e Źiródel, z.ostało utrwallonych przez DOT'otę Si:ffioniaes. Wohręhie 'alntolog.ii za.sltO'sowano ,llIumerację teksitów według z.asady numerous currens, jednalkże ,ulkladają .Si;ę {)Ine w .pewne z.espoły wyznaczo'ne p~z.ez motyw (wątek) i zo;s'tają ws.pa'rte -o ni-ezastąpioną jaik dotąd systematykę Aarnego Thom- �326 Recenzje psona. Zbiór otwierają opowiadania (1 - 9), które D. Sima-nides zaHczyla do bajki komicznej mającej l-:iezwykle odległy mdowód, bo sięgającej czasów antycznych. Dru£ą grupę twolrzą wys'tępujące często w folklorze po,J,skim tzw. bajk:i ,o głupim Ix.tworze (11 - 24), niekiedy diable. Szczjeg6l:nie często pojawia s'ię tutaj wątek zawodów chIopa z diabłem; w opowiadania,ch ze Sląska w miejsce diabla wprowa(hony zostaje górnik. Są to opowiadania wyrażające odwiecmy konfli'kt "dobra" ze "złem". Kolejny zespół (25 - 79) to opowiadania osnute na k:1l1wie pewnych opozycji, napięć czy sporów społecznych, ro'dzą2ych Siię z odmienności postaw, zachowań i ty;pów umysłowoŚCi ("my" i ,;oni"). Tutaj dosyć wyraźnie slychać echa ':ąsiedzkich :sporów, wc1Ś!ni,wzajemnych a'l1'imoz.i'i i megalomanii dzielnicowej czy ,.parafialnej". Do'Syć liczną grupę tworzą opowiadania humorystyczne zgrupowane wokół mo,ty'wu par rnalżeńsrkich (78 - 145) z niezwykle ciekawym tekstem nr 148 o dobrej żonie. Następny zespół (146 - 165) to kawały o głupiej babie, niezwykle żywotne w całej Europie. Kolejne g'rupy tematyczne: złodzieje i oszuści (164 - 229), s.:częśliwe przypadki (231 - 250), kawały o głupcach (251 - 267). duchowni i służ.ba YCJścielna (268 - 324), łgarze i łgarstwa (325 - 338). Konstrukcja werbalna zadecydowała o wyróżll1iiern:iubajek łańc'UsZikowych (339 - 352). Osta'tnią glrupę opowiadait 1worzą teksty ·tematycznie róż.ne, nie dają2e ,się zamklnąć w klasyfikacyjnych sehem", tach. Tutaj m. in. znalazły się 3Jnegdoty (kawały) z życia górniczego, reprezenr,ujące f'olklor robo,tniczy. Książkę uzupełniają: wykaz źródeł, indeks motywów i wątków, słowniczek trudniejszych wyrazów. Lektura opowiadań humorysrtyc;znych zamieszczonych w antologii Dorroty Sin1a-nides inspiruje do "l'ielu przemyśleń na tema'tistoty komizmu ludowego, jego różnych odmia,n, typów, jego zróżnic.'owania .ś-Todowiskoweg,o i regionalnego. Prezentowane czy'telni,kowi opowiadania i humoreski rreprezerntują sobą modele pewr.ych sytuacji społecznych, w których śmi,ech jest formą poznawania, odkrywarnia i opanowywania rz·eczywis,tośd. Ludowe, humorystyczne spojrzenie na świat często odbieg,a od uta,rtych schematów i stereoltypów my'ślowych, proponuje irnne rozwiązania wielu sytuacji, zaskakująco odkrywcze. Humor l'udowy ma przeważnie cha.rakter pra,l§matyczny, zmierza do konkretnych rozwiązań, r'a,d i przestróg, rzadko natomia'Sit bywa zabawą dla zabawy. Niesie też z sobą głębokie przekonanie, iż mądrość ludzka, spryt, dowcip, inteligencja to narzędzia, dzięki Iktórym człowiek jest w s'tanie pokonać wszelkie przeciwnośC'i Iosu. I wreszcie uwaga ostatnia. Trudno nie podnieść faktu, iż omawiana tutaj ksiązka posiada lniezwykle staranną szatę g.raficzną, zlnakomicie wkomponowane w tekst ilustracje ko,lorowei rysunki oraz ba,rdzo interesujące rozwiązania typograficzne. Trudno się przeto dziwić, iż jeslt to już "pozycja" praktycznie nicos:iągalna J:<: rynku wydawniczym. Władysław E d war nad polityką d Koł o d z i e j, Wychodźstwo zarobkowe z Polski emigracyjną II Rzeczypospolitej, Warszawa 1982, Hendze! 1918 - 1939. ss. 291, Studia ił. W okreslie od 1871 do 1913 roku z terenów, z których z czasem powstało Odrodzone Parlstwo Polslkie, wyemigrowało na stałe ()k. 3,5 mI. ludności. s.zacuje się, że z zaboru pruskiego wyemig.r·owało 20% ludności, z zaboru austriaekiego 13"/0, a �Recenzje 327 z zaboru rosyj'sikiego prawie 110/0. Są t'o l:iczby ogromne. Masowe ruchy Jn'Lgracyjlne na przełomie XIX i XX wieku były pOI:ężnym i brzemiennym w skutki zjaw~skiem społecznym. Nic więc dziwneg'o, że rządy klraj6w, z kt6rych wyjeżdżali emi,g'ran('; craz tych do 'k'tórych zmierzali, musiały prohlemom migTacji poświęcić wieje vNagi. przyjąć w solo'Sunkudo nich okn'eś)one s.tall1'owislko. Przykładowo, do pierws:zej wojny światowej rząd amerykański, mimo pewnych f,ucisków wewm;trznych, ułatwiał emig,rantom osiedlanie się na swoim terell1ie, Polityka USA wzglGdcm emi,gracji była niezmiernie liberalna, a :pęd ,do tego kraju h;dności europej-slkiej wręcz żywiołowy. Kr,aje emigracyj,ne (m. in. Roosja, Au'S'tria i :-';iemcy) mialy do zjawiskacmigrracji zaTohkowej stosunek C1mabiwaJentny. Z jed:'ej ~troł1Y emigra'cja rozwiązywała wieje pr,oblemów. z 'któryani od dawna OOry!ka110 się hcz;;iku·tecz.n-ie (przeludnienie 'Wsi i jej postępują<:a ra,dykalizacja), zdr'u,giej jednak żyvviolowe ruchy emigra,cyjne de:zor.ganizowały ,gO'siPOdarkę, pozbawi.ały państwo rekruta i1tlP. Pal1stwa z,a!borcze w za'Sa.dz:i.enie zdobyły się na prawne wregulowan,ie zj.<lIW,islkaem.i,gmcj.i. Em.iglf'Cl'wano, w zaJ.e:żmości od c,zasu i miejsca, Ie~;alnie (to dość rzadko), bądź ,półlegalnie, al,OO i w ogóle nielegaln:ie. Opinia s-połecze11slwa pol:s1kiego wohec emigracji była podzielona. Widziano w niej sza1nsę dla przeJ.udnio.nych obsz,,,"r6w np. GaHcji, ale także lękano się osłabienia polskiego żywiołu na terenie np. zaboru rprus1kiego. Pol.itycy Ireprez,entujący interesy obszarni,ków byli przeciwni odpływowi taniej siły roboczej, 'kręgi postępowe natomias't uznawaly emig'rację z,a zło konieczne i w,zywały do alkcji roz,tacza11'iaepicki nad emigrantami. W istocie, -pows,tawały or.gani'Za<::je zajmujące s'ię tyml problemami, uchwa.].ono akty prawne biorące emigranta w obronę przed nadużyóami, ukazywały się pisma adresowane do ka·ndydat6w na emigra'nt6w, pełne dobrych 'rad i zaleceil. Wybuch pierwsz'ej wojny śWliatowej odsulrął na k,jjka la't zagadnienie emigracji na plan dalszy, ale przecież s,am pr'oblem pozos'tał. Z nową sJłą, w innych już jednak w.aI"U'l'1'k,achpo,litycznych, ujawnił .się w Odrodzonej Pols,ce. Ks:ążka Edwarda Kołodz,ieja stanowi niezmierni:e pasjonujące studium emigracyjnej -polityki wła,dz II RzeczY'Po"spo\iltej, .na przestrzeni ponad 20 lat. Polityka ta. choćkształ'towala się róż·nie w rÓŻll1ych o!kresa<::h, miała jeden trwały element. Trafia w sedono autor pisząc: "kolejne rządy II Rzeczyposp01itej, nie będąc w ,stanie zapewnić wszyslLk,irn swym obyw.atelom pracy i chleba, widr-dały rozwiązanie 'problemów względnego pn-eludnienia 'kraju w masowej emigracj,i". To ,dążenie n.u!b·afiiał,o na zmien.ione już jed,pa'k c,ta·no'W,i!s.kork.rajów uilTIlirgracyj,ny'ch.JeŚl1'i '11'iCd:z]ysię one .na przyjmowanie emig'rantów, to w i'lośoiach ,ograniczonych, dalekich o,d nadziei tych. którzy wemig.racji widzieli możl,jlwość f01zw;iązal1JiaweWlnętrznych problem6w Polski. Jakkolwiek emigra'cja z z'iem ,polsiki<::h w okresie ,ffi'iędzywojennym była o wiele niższa niż życzyłyby sobie tego kolejne rządy, to przecież i ta,k w tym czasie na emigra<::ję za,rorbkową udało się pOlna,d 2,2 mI. obywateli, z czego ok. 610/0 do krajów europejskich i ok. 3£% ·000 krajów zamors'ldch. Nawet uwz.ględmają::: reemigrację. dość z,pacz:ną, straty migraocyj1ne PO'Lsk,iwyniosły 'oik. 1 mln, osób. Ozna('1.a to, że II Rzeczpo,spolita wyzbyła się tylu właśnie obywateli, na ogół najbardziej ~rężnych, cZYl'nych zawodowo. Miało to określone konsekwencje społeczne. R7ądy II Rzeczypospolitej, z powodu npieszale przebie~ającej reformy rolnej. borykały się z przeludnieniem wsi pols,kiej, jej postępują('ą proleta'ryzacją. MiliollÓW zbędnych rąk do pracy nie można było skoncentrować w słabo rozwijają-:ym ,,;~ przemyśle. Powstawały zatem fantastyczne plamy kolCl'nizacyjne pols'kim elerr:entem chłc,ps'kim obszarów Ameryki Południowej (BrazyHa, Argentyna, Parag- �328 Recenzje waj), czy Afryki (Ang'ola, LiJbcnia). Obok ni'ch, niemo':iJliwyCh do zrealizowania, trwały niemal codzienne S!po'ry z krajami 'iffi'igll'acyjnymi, które miały ,na celu uzyskani,e ffi'iejsc pracy dla tysięcy cm~g'rantów polskich we Francji, Ni'emczech, czy Kanadzie. Rządy II Rze·c-zypospol,itej mi,ewały osiągnięcia, a'le po,nos'iły ~..akże Iklę:.ki witych bOja,C'h,,g'dyż 'syt'ua'cj,a ,po,Lsk'i,ego'emig'ranta .z'lileiał,a sci,;le od ,s\\'ia'lo'Nej koniunktury, a ta była w okresie rn:iędzyW'Ojennym zmienna. N~e waham ~ię nazwać kS'iążki E. Kołodzieja pas.}onującą, choć jes't ,przy tym solidnym,dOlsikonale podbudowanym materiałem. naulkowym s,tudium. P:rzynosi ona ogroffilną i'lo:ść materiałów faklograficzJDych, i:nformacj i mało lub wręcz z:upelnIe njeZJnanych, wygrzebanych z archiwów ambalsa,d i m'in:icstenstw. Awtor chętn;e p:m;łu'guje się tabelami, ,których uważ,ne sbudiowanie ,daje doda:\ikowc infoJl"macje. Uważam pracę E. Kołodzieja za jedną z IPodlS1awowych oll"ktur .mo"gących posłużyć do zrozumienia dz,iejów s.polec.z,eństwa pO'ls'k;j,egoII Rz:eczY'PoSiPoIHcj.,a zwlaszcza polSlkiej wsi, klónadawala ok. 60% em~grantów w tym o"kres'ie. Opi'erając się ,głównie na urzędowY'ch SItatystykach autolr niic mial pełniejszej moż!oiwości ustosunkowania slię do problemu :niere.jcstT'owanej ,emigracji nielegalnej, :Lp. do Niemiec czy Stanów Zjedr.oczonych. Zdaje mi iS'ię, 'i'e jesli ,chodzi o te ostatnie, 'to ~stnieje możliwo'ść o'kreś,lenia - przynajmniej w przybl,iż.e.llJiu- 'ilosci Po!a;ków, którzy .przybywali do USA :nielegal'nie. Otóż, wyjeżdżający w okTesie międzywojennym do Ka,na·dy emigranci (;poJliotykaoi'ffi'~gr.acyj,na teg·o kraju była ·bardziej liberalna), niemal na~m~nnioe pr:t'elkraczaH .nie'l'egalnie gnanicę Sta.nów Zj'edlloc~.onych. Wielu z nich zostało w USA :SlChwytany'ch ,i deopDrtowany<:h ,do P{)łski. Ślady tych zdarrzeń bez wątpienia ZJnaj.dowa,ć się muszą w -dokumentach za'rów'lo pols'kich, jalk ·i amerykańslkich. Wa,rto temu zaga,dnieniu poswięcić więcej uwag:. Wydaje mi się również, mimo c,ałe~o uznani.a ,dla ,pracy E. Kolodzieja, iż z~rzytem było zamykanie jej naS'tępują:ym, nieprawdz'i'wym w świetle empirii twie'rdzeniem: "Złikwi,dow.an~ wychodżstwa za'r'ob'kowego, tergo bolesnego pl"'Oblemu spole='J:igo, możliw,e było jedyni·e 'W ,dr'odz·e zasaiCllniczy.chzmian Uostl'ojowych w polsce". Sądzę, ,że 'wychodiź'S'lJwio,z.a'robkQ'we,legal.ne, 'bądź jeśli iPaó'stwo pl'a'gl1'ie problem "rozwiązać" adminilstracyjnie poprzez zakazy - nie.legalne. je-srtzjawi:stkiem bardzo 'SlkomplikQw,au1ymi trwalYm niezależnie o'd ustrojów. Istnieią liczne teorie na'Uikowe mające na celu wyj'<lJśnieni.e, dlaczego ludzie miogrują. Godne uwagi są zwła,szcz:a Iteo<ri'e pullpush (przyciągania-wypychania), 'teoTia de:: yz:ji czy socjaLnej równowag'i. Teorie te, lącząc motywacje ekonomiczne z Ipsycho'logicznymi, 'zdarzają $oię aowodZJić,że w.gad.n.i'enjom em,igracj'iz.arobkowej n"llU'ka sw.iaLow.a, a ,i iPoJska bez wąLpienia ,także, ,poświęDi w p.rzy;szłośc-i c'o ,najmniej równie duż5 .\1'\\;1<\,'."i. Ci) dcłychczas, a może nawet 00 wiele więcej. Zagadnienie to ma ·dziś, ZWhlJSZc~aw świetle helsińskich us'taleń, wymi.a'r ·równie pohty.cz:ny, co i ekonomiczny. W ka,żdym razi'e pr'oblemu m~gracji ,zarOlbkowych, w s>ka1i świaltowej, nie dia I~ię zbyć sloganem. Są to jednakże zag,adnienia wyJkr,a'czające .po'la problematykę podjętą IV znak'omi,tym i godnym .poleeeni'a stud'ium E. K'orodizieja. Ryszard Kantor Wspomnie,nia chłopów powstańców 1863 roku, Opracował, przedmową i komentarzem oIPa1trzył El i g i u s ,z K o z ł o w:s:k i, Wydawnictwo Literackie, Kraków _ 'Wrocław 19'83,ss. 285, ·PolSlkie powstania narodowowyzwoleńcze za'owocowały 'dziesiąVkami, ,tysiącami Eawet :pamięt.ników, 's-pisanych przez uc=tników histOlrycZil1ych wydarzeń. Stano- �Recenzje 329 wią one w;l'żne źró,dlo ba,dawcze, wydane nieJkie,dy w Ispoil"ych na'kla<C!,achs1tanowią intereslującą lekture dlla szerokich ,rzesz czyte1Jniików. Pamięini1ki chlopów-ucz€'stników XIX-wieczmych wal'k 7Jbroj:nych o wolność naszego ,kraju należą do rzad!kości. .'~ie o'ZJlacza iooc'zywiście, że chlopi w w<l'1ikach tych nie ucz:cstn~czyli, cihoć wiadomo, że utracona Rzecz.posp:Jlita bardziej była im ,ma'cO'chą niż matiką· Zarówno p.ows1tanie LiSitO'pa,dowe j,aJk i Styczmiowe upadło 'głównie z !powodu nie 'rozwiąza'nia przez jL'gO organizat,cil"ów 'najwa,żniej.s'zej kweS11:iiSlpołeczll1ej ub:egłego wi€'k,u na tereni'e zaborów;kwestb chłopsl!l:'iej. P'ows.tal1li,e LisiolPa'dowe prz,esz!l) dl) hist()lri'i j,alko zryw szlacheClki, który nie prZlC'wdził się z powodJu hraJku rozwiązań slpolec.z.noprawnych w wojlnę ludową. Ni,e s!iało się nią również PoWS'tan-ie Styczniowe, choć radY'kalne ug,rupowanie "czerwonych" z,dalwa~o liobie Slprawę ze znacZlen'ie ,reJ.mm agran1ych dla przycią,gnięcia do ,powstania ,mas chłOipsikich. Bo.IeSlily prohl,em upO'śledzenia ch ł<Jipów, potencjalnych obrońców .ojczyzny, Ich llls'ka śWlia,domość 'n.arO'dowa ujawniały się najiba,r,dziej podcZlas wa.,llk na.rodowowyl.woleńc.zych. "Ko,rdii'aln 'i cham", g,orz/kie dai gahcyjsikiie.j ,irabacjoi", 'po,lsiki chłolP na uslu.gach r1o,syjs'kiegociemiężyciela, od<z!ierająy IPoleglych powstat'1ców, dono<S'zący {) ,'clcha,ch poW'siahczych oddziałów. J,alkżesz to bO'II€:sne.Tralgioczne konsekwencje egoizmu klas1owego ;polskliejszla1chty, ,która ':;miala .s,ię uważać ona i tylko ona za naród. Wspomnienia chłopów powstańców 1863 roku w o-praocowaniu E. Kozlowlsik,i.eg'o są l'ek>l;u'rągodną uwa.gi i reneks<ii, malte'rialem Ido ZlI'ozum'ioenia zło'żoności procesu nabywania przez pO'I~ki lud świaldo'mol;~cina1rodowej. Zawierają ,one wszystkie znane chłopsJbe lpam.iętniki z o'k,resu PowsILania, Stycznilowego. W-szys.t:kie cztery, z czego dwa w 'ogóle przez chl'Opów nie pisane. Autorem ,króLkiego ws<pomnienk\ o,bej:mUJją0ego kiUka epizodów z <czasów pow,tanu,a jest Jall1 Ci'sz,e'k, chłop z Czarn€lg'o Dunaj,ca. Mając 16 lat opuścił gimnazjum bochcńsikic i udał 'się do wojsik :pows.ta !'l czych. Odbyl krótką kam:.panię, a po 'f ozpros'Zel1Ji,uoddz:iału ,przeikroC'zył granicę ,CliUJSltTiadką. ZapoZiI1a1 się z więzieniem,slką,d uciekł, ,by znów walc'zyć. Ranny dostał s!ię do 11liewo1i i (wst.al wywieZliony na Syb:or. Wrócił !po ,k'i·lk·u !'aJla'eh - j,ako pod'danyau's'ta'lj,a~'ki - w Ifamach am,nestii. Był znanym dZliała'czem 1"uchu ludowego na Poodha-lu. Z ko'l'ei w tomie umies1zczony Z'O:siałwłasm{),ręczn:i,e napj,s.a.ny życiorys Ma:rcina Remibacza, urodzonego w Szczurowej 'kolo Brzesika. Część tego ży.c'iolrysu 'Z'3wiClra i:1.teresują~e informacje 'z pobytu autora w GOSdZCZY, obozie Lu'dwilka Lang>ieWlicz<l Ol'az ~pizody buteWlne. Trreci 'pamięllni<k, cihyba najbardziej interesujący, jC':;;t relacją Ignaeego Jana Dry,gas,a, paif'o':Jka ze ws'i Zimna Wo,da w pow. krO'loszyt'1S1k.imw Wi'ellkLm Ks-ięsltwie F-oznat'1slbm, s,pisa,ną przez W. Zakrz,ews;kiego. Ukazuje ona działania wojenne pOldczas powstania widziane oczyma s'zeregą:weg,o uczestnika, ,a także okres więz.lt'i1ia Dryga,sa w Cytadel,i, ,mi,es,iące ślectzt'wa ,i katOlfIgę. Dzięki :intehge:lcj,i tego nieuc!ZO\l1egochł'opa, jego zmysłowi oohserwacji, pOwstal,o dZlieło godne uwagi, ciekawo zarówno jako dokumenthi'SJtoryczny, jalk i pasj-o<J1ująCa Iektura. Pra'ca zawi'era wiele szczegółów o !kulturze ludów syberyjskich, wśród których Drygas przebywał wieje Jat. OSlialinie opracowanlie, którego bohaterem jest Bartloo<mi,ej Nowak, zwany potocznie BapUkoioem,chłop z Jaksic w pow.i1nowroclawsJkiq, 'olfgall1izato'l'chłopsikiego po's,pc,Jitego 'rusz'E'II1iana tym o:szarze, budzi sporo wątpliwQlŚci. Nie jest to p:rmjętnik, lecz opis -dzialalności Ba'rtka .na ile prawdziwy? dany prrez Mail"celego Kuj.awę (Połczyhskiegol. Zawiera interesują~e fragmel1Jty obr.a'Zuią-e 'st<o6'Unekchłop6w ctopowSllani,a, ale też strony peIne nudnych i mętnych wywodów, niez:byt wią- �330 Recenzje żące się z głównym bohaterem. E. Kozłow5lk,i <:hyba zjbyt zawierzył warto'śei oopracrowania, nie dokonał s!krMów, w wyrl-~kuczego teks't ten, sta,nowiący .połowę tomu, \\'J1Taź-nie zawodzi czyt,e1nrka. Choć uczestniczyło w Powstaniu StyC'zlniowym wielu chłopów, t·o udział ich uie o:dlpo,wiadał .rzeczywistej .siłe, Jatką stanowili. Prz.eważali hcz·ebnie wśród warstw zamiesz'kują.cych .zabory, lecz ni,c czuli się częścią na,rodu. Byli s:tol,,;,rn:kowo łatwym materiałem ·dla zaborczych mani,pu1acji. PowS'tanie Styczniowe upadło, gdyż .nie przeprowadzHo siG w ruch rz,eczyv.riście narodowy. Miało jednak ogromne znaczeni,e dla dalszych losów zarówno chlopstwa jaki reszty narodu. Było wielkim krokiem na drodze bu,dowania chl«ĄPSlkiejświadomnśoi na·ro.dowej. PosuniGda Rządu Narodowego' w kwestii agra.rnej, choć nie z.<l'<;ialyzrcalizowane,:mdY'kalizm "czerwonych", a.gitacja wśród chłopów, wszystko to złożyło ,"ię na ·ważne dla przyszłości doświadczenia. Mógł n.api'Sać .po 1864roiku bohaterski generał Ha'U'ke-Bosa-k: "Teraz jest Polska, ojezy.z.na nasza, nV'·dy nie zginie! Teraz - .są Palacy! Nowych 5 mWonów! A więc Polska jest i będzie!". ]\;;:i:ał na myśli falkt, iż 'Oto .nastąpił czas ,przeł,omu, po:ruszyły się masy ludT:Je, poznały swoją sHę i one to w przy'S'złośc'i przejmą na swe b~U'lk,iwalkG o niepodl~glość ojczyzny. To.m ,pamię1:mJiików chlopSikich z Powstania Styczniowego uświadamia na.m, j.akie siły tkwiły w n:aro'dz'Le, lecz ujawnia ·nam ta'kŻJe f.alk;t, jak 1mudno było je U!Duchomić w ówcz,esnych wal'unikach SIPOłeczno-polityc.znych. Ryszard Wspomnienia o Ignacym Solarzu "Chrzestnym", wybór i opracowanie Ni'ierzwińska-Szybka, przedmowa opatrzył J. Chałas,iilski, szawa 1983, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, ss. 426 Kantor Zo fia War- "Ohraz Uniwersytetu IJud-oweg·o Sola:rza - ·pisze w przed:mowi€ do omawianego tomu wspomnień i artytkułów J. ChałaSlińs'ki - dalek,o ·odhiega od dzis'iejszego pc,tO'cznego rozumienia uniwersytetu ludowego utożs.amianego z ~nstytucjami upowszechniania wIedzy, szerzenia oświaty wśród dOf'Olsłych, zwalczania analiabety:zmu i popularyzowania O's:ią.gnięć .nauki. Te e],eme:nt y, w mniej,szym lub więk's'zym zakres;e, występo.wały również w UL Solarz-a. Idea uniwersytetu ludowego w pojmowaniu Solarza była jednak bliższa koncepcji uniwe.rsytetu - uni1)ersitas - jdko '.vspólnoty umysłowej niż jakiejko1wi'ek ~ns'tytucji sZJkolnej nauczającej [... J. W koneepcji uniwersY'tetu ludowego Solarza zawierała się i·dea polączcnia pracy fizycznej i pracy umysłowej, idea przeciwdziałania utrzymywani,u się 'i umacnianiu :nte!'igencji jako osobnej e1i,tarnej warstwy społecznej". Pi'erwsze uniwersytety ludowe powstały w polow:ie XIX wieku w Dani'i a pncsl.czepioll1'o je na po'lski grunt w roku 1900. Były to instytucje preferujące dZlat:Jność wychowawczą; ioch celem bylo k.sztaliowanie ludz.kiej O!sobownści, a nie dO'starc7anie ~nf()rmacji. ZnaJkon;'icioe i.deę ·uniwersytetu l'udowego, w warunkach polsIkieh, ~'(;haraktery:zował sam Ignacy Solarz pisząc: "Wiejski uniwersytet ludowy chce uczynić z chłolpa czławieka samo,dzielnej myśli indywi,dualne.i, pragnie by chlop pOZJbył się duszy pańszczyżnianej, a obudził w sobie tę da-ut:.ą, drzemiącą, uczYl1lł �331 Recenzje ja \v{jjną, czującą "wą go'dność, rrówność :s,połecz:ną, świadomą swych wartości chłops'klch i zadań", Wiejski Uniwersytet Ludowy w Szycach pod Krakowem, .z którego nazw,} ~ojaJ'7.Y się działalność Ignacego Solarza, został powołany do życia w 1924 rOiku przez Zw,jązek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Do jego pows'tania przyczynili sIię główni·e Aleksander Patkowski - 'pedagog i społecznik OiI'azEUlstachy NO\vickL zn,nvca dUllskłch uniwersytetów ludowych i tłumacz słynnej książki .'\, Hollmanna pL Uniwersytet ludowy i duchowe podstawy demokracji. Na dyrelztora uniwersytetu powołano inżyniera agronoma Ignacego Solarza, syna chł,;pa 7 okolic Jasła, Okazał ~ię on właściwym człowiekiem 'na właściwym miejscu. Uniwersytet w Szycach istniał do 1932 f'oku i ze względu na radykalizm glro"la pedagogicznego uległ lilkiwdacjL Nie załamało to Solarza. Założył w oparciu o młodzieżowy ruch ludowy (Wid) uniwersytet w Gad, w powiecire przewo1rskim, który stanowił kontynuację poprzedniej ,placówki, Dopief'O woj,na ,i 'olkupa<:ja [olożyła kres is,tnieniu ~Tip.i,kiego Uniwersytetu Orkanowego. Niedługo później, bo na początku 1940 r()(;L:, 'stil ł Sol'arz wezwany Ina przesłuchanie w siedzibie g'cstapo w Jarosławiu. Do u,;·; nit' :pst znane ani miejos'ce, ani data joego śmierci. Na prezentowany tom składa się bardzo zr6żnicow'any materiał. Mamy tu wybór pism Ignacego Solar:za, które dają wyobrażenie o jego ideach, o celu je:go pracy i o meto,dach. Obok tego zamie:sZJczone zos:tały wspomnieni-a bliskich ws.p6łpracowniJków "Chrzestnego", w tym także jego żony, Zofii Solarzowe:j, org:lllIlato"id zajqć kulturalnych w Szycach i Gaci, autorki słów do szeregu pieśni śpiewilnych podczas okupacji przez zbrojne oddziały chłopskie (BCh). O placówce prowadzonej pl zez Solarz.a, o metodach dydaktycznych tam stosowanych, a przede wszY9nkim o nie:powtarzalnej atmosferze, jalko tam panowała, wiele dowiedzieć się m·ożna z licwych i serdecwych wypowiedzi wychowanków. Uzupełnieniem pracy są wspomnienia ga.clkich ludowców oraz wybór wypowiedzi pis<arzy, pedagogów i spółdz:ielców na temat działalności Solarza. Mamy tu m.in. wnilkliwe uwa,gi Aleksandra Kamińskiego, Leona Kruczkowskiego, J3IU Wiktora, Hal,ilny Górski'ej :i wielu inny.ch zJllanych pos,taci międzywojPrll''''5'o życia kulturalnego, Pracę zamyka z,est.aw Hstów adresowanych do IgaaccF(o i Zofii 801anów oraz KandeIarium życia i dzialallności Ignacelgo Sola:rza, autorstwa Tadeusza Pilcha. Ten wszechstronny mater'iał stanowi kaipitalne źródło do z['ozumienia roli, jaką odegrał VI proceslie emancypa'cji polskieg'o chł,opa I.gnacy Solarz i jego uniwer'sytet. Ic.ea, aby "wprowadzić masę ludową do czynnej i głównej roli twórczej w nowej historii" stanowiła w koncepcji Solarz'a :i innych działaczy ludowych po-dstawę budowy prawdziwej demokracji. I dziś, po wiełu doświa,dczeniach hilstorycznych, nie straciła ona nic na wartośc,i. Omawiana pra,ca nie tylko stanowi i~totne źródło do poznania idealogii kulturalnego ruchu ludowego; stanowi także gotowy zestaw wz'orów konkretnych dzi:ałań, ukazuje dobitnie, jak należy wychować świadomeg'o swoich zadań, swoich możliwości i ograniczeń działacza społecznego. Ukazuje także, jaką rolę w kształtowaniu współczesnej kultury wsi winna odgrywać przeszłość i tradycja, w odpnwiedni sposób adaptowana w procesie ksz:tałto,wania świadomej i niezawi'słejo'soboVlości ludzkiej. Wspomnienia o Ignacym Solarzu są hołdem złożonym pamięci i czynom wybitne«n działacza Iudowego ruchu kulturalnego. Treści w tym zbiorze zawarte me straciły nic na aktualności, przeciwnie, zdają się nabierać nowego wymiaru, stają siG. a może po prostu zawsze były, treściami wspó!cze.snymi. l. Ryszard Kantor �332 Recenzje J a n'u (lraticzny, IS z Z d e b' 'k i, Cmentar.~ zasłużonych WarsZ'awa-Kr,a!ków 1983, ss. 92. iI. w Zakopanem. Przewodnik bio- Parafię w Zarkopan€'m utworz'oJ:1J()w roku 1845, a jej pierwszym probil6ZCZ"lrl zO."tał 'ks. Jó:z;e!' Sl'ol.arzczy'k, "ĄPQ'3Wł Podhala". On -to w rO<ku 1848 na -gru,n-cic of,iarowaJ!1ym -przez Jana Pęksę załJożył pierwszy cmeI1itaQ',zw Zakopamem, ,:mzywany często "Pękslowym Brzyzrkiem". Na c:mentatrz'U tym spoczywa kil/kuset 'stalych mi,eszkańców ZaikopaI1i~go oraz kiJlkudzies'iędu przybyszów, którzy zaurocz'Bni Tatrami s,pędzHi lata u lich ,,;'tóp, :by w !końcu ."poc-ząć ,Sł11C1m wie:::z,nym ·w ,ich bliSlkości. J·eS't w Polsce -tysiące eomen'lauzy, niektóre z n-ic-h sta'ly 'się .na'rodo wymi satl~tu:lriami, a ioch :z;uaczeJl!iepodkreśl'one z'ostało falktem 'Uzrnanlia je za zaby,tki ,kultury. Od 1931 roku za;by'tki'em !kultu.ry jest talkie Istary c,mentarz zaJko'p'iańslkli.,lilia;k'torym od dawna chowa się wyłącz,niJe ludzi 'zasłużonych dla tregionu. Istnieje pouadlto drugi cmenliarz w Zakopanem, zalo-iony w ,roku 1908 'i tam rÓWlnież nie brak grobów lud'z,i wybiitnych (KIlimek Bachleda, Mieczyslaw .swiC'fz ,i in,), ludzizwiązanych z d'z,i'ejami Zakopanego. Wa-rtoby również opracować .przewodl1ilki po tym cmentatrlJu. Jaik w1laldomo, z zamiarem .opm.cowa<ni'a ffiOlllJografili sta're:go z.u;kopiui1's·k;e,go (:rnentarza -nasriI s:ię dł-ugoletni dyr-ek'Lor Muzeu.m Tai:rzaJisk:iego. niezapomniany .Tulius·z Zbolfowsli{i. Z,erbrał om wiele i:nleres'ujących mat,erialów biogl'afkznych i choć 'swojej pra'cy ni'e ukończył, ,to prz,eclież ZJOst'awił Inastępoom przetarty sz]:a,k. S'kifomna objętościowo l'ecz bogalta w ltreść Ik.s:iąika Janusza Zdc.bosikicog,:stanowiąc'a rodzaj pr-zewo<dn~ka biog-raficZlnogo, upierając srię na dolk,on;a.nj'achJ. Z;bo,rowo;lkiiego. W. Paryslk,iego, R. Tal.ews1kiego i wielu ,inu1ych zJIlawców dz.iejów kUlIlury Zalkopar:-ego, stanowi waŻiny kpok na drod:'"e do 'Opracowania wyczerpują2ej monografi,i zabytku tak ważnego dla ;po,l~kl~ej!klul,tury. Aut'or ujął w 'kil<ku-dlJiesięciu bi'o<grr·amalc'h, :pOiPI"z~d'zollly·ch królik'l 'his-t-(Jiriącsam:2go cmentarza, około j.edrną trze.;::ią Złl1.anych,nam -dzJi:śz n-azwi's:Ka i dolkonail ~m.urłych, ,po'2howanych na sta,rym -cmentarzu w Zlafkonanem. Są wŚTód nich 1PO'.sta<:ic bik :znaUlle, ja!k Stanisł'aw Witkiew,ilcz, Wła,dysław Orkan czy Tyt,UJs Chał'urb:iils1ki; Ind7Jie, którzy trwale zapiSlClli sóę w ,d.zJiej.ach!kuLtury -ogóIno nalwduwe-j. Są także postacie o lroan-dzeregionalnej, bądż nawet talki'e, które ZJlia;nesą jedynie wytrawnym s,z,pera<:zom miłośnikom ,dzi'ejów Za!kotPanego. Na -cmenta'l'zu ,pochuw:.mo wybitnych artys1tów, śmiałych przlewocbJl!iików ;gólrrsli{i'ch,praoowi<tych lUld~JZ<l1awcow, \V ybri-tnych~pO<TtO'wców, skrommych l-erkairzy,dzialaczy towarzystw rc-gionalnyc'h, ,1 także oia'ry gór. Wszy,,<:y oni, choć w rówym stopni'u, tWOJrzyllidzieje Zarko.pa,nego, tPJ w pewnym oikresie ·kruHura.llnej stolicy PO.l::;Jk.i, zwanej .nie bez przyczyny "Polsi;{imi AternamJi". Zarkorpane pr-z'eżylo w -ciągu stu I,at oszałamiający awans. Stało SIę Z z.abitej deskami, ubogiej góralskiej "diiedzliny" mekką a,rtystów, by w na'szych już <:zasa.ch stać się chyba il1ajchętniej ,i najl<i.cznriejodwied.zarnym let,n,isik,iemfi zimowisk'em w P,uls<:e. OczywiiŚcie można 'się "S'P1i,eraćczy ruiekierdy zbyt s1króbowy .sposób ,prcZ!entowania przez au,tora pClszcz,ególny<:h po.st.wi da czytelnrikowi wy'oibrażeni,e o ich ,roli w ży~iu kultuI'3illnym i spolecznym da.neg'o okresu. W :molim przekona'niou autor na ogół, co nie bylo z wielu względów pr'o.s'te, prawidłowo rozmieścił akcenty, .najwięcej miejs<:a pośWlięeając tym, którzy byli rzeczywistymi budownriczymi legendy i 'Wielkości Zakopanego (Chałubińs'ki, Witkiewicz, -ks. Sto'l-arczyk); lnie .zapominając jednaik o wybitniejszych przedstawiCiiela<:h gÓimlslkkh rOldów - soli tej zie·mi. J. Z,debsiki ;zręczmi,e pOisł,użył s,ię cytatami z Htemocrk.ich·dzieł przybl<iżając w ten �333 Recenzje :,posób czyteln'i'kow:swoisly na'slr6j, :ni,epoiwlat'zalną .aln1o;s·ferę s,ba,re:goZ:a1bolpanego, kt6rego enkklwą po dziś dZli·el'ljest cmen,tu'rz na Pęk'sowy;m Br:zyŻ1ku. Dzięki omawianej :,siążeezc'e,za.wieTającejtaikże iplaJl cm€~"tarza oraz 'Sizereg Uuslracji Iprz'edsta\Viają~yeh n3'grobk i (nie<któf€ z >D,ich.~ą prawJd:d'Wymi dziełarmii 'S'ZtUlki),c,zyteJnik będzie mógł lepiej pOl'us:zać się po tym, lak drogim sercu miłośnika Zakopanego miej'cu. Oczekując na wyczerp'ującą monOigrraf:ię ,sta,r-ego za'k'opiańSJkiego cment,arza z wiejkim uz.naniem. także zasrzatę edytorsiką, ,powi1tać nałeży jej Z1\viarstu'lla,biog":lficZlly przewodni;k JaniU's'ZklZdebs:ki,ego. Ryszard Kaplic:ki, fiuury i krzyże pr:ydrożne tyzm Diecezji Ta'l1DOWiskiej19,83, t. r na terenie diecezji tarnowskiej: Kantor Schema- tek!st, 's, 789,1. II ilu:stracj~ 11477, Kapj,lez.ki ,i ik'l'zyżc przydrollllc 'S;} wY'marZ'Onym tematem zali.n>teresO'w.ańws:zy>St;;:ich milo~nnków tnłdycyjnej kultury lu,doowej. JednaikŻ<e 'wZO!l1O'WO opracowanych materiałów jest w ,Ht'era'turze tego przedmiotu ba,rdzo niewiele. Wciąż [1!ie za:stą.pio.na ks'iąż:~a Tadeus-z.a SewerYll1a, Kapliczki i krzyże przydrożne, 1958., jest w .lej dziedZ2irti'e:prawdz.i'Wym wyjąVkiem. Cały szereg o,gólnych o:pra,cowań pojaw.iający'ch ;;;ę glównie w "Polskiej Sztuce Ludowej", zarysowuje jedynie to .z.a,gadnieJJJie!i to do'~ć JragmentarycZJn.ie. Zdecydowany bralk olpraeowail 'obszerniejszych o większej szczegół()wo~cii niż chociażby Katalog Zabytków, powoduje duże trudnośc,j w poznaniu tego temaitu. Na tym tle oma'Wia.rua 'pozycja jest publiJk.acją zUlpełll1iewyjątkową i bez wą1.pie,nia Slul':1iesię wielkim wyd.aJI",z,eniemw 'tej idZli'edz:i:nie. Dwutomowe o!pra.cowanie jest wym:iJk:i·em's:zel'oilw :przepr'owa,dzonej a!k,cj.i,inwentaryzacyjnej, no i przede wszY'stkim w'ielik.i'ej pas'ji ikrs. Jana Rzepy. Dostrzegł on l doccnił przydroż,lIe kaplicz:k i jako: n'ierozerwa,1nc ,elementy pol's'kj'ego :krajoprazu. cdhicie :'.\'órczego ducha i upodcbail aTtyl'itycznych ludu Ol'az wyra'z jego żarliwej 1':ialY. CaL :it;C'ja .ilnwe'lltaryzacyjna z3,pob:iec ·miała bez,powro1inemu n,i,;zczen.iu wielu obiek tÓ\\' i uwrażJ'iwić ,;zerOlkic 'rzesze spoleczeós'twa oraz :księży, pracujących na terenie diecezji, aby swojącp.j'eką objęli ró'Wnież !i te "." pomniki wiary, sztUfki 'i hIsturi:". lmventa,ryzacja pnzwolila dotrzeć niemał do wszystkich ·ohic!któw 'UsY'tu'cwanych l:a tc·renie diecczj.i .i uzys'kać mak;Jimum 'Od nich !imJorma-cj.i. Roz,poZJlano s',:ereg nieznanych dotąd zabytków oraz wiele nazwi!srk twórców ludowych, Zwrócoj'C uwagę :la z::p::mnialne. 'opuszczone .i Tliiszczejące niekiedy pamiątki 'ku'lt,u. Zebra:1C materiały. ,które wydano w dWÓCihczęściach tekst ,i 'ilustracje, uporząd;;'Jwano i przygotowano 'Wedlug nast<,'pujLlcego schemat,u: -- pod \\'Zglqdem t.opograficznym z alfabelyeznym podz.iałem dekal1'ató'\",', .- pod \\'zglqdem rzeczowym wyodl'ębn'iając różne :kategDTie ohiektów: Ika,plic·e, kapliczki murowane w ksztalc-ie slU!pa, ,kap !'iezki 'drewn'ia'lle w kS'zt<aJci~ 'slup'l. k:lp'.:Cz;,jszaJ'kmvc, 'ka,pUcziki ina po,stument,a'ch, ,k,alpliczki w skale, kapliczki groty. figury, krzyże, 'krzy:że-fi,gury. Czę~ć opisowa 'zakol'lcZ'CJ'Il;ljest ,dodaVkO'wym'i i:n,formacjamli na temat w~z,e!l'iunków Trójcy :iw., Chrys'tu;~a, Matkii BQ,;k,iej 'i 'Pos'zcz.eg6lnych świ'ę'tyeh, które ma}duje: siq przy 'dwga'ch j .polachdiecezji ta.l1now~k'iej, a nie uwzg>lędn:iornych w poprze- �334 Recenzje dnim podZia1e. iRoz,pai,rz,ono tu :posągi, hgurkli, ;płasko.rz·eżby ,i obrazy, nieinóre 'ilustrując, co daje możłiwość poiZ!l1atnia.najczęściej slpoty:kanych przedstawień i.konog.raf1cznych. Tabela prezentuje również zestawienie statystyczne występowania po-szczegó-lnych form. SkoiI"O'widzartystów 'i ifz·emieśl.nikÓw :wwie'rający ok. 800 ;l<1Zwisk or-a'z skorowidz miejscowości kończą 10m L Część iluSltracyjna popr;zedzou1a jest ws1ępem dr Mariana Kou'nC{:'kiego ,)raz l;ctą bi:bliograficz,ną. Zaprezentowana ,dokumen'tacja iilu:si,racyjna - 1477 fotografii, obrazowo uzmysławia og.ro1mzebral1ego mMe'riału. W hist'ari'i naszych za'inlereSJOwail tym 7.:I.gadn.itniem nie było dotąd tak bogai,ej poZycji. Mowa więc śmiało pow-iedzie6, że pra-c.a 'ta,wY'oana alalkia'd<..'IITI KUirji DiecezJalnej w Tarnolwie,zważywszy na minimalny nalkład 1800 egz., jest zupełnym "białym ,k,r-uk,i·em"na pólkach tych srzczęśliwców, 'którzy ją posia,dają. Imponujące bo·gaciwo mater.ialów dos'kona.le opra,cowanYCih 'i wyda'nych ,q,Uir)wić może wspaniały, godny naśladowania przykla·d ,j dla innych diecezji, a na pewno -dla istniejących, dysponujących ,s:z.erszy.l11i śr·odka'mi ,i możlliJw·ości,,~' i'lSlyiucji naukoIwych. Wito/d PrZeW0?1l1,i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19ff140d76d6daad1251600bf53f640b.pdf 827b720875cb494154d3bb2c96deadac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1879 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1743 Title A name given to the resource Materiały i dyskusje / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.217-272 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 198~ III. MATERIAŁY I DYSKUSJE LARISA CZARNOCKA Zakła,d Etnografii UMCS Lublin STOW ARZYSZENIA MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ NA WSI UKRAIŃSKIEJ W II POŁOWIE XIX W. - NA POCZĄTKU XX WIEKU Tradycyjne stosunki społeczno-obyczajowe na wsi ukraińskiej w II połowie XIX wie1ku - na początku XX wieku są przedmiotem stałych zainteresowań ukraińskich etnografów. Według wiadomości źródłowych 1, dziewczęta i chłopcy na wsi uk'raińskiej w wyżej wymienionym okresie - zgrupowani byli w organizacjach, zlllanych w etnografii ukraińskiej pod nazwą "parubockich ta diWiockich gromad". Gr'omady miały duże znaczenie w organizowaniu pracy i wYip'JiC'zynkumłodzieży wiejSlki'ej Of'aZ w uroc:zyslJoś1cia1chweselnych. Mając lat 15 - 16 chłopcy mieli prawo najpierw do obserwowania życia gromady w charakterze widzów, następnie do wkupu i stopnioweglO aktywniejszego zaangażowania w życiu gromady. Najważniejszym warunkiem umożliwiającym chłopcu wstąpienie do gromady był wiek, najczęśeiej 17 - 18 'lat. Mł'ods'Zym w:ie:kierrn z reguły me przyjmowano, Z'abrallliilalDlo Iprr-aw1aWSltę,PUna "dJoslWitikli","weez€rnyci", chyba że IW charakterze widzów. Z nielicznych wyjątków 2 dowiadujemy się o istnieniu samodzielnych zgrupowań młodzieży w wieku młodszym (12 - 16 lat). "Meńs'i" spotykali się tak samo jak starsi organizując swoje "doswitki" . No Wołyniu znany był podział na "rozriady" 3: "starszych", "serednich" i "maleńkich" (od 10 lat). "Doswitki" zorganizowane były przez wszystkie "rozriady" z tą różnicą, że starsi spotykali się w oddzielnym pokoju, mając muzykę i jadło wyłącznie do swojej dyspozycji, natomiast "seredni" i "maleńki" organizowali zabawy. W tym wypadku chłopiec 1 Odpowiedzi IkoTespondentów wiejskich ników InstY'tutu ,sztuki, follkloru i etnog'raiii stulecia - przechowywane są w miej,s-cu. 2 MaryupoI i okolice. 3 Grupy wiekowe chłopców. na Ankietę rozesłalną ,przez pracoww Kijowie w lata-ch 10 - 30 bieżąoego �218 Materialy i dyskusje JUz od lat lO-ciu uważany był za czł'Onka "gromady", natomiast mając 17 - 18 lat wstępował do gromady oficjalnie, stawiając "mohyrycz" przewodniczącemu ("atamanu") i chłopom w wieku starszym. Po opuszczeniu gromady (zamążpójściu bądź ożenku) przez "starszych", wolne miejsca zajmowane były przez "młodszych", co przyczyniało się do pewnej ciągłości gromady 4. J·eż·eli w rodzinie doras.tało kLku chłopców, uzgadniało się między nimi kolejność wstępu do gromady. Zdarzało się, że młodszy braŁ górował nad starszym sprawnością fizyczną. W tej sytuacji jego wstęp do gromaidy mógł być Iprzy~piesZ'Ony. SpmWlll'ość fizycZJllIa, wy1Jrzymałość, zręczno'ść, odwaga, umiejętność żartowania, śpiewania piosenek, opowiadania bajek, kawałów - icenio.ne były bardzo w gromadzie. Z reguły chłopcy cisi i płochliwi nie byli lubiani, najczęściej byli przedmiotem żartów, kpin ze strony dziewcząt, co uważane było za wielki wstyd. Jeż'eli chło.pak oprócz wieku posiadał wymienione wyżej umiejętności, mógł zostać przyjęty bez "mohorycza"(chociaż takie ustępstwa zdarzały się rzadko). Dowiadujemy się z materiałów archiwalnych, że dla dziewcząt najważniejsżym warunkiem wstępu do gromady był wiek. Dziewczęta wiejskie 'Zaczy.na·ły odrwi-edJZJać,~dJoswhtJki", "wece;omytCJi", "wułyai" mając lat 12 - 13. Sbosunek r·ooziców do gromad, do których należały ich dzieci, nie był wszędz~e jednakowy. Najczęściej był on bardzo niechętny, ponieważ dzieci biorące udział w życiu gromady zanfedbywały obowiązki domowe. P,od pT·esją opinii wiejSJkliej r1odz:ice zmuszeni byli liClzyć silę z fakt'em p'Tzyna,leżllio,śoi syna (córki) do gr'omady, dając pieniądze na "mohorycz" w wypadku składek, cÓrce - fundując udział w postaci produktów (mąki, kaszy). Ta sama opinia wiejska bardzo przychylnie widziała natomiast udział młodzieży w wykonywaniu obQwiązków spolecznych, takich jak: dyżurów nocnych, zabezpieczenie mienia przed pożarem, wypasu bydła na .pastwiskach, pilnowania porządku itd. Wszystko to brane było pod uwagę przez rodziców. Syn po wstąpieniu do gromady stawał się bardziej samodzielny, jego sta tus rodzinny ulegał zmianie. Rodzice zaczynali liczyć się ze zdaniem syna w sprawach gospodarczych, syn mógł wydawać zapracowane pieniądze według własnego uznania, wychodzić z domu bez zezwolenia rodziców, samemu szukać narzeczonej. Jeg·o sytuacja rodzinna była bardziej uzależniona od woli rodziców w wypadku życia poza gromadą. Jesienią wybierano przewodni·czącego gromady - atamana. Wśród 4 KyiV, lust. s'Zt., faJkI. i etnografii f. l - 3, 330, s. 4. �Materia!y i dyskusje 219 młodzieży wyróż'niały atamana odwaga, pracowit,ość, umiejętność załatwianlia s!;Jtr'aworg,mi:z,ocyjnych. Czasem o wyoorzte decydiJwaJ wiek i doświadczenie, jeżeli chłopak jeszcze się nie ożenił :i. pozostawał wśród młodszych kolegów. Ataman - to miano dla przewodmiczącegto gromady charakterystyczne dla całej Ukrainy, może za wyjątkiem południowego zachodu, gdzie wodzireja młodzieży nazywano "berezą" (od jego udziału w wigilijnych uroczystościach). Odznaką atamana był bat przypięty do pasa; zwykle z tą odznaką siedział ataman na hOIlJoT'o'wymmiejscu za stołem. Członkowie gromady równi'eż nosili bicze, ale wyłąci'Jnie podczas potyczek z chłopcami z innej wsi 5. Obowiązki atamana były następujące: wyznaczenie w kalendarzu dni dla zorganizowania "doswitek", "weczornyć", "wułyć", pilnowanie porządku w gr oma/d'Z1ie,TOIZStlfzyglanie komfliiktów między ch~Oipcami (najczęściej z powodu dziewcząt), pertraktacje z crtamaonem innej gromady, przyjęcie do gromady nowicjuszy. Najczęściej pierwszym doradcą i pomocrni!kiema'1tamamł był skalfbn:Jk ("kaZlIl<acz;ej"), I()ic1lp'owiedzri<aliny 1:zJ3 wspólny fundusz. Na południowym zachodzie wśród członków gromady działała instytucja koleżeńskiego sądu, któremu przewodniczył "beil'eza". Do dys.pozycji "berezy" wybieralni byli pomocnicy ("sudci") 6. Pijaństwo, pIlotki, a przede wszystkim postępowanie niezg'Odne z kodeksem koleżeństwa - uważane były za wykroczenia przeciwko tradycyjnemu prawu gromady i były powodem do wydalenia z niej. Zwyikle decydował o wydaleniu ataman, który często się naradzał z p-ozostałymi członkami gromady i postę.p'0wał zgodnie z ich wolą. Zawarcie związku małżeńskiego uniemożlilwiało atamanowi pełnienie wli wodzireja wśród młodzieży i zmuszało do rezyglnacji z tej funkcji. Krótki zazwyczaj okres "be2lkrólewia" kończyły wybory noweg,o przywódcy ("prowidcia "), czasem brata poprzedniego. Wielkość wsi wpływała na ilość gr'omad na jej terenie. Duża wieś (powyżej 100 - 150 1L3.gród)była 'limowni'e ,pod:ziehma Ina d:zielmri.ce(tzw. "kutky"), z których każda posiadała własną organiza:cję młodzieżową. Z reguły duża wieś, (800 - 1000 zagród), liczyła 3 - 4 "kutky" 7, często sklócone między sobq z powodu dziewcząt. Jeżeli do którejś z dziewcząt w gromadzi-e chodził chłopak z inn-ego "kutka", to musiał postawić "mohorycz" - "wkupitsia w kutok". W przeciwnym wypadku mógł być pobity. Pobity chłopak nie darował, przy pomocy bEskich przyjaciół o!fgal 5 Kyiv, Inst . .';zt., fo·l:k!. i etno'grafH f. 1 - 3, s. 8. f. 1 - 2, 330, s. 8. .,Rutok" -część wsi mająca własną 'Organizację młodzieżową. a Kyiv, Iln"Sit. szt., folk!. i etno'~afii 1 �Materiały 220 i dyskusje nizował zasadzkę, w wyniku której czasem zdarzały się nawet poważne obrażenia. W tym czasie chłopcy chodzili z biczami. W okresie "pokojowym" biczów nie noszono. Jeżeli zaś chŁopak z innego "kutka" "wkupił się" z "moho'ryczem", to mógł spOikojnie odwiedzać wybraną dziewczynę. Dziewczęta bardzo lub:ły odwiedziny "cudzych" chłopców, uważając, że "wtedy zabawa lepsza" 8. W okresie jesienno-zimowym (październik ..•kO'niec lutego) dziewczęta i chłopcy prawie codziennie wieczorem organizowali spotkania - "doswitki". Mlodzież zbierała się razem w specjalnie do tego celu wynajętej chacie, w domu wdo'wy albo rodzd.ny, nie posiadającej dzieci. W guberniach Ky:iwslki,ej, VinlIllidk!irej,Połtawskd.'ej i C:zrernihO'Wskiejza wynajęcie chaty i uzgodnienie opłaty za nią z gtOspodarzami odpowiadały wyłącznie dziewczęta. Według umowy płacOOloproduktami (pszenicą) i pewnymi czynno'ściami: dziewczęta dostarczały same opał, podczas świąt zobowiązane były wybielić i posprzątać dom 9. Ataman pilntOwał przestrzegania porządku w domu, zapobiegał szkodom i kradzieżom. Na ogół szanowano gospodarzy, jeżeli zdarzały się kradzieże, to daleko od wynajętego domu. Kradzieże uważane były za poważne wykroczenia przeciwko grom3Jd:z[re,Ip'oprełniJaniekh byłlo powrdem do szybkiego wydalenia z gromady. Najczęściej niezbędne do zorganizowania "doswitek" opał, oświettlenie ("kaganci") uczestnicy przynosili ze sobą. Młodzież zbierała się około 5 - 6 wieczorem. Dziewczęta szyły, chłopcy reperowali obuwie. Coraz głośniej brzmiała melodia piosenek, coraz częściej śmiech przerywał żartobliwą rozmowę. Przerywano pracę, rozpoczynano grę w karty, podawano poczęstunek. Alkoholu piło się raczej mało. Organizowano najprzeróżniejsze gry i zabawy 10. Muzyki na "doswiltkalch" nile 'bylo. Mhldzlież ibawiłla się dio pólluocy, a JWSloibo,tęje:szC'ze dłużej. Pod koniec sobotniej zabawy młodzież zostawała na noc w wynajętej izbie do rana. Prawo zwyczajowe gromady przewidywało możliwość dla każdego chłopca spania z upodobaną dziewczyną. W razie "wkupienia" z "mohoryczem" chłopiec z innego "ku tka' był traktowany z wielkim szacunkiem, na znak którego mógł przenocować ze swoją dziewczyną 11. W wypadku odmowy dziewczyny, była ona traktowana dosyć surowo pcr:zez chłopców z gromady, znajdowała się w trudnej sytuacji Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii Kyiv, Inst. szt., folkI. i etnog1rafii 10 "W IsU\sida" (sąsiada), "w numer ezt., falkI. J etnogr. f. 1 - 3, 330, s. 5. u Kyiv, Inst. ,szt., falkI. i etnografii 8 9 f. 1 - 3, 330, s. 4. f. 1 - 3, 330, s. 4, 23, 30. a", "w .harbuza", "W kaprysy", f. 1 - 3, 330, s. 1. Ky!v, List. �Materiały i dyskusje 221 społecznej 12. Źródła nie podają żacllnych informacji na temat bliskich intymnych stosunków w gromadzie między chłopcami i dziewczętami. Można przypuszczać, że stosunki w grom3.dzie były na dosyć wys::>kim moralnym poziomie, dziewczęta szan::)\vano, dbano {) nie. Wiadomym pDWszechnie był negatywny stosunek społeczno·ści wiejskiej do dziewczyny, która przed ślubem straciła "wianek". Wśród da,nych archiwalnych spotykamy się z wiadom::>ścią, że pan młody zobowiązany był dać gromadzie pieniądze na "moh::>rycz", jako opłatę za cześć ("czestn::>st") panny młodej 13_ Noc:egi wspólne chłopców i dziewcząt nie były zjawiskiem powszechnym nawet dla jednej gubernii, w jednej wsi można je było zaobserwować, w innej nie. Zdarzały się rzadk::>, a jeżeli tak, to chbpcy i dziewczęta ognniczali się do wzajemnego zalecania się. Rodzice patrzyli na wspólne noclegi spokojnie, nie obawiają'c się o niemoralne zachowanie dzieci. Na pocz~ltku marca "doświtki" kończyły się. Na przedwiośniu i na wiosnę of[anizowano "składki", które oznaczały koniec sez'onu zimowego. Podczas "składek" przeważała muzyka, piosenki, tańce i - obfity poczęstunek z "m:>horyczem". Te e~eme!I1tyodróżniały "skł3.dki" od "do5wit2'k", podczas których pracowano, a zabawy były na drugim miejscu. Pamiętamy, że gromada miała swego "kaznaczeja", który zbierał pien:ądze na "mohorycz" od chłopdw, b'ldź wydzielał część zebranych poprzednio pieniędzy ze wspólnej kasy. "Składki" dzieliły się na "składki" pieniężne i "naturoj". W wypadku ostat.n:m "m:>horycz" przynosił na spotkanie każdy chlopak osohno, i trzymał do pewnego czasu bute.kę w kieszeni. Gdy gromada zasiadała do stołu, wyjmował butelkę i częstował ko~egów 14. Dziewczęta przynosi~y ze SJbł produkty żywno3ciowe. W życiu gromady "składki" można potraktować jako zjawisko raczej r:za::lkie. Najczęści·ej uf'qdzxne były w okresie pf'zeodwielka;nJenym, na Matkę BJską Zielną, Św. An:lrzeja i w marcu obowiązkowo kończyly okres z:my - okres "doświtek". Chlopcy i dziewczęta bJ.wili się podczas "skłJdek" hucznie, ale rozchodzili się do godziny ID-tej, ponieważ l'owrót ze "składek" o p6źniejszej porze był niemile widziany przez rodziców. Z rozpoczęc:em prac polowych młodzież wiejska nie miała m)żliwoś12 Rysowano na ścianach zewnętrznych izby mieszkalnej malowi,dla o niep'l"zyzwoitej treści, strzelką wsklzywano od domu dziewczyny k:erunek ku domowi woowca, 13 "Archiwum Towarzystwa Geo',e-raficznego ZSRR", s. 16, 1, N 29, s. 13 u Kyiv, Inst, szt., folkl. i etnografii f. 1 - 3, 330, s. 22. �222 Materiały i dyskusje ci codziennego spotykania się. Zbierano się sporady,cznie w wolne od pracy wieczory przy bramie którejś z zagród albo poza g.ranicami wsi, w stepie. Młodzież spotykała się na powietrzu przed świętami. Podobne S1PlQtka'niia Ina 'wiosnę i w lecie młodZlieży wiejskilej już lIlie w dlQlIl1Ju, ,a ne [>OW1etr.zu,ruosiły nazwę "wecZJDlfnyć" i "wułyć". Na tYJP'O'WY abflalz,ek wiejskich "wyluć'Slkłaidały się zalbawy ruchowe 15, plotki, iZl8.wierandenowych znajomości, śpiewanie piosenek. Wiadomośd źródłowe, dotyczące "weczornyć" są zbyt powierzchowne i nie pozwalają na dokładniejsze z nim zapoznanie się. Często nie różnią się istotnie "doswitki" i "weczornyci", w innych wypadka'ch różnice występują wyraźniej. Najbardziej "weczornyci" organizowano w wigilię świąt, w okresie zarówno zimowym jak i wiosenno-letnim. Ze względu na przewagę elementów roz,rywkowych, podobne byly do "składek". Chłopcy mieli prawo przychodzić na "weczornyci" w każdym' ,,'kutku" wsi, dziewczęta natomiast trzymały się swojej dzielnicy. W charaikterze widzów na "weczornyci" dopuszczano dzieci, żonatych i ludzi w wieku starszym. Najczęściej używalnY'mi 'ins-t1"'umentamimuzyoznymi były na "weC'ZJomyooch" ha1rmoni a, bęben, skrzypce. Poza "doswiatkami", "składkami", "weczornycami", "wułycami" czynne życie "parubockich" i "diwookich" gromad przejawiało się podczas świąt, szczególnie w okresie Bożego Narodzenia w tzw. "koladowaniu". Ilości uczestników grupy kolędników nie da się określić dokładnie, nie wiadomu też, czy chodzili wszyscy chłopcy, czy tylko wybrana część. Nacz.e;l,e "pochodu" stawiano przewodn:iczącego ("bereze"), pOS.~3id.lająceg'o dobry glos konieczny do śpiewania kolęd ("koladok"). W trakcie pochodu po wsi "bereza" dzwonił specjalnym dzwonkiem, obok idący chłopiec niósł gwiazdę kolędników ("koladnuju zwiezdu"). Podczas kolędowania chłopcy śpiewali piosenki, życząc gospoda'rzom domu szczęścia i pomyślności, za swoje życzenia otrzymywali dary w postaci produktów i pieniędzy. Otrzymane dary wpisywano do specjalnej księgi, którą pro,wadził sekretarz ("artielszczyk"), a pomagał mu skarbnik ("sczetowod"). Na kolędowanie członkowie g'Tomady musieli mieć specjalne zezwoleni'e OldpGlfafii. Gmmada tylkJo w tym wYJ.fYadku mogła k'olędować, jeżeli część uzbieranych pieniędzy i darów żywnościowych przekazała na C€rlciew. Z l'€l5'Zltyk'OTzysta1agromada podczas ocg'clJnU Z'Ow.am1i a "sildrad.€Ik" 1~ 1£ Znane są wyłącz.nie nazwy: ,IW dowgoi łozy" - u chłopców, "haiłki", "w dytiaty", "szuma zaplita,ty" - u .dziewcząt. Kyiv, Inst. szt., fol'kl. i -etlnografii, f. 1 - 3, 330, s. 8. 18 Kviv. In5lt.szt., folkI. i etnografii, f. 1 - 2, 291. S. 2. �Materiały i dyskusje 223 W okresie Bażego Narodzenia organizowały "składki" zamężne kobiety ("mołodyci") i ich mężowie, ale podobne spotikania były nieliczne. W niektórych guberniach Ukrainy 17 można było zaobserwować w ramach g,romad wtórny podział na samodzielne stowarzyszenia chłopców i podobnie dziewcząt. Zbierali się oddzielnie chło·pcy bez udziału dziewcząt na posiedzenia, na których załatwiano sprawy "pokoju" lub "wojny" z innymi "kutkami", sądz.ono chł·opców, którzy przekro·czyli prawo gromady, albo organizowano "składki" i g'ry w karty 18. W okresie wiosennJ-letnim na świeżym powietrzu urządzali chłopcy swoje męskie zabawy 19. Jeśli chodzi o wspólnotę dziewcząt, to miała ona porównaniu z chłopięcą ("parubocką") znaczenie mniejsze. Dziewczęta podejmowały wspólne decyzje i występowały jako całość podczas organi:wwania "doswitek", "weczornyć", ale nie "składek", za które odpowiedzialno'ść ponosili chłopcy. Między sobą dziewczęta wybierały "starszą", najbardziej doświadczaną w sprawach gospodarczych. Czasem była nią gospodyni wynajętego domu ("do'świtczana maty"), która pilnawała po'rządku oraz przyrządzania potraw. Dziewczęta winny jej były wyjątkowe posłuszeństwo. "Doswitczam.a maty" cieszyła się szacunkiem również wśród chłopców, ale ze wzglę:iu na doświadczenie, a nie na wiek. Materiał archiwalny dotyczący ,diw'ockich gromad" jest skąpy, na podstawie luźnych pojedynczych wzmianek trudno wywnioskować {) zwartej całości. P!fzypuszczenie, Ż€ "parubocki" i "diwocki" gromady istniały w ramach jednego zjednoczenia młodzieży na wsi ukraińskiej na przełomie wieku XIX - XX i na początku wieku XX - wydaje się najbardzi·ej bliskie istocie rzeczy. Po zawarciu związku małżeński·ego chłopiec czy dziewczyna opuszczam Igroma1dę.Mo~liJwY1ffi jest ipJ"Z2IpI'()WladZJenie krót:Jkiej anali'zy, która ucLoWt01cłni. •.aby i:stn:ien:'e O'rgaJlliza1cyjnychi prawnych norm ,g:r1omadyW obrzędowości weselnej. 1. Wiemy z przebiegu ohrzędowości weselnej, że pomyślne swaty w domu rodziców dziewczyny zostawały pnypieczętowane wypitym "m:::>horyczem" przez przedstawicieli obydwu zainteresowanych radzin. W13dolffiJ05Ci arehii1walne z guber'Ilii Kyti:wskiej, Czernihowskioej podają, że chłopiec, który już zaswatał dziewczynę, powinien był postawić "mohorycz" kolegom w "gromadzie", Jeżeli pochodził z innej wsi, to "mohorycza" powinno było być jak najwięcej. Zazwyczaj wypijanie "mohorycza" odbywało się w domu, w którym plfzedtem olrganizowano "doświtki". Zbierały się dziewczęta i chl.opcy. Obowiązkiem panny młodej było wrę17 18 l' Okolice Kijowa, Vi-nnica. Kyiv, Inst. szt., foLkI. i etnografii, "W IdOlwg'Q;i lozy". f. '1 - 3, 330, s. 28. �224 Materiały i dyskusje , czyć od siebie prezent dla "doswitczanej materi": chustkę, płótno lub coś innego. Spotkanie to m:alo nazwę "zamówiny" 20 i organizowane było na kiLka dni przed właściwym weselem. Według relacji z guberni Połtawskiej wiemy, że w wigilię wesela państwo młiodzi, bojarowie, drużki szli do izby, w której w zimowym okresie odbywały się "doswitki", w lecie wyb:'>r miejsca spotkania był dowolny. Państwo młodzi kupowali wódkę, organizowali zakąskę i częstowali młodzież, która w tej sytuacji nazywała się "czelad" 21. Państwo młodzi musieli szanować wiejską tradycję. W wypadku lekceważenia ustalonego obyczaju młodzież wiejska mogła nie pnyjść na wesele, panna młoda mogła zostać bez drużek, a pan młody bez bJjarów. 2. Dziewczyna już wyswatana do oficjalnych zaręczyn mogła odwiedzać swoje ko~eżanki na "doswitkach" i "weczornycach". RJZem z nimi szykowah swój posag. Do tej samej izby przychodził pan młody z muzyką i prezentami 22. 3. Do norm obyczajowych "gromady" można zaliczyć weselne "perej'ny" (wymaganie odkupnego za pannę młodą). Uczestniczyć mogli w "perejnach" ludzie w wieku podeszłym, ale w zwyczaju wiejskim było. to przywilejem chłopców. 4. Do ciekawych obrzędów wese'nych w gubernii Czernichowskiej można zaliczyć "chustky", organizowane u panny młodej po "swatach" jako zakończenie "zaręczyn". Przed obrzędem "chuistek" panna młoda zapraszała do siebie "hulaty" (bawi~ się) dziewczęta i chłopców. Przyjeżdżał pan młody i starosbowie. Panna młoda podawała im chustki, co mOŻn!l było tłumaczyć, ja:ko j-ej oficjalną zgodę na małżeństwo. Sie!dlzące za stołem koleżanki częstowała w:'>dką i chlebem pokrajanym na drobne kawałki 23. Pan młody częstował wódką kolegów. Po obrzędzie "chustek" po kilku dniach panna młoda znów organizowała u siebie spotkanie młodzieży. Zebrani "witali" pana mlodego i jego wybrankę. Po przywitaniu nastęoowal pJczęstunek w postaci wódki i chlEba - "palanyci" ze strony pana m~odego, cienkich placków ("blinów") ze strony panny młodej 24. 5. Zasadniczą treścią "dziewiczego wieczoru" odbywającego się w wigLię ślubu było pożegnanie panny mł!odej z koleżankami, ze stanem dziewictwa. Kyiv, Inst. szt., falkI. i etnografii, f. 1 - 2, 270, s. 7. "Archiwum Towarzystwa GeoglraHczne"o ZSRR", f. 31, 1, N 9, s. 12. 22 "Archiwum Towarzystwa Geo·graficzneglQ ZSRR", f. 104, 1, N 331, s. 2. 23 Częstowar ie ch).ecem przez pannę młodą zapowiadało szybkie zamą ;pój.icie. 24 P. Litwinowa-Barto'sz Wesilni obriady i zwyczai u seli Zcm!ianci C lóciuwślkogo powitu na Czernihowszczyni., s. 78. [W:) Materiały do ukrainśko-ruśkoi etnologii, 1900 r., t. 3. 20 21 �Materiały i dyskusje 225 "Dziewiczy wieczór" jako obrzęd był wydarzeniem, które zatwierdzało pouszczenie "gromady" przez dziewczynę wychodzącą zamąż. Można dopatrywać się tutaj pewl".£j łączności pomiędzy formami oJ:'ganizacyjnymi stowarzyszenia młodzieży i obrzędowością weselną. W istocie rzeczy "dziewiczy wieczór" powtarza "weczornyci", w bardziej wybujałych kolorach, z dodaniem niektórych szczegółów obrzędowych. FRANC'.ISZEK SIELICKT Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytet W'roclawski ANEGDOTY ° NARODOWOŚCIACH I WYZNANIACH W B. POWIECIE WILEJSKIM Wiadomą jest rzeczą, że na pograni<::z·achnar·odowościowych występuje zjdwisko wzajemnego naśmiewania się z ludności odmiennej. Na Wiłeńszczyźnie dochodiiły do tego jeszcze różnice wyznaniowe. Zobaczmy, jak to wyraziło się w anegdotach, bytujących w byłym powiecie wilejskim, a szczególnie w okolicach wsi Mikulino gminy dołhinowsJkiej, z której pochodzi piszący te słowa. W miejsc:owościach tych mieszkała ludność w większości katolicka, uważająca siebie na Polaków, jakkolwiek m6wiąca po białorusku. Anegdoty też były tu opowiadane po białorusku, najwyżej z cytowaniem słów odpowiednio POlSlkich czy rosyjskich. Niestety, nie jestem w stanie odtwo·rzyć tekstów w języku Q·ryginalnym (poza dwoma tyłko - nr 23 i 46), przekazuję je więc po polsku i w streszczeniu. Teksty oczywiście tracą przez to na swej poetyce, zachowują jednak sens ideowy, a co głównie tu chodzi. Blisko połowę anegdot przytaczam z pamięci własnej, inne za,pisałem od informatorów, którzy wskazani są w przypisach. Dla lepszej orientacji treściowej wplt'owadzam tytuły do każdego tekstu. 1. Oficer r o s y j s k ii polska panienka. Sta.cjonujący na Kresach oficer rosyjski zalecał się do miejscowej polskiej szlachcianki. co by ją nie zapytał, słyszał w odpowiedzi po polsku: "Owszem". Zafrapowany tym, zwrócił się do kolegi znającego język polski by mu wy jaśnił, co znaczy to "owszem". Kolega postanowił zakpić z niego i mówi: "Znajesz, ona tiebia tak postojanno rugajet; «owszem» - eta ich po;skoje rugatielnoje słowo". Rozgniewany oficer wpadł do domu pa- ° 15 Lud, t. LXVIII �226 Materialy i dyskusje nienki i krzyknął: "Ja i tiebia owszem, i twoich roditielej owszem, i cełyj twoj dom owszem!" Trzasnął drzwiami i wyszedł. 2. R o s j a n i n b y ł n a p i ę ć w i a r s t z a w s z ę d z i e. Rosjanin znalazł się w towarzystwie Polaków, z których jeden, podróżnik, przechwalał się tym, że dużo zwiedził miejscowości. Rosjanin także chciał zaimponować swymi podróżami i po każdej miejscowości wymi·enianej przez Polaka podawał swoje miejscowo·ści. Gdy Polak wymienił kilkadziesiąt miejsc, w których był i słyszał wciąż nowe nazwy terenowe, w których był Rosjanin, zaperwny, krzyknął: "Ja byłem wszędzie!" A na to Rosjanin: "A ja był jesz'cze piat' wiorst za wszendie!" 3. S ł o d k i e s ą g ę s i e ł a p k i. W pewnym towarzystwie chwalono się, kto co dobrego jadł. Przebywający w nim Rosjanin rzekł: "Sładki gusiny łapki". Zapytano go: "A ty ich jedał?" Odpowiedział: "Niet, ja ~ch:ni,ejoeida,nroja widiał, ,balkmoj diadia jedał". 4. Po l a c y d z i w n y n ar ód. Rosjanin, który jakiś czas mieszkał wśród Polaków i zapoznał się z ich językiem, po powrocie do kraju mówił: "Polski - stranJnyjlllaT'o::1.:w łóżka'ch s!piat, a kr'Q'wati na sz,ejach nosiat. I u nich wsio "pan"; pan otiec, pani matka, Pan Bah, Pan Jezus i daże obyknowiennyj tufiel li nich - pan tu£iel". 5. P Q l s ki ż u l i k c h Y t r z e j s z y. Spotkało się dwóch żulików -- polski i ruski. Położyli się spać. Polski powiesił swój zegarek na ścianie. Ruski powiedział, że go ukradnie. Ale gdy zgasili światło, pols,ki cichcem schował zegarek. Zaczął udawać śpiącego. Ruski chciał skraść zegarek, ale nie było go w tym miejscu. Potem polski żulik pokryjomu powiesił zegarek na tym miejscu, wstał i zapalił papierosa. Ruski ZQbalCzył, że :zegareik wisIi. Lecz potem Polak zno'wu slchował zegaTek i gdy Ruski podszedł aby go skraść - nie było go. Polak jeszcze ze dwa razy wstawał palić i ciągle to chował zegarek, to go wieszał na ścianie, a Ruski nie mógł go żadną miarą skraść. I nazajutrz poiwedział: "Polskije żuliki chitriej russkich" 1. 6. P a l ak z a b r u d z i ł b u ł k ę m i a d e m. Polak znalazł się na targu w mieście rosyjskim. Chciało mu się jeść, ale miał p:eniędzy tylko naku'Pno suchej bułJki. Kupił ją i za,czął 'przemyś:iwać, jak by tIU zdio1byćoo'ś do niej. Widiz:i,że pewi€nchłJip sprzedaje miód z wiadra. Więc niby nienaumyślnie wrzucił do niego swą bułkę. Chłop poderwał się i krzyknął: "CzY'to ty SiOil'isz [zaślmi'ecasz] maj illihy::1.?" Polak poderwał !bułkę z wiadra i mówi "Izwini, no eto ja twoim mierzkim [parszywymI miodom sgaJwn:ial swoju buliku". I oidsiz'edlslzy,zjadl ją ze smakiem 2. 1 Podał Józef K:rasowski (1971), la·t 80, b. mieszkaniec wsi Habiitacja gm. budsławskiej pow. wilejskiego, ostatnio zam. w Wolowie Sląskim (zm. w 1975 [".). 2 Po,dala Janina HryhorO'wicz-Lubniewska (19'83), lat 61, b. mieszkanka m-~;:J Rudslaw :po·w. wilejskiego, ohecnie zam. w Wolowie Sląs'kim. �Materialyi dyskusje 227 7. C h l e b s u r o w y a ż s i ę k li r z y. Spotkali się podróżni Polak i Rosjanin. Szli razem. Gdy zatrzymali się na odpoczynek, pytają siebie nawzajem, kto z nich co ma do zjedzenia. Polak powiedział, że ma bułki, a Rosjanin odrzekł: "U mienia chleb, syr i kurica". I Rosjanin zaproponował, żeby jeść wspólnie, najpierw to, co gorsze, a potem to, co lepsze. Polak się zgodził. Zjedli więc najpierw jego bulki, a potem Rosjanin dostał z torby jedynie jakiś marny chleb. Polak pyta: "A gdzież ten ser i ku'ra?" A Rosjanin odpowiada: "Ja wied' tiebie goworił, szto u mienia chleb syr Isurowy] i kurieca [aż się kurzy z niego]". 8. Ł a d n y s e n. Wędrowali Polak i Rosjanin. Byli gł.adni. Znaleźli na drodze jedną bułkę, która wypadła z wozu przejeżdżając·ego kupca. Była ona za mała do podziału, Rosjanin więc zaproponował, aby położyli się spać, i komu się pa-zyśJI1iładniejszy sen, ten zje ową bułkę. Gdy PolilJk usnął, Rosjanin zjadł bułkę i też zasnął. Po obudzeniu się, Rosjanin pyta Polaka: "nu, czto tiebie sniłoś?" Ten odpowiedział: "Sniło mi się, że anieli wzięli mnie do nieba i widziałem cudny raj". Na to Rosjanin: "Ja także widieł wo snie, czto tiebia angieły wziali w raj, \Vat ja i podumał: wied' tam w raju }ego nakarmia t. I potomu ja wział i sjeł bułku". Tekst ten wymaga komentarza. Jego wątek pochodzi ze staropolskiej facecji, znanej już w XVI w. Występuje w niej trzech podróżnych, którzy mieli jeden bochenek chleb3., idą więc spać .a głodzie, postanawiając oddać chleb temu, kto będzie miał najpiękniejszy sen. Nazajutrz jeden opowiada sen o niebie, drugi o piekle, trzeci zaś mówi, że śnili mu siG ci obaj, w niebie i w piekle, wobec czego doszedł do przekonania, że chleb im niepotrzebny i zjadł go. Anegdota ta znajdowała się w Dziejach Rzymskich i byla pochodzenia wschodniego. Na początku XVII w. motyw ten posłużył za osnowę pierwszego intermedium w języku ukraińskim, pomieszczonego w Tragedii ... Jana ChrzcicieLa Jakuba GawaLowica (wyd. 1619). Na Białorusi istniała też inna wersja tej anegdoty, w klórej występował Cygan i chłop. Za pomocą najpiękniejszego snu zdecydowali oni przyznać jednemu z nich zmalezione prosię. Chłop zjadł mięso i wytłumaczył się tym, że We śnie Cygan pozwolił mu na to 3. 9. C h ł a p i ill a g i s t r a t. Za czasów carskich chłop białoruski trafił do dużego miasta i tu zachciało mu się wyjść na stronę. Nie wiedział, gdzieby mógł to uczynić. Wtem zobaczył wywieszkę z napisem 3 J. Krzyżanow5ki, 1063, s. 104; - Romans systematycznym, t. 2. Wa'oc!aw Warszawa HJ62, s. 109; J. Janów, Zródla niektórych baśni ludowych w Po!scei 'Tia Rusi. Lwów, 1'928, s. 28; J. R. RomalFlW, Bielorusskij sbornik, t. 3. Wit'ebsk 1887, 'S. 429; L. Barag, Sjuzety ! m.llt:,.lJy l.ielaruskich narodnych kazak. Min~k 1978, nr 1626. 15' Polska polski bajka wieku w XVI. układzie �228 Materiały i dyskusje rosyjskim "Magistrat'" (z twardym 'znakiem na końcu). Chłop nie najlepiej czytał po rosyjsku, ale przesylabizował jakoś, że tam 'pisze "Magu sr:at' ". UciJes:zyłsię i załatwił tui obok drzwi wejśc,iowych. Gdy go p.rzyłapał policjant, chŁop pokazał napis na wywieszce i w ten sposób wywinął się od kary. 10. W i e ś n i a c z k a i p o m n i k M u T a w i o w a w Wi l n i e. B3ba wiejska przyjechała do Wilna i zobaczyła pomnik Murawiowa. Podeszła, patrzy, a tam, na pomniku, ktoś stoi nagi. Zgo['szyła się baba i zaczyna wymyślać: "A, razpiorła ciabie, wypirła z ciabie!" Usłyszał to uradnik (policjant car·ski) i zabrał ją na komisariat. Powiadomiono męża. Ten przyjechał do żony i zaczął ją besztać: "Jaż tabie kazali, durnaja warona, szŁo jak pajedzisz u horad, dyk na usiakaja halino nie zahledajsia!" Posadzili więc i jeg,o za obrazę pomnika Murawiowa 4. 11. C h ł a p i P a l i c j a n t c a r ski. Pojechał chłop do dużego miasta j IZJachCliallo· mu się ~aloatwić. Z;.f'oibiłto na łpł1acu.Widząc nadehodzącego policjanta, przykrył ekskrementy czapką. Policjant pyta, co on tu robi. Chłop skłamał, że złapał ptaszka pod czapką, że chce przynieść kl:atikę ahy wsadzri.ć g/o do niej. P.olicjant zootał pilnować, żeby ptaszek nie uciekł, a gdychlop długo nie wracał (bo czmychnął do domu), wsadził rękę pod czapkę by złapać ptaszka i ubrudził sobie ręce. - Ten wątek też jest stary, imany w literaturze polskiej od w. XVII. Ciekawe, że ldentyczną anegdotę zapisano niedawno na Śląsku, tyle że zamiasl chłopa występują tu mali chł(}pcy, rzecz dzieje się współcześnie na placu w Warszawie, a rolę policjantao'dgrywa milicjant. Reszta fabuły jest tożsama. Dodajmy jeszcze, że istniały warianty białoruskie, w których zamiast policjanta występował pan 5. 12. Jak a w ł a d z a, t a k a i m a ż. Miejscowi chłopi nienawidzili władzy carskiej. Pewneg{) razu idzie uradnik, a chłop smaruje drewniane osie w wozie krowim łajnem. Policjant pyta, dlaczego to tak robi, a chłop odpowiedział: "Jakaja właść, takaja maść". Policjant spisa! pr,otdkół 'za obralzę w1:uizyi slki,eT'owIałsprawę do sądu. W sądzie cllbp odpQlwioeciział,że oln WicaIe nile obraż;a'ł 'władzy, powiedział tylko pollłcjan4 Podal a Klementyna Olkowicz-Szedźkowa (19·82), lat 7~, b. mieszkanka wsi Uzdryholowicze, gm. ·krzywickiej pow. wilejs'kiego, obecnie zam. w Wolowie S'ąbki.m. Inf.ormatorka ni'e wie, o który tu szczegół po:mn~ka cho,dził;), sJyszała tylko tClką anegdotę w związ.ku z nim. Po odzyskaniu Iniepodleglości ,pomnik Murawiowa··Wieszatiela w Wilnie z·ostał z,bun'ony. s Por. Krzyźanowski, POlska bajka,t. 2, 5. 77, T.1528; D. Simonides, WS1>ó!' c::-esny jolklar slowny dzieci i nastolatków. W'l'ocław 1976, s. 132; K. Kabasnikau. P{)kazalnik sjuźetau belaruskich kazak (w:) Car.adzejnyja kazki, cz. 2. Mill.;k 1978 '" 665, T. 1258. �Materiały i dyskusje 229 t'ow,i, że "jaikaja 51nasc I~przęt],ta!kl(łjla m,tść" bo drewni:run:e ,osie lllliaoŻlna smay.owa~ "każdym haunom". I został uniewinniony 6. 13. U s otę P a n g i e l s k i i r o s y j ski. Pewien ziemianin rosyjski był w Anglii i spodobały mu się tam waserklozety. Gdy przyjechał do niego znajomy Anglik, Rosjanin postanowił zaimponować mu jeszcze bard.ziej. Pooadził w dole ustępu sługę, który miał nie tylk,o .zręczn.i,e usunąć wiadro z ekskrementami, ale jeszcze podetrzeć gCJścia miękką SZocwtką. Al1Jgl'~k,zaLSIk'ocZlOny talk 'Wspam.liałątechniką, nachylił się, aby obejrz·eć nieznane mu urządzenie, a sługa, myśląc że niedokładnie wykolIHł swą powinn'Jść 'za Ipierwszym r1aJzem,,pocią.gnął ,tąże S'ZIC1ZJotką ra'z j,eszcze, tyle że po twarzy gościa. 14. A n e g d o t y r o s y j s kie o P u s z k i n i e i i n n e. Kursowały wśród tutejszych wieśniaków także anegdoty rosyjskie pnynoszone z wojska lub zapożyczane od urzędników carskich. Kilka z nich dotyczyło Puszkina. Jedna opowiadała, że poeta zagrzebał się raz we mchu i gdy reszta towarzystwa szukała go, wołając "Puszkin, gdie wy?" odpowiedział: "Wa mchu ja!" W anegdocie drugiej poeta wszedł do salonu, gdzie towarzystwo spożywało podaną przekąskę, i zawołał głośno: "ZOPA"!, tłumacząc później skonsternowanym uczestnikom, że posłużył się tu skrótem słów "Żełaju obsz:czestwu prijatnogo appietita". Inne "puszkinowskie kawały" też były oparte na dwuznacznych kalamburach (m. in. o ;rClJk~h). Znano też anegdotę 'O Katarz)'ll1ii:eII, przedstawiającą imperatorową jak,o wyuzdaną rozpustnicę, nie stroniącą od sodomii. Poza tym tutejrsli mężczy~ni i ehłtJI?'cy opowiadali eza,sem 'plf'zy iPasli'e1ruiu koni inne pikantne anegdoty rosyjskie, zgoła niecenzuralne. 15. P r e z e n t u j b roń p o uk r a i ń sku. Na omawiane tereny trafiał folklor ukraiński wpO'staci pieśni i żartobliwych powiedzeń, ale anegdot o Ukra.ińcach nie było, poza jedną, nawiązującą rzekomo do armii petlurowskiej, w której występowała komenda w języku rodzimym. Otóż prezentowanie bI.'oni wykonywano tam na komendę: "Żelaziaku na puziaku, hyp!" Anegdota nawiązywała do znanego gatunku żartów z innych narodowości, p.eniących się w rosyjskim folklorze żołnierskim. Słyszałem np. w Ałtajskim Kraju, jak tamtejszy mężczyzna relacjonował komendę polską dotyczącą krycia w rzędach, wołając: "Pan za pana chowajś!" Żart ten słyszał będąc w wojsku. 16. S Y n z a p o m n i a ł "p r o s t e g o" j ę z y k a. Syn wyjechał do miasta na nauki i gdy wrócił, udawał, że zapomniał swego "prostego" e Podał Wacław Sielicki (1983), lat 58, 'b. mieszkaniec zaśc:a~ka Kolano g-m. Dołhinów pow. wilejskiego, obecnie zam. w Krzy.dlinie Wielkiej k. Wołowa Sląskiego. �230 Materia~y i dyskusje języka i nie wiedział, jak się co nazywa. Ale w stodole niebacznie nastąpił na grabie, przystawione wadliwie do ściany zębami na dół, skierowanymi na zewnątrz. Wiadomo, że w takim wypadku poczciwy ten sprzęt uderza z wielką siłą swym trzonkiem tego, kto nań nadepnie. Student też otrzymał mocno po łbie i wrzasnął: "Jaki du.rak pas'tawiii hrabli u pierad zubami!" A więc wrócił mu "prosty" język. - Anegdota ta znana też była w folklorze po:skim na kresach zachodnich i południowych; odnosiła się ona do syna służącego w wojsku niemieckim lub austriackim. Ma powinowactwa ze starą facecją o synu-studencie, któ;ry posługiwał się rzekomą łaciną. Dwie jej wersje zanotował Michał Federowski. Wariant prawie tożsamy z mikulińskim zamieścił Lew Tołstoj w swym Elementarzu7 . 17. S po s ó b n a s y n a - s t u d e n t a. Syn wieśniaka uczył się w szkołach, lecz wyrzucono go za lenistwo. W domu nie chce robić, bo rzekomo nie rozumie języka "prostego", trzeba do niego m:'lwić po łacinie. Ojciec wziął się na sposób i mówi: "Biary widłakus i kidaj hnojakus na wozakus!" Syn, trudna rada, zabrał się do roboty. - Anegdota pochodzi z facecji, wspomnianej wyżej. Jej przekład' rosyjski z języka polskiego ukazał się w XVII w. 8 18. S y n o w i e m ó w i ą P >O n i e m i e c k u. Pewien chłop wysłał synów do miasta na naukę. Ci tam tYl'ko się wałkonili, nie uczyli. Gdy przyjechali na waka'cje, ojciec postanowił sprawdzić ich postępy. Mówi: "Pahawarycia wy z sabJj pa niamiecku". Więc jeden z nich mÓWi do <irugiegi{):"Der paj,dziom". A ten pyta: "Der kudy?" Na to ojciec: "A jaj; wam tut der dziahaj!" .i odpiąwszy pasa, sprał ich jak się patrzy za naigrawanie się z niego 9. 19. K u p m i c o Ś. Jedna pani była bardzo kapryśna. Wyprawiła słuŻąlCądo miasta, mówiąc jej: "Kwp mi mś". Shużą.c,apyta: "A szu.) kupić?" Pani odpowiada: "CJŚ". Służąca złapała pchłę, zawinęła ją w papierek i niby przyjechawszy z miasta, podała ją pani. Ta rozwinęła z cie!k;llwością prupiieT'ek,a pchła hyc - i uciekła. Pyta pam: "Co to było" A służąca odpowiada: "Coś". 20. U s i a i R u s i a. Jedna pani nazywała dziwnie swoje córki: Jus-tynę - Usia, a Roza'ię - Ru:sia. Gdy miała je !Zawolać, krzyczała: "U sia Rusia!" (po białorusku brzmiało to wu .•garnie: usram się). 1 Por. Krzyżanowski, białoruski na Rusi Polska Litewskiej, bajka, t. 2, s. 104, T. 1628; M. Federowski, t. 3. Kraków l\'fJtcaja Azbuka. Mo'skwa 1'978, s. 70. s Po-r. Literatura staroruska. Antologia. Lud 1'903, nr 149, 391; L. To-Isloj, Azbuka. Opr. W. Jakubowski i R. Łuźny. Warszawa 1971, s. 163. 9 Podał Wacław Sielicki (1983), lat 54. b. meszi'kaniec wsi Mii<ulino gn .. Dołhin6w pow. wilejskiego, obecnie zm. we Wrocławiu. �Materiały i dyskusje 231 2ł. P o l s z c z y z n a s z l a c h c i a n e k z a g r o d o w y c h. Już Michał Fedorowski pisało kpinach z polszczyzny szlachty zagrodowej zarówno ze strony mieszkających tu Pola,ków, jak też ludu białoruskiego. W powiecie wilejskim także była szlachta zagrodowa, mówiąca śmiesznym narzeczem polsko-białoruskim. Prześmiewano się więc z takich .zwrotów, jak: "Ws:z)'lSilkiekl()nelpli wrz.eble {wróble] zj1e:dlli";"K'1"Z€ipiwa [pol:<rzywraj)wyposła kala płol1;u"itp. Przytaczano t,eż Tz,E1k'omo iClutentyazmy ci';,ak),gdwu sióstr "sz}achdanek": "Gdzlie podiziała gT'ebiendziab?" [grwb:eń] - prz,eciw pi'2'ndzi [pi'eca] w T!ozalCzalpiend:zi w r:00c:zel'alpinie [szczeliini'ew bi'erw~Jin:iechaty] sterczy" 10. 22. R Ym o wan k i P a n a i c h ł o p a. Chlop wiezie pana. Mży deszcz. Panu się nudzi, zaproponował więc chłopu, żeby zabawić się w "składne mówienie", czyli rymowanie. Chłop się zg'odził. Pan mówi: "Deszczyk pada, deszczyk kropi, pocałuj mnie w dupę, chłopie" - i zachichotał, A 11lI1 ibo chłolp: "Paln lU hota,ch i u fraku, d)'1k lP'a1całujmianie li sTaku" 11. 23. M a k ci u s i. Raskazywali, szto pa;n Kazłoiiski byu m)cna chwory, pacz ci nieprytomny, jak jon pisali testament. Na pytanie kamu j)n astauajić majontak, jon pautarau: "Mak dusi!" - obo pirad hetym zjeu porcyju z makam, szlo natta jamu zaszkodziła na zdarouji. Ale heta dobra saupadała u testamencia: pisar liczyli, szto pan zapisau usio Magdusi, heta znaczyć Magdalenie. Tak majontak Mały Mikulin u nasz czas byu własnościu Magdaleny Kazłouskaj i jaje daczki Bronisławy 12. Anegdota dotyczy konkretnego wypadku: ziemianin Kozłowski, mający córkę ze swą służącą, na lożu śmierci wziął z nią ślub i zapisał jej swój majątek. Jednakże mJtyw ten znano także w miejscowościach, gdzie opo'wiaciano IQ dzi'edZ!icu w Qgóle i j€lgoSlprytn€j służącej Magdusi, która 'P0Iprzez rna:ka.'mieni'e Ulmierają'oergopana m9.kiJemSipoiW'oldowalazapis majątku dla Sliebie. W Budslawiu doo:łano joeslZCze nowy szcz·egół: służąca owa trzy dnU ,pr'zed-tern 11Ii€d:.:rwał{)tC'hOlremujeść,' a sama zajadała r:;rzy nim różne -pańS1kieprzys:maJki. Więc gdy spis yw aruo testament, umierają'cy slkarżył soię, wskazując na wiJnowajtC'zynię, ż,e "OIlia żarł:a", a ta skiJlmtmlowah lJ1'o,tar:iuszlJłwi t€ słlowa tak, że ;pain zapisuje jej j.eszcze drugi majątek, Zado 13. 24. W i e ś n i a c y i P o l i c j a n t p o l s k i. Młody chłop i jego lJ.1.arzeCZJna pojechali dJ Wilna. Był to dzień 11 listo?ada, Swięto Ni€p-odległo.ści. Na p"acu zawieszono portrety marszałka Piłsudskiego i prezyden- 10 11 12 13 Paodała Janina Hryhacrowicz-Lubniewska (zob. wyżej przyp. 21. Podała jw. P.odał Stani·sław Sielicki (1978), lat 81, do dziś miszkający w MikLll:nie. Podała Janina Hryh.:lrawicz-Lubniewska. �232 Materiały i dyskusje .ta Mościckiego. Dziewczyna pyta narzeczonego: "Jakich hetaczarcie) tut pawiesili?" Usłyszał to policjant i za obrazę władzy wlepił jej mandat dwuzłotowy. Potem chłopu za,chcialo się sikać. Poszedł za węgieł, i znowuż złapał go policjant. Tym razem kazał mu zapłacić 1 zł kary. Ale chłopak miał tylko monetę dwuzłotową, policjant zaś nie miał reszty. WiJllO'wajcamówi więc cl'Onairzecz,onej: "Scy, Mańka, ja funduju!" 14 25. T e n P i ł 5 U d s k i, k t ó rył a p c i e w z u w a. W Mikulinie jednego starszego chłopa pifZezywano Piłsudskim, gdyż nosił wysłużony wojskowy płaszcz z armii carskiej i czapkę, a z profilu był podobny do Marszałka. Razu pewnego przyszedł sąsiad i pyta jego wnuczka, kto mu zrobił pajacyka, którym się bawił. Ten odpowiedział: "Pilsucki. Ali nia het y, 5zto na ścianie wisić, ali het y, 5ztO wun łapci abuwajić". Wypowiedź ta, jak bywa na wsi, przekształciła się w stały żart, zarówno z dziadka, jak i wnuka (także zresztą przezywanego Piłsudskim). 26. C Y g a n za m i e n i a s i ę k o ż u c h e m. Cygan miał całkiem dziurawy kożuch. Spotkał chl:opa, będącego w nowym kożuchu i mówi: "Nied::Jbry ty masz kożuch, zimno ci w nim będzie". Na pytanie chłopa dllCleneglo,odp.owiedział: "Bo jak ':zJffi-a:rZini:~sz, to to 'ZiiJmnom:e ma Igdzie wyjść. Popatrz na mój: Jest w nim dużo dziur, więc zimno uchodzi. Jeżeli chcesz, możemy się zamienić kożuchami". I chłop zamienił się ... 27. C o C y g a n o w i p r z e s z k a d z a w p r a c y. Cygan najął się do pracy u chłopa. Rano gospodarz zbudził go i mówi, by szedł kosić. Ale Cygan wymówił się, bo Tano jest zbyt ,rośI1JO. Wysyła go więc gospodarz w dzień, ale Cygan też się wymawia, bo w południe panuje skwar. Nie poszedł też do pracy wieczorem, bJ tną komary. Gospodarz musiał go zwolnić, ale Cygan za darmo żywił się u niego cały dzień. Z tej anegd'Jty powstało powiedzenie -białoruskie: "Rannicy rosna, u dzień młosna, a wieczaTam kamary irabić nima kaIi". 28. C Yg a n ob -oi s i ę g z Ó w Cygan najął się do pracy u gospodarza, ale uprzedził, że bardzo boi się gzów, bo wtedy on, podobnie jak kr::Jwa, zaczyna gzić się, uciekać do lasu (po białorusku: zykacca). Dodał jednak, że jeżeli gospodarz da mu ubrać kożuch z siermięgą i buty, to gzy nie będą miały do niego takiego przystępu i może nie będzie musiał gzić się. GoopodalfZ uhr:3Ił g'Otak jak sJ.bie Cygan życzył i 'k'a!za,łmu k/Qsićw gumnie. Ale gdy słońce przygrzało, Cygan rzucił kosę, zaczął skakać i pobiegł w stronę pola. Gospodarz krzyknął mu: "U asieć, u asieć!", tzn. poradził mu, by schronił się w suszarni, która stała oJodal gumna; na to Cygan odkrzyknął: "Kudy Bah paniasieć!" I uciekł do lasu w gospodarskim kożuchu z siermięgą i w butach. 14 Podał J6'lJe1 Lesz'kowicz r.ie zam. we W-rocławiu. (1983), lat 57, 'b. mieszkaniec m-ka Dołhin6w, obec- �Materialy i dysk~sje 233 29. C Yg a n p a k a l ac j i n i e p r a c u je. Cygan najął się do gospodarza do pracy. Gdy zjedli śniadanie, zaproponował gospodarzowi: "Wiesz co, zjedzmy od razu i obiad, to dłużej później popracujemy". Gospodarz zgodził się. Ale po obiedzie Cygan mówi: "Zjedzmy też i kolację". Gospodarz zg'odził się i na to. Lecz po kolacji Cygan powiedział, że nie pójdzie do pracy, bo on p.Qkolacji zawsze idzie spać. - W i1nnych wers~I3,chbuabrusbch z.a.mi'3st Cygana występuje pal'obe:k, a jedinenJieod razu trzech posiłków proponuje gospodarz, teby parobek mniej zjadł. W weil'sja'ch rosyjskich zaś owym gospodarzem jest pop 15. 30. C Yg a n o d u c z y łka b y ł ę j e ś ć. Cyganowi nie podobało się, że musi ciągle zabiegać o paszę dla swej ,kobyły. Postanowił więc oduczyć ją jeść. Dawał jej za każdym razem mniejsze porcje, aż kobyła zdechła. - Anegdo,ta znana też w Polsce, z tym, że w niektórych wersjach zamiast Cygana występuje furman. Na Białorusi miała funkcję IPTIZysł1o'W1bwą, 'W'slplominl3lllio ją m. ilU. przy własnym gł1od'olWla:ndu 16. 31. Kar a l u c h w m a śle. Żyd kupił na targu u chłopa masło. Przyniósł do domu i zaczął częstować rodzinę, a tu coś się w maśle rusza. Okazało się, że był to karaluch. Żyd pobiegł na targ i zaczął krzyczeć: "D7Ii'ehet y g'oj, szt::>u ma'3l:atrepa u nahoj?" 32. K o m u k a m y? Żydówka kupiła na targu słoik miodu. Postawiła na s-t~)(ei mówi dzliiecj,om(:po żydoW(gjkJU): "Jeszcia!pa il:łrxl6LJku", a sama zajęła się praniem. Dzieci jadły, lecz pod cienką warstwą miodu poikCliZlały się "klamy", ozyli tłucz:me :zi.emn.iJallci. P.aszły wię.c do matki i pytają: "Mama, mama, kamu kamy?" Ona sądziła, że chodzi a grudki miodu i mówi: "Wam, dzietki, wam". Lecz po slodkim miQdzie słone kamy wyda'y im się wstrętne, więcc poszły do matki i mówią, że one lI1Jj,e <chcą ,,:kaJmów". Matka zaglądnęła do słowka ,i zaczęła wymyślać na "goja", który ją oszukał. 33. Ż a b a w k l u s k a c h. Żydówka nagotowała dzieciom klusek i postawiła garnek na stole, by jadły, a sama zajęła się szyciem. Dzieci jedzą, lecz po chwili zobaczyły w garnku ugotowaną żabę. Nie wiedziały, jak się to stworzenie nazywa, poszły więc do matki i mówią: "Mame, mam e, in klockicwaj ocki i fir łapken!" Lecz ta odrzekła: "Essen, essen, kinder". W.róciły, jedzą dalej, lecz w miarę obniżania się poziomu klusek w garnku żaba wydawaLi im się coraz straszniejsza. Znowu poszły do matki ,i powtórzyły swoje spostrzeżenie, matka jednak i tym razem zbyIS Por. K. Kabasnikau, Belar~ski falklar epochi kapitalizm~ (w:) Belar~skaj'l narodnaja wusna-paety(\naja tvor(\asć. Red. P. Hlebka i. Minsk 1967, s. 203; RlA.sshe narodnyje skazki. Podg. A. Ne(\aeva i N. Rybakova. Moskwa b52, :; 514- 515. 18 Krzyżanowski, Polska bajka, t. 2, s. 124; M. Tank, Kartki z kalen~;arza. Tł. S. Atlas. Wa'fszawa 1977, s. 146. �234 Materialy i dyskusje ła ich :słowami: "Essen, essen, kinder". Dzieci, chcąc nie .chcąc, zahrały się do jedzenia żaby. Gdy matka zaglądnęła do nich, ogryzały już kJsteezki,w1baozy1a ,tyJk10na dnie garnikia sam l~b zlparą a1abrzękłych oczu. Zaczęła krzyczeć na dzieci, że zjadły takie niekoszerne paskudztwo, a 'OI11'e odparły, i,e :pT'ZJecież mów1:y j,ej, iż "in kllock,i CW!<lj <lcki i tir ł,alPken". - W wersji zapisanej przez Federowskiego występuje tu rodzina mazurska, nie żydowska 17. 34. N a i w n y Z yd. Zyd wynajął chłopa by go zawiózł na jarmark do odległego miasteczka. Wyjechano w południe i zatrzymano się na nocleg w lesie. Gdy Zyd mocno usnął, chlap akradł go, napaskudził do jego jarmułki, przygiął brzózkę, przywiązał do jej czuba jarmułkę li 'puśoil, 'plOtC'zym :od:jechałc:ichc'em wraz z ,towarami Zyda. Gdy ten obudził się rano, od razu dJmyślił się, że został obrabowany. Szukał jarmułki i dostrzegł ją wiszącą na brzózce. Schwycił za pień i zaczął szamotać dnewkiem z całej siły. Jarmułka spadła, lecz okazało się, że jest cała napaskudzona. Zyd zaczął cmJkać z podziwu i rzekł: "Wszystko rozumiem, ale nie mogę pojąć, jak ten goj potrafił załatwić się do mojej jarmułki na samym czubku brzózki? Dodajmy, że pod,obną w typie anegdotę znano w Polsce na Podkarpa:Ciu, ale dotyczyła ona Niemca, właścici'ela zajazdu, w którym nocował pewien kawalarz. Ten załatwił się w papier i ekskrementy rzucił na sufit. Otóż nazajutrz Niemiec długo metydawał nad tym, patrząc na sufit i mówiąc: "Jak sral, tak sral, ale jak on tam stal?" Ten sam mJtyw zanotowano na Śląsku 18. 35. K ,r o wan a d r a b i n i e. Zyd wszedł do obory chlapa i widzi, że na górnym szczeblu przystawionej do ściany drabiny znajduje się łajno krowie, zaczął się więc zast:mawiać, jak to krowa mogła narobić na górny szczebel drabiny? Pyta chłopa, a ten m6wi, że krowa narobiła na dolny szczebel, a ktoś przystawił drabinę drug:m końcem 19. 36. T c h ó r z l i w Y Z y d. Zydów uważano za tchórzliwych. Jedzie Januk dJ miasta, a dT'Ogąidzli:e'~11Ia:jloIillY mu Zyd ~ 'pyta: "Dolkąd ty, Janie, jedziesz?" Otrzymawszy odpowiedź, że do miasta, Zyd s:ada na wóz. Chłol~JUżlal k'olIlia,al,e nie wypada mu SI.;>ędzićnatręta z WJ'zu. Myśli Wii~c, jąk by tu pozbyć się nieproszonego pasażera. Po dro1ze trzeba było przejeżdżać rzekę w bród, bo nie było mostu. Jadą, rozmawiają, i chłop m6wi, ż,e pogryzł g'o wśdetkły p.ies, i że 'On jedzi,edo leilmlT~a.Wjeżdżają Podal Józef Lesz:kowicz; Federowslki, t. 3, nr 362. Krzyżanows'ki, Polska bajka, t. 2, s. 30; Simo'nides, s. 133. Po]-ska werSja ,mecrdoty znana też jest dziś w Wołowie Sląs'kim (informacja Janiny Hryhorowi-:z-Lubniewskiejl. lU Po,dał Wacław Sielick.i (wh. wyżej przyp. 6). 17 18 �Materi.aly 235 i dyskusje do rzeki. Gdy byli na samym jej środku, chłop zaszczekał na Zyda. Ten, myśląc, że ,chłop się wściekł i chce go pogryźć, skoczył do wody aż po pachy. Chłop zaś przyjechał do miasta i konia postawił u tego Zyda. Przychodzi Zyd i poznaje konia tego chłopa na swoim podwórku. Pyta żony, jlk się :za'c'hio,wywlał.JaJnwk, gdy 'Pr.zyjechał, ,czy jest iOinnormalny. Zona odpowiedziała, ż·e zachowuje się jak zawsze i nic mu nie jest 20. 37. O d waż n y I c e k. PewnegJ razu wi1k wpadł do ogrodu Icka. Zobaczył to właściciel, schwycił strzelbę i wymierzył do c1rapieżnika przez lufcik w oknie. Na to jego żona: "Ach Icka. Icka, ty praz swaju adwahu dusoj zahawiejis!" (przez swą odwagę marnie zginiesz) 21. 38. Kar a b i n z e z g i ę t ą l u f ą. Wołają Icka do wojska, bo szykuje slię W'ojln1a.Gdy dainu mu ikar a'bin, poszedł do k1{)lWa1a i 'kf<l:ZIał zgliąć lufę pod kątem prostym. Gdy go zapytano, po co to zrobił, leek odpowiedział: "Bo bezpieczniej będzie strzelać zza węgła" 22. 39. I c e k i s.t o w i l k ó w. lcek przechwa.ał się, że gdy szedł kolo :k.n~alków,W1idziałw n;k:h 600 wilków. Gdy .mu ni'e wierwnJo, 'poprawił się: "Nu, moża ich było dziesić". Gdy i tę liczbę zakwestionowano, rzekł: "Nu, marża byu adzin wouk". A gdy i to poddano w wątpliwość, odparł: "Nu, a 'S'z,toheta u ,kuście iSZ8Jsbał.a?ChWlQltbyu wasL-ry, jiCłJk ISIzył'a,i u kust p asikaiCIzył a". OkazuJe się W1ięc,że' była Ij;>otyllko ja."zczurka 23. 40. I c e k li d e r z a n y g a ł ę z i ą. Chłop i Icek szli wieczorem przez las. Icek bał się, zaproponował więc, aby chlap szedł przodem. Ten zgodził ei~, lecz idąc, zbo.śjwie , !przytrzymał i mocno puścił g,ałąź w głowę Icka, aż się ten złapał za czoło. Gdy bJl zelżał, zaczął dziękować ch~opu, że przytrzymał gałąź, bo inaczej zabiłaby go ona ... 24 41. I c e k w y g r y w a k a wał d z i u r a w e j d e ski. Chłop i Icek razem wędrowali i umówili się, że jeżeli coś znajdą, to będzie to zdobycz tego, kto składniej określi znaleźioną rzecz. l ato znaleźli worek jęczmienia i wOtr€\kgTykti, 'któ:f'e W'idiooZll"lie spadły z oCzyje[rDśwozu. kek kflzy'knął: "J aczmień-hreczka!", a chłop: "Hrecz-J aczmień!" Icek musiał przyznać, że określenie chłopa było składniejsze i zgodzić się, że oba worki przypadną chłopu. A na razie zarzucili je na plecy, po worku każdy, i idą dalej. Po jakimś czasie znaleźli kawał spróchniałej deski, z dziurą w środku. Chłop powiedział naumyślnie niezgrabnie: "Dzirka-doszka", a Icek "Dzir-doszka" i ku swej wielkiej dumie, wygrał ... 25 Po·dał jw. Podał Wacław Si,cIicki (zob. wyżej przyp. 9). 22 Podał Józef Leszkowicz. 23 Po,dała Janina Hryhorowicz-Lubn:ewska. 24 Podał Henryk Sielicki (983), lat 57, b. miszlkani€C wsi MikuliJno nów pow. wi'ejs.kie-go, obecnie zam. we Wrocławiu. 25 Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). 20 21 g,l). Dołhi- �236 Materiały i dyskusje C h ł o p z a m i e n i o n y w ż y d o w s k i e g o ,k o n i a. Pewien Żyd jechał drogą i spal. Zobaczył to chłop idący z synem, zatrzymał konia, wyprzągł go i kazał syn,owi zaprowadzić do swej stajni, sam zaś nałożył na siebie chomąto. Żyd zbudził się i chciał popędzić konia, ale ujrzał zamiast Inieg.o·chlopa. Zdziwiony, zlazł z wozu i pyta, co on tu robi. A chłop mówi: "Za moje grzechy byłem zamieniony w twojego konia, ale kara moja dz.iś już minęła i znowu jestem człowiekiem". Trudna :rada, musiał się Żyd z tym pogodzić. Za parę dU1i poszedł Żyd na targ by ku'pić s::>bielllJ'weg'oilmm'iali 'SiP'o~k,ał tamtego, wysta!w~{)neg:ona Sl;:yrzedaż. PJ!Cls;zi€ldł do nieg:J' li s:z€lpnął mu inJa'Ulchio:"Znowu 'zglflz,es:zyłeś?"Ale nie chciał go kupić, żeby nie mieć noweg.o ambarasu. W wariantach zapisamych przez Michała Federowskiego zamiast chłopa z synem występują bernardyni bądź pop z diakiem 26. 43. Ż Y d o b i t Y ko n i u s z k i e m b a t a. Pewien Żyd namówił parobka, aby razem poszli kraść jabłka w sadzie jego gospodarzy. Parobek się zgodził, ale uprzedził gospodarza, że przyjdą kraść. Gospodarz z łatwo3cią złapał ich na gorącym uczynku i ukarał chłostą. Kazał mianowicie obu położyć się naraz, parobkowi bjżej siebie, a Żydowi dalej i wlepił im dwadzieścia batów. Późni-ej Żyd chwalił się: "Ja byłem bity tylko koniuszkiem bata, a parobek - całym batem". Parohek zaś śmiał się z tego, gdyż bat walił właśnie w Żyda, a jego zaledwie dotykał. 44. Ż y d z i z a b a w i a j ą si ę s t r z e l a n i e m. Żydzi znaleźli strzelbę i postanowili wystrzelić. Rabin komenderował: "Ty Lejba, dziarży strelbu, ty Boruch syp siudy pOlrach,a ty Icka suń siudy spieku!" Strzelba wypaliła, a Żydzi porozbi-egali się w przestrachu. - W wersji zapisanej przez Michal,a Federowskiego (Zydaii.ska stralania) występuje więcej postaci, mianowicie Lejba, Orach, Brat, Kony, Cić, natomiast w ukraińskiej (Pro triach ty liw i rusznycciu) osobami działającyrrt:ł są Boruch, Ićko i Doroch. Dwaj pieTwsi, strzel,ając niezgrabnie, zastrzelili Dorocha. SIad tej anegdoty utrwalił się w powiedzeniu b:abruskim zapisanym w końcu XIX w. w sąsiednim z wilejskim powiecie borysowskm przez Eugeniusza Lackiego: "Icka, trymaj spicka, a ty Bo'ruch trymaj poruch, a ja, Chaim, ucikaim". enże Lacki zapisał inne powiedzerni'e, zl1l,unet,eż 'W nalS:zychKllk'oliicach:"Lrudz'i, ludzi, ISZJi'o rz hetaha bl1JdziJa: Żydy Jankila bjuć! - A chtoż Jankil, kali nia Żyd?". Jest to również ślad jakiejś dawnej anegdoty, już zapomnianej 27. 45. D u reń, c o b r {)d y f a r b uje. Pewien Żyd miał rudą brodę, a bard:uo chciał mieć czarną. Znalazł się frant, co podjął się ufarbować 42 Podał jw. P. Cubins'kij, Trudy Kraj, t. 2. Petersburg 211 27 skij cestwa i by ta Belorusov. etnograficesko-statisticeskoj ekspedicyi w Zapadno-R'.Ls- 18.8, s. 578; J. E. La-ckij, Materialy dla i:wćenija tVOTl. Poslovicy, pogovorki, zagadki. Moskwa 18::J8,s. 14. �Materiały i dyskusje 237 mu brodę. Nasypa,ł do gaflI1k:a kleju s1JolarlSll{jie:go, TlolZJg'OlvO'Wał, wsypał lSiadzy i kazał Zydowi wlożyć brodę do tego garnka, mówiąc mu: "Gdy farba 'za1stygnie, 'przy}dźd:> mnie. Ja Itymozasem pójdę na lfJ'lllielk.Pytaj: "Czy widzieliście tego durnia, C'o brody farbuje? - bo mnie tak wszyscy nazywają". Gdy farba zastygła, Zyd poszedł na rynek i wołał: "Czy widz,ie.iścioe tegoci:urnia, 00 brody f'aI'buj'e?" Ludzie 'Patrzyli na jeg!o brodę zanurzoną w g'a flI1lku i Śimie.i się do r<lI:lJp'uku. Anegdotę OI;JIJIW';-adJaill<) p::>b~alo'ms:ku, ale wolaruie "Czy wi!dzi'eli.Śicie bag'o durnia, 00 hY'ody farbuje" - po polsku, stąd wniosek, że źródłem była tu anegdota polska. Istnialy jedllialk Ukże wel'sjebia~olf.usk:i'e, jedną z nkh 'Z!anot!o'WałMiehał Federowski 28. 46. Z Yci j 'a Ikoś w ~i,a d € k. Byil tak,i S:p'rytiny Zydoik. Lubiu każ/' dym szczyra dapamahczy. Jaho achotna brali u świedki. Wat raz razh'a::!al'3l';ciaSlpralWaab Ipalk:raży k,alnia. PaS'~kadaWlalny pa'pr'a!sliil uśW'iedJki taha Zydka. Suddzia pytajić: "Ty znajisz hetaha kania?" "Ny, czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail jaho jak jon byu małymżarabionkam". S.::>rawa wyjhrana, świedku pchwalili. Praz niekatary czas u hetymża sudzie razh;adałasia sprawa ab pakraży dzierawa u lesia. Taj, chto ukrail, padkupiu Zydka, kab zmani u, sztoo u het y czas widz.iu jaho u miasteczku. I jon hedak skazau. Suddzia pytajić: "A szto, ty znajisz hetaha czaławieka?" A jon adkazywajić: "NY,czamu ja nie mahu jaho znać; ja znail j3ho użo jak jon byu małym chlapczykam". I uznoil sprawa wyjhrana. A pośla zajszła sprawa ab ukradzieennaj strelbia. Suddzia pytajić taho s1maha Zydka-świe::!ku: "Ty znajisz hetu strelbu?" "Ny, czamu ja nie mahu jaJe znać; ja znail jaje, jak jina była małym pis'talecikam". Tut kariera jaho konczyłasia 29. 47. C h ło1P W bo ż n ic y ż yd,o w s k ie j. Pewien 'chł!op z:akradł się d::>bożnicy żydowskiej, by z'obaczyć jak Zydzi się modlą. Lecz później oni wyszli wszyscy i zamknęli drzwi, a on nie mógł się wydostać. W nocy za1chC'iaŁomu Siic;'Załatwić, uczyn.ił Wlięc tiD w 'kąIC'iJe.NalZaj'llt:r'z rano 'Przyszli ZydZli sit; modlić, 'o,twla,dtihoinicę, a tu goj w ni'ej s1edzi. W dlOdati~u lI1ajlpielrw:::l':Jezullill'QI:""ma Ip'Olt1em 'Z'oba.c:zyli:kupę. Pytają więc chłop.'!, skqd sit; ona wzięła w tym świętym miejsu, a chłop odrzekł: "U noczy spatkalisia tut nasz Boh i wasz, i naczali bicca. Nasz Bah jak dail waszemu Bohu, dyk wasz Boh aż usrailsia". Usłyszawszy to, Zydzi zaczę:i maczać palce do tej kupy i żegnać się nabożnie po żydowsku, mówiąc: "Sza'kum, malam, hOlSkim Jmł,am". A chł.O'PLSlzybk'Ouci'e:kl. - P,::><bbną wersję zapisał Michał Federowski 30. 1 f6 29 10 Krzyżano'Ws<ki. PoLska bajka, t. 2, T. 1138; Federawski, t. 3, nr 486. Podal Stanislaw Sielicki (zob. wyżej przy;p. 12). Podał Wacław Sie:licki (azb. przyp. 9); FederolWlSki, t. 3, 'nr 495. �238 Materialy i dyskusje 48. Jak L e j b a j e c h a l d o P a l e s t y n y. Lejba postanowił jechać do Palestyny, na świni. Gdy go pytano, dlaczego właśnie na świni, 'odpowiedizi,al: "B;) moja poidroÓż,ni,e !będ~'e nk !k'OIS7JtiC)wać: świlIlia będzie się żywiła moimi odchodami, a ja - jej odchodami". Trzeba tu zaznaczyć, że Jeżeli anegdoty podane wyż·ej (nr 31 - 47) niebyly złośliwie antysemickie, opierały się na zawartym w nich dowcipie i można było z powodzeniem Żyda zamienić os-obą innej narodowości, o tyle anegdota ostatnia zrodziła się z programowego antysemityzmu, rozwijanego przez polskie organizacje nacjonalistyczne okresu międzywojoennego. 49. W i a r a p r a w o s l a w n a ś m i e r d z i. Ktoś, dla kawału. wysmarowal pulpit ambony w cerkwi lajnem ludzkim. Pop wszedł na nią, by glosić kazanie. Zaczął patetycznie, wsparty o pulpi t: "Nasza \viera prawo()slaWlnaja ... " - tu uderzył go smród, powąchał więc ręce i mówi: "Każeh5'i,a, wIOlni'ajet!" I z/a'c:zyna od n'owa: "Nasza wiera prawoolawnaja ... " i znowu dodał: "Woniajet!" i po raz trzeci: "Nasza wiera prawosławnaja ... wsio-taki woniajet!" I, gniewny, zszoedł z ambony. 50. P o P ci e l n y. W pewnej parafii zachorował pop. Poradzono mu, by wysłał mocz do zbadania lekarz'owi w mieście. Wysłal więc z moczem swego sługę. Toen, gdy siadł przy ·drodze odpocząć i przekąsić, nicba£znie przewrócił słoik z moczem. Zmartwiał, ale zobaczył, że opadaj kil'IOlWla szykuje się do oddania moc'Zu. Podbiegł 'więc ii napelnił słJ:ik Ucieszony, zaniósł go lekarzowi. Ten zbadal mocz i orzekł, że pop jes~ cielny. Gdy parobek zakomunikował to swemu gospodarzowi, ten długi czas gryzł się myślą o czekającej go kompromitacji. - Jest ta tylko epizod dłuższej facecji polskiej, której bohaterem był głUPi chłop. Na terenie b:aloruskim zrobiono zeń popa 31. 51. C h ł o P li oS;P o w i e dz i. P.OISiledł'chłop do spowied'Z<i. Szukająic p'OI~O.a, ws!zedł do kuchn.i i :z'ohaczyl na stole dlUży sragan :z .krLlipnibem i sterczącym w nim ugotowanym prosięciem. W kuchni nie było nikogo. CMJIP dos.tal pu-,oJsięi w~ożył j-e do 'Swej torby. L'>nala:złPOP) i ,gdy ten nakrył go swoim ornatem, skradł mu zegarek z ki·eszeni sutanny. l zaczyna się spowiadać: "Ja wyhnau parasia z waszaha, baciuszka, jaczmiemu; janro :kruółasiJa, a j.a jano wynnau". "Cho'roSJZJCf - m6wi 'Pop - elo nie griech. Czto jeszczo?" "Ja ukrau zagarak". Pop m6wi: "Nada jego otdat' tomu, u kogo ty ukrał". Na to chłop: "Waźmi jaho, baciuszka". Pop: "Otdaj tomu, u kogo ukrał". Chlop: "Jon ni biareć". Pop: "No, jesli nie bi€riot, to pust' budiet tiebie". Chlop otrzymał rozgrzeszenie i wródł do domu 'Z pO!p'owym proSJię<Cii.€rm i 'Zeg~rłbem. - A'D!eg:c1ota)xl'chadzi 31 skij Por. Krzyżanowski, etnograficeskij sbornik, PoLska t. 1. bajka, t. 2, T. 173'9; W. N. DobrovolL9kij, S.-Pil€itier1J'tl'r1g 1893, s. 704. Smolen- �Materiały 239 i dyskusje z Polski, jej hohaterrami byli tu Cygan i ksiądz. Wersje białoruskie notowali M. Federowski i W. N. Dobrowolski 32. 52. Kra d z i e ż p o w r a z u. Chłop spowiada się u popa i jako cięż!ki grzech wyznaje Ikirad7Ji'eż!P'OIwT'oza. Sp::lwiednik pCYUCza, że 1;10 nie jest grzech ciężki. I dopiero teraz chłop dodaje, że do powr·ozu była przywiązana krowa. W wersji zapisanej przez Michała Federowskiego spowiadającym się jest "MoiS1kal"(Jak MaskaL spawidausia) 33. 53. P o P z a m i a s t f i g U If y. Pewien archijea.-ej (biskup) zamówił u rzeżbiarza wykonanie dwunastu apostołów. Ten wykonał tylko jedenastu, a tu nazajutrz ma przyjechać archijerej po rzeźby. BaTdzo się tym rzeźbiarz zmartwił. Ale gdy szedł spać, złapał u swej żony zalotnego popa. Kazał mu się rozebrać i stanąć ohok owych rzeźb. Niedługo nadjechał archijerej. Obejrzał wszystkie figury i szczególnie pochwalił ową .figurę-popa, że jest "jak żywa", zauważył tylko, ż·e ma ona "grzesz·' ne ciało", które należy usunąć, bo ,nie można w takim stanie postawić jej w s::>bolfze.Rzeżhiar'z wziął dłulbo i 'zbliżył się da g,wego !popa, a ten jak nie skoczy i - uciekł. - Geneza i tej anegdoty jest polska; zamiast popa występuje w niej ·chłop. W niektórych wersjach białoruskich wśród trzech figur podstawionych są pop, generał i żolnierz 34. 54. S w i ę t Y W ł a s. Pop nawiązał romans z mężatką Nastią. Dowiedział siGo tym jej mąż. Raz poszedł niby kosić, a chyłkiem wrócił i zaczął podglądać przez okno. Zobaczył popa w łóżku. Gdy otwierał drzwi, pop, będący nago, zerwał się, podbiegł do kąta z ikonami, stanął na kolalna i nachylił się c:w-lem aż do podŁo!gi, udając T,oz:m::>dIoneg'o. Chlqp pyta żony: "ChLo heta?" Ona od:p!owi.e±:mal'a:"Heta'ż śWii'aty DIas" Na to chl·op: "Świ1aty Ułais, a jajcy ja;k u nas" i zdzielił g'o mocno pasem po wypi(?tym zadzie. Pop zerwał się z klęczek, wyskoczył oknem wyłamując ramy i pobiegł goly do domu 35. 55. P a r a f i a n i e r a b i ą t a s a m o, c a p a p. Nowy pop postanowił zaktywizować wiernych w służbie liturgicznej, każąc im robić wszysUk,oto, 00 i on. Wt'em w ez.asie >olka!d:za:ni.a cerkwi wypadł węgielek z kadzidła i wpadł mu do buta. Pop polożył się na plecach, zadarł nogi i zaczął nimi trząść, aby węgiel wypadł. Parafianie także pobżyli się i zaczęlli 'tTZąŚĆwniesionymi da góry nogami. PalIfU, >00 sita'k) bliżej drzwi, wyszło na z2'Wln<'i kz. Ktoś, spóźn:iony, wiJdząc ż,e w cerkwi dzi-eje się coś dziwnegla, pyta wychodzących, '00 to' ;?JI1aczy.A <mi mówią: "Abi-ednra I 32 Podal Józef Klra'sowski (-zob. rpTZyip.1); por. też KrzyżanoW!5ki, Polska bajka, t. 2, T. 1807; Federowski, t. 3, nr 252; Dobr·ovols'kij, s. 700 - 701. ;].1 Podal Józef Leszkowicz (zob. przy,p. 14); Federowski, t. 3, nr 435. 34 Krzyżanows'k i, Polska bajka, t. 2, T. 1777; L. Barag, Belo-russirhe Vcl!.;:sma.rchen. Berlin 1967, s. 439 - 442. 85 Podał Józef Leszkowjcz. �240 Materiały i dyskusje konczyłaś, a naczałoś brykańje". - Anegdota znana M. Federowskiemu i innym folklorystom 36. 56. P s a ł a m s z c z Yk m ó w i p r a w d ę. Podczas spotkania z wiernymi baciuszka zapewnił ich, że wszystko Co mówi psałomszczyk (kantor) Iwan jest prawdą. A ten powiedział później: "Czyje dzieci w parafii są ryże - wszystkie są papowej r·oboty". I ludzie mu uwierzyli 37. 57. K a z a n i e n i e d l a P o l a k ó w. Pop, wchodząc na ambonę, zapytał, czy nie ma wśród słuchaczy Polaków. Nikt się nie odezwał, więc zaczął kazanie a początku świata, jak Pan Bóg ulepił pierwszego człowieka z gjny i postawił go pod płotem, żeby wysechł. Ale wś:ród słuchaczyokazał się jeden Polak i ten głośno przerwał kazanie, wołając: "Przecież przed człowiekiem płotu jeszcze nie było!" Na to pop: "Ja wied' spraszywał, niet li sredi was Polaka. I tak czeriez odnogo Polaka ja wsiu propowied' sgawniał!" - Anegdota ta powstała w XVII w. w czasie ostrych polemik wyznaniowych na Kresach, toczonych w związku z Unią Brzeską i walką z kontrreformacją. Wariant bardzo bliski zapisał Michał Federowski, a w jego wariancie drugim zamiast popa występuje pastor 38. 58. C z a p e c z k a k w i t. Pewien chłop furmanił. Po drodze zajeżdżał do kapo21myna tOlbj,ad.WY1pijał, j1adł, 'a wychodzą·c ,zdejmował starą, dziurawą czapkę i mówił do karczmarza: "Sza paczka kwit", a ten odpowiadał: "Kwit". Widzialo to dwóch popów, którzy przychodzili do tej karczmy. Dziwili się, że chłop nie płaci, a należność reguluje tylko swą cudowną czapką. Postanowili więc odkupić ją. Chlop sprzedał swą czapkę za duże pieniądze i pojechał. A popi wypili sobie i zjedli dużo, a wychodząc, też powiedzi-eli do karczmarza: "Szapaczka - kwil". Lecz karczm.'ł:rz kazał im płacić ra·chunek. Okazało się bowiem, że ów chłop uiszczał należność za :swe stolowani,e się z góry, a ni'e tPO zjedzeniu 39. 59. K s i ą d z i p a p. Ksiądz i pop zasiedli do picia wódki, lecz umówili się, że każdy z nich może wypić kieliszek tylko po uprzednim wypowiedzeniu rymowanego toastu. Ksiądz powiedział: "Czas jest krótki, wypijmy więc ki€lisz€'k wódki" - i wypił. Pop nie zdołał niczego wymyślić, więc ksiądz mówi: "Czas niedługi, wypijmy i drugi" - i wypił. Pop nadal milczy. Ksiądz powiada: "Czas szybko leci, wypijmy i trzeci" i wypił. Pop pauzuje nadal, gdyż mimo wysiłku nie jest w stanie niczego zrymować. A ksiądz mówi: "Ja człowiek nie uparty, wypiję więc Podal jw.; Federowski, t. 3, nr 410; Kabasnikau. Pakaz.alnik, s. 678. Podala Klementyna Olkowicz-Sz.edźkowa (zob, tpfZY1P. 4). 36 Podała Janina Hryhorowicz-Łubniewska (zob. przyp. 2); Federowski, Il~'331, 3S8; KrzyżanowsIki, Polska bajka, t. 2, T. 11833 H. 111 Podal Wadaw Si'elicki (zob. przyp. 6). 36 31 t. 3, �MateriaŁy 241 i dyskusje i czwarty" - i wypił. Tu pop nie wytrzymał, krzyknął: "Ach, mat' twoju jeti, dawaj wypjem po piati!" - i wypił ciurkiem pięć kieliszków. 60. A t o k t o? Na wąskiej drodze spo,tkały się dwie furmanki, w jednej z tyłu siedział ksiądz, a w drugiej pop, na przedzie zaś siedzieli wiozący ich chłopi. Pierwszy z nich krzyknął: "Na bok, nia widzisz, szto ksindza wiazu?" A drugi, wskazując kciukiem do tyłu, powiada: "A heta chto, ch .. ?" 40 61. P o P w j e z i e k s i ę d 'z a. :£<'sliądz i iP1QlP wdali !snę w :prog:awędkę· Ksic1dz mówi: "Siądę na ten wóz, a ty nie zdołasz mnie pociągnąć" (słudze zaś swemu dał aparat fotograficzny). Pop, jako że był krzepki, podjął .wyzwa1ni'e, po/pluł w Tęoe, ISlchwycH 'zla ,ohłi01ble i (p'olciąglnął wóz z ksiqdzem. W tym czasie sługa zrobił zdjęcie. Ksiądz kazał sporządzić wiele fotografii i pokazywał wszystkim, jaką to ma przewagę nad swym oponentem wyznaniowym 41. 62. P l' a w {) s ł a w n y p a p i e l e c. Pop przyjaźnił się z księdzem, odwiedzali się m.wzajem. Ksiądz zaprosił popa do kościoła na popielec, żeby pokazać katolicką ceremonię posypywania głów popiołem. Bardzo się ta ceremonia mu spodobała. Postanowił zrobić to samo u siebie w cerkwi (popielec u prawosławnych wypada zwykle później niż u katolików). Ksiądz nasypał mu pełną kieszeń popiołu. Na ruski popie:ec pop kazał wiernym podchodzić do si€bie dla posypywania głów, ale gdy sięgnął rękę do kieszeni, oka:zab się, nU'e ma ipopioł'U, uMał pod sutannę inne spodnie. Udawał więc, że każdemu sypie popiół i mówił (po polsku): "Z tegoś powstał, co w domu w spodniach został" 42. 63. K a l e n d a l' z p r a w () s ł a w n y. Interesowało ludzi, dlaczego kalendarz prawosławny jest prawie o dwa tygodnie późniejszy niż katolicki. A było to tak. Polak i Ruski szli do Pana Boga po kalendarz: Polak w chodakach ze skóry, a Ruski w ła?ciach z łyka lipowego. Po drodze Ruskiemu łapcie raz eciały się, a boso ni€ m:'>gł iść, musiał więc ściągnąć łyb 'z l<Jy i z:oobić nowe ła'poi'e. Polalk ,przyszedł razem z Francuzem, Wł'xhem, Niemoem, i pobrał kalendarz. Kiedy IP'r:zyslz2dł Ruski, już nie było kalendarzy i musiał on zaczekać na nowy. Spóźnienie łącznie z czekaniem trwab 13 dni i stąd kalendarz ruski jest {) 13 dni z tyłu 43. 64. M o d l i t waR u s k i e g o i P {) l aka. Rosjanin modli się, mówiąc: "Chleb nasz nasuszczij daj nam dni€.3, kusok chotia i czornyj, no 40 Podał Bolesław Lazar (1981), lat hinów p:Jw. wilejs·kieg.o, obecnie zam. w 4\ Podal Józ,ef Krasowski. 42 Po.dal Henryk Sielicki (zob. przyp. ł3 Podal Wacław Sielicki (ob. przyp. 16 Lud. t. LXVIII 69, b. mieszkaniec Gorz·owie Wlkp. 24). 6). wsi Witowce gn:. !)0ł- �242 Materiały i dyskusje suszczyj" (=duży). A PoI'aJk mówi: "Chle,ba n:asreg'o 'P'OW\S,'Zi€idJnIi€gtO daj nam chociaż i mały kawałek, ale białego". 65. M o d l i t w a p o p a i k s i ę d z a. Chlop prawosławny zgubił noz Składany, a ja.kżeż bez .1!a1bego11Ioia?POSiz,edłwięc do pOIpa,żeby się [pomodlił o szczęśliwe znalezienie. Pop zaczął się modlić: "Hospodi, pomiłuj, HOIS!podi,!pamiłuj", leez n~c z tego nie wychodziło. Poszedł więc do -księdza. Ten zaczął się modlić: "Or€mus!", a chłop zawołał: "tak, tak, z remuszkom, z remuszkom!" Ksiądz modlił się jeszcze i zakończył: " ... in saecula saeculorum" Chłop porwał się uradowany, krzyknął: "Za kulami, za kulami!" i pobiegł do stodoły, bo teraz sobie przypomniał, iż rzeczywiście położył wcz-oraj nóż za kulami (= grubymi snopami wytrzGsionej słomy, przeznaczonymi do krycia dachu). 66. C o z o s t a n i e w z ę b a c h m o ż n a j e ś ć w p o s t. Kiedyś uciążliwe były dla wieśników posty eucharystyczne przed komunią; trzeba byla jechać (czy iść) na czczo do kościoła ,i czekać nieraz do obiadu i dłużej bez jedz£'l'lia. Pewien chłop :p'o:szedłdo 'ksliędza i .pyta: "Czy jest grzechem, jeżeli zostanie coś w zębach 'z dnia p'O'plf'zedn:ieig,o :i człowiek zje przed komunią?" Ksiądz powiedział,. że nie. Chłop wziął więc, idąc spać ugotowany ogon wieprzowy do zębów i nazajutrz zjadł g-o pl'z,ed 'k'omunią. W innych walfLantach t€j anegdoty choodZliłonie o post eucharystyczny, lecz o wielki. Tak też jest w wersji, zanotowanej przez Michała FetdeT'O!W'Slkiego; tu chtop idą1c spać we wtorek zaipustny wziął w zęby całą szynkę (kumpiak) i potem długo jadł "po troszku" 44. 67. Koń "g a d a" p o ł a c i n i e. Chło.p wiózł księdza do sąsiedni-ej parafii na odpust. Koń, dobrze przedtem nakarmiony, zaczął wydawać wiadome odgłosy. Ksiądz, chcąc zażartować z chłopa, mówi: "Co ten twój koń gada?" A chłop, widząc że ksiądz jest w dobrym humorze, mówi: "Księnża proboszczu, mój koń gada po łacinie, ksiądz proboszcz pawinie'l1 lepi jaho razumieć, jak ja" 45. 68. K s i ą d z, o r g a n i s t a i k o b i e t a w s k r z y n i. Organista okrada księdza, ten wysyła gospodynię w skrzyni, by podpatrzyła złodzieja, organista jednak spostrzega podstęp, dusi gospodynię, potem jej trupa 'podrzuea księdzu i innym os'ooom, od każdeg'o pobierając c(o-1a·tę za usunięcie zwłok. - Jest to anegdota znana w całej Europie. W wersji zapisanej przez M. Federowskiego zamiast księdza i organisty występująchłopi 46. 69. D e wo t k a i z ł o d z i e j e. Dewotka modli się nocą w kościele spostrz€ga kosz, który złodzieje opuszczają przez otwór w sklepieniu. 44 4S 48 Federowski. t. 3, nr 273. Podał Wacław Sielicki (zob. przyp. 9). Por. Krzyżanows:ki, Polska bajka, t. 2, T. 1536 A; Federowski, t. 3, nr 172. �Materiały i dyskusje 243 Sądzi, żet<> a:ni'Ołowi,ezCłiproaszająją do il1~e:ba,'Wsiada więc do kosza iunasi się w ,n~m do gÓfry. Us'Zczęśli:wiQ1l1Ja widce, zaczęła wołać: "Jezu mój, Jezu, ja u niebu lezu!" Wystraszeni złodziele puszczają sznury i dewotka bardz·o siG potłukła. Doszła do w:niosku, że nie była jeszcze godna, by trafić do raju. - Anegdota ma pochodzenie polskie 47. 70. D e wo t k a p a s i e kro w ę. W Mikulinie była jedna niewiasta niby to pobożna, a bynajmniej nie moralna. Miała zwyczaj latem dopa~ S'anl~aswej \kr'OIWy IpO miedzach taik, by jadła ona 1Zboż,e lub koniczynę są siadów. Sama w tym czasie odmawiała różaniecc. Ulożonoo niej PQwie.,.. dzenie satyryczne: "Zdrowaś Mario, łaskiś pełna, kaniuszynka użo paśpieła" (być może kiedyś był to dłuższy wiersz), wyśmiewając w ten sposób jej fałszywą dewocję· • Przytoczone anegdoty na temat problemów narrodowościowych wskazują, że nie bylo w naszych stronach ostrych konfliktów na tym tle. Owszem, zachowywano wrogą postawę wobec władz carskich, ale poszczególne typy reprezentujące naród rosyjski są traktowane najwyżej z humorem, a ,niektóre z nich mają nawet przewagę nad Polakami (nr 6 i 8), co prawdopodobnie świadczy o rosyjskiej ich genezie. Cyganie są ukazani konwencjonalnie jako nieroby i o'Szuści. Zydzi, jak już wspomniano, traktowani są przeważnie z dobrodusznym humorem. Brak tu akcentów antypolsbch, bowiem większość tutejszej ludności utożsamiała się z Polakami. Co najwyżej śmiano się z ich pańskich "udziwnień", jak np. z imion Usia i Rusia czy kupna "czegoś". Nie pokazano tu szerzej stosunku chłopów do panów, gdyż anegdoty tego typu należą do kategorii klasowej, a nie narodowościowej i wymagają osobneg.o omówienia (pod.obnie j,ak anegdoty na tematy obyczajowe). Dość mocno natomiast został zaakcentowany w przytocz'onych tekstach niechętny stosunek tutejszej ludności, w większości .katolickiej, do prawosławia. Naleźy to tłumaczyć rusyfikatorską postawą Cerkwi na tych ziemiach, szczególnie po powstaniu styczniowym. Wypada też zaznaczyć, że dużo bylo an·egdot zgoła niecenzuralnych na temat p'Opów, a czasem i księży (musieliśmy je pominąć w :niniejszym przeglądzie), charakterystyczne jednak, iż te pierwsze mialy przeważnie genezę rosyjską (sądząc z używanych w nich zwrotów język(}wych), a drugie - polską. Można się domyślać, że były one przynoszone ze środowisk miejskich, pierwsze ze służby carskiej, drugie zaś pleniły się za pośrednictwem ml(}dzieży polskiej, przybywającej w OIklfooie międzywojennym do tutejszych miasteczek, jak też poprzez miejscowych chłopców uczących się w mia47 U' Zob. tamże, T. 1482. �244 Materiały i dyskusje stach. Opowiadano p-odobnego r,odzaju anegdoty zwykle przy pasieniu koni czy w innym odosóbnieniu i bardziej chodziło tu o owe pikantności, niż o świadomy antyklerykalizm, który zasadniczo nie występował w tych olkolioach. Bo anegdot alntYP'Olp1ow'5lk:ich opowiadanych w ŚT'odowisku kabbckim, -czy też n.a odwrót, ni'e możn!ł .o,czywiŚCiieU'Wtaż'aćza w!'a-ściwy przejaw a,ntyklerytkalli.:z.nw, gdyż wyśmiewały -one kler "cudzy", nie swój. ArtuiT Sandauer pisał ~wego czasu: "Anegdoty pogranicza językowonaroo·owego - ileż dal-oby się o nich powiedzieć!" 48. Właśnie. Przytoczone teksty dużo mówią bldacz<OIm nie tylko folkloru, ale też historii północnco-wschodnich Kresów II Rzeczypospolitej. WOJCIECH SADOWSKI Muzeum Okręg'owe Gorz6w WI'kp. RZEŹ.BA ŚW. ANTONIEGO OD MACIEJEWSKICH JAKO SYMBOL LOSÓW PRZESIEDLEŃCÓW ZZA BUGA Punktem wYJscla do napisania mmeJszego komunikatu stała się penetracja terenowa prowadzona w 1982 roku w poszukiwoaniu obiektów etnograficznych mogących wzbogacić zbiory Muzeum Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim. Podczas wizyty złożonej rodzinie polsko-niemieckiej Józ-efa Maciejewskiego zamieszkałej w Chwałowicach 21, gmina Bogdaniec w woj-ewództwie gorzowskim, zwróciła swoją uwagę niespotykana na tym terenie rz€Źba wyobrażająca św. Antoniego. Niekiedy mówi się w takich razach o przypadkowym odkryciu lub o miłym zaskoczeniu. Zainteresowanie się statuą wyzwolilo u jej właściciela ciekawe wspomnienia, które stały się też b iski-e autorowi komunikatu. W rezultacie okazalo się, że Józef Maciejewski jest przybyszem ze wsi 01szanka w przedwojennym p:lwiecie Słonim w województwie nowogródzkim, natomiast jego ż,ma zamieszkuje obecny ich dom bez przerwy 0:1 urodz-enia i jest narodow.:>ści niemieckiej. Oboje zaś gospodarze zwrócili przy tym uwagę, że św. A.ntoni przywędrował za JÓzef.em Maciejewskim z jego rodzinnych stron. Zdziwienie auto'fa było tym większe, że w 4ll A. Sandauer, Nieźle o Wańkowiczu. "Nowe Książki", 1972. nr 18, s. 2. �Materiały i dyskusje 245 swoim czasii'e przebywał u tej [['1od:zimy, Iprrowadtząc badani1a dotyczące osadników z Białorusi na wsi w Gorzowskiem. Podstawę do napisania historii rzeźby stworzył wywiad przeprowadzony z Jej posia!daczrem w lutym 1983 rOiku. Przystępując do wyw'iadu posiadałem już pewną orientację wyniesioną z uprzednio prowadzonych rozmów. Uzyskany w ten sposób materiał posłużył do zbudowania pytań dotyczących rzeźby, a odnoszących się zarówno do okresu międzywojennego, jak i powojennego. Nasunęło się równocześnie przypuszczenie, że warto ze zdobytym materiałem zapoznać szersze grono osób. Dzieje figury i jej droga do wsi podgorzowskiej mogą być symbolem losów osiadłych w dolinie Noteci i Warty kresowiaków. Sama rzeźba jest ponadto swoistym ewenementem w Gorzowskiem, a refleksja nad nią jest formą gromadzenia faktów, które w przyszłości mogą posłużyć do wzbogacenia przykładów wspierających naukowe opracowanie twórczości ludowej w XIX stuleciu i do lepszego jej zrozumienia. Odkrycie to może wreszcie podbudować przygotowane wcześniej teoretyczne zasady. Na marginesie dopowiedzieć należy, że właściciel przechowuje ją, bez \Zaimiaru rods.p'T'zerdanira, 'Z Ipowodów emorcjonalrnych i r·elirgijnJ71ch, a nice ze względu na zakodowane w niej wartości estetyczne. Nie zna on bowiem jej wartości kulturowej, jak też nie umie wskazać na nią jako na dzieło sztuki ludowej. Są one jak gdyby poza nim. Rzeżba przyścienna {) wysoko'ści 88cm przedstawia św. Antoniego Padewskiego stojącego na wprost. Wykonana została z jednego pnia drewna wydrążonego z tytuł i zaopatrzonego w ogniwo metalowe celem łatwiejszego przymocowania do ściany. Pierwotnie stała na czarnej, grubej desce z naniesionym napisem "Swięty Antolni Padewski" 1. Obecnie figura SpOczywa na zwykłej desce o zaokrąglonych krawędziach. Postać przestrzenna i rozbudowana, w habicie, wykazuje sztywność w dość krępej sylwecie. Szew!wść w ramionach wynOSi 23 cm, w łokciach 33,5 cm, a u podstawy 27 cm. Całość pokryta grubą warstwą polichromii olejnej. Głowa świętego o otaczającym ją wianuszkiem włosów o nierytmicznym grubym żłobieniu jest wyprostowana i ma wzrok skierowany w dal. Osadzorna ona została dość nieporadnie na grubej szyi. Duże płaszczyzny twarzy o wąskich ustach i brwiach, średnim nosie i wyrazistych oczach I Autorem cytowanych .poniżej wypowiedzi jest Józef MacicJe.v.sk.; Ul". w 1924 roku w powiecie słonimskim, a ,obecnie zamieszkały w Chwałowi,cach, gm. Bogdaniec. Rozmowa dotycząca figury przeprowadzona została 25 lutego 1983 roku. Zdania informatora ujęte w cudzysłów są wiernym i cytatami spisanymi z taśmy magnetofonowej. Nic poczyniono ingerencji ani w słowmciw;.c, ani w składni. ,Nasz święty AntolIli stał kiedyś na ,grubej i czarnej desce. Na crzodzic deski było napisane: Swięty Antoni Padewski. Pisano było już w starych księgach, takimi fidrygałaml różnymi. Nie było to pismo proste, ale takie jak w stary,ch księgach". �246 Materiały i dyskusje nadają jej wyraz spokoju, czujności, szczerości, ale 1;eż i zawziętości. Są niejako odbiciem poleszuckiej natury. Z prz.odu, ona lewym przedramieniu, skrytym w szerokim rękawie, leży księga podtrzymywana wysunię- tą dłonią, a na niej siedzi Dzieciątko z przerzuconq powyż·ej kolan tkaniną i z ułamanym ponad łokciem prawym ramieniem. Natomiast prawa ręka świętego, z widocz1ną spod rękwwa dłonią, jest zgięta w łokciu i zastygła w bliżej nieokreślonym geście. Sten~ortypową symbolikę wyróżniającą św. Antoniego uzupełnia wyrzezany wzdłuż lewego uda i biegnący od pasa w dół różaniec. Brązowy habit osłaniający całą postać świętego jest od przodu sfałdowany wzdłużnie i rytmicznie za pomocą zdecydowanych żłobień. Modelunek płaszcza uzupełnia gładki karczek i wysta- �Materiały i dyskusje 247 jących ponad nim .kaptur. Polichromia jest do'ść dobrze zachowana, choć miejscami zniszczona. Liczne otwory po aktywnych ciągle drewnojadach. Rzeźba w sposób oczywisty nawiązuje stylistycznie do twórczości ludowej innych regionów Polski. Nasuwa się tym samym przypuszczenie, że wykonawcą jej mógł być artysta przybyły na teren jej powstania z Mazowsza, Podlasia lub Wileńszczyzny. Za lokalnym twórcą przemawia natomiast "poleszucki" wyraiz twarzy A'll'tIQlIlieg,oi dziwny ilmrutTaSlt między figurynkq Dzieciątka Jezus a postacią świętego. Wypada tu nadmienić:, żc wśród ludności zamieszkującej Polesie (co wynika z badań przesiedleńców z tego terytorium osiadłych w Gorzowskiem) ludowa i samoistna rzcźba odgrywała skromną rolę. Częściej spotykało się płaskorzeżbl~ zdobniczą na budynkach, przedmiotach użytkowych lub kapliczkach przydrożnych. Tak różne cechy wyrazu artystycznego pozwalają też domniemywać, iż rzeźba może być wynikiem naśladownictwa jakiejś innej figury lub 'ilustr'acj,i św. Anl;ornieg'oPadeT'E~wskiegl(} C'zcz'one:go,na były,ch ,kresach iPółnocno-wschodnich. Zdradza to nieporadność w jej opracowaniu. W wykonawstwie postaci obok wyczuwalnej ambicji twórcy widoczne jest jednak uproszczenie świadczące o braku umiejętności warsztatowych uwidaczniajelce się chociażby w statyce i prostocie. Trudno też dziś powidzieć, czy postać świętego zastała zrobiona na specjalne zamówienie, o czym może świadczyć jej rozwiązanie techniczne od tyłu (wydłubanie), czy tc'ż wykonana została z wewnętrznej potrzeby twór'cy, a następnie ofiarowana kościołowi. Mimo trudności w datowaniu, na podstawie samej figury, można na mocy wyvviadu Czas jej powstania umieścić grubo przed 1863 rokiem. Opisywany tu kresowy wizerunek dewocyjny ma znaną z przekazu ustnego rodziny Maciejewskich długą i interesującą historię. Według świadectwa tcj rodziny, statua pochodzi z klasztoru Benedyktynów w Horodyszczu koło Pińska z. Pojawienie się jej w rodzinie związane jest z dziadkiem ze strony matki Józefa Maciejewskiego, który do chwili wybuchu Powstania Styczniowego był klerykiem we WSipomnianym klasztorze. Idea narodowego wyzwolenia była powodem, że pewna grupa młodzieży duchownej opuściła mury -klaszto'l'ne i pospieszyła z pomocą powstańcom. Stworzyła ona w ten sposób pretekst dla władz carskich do zlikwidowania "monastyru" jako ostoi polsk,ości. W tej sytuacji przełożeni zakonu zmuszeni zostali 2 Klaszlo:r Benedyktynów w Horodysz'czu ufundowany przez Karola Kopcia p:Jwst;J! w XVII wi·eku. Zli'kwidowamy ·zaś został na mocy ukaz'u ca':~f.:iego w 1864 roku. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów slowwński-cil., Warszawa 1882, t. III, ·s. 144. 'Plrzedlruk fotooffsetowy z 1'976. �248 Materiały i dyskusje do poproszenia swoich podopiecznych i okolicznej ludności o zabranie na pewien okres wyposażenia kościoła i klasztoru do swoich domów. Dziadek J óz-efa Maciejewskiego, też imieniem Józef, zdecydował się wziąć do domu rodzinnego w Skóra tyczach na Pol-esiu ulubioną figurkę św. Antoniego Padewskiego 3. Ocalenie statuy uważał za ocalenie skrawka polskości. Można zatem powiedzieć, że w omawianym wyobrażeniu świętego tkwią dwa wątki: polityczny i religijny. Car wiedział, ż-e katolicy (a więc i Polacy) osłabiają jego władzę i dlatego w imię racji politycznej zwalczał wszelkie jego przejawy mogły to być nawet kapliczki lub krzyże przydrożne. Po upadku Powstania niedoszłego zakonnika wywieziono - oczywiście bez figury - na Syberię, skąd powrócił po kilku latach dzięki zbiorowej prośbie sąsiadów skierowanej do cara. Wielką rolę odegrały tu, zdaniem rodziny, wspólne i częste modły jego krewnych przed św. Antonim. Były kleryk-zesłaniec powrócił do rodzinnej miejscowości, by wkrótce dowiedzi-eć się, że jego posiadłość została skonflskowana na rzecz oficera carskiego. Zabrał więc figurę i razem z rodziną osiedlił się niedaleko Bytyni na Białorusi, gdzie też wkrótce ożenił slię. Zmall'ł w 1924 rdku pT'zekazuj.ą'c swegoświętre:g,o w po!saglu ,zamężnej już córce, Filomenie. Nakazał przy tym, aby jej strzegła jako relikwii rodzinnej. Padł' też ponoć wyraźny zakaz wydawania statuy poza rodzinę. Matka pana Józefa, Filomena z domu Kwir, przeniosła figurę do swe·· go domu w Olszance koło Słonima, gdzie uroczyście ustawiła ją na oltarzyku domowym, -a u stóp świętego razem z mężem złożyła kwiaty z równoczesnym oddani-em rodziny w jego opiekę. W następnych latach tradycja rodzinna otaczała postać świętego coraz to nowymi "cudami" i informacjami nobilitującymi figurę. Utrwalało się przekonanie, że jest ona wyjątlkowymopiekunem rodu Maciejewsibch. S1Jr'zec kh miała .skutecznie przed kradzieżami, pożarami i wyładowaniami atmosferycznymi, dopomagać w uzyskaniu lepszego urodzaju i skutecznie opiekować się w czasie wojny 4. Asystowała również w uroczystościach pogrzebowych członków rodziny włącznie ze pogrzebem matki, który odbył się w Chwał'owicach koło Gorzowa. W 1947 roku figura świętego Antoniego razem z Filomeną Maciejew3 "Dziadek kiedyś uczył siG za księdza. Był to matki ojciec. Uczył siG w klas ztorz'e w HO'rodyszczu. W tym czasie, w 1863 roku, wybuchło PO'ws-tar,ie Slycznio'.',:c. ~iekt6rzy klerycy po'szU do Powstania". 4 "Figurka ta zawsze nas strzegła. My byliśmy cztery razy paleni i przez nią ocaleni. Filgurka t,a wyszła cało z wielu dziwnych i nie do wyjścia sytuacji. \1 my razem z nią· Uważamy tę figurkę za cudowną. Dzięki niej ojciec wygrał trudml sprawę w sądzie. Modliliśmy się do niej jak chcieliśmy mieć lepsze plony. Urato. wala też -ojca przed zabiciem jak weszli hitlerowcy oraz w 1942 roku przed wywiezieniem w głąb Rosji". �Materiały i dyskusje 249 ską przywędrowała do Chwałowic, gdzie wcześniej osiadł powracający z rob6t przymusowych w Niemczech jej syn Józef. Był on już w tym czasie ożeniony z Niemką - właścicielką obecnie zamieszkiwanego przez Maciejewskich dWOJ'ku. Pierwszym przedmiotem, jaki nowi lokatorzy wnieśli do budynku, była statua Antoniego. Spoczęła ona na stoliku pospiesznie zamienionym na ołta1rzyk. Umierająca matka pana Józefa przekazała ją synowi, prosząc () dalszą opiekę nad figurą· Józef Maciej-ewski podarował ją następnie swej córce zamieszkałej w Gorzowie pod warunkim, ż·e zostanie ona zabrana z domu w Chwałowicach po jego śmierci. Decyzja ojca przyjęta wstała z powagą i z rozumieniem. Jak wspomina pani Herta Maciejewska, powtarzając słowa teściowej, mąż jejocalał i oc1nalazł się dzięki modlitwom rodziców przed figurą św Antoniego. Dzieje figury, jak się okazuje, nie są takie proste. Są one zagmatwane tak jak hisbria rodziny polskiej wywodzącej się z kresów północno-wschodn:iich. Znajomo'ść jej zezwaila b'Oiw~emna dotarcie do oha:rakrterys tycznych cech kultury przesiedleńców z Zachodniej Biał'OTusi, cech odróżniających ją od kultury innych regionów. Chodzi tu głównie {) specyficzne porządkowanie historii, życia społecznego i świata przyrody. Przykładem może tu być nieuf:ność do zdarzeń i ludzi, specyficzny język, swoista interpretacja religii, słabsze zdolności adaptacyjne w porównaniu z przedstawicielami rekrutującymi się z Wielkopolski, Kujaw lub Mazowsza, a nawet trwająca po dziś dzień wiara w przesądy lub duchy. Jedną z zasadniczych funkcji figury, jaką spełniała w rodzinie, było opiekuństwo. Znaczyło to, że była ona niejako wbudowana w pomyślność rodziny. Spełniała tym samym poważną rolę w wyborze określolt1ego celu i sposobu postępowania jej członków, mimo świadomości, że jest 'olnaczęsto z 'Punktu w:drzenia ra'cjlQlnalnegofałszywe. Ob::larzDna była zatem ważną rolę wynikającą bardziej z konieczności irracjonalnej, niż logicznej. W mniejszym przeto stopniu wędruje ona z pokolenia w pokolenie Maciejewskich jako obiekt ludowej sztuki sakralinej, a w dużo większym jako wyimaginowany i dziedziczony po przodkach talizman z wyobrażeniem świętego mogącego w cudowny sposób dopomóc współcześnie żyjącej rodzinie. Rzeźba zyskuje w ten sposób coraz większą złożoność kulturową i stale obdarowywana jest przez posiadaczy nowym zakresem funkcjonalnych możliwości. Niezmieni:ma wydaje się jedynie funkcja kultowa, która jest przypuszczalnie identyczna z zamiarem twórcy. Na ukształtowanie się emocjonalnego do niej stosunku rodziny Maciejewskich znaczny wpływ miały oko!icznoślci wejścia w jej posiadanie, pozytywne odczucia patriotyczne oraz związanie się dziejów :rzeźby z historią rodziny. Przekazywanie rzeźby w następne pokolenia rodziny i związalne z tym opowieści są rodzajem tra[lsmisji histo'l'ycznej, w której statua poprzez kumulowanie się wiadomości i doświadczeń pełni funkcję �250 Materiały i dyskusje kroniki. Święty od Maciejewskich jest symbolem jedności rodu i wszelkich zmian w nim zachodzących. Jest rodzaje-m nadprzyrodzonego narzędzia czyniąc·ego życie bezpieczniejszym oraz wyzwalającym energię człowieczą u poszczególnych członków rodu. W miarę wzbogacania jej poprzez pokolenia c-oraz to nowymi rolami, przybiera ona na sile nadprzyrodzonej, a kult jej staje się miernikiem pobożności i sprawiedliwości. Spuścizna historyczna, jaką niesie figura, ma wreszcie - przynajmniej potencjalni·e - przemClżny wpływ na ko.lejne losy rodziny i kolejne pokolenia, które w niej wystąpią. Współcześni członkowie rodziny przydali jej, jak dotąd, jeszcze jedną funkcję, funkcję estetyczną. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z należnego jej szacunku. Trwałość znaczenia figury św. Antoniego w następujących pokoleniach Maciejewskich zależeć będzie od stopnia przywiązania do tradycji oraz ukształtowalnych przez zmienione otoczenie odczuć historycznych, ,reLgijnych i estetycznych. Odmienne są bowiem warunki społeczno-polityczne na kresach zachodnich po 1945 roku w porównaniu z warunkami . były kresów północno-wschodnich. STEFAN Zakład UlVrCS ALEKSANDROWICZ Etnografii Lublin NOWOROCZNE "WYMIATANIE BIEDY" W CHRZĄCIIÓWKU I OKOLICACH Pierwszy dzień nowego roku na wschód od Puław w okolicach Chrząchowa, Witowie i Chrzclchówka obchodzony był w sposób szczególny. Jeszcze do połowy lat dwudziestych naszego stulecia praktykowany był niemal powszechnie zwyczaj "wymiatania biedy", nazywany równiez "wymiataniem starego roku" oraz związane z nim "wynoszenie choinek". W tamtym okresie miały one już niemal wyłącznie charakter zabawowy. Pierwotnie, jak się wydaje, te wywodzące się z obrzędu praktyki posiadały dwie funkcje:spowoelowanie w nowym roku powodzenia i dostatku oraz wróżebno-mariażową. Urodzona w 1909roku w Chrząchowie M a l' i a T l' o c k a wspomina sposób obchodzenia tego święta następująco: �Materialy i dyskusje 251 "Jak w wigilie się sadzało choinke, to sie sadzało choinke za siestrzan. Pułapy jak to d.awniej było. Ile lud:Zlibyło w domu, ty}e gałązek trzeba byro wziąŚć. Czy dzie·ci, cy starsi. To było takie sprawdzenie, że jak która gałązka zółknie najp.ierw, to mówili, że umrze ruezadługo. Każdy se znacył nitko. Kazdy miał swoje. Abo pasecki jakiś. Jak sie jadło wi,ecerze sie robiło. Wiecór. Nic sie nie mówiło. Taki był zwycaj. Patrzyło sie co dzień. Maze to na mni·e. Maze to na mnie kolej. W ::"rowy Rok wszystkie kąty sie obmiotło. Pająki obmiotło to choinko. Biedy sie wyrzucało tak. Teraz to ni przyrównać. Najwięc,ej z dzieci to obmiatanie robili. Ni'c sie nie mówiło. Ubrać trzeba było w papierki i postawić trzeba było. Jak był śnieg, to w śnieg. Tak ziemia, to w ziemie. taki był zwycaj, to sie robiło. Tak ktoś postanowił. Mówiły tez, że która panna wyniesie najpierw, ta piersa wyjdzie za mi)ż. Inne podrzucały do góry. W którą strone poleci, z tej wyglądała kawal,era. To była w nOlwy rldk. Kawalerka nie wróżyla sobie, bo to panny były ciekawe" (zapisy z r. 1981 i 1982). M a l' i a K u t a, urodzona w 1896 roku w Chrząchówku, pamięta te z'Wycz'aje,!kiedy były one :pra.kt}"k'owail1Je przed I wojną światową . ..ChCli'nke panny wynosiły. Któr:a raniej wSItanie, !która raniej wyniesie. Jeszcze nie bardzo widno było. W którą strone sie przewróci, z tej strony przyjdzie kawaler. Takie śmieszki były. Wymiatało się z chalupy stare śmiecie. Wszystko stare wyrzucić, żeby wszystko dobre było w nowym roku. Na dr·oge sie wyrzucało śmiecie. W jakiej szmacie czy czym. Cokolewiek sie wymiotło. Na żarty, na śmieszki taki~. Potem miotło trzeba był.o poprawiać. Na t.rzy dni wcześniej ubierały. Jak była panna ładna, to kawalery wyrwały, a jak nie, to do drugiego roku stał~. Kawaler jak wyrwał, to ni'ch nie r·obił. Smyrg[1<11 i nie. Jeszcze w Wigilie było z,obaczone gdzie ta choinka ma być wsadzona. Płoty nie były takie jak teraz. Dwa kołki i dziury wiercono i za te dziury, za te kołki" (zapis z 1982 r.). S t e f a n i a A b l' a m e k, urodzona w 1910 roku w Chrząchówku, "uprzć)tala wszystko ze starego r,oku" i wystawiała "choinke" do dwudziestego rOiku życia. "W Nowy Rok trzeha było wstać rano. Jak :n!ajraniej, żeby wszystko ze starego roku uprzątnąć. Na przykład miotło albo szczotko i wyrucało się na śmietnik. Ubierał·o się też choinke rano. Jak najraniej, Papierami i wstążkami. Jakiś kwiatki. Wynosiło na ulice, w płot, żeby stała na Nowy Rok. Jak panna była w domu to dlatego, żeby jak nćljp.;:t;dzej za mąż. Było też tak w Nowy R'ok, że wynosili żyto. PrzeKilźnie żyto co gospodarz za obraz założyli w Wigilie. Wynosili na pole j pJ'Zckładali kamieniem w bruzdę, żeby ur'odzaj by" (zapis z 1982 r.). Urodz,()Inaw 1916 roku w Chrząchówku K.a t a r z y III ,a K o wal s ik a pami~ta. kiedy praktykowane były te zwyczaje jesz·cze na kHka lat przed �252 Materiały i dyskusje okupacją niemiecką. Wtedy było to już zjawisko bardzo sporadyczne. Sama wynosiła choinkę w okresie panieńskim. "W nowy rok, panny które chciały wyjść, ustrajały choinke \v kwiaty i wynosiły na droge. Patrzyła oknem. Zdejmowali kawalery. Panna nieraz wylatywała i ni€ dawała. Z lasu na wigilie choinke sie stawiało. W nowy rok ułamało się wierzchołek. S<lsny, nie jodłe, jak to teraz. Zamiotło się na niby, że to się Stary Rok wymiata i wynosiło za droge. Nieraz ktoś jechał saniami, to zdjął. Uciecha dla panny była, ż€ wyjdzie za mąż. Jeśli stała, to dzieciarnia zdjeła i tak było" (zapis z 1982 r.). Na podstawie zebranych dotychczas materiałów wnioskować można, że od czasu II wojny światowej te zwyczaje nie są na tych terenach kul tywow ane. U:ON SKRZYPCZAK PIL Poznań MATERIAŁY DO ETNOGRAFII CHOJNA NAD WARTĄ Leon Skrzypczak urodził się w Chojnie, 31 października 1901 roku. OjLiee jego, At~drzej, rzemieślnik i przedsiębiorca budowlany, pochodził z WI·onek. Ożeniwszy się z Marianną z R,a>ctziejów, 'osiadł w Chojnie. Leo:n Skrzypczak w Chojnie kOl'lCZy szkołę podstawową, wówczas czteroklasową i jako czternastr}leni chłopak wyjeżdża do Nadrenii, aby pomóc matce w utrzymaniu licznej ,ro,dziny. Powrocil do Po::ski i wIroku 1919 przystąpił do Powstania Wielkopolskiego. Z woj;!:.l z'.v')inwlly 70,tał w ruku 1921. Praktykował jako eliew - uczel1 budowlany w Pl,znaniu. puLem razem z ojcem prowadził w Chojnie przedsiębiorstwo budowla,1l' By] cłuchaczem uniwersytetów ludowych w Poznaniu i w DaJkach, uczęszczal na kur.'y zaw'xlowe, d:~iałał w o'rganizacjach społecznych, reżyseruwał sztuki teatralne wystawiane na wsi. Żeni .się z Pelagią z domu Rębacz, ma :3 córki. Wr.az z ojcem dzierżawi! okręg łowiecki i namiętnie polował. Po powrocie z wojny w roku 1939 praco wal \V czasi'e okupacji jako stolarz we Wronkach. p,o wojnie założył na nowo w Choji;ie zakla,d budowlany. Jest dyplomowan)"m mistrzem murarsko-betoniarsk;m i plsiada uprawnieni,a budowlane. Zniechęcoll1y domiarami podatkowymi przenosi siG do budownictwa państwowego. Pracuje na wLelu stanowiiskach, od ki\~rownika budowy aż do dyrektora przedsiębiorstwa budowlanogo. W ro"u UW'? prze,_hol~~; na cmeryeurę, osiada we Wronkach i zaczyna pisać. A oto tytuły 1. Puszcza nie na Tysiqclecie rę'kopi:;miennych zdradza Państwa swoich prac L. Skrzypczaka: 1965; 2. Dawne dzieje Chojna nad Wariq 19'66; 3. Moje wspomnienia, 1966; 4. Moje wspom- tajemnic, Polskiego, �Mater-ialy 7l:<;nia czasów 1967; 6. Wojna c:llch Powstania Wielkopolskiego 1918/1919, 1967; 5. Rodzina polsko-bolszewicka, 1968; 7. O wielkich rzekach świata romantycznym Ośrodek i dyskusje pięknem, wczasowo-wypoczynkowy 253 Lisieckich, fascynuJą- 1968; 8. Autobiografia, w legendzie 1!}80; 9. Cho_ino nad "VarLą. 1980; 10. Z;Jcie w cwwdo etnografii Chojna, Cl.. I i II, i anegdocie. Chojnie nad Wartą, 1981; 1'1. Materialy 1982_ O L. Skrzypczaku dowi·edziałem .się w roiku 1'979 'Wczasie ba-dań terenowych '.'1 Chojnk. Zainteresowałem się jego ,pisarstwem - rodzajem twórczości nieprofesjonalnej tak rzadkim w W ielkocplsce. W roku 1980 odwiedzam pisa,rza i zachęcam do -utrwal·cnia materiałów etnclg'raficzmych. L. S'krzypczak w roku 1981 przyjeżdżCl z preIe-kcją na posiedZlen.ie Oddziału P.oznańSlkiego PTL, w 'wku 1982 zostaje członkiem PTL. Poja'wiają się wówczas jego pra.ce w całości wypełnione materialami etr.ograficznymi. Podejmuje również .krytykę dotychczas'owych informacj i etnograficznych dotyczących Chojna a zawarty'ch w pu,blikacjach. Pisarstwo L. Skrzy.pc·zaka związana jest z o'soDowo;cją i losdlil! żyCif1wymi auto,m - jego -o,gromną ciekawością świata, przekonaniem -o wart0ści .pracy. chęcią przekazania doświadcz-eń, pragni·e.niem pozostawieniem śla.du po sobie. L. Skrzypcza:k wi·erzy w użyteczność pisania - chce oddać w tenspoiSób 'sprawiedliwość dziadkowi wyzu·temu z ojcowizny pod koniec XIX wi'eku, przyspieszyć bu· d'lwę utwardzonej drogi do Choj'na, rozsławić Cho'jno ja.ko ośrodek wyp,'czynkowy, sprawić przyjemrość i zainteresować czytelnika, Z1gromadzić matcriaiy pntrzebne do pracy naukowej. W jego tekstach własne obserwacje sąsiadują z informacjami uzyskanymi z ksiąŻDk i do'kume11'tów hi<5torycznych, wiadomości otrzy>ma_ne od b3bci i ~nnych ludzi z Chojna wY'stępują ·obok wątków fabularnych i oS'obistydl przemyślel'!. Owo pJłącz·enie obserwacji z oeer ą, otrzymanej info-rmacji z pomy~lem literackim a także dydaktyzm i bezpośrednia.ść w zwracaniu się do czyt·elnika nadają nieklórym ustępJm prac L. Skrzypcza,ka charakter współczesnej literatury ludowej. Przedstawiony t,u wybór fra,gmen'tów z prac L. SkrzypczaJka dotyczy Chojrna w gminie Wronki w województwie pil:s:kim, w dawnym powiec'ie sza.motulskim Wioski położonej na skraju Puszczy No1eckiej, na .słabYch glebach, oddZIelonej Wartą o·d zamożnych terenów rolniczych 'na J.ewym jej brzeg·u. Wi·oski do lier1<.wl1.l trudro dostępnej a jednocześnie od końca XIX wieku intensywni.e uczestmC'ącej w sezonowych wyjazdach do pracy w Niemczech. Na spe.cyficzme miej'ice mie'Sz-' kańców tej wsi wśród sąsiednich gru-p ludności zwracał uwagę już O. Ko'lberg. Oryginalna kultura i życie społeczne Chojna, konoentracja na sprawach wła'snej społeczrości, żywa świadomość historyczna, za.chowaneelementy fol'kl'o'ru, m. in. unikalny w skali Polski zbiór anegdot -o dawnych mieszkańcaCh wsi, zresztą niechGlnie rejestrowanych przez L. Skrzypczaka, nie zajęły należneg.o im miejsca w opracowaniach etnograficznych. Nie wyjaśniona jest nadal spraw udzi,ału osadników z Mazowsza w zasi'edlaniu wioski i innych terenów Puszczy Noteckiej w XVllI wieku i ksztalt·Q<waniu specyfiki 'kulturowej. nym Moja ingerencja w teksty L. Skrzypcza-ka była nieznaczna. Polegała na po-prav!leniu w kilku miejscach ortografii oraz wprowadzeniu niektórych tytułów. St3rałem się j,;,k naj rzadziej przerywać C'ią.głoŚćnar'ra'cji aulo,ra w wybranych do publikacji fragmentach. Pisarstwo Leona Skrzypcza'ka go·dne jelSt -uwagi etno,grafa z -dwóch co, najmpiej przyczyn_ Ukazuje wycho-dź,cę ze wsi przez całe życie silnie z tą wsią zw:ą· zanego, samouka, człowieka o światC"pogIądzie budowanym w kontakcie z rO~!1Ymi środowiskami i zlo'żone motywy po.djęcia twórczości pisarskiej. Dos~ar(;2:a i,nle- �Materiały 254 i dyskusje resujących mater:iałÓtw o Chojnie, ,k't6're jednocześnie posiadają ~echy literatury ludowej. Materiałów tak utrwalo'nych, że pozwalają nam Odcl.ytać spo..;6b myślenia i świat wacfltości ich autora. Zbigniew NAZWISKA, PRZEZWISKA Jasiew/cz i NAZWY TERENOWE W XX wieku ludność Chojna już nie mazurzyła. W Chojnie przetrwało 15 rodzin osiedlonych przed wiekami Mazurów, którzy siedzieli 'na gospodarstwach swych przodków do XX wieku. Podaję nazwiska tych rodzin: Radziej, Szwak, Mikuła, Piasek, Kajda, Rembarz, Gogołek, Książek, Te.rka, Kapka, Musiał, Helpa, Nowak, Szóstak, Jarysz 1. Każdy z mieszkańców miał jakieś przezwisko. Przezwiska te często pochodziły od imienia i tak, jeżeli komu było na imię Antoni, wołano na niego J,ajrut. Jeżeli mu było Franciszek, wolano na ntie,go Frąś. A jeżeli Andrzej, woł<łJnlQJędroch. Ale były w wi,oooe i inne pf1zezwiska, j3k Jeleń, Koza, Siwa, Górka, Kapturnik, Gorący, Grapa, Porcków Walek, Cicia, Rybak. Ja znałem osobiście tych ludzi, którzy te przezwiska nosili, aI'e już WS:ZYSiCy pormalrli a oZ nimi i przezwis'ka. W Chojnie można się doszukać 120 nazw miejscowych różnych odcinków polnych, leśnych, wodnych i gór. Ja niestety doszukałem się już tylko około 70. Reszta to jakieś małe odcinki pól, lasów, wód, gór i dróg. Ale gdyby sobie zadać trochę trudu, to i te odcinki dałoby się odnaleźć. Podaję nazwy tych odcinków: W wiosce: Zdrojek, Piaski, Gumna, Kozi Rynek, Waliszewo, Cegielnia, Leśniczówka - dawny dwór, Leśnictwo Pustelnia, Prom, Szkoła Polska, Przedszkole, Kościół, Dom Nauczyciela, Cmentarz, Cmentarz Niemiecki, Grób Zołnierzy Francuskich z 1812 roku; Polne: Chojno M.yn, Smugi, Grund, Dębnik, Radziszewo, Suche Lasy, Doły, Niedźwiadek, Kiesz, Malinie, Butka Lehmana, Butka Wodne, Butka czyli Biotko Zielone, Małe BIota, Duże Błota, Witoldowo, Kępiste, Bielawy, BJnuwnik, Czarnoszyna, Radziszywiec, Łęk, Ochodza, Ochodza Folwark, Cmentarzysko Łużyckie; Wodne: Jezioro Chojeńskie, Jezioro Radziszewskie, Jezioro Głuchowskie, Warta, Struga Młyńska, Zimna Woda, Stawisko, Przełazek, Kocioł, Kuchawnica, Struga Czarnoszyna, Strumyk; Leśne: Cmachowskie Lasy, Olszyce, Piaskowe Góry, Okrągły Dół, Stara Studnia, Bagno; 1 Nie znane są dokumenty potwierdzające osiedlenie ludności mazurskiej w Chojnie. Nie prz€'pTowadzono rÓWnież dotąd analizy nazwisk znanych z Chojna i innych terenów Puszczy Noteckiej oraz ludności chłopskiej z Mazowsza z XVIII \vieku (Z.J.) �MateriaŁy Góry: Góra Pustelnia, Góra Kalwaria, Mulita, Zagórze, Kaczmarska Góra. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, PRZYWILEJ 255 i dyskusje Łysa Góra, Szubieniea, Góra 19&1, s. 42 - 44. LOWIENIA RYB W WARCIE Gmina miała przywilej, na podstawie serwitutu nadanego jeszcze przez księcia Sapiehę 2, łowienia ryb w Warde, każdy w miejscu graniczenia jego roli z rzeką, na wspólnej długości około 6 kilometrów. Było to dużym dobrodziejstwem dla nielicznej jeszcze ludności Chojna, bo gdy inne źródła utrzymania się wyczerpały, to w rzece kilka ryb na obiad zawsze można było złowić, nawet przy pomocy wędki. To też kaźdy mieszkaniec wioski był myśliwym, rybakiem i rolnikiem. Przywilej łowienia ryb w Warcie dopiero po roku 1900 został przez pewnego sołtysa, niedawno osiadłego w Chojnie, bez zgody Rady Gminnej, odstąpiony państwu niemieckiemu. Mieszkańcy Chojna tej krzywdy nigdy nie mogli temu człowiekowi przebaczyć i przy każdej okazji mu to wypomilllali ... Pamiętam ludzi bardzo starych, którzy się rodzili w pierwszej połowie XIX wieku i dziasiaj liczyliby sobie około 150 lat. Jednym z nich był Jan Ksiclżek, przodek wszystkich Książków, którzy jeszcze dzisiaj miesz:kają IW Chojmie. Zag:roda jego to za,budowa:nie, gdzie obok Marciniaka miesz:k1ał 'Qlstatnio Sylwester Rladzliej ... , stareg!o Książka slPotykałem latem prawie eodzienni, igdy siedzliał nad Wartą z wędką w m'iejscu, w którym jego ogród przylegał do rZietki, gdzie dawni,ej na po::listawie serwitutu miał 'prawo łowić ryby. Ale 'czasy się zmieniły i od czasu zaJprzedani'a p:r'awa łowienia 'ryb na Warcie p:r:zez wSlpomnialllego 'sołtysa, Niemcy ścigali t ych, którzy się dapuszczal:i takieg10 przestępstw'a. Toteż Książek miJał z teglo tytułu bardzo wliele niCjpr:zyjemno'śd, jalk sam 'o tym opowiadał. - Siedzę sobie pewnego razu nad rzelką a ryba ładnie bierze, aż tu nagle z krzaka wyłazi jakiś oprawca i mJwi: Guntach Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. - Pytam - Co mówisz? A on wciąż to samo. Herr Książek, drei Mark zu bezahIen. Ja pieniędzy nie miałem, więc coś tam w książce zapisał i sobie poszedł. Ale po pewnym czasie przyszło jakieś urzędowe pismo. Go to może znaczyć? Czytam! Moja czybała! Dał do oCzyta!niaa tam stoj1al,o jla!k byk napisane. - Herr Książek, 2 AUlto'r po'twierdza, że wiedza o mazurskim pochodzeniu i osiedleniu przez ks. Piotra Sapiehę przetrwała w Choj,nie przekazywana z pokolenia w pokolenie i nie zos,tała wniesiona z zewnątrz. Podkreśla również więź Chojna, m. in. przez zawierane małżeństwa, z innymi "mazurskimi" wioskami w Puszczy (Z. J.) �Materiały 256 i dyskusje dn~i Mark zu bezahIen. - Za co? Przecież to była moja woda i ja miałem prawo łowić w niej ryby! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiqclecie Państwa Polskiego, i\166, s. 40, ;,3 - 54, 56 - 57. WYJAZDY NA PRACE W GŁĄB NIEMIEC I ISKUTKI DLA CHU.JN,\ Dla ludności pochodzenia mazurskiego w Chojnie, która od wielu lat wegetowała i b2zodrobiny nadziei patrzyła w czarną przyszlość, zbliżały się szybkimi krokami lepsze dni. Bo czasy po zakończeniu wojny niemiecko-francuskiej z lat 1870 - 71 były nie tylko dla Niemców ale także dla mieszkańców Chojna czasem przełomowym ... Wówczas powstab wielkie za!potrzebowanie na ludzi do pracy. W tym -czasie dla mieszkań<:ów Ch ojna, którzy do tego czasu tworzyli zwartą i zamkniętą społeczno-ść, nie wędrując poza granice swej wioski i nie dopuszczając do wsi obcego elementu, otworzyła się nowa era. Z przeludnionej wioski wszyscy młodzi ludzie obJjga płci, a także nieco starsi, którzy posiadali własną zagrodę i kawał roli uprawnej, zostawiali zagrodę i rolę do uprawy rodzinie i wszyscy wyjeżdżali na prace w głąb Niemiec. BJ każdy był pot.rz-ebny, od silnego mężczyzny do słabej dziewczyny. Szczególnie poszukiwani byli rzemieślnicy, którzy byli dobrze opłacani. Pracy było do wyboru i jeżeli pracodawca był zbyt wymagający a .bo obniżał zarobki, rzucali pracę i szli do innego pracodawcy, gdzie byli mile widziani. D.a orientacji podam, że rzemieślnik zarabiał dzienlnie tyle, że mJgł kupić 50 kg zboża. Człowiek wyjeżdżający na prac-e w głąb Niemiec po przepracowaniu przykładowo trzech łat, wracał z zaoszczędzonymi pieniędzmi do rodzinnej w:oski i na działce otrzymanej od rodziny lub kupianej, budował sobi·e domek jednorodzinny, parterowy z cegły, pokryty czerwoną dachówką. Kob:ety znajdywały pracę w rolnictwie i szkółkarstwie a także w przemY3le cukrowniczym, bo usługi byly opanowane przez Niemki i Serbo-Łużycza:nki, które jako dJbrz-e m6wiące po niemiecku robiły w wielkich miastach Niemiec furorę jako ke:nerki, bufetowe, fryzjerki. Ludzie wyjeżdżający do pracy w głąb N:emiec przywozili do Chojna nie tylko pieniądze, ale także nową kulturę i nowy zapał do życia. LudZIe nabyli w Niemczech lepsze m miery, zaczęli się lepiej bawić i lepi-ej ubi,erać. Młody mężczyzna przyjeżdżał w nowym, modnym, dobrze skrJjonym granatowym ubraniu, Dziewczyny zaczęły się t:lkże mxl.nie ubierać w białe i różowe b:uzki i plisowane, granatowe spódniczki tro·chę pJniżej kolaJn i modne półbuciki. To wszystko starali sobie przy- �Materialy 257 i dyskusje swoić pozostali młodzi mieszkańcy wioski. Dzięki wyjeżdżaniu na prace w głąb Niemiec Chojno z wioski drewnianej, krytej strzechą, stało się znacznie wcześniej od innych wiosek z sąsiedztwa, położonych na dobrych glebach, wioską murowaną, krytą dachówką i wioską kulturalną·· . Ale nie tylko pieniądze i kulturę przywozili ludzie wyjeżdżający na prace do swej wioski rodzinnej. Młody człowiek po pewnym czasie pobytu w Niemczech, wracając do stron rodzinnych, przywoził z sobą młodą kobietę, którą tam w Niemczech pojął za żonę. A młoda dziewczyna wracając do stron rodzinnych przywoziła ,obcego człowieka, którego pojęła Z.l męża. I ehlJooiażrodzice nie byli ~ztegio ~zadowoleni, to jednak antagonizmów w tych rodzinach nie można <było zauważyć. Chooiaż t,en obcy mężczy:zna pozostał w rodzinie i wi,osce na zawsze obcym. Tych kobiet, które przywiozły sobie mężów z Niemiec, było w Chojnie bardzo dużJ. Poicrmkowlie ki,llku tych kobiet odegrali w żyCliu 'ważne ['lale ale dzis:aj w Ch!Djni<e tych nazwisk już się nie spotyka. W tym czasie zamknięta społeczność Chojna pękła i w drodze zawierania małżeństw poza granicami wioski do Chojlna napłynęło dużo obcej i świeżej krwi. A czas był najwyższy, że to nastąpiło, bo skutki życia i zawierania małżeństw w tak małej, zamkniętej społeczności, dały się już w kilku rodzinach mocno zauważyć. W niektórych rodzinach potomstwo przychodziło na świat karłowate i wcześnie umierało. W innych rodzinach potomstwo było niemrawe, bez chęci do życia. A w jednej dość licznej rodzinie wszyscy mówili w bardzo zwolniony sposób. Na takich degeneratów Mazurowie mówili - Zyje Maćko ciele, zyje, ale nie becy 3. Wielu wyjeżdżających na prace tam sobie brało żony, oczywiście z Wielkopolski, bo innych Polek tam nie było i po pewnym czasie osiedlało sil; w Niemczech na stałe. Dlaczego to robili? Bo tam znaleźli lepsze warunki bytu. A także dlatego, że obcemu mężczyźnie, Móry przybył do Chojna, ciężko było żyć, a obca kobieta, która przyszła do Chojna, w ogóle nie miała racji bytu. I te obce kobiety namówiły swych mężów do porzucenia swej wioski rodzinnej i osiedlenia się nad Renem. Materialy do etnografii Chojna, 1982, s. 46 - 49. JAK SIĘ ODZYWIANO Dla orientacji podaję krótki jadłospis. Śniadanie zawsze składało się z zupy mlecznej lub polewki z siadłego mleka. Do tego gotowane kartofle w mundurkach, które każdy mu3 17 Lud, Powiedzenie t. LXVIII to było używane przez babcię autora i od niej przyjęte (Z. J.) �258 Materiały i dyskusje siał sobie obrać i wkroić do zupy. W okn~sie zimowym, gdy nie było mleka bJ krowy były zaciel<me, gotowano polewkę z kapuścianki, do tego kartofle tarte. Dlatego w każdym gospodarstwie kiszono dv,rie beczki kapusty i mówiono o nich, że to są nasze dojne krowy na zimę. Do jednej z tych beczek wkłada'no kilka małych główek kapusty modrej, żeby kapuścia:nka nabrała koloru różowego i miała bardziej apetyczny wygląd. Dla odmiany gotowano zupę z tartego maku, do tego kartofle. Obiad składał się z zupy fasolowej lub gwchówki nagotowanej z sztuką mięsa, a gdy nie było mięsa maszczono smażoną, wędzoną słoniną. Dla odmiany gotowano zupę kartoflaną, bardzo zawiesistą, maszczoną smaż'oną słoniną, którą nazywano ślepe ryby. Do każdeg·o obiadu była gotowana kapusta. Gotowano także dużo ryb, a szczególnie zupę rybną, do teg·o kartofle. Pieczyste jadano na wielkie'święta lub gdy było świniobicie, wówczas jadłospis został urozmaicony. Bo bardzo często gotowano z płuc, wątroby, serca i nerek zupę, którą nazywano kwaśne. Do tej zupy wkładano suszony owoc śliwki i gruszki a gdy można było do tego dodać jeszcze świeżej krwi, była to wówczas czernina, bardz.o chętnie jadana. Kolacja znów z zupy mlecznej lub polewki z siadłego młeka albo kapuścianki, do każdej z tych zup kartofle w mundurkach. Jadano także dużo grzybów, latem świeżyc'h, zimą suszonych. Jadano także duż·o sera w formie twar·ogu, do tego kartofle w mundurkach. Chleb jadano tylko na wielkie święta. Sam wypiek chleba był w rodzime swego rodzaju uroczystością, na którą bardzo cieszyly się dzieci, bo każde z nich dostało jeszcze gorącą bułkę wielkości rozwartej dłoni. Bułki te nadziewano skwarkami słoniny lub też dojrzałym owocem: wiśniami lub śliwkami. W miejsce chleba Mazur-owie jadali dużo sera susz·onego. Było to rozwiązanie bez pre·cedensu, bardzo .praktyczne i dziś już nie stosowane. Ser urabiano w misce, z dodaniem soli i nasion koperku lub kminku, formowano gomółki, któ're nazywali kaskami, układali na desz,czółkach i suszono na słońcu. Gdy ktoś udawał się do pracy na polu daleko oddalonym od domu, zabierał w miejsce chleba kilka gomółek sera. Tak samo, gdy udawał się w dalszą podróż do oddalonego miasta. Materiały do etnografii Chojna, 1982, s. 43 - 45. WESELE W początka,ch XX wieku, które ja już dobrze pamiętam, takie wesela, na których jako chłopiec byłem wraz z rodzicami, trwały już jednak 2 dni i z powodu braku pomieszczenia zaprasza:no na nie tylko do 100 �Materiały i dyskusje 259 osób. Obrzęd weselny nie odbiegał wiele formą od ogólnie stosowanej w okolicy. Najwyżej tym, że kiedy tańce odbywały się na salce publicznej wydzierżawionej na czas trwania wesela, na salkę oprócz gości weselnych szła wię.ksZ'OŚćmłodych mieszkańców wioski ogląc!,ać, ale także się bawić, tańczyć. Z tą tylko różnicą, że goście weselni porozsiadali się przy stołach suto zastawionych butelkami z winem, piwem i wódką a także od czasu do czasu różnymi zakąskami, które po chwili usuwano ze względu na pył, który panował na sali. A goście nieproszeni musieli stać w pewnej części sali. Gdy obcych byl0 za dużo i przy tańcu panował za duży tłok, regulowano to w ten sposób, że od czasu do czasu drużba ogłaszał. - Teraz tylko tańczą goście weselni. - Ale bardzo często zdarzało się, że kawalerowie spośród gości weselnych prosili do tańca panny, które nie były gośćmi weselnymi, gdy tańczyć mieli tylko goście weselni. Ten obyczaj jest właściwy tylko dla okolic z,amieszkałych przez ludność pochodzenia mazurskiego i gdzie indziej nie spotykany 4. Takie wesele na sakeodbywał.o się z wielkim szumem wśród ustawicznego pokrzykiwania. - Ho wesele, ho nasze, hu ha! - A ,najbardziej pokrzykiwały panny i kobiety zamężne. Jedzono bardzo dużo różnego rodzaju mięsa i kiełbasy ,i pito bardzo dużo wódki, bo była bardzo tania. O wes,elu mojej cioci Kubackiej opowiadano bardzo długo, bo było to pierwsze wesele, które odbywało się na nowo pohudowanej salce do tańca w Chojnie, która do dzisiaj istnieje jako salka parafialna. Pan młody, który pochodził z okolic Wwnek, zamówił na wesele orkiestrę dętą, w Chojnie nie znaną. Gdy cały orszak weselny z domu weselnego udawał się na salkę i wkraczał do wioski a orkiestra zagrała jakiegoś marsza, to wszystkie psy w wiosce pozrywały się z łańcuchów i uciekły do puszczy. Przypuszczały widocznie, że nastąpił koniec świata. Bardzo ciekawe było pożegnanie gości weselnych, gdy wesele dobiegało końca. Gdy IpD dwóch dniarch trwa,nia wesela goście wesrelni zaezę1'i się przygotowywać do odjazdu, wszyscy weselnicy wyszli z domu na podwórze aby ich pożegnać. Parobcy przyjechali po swych rodziców powózkami, wtedy przystępywali do akcji drużbowie, tacy pijani, że 4 Autor chętnie int'erproeluje ten i niektóTe inne zwycwje oraz -uznane za in;teresujące pozo.stałe przejawy kultury jako związa'ne z mazurskim pocho,dzeniem mieszkańców wioski. Nie spotkał ich bo-wiem wc wsiach sąsia,dujących z Chojnem, IV których nie było ludno5ci pochodzenia m.azurs'ki'cgo. Sprawy wniesionych przez osadników mazurskich elementów kulturowych nie wstały jednak dotąd wyjaśnione. Prawo niepros2.Jnych ,gości -do ob.s'C!fJW1acji wesela i uczestniczenia w okreś!cnym za'kresie w zabawie weselnej znane było również na i'nnych terena.ch zachodniej i północnej Widko.pols1ki (Z. J.) �260 Materiały i dyskusje ledwo trzymali się ma nogach. Powyciągali z ukrycia długie, cienkie żerdzi€, do których na cienkim ikońou ;przYWJiązanybył mały S1nOl?€c:zek słomy. Te żerdzie z€ słomą nazywali półmiotłami i tymi półmiotłami wypędzali wyjeżdżających z zagrody. Te póimiotla maczali w bajorach albo udawali że maczają, ażeby odjeżdżającemu napędzić większego strachu. Odjeżdżający ICZęstobiegiem pędzili do swej pawózJki ci jak strzała wyskak'iwah z zagrody. Było to bardziej zabawne jak 'całe wesel'e, bo jak taki pijany drużba zamachnął się tym półmiotlem, to za każdym razem się przewrócił w bIota, więc obaj wyglądali jak nieboże stwDrzenia. Odjeżdżających drużbowie żegnali takimi epitetami. - Wygłodniałe psy, przyjechaliście tutaj nam wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, ter·az w domu przez cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dlużej byście zostali, ale my wam damy na zapęd s. :::ycie w dawnym Chojnie nad Wartq, 1981, s. 52 - 55. POGRZEB Jedną z tych pr-aktyk, które przetrwały aż do XX wieku, było urządzanie pustych nocy. Gdy który z mieszkańców wioski zmarł, wówczas wieczorem schodzili się mieszkańcy wioski, przede wszystkim z sąsiedztwa, w domu żałoby i do późmej nocy odprawiah modły nad zmarłym. Odmawiano różamiec, <}'itanię.A na zalkończenie modłów, po półnJcy, częstowano uczestników skromną kolacją. Sam jeszcze brałem udział, będąc chłopcem, w kilku takich pustych nocach. Drugim takim chwalebnym obyczajem, przywiezionym z Mazowsza, było odprowadzenie zmarłego do granicy wioski przez wszystkich mieszkańców wioski i pożegnanie 6. Ten obyczaj przetrwał aż do 1918 roku. Do tego czasu zmarłych z Chojna składano na wieczny odpoczynek na cmentarzu w Biezdwwie. Bo tam była parafia i tam był cmentarz. Kondukt żałobny, któremu towarzyszyła prawie cała ludność wioski, udawał się do kapliczki przydrożnej w pobliżu pwmu na Warcie na mo5 Zwyczaj wypędzania gości weselnych nie było dotąd notowa,ny w materiaLch etno'graficznych z Wielkopolski. Moje bada1nia potwierdziły występowanie teg.J elementu obrzędowości weselnej w Chojnie i O'k,olicznych wsiach puszczańskich na początku XX wieku. Nie wyjaśniona jest dotąd geneza zwyczaju i jego związek z o'kreś-]OiIląg'rupą mieszkańców Puszczy (Z. J.) a l ten zwyczaj, choć nie znany w sąsiadl\ljących z Chojnean wioskach, 'Spotykany jeS't również na innyeh terenaeh Wielkopo,lski. Występował \V niek1órych ws:iach illie posiada1jącyc'h swoich cmealltalf<ZY (Z. J.) �Materiały i dyskusje 261 jej byłej posesji, gdzie obecnie dom nauczyciela. Przy kapliczce żegnając zmarłego chwalono jego cnoty i zalety, ba każdy miał prawo coś powiedzieć. Ale proszono często o wygłoszenie przemówienia dobrego mówcę "Kelnera" Nowaka, który barwnie potrafił podkreślić !zasługi człowieka, który na to zasługiwał. Ale w większości wypadków przemawiał ktoś z bliskiej rodziny. Potem odprawiano modły. Następnie rozdzielano pomiędzy odprowadzających, a szczególnie ludzi biednych i dzieci, duże kromki chleba grubo smarowanego masłem, a jeżeli zmarły był za życia zamożnym gospodarzem, kromki były obłożone wędliną· Na koniec obrzędu święcono cały kondukt i trumnę święconą wodą. Potem tłuczono naczynie od święco'nej wody a takż€ półmisek od chleba o cokół kapliczki i kondukt ruszał jeszcze 100 metrów dalej do promu. Większość mieszkańców wioski rozchodziła się do swych domów już od kapliczki a reszta dopiero, gdy prom odbił od brzegu. A tylko ścisły kondukt pogrzebowy, najbliższa rodzina i krewni, odprowadzali zmarłego aż liliacmentarz w Bie'ZdrolWie,11 kU,ometrów. Zycie w dawnym Chojnie nad Wartą, 1981, s. 49 - 51. CIOTY I DUCHY Było to wówczas jeszcze życie jak w bajce, które mieszkańcy wioski spędzali na polowaniu i łowieniu ryb tyle tylko, że wśród duchów, upiorów i ciotów, których było więcej, jak samych mieszkańców, chociaż nikomu wielkiej krzywdy nie czyniły. Ale zdarzyło się kilka przykrych wypadków, co było powodem, że strach przed upiorami i ciotami był wśród mieszkańców wioski wprost zabobonny. I po zlpadnięciu zmroku ludzie już z chat nie wychodzili i biada śmiałkowi, który to uczynił, zaraz cioty rzucały się na niego. Pewnego razu dwóch mieszkańców wioski, którzy mieszkali na zachodnim końcu wioski a pracowali jako fornale w majątku, wstało wcześnie rano i z latarnią udało się do majątku aby odpaść konie. Gdy wracali z powrotem i przechodzili obok wysokieje topoli, która rosła na miedzy pomiędzy Urbanm a Kęsym, od strony stoJoły zauważyli, że na wierzchołku stodoły cioty odprawiają swój sabat i jeden do drugiega mówi. - Widzisz je! - W tym momenci jedna z ciotów ciężarem swego ciała uderzyła w latarnię, którą rO'ztrzaskała, a na 'nlich samych rzuciła taki strach, że upad~i na ziemię i przez kilka godzin do białego dnia szli po kolanach do swoich domów oddalonych o 100 metrów. �262 Materiały i dyskusje Innym razem dwaj myśliwi, Radziej i Kopka, wracali z polowania na zasiadkę a północy z Małych Błot. Gdy przecehodzili przez Łysą Górę, pifZelecialo nad nimi sta,c1Jocio,t6w na m1otłach. Jeden z nich, Kopka, ściągnął z ramienia jednorurkę i wypalił za ciotami. Wtedy stało się istne piekło. Cioty zawróciły i zaczęły tłuc miotłami, że mieli wrażenie, jakby ich gęsi tłukły skrzydłami. Pewnego znów razu, podczas nocnego wypasu koni na łąkach koło Czarnoszyny, parobcy siedzący przy ognisku zup-ełnie wyraźnie słyszeli, że w strumyku kąpie się całe stado ciotów, bo nawet było słychać i kwik, ale nie mieli odwagi, żeby zobaczyć, co się tam wyprawia. Tylko się glowili nad tym, że te cioty, które sobie wyobrażali jako istoty bardzo brudne, są tak dbałe a siebie, że się nawet kąpią. Gdy się rozwidniało i ostrożnie podeszli do strumyka okazało się, że dwa konie, które miały przednie nogi powiązane tak się poplątały, gdy przyszły do wodopoju, że wpadły do strumyka i się potopiły. Zabob,)nny lęk przed upiorami i ciotami miał też i dodatnią stronę mianowicie, że dzi-ewczyny nie wychodziły wieczorami sam)tnie do koleżanek i dziecko nieślubne byŁo w wi'OiSicerzadkim wypadkiem ... Po opisaniu tych kilku bajek a ciotach zasłyszanych od mojej babci należy stwierdzić, że dawniejsi mieszkańcy Chojna mieli wyobrażnię bardzo bujną, co było powodem różnych anegdotek opowiadanych {) nich. Jeszcze jedna anegdotka {) duchach. Przewoźnikiem na Warcie był potomek osiedlonych w Chojnie Mazurów, Helpa. P-ewnej nocy ktoś długo krzyczał po drugiej stronie Warty. - Hop! Hop! - Gdy łodzią przybił do drugiego przegu nikt na niego nie czekał tylko łódż mocno zachybotała, jak gdyby ktoś do niej wsiadł. Po chwili czekania wracał z powrotem. Gdy przybił do brzegu łódź znów zachybotała, jak gdyby ktoś z niej wysiadł. Na pewno jak ów legendarny przewoźnik na rzec-e Styks, Charon, prz,ewlió,zlprrzelzr!z!ekęjakiegiO ducha. Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1966, s. 42 - 45. ROBACZYCA Pewnego razu trzech Mazurów z Chojna poszło oglądać, jak por-osła trawa na łące i jeden z nich zauważył, że w pewnym miejscu trawa jest wyżarta i m.Jwi. - Glądnijcie jeno kumy, jakaś robacyca wyźruła cały kawał łąki i tutaj w trawie leży. - Gdy się zbliżyli, zauważyli coś ksywego, zagiętego z ogonem, jak żmija leży w trawie. Więc kijami, którymi się podpierali, zaczęli bić robacycę, ażeby zamęczyć. Ale robacyca nie dała się zamęczyć, podskakiwała do nich i podskakiwała, a oni bili �Materiały i 263 dyskusje i bili. Im bardziej bili, tym bardziej podskakiwała. W pewnym momencie skocyla jednemu z :ni'ch na kark a drwgi, który był w pobliżu, ażeby ratować kuma, złap.ał robacycę za ogon, ażeby ściągnąć z karku kuma i podągn'lł tak mxno, że kumowi odleciał łeb. Gdy zobaczyli, że robacyca użryła kumowi łeb, rzucili się w popłochu z ksykim do uciecki i biegli w stronę wioski jak furie, oglądając się na b0ki, cy robacyea ich nie dogania. Oct tegocasu nie chodzili na łąki. Ale tylko jeden z nich dobiegł do wioski, bo drugiego dogoniła i zazarła. Gdy wpadł do chaty, nie mógł wymówić ani slowa. Dopiero po długiej chwili przemówił. - By ześ ty widziała Maryna, jak robJCyca zuciła siG na nas, taka duża jak byk a ślipia miała jak satun, a jakie duże zębiska a na łbie miała takie zgające. By ześ ty widziała jak wys0ko skakała, jak chata. Jajntowi zaraz łeb użryła a Frąsia zazarła blisko wsi. Ale jo się ,nie dołem, bo jo sedłem jak bana. - To ty chłepku jesteś hyrny hrycek - mówi Maryna. T<'I rob3cycą był zwykły sierp, który ktoś z ludności autochtonicznej zapomniał zabrać a którego świeżo osiadli w Chojnie jeszcze nie znali. Chojno llł80. s. nad Wartq. Ośrodek wczasowO-wypoczynkowy w legendzie i anegdoc'ie, 28 - 29. BYSIU Osiedli w Chojnie Mazurzy swoje nowo pobudowane chaty kryli trzciną lub słomą. W słomie po wymłóceniu zawsze pozostaje pewna ilość ziarna, które wiosną, gdy słońce przygrzeje, skiełkuje i dach się zazieleni jak łąka. Jeden 'z Chojanów postanowił tę łąkę na dachu wykorzystać. Miał w chlew,iku ła:1;n:egobysia i z rodziną uradzili, że bysia należy wciągnąć na dach chaty i ładnie sobie podeżre. Założyli bysiowi linkę na szyi i przerzucili przez dach chaty i gdy jedni bysia po;:ychali, drudzy z drugiej stmny chaty za liiknę ciągnęli. Gdy bysia podciągnęli 'Pod sam dach, bysiu wyciągnął długi jęzor, wtedy jeden z członkJw rodziny m:)wi. - a jus ni mne docekać as go wciągniemy, taki ma apetyt aż jęzor wyciągnął. - Gdy bysia wciągnę ii na dach, bysiu stracił apetyt więc mu zrywali tę oziminę, podtykaj pod pysk i się prosili. - No bysiu, no bysiu, taki miałeś apetyt, aż jęzor wyciągałeś a teraz nie chcesz żreć. - A bysiu się udusił. Chojno nad 1980, s. 25. Wartq. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie. �Materiały 264 i dyskusje PUSTELNIK Na górze Pustelni żył przed wielu latami w ziemiance nakrytej chrustem i mchem pustel.nik. Stąd nazwa leśnictwa. Nikt nie wie, kim on był i za jakie winy pokutował chodząc po kolanach do odległego a kilkanaście kilometrów Lubasza pod Czarnkowem, do kościoła na odpust. Dmga jego wiodła grzbietem wyżyny, na której wznosi się góra Pustelnia, aż w pobliże Lubasza. Pustelnik żywił się rybą, którą każdego dnia schodził złowić do pobliskiego jeziora o nazwie Kuchówiec. Ałe pewnego dnia zdarzylo się, że żadnej ryby nie złowił i wtedy rzucił na jezioro straszną klątwę, ażeby zniklo z powierzchni ziemi. I od tebll czasu coraz bardziej zarasta różnymi wodorostami i trawą i prawdopodobnie w dalekiej przyszłości zupełnie przestanie istnieć. Straszna musiała być klątwa starego pustelnika, tak straszna, jak straszne być musi przekleJ1stwo ludzi umierających z głodu na naszej ziemi, gdy tymczasem wiele artykułów żywnośdowych się rozmyślnie niszczy. I wielu stworzyło sobie istny raj na naszej ziemi. Opowiadała mi moja babcia, że jej prababcia osobiście widziała pustelnika, który mieszkał w ziemiance na tej górze. Mieszkańcy wioski zbierając grzyby w lesie celowo zachodzili na górę, ażeby zaglądnąć do ziemianki pustelnika ale on stronił ,od ludzi i w ogóle z nimi nie rozmawiał, tylko dawał znak ręką, żeby sobie poszli. Był to mężczyzna wysokiego wzr'ostu, o szlachetnym wyrazie twarzy. Może jaki żołnierz powstaniec, który nie mógł przeboleć "ciężkiej doli uciemiężonej Ojczyzny. A może kochana kobieta zraniła mu serce, które przyszedł do tej pustelni uk'oić. Któż to może wiedzieć! Dawne dzieje Chojna nad Wartą na Tysiąclecie Państwa Polskiego, 1~66. s, 103- - 105. LEHMAN Lehman, żona z rodziny pochodzenia mazurskiego. Lehman to Polak <ll'e to niemiecki,e llIazwisko mniej tego czł,owi€lka s:npecHo jak jego charakter i sposób postępowania. Był to zawadiaka bardzo niezgo'Clny,w dodatku sadJ'lsta, który dręczył nie tylko swoje zwierzęta domowe ale i swoich domowników. Ze wszystkimi S'wOIimisąSiiedami żył w niez.g'od'?:ie. Nawet ze Stefaniakową, kobietą bardzo kłótliwą, a której napiszę w dalszej części opowiadania. �Materiały 265 i dyskusje Lehman był chlopem i kołodziejem, to też do karczmy zawsze chodził z toporkiem lub młotkiem. Gdy z kim rozmawiał, szczególnie gdy popił, tiC) nie tyłko 'Sam się opanslkał, aJe takż,e swego rOIZffiÓ'wlcę· 'Do też :nikt 'z l1Jim ni'e choi13łil'o'unawiać i przez to stawał się jeg'o wT'OIgi'em.Jego sąsiad ukośnie przez drogę, który prowadził zakład masarski, któremu Lehm.:m przez wiele lat mOCno nadokuczał, gdy umierał w średnim wieku powiedział, że musi umrzeć mł-odo tylko dlatego, że nie mOże żyć w sąsiedztwie ani zabić tego wstrętnego, obrzydliwego sąsiada. A był to człowiek potężny jak wieża. Pewnej niedzieli żona i córka Lehmana wybierały się na odpust do Biezdrowa, oddalonego 11 kilometrów i żona mówi do męża. - Tutaj w garnku, na kotlinie, gotuje się mięso z królika, gdy będzie miękkie, to najedz się a na nas nie czekaj, ba my wrócimy pod wieczór. - Gdy Lehman jadł mięso z królika i kotu rzucał kości do ogryzienia stwierdził, że tego mięsa wcale nie jest tak dużo, więc postanowił zjeść wszysiko a kobietom ugotować kota. Gdy k'obiety wróciły zoąoustu i jadły mięso a kości rzucały pod stół dla kota, bardz.o się dziwiły, że mimo kilkakrotnego wołania, kot nie przychodził. Gdy to wołanie kota nie miało końca Lehman się zdenerwował i mówi. - Głupie baby, zżarły żeście kota, a teraz wołacie. - Wówczas obie wybiegły na podwórze wymi·otować, h::J 'wówczas kotów jeszcze się :ni,ejadalo. Lehman miał konia i krowę. Gdy koń nie wyjadł nędznego obroku, to bił Ik'onia dUżą ;kiOl?yśeiądo mi'€Sza1ni'aobr,OIkuab'Owa, Iktóf1astała z.araz abak, ,za każdym uderzeniem mrużyła oczy i Lehman to zauważył, więc z k'olei bił krowę, krzycząc. - Ja ci na nieg'o pomrugam, żeby on nie żarł. - Krowę tak okropnie zbił, że jej pozbijał koś'ci biodrowe. Pamiętam doskonale tę krowę, jak kilka lat chodziła taka oszpec'ona bez iych kości biodrowych na pastwisko. CJwjno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie 'i anegdocie, 1980, s, 43 - 45. STEFANIAKOWA Stefaniakowa była kobietą bardzo kłótliwą, toteż wszystkie kobiety bardza jej się bały, a nawet mężczyźni schodzili jej z drogi. Jedynie mgr Stryczyński senior, właściciel apteki we Wronkach, bardzo ją poważał. I gdy umarła, to powiedział. - Dopóki Stefaniakowa żyła, to inieres jeszcze jako tako szedł. Ale teraz ludzie mało chorują i chyba będzie trzeba aptekę zamknąć. - Ale chorą to ona znów tak bardzo nie była, bo miałem okazję się Q tym naocznie przekonać. �266 Materiały i dyskusje Był piękny ciepły dzień sierpniowy, kąpałem się z kilkoma chłopakarni, rówieśnikami w Warcie, w pobjżu miejsca, gdzie na ostrodze wysuniętej około 10 metrów w wodę rzeki prała brudy Stefaniakowa. Z prądem rzeki płynęła duża barka 7 obładowana zbożem. Tych barek w czasach niewoli płynęło kilka codziennie wywożąc z Poznańskiego zboże w głąb Niemiec. Na barce siedział człowiek w średnim wieku i odpoczywał. Gdy b,uka zrównała się tym miejscem, gdzie ów czlowiek siedział ze Stefaniakową, człowiek ten odezwał się do Stefaniakowej w jGzyku polskim. - Kobietko, kłóćma się. - Stefaniakowa wyprostowała się i po chwili mówi. - Panie, o co my się mamy kłócić. Przecież się wcale nie znamy. - Wtedy człowiek z barki m.'Jwi. - Ty głupia babo, nie wiesz, o co mamy się kłócićl - Barka się już oddaliła i Stefaniakowa, chcąc mu dać dosad,ną odpowiedź, zerwała się i szybko pobiegła do następnej ostrogi, oddalonej około 80 metrów i mówi. - No ty łysy byku, ty mnie będziesz wyzywał od głupiej baby! 2ebym ja ciebi,e w moje ręce dostała, to ja bym tobie ślipia wydrapała! - Człowiek z barki nie pozostał Stefaniakowej dłużny i mówi. - Ty stara k,empo, ja cię .... Stefaniakowa, ażeby jemu dać odpowiedź, musiała znowu biec do następnejostrogi, a my chłopcy za nią i tak biegła od ostrogi do ostrogi na przestrzeni 1 kilometra. Gdy barka przepływała nieco bliżej ostrogi, to Stefaniakowa rzucała piaskiem i blotem do tego człowieka i bardzo się rozsierdziła. Taka była zacietrzewiona, że miała pianę na ustach. A konwersacja pomiędzy nimi się coraz bardziej za.)strzała i słowa padały takie, których w moim opo-. wiadaniu nie mogę powtórzyć. Stefaniakowa byłaby jeszcze dalej biegła ale człowiek z barki w pewnym momenci'e zaczął się głośno śmiać i szybko zeszedł do kajuty. My chłopcy bardzo żałowaliśmy, że piękne widowisko tak szybko się skończyło, bo znając dobrze Stefaniakawą przypuszczaliśmy, że ona pobiegnie aż do Sierak'owa, 11 kilometrów.... Tej wprawy do kłócenia się Stefaniakowa nabrała w ustawicznym kłóceniu się z sąsiadem Lehmanem. Nieraz cały dzień stali przy płocie, on z jednej strony, ona z drugiej i się kłócili. I nauka nie poszła w las. Po takiej kłótni Siefaniakowa wracała do domu przemoczona do suchej nitki, tak ją Lehman oparskał. Chojno nad Wartą. Ośrodek wczasowo-wypoczynkowy w legendzie i anegdocie, IR80, s. 48 - 51. Autor nie zamierzał nadać swym tekstom wartości źródła diale'ktologicz:neniekiedy stara się zaznaczyć mazurzenie. Tu używa literackich wyrazów ostroga, barka w miejsce używanych bona. szkuta (Z. J.l 7 go, choć �Materiały :liARIUSZ 267 i dyskusje BilUMANN Muzeum Narodowe, Poznań TRADYCJA - SZTUKA LUDOWALUDOWA KULTURA ARTYSTYCZNA 1 Pojęcia tradycja, sztuka ludowa i ludowa kultura artystyczna są terminami powszechnie używanymi przez e.ntologię. J,ednak brak im !precyzyjnych określeń, co podowuje wiele nieporozumień. Pierwsze z nich wiąże się z kategorią "tradycji". Wielokrotnie definiowano to pojęcie. Sensy tych definicji są do siebie zbieżne. Definicję odpowiadajqcą współczesnej etnologii dał, jak sądzę, J. Burszta 2. Wynika z niej wprost, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz podlega zmianom, tak zewnętrznym jak i wewnętrznym 3. Dlatego twierdzenie, że desygnat tradycyjny jest jednocześnie synonimem stałości, działaniu nie podlegajclcemu rozwojowi, stanowi błąd, który może doprowadzić do fałszywych twierdzeń. Z pojęciem tradycji wiążą się dwa inne, stawiane często w opozycji do niej. Jedno takie zestawienie, to tradycja i twórczość. J. Górecki usiłuje udawadniać, że to GO tradycyj,ne, nie jest twórcze 4. Jak w takim razie wytłumaczyć wszelkie zmiany w kulturze ludowej? Czy zmiany te nie były twórcze? Jeżeli były twórcze to znaczy, że nie opierały się na tradycji, a jeżeli nie opierały się na tradycji to znaczy, że ni·e mamy do czynienia z kulturą ludową, czyli ona nie istnieje. Gdyby natomiast przyjąć, że nie były twórcze, to jak je wytłumaczyć? Może bezkrytycznym przejmowcvniem nowości z i.nnych warstw? Być może, niekiedy i tak bywało. Lecz wiadomo, chłop, to co przejmował z innych warstw, szczególnie w zakresie sztuki, twórczo przetwarzał zgodnie z zapotrzebowaniem własnej grupy społecznej. Mogą o tym świadczyć liczne XIX-wieczne rzeźby ludowe w Wielkopolsce. Trzeba jednak stwierdzić, że pojęcia tradycji i twórczości nie wykluczają siG \vzajemnie a nawzajem uzupełniają. J. Góreckiego, Nowe "Lud", t. 67: pozatelitarną, r,ie' ustrzegł się jednak błędu w pO's;taci traktowania kategorii tradycji jako cze"o3 stalego, nie podlegającego zmianom. Takie traktowanie tego pojęcia doprowadzllo autora do wysunięcia tez, których nie można akceptować bezkrytycznie. 2 J. Burszta, Ku!tura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 342. 3 por. ta'kźe K. Zyguls'ki, Wartości i wzory kultury, Warszawa 1975. 4 J. Górecki, op. cit. ... , s. 123. I Do napisania -niniejszego tekstus'kłonił mnie artykuł perspektywy etnologii w świetle problemu tzw. sztuk p:naelitarnuch : J 983. s. 121 - 154. Arykuł ten, wnosząc nowe spojrzenie na 'sztukę �268 Materiały i dyskusje Drugie zestawienie, to tradycja i współczesność. Już ich k'Ontekst występowania sugeruje ich przeciwstawność. Możnaby sądzić, że to, co w sztuce ludowej współczesne, nie jest tradycyjne. Może "współczesna" kultura ludowa nie istnieje, może wymyślili ją etnografowie. Trzeba sobie zdać sprawę, że "współczesna" kultura ludowa jest kontynuacją kultury "tradycyjnej", czerpie z jej dorobku. Przyjęło się uważać, że termin współczesność w etnologii ma oznaczać zjawiska kulturowe mające miejsce po 1945 roku. Nie jest to termin naj szczęśliwszy, szczególnie w odniesieniu do sztuki ludowej. Trzeba pamiętać, że kultura ludowa jest jedna, oparta na tradycji ludowej, aokreśienie współczesna kultura ludowa maże mieć tylko znaczenie porządkujące. Wszystkie te terminy mają ścisły zwi;tzek z częścią kultury ludowej zwaną powszechnie sztuką ludową. Aby sens moich wywodów był jasny muszę w tym miejscu zaznaczyć, że pojmuję sztukę ludową podobnie jak A. Kroh jej fragment, rzeźbę ludową 5. Musi zatem sztuka ludowa spełniać następujące warunki: 1. realizować zapotrzebowanie światopoglądowe i estetyczne ludu jako grupy lokalnej, 2. twórca musi byćczłQukiem grupy społecznej określanej jako lud i nie posiadać wykształcenia plastycznego czyli być samoukiem 6. Niespełnienie jednego z nich powoduje, że dany wytwór nie jest sztuką ludową. Jednak w przeciwieństwie do A. Kroha, nie robiłbym sztucznego podziału na sztukę ludową tradycyjną i współczesną. Jeżeli twórczość ludowa wykonana po 1945 roku nie speł,nia powyższych warunków, jest po prostu sztuką amatorską mieszkańców wsi (ale należy ją traktować jako część kultury ludowej). Oczywiście, że takie rozumienie sztuki ludowej w istotny sposób zawęża jej pole badawcze. W związku z tym należy wyłączyć ze sztuki ludowej malarstwo kręgu częstochowskiego, większość malarstwa na szkle i drzeworytów. Jedynie rzeźba ludowa jest w myśl takiej definicji najbardziej reprezentatywna dla sztuki lud,owej. Jednak J. Górecki 7 poszedł jeszcze dalej. Uważa on, że w myśl definicji A. Kroha nie istnieje tradycyjna rzeźba ludowa. Takie rozumowanie J. Góreckiego jest słuszne jeżeli przyjmiemy, że tradycja = costans. W myśl takiego rozumowania słuszne jest także negowanie istnienia sztuki ludowej. Jednak fakty zaprzeczają tej tezie. Na fot. 1 i 2 widać dwie rzeźby, które w myśl definicji akceptowanej przeze mnie trzeba uznać jako tradyA. Kroh, WspJłczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wwcław 1979, s. 8. e Celowo pomijam pojęcie stylu, któTe jest tak nieprecyzyjne, że trudno je traktować w odniesi·eniu do sztUlki ludowej poważnie. 7 J. Górecki, op. cit., s. 135. 5 �Materiały i dyskusje Matka Boska, rzeźb. P. Bryliński, 269 XIX w. wieś Olobak cyjne rzeźby ludowe. Jedną wykonał Paweł Bryliński w połowie XIX wieku, a drugą Jan Kozica po 1945 roku. O tym, że rzeźby te realizują zapotrzebowanie światopoglądowe ludu nie trzeba chyba nikogo przekonyv,'aĆ'. Kw-estia zapotrz€bowania €st€tycznego może być dyskutowana, ale gdyby rzeźby te nie realizowały go, czyż funkcjonowałyby do dzisiaj w kulturze ludowej? I ostatnia sprawa, obydwaj .autorzy byli rzeźbiarzami wiejskimi, którzy nie odebrali żadnego wykształcenia plastycznego. Każdy z nich tworzył w innym okr€sie. Rzeźby ich są różne ,pod \,-,zględem formy artystycznej. Mimo tych różnic łączyło ich nawią- �270 Materiały i dyskusje zywanie do tradycji ludowej i akceptacja ich prac przez społeczność wiejską·' Problematycz.ne jest samo funkcjonowanie gustu estetycznego chłopa, które ma ścisły związek z filozoficznym pojęciem piękna. Z jednej strony chł,op widział w kościele dzieła tzw. sztuki oficjalnej, uważał je za piękne, chciał .posiadać podobne wartości także u siebie i kupowal je od okolicznych rzeźbiarzy samouków. Podobnie przydrożne kapliczki, krzyże czy słupy były wykonywane przez rzeźbiarzy ludowych na zamówienie fundato-ra. Mamy tu do czynienia z klasycznym przykładem tego, jak zapotrzebowanie społecz.ne powołało do życia określoną grupę twórców. Można s'obie zadać pytanie, dlaczego chłopi nie zamawiali tych dzieł u twórców "oficjalnych"? Odpowiedź jest prosta, z tych samych powodów, z których nie czynią tego dzisiaj, czyli finansowych. Tak oto sfera materialna zmusiła do uznania (w ramach społeczności lokalnej) za piękne wytwory rzeźbiarzy ludowych. Łatwo dalej prześledzić, że zmiany gustów estetycznych wykazują powiązania (szczególnie w momentach przełomowych) ze sferą bytu materialnego oraz wzrostem świadomości. Jednocześnie trzeba stwierdzić, że rzeźby prezentowane na fctograf.iach udawadniają nieprawdziwość definicji A. Kroha i d;)\vodzą, że tradycja nie jest czymś stałym, lecz po-dlega stałej ewolucyjnej zmianie. Skupiłem się tutaj na rzeźbie ludowej jako na pewnym przykładzie. Pod·obnych konkluzji może dostarczyć także malarstwo, a przede \\'szystkim tzw. sztuka dekoracyjna czyli zdobnictwo. W myśl definicji przedstawionej wyżej, poza ·obszarem zaintereSDwania sztuki ludowej znajduje się większość malarstwa na plótnie. malarstwa na szkle, tzw. ludowej rzeźby współcz·esnej oraz wytwory prz-emysłu artystycznego przeznaczone dla wsi i miasta. Czy oznacza to, że etnologia nie powinna się tym zajmować? Nie, właśnie etnologia jest dyscypliną do prowadzenia badań nad tą problematyką. Zjawiska tego typu przyjęło się ostatnio określać terminem ludowa kultura artystyczna. Jest to, jak się zdaje, termin najbardziej ,adekwatny do otaczającej nas rzeczywistości. Pod tą nazwą należy r·ozumieć całokształt zjawisk plastycznych występujących na wsi z wyłączeniem twórczości ludzi chorych umysłowo. Wyłączenie chorych umysłowo jest celowe, gdyż nie tworzą oni dla jakiegoś konkretnego odbiorcy. Ich twórcwść jest efektem rozładowania patologicznych emocji i powinna raczej zainteresować psychiatrów i psychologów. Natomiast cała tWórczość artystyczna pozawiejska, której odbiorcą jest wieś (nie znaczy to, że tylko wieś) należy zalkzyć do wspomnianej wyżej kategorii. W jej skład wchodziloby n·ie tylko np. malarstwo częstochowskie, ale także oleodruki o treści kultowej i świeckiej. Z drugiej strony w skład ludowej kultury artystycznej �Materiały i dyskusje 271 • S·w. I.dz:i. r,zeźb. J. Koz'ica, 1961. w. Mi"orzy:n będzie także wchodziła tzw. plastyka amatorska wsi, której odbiorcą jest przede wszystkim miasto. Jednocześnie trze ba stwierdzić, że poza sferą zainteresowań ludowej kultury artystycznej znajduje się cała plastyka amatorska w miastach. Moż·e ona wchodzić jedynie w skład badań nad kulturą miejską. Podstawą do takiego określenia tego terminu ,są dwa zasadnicze warunki, które wytwór artystyczny musi spełniać aby zostać zaliczonym do ludowej kultury artystycznej: 1. Jeżeli twórcą jest członek społeczności wiejskiej, to odbiorcą może być członek innej społffZllości. 2. Jeżeli twórca nie jest czlo·nkiem społeczności wiejskiej, to odbiorcą musi być czlonek spoleczności wiejskiej. Termin ten ma szersze z,naczenie niż sztuka ludowa. Sztuka ludowa jest tylko pewnym fragmentem ludowej kultury artystycznej, która z kolei zawiera się w pojęciu sztuki pozaelitarne. W całym wywodzie J. Góreckiego zabraklo tego pojęcia, a raczej nie mogla ono powstać, gdyż jest sprzeczne z tezą, że tradycja = costans. �272 Jak wynika z powyższego, trudno się zgodzić z wieloma tezami stawianymi przez J. Góreckiego. Sztuka ludowa jest faktem, które~o nie można negować. Zgadzam się jednak z tym, że historycy sztuki i niektórzy etnologowie wprowadzili bada,nia nad sztuką ludową na manowce po,przez bezkrytyczne stosowanie metod badawczych zapożyczonych z historii. Dla badania sztuki ludowej czy ludowej kultury artystycznej konieczne jest stosowanie technik i metod badawczych, które pozwolą na wyjaśnienie rzeczywistych mechanizmów powstawania tych wytworów. To, że nadawano im i nadal nadaje się walory artystyczrne, jest cechą drugorzędną nie mającą decydującego wpływu na ich istnienie. Takie stwierdzenie nie upoważnia nas jednak do twierdzenia, że sztuka ludowa nie istnieje. Istnieje ona, ale ,nie w takim sensie jak to rozumieją historycy sztuki. Nie można bezkrytycznie przenosić na twórczość pozaelitarną terminu sztuka, który w tym przypadku należy raczej uznawać jako zdobienie wytworu mającego inną funkcję podstawową. Historycy sztuki jako dzieła sztuki traktują tylko te wytwory, które się im podobają (często decyduje o tym nazwisko autora). Takie subiektywne podejście nie może mieć miejsca w etnologii, która powinna przede wszystkim badać zjawiska od strony ich gen-ezy, wewnątrzgrupowej akceptacji i percepcji. Dlatego też celowe byłoby w odniesieniu do dotychczas stosowanego terminu sztuka ludowa (w dotychczasowym znaczeniu) poszukać inego pojęcia, lepiej oddającego problematykęotaczającej nas rzeczywist'ości. Wydaje się, że termin l u d o w a k u l t u r a a r t y s t Y c z n a byłby lepszy niż dotychczasowy. Nie powoduje on fałszywego sugerowania się pojęciami z zakresu estetyki, a użycie pojęcia kultura wskazuje, że chodzi o badania kompleksowe, nie zamykające się w samej kategorii piękna, która według filozofów i historyków sztuki istnieje obiektywnie, ale o tym, w jakim dziele ono istnieje, decydują w sposób subiektywny ludzie. W pełni zdaję sobie sprawę, że powyższy tekst nie wyczerpuje zagadnienia (nie było to zresztą moim celem), sygnalizuje on tylko niektóre problemy wynikające z teorii kultury. Jest on przede wszystkim polemiką z niektórymi tezami prezentowanymi przez J. Góreckiego . •• � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343afb3bc98a901cd8f45d2a7e075cf.pdf d2926488a7d1c7f8ee0f06e6ba750eb7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1878 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource migracje Polonia - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1742 Title A name given to the resource Etnograficzne badania polonijne / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.197-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, 11984 RYSZARD KANTOR Uniwersytet Jagi'ellońsiki Instytut Badań P'olonijnych Kraków ETNOGRAFICZNE BADANIA POLONIJNE. RZECZYWISTOŚĆ I PROPOZYCJE Wstęp W'kład etmJg~'afii 1 W badan1a poloolI1lijneffitOizn'a, W m::Ji:m przekonaniu, ro~patrywać co najmniej w czterech płaszczyznach. Ujawniają one nie tylko osiągr1Jięcia i słabości tej dyscypliny na jednym z IDJżhwych da podjęcia przez nią obszarów badawczych, ale również wskazują na zachodzące na przestrz~mi ostatnich Istu lat przemi,any jej przedmiotu zainteresowań i metod badawczych. Po pierwsze, można zastanawiać si£;, jakie osiągnięcia ma polska etnografia w określeniu i poznaniu tzw. tradycyjnej kultury ludlowej, zwlas:zC'z::lJej ,charakterystycznych 'Cech 'ODazczynników, któDe 'kształtowały jej oblicze, przemiany i zanikanie. Są to problemy niezmiernie interesujące i ważne dla szeroko traktnwanych badań polonijnych 2, gdyż możliwie pełne poznanie charakteru i treści kultury, która wydała gros emigrantów w drugiejpolowie XIX i XX wieku, emigrantów tworzących społeczności polonijne na śwtecie, da materiał do zr'ozumienia tych społeczności (np. w zakresie ich odporności na obce treści kulturowe). Po drugie, śledzić możemy zgromadzony pnez polską etn,ografię materiałi dokonane uogólnienia dotyczące czynników wywołujących migracje chłopskie (za'robkowe), ich przebiegu i ich skutków dla przemian zaniku kultury ludowej w ogóle. 1 Używam w artykule konsekwentnie tradycyjnego określenia "etnografia". choć zapewne zdaniem wielu czytelników właściwszym byloby określenie "et.nol0gia". Por. J. Burszta, Etnologia w służbie spolecznej. Dokonania i perspektywy .• (w:) Praca zb. pod red. Z. Jasiewicza, Funkcje spoleczne etnologii, Poznań 1979, ~. 3 - 13, zwlaszcza przyp. l, s. 11 2 Zob. prog>ramy badalI polo-nij'nych: R. Bierzanek, Stan i potrzeby' badań naukowych nad problematykq polonijnq, "Problemy Polonii Zagranicznej" t. 5: 1~68, s. 7 - 28; H. Kubiak, O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Prz.egląd Polonijny", R. l: 1975, z. l, s. 15 - 27. �198 RYSZARD KANTOR Po trzecie, możemy przedstawiać dotychczasowe - niezbyt zresztą liczne - próby etnograficzneg10 ,poznania istniejących społeczności polonijnych. Po czwart.e wreszcie, możemy starać się odpowiedzieć na pytanie, w jakim stqpniu etnografia, badająca wieś współczesną, tra.ktuje zagadnienia migracji i jak widzi ich rolę w kształtowaniu się i przemianach tego, co skłonni niekiedy jesteśmy nazywać współczesnel kultuq wsi polskiej j współczesną świadomością jej mieszkańców. Nie będą nas interesowały oczywiście kulturowe skutki każdego rodzaju migracji i zakres ich poznania przez polską etnografię, a jdynic migracje zarobkowe poza aktualne (w każdym momencie historycznym) granice naszego kraju lub krajów, do których obszar Polski w przcszłośści należał 3. Poniższe uwagi wiązać się będą j.edynie z drugą i trzecią płaszczyzn2! wyJdrębnionej prob:ematyki. Płaszczyzna pierwsza wydaje mi się dość dobrze znana, co nie znaczy, że badanie jej -- z punktu widzenia problematyki polonijnej - nie wymaga pogłębienia; płaszczyzna czwarta zaś stanowi zbiór problemów wymagających szerszego omówienia, na które brak tu miejsca. M i g r a c j e l u d no ś c i w i ej s'k i e j w c z y wp o l s 'k i e j e t n o g r a f i i jak o p r {)b Ie m b a d a- Szukając przyczyn zmienności kultury, także kultury ludowej, źr6deł upowszechniania się nowych przedmiotów materialnych, nowych mód, innych niż dotychczas Siposobów myślenia i zachowania się jednostek i grup ludzkich, e'tnografowie zwracali uwagę na rozmaite czynniki i bodźce zewnętrzne, niejako przez gru:pę ludzką im8ortowane. Przyczyn zmian upatrywano również m. in. w mob:lności chłopskiej. Podkreślano znacz·enie służby wojskowej chłopów 4, pielgrzymek, a przede wszystkim wszelbch migracji zarobkowych, sezonowych i stałych, wreszcie i zJmorskich. ,.Reemigrant pisał J. St. Bystr'oń, majelc na myśli w ogóle wszelkiego typu migracje - przywozi ze sobą nowe przyzwy3 W jednym przypadku (górale czadeccy) omawiana grupa migrująca, kt0ra s'cała 'się podstawą zbiorowości p,]onijnej, nig'dy nie egzystowała VI granicach p')łitycznych Polski, choć bez wątpienia obsza'r, z którego migwwala był obszarem etr.icznie polskim. 4 Zob. J. Sto Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 21, nieco inny, bogato udokumentowany pogląd na rolę służby wojskowej dla kształtowania się treści chłopskiej kultury tradycyjnej przedstawił ostatnio L. Stomma, Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131. �Etnografic,mc badania polonijne 199 czajenia l mne wiadomo'śei, wyższy poziom umiejętności technicznych, większe poczucie własnej wartości ,i g'oodności" 5. W tym du,chu kwitowan0 w literaturze etniOgrafi;cznej niemal do naszych czasów rolę migracj'i dla polskiej wsi; zaszczyt podjęeia pierwszych systematycznych badań tej p1"oblematyki przypadł w udziale historykom i socjologom 6. Do pierwszej wojny światowej, a i później niemal równie często, w ukazujących się dość licznie monografiach etnografic:onych 7 i?f'0b ..ematyka kulturotwórczego oddziaływania migracji na wieś ,pols>ką była bądź p0mija.na, bądź ujmowane> ją lakonicznie i schematycznie. Z zasady autorzy ograniczali się do podkreślenl:.l znaczenia emigracji czy reemigracji dla jakiegoś określonego działu kultury, n? str'oju ludowego; bldź jedynie nJtowa1i sam fakt występowania migracji zarobkowych. Rzad.ko t)'.'ko Sp'o'ty~\.o.myt:akie 'Q'p;'aoow,mia, Mórychaut'JiI"zy sta;r'ają s.ię doszukiwać przyczyn migracji, określają ich skalę i szerz'ej piszą o s'kutkach, Poniżej dam dwa przykłady ujmowania w monografiach etnograflczr:ych zo.gadnieil migracji. Posłużę się materiałami niepubEkow'dnymi, gdyż fakty w nich zawarte Sci mniej Zna11e, a do ,pewnego stopnia godne uwagi same w sobie. Stanisław Cercha opisują'c pod koniec XIX wieku wieś Ło;puszną w powiecie nowotarskim zauważa: "Pa,'obcy wracający z Jameryki bądź Peśtu przywożą ze sobą strój miejski, najczęściej :przychodzą z za;puszcnnymi wąsami, ale nie dochodząc do wsi golą je w obawie, że dziewczęta śmiJć się będą i nikt z niemi j·eść nie zechce. Na ubiór miejski patrzą jedna'k niechętnie (spoleczność wiejska oczywiście, nie sami nosiciele - przyp, RK) i najczę~ciej gdy to odzienie zedrze, młody człowiek przedzierga się wkrótce w górala" 8. InfJrmacje zawarte w tej lakonicznej notatce są niezmiernie interesuj'lce i ujawniajq fakt, iż opinia wiejska re[u'owała - do czasu przyjmowania nowinek przynoS'z,onych przez młodzi,eż z pobytu poza wsią· Katarzyna B31aawa poświęciła w swej monografii wsi Mędrzechów kał:::>Tarnowa znacznie więcej miejsca interesującym nas zagadnieniom 9. 5 J, St. Bystroń, Etnografia Polski ... , s, 21. Szeroko o dorobku historii i socjologii w zakre'sie problematyki polonijnej pisze B, Golda, Konsekwencje emi:Jracji w życiu wiejskiej spoŁeczności polskiej, "Przegląd Polonijny", R 2: )976, z. 1, s. 111-123. 7 O monografiach etnograficznych patrz: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce, "Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 157 -202; także J. Burszta, Dwa modele c.nourafic:nej monoorafii wsi, "Lud", t, 53: 1969, s, 147 -163. 8 S, Cercha, Łopus:na, wieś w powiecie nowotarskim, Archiwum Muzeum Etl:ogr<lficznego w Krakowie, P:Jż. 365. ) K, BaJa(}wa. Ma'erialy etnooraficzne pow. dąbrowskiego, ArchiWiUm Muzeum Etnograficznego w Krakowie, poz, 572/11. 6 �200 RYSZARD KANTOR Zjawisko migracj,i zarobkowych w okresi'e 1880 - 1900 W'ląze ona ze wzrostem zaludnienia i rozdrobnieniem gruntów. PosylalD,ie przez ub::>ższych gospodarzy córek na służbę do Tarnowa i Krakowa uważano za ,pOO1liŻ8.jąee ("we wsi śmiana się oZnich, źe Żyd'OlIllwodę [l>oszą"); miejsc pracy u gospodarzy we wsi broak>owało."Kiedy zwiedziano się o Sa'ksach - pisze K. Balaowa - gromady ,chudobniejszych dziewek i chłopaków rok r'OC'ZI1Iie wiooną wyjeżdżały do Ni'emiec na robJty Ipolne. BJ.gatsi wstydzili się jeździć na Saksy. Saksiarze jedna:k chwalili sobie pobyt w Niemczech, a zwłaszcza dobry wi·kt :i zar,obek. Powracali póżną jesiemą zaopatrzeni w porządną przyodziewę i z ładnym groszem, którego bogatszym pożyczać nie chcieli za to, że ci podśmiewali się z nich". Pisze dalej autorka 'O wyjazd,ach do Danii, gdzie były jeszcze le:psrze zar'obki, a zwłaszcza lepiej pol:skiegorobotnika tra'kt'owano. Dopiero joednak możliwość migracji zar,obkowych do St'anów Zjednocz,onych zbulwersowała prawdziwie wieś. "Ogromny ruch powstał w naszej wi·osce i okolicy, gdy dla imigrantów o.twarla grranicę Ameryka Północna. Agentami od wysyłania do Amery:ki byli Żydzi. P.odróż kosztowała 200 reńskich, czyli 400 kowno Kto nie miał pożyczki, albo sprzedawał coś z inwentarZ/a, czy też wydzierżawiał grunt i jechał. Gdzie była spora kup-ka dzieci, t.o jechało dwoje, a potem przysyłali pieniądze na drogę dalsz~'m dwojgu i tak w krótkim czasie ściągali do Ameryki całe rodzeństwo. W domu zostali tylko starzy ojcowie". Autorka zwraca uwagę na praoowitość emigrantów, którzy przysyłali pieniądze do domu na d>oku.p[l>O ziemi albo ~'olnienie gospodaT'ki z długów. Nie umyka jej uwadze także prob.em rozbicia rodzin w związku z wyjazdem jednego z małż,onków do Ameryki, j-ak również wszystki·e wyn1kaj~ce .z 'oddalenia :pT>.Z:elstrz'enneg::> lp:utnerów kQ[lilikty 1"0dzinne. "Nierzadko zdarzało się - zauważa K. BalaJwa - że pnostrtwiana sama na gospodarstwie (ż,ona - R.K.) przygospodarzyła s'obie najducha, a czasem i dwóch tak, że jak mąż z Ameryki przyjechał nie bardzo się radował z takiego przychówku". Część wyjoeżdż,ającyeh do AmerykJi PJizolstawała tam ,na !S,tale,więks.wść jednak wracała z rozmaitym dorobkiem. "Na Am-eryce jedni wyszli źle a- inni dobrze. Którym zdrowie służyło znaleźii doJbrą rob)tę, byli oszczęini, nie pili alkoholu - dorobili się majątku i pozostali na stałe w Ameryce. Inni powróciwszy do kraju p::>kupiii duże gosDodarsŁwa, nieoblożone lub wyczyścili ojcowiznę z długów i spłat. Wielu kurz i Zaduch fabryczny przy,prawiło śmierć zda a od rodzin i ojczyzny". Podobnych informacji w literaturze etn:>graficznej mamy wiele, choć stosunkowo rzadkie są równie wyczerpujące jak w m;mografii Mędrzechowa, wiele ich również znajdziemy w materiale nie publikowanym. Dotyczą one w pierwszym rze.dzie stwierdzenia faktu samych migr-acji, �Etnograficzne badania polonijne 201 w mmeJszym stopniu ich przehiegu, a w najbardziej ogranicz,onym zakresie ich wpływu na kulturę ludową. Ogólnie odczytać z nich możemy, ż·e migrowali raczej ludzie młodzi, nie ·obarczeni rodziną; że migracje miały na celu dorobienie się, zapewnienie sobie odpowiedniego startu życiowego. Widzimy w tych mater1iała,ch wyraź.ną "krnąbrność" mł.adzieży migrującej i zjawisko temperowania jej przez starsze pokolenia. J edna:kże sam wpływ kulturowy migracji, nawet migra1cji za OC2'an, n~e rysuje się tu jasno. Docierały za pośrednictwem reemigrantów na polską wieś pewne wytwory materialne, idee, umi'ejętnośei; jednakże mechanizm ich przyjmowania czy odrzucania nie interesuje w zasadzie badaczy. Być może zebranie ro~p.f>Oszonych, le,cz ilościow,o wcale licznych in formalcj'i typu ,powyż'2jplf'ze:ista1wi'one;go, mog1oby dać intelres;ujący mater,jał ilustracyjny na temat, jak funkcj<ono'wała tradycyjna kultura lucbwa 'W mOlmenCiiie'podda1wania jej poważlnej ,próbie, j1aką była b2'Z 'Wąltpienia ma'S,Qwamigr'a1cja ludnl{)lśai wiejskiej \k'ońca XIX wiekJU. Obok przyczyruków etnograficznych, obJik drobnych, choć niejedlltokr.();tnie bardzo cennych informacji przewijają;cych się w materiałaeh etnograf,icznych z ubiegłeg'o i bieżącego wieku, mamy takż'e - już nowsze - opracowalnia, ,które zajmują się kulturo'twórczą rolą migracji, opracowań opartych zarówno na materiale archiwalnym, a niekiedy także DJ badaniach terenowych. Chciałbym tu zwrócić szczególną uwagę na prace poświęcone migracJom sezonowym z terenu Małopolski południowej oraz na efekt systematycznych badań wybranej zbiorowości wiejskiej, jakie podjęła tuż przed drugą wojną światową K. ZawiS'towicz-Adamska. Migracjom sezcmowym-zarobikowym poświęcone są prace, bądź. ich ważne fragmenty takich autorów jak W. Jostowa 10, A. Kowalska-Lewicka li, M. Misińska 12, a ostatnio także M. Maj.13 Szczególny walor dla etnografa ma praca J. Burszty (} Grodzisku 14. . 10 W. J'o.stowa, Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, "Wierchy", R. 24: 1955, S, 141 - 153; tejże, Pasterstwo na Polskiej OrJwie, Wrocław 1972, s. 87 - 89; tf;jże, Z życia góralskiej biedoty, "Wierchy", R. 22: 1953, s. 111 - 130. 11 A. Kowalska-Lewicka, Kilka uwag o wędrówkach zarobkowych górali podhalańskich, "Kwa'rtalnik Historyczny", R. 64: 1'957, s. 114 - 12l. 12 M. Misińska, Podhale dawne i współczesne (wybrane zag'adnienia), "Prace i Mater.i,ały Muzeum A,r'cr.·eO'!Ctgicz.Jlego i Etnog1ra.f:icizne.gow Łodzi", Seria €'tJno.glraiicwa, rur 15, Łó·dź 1971, s. 18 - 62. 13 M. Maj, Zarobkowe migracje mieszkańców Polskiej Orawy w końcu XIX i pierws:::ej połowie XX wieku, ZNUJ "Prace etno,oraficzne", z. 11: 1973, s. 77 - 88; tejże, Sezonowe zarobkowanie pOZa wsiq mieszkańców Polskiego Spiszu, ZNUJ "Prace etnograficzne", z. 14: 19,81,s. 29 - 44. 14 J. BU'I'szla, Z niedalekiej przeszłości jednej wsi. Wychodźstwo. (IW:) Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955, s. 171 - 217. �202 RYSZARD KANTOR Wszystkie te opracowania charakteryzują się tym, że autorzy ich ujmują za@adnienia migracji sezonowych całościowo, tj. nie og;'aniczają się do ich przyczyn lub przebiegu, lecz p.;:)szukuj'c! ich odbicia w sferze kultury, a czasem nawet w sferz'C: szewko rozumianej świadomo:~lci, jak np. w przypadku migracji zarob'kowych-sezonowych z,e 8}isza i Orawy mljących wie.kie znaczenie dla kształtowania się świadomości narodoweJ mieszkańc6w tych regianów. Publikacje na temat s€z'O!nowych migracji zarobkowych c1Jstarczają również wiele wiadomości na temat mganizacji grup migrujących, warunków pracy, stosunków z p:raoodawcami itd. Na ,ogół właśnie ta strona omawianych opracowań jest str,oną najmJcniejszą, ich słab::>ścią natomiast - mimo wyraźnych usiłowań autorów jest wciąż pobieżne i zdawkowe traktowanie rezultatów migracji, ich wpływu na paszczeg61ne działy ludowej kultury regionu. Wydaje się, że nawet w najlepszych o~racowaniach autorzy nie m::>gli się wyzwolić od pewnego sch2matyzmu wo,cenie zjawiska. Ogólnie z prac etn::>graficznych wnosić m::>żna, że migracje sezonowe nie wywieraly wyraźniejszego wpływu na poprawę sytuacji ekonomicznej wsi. ZarobiJne pieniądze wydawano na bieżlCO, umożliwiaiy one przetrwanie zimy. W sferz·e stosun'ków społecznych, obyczaju czy wierzeń, znaczenie sezonowych migracji nie zostało do końca ujawnione. Bez wą1Ąpienia, aby zagadnienie to uznać za wyjaśnione potrzeba jeszcze wielu studiów i t:> chyba znacznie głębszych i opartych na szerszym materiale niż dotycł1:czasa,we. Kazl:miera Zawistowicz-Adamska tuż przed drugą wojml światową prowadziła niezmiernie interesujące badania w ZabJrowi-e, wsi leżqcej w powiecie brzeskim, znanym jako jeden z najbardziej ,,€ks)'ortowych" obszarów 'P'od koniec XIX wieku i w wieku XX. Badaczka zaintcl'esowa:a się k'onkretną wsią (.n.b. urodził się tu J ędrzej Ci~rnia-k, wyhi'tny działacz ludo\V€go ruchu kulturalnego), konkretną spoleczn03cią wiejską, starając się zgr·omadzić materiał, któ;ry miał ujawnić przeobrażenia, jakie zach::>idzą w kulturze ludowej na skutek €migracji. Badania mialy system::>wy charakter obejmując dwa w zasadzie problemy: emignwanie, jego przyczyny i skutki oraz funkcjonowanie gos;:Joo:Jars.t\v, z których wywodzili się emigranci. Wyni:ki z',);stały d.o'piero o.~)Ublikowane po wOjni.e, co .nie obniżyło w niczym końcowych efektów 15. Pi-erwszy raz w nauce polskiej, nie ty.ko w etnografii, wykazano wpływ m!r-;acji ,zaTóiwn::>w sfef'ze g'olSl;xxiarki, jaiki 'kultury. Praca byla Wz::>rCowa 15 K. Zawistowicz-Adarnska, ;:: badań teren~wych ~zews'ka-Adamczyk, Warsza wa 1978. Społeczność wiejska. Doświadczenia w Zaborowie., Łódz 1°48, wyd. 2 Warszawa Przemiany sp~leeznośei wtejskiej. Zaborów i rozw:l:ania 1958; M. Wicrupo 35 latach. �EtnofJraficzne badania 203 polonijne także w tym sensie, że zawierała szereg propozycji metodycznych oraz zestaw oryginalnych kwestionariuszy badawczych. Wart::>ści pracy K. Zawistowicz-Adamskiej podkreśla w przedmowie do drugiego wyda.nia J. Szczepań'SI:<i,widząc je nie tylko w walorach ;czysto naukowych, aJe także w specyficznym kontalkci.e badacza z bldaną zbior·owością· Autorce udało się nie tyko przedstawić rezultaty badań, ale także "proc(~s zżywania się z bldanymi ludźmi, .pl'oces wchodzenia badacza do badanej społeczności, zd::>bywa,nia sobie w niej miejsca, uznania i zaufania, które ol wi-era drogę do poznania wszystkich zakamarków życia uczuciowero, z trudno uchwytnych układów w stosunkach ludzkich". Po 35 latach badania Zawistowicz-Adamskiej, do pewneg{) stopnia, pawtóf'zyla w tcj samej 'ml-eJscowo:-;el M. Wieruszews:ka-Ad:amczyk, slwjerdzajqc stopień i zakres zmian, jakie się na przestrzeni tego okresu dok:.maly w życiu społecznym i kulturze wsi. W sumie obie te prace daj q materiał faktograficzny i zakres ref:-eksji, jakimi do tej pory etnografia pohka nie dys:Jonowała, ukazując jedno·cześnie dalsze możliwości badań nad wychodźstwem w kraju, z którego się ono wywodzi. Są one, a raczej powinny by:::, bo jak d{)tąd nie zostały w tym sensie wykorzystane, wzorowym przykładem zaprogramowania bad·ań nad mig.racjami i skul!cmi ich dla kultury wsi polskiej. Ogólnie można stwi-erdzić, że dotychczasowe badania etn/ograficzne nad nL; migracji dla ku:tury wsi polski-ej potwierdzają i weryfikują wnioski z bldań hisbrycz,nych i socjologicznych. Rola migracji najb'3.rdziej ujawniała się w sferze życia gos'podarczego. Aktywizacja rzemiosla i handlu; wzrost wagi pieniądza jako śmdka wymiany i miary wart·olŚd, :przemiany struktury agra:nej, ,przed okresem reformy roln-ej, wiązać n::llcży wyraźnie z odziaływaniem migracji. Do k'onsekwencji mi?racji należy także sto'pniowy wzrost stopy życiowej wsi. W sferz-e zaś kultury - jlk m:)wiliEmy zagadnienie to zostało słabiej udokumentowane notujemy wpływ €migracji na przyspieszeni·e tempa rozpadu kultury tradycyjnej. "Zał2manie izolacji społeczności, ko·ntakt ze światem - pisze jak naj słuszniej B. Golda - t::J podstawowe źródła przemian zachodzących w sbsunkach społecznych, obyczajowości i wierzeniach mieszkańców wsi" 16. Etnogr.aficzne badania 'Zbiorowoś'ci polonijnych Migr::Jwanie zwartych ?rup ludności wiejskiej z terenu Polski, osiedlanie się ich pOza obszarem etnicznie polskim było - jak wiemy - fa.k18 B. Golda, Konsekwencje emigracji ... , s. 123 �204 RYSZARD KANTOR tern notowanym przez e,tnografię, historię czy publicystykę co najmniej od wieku XVIII 17. P'onadto poza obs~arem etnicznie polskim, tworząc wysr;;y językowo-kuHu>fowe, pozostawały od wieków chłopskie społeczno,ści etnicznie polskie, stając się obiektem zainteresowań przed·e wszystkim językoz'nawców, al,e także niekiedy etnografów. Masowe migracje zarobkowe ludności wiejskiej z terenu Polski pod koniec XIX wieku i w wieku XX zostały oczywiście zauważone przez badaczy kultury ludowej; nie wywołało to jednak żadnych prób przepr·owadzenia badań nad tworzącymi się w tym cza's'ie w miejs,cu osiedlania emigrantó1w zbior·owościami polonijnymi. Do chwili obecnej etnografia polska nie ma niestety żadnych liczących się osiągnięć w badaniach tworzenia się, fUJn\kcjonowania i ,przemian kultury społeczności polonijnych w obu Ammyl:-{ach. Nie przeprowadzono dotychczas jakichkolwiek szerszych badań etnograficznych nadchłoiP'skimi zbio,rowośclami polonijnymi w Brazyjii 88. Tu luka wyd.aje s'ię szczególnie drażjwa, ze względu na fakt, iż - ja,k się wydaje - m.lmy w tym kraju do czynienia z sytuacją stosunkowo rzadką: imigranci-·chlopi pozostali chlopami, tworząc na nowym miejscu in tencjonalJnie zbiorowości będące próbą odwzorowania rzeczywistości społecznej i kulturowej terenu, który opuścili 19. Nie p["Zeprowadwuo dotychczas €'tnc>graficznych b::ldań nad chłoPSikimic'Zy farmerskimi 'Zib~:>riOWioŚiCi;ami ,po~'Q\l1Jij;nymi w Stanach ZjednlQic.wnych i Kanadzie, dając się wyprzedzić historykom i socjologom 20 Nic zainteres'ował etnografów - joak dotąd - proces przechodzenia, ll1ieraz nader gwaltoowny, jedno~tek czy rodzin - członków tradycyjnej społeczZob. np. bibl. zam.iesz{;zoną w a,rt.: E. Krasii1ska, Wychodźstwo polskie na Stan i potrzeby badań etnograficznych, ZNUJ ,..Prace etno.graficzne", z. 11: 1978, s. 41 - 62, bibl. s. 59 - 61. 18 S.pOTOinf. a cha·rakterze etnograficznym zawiera praca: Emigracja polska w Brazylii. Sto lat osadnictwa., Warszawa 1971. Interesujące są także, z punktu widzenia etnografa, prace: T. Dworecki, Zmagania polonijne w Brazylii. Polscy werbiści 1900 - 1978, Wa,rszawa 1980; M. Kula, Polonia brazylijska, Warszawa 1981. Nie mo'- ą one jednak zastąpić opracowania etnograficznego. 19 Kapitalnie ukazuje to powieść: R. Wachowicz, Polskie korzenie. Opowieść a życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa 1980. 20 Zob. zwłaszcza: A. Brożek, Sląwcy w Teksasie. Relacja a najstars:::ych pols'cich osadach w Sta'nach Zjednoczonych, Warszawa 1972; T. L. Baker, Historia najstarszych polskich osad w Ameryce, Wrocła'w 1'<81, Siwzegó.l,ric ro'zdz. VIl Obyczaje i życie codzienne Slqzaków w Teksasie; tenże, Panna Mana and P!uźmca. A Study in Comparative Folk Culture, (w:) The Folklore of Texan Culture, rt'd. F. E. Abernathy, Publications of the Texas Fnlklo're Society nr 38, Austin 1974, s. 218 - 226; J. L. Perkowski, Vampires, dwarves and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972; Z. Komorowski, Doroczne zwyczaje świqteczne Kaszubów w Ontario, "Studia Polonijne", t. 1: 1976, s. 203 - 241. 17 Węgry. �Etnograficzne badania poLonijne 205 ności wiejskiej - od wiejskiego ku miejskiemu styl'owi życia 21.GrOO emigrantów polskich w USA w krótkim czasie, .nie bez konsekwencji !kulturowych i świadomościowych, przeobroaziła się z chłopów w ~ohotnilków. PrzyZJnać trzeba, że lista podobnych zaniedbań mogłaby ciągnąć się znacznie dłużej. Nie przeprowadzono etnograficznych badań nad chłopskimi emigrantami we Francji 22, Danii 23, czy Bośni, o których niewiele więcej wiemy ponad to, że istnieją 24, tworzącymi chłopskie zbiorowości polonijne tak zróżnicowane, że ich zbadanie mogloby dać kapitalny materiał faktograficzny na temat zdolności adaptacyjnych jednostek i grup wywodzących się z tradycyjnych sp-ołeczności wiejskich, do niemal każdych społecznych i kulturowych warunków. Być może badania tego typu daŁyby interesujący materiał, mogący posłużyć zweryfikowaniu wielu z!)yt skrajnych -ocen na temat mentalności polskieg-o chlapa - czlonka zbiof.Owości tradycyjnej. Etnografia polska, jak na razie,nieco szerzej zajęła się chłopskimi zbiorowościami polonijlnymi jedynie w Rumunii, Turcji i na Węgrzech. Nie mam zamiaru na tym miejscu ,przedstawiać wyników tych badań, chodzi mi jedynie o ukazanie ichz;alkresu. Marian Golkiewicz - wybitny geograf i etnograf - zainteresował się w okresie międzywojennym Ikillwma wsiami na rumuńskiej Bukowinie. Wsie Nowy Sołoniec. Pojana Mikuli i PIesza zamies7Jkiwali w tym czasie zwartq grupą polscy gÓT:ale,Ipl()lt1c.mkowie Ipolskiej ludności Czadeckiego, części Śląska Cieszyńskiego. Pierwsi osadnicy '[, Czadcy, będącej wtedy pod panowaniem węgierskim, wyemigrowali na Bukowinę w rpoczątk",ch XIX wieku, gdZJie w otoDzellliu ukmińJskiej i rumuńskiej ludno~ci zachowali swoją odrębność kUlturOWą i poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej 25. 21 Wy·daje mi si<;. że et1nografia mogłaby j'UJŻo,becllie wnieść n1eco poprawek do cg'zcm:p!.i[Jilkacji ,~c:hemat,u '()'l"ga'lllizacj a- d0zo"ganlizaoja -<l'c'011gacli,za1cj a ,dOikGIlEmej przez W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego. Materiał etnograficzny, na jakim oparli ~ię ci autorzy był nawet na początku XX wieku uderzają~o skromny. 22 Zob. np. K. Pudło, T. S'karżyńs;ki, Z badań nad kuLturq reemigrantów po!sl<IC!z : Francji, "Zeszyty Etnograficzr.e", 't. 1, W-roclaw 1963, s. 129 - 146 Z3 Spory niedosyt informacyjny pozo,stawia praca: M. A. Kowalsk.i, PoLacy UJ Danii, ,.Etnografia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 57 - 73. 2ł K. Kwaśniews'ki, Z badań nad ku!turq reemigrantów z Bośni, "Zeszyty Llnografic-zl1e", l. 1, Wrocław 1963, s. 81 - 104. Wiadomo, że nie wszY'scy zo:,tali repatriowani do Polski. Część zamieszkuje obecnie Wojwodinę (wieś Ostojicevo). 25 M. Gotkiewicz, Pidni poLskich góraLi przetrwały na Bukowinie i rozbrzemiewajq na SLqsku, "Prace i Materiały Etnolgraficzne", t. 7: 1948/9, s. 348 - 363; ten7.e, O c:adeckich repatriantach z Bukowiny, "Etnog-rafia Polsika", t. 6: 1962, s. 93 - 133; tenże, Przyc::ynki do etnografii repatriantów z Pojany Mikuli na Bukowinie, �206 RYSZARD KANTOR Pojana Mikuli została w 1944 roku spalona podczas działań wojennych; los 'ten spotkał takŻ€ część wsi Plesza. Po wojnie objęto te wsie akcją repatriacyjną. R€patrianci żyją ohecnie w tfozproszeniu na obszarze ziem zachodnich 26. Etnograficzne materiały zebrane przez M. Got'kiewicza nie zostały w całości opublik'owane 27. Już jednak to, 00 znamy oddać może slkalę zainteresowań badacza. Główną uwagę :sk'oncentrował .an ma zwyczajach i obrzędach zbi'orowości, ~poro uwagi poświęcił również gwarze i folklorowi ustu·emu, poruiSzając także - choć już marginalnie - takie zagadnienia jak: budownictwo ludowe, ludawe lecznictwo, strój. Trudno dziś, bez znajomości reszty materiałów Gotkiewicza i jego planów badawczych, stwierdzić czy zbierał materiał do monografii etnograficznej, czy zajmował się jedymie gromadzeniem materiału o tych działach kultury, które wykazywały największą odporność na treści płynące ze S'Ll'onyobcych grup etnicznych oraz ,tych, któr·e - !przeciwnie - najbardziej na te wpływy były podatne. Po krótkim ,pobycie w Adampolu (Polone:ukoy) w Turcji, opublikował E. Pietraszek etnograficzno-historyczny szkic o tej wsi, zamieszkiwanej po części przez potomków osadników z Polski 28. Pisał w nim autor o genezie ·osady, o rozwoju zaludmienia oraz 'o pochodzeniu pierwszych osadników. Określał układ przestrzenny i zabudowę wS'i, zamieszkując także pewne 'Uwagi na temat gospodarki rolnej, hodowli, sadownictwa, myślistwa i ·turystyki - głównych źródeł dochodu mieszlkańców Adampola w różnych okresach jego istnienia. Jak widać z tego wykazu brak Lu dość zasadnłczych z .punktu widzenia potrzeb poznania źycia społecznego i kultury każdej grupy problemów: życie sąsiedzkie i rodzinne, zwyczaje, obrzędy, system wartości itd. 29 "Rocznik Mu'Zeum Etnogr.aficznego w Krakowie", t. 5: 1974, ',s. 227 - 238. Zob. także B DroZJdek, Wiesiele w Pojanie Mikulie, "Praoe i Materiały Etno'g,raiicZJl1c", t. 7: 1948/9, s. 364 - 367. 2t M. Meysner-Roztworowska, Z badań nad kulturą ludową reemigrantów polskich w Rumunii na Dolnym Sląsku, "Zeszyty Etllog'rafi<:zne", t. 1, Wr-ocłarw 1963, 5. 105 -1'28. Autorka ta obroniła w 1975 roku wyk'onaną pod kic.f. prof. dr" J. Burs z:ty pracę ,doktorską pt. Reemigranci ;:; BukoWiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji. Niestety, opracowanie to(), jak dotąd, nie zostało opubliikowane. 27 Na pod:stawie zachowanych po M. Got'kiewiczu mai-eriałów opracował pod kier. pr'0f. dr Klimaszewskiej w 1979 roku pracQ magisterską jego syn Marek Gotkiewicz: Ciągłość i zmiana w obrzędzie weselnym repatriantów : I'ojana j\iIikuli (Arch. KES UJ). 28 E. PietraG~ek, Polonezkoy polska społeczność wiejska w Turcji, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. l, s. 85 - 98. 2P Zwrócił na to uwagę W. Sohisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny", R. l: 1 975, z. l, s. 36 - 37. 1 �Etnograficzne badania 207 polonijne PostuJ.ował E. Pi€traszek gruntowne przebadanie dziejów i kul'tUlry wsi Adampol, twierdząc, że "pod wieloma względami jej istnienie i !przeobraż~nia mijały 'cha'rakteT wyjątk'CJlwy i lIliepow1Jail":za1ny w dz.i,ejlaeh palskiego ooadnictwaemigracyjnego". Postulat ten spełniły, do p€wnego tylko s1JCJlpnia, opracowania Jerzego J. Łątki, a przede wszystJkim jego książka Adampol - polska wieś nad Bosforem 30. Autor, z zawodu dzierunikarz, z wykształcenia etnograf i orientalista, daje w tej pracy wyczerpującą historię Adampola opartą na mało znanych, :po części zu,pełnie nieznanych źródłach archiwalnych oraz kreśli barwny obraz wsi z:początków lat siedemdziesiątych naszego wieku. Podkreśla s-iC;często -czyni to także J. S. Łą.tka - polsk'ość Adam,pola, tworu dość fantastycz,nej koncepcji politycznej. Podkreśla się polS\.1{oŚć pierwszych o,sadJników(nie wszyscy z nich w ogóle byli Polakami); nikt jednak, jak dotąd, lIlie postawił 'pytania, co 'owa "polskość" oznaczała w sferze ku1tury, nie w patriotycznych deklaracjach. Otóż, jak łatwo się zorientować, 'od samego początJku istnienia Adampola wytworzył się swoisty konglamerat kultUT'owy, swoisty twór będący w rzeczywistości czymś nader oryginalnym i lniepowtarzalnym. Osadnicy 'Pochodzący z rozmaitych regionów Polski, różniący się pochodzeniem społecznym i tradycjami ku1turalonymi, utJworzy1i i przekazali potoulkom pewien wzÓir polskości, po'lskości kultury i języka. Wzór ten, jak można sądzić po jego trwałości, 'odznaczał się wielką siłą atraikcyjnoś'ci ,i określenie go wydaje się najpilniejszym zadaniem dla badaczy dziejów Adampola. J. S. Łąt'ka IpJiSltuluj'e,'choć sam !Zdaje się sądzić, że j'est już za ,późno, podjęcie na szeroką skalę zakrojonych badań nad kulturą potomków Polaków w Adampolu, dziś wsi o nazwie Polonezk6y. Przeprowadzone przed dwudziestu laty dałyby bez wątpienia pasjonujące wyniki, wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcJonowania poJ.onijnych zbiorowości na obczyźnie, ich odporności i podatności na procesy asymilocyjne. Niestety, dziś "Ipoloskość"tej Wsi zan1kła niemal ZoU!pełnie. Stał się dawny Adampol modnym letniskiem, jego nieliczni stali miesz/kańcy nikną wśród przybyszów. Ile jeszcze podobnych chłopskich zbiorolWlolśoi pollQ1ll1ijnych umkni,e uwadze etnografa? Jedną z nich udało się objąć badaniami niemal w ostatniej chwili. W 1977 roku pracownicy Katedry Etnografii Słowian Uniwersyte1tu Jagiellońskiego przystąpili do pierwszych -chyba w dziejach etnografii lPalskiej systematycznych badań nad polonijną zbiorowością chłopską. Po30 J. S. Łątlka, Polonezkoy - Adampol. specyfika POlska wieś historyczno-kulturowa Polonijny", R. 5: 1979, z. 2. s. 113 - 125. nad Bosforem, polskiej wsi Kraków w Turcji, 1981; tenże "Plrze,gląd �208 RYSZARD KANTOR cząikowy etap badań trwał cztery lata, a jego rezultatem jest monograila potomków osadników z Polski, zamieszkujących na Węgrzech 31. Do ok'r-esu drug1ej wojny światowej istniała w północnych Węglfzech wieś DeTenk, zasied_ona - o czym świadczą źródła historyczne - przez element etnicznie po1s!ki jeszcze w początkach XVIII wieku. Wieś przestała istnieć w latach drugiej wojny światowej, a jej mieszkańców przesiedlono m. im. do połaź onej niedaleko Mi~Slkolcaosady Istvanmajor. Osaru:1 ta, :gruipujqOa zlna!czną większiDŚćprzesiedl'eńc6w z Derelnlku stała się mi'ejscem intensywnych badań ebnograficznych. Za cel wstępnego etapu badań uznano zrekonstruowanie kultury mieszkań,ców Der·enku sprzed oIkresu ich przesiedlenia (bez uznania, że była to "kultura rodzima"). W praktyce udało się o.siągnąć, nie dla wszystkich działów kultury jednaikowo-, obraz kultury z przełomu XIX i XX wieku. Obraz ten jest jakby bazą, o którą opierają się wszelkie dalsze badania, :np. badanie przemian kultury zbiorowości po przeniesieniu się jej na różny diametralnie ,od poprzedniego teren, zamieszkiwany Iprzez ludność rdzennie węgierską znajdującą się w permanentnym kont3kcie z osiedleńcami (na poprzednim miejscu zamieszkania interesująca nas grupa była względnie izolowana). Pierwsza część opracowania zawiera zarys gospodarki grupy wraz z ogólną cha'fakterysty1ką wsi, określeniem świadomości historycznej i etnicznej jej ludności. Z zagadnień go'spodarczych szczególną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, rolnictwo, hodowlę i pasterstwo, gos:p:Jdarkę leśną i ,przyswajającą oraz prace zarobkowe poza własnym gospodarstwem. Ogólnie scharakteryzowano przemiany gospodaTki po przesiedleniu i jej obecny stan. Drugi tom opracowania zawiera charakterystykę Derenku jako zbiorowości lokalnej, omówienie instytucji rodziny i jej funkcji, ,norm zachowania i mor-alności, szeroko potraktowano {)brzędy i zwyczaje r,odzinne ,oraz doroczne, a ta1kże wiedzę i w-ierzenia oraz - w nieco węższym zakresie - demonologię i lecznictwo ludowe. Do pracy dołącwno slownicze'k wyrazów i zwrotów gwarowych. Trz-ecia część, znajdująca się obecnie w przygotowaniu, zawierać będzie analizy takich problemów i procesów jak: trwałość i zmienność (wraz zQlkreś-leniem) bagażu kulturowego mi-eszkańców Derenku, rodzaj i znaczenie kontaktów z węgierskim otoczeniem, stopień asymilacji społeczności wsi Istvanmajor itd. Powy~sze przykłady dokonanych wcześniej badań etnograficznych 31 R. Kantor, E. Krasiń-s:ka, Potomkowie osadników ~ Poski we wsiach Derenk i Jstvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna_, CZ. 1. Zar)'s gospoda'l"ki, Z~UJ "Pra-c'e etno,graficzne", z. 15: 1981, Cz. II. Kultura spoleczna iduc'! :,wa, ZNUJ "Prac€ etnograficzne", z. 17: 1981. �Etnograficzne badania 209 polonijne nad kulturą pololnijnych zbioTowOślci wykazują, iż badania te ograniczać się mogą ni·emal wyłącznie do stwierdzenia stanu tzw. dziedzictwa kulturowego grupy (M. Gotkiewicz), mogą być badaniami o szerszym zasięgu, np. wybrane zagadnienia historycznego i społecznego rozwoju danej zbiorowości (Adam?,o,l), ale mJgą być również z założenia próbą zrea.iwwa.nia :S'ZJer'SflJejjeszcze kc}Ucepcji, kWlOepcjizar'ejestrowaJru:a kultury korukr'etJnej zbi'01"o'Wo3Q.iipolonijnej w rozwoju i zllllielnno:śd na przestrzeni dłuższego okresu jej istnienia i wchodzenia w kontakty z kulturą etnicznie obcego a dominującego otoczenia. o g ó In e 'Z a ło ż en i a Ip T 'b ·a d ·a ń p oC) l ;Q ni j n y c h. I()IP :o'n IQwan y'c he ,t u'og if a f i 'c z n y c h Etno,grafia podejmując jakiekolwielk badania kultury zbiorowości polonijnych, włącza się tym samym w badania procesów asymilacyjnych, jak~m podlega każda zbiorowość etniczna w otoczeniu innych etnicznie zbi·orJlwo.ki, chaf'aJkteryzujących się odrębnośeiami kulturowymi. Asymilacja ujmowana jako proces obejmuje zarówno akulturację jak i integrację społeczmą. Nkul'turacja - zgodnie z H. Kubiakiem - to "szeroko pojęta przemiana wzorów kultury, doikonująca się pod wpływem uczestnictwa w różnych formach życia społeczno-kulturalnego kraju osiedlenia" 32. Z powyższego mJże wynikać, że przedmiotem etnograficznych badań kultury zbioTowośd polonijnych powinien być pr,oces przemiany wzorów kultury macierzystej w sytuacj i trwałego kontaktu zbiorowości polonijnej z etnicznie obcym otnczeniem, reprezentującym wzory mniej lub bardziej odrębne. Walerian Sobisiak sformułował określenie "kultura rodzima emigrantów". P'oję6e t,O, jeglQ 'zd:anliem,ohejmuje: "dzliedzLctw'O kulturowe kraju po·chodzenia wychodźców, to jest ogól zachowań ludzl~ich i w związku z n:mi wytworzo.nych wbiektywizowanych elementów danego etnosu, zarówno materialnych jak i duchowych warbości i uznaw:lnych spos.;:>b;')w pastę Jowania, posiadanych, przyjętych i ,przekazywanych przez jego przedstawicieli prz.ebywających za granicą" 33. Zianiem W. polonijnych jest wań wychxiźców, mego dz:edzictwa H. Kubiak, 32 romków lyc:ne, 5. 62. 83 14 Lud. Sobisiaka najważniejsze w etnograficznych badaniach "wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachozwiąz'.mych z utrzymyw::mi·em i pJi,elęgnacją rodzikultur·owego, a dopiero w dalszej kolejności takich pr,oProces kultarowych (w:) Stan przystosowania krajów i potrzeby W. Sobisiak, Emigracja t. LXVIII osiedlenia. badań jako spolecznego emigrantów Podstawowe założenia nad zbiorowościami przedmiot p::>lskich polonijnymi, badań ... , s. 47. do wa- i konklu?ie Wrocław te::>re19/6, �210 RYSZARD KANTOR blemów, jak aJkult:w1acja, asymilacja i integracja w llOlWymśrodowisku, czy wresz·cie w ogó,le badanie wspólczesnej 'kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturoweg.o wychodźcy" 34. Propozycja taka to - w moim przekonaniu - zawężenie morż.liwośd bada'wczych etnografii. Ograniczenie się do badania dziedzictwa kulturowego i zachowań związanych z jego pielęgnacją, łatwo może sprowadzić badania do prostej rejestracji reliktów przeniesionego niegdyś przez emigrantów bagażu kulturowego i przesłonić fakt, iż kultura jakiejkolwiek zbiorowości polonijnej jest 'tworem dynamicznym, składającym się z nie zawsze spójnych elementów kulturowych :kraju pochodwnia i kraju ,osiedloenia. Zg'ocizić Soię należy z twierdzeni'8m G. BabińskliegKl35, re !kultura zbiorowości polonijnej składa się c o n a j m n i e j z trzech skladników: z elementów kultury kraju pochodzenia (wsi, re.gionu, narodu) zachowanych w mniej lub bardziej zmienionej formie; z elemootów kultury kraju osiedlenia (nieraz bardzo zróżnicowanej), przejętych przez emigrantów i ich potomków oraz ze swoistych wytworów kulturowych, będących rezultatem procesu przystOlSowania się zbiorowości etnicznej do nowych warunków. W IffiJlimprzekonaniu ,powyższe j.est ;podstawowym iprzoomi!otem badań etnograficznych kultury zbior,owo.5ci polonijnych jest k u l t u r a, a nie ich d z i e d z i c t wok u l t u r o w e. Oczywistym dla mnie jest, ż,e znaczenie dziedzictwa kulturowego (zarówno rzeczywistego, jak i skompilowanego z elementów kultury obcej, choć atrakcyjnej dla c.złonkÓw danej zbiorowości 36), wyraźniej zaznaczy się w dwóch przypadkach: a) w badaniach kultur zbio,rowości składających się z wychodźców z jednej lub z bliskich sobie grup ;regionalnych; zbiiOf'owości, które w wyraźny sposób kontynuują typ gospodaflki przeniesiony z kraju macierzystego (polonijne zhiorowościchłoipskie); b) w badaniach tych zbiorowości polonijnych, które, choć nie chłopskie czy farmerskie, są jednorodne regionalnie i pozostają w stałym kontwkcie z regionem, skąd się ich członkowie wywodzą 37. u tamże, s. 36 rowości nijnych. 46. G. Babiński, Metodologiczne problemy etnicznych w społecznościach Materiały z sympozjum badań odrębności pluralistycznych, zorganizowanego przez kulturowych (w:) Kultura skupisk Bibliotekę Narodową zbiopolooraz Warszawa 1981, s. 9 -10. lMI Znany jest powszecpnie fakt, że niektóre zbioNwości polonijne uz:naly za swój - »,rodzimy" strój krakowski, a·c:clwlwiek członkowie tych zbiorowości nie'· :nedy pochodziE z terenów, gdzie strój ten ,nie byl w ogóle znany. Zob. np. J. Karrll'ocki, Przyczyna rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "Pol:ska Sztuka Ludowa", R. 30: 197.6,nr 2. 37 Zob. interesujący art. T. V. Gromada, Rola regionaLiZmu w życiu Polonti amerykańskiej, (w:) Stan i potrzeby badań .•. , s. 353 - 363. lnstytut Historii PAN, �Etnograficzne badania polonijne 211 W tym ostatnim przypadku .możemy natrafić na niezmiernie inberesujące dla etnogJ"afa zjawisko; zjawisko petryfikacji pewnych elementów kultury regionalnej na nowym miejscu osiedlenia ich nosicieli. Kultl1["a ludowa Podhala na .przykład, jak zdaje się wskazywać szereg zjawisk, zmieniala się szybciej w pewnych przejawach (po części nawet zanikła), gdy tymczasem kultura zbiorowości emigrantów z Podhala w Chicago przechowała szereg elementów teg·o rodzaju w stanie niemal "skansenowsk;m" ~8. Czy tak istotnie jest, czy przekonanie takie nie jest swoistym mitem, na to pytanie powinien dać odpowiedź etnograf znający w dostateczny sposób przemiany kultury ludowej Podhala, a jednocześnie olrientujący się w ~ecyfice kultury polonijno-podhalańskiej w USA. Etnogifaficzne b3.dalnia kultury jakiejkolwiek zbiorowości etnicznej muszą się wiązać z wyborem elementów tej kultury podlegających badaniu. Wychodząc z założenia, iż kultura każdej .zbiorowoś-ci jest wewnętrznie ustrukturalizowana i ma segmentalny charakter, postuluje się badanie kompleksów ku1'turowych, np. form gospodarowania i całej sfery zjawisk zwyczajowo-obyczajowej z tym związanych, życia rodzinnego, domu miesZlkalneg-ojako sfery kultulfowej itd. W ten sposób do pewnego stopnia unika się stosowania dawnego podziału na materialną, duchową i spałeczną kulturę, .podziału, który zacierał całościową naturę kultury, pawodował jej atomistyczne poznawanie. Tylko badanie kompleksów kultu'r'Owych jest w stanie dać odpowiedź na pytanie, dlaczego w określonym momencie historycznym zmiana jakiegoś, z ,poZ'Orumarginalnego, elementu kultury powoduje lawinę zmian, bądź staje się przyczylllą wyrażnie zarysowanej zmiany skokowej. Wybór kompleksów kulturowych w badaniach etnograficznych kultury zbiorowości polonijnych każdorazowo zależy od specyfiki badanej zbiorowości. Oczywistym jest jednak, że wybJry te koncentrować się muszą na sferach: życi-a gospodarczego w szerokim rozumieniu, życia rodzinnego i sąsiedzkiego, życia rej.igijlIlegooraz sferze obyczajowo-zwyczajowej. Oczywistym postulatem jest bad 3.Jn ie wszelkich przemian ikulturowych zbiorowości etnicznych w opalrciu o poznanie szerokiego tła przemian społecznych w lonie tych ~biorowości 39. Przemiany zbiorowości, zwłaszcza lokalnych, wpływają wyraźnie na przemiany odrębności kulSwego cza'su pi-sal z właściwą sobie ekspresją J. Wikt-ol': "W cieniu dra.paprzytula się poLska chata, ok-ryta strz€Chą. pod którą trwa obrzęd, zwyczaj, pieśni jakie rodzice przywieźli z dalekiej za,pomnianej wioski Syn')wie przej~li to szczególne dziedzictwo i przechowują jakby w muzeum". Po.glądy takie występują dość często, ale - jak :sądzę - nie mają większego pokrycia w faktac.h. It G. Babiński, Metodologiczne problemy ba.dań ... , s. 21. 18 czy chmur 14· �212 RYSZARD KANTOR turowych i ich charakter 40. Dyrektywa szczególnego obserwowania czterech aspektów życia społec7Jlloego:a to: a) organizacji etnicznych (zwłaszcza kulturowych, m. in. szkoły i parafii); b) społeczności lokalnej i przemian więzi społecznej; c) struktury wykształcenia czbnków zbiorowości etnicznych i d) przemian struktury społeczno-zawodowej tych zbiorowości, wydaje się niezmiernie istotna dla programowania dalszych b.ldań Inad kulturą gru.p !pol'onijnych, takż,e badań o charakterz'e etnogmfiC7Jllym. W świeLe powyższych założeń i uwag wydaje się, że wybJr konkretnych zbiorowości polonijnych i problemów badawczych, którymi etnografJwie powinni się w pierwszym rzędzie zająć, zależy od ich istotnych - z punktu widzenia zainteresowań etnografii - cech oraz ogólnych potrzeb badawczych, wynikających ze sbopnia zaawansowania teoretycznych i empirycznych ustaleń na gruncie ogól<nych badań polonijnych. Obecnie, w moim przekonaniu, naj pilniejsze są monograficzne badania niemal zupełlnie nie znanych k!ultur polonijnych zbiJrowoś.ci chło?skich. O zbiorowościach miejskich (wielko- i małomiejskich) wiemy dzięki badaniom s·ocjologicznym st'osunkowo wiele, także w zakresie znajomości ich kultury i j'ej prrZ!emian. Etnografowie powinni dostairozyć iJnfJ<rmacji o przebiegu proces6w asymilacyjnych zachodzących w zbi·orowośeiach irnneg·orodzaju; w zbioT'owośeia1ch,00 do których kultury można postawić tezę, iż jest ona mniej podatna na zmiany, na obcy wpływ, że jest bardziej zachowawcza, że lepiej przechowuje relikty i żywe elementy kultury rodzimej, że Jest to - w pełnym znaczeniu te[o sbwa - kuHura etniczna. Za takie uchodzić mogą kultury chłopskich zbiorowości poloonijnych. W empirycznych badaniach chłopskich zbiorowości polonijnych etnografia najpełniej mogłaby zast'os'ować sobie właściwe metody badawcze, z powodzeniem wykorzystywane i doslkonalone przez ostatnie dziesięciolecia. Obserwacja etnograficzna i wywiad, d:Jkonywane podczas intensywnych b.1dań terenowych, w specyficznej atmosferze osobistego kontaktu badacza ze zbiorowością badaną wraz z analizą źródeł zastanych (zwłaszcza historycznych), umożjwibby, jak np. podczas badań na Węgrzech, z·ebr2nie materiału fakt.ograficznego, który następnie z powodz·eniem iillożlllia·aln:ali:wwaćw katego,riach procesó'w a:symilacyjno-irntegracyjnych. Postuluję zatem rychłe zmganizowanie i przeprowa~lzenie systematycznych etnograficznych badań kultury wybranych zbiorQwości polonijnych, w pierwszym rzędzie chł.opskich. Etnografia polska - co starałem się dowieść powyżej - jak dotąd 40 tamże. s. 21. �Etnograficzne badania 213 poLonijne niestety, zarówno w przeszłości, jak i obecnie nie zaznaczyła wyra'zniej swego udz'1ału w badaniach zagadnień wchodzących w zakres szeroko rozumianej problematyki polonijnej. Uznając rolę plrocesów migracyjnych dla kształtowania się i przemian kultury ludowej, nigdy nie poświęciła im większej uwagi, kontentując się ustaleniami dyscyplin pokrewnych. Nie przeprowadzo,no do Q\S'tatnich lat konsekwentnych i na lS~eroką slktalę 'Z;<l\pr!og~amowanychbadań kuvtury zbó.'O'l"1owości polOlltijnych. Stan taki ni!e wydaje sli.ęuSJprra:wiedliwiony. Należy dążyć dla wykOlrzystarIIllia€,bnogr:afii w ni!edalekiej p1rzyszłOOcó. w tego tYlpub:adtaniach, 00 zależeć będzie m. in. od uświadomienia sobie przez jej pTzedstawlicieli zarówno doniosłości problematyki jak i zaniedbań w jej pozmaniu. Zamiast zakończenlia Ukazała się ostatnio praca, która choć nie rozwiązuje żadnego z po.przednio poruszonych przeze mnie problemów, ani - w moim przekonaniu - nie zapełnia żadnej z is'totmych luk w poznaniu problematyki sygnalizowanej, godna jest wnikLiwej uwagi i rzeczowej krytyki. Jest ona bowiem pierwszym na gruncie polskim etnograficznym (etnologicznym) studium z zakresu kulturowej antropologii etnicZlI1ej. Praca A. Posern-Zielińskiego 41 bez wątpienia wzbudzi żywe zainteresowanie wśród badaczy problematyki polonijnej. Na tym miejscu ustosunkuję się do niej jedynie w takim zakresie, jaki uzasadniają prezentowane w artykule tezy. Zamierzeniem autora było, co koresponduje z zamieszczonymi powyżej sugestiami, ukazanie kultury Polonii (tu amerykańskiej) nie od strony zaiC'h!owanych,przeżytków. Mia'ł on :IlIaoelu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury środowisk polonijnych" 42. Jalk naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego, jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" 43. Najzupełniej zgadzając się z autorem. co do zakresu pracy podnieść należy, iż zdaje się on przerastać możliwości jednego człowieka. Jest to 41 A. Pasem-Zieliński, Tradycja Wrocław 1'9;83. 42 tamż,e, s. 11. 43 tamże, s. 12. ~ykańskiej, a etrlJiczność. Przemiany kultury Polonii ame- �214 RYSZARD KANTOR raczej zadanie dla zespołu badawczeg:o. Ogrom materiału, jaki nal-eżało (p::>::idać anal:iiZlie,brak Ipra:c:syntetyc:zn)T'Ch,poświęconych węższym rzagadnieniom spowodował, iż na obecnym etapie wiedzy ogólnej o Polonii amerykańskiej nie mogł~ powstać praca odzwieroiedlająca całą złożoność problematyki, lecz jedynie - co zresztą dostrzegł autolf i co uznał za naturalną kOlDsekwencję przyjętej perspektywy badawczej, ukazująca "podstawowe symptomy zmian (kultury polonijnej - przyp. R. K) ... główne formy i treści... najwąŻDiejsze mechanizmy akulturacyjnego procesu" 44. W konsekwencji prąc? wydąje. się katalogiem problemów, których auto,r nie próbował rozwiązać, lecz jedynie zaanonsował je niekiedy w sposób niemal publicystyczny. Pololnia amerykańska, w zależności od szacunków, zdaje się liczyć llmjmnriej t:J:izy,la royć :moż·e a dwa T:aJZytyle miliJ:mów c:zł'onlków45. Nasuwa się pytanie czy istnieje jedna kultura Polonii amerykańskiej, czy wiele? A może jest ich tyle, ile is1Jnieje środowisk polonijnych w AmeryCt'. Czy kultura zbiorowości emigrantów góralskich w Passaic i kultura farmerska zbiorowości w starlie Wisconsin podlegała tym samym bodźcom i tak samo się zmieniała? Teksas i Chicago, zbiorowość robJtników i zlbiJl'o'wOŚĆ chłapÓIW-farm:erów. W czym ich podl()ibieństJwo,w czym różnice? A. p.osern-Zieliński w Uwagach końcowych stwierdza: "tak jak 'nie ma jednej zwartej społeczności polOlllijnej, tak też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności od okresu -chronologicznego i środowiska społecz-nego" 46. W moim przekonaniu w znacznym stopniu udało się autorOWi ukazać owe wspólne cechy; zatarta z-ostała Jlatomiast w znacznym stopniu owa różnorodność form kultury polonijnej. Może dlatego, że to CD wspólne łatwiej ujawnialo się w materiale z jak'iego autor korzystał, ujawnienie zaś teg!o co różne wymaga przeprowadzenia dogłębnych studiów terenowych, stałego i długotrwałego kontaktu ze środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak środowisko robotników z Detr·oit, farmerów z okolic Stevens Point, czy potomków pionierów z Panny Marii w Teksasie. Praca A. Pasem-Zielińskiego - efekt wybitnej erudycji badacza jest cenna przede wszystkim dlatego,_ że ukazuje horyz-onty problematamże, s. II. Niewątpliwie mylił ~ię E. Kusielewicz pisząc o <:lwunastu (nawet piętnastu!) milionach Ameryikaln6w po:1skiego pochodzenia. Zob. E. Kusielewicz, O stanie kult.ury polskiej w Stanach Zjednoczonych, "Przegląd Polonijny", R. 1: 1975, z. 1, s. 80. ~ A. Pasem-Zieliński. Tradycja a etniczność ... , s. 288. 44 4S �Etnograficzne badania 215 polonijne tyki badawczej, ukazuje złożoność zagadnień, jakie wchodzą w zak'res pojęcia kultura Polonii amerykańskiej. Praca spełnia wielką rolę inspirującą - także na gruncie metodologii badań polonijmych, zwłaszcza etnJgraficznych - lecz jeszcze raz dowodzi, że wielkie syntezy w naukach społeczno-historycznych rodzić się muszą na bazie solidnych i wszechstronnych studiów cząstkowych. A takich, jak poprzednio dowodziłem, jeszcze nie podjęto. Należy bez wątpienia badać przemiany kultury zbior'owisk polonijnych, lecz oznacza to po prostu obecnie, że należy owe kultury poznać lepiej niż dotychczas. EYSZARD KANTOR ETNOGRAPHIC RESEARCH ON POLISH EMIGRANTS. PROPOSITIONS FACTS AND (Summary) The article attempts at evaluating hitherto existing achievements of Polish ethnography in 'the slbudies on POIlish eilTIli,gralllits living ali! o,ver the wOIri1d,especliallly in the analyses regarding the influence ,of emigration and re-emigration both on :he forma'tion and t'ransformatiQln ,of the culture of Polish vma,ge. In the author's opinion PoUsh ethnography has not been strongly ma,rked as [he research on Poli'Sh emigrants is concerned and despite attempts undertaken by same investigators (e. g. M. Got'kiewicz, E. Pietrasz,ek, J. A. Łątka, E. Kn-;mska, R. Kant-or) i't has only begun to specify thesubject of its interest, scope of research and methodology. According to the author, monographic studies of pea:sanis' and farmers' communities of Polish migin in Brasil, Canada, the United States and some other European co'untries (Jugoslavia, Romania) are the most pressing task to be taken up by Polish ethno'graphNs. Contrary to some conceptions (e. g. W. Sobisiak) the 3uthor thinks that ethnographers should nOlt be interested only in the so-called native culture of PoUsh emigrant,s, but thek culture in general, both i.1 ,ts native (Ilements and specific cultural "products" resulting from an adapta\tion of ethnic g;'oup to new conditions. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3427be968ca024067413af8b5199dde4.pdf 356e8f6dbed3fdf89393be5ed6e79cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Subject The topic of the resource medycyna ludowa leczenie gliną Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1741 Title A name given to the resource O ludowym leczeniu gliną / LUD 1984 t.68 Description An account of the resource LUD 1984 t.68, s.181-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 68, '1984 DIONIZJUSZ CZUBALA O LUDOWYM LECZENIU GLINĄ W POLSCE (NA PODSTAWIE BADAN PRZEPROWADZONYCH WSROD GARNCARZY) Lektura dawnych zielników, kalendarzy i wszelkiego rodzaju poradników medycznych świadczy, iż przez oałe wieki sojusz medycyny ludQwej z oficjalną był w Polsce, i nie tylko w Polslce, zjawiskiem natura1nym. Kompromitowanie lecznictwa ludowego zaczęło się u nas w Wli.eku XVIII, jako rezultat ;przedoświeceniowego :przeŁomu w :patrzeniu na lud, i ,trw/ali():pnzez :cały wu€:k XIX .a :nawet XX. Jan LeneTlt na !p'r'zy1klad opublikował w roku 1817 Rozprawę o morze 1, wktó·rej opisał chorobę, omówił śr·odki lecznicze i zapobiegawcze, a przy sposobności wyśmiał zabiegi stosowane przeciw morowi przez lud, a także wszelkie, w mniemaniu ludu, zapowiedzi jego nadejścia. W tym samym czasie Augustyn Wolf w Rozprawie o kołtunie 2 zaatakował przesądy związane z tą chorobą. Ilgna.cy Fija-łikowSlkiw roz,p!fawie - :plOdQlbruie j,a:k tamte wyrosłej z li'nspiu'alCjiT'o'wall:,zystwaWar:s:z.awskiego Przyja·ciół Nauk - "l'antie'ścił rozdział O zwyczajach i przesądach zdrowiu szkoizących 3, w którym przestrzegał przed znachorami, wędrowlnymi olejkarzami i oszustami oferującymi swoje lekarskie usługi. Do rozpra wiani'a się z ludowymi praktykami i teoriami medycznymi walnie przyczyniali się obok lekarzy także nauczyciele, działacze oświabwi i społeczni. Wiele zdziałały też w tym zakresie wojskowe służby S3nitarne. Mimo osiągnięcia znacznego postępu sanitarno-higienicznego, mimo stałego wzrostu świadomości medycznej społeczeństwa, nie udało siC; 'Zlikwidować ludowych uzdrawiaczy (babek wiejskich, składaczy kości, owczarzy, zielarzy i znachorów). Działali oni, a w wielu miejscach dzia1 J. Lencrt, Rozprawa o morze.... .,Roczniki Towarzystwa Warszawsi<icg"5 Przyjaciół Nauk" 1817, t. 11, s. 1 - 272. 2 A. Wolf, Rozprawa o kołtunie... "Ro!Czniki Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk" 1817, t. 10, s. 488 - 506. 3 L Fijałk{)ws-ki, Hozprawa !czytana dnia 3D kwietnia 1814 roku. "Roczn.uki Towarzystwa Wa·rszawskiego Przyjaciół Nauk" 1820. �182 DIONIZJUSZ CZUBALA łają d::>dziś, nie ty1k,0 i nie tyle z braku leJkarzy, nie tylko "siłą ciemnej tradycji", ale - jak się zdaje - przede wszystkim ze względu na pewną skuteczność niektórych łudowych ;praktyk me'dycznych. W pracach etnograficznych pojęcie medycyny ludowej jest w zasadzie utożsamiane z pojęciem medycyny wiejskiej, ui;Jrawianej w środowisku rolników. PI1aktyk medycznych innych zawodów po prostu nie badan.::> i dliatego też, także i 'o zJ3hieg aiC'hlecz.ni:c:zych st'::Js1owanych ,przez garncaTZY, jest w literaturze lud'oZJ1lCł!woz,ej zu,pełllli'e ,glucho4. Sq wzanial1'1'kilO lecze>niu glirną takich sch::>:r:z!eńjaik poparzenie 'czy użądlen~'e,;de nic nie wskazuj.e na to, że chodzi tu o zabiegi wykonywClne przez garncarzy. Oskar Kolberg pis.ał na przykład, że w Sieradzkiem "Miejsce oparzone okl'Cldają gliną mokrą albo karto£lami świeżo skrobanymi. Glimą także przykładaną zalpo:biegają puchnięciu ciała od pszczoły ukąszonego" 5. Jan Świętek notował, iż w Krakowskiem glinę wolno rozrorbi::Jną przykładają na poparzenia 6, a Aleksander Saloni w Ludzie Łańcuckim podawał, że "ol;Jarzone miej<sca u małych dzieci posypują gJi.ną uskrobaną ze starejchału:py" 7. Sporo danych o s'tJsowaniu gliny w c,elClch leczniczych z,ebrał z różnych żródeł Henryk Biegeleisen 8, CI ostCltnio pisała o tym Barbara Szychoiwska-Boebel 9. Podane przez wymienionych badaczy informacje dotyczą jednak lecznictwa gli.ną na wsi. Tymczasem właśnie garncarze są prawdz'iwymi "specjalistami" w lecz€niu gliną. Znają olni b::>wiem jak :nikt inny właś,ciwości glin tłustych li dmdych, gli:n sur()\vych i lal1'1!S'JIW,anyeh, glin gaT1l1Jc'a'T's:kich i iP,iecówek. Większość cindagowanych garncarzy .pamięta, j.akie chor8by zwicrzqt i ludzi leczono gliną z dobrym skutkiem, a mniej więcej joedna trzecia spośl'ód nich do dziś stosuje glinę jako lek dla ludzi i zwierz'lt. Na medyczne praktyki garncarzy natkn'łłcm się właściwie przypadi 4 \V żadnej z naj poważniejszych pols'kich prac etnograficznych o ganlCarzach nie trafiliśmy na taki materiał - zobacz np. T. Seweryn, Pokllcka majolika lu(iowa, Kraków 1929; W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie :::achoclnich terenów JJial.oru.si, Toruń 1950; R. Reinfuss, GarncClrstwo lu.dowe, Wa'rszawa 1955; E. FJ"YśP;etraszkowa, O.~rodek garncarski w Łążku. Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrodaw 1973. Jedyną wzmiankc; o nasic;pującej treści: "szligieru używały też matki zamiast zasypki dla niemowl;!i" znalazłem w pracy wydanej w języku polskim w Cz,echoslowacji zob. K. Piegza, Ceramiko cieszyńska, Czeski Cieszyn 1971, s. 9. 5 O. Kolberg, Dziela wszystkie, Wroelaw--Poznai1 1967. t. 46, ,. 468. B J. Świętek, Lu.d Nadrabski, Kraków 1893, s. 620. 7 A. Saloni, Lu.d Łańcu.cki, "Materiały A:ntwpolo,gicwo-Archeologiczne j Etnograficzne, t. 4, S, 268. B H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1928, s. 111, 335, 336, 337. 9 B. Szychows'ka-Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach, Toruń 1972, s. 22. 57, 59, 77. �O ludowym leczeniu gliną w Polsce 183 kawo. W 1966 roku podjąłem mianowicie badania nad folklorem sŁownym garncarzy. Wciągu kilku lat spenetwwalem prawie wszystkie czynne w kraju ośrodki garncarskie. Przeprowadziłem wywiady z 258 g'1Tncarzami. Już w początkowej fazie mok h badań zetknąłem się z zupełni-e mi nieznanymi praktykami medy'cznymi garncarzy i wprowa·· c1ziłem w związku z tym do wcześniej -o!p~acowanego kwestionariusza dl)da tkowe pytania o ten rodzaj działalności. Zmierzały te pytania do ustalenia, jakie choroby i dolegl,iwoŚCi leczyli ga,rncarz'e, w jaki sposób to robili, kto siG poddawał ich kuracji, jakie były jej s.kutki, do kiedy OWe praktyki uprawiali. Z odpowiedzi na te pytania poclchodz;i prez-entowany materiał 10 Garncarze leczyli więc: 1. gliną, 2. tlenkami metali, 3. wygrzewa'niem w piecu garncarskim, 4. stawianiem glinianych baniek. Gliną leczono stosując: 1. okłady z gliny moJ<:l"ej(rozrzedz-onej wodą, wodą z denaturatem, spirytusem rektyfikowanym, octem, kwśnym mleb~Em, białkiem z kurwgo jaja, czasem 'z d'O'datJ:.ciempajęczyny); 2. zasypki z gliny zuszonej lub ze zmielonych skoru:p wypalonych :naczyń; 3. kąpiele w glinie rozrzedzonej wodą; 4. picie płynu wytrąconego z wodno-glinianej zawiesiny. IN jednych ośrodkach używano do zabiegów glinę surową, w innych (tych jest większość) gli-nę, która przeszła skomplikowany proces "upra\\'y". CzęS!to st<xs·o·walno"ma.czk.ę", "śl1k" 'c:zy "ślikie,r". W glinę zaopatrują się garncarze jesienią na cały następny sezon. Kopią ją z własnego gruntu, kopią w lasach, biorą z dostępnychpubli· cznych glinianek, dołów pocegielnianych, okazyjnie z wykopów budowlanych, drogowych, melioracyjnych. W niektórych okolicach dobywają glinę z dna rzek. W jednych ośrJdkach glina jest łatwo dostępna, w innych do właściwego pokladu gliny docierają garncarze kopiąc głębokie s::yby. Glinę złożonel jesienią na podwórzu lub w dole obok warsztatu, aby przez zimę dojrzewała (lasowała się lub, jak ni.ektórzy mówią, gniła), wi.)sn:l prz-l'nOSZOllOdo sieni, aby, gdy się odpowiednio nagrzała, przystąpić do jej wbściwej uprawy. Uprawiano ją w izbie, która często gęsto bywała dawniej warsztatem i mieszkaniem jednocześnie. w kil.ku pracach: D. Czuba'la. "Lud" t. 53: 1974, s. 196; Tenże, Folklor garncarzy polskich, Katowice 1978, s. 37; Tenże (wespół z M. Czubaliną), . \ nerfeloly, bajki, opowiC'Ści garncarz!}, Warszawa 1980, s. 39, 156. Paroslronico-wy komunikat z moich badal) ukazał się w Ni'emczech Zachodnkh zob. D. C2Jub<llla, I.ehm ein [-lei/mittel der Ti5pjerzunjt, "Curare" Vol. 3: 1980, s. 107 - 112. 10 O wynikach ;<U)yc~aje, obr~ędy moich badail i wierzenia sygnalizowałem garncarzy polskich, �184 DIONIZJUSZ CZUBALA Najpierw kruszono, czyli raZowar1JQsur,owiec łopatą. Rozdrobnioną glitnę ubijclIno drewnianym młotem (szLagq) w tak zwany pniak (stupek, ba.oę, kopę). Ważący okola dwieśoie kilogramów iplniak strug,al garncarz ośnikliie,mna eienkJie wióry, usuwając jednocześln'ie zlani'eezyS'zez.e'nia(korzenie, kamyki, g'rudki marglu), a potem ponownie ubijał i znów strugał. Od przeznaczenia g_iny i jej rodzaju zależało, ile razy struganie trzeba było powtÓtrzyć. Na doniczki na przykład strugan;) glinę raz, ale na naczynia a cienkkh ściankach nal€żało ją przestrugać kilkakrotnie. Po dokładnym zestruganiu pniaka przystępowano do deptania ghny. Deptano ją b;),so. Dz'ięki temu wyczuwano wszelkie zani'eczyszczenia, których wcz'eśniej nie udało się usunąć, wybierano je i odrzucano. Mężczyzna silny deptał cały pniak na raz. Słabsi dzielili go na dwie części. R::Jzdepta1ny na płaski :placek pniak zwijano i deptano ponownie. Wszystkie te czynności, a więc razowanie, ubijanie gliny szlagą, struganie jej i deptanie, były niezwykle mowlne, toteż już iprzed pierwszą wojną światową postulowano zmecha'niz<owanie owych prac. Szkoły garncarrslbe i :nieco późni,ej:sze !międzywojenne ,kursy pOI.:mlaTyz'Jw'::ll zas>iąl?:ien:ieich odmulani'em, pr,zecedzainiem, szla1llowan1i'em, a daipiera potem walcowaniem lub samym tYlko wakowaniem. Metody te nie weszły do powszechnej praktyki. Właściwie dopiero dzisiaj, gdy wieś jest zelektryfikowana, młodZi mistrzowie wprowadzają walce a napędzie elektrycznym. W nie'których ośrodkach stosuJe się mechaniczne mieszarki do gliny. Klusowanie, czyli ostatni etap upmwy gl1ny, po dawnemu wykonuje się ręcznie, wygniatając glinę jak ciasto' na stolnicy. POtcję gliny na około sto średnich garnków klusuje się około dwu godzin. Tak wyrobioną glinę, dostatec~nie plastyczną, UZllJ.ją garnC'arze za uprawioną. I takiej głównie używają do praktyk medycznych. Jeden z garncarzy tak to uzasadniał: "Glina na rany musi być wyrobiona, bez lldrgla, b;) margiel ma gaz" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Ci, którzy używali do celów leczniczych także glim: surow~l dobywa~ ną bezpośrednio z dołów i szybików, podkreślali, iż glina nie z każdego miejsca i nie każdej jakości nadaje się do tego. Wielu g3rncarzy zastrzegało: "Do leczenia nie nadaje się inna glina tylko garncarska. Ił jest kwaśny i dlatego pomaga" (Andrzej Rozko,cha z Rudy Kameralnej); Jan ReezC~!JIW'Slki z N::>wego Targu, który wslkazywał na możlriwo,ść leczenia wielu chorób, gdy chodziło a leczenie ran wspominał: "Na zadraśnięcia ty"!ko gbnra garrIHcar'Sika,bo ,ainJaIczysta". Inny garnc'af'z, polec:ljclcy giint; na odmrożenia, olparzenia, rany kłute, opuchnięcia, również zwraca uwagę, iż to "mU!si być blina garncalrska. G~,inę piec6wką możrna z3.ziębić, glina garncarska nie zaziębi. Piecówka podobna jest bardziej do ziemi i dlatego może przeziębić, a garncarska ma wiecej tłuszczu i wyciąga go- �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 185 rączkę" (Jan Nagrodkiewicz zJedIanki); "to musi być - informowała inna rozmówczyni - glina żółta" (Antonina Gaździakowa z Maniowych). Wielu garncarzy byloo zdania, że glina do c-elów leczniczych musi pochodzić z głęboikich pokładów -"bo ma rbż.ne składniki i ni,e m:! powietrza" (Geno1wefa Malziarka z W,olj Brwlsteokiej); "GliiJna ,golić goi, tylko musu być ni'e wierzchÓiw1n.a,eo, ludzlie tar,a:są, tylk!o z głęboka .gdzie nrie ma zarazków" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). W przestrzeganiu przed używanioem "wierz,chówki" cha-dzi o to, by glina była maksymalnie \vyjałowiona, a taką mogła być ta "Z głębJka". Le'cznicz,e właś,ciwości glimy upatrują garnoarze w tym, że jest kwaśna, że zawiera bJrową wodę, że jest bogata w so:e mil"erane i inne bliżej nieokreślone ale skuteczne przeciw chorobom składniki. Niezbędne w :p.r'J'C'e6i'e ,plt"JJJdU!~'cji InJa:Czyń.glim:i3nych były też rtloenki metali. SpJrządz,ali z nioch ga1rncarze szkliwo czy inaczej glejtę do polewania (szkliwienia) naczyń. Najcześdej stosowali szkliwo oparte ,na tlenku ołowiu. Dawniej prażono ołów w piecu, a potem go mielano. Jeśli garncarz mógł zaopatrzyć się w skl€lpie w łuski ołowioewe, albo zd{}był rudę srebw-ołowiową, to od razu przystEi1.:wwałdo ich mielenia. Prz,emielenie rudy czy łusiekołowiowych na poglazurowanie garnków wibści wystarczającej do jednorazowego napełnienia pieca wymagało oałodziennej pracy dwu osób. Tym spo'S1obemgarncarz otrzymywał pył ołowiowy. TE:insam pył ołowiowy mógł kupić jako tak zwaną minię. Dziś garncarze rza·dko ,prażą glejtę dawnym spJsobem. Częśei'ej ku.pują spwszkowaną minię. PToszek ten mo'że być jeszcz'e przyprawiany i to wielioma sposob.1mi do szkliwienia na mokr,o lub na sucho. W celu uzyskania kolory.stycznych efektów do ołowi.owego szkliwa dodaje się inne tlenki metali, na przykład tlenek ż.elaza, miedz,i czy manganu. W praktykach medycznych korzystal,i g.arnorze z tych tlenków metali, których używali w procesie produkcji garów i ,dzbanów. Leczyli nimi liszaje, egzemy, a więc chof<Olbyskórne, a garncarze z Pokucia na 'Ckrainie, którzy ,pmcujądziś w Ota'WIie 'i KlulCZbJifku, taJkże Tlatny i opuchnięcia, Trzeci ~nosób leczenia, to jest wygrzewanie w piecu garncarskim, praktykowa],i,i do d~iś go zalemją, garncarze kilku .znatnych mi o3f'odków. Ten rodzaj zab:egów wykonywano w tych piecach, do których m6głczŁowiek sw,obodnie wejść. Był-o to więc możliwe tam, gdziioeistni'ały dostatecznie obszerne piece. Wypalanie naczyń w piecu trwa od kilkunastu godzin do jednej doby a nawet dłużej . W tradycyjnych piecach wypał odbywa się w trzech eta,pa'ch. Etlnoppierwszy, vZ!w. "ffi3ły 'ogień", trwał 3 - 1 O ,godzin, et:a,p drugi, tzw. "kurzanka", wczasie Ittón~j ogień wzma'cniano, 3 - 5 g,odzin, wreszci'e etap ostat'ni, tzw. "silny ogień", trwał również 3 - 5 godzin. �186 DIONIZJUSZ CZUBALA J,eśli ll1aczJ'lruia ro,zgrz.ały się do !bi,abści, zn3Jczyło,ż,e są już wYlpaJOO€, wtedy garncarz piec wygaszał, pal,enisko zamykał i następowało - trwająceod iki':kuTI'3Jstu godzin :do dwu dni - s,tudzenie Irua'C'zyń. Zbyt gwałtowne studzenie mogla ,powodować szkody w garnkach. Po wybraniu naczyń w piecu długo jeszcze było cief:Jło. Wtedy właśnie był odpowiedni moment do wygrzewania się w nim. Chorzy wchodzili do ,pieca, kładli się ,na piasku lub siadaIi na podstawce i pocili się· Garncc:'rze wSlpominają: "Jak si-e wybrało gorki, to ludzie przychodzili się grzać. Nie ta..~ dawno jeden z MrocZ'kowa przychodził i sie grzoł na reumatyzm" (Stefan KW3lpisz z Rędocina); "Jak jest reumatyzm, tD sie ciJ Ipieca wiOhodzi. Ludzie <tak się leczyli u g:anncarzy. T,o mnie _pomogło" (Władysław Jagielski z Gostycyna); "Reumatycy przychodzili do mnie. Dawałem mu kawalek gnotka, siadał w piecu i to suche po,wietrze i gorąco pomagalo. Ból ustępował" (Jan Reczkowski z Nowego Targu). W lO-'ciu ,ośrodkach inf.ormowano a leczeniu reumatyzmu, ale leczono też w piecu zapalenie płuc i przeziębieni-e. Garncarze z Mławy stosowali wygrzewanie w piecu "na mokro". Po wyjęciu garów napełniali pi·ec nl::lkrym drzewem (najczęściej olchowym lub innym liściastym), aby wyschło do następnego wypału. Chory wchodził do pieca i przez jakiś czas -pOz'J'stawał w oparach schnącego drzewa, które miały posiadać lecznicze dzia l'anie 11. Zapisałem wreszcie, że garncarze produkawali gliniane bańki, które sta,wialno 1p'r'Ze.Z'iębionym. Specjalne 'z_aś, dużych Tazmi-a,rów bańki produkowano do leczenia ślep-ej kiszki. Stawiano je pojedynczo na brzuchu Nie łatwo jest uporządkować i poklasyfikować choroby, jaki·e leczyli i leczą garncarze. Przy .pewnych bJwi'em schorzeniach spotykamy się z dużą 'i:ością -określeń, ni,e jesteśmy jednalk ;pewni, C!zy są to t2Tminy syn)nimiczne. W innym wypadku mamy odwnotną tendencj~ pod jedną nazwę pod'ciąga się chyba zbyt dużo schorzeń. Wyodrębnienie ch-Jrób przez nas jest więc z koni·eczności tymczasowe. Wyrażna jest p8trz'2bJ pogłębienia b:tdań w tym kierunku i uporz<idkowanie owej termin810gii. R a n y lecz'J,no w 42 ośrodkach. Do dziś leczy się je w 18. Na rane, przyldada 'S;ę m:;lkrą glinę ga:rncarsiką hezp'J'średni'oalbo przez szmatkę. W kilku miejscowościach dodaje się do gliny pajęczynę, białko z jaja lub ocet. Józef Woś z Zalesia podaje: "Zamiast środków dezynfekcyjnych na okaleczenie używano gliny piecówki roz1"obionej na białku z jaja kurzego". W Rawie Maz.owieckiej, w Iłży ,j Podegradziu d,olewano do głiny II InfO'rmowa! o tym garncarz Stefan ITą1Ykiewicz. �o ludowym leczeniu ]87 glinq w Polsce nctu. W1incenty K,ibwS1ki :z Iłży :mówi: "Br'ało się slz,lii,ku zodem mla nJżvk i nakładało Ina ranę. Na to ceratke, ż,eby powietrze n~e dochodziło. To ładnie zmiękio, materie wyciągneło i koniec"; Eugen~usz Bargieł z Tarnowa m6wił: "Ludzie mówią, że z gliny dostaje się tężca lub zakażenie. Nie! Garncarzowi nawet po skaleczeniu nie zawsze krew idzi.e"; Sergiusz Chiniewicz z Sianowa in:6ormował: "Zauważyłem, że jak odbiję ciało alb;) sit; zranię, glina szybko wygoi. Zeby nie wiadomo jaka raina, glina wygoi"; Edward Stępień z Opoczna podk1reślał: "Nie raz i nie dzies:ęć, robiąc w glini'e, zaorał rękę szkłe~ czy drut'em. Mima rany robiło się dalej, bo nic tak nie pomagało j'ak glina. Szybko wyleczyła. Ktoś zranił nJgę, spuchło. Przyszedł, t·o brało ..się glinę w szmatę i okTęcarD. Glina z.n;)si gOi'zączkt; i łagodzi ból. Ni·eje-dlTI'emu Ip;rzy~z.edłem Itym SipOS'Obem z pomoc.l". Jan NagrodJciewicz Jed13lnki zapewniał: "Zona przebiła sobie nogę gwużdziem. Zaczerwieniło się tak zdradliwie, więc przykla::łalem jej 'p]351.ry gEny ganncarSlkiej, m:iuej. I tlikśbcz:n~e wyciągnylo, że aż dzli:w"; "Gairne-11rze wierzyJi,ż'e ,gJina .1'0 daibry lek, bo j.aik ja siam' miałem .ranę, to zawsze :się wygoiła od gliny" (Kazimierz Ais z Sulej'awa); ,.Rana 'najszybcoiej się goi w glinie pr:zy robocie" :(Rudo1f L'im'Jll'lt z Lxłzi); "W głinie do dwóch, trzech dni i mam wygojone" (Władysław Klimkiewicz z Chrzanowa). TylkJ w dwóch ośrodkach w Polsce informowa.no, że rany leczy się suchq gLnr;. Ap'o:'oni:l Stankiewicz z Zywca pod'ala, że na 1' 3Iny sYipalo się suszon'1 mqcz,kę z gliny i to ranę wysuszalo. Ryszard Nee-el z Chmielna wymieniał obydwa spo:soby: "Na skaleczenia dawali okłady albo skrzybali na proch skOlrupy z gara jeszcz'e nie wypalonego i tym posypywali ranG, która szybko się goiła". Op a r z e ,n i a leczono w 39 ośrodkach. W 25 ośrodkachprzykhdan'J gl':lnc; mokr'L mi(;kkq, dobrzewyr'OibiJ1ną luibma,czlkę. Nat'OlmiJast w Krasneob:o::lzie mi:~:.s'Zali glinę zsiadłym m1ek'iem, w BelchaVOWlie 'z 'octem, a w Zywcu gline; suszy:i, tłukli na mączkę i tą PosY.Jywali pOI;JarZJną skórc;. Garncarze z Oławy (pochodzący z Pokucia) stosowali wodę odciqgan,! z glazury, polewali ni,-! bandaż i przykładali na oparzelinę. Jedni podawaloi, iż ghnę rzadką alho mączJkę l'a,1i 'WprIJst .na op:a1'Zoll1e miejsce, albo je w niej moczyli. "Jak się oparzyłam - mówiła Aniela Wasiota z Brzeziny - to rękę kładłam w śli:kier i pomagało"; Kazimierz Plichtowicz z Kowala p·owiadał: "Oparzenie ubrudzi się ślikiem i to jest najlepsze"; Kazimierz Ais z SuleJowa wspominał: "Jak byłem oparzony wodą, Lo mnue 'całeg'oob:;oży::i gliną"; Andrz'ej Kas'p;e:rek :z Cholin ill'lfOTmował: "Wyrabio,ną na mokro glinę kładzie się na oparzone miejsce"; zaś Władysław Jagielski z Gostycyna zalecał glinę, "bo .gJrączkę ściąga". Twi€l'dził, że "od razu na oparz.one kładzie się miękką ghnę i szybko się 1 �188 DIONIZJUSZ CZUBALA goi, ale do teg.o trzeba glinyC€ramicznej, tłustej". Tak więc w wię.kszości <03rl()!dlków przykład:a się m'Jikrą glinę, polewa :macZlką lub mJiCzy. W paru j'ednak mi'ejscach podano, iż glinę należy przykładać na oparzone miejsce przez szm3.tkę lub papier. Jan Reczkowski z Nowego Targu. informował, że "najpierw się kładłokawalek materiału a na ,nig'o da.::Jiero kładziono g.linę", ten sam .sposób pod.aje Józef Flajszer z Tuszyna: "Glinę przykłada się przez szmatkę, jak wyschnie, bo się namoczy albo przykł,adla Inową glinę". Wojciech Blalszczyk z Podegrodz:i:a stwii'erd:ził: "Najpierw papier na dało, a na "to glinę". Z ł a m a n i a i z wi c h n i ęc i a Dkładali garncarze gliną w 16 ośr'odkach. Do dziś praktykuje się to jeszcze w sześciu. W sie:Jmiu ośrodkach stosował,o się okłady z gliny wyrobionej z wodą, w pozostałych do gliny dolewano octu. Tak stosowama glina według garncarzy "odciąga", "odczyszcza", "w,chłania", "goi", "leczy". Oto wypowiedzi: "Kiedy się obłożyłoo gliną, wszystko weszło do tej gliny" (Józef Gacek ze Skomielnej); "Zł.amanie, panie, ręki, nogi, nie ma lekarza, to przykłada się ghnę. GHna odciąga i oczyszcza ciało człowieka. Jak dodatnio nie, to uJemnie absolutnie nie działa" (Aillitoni Sudakiewicz z Sulechowa); "Na zwichnięcl€ dawać glinę z octem, z octem goi" (Rudolf Limont z Łodzi). Józef Woś z Zalesia wskazuje jeszcze na inną funkcjG gliny. W2dług niego mianowicie zastępował,a ona gips ("glina - mówił - służyła za gips"). O p u c hn i ę c i a i o b r z ę ki lecZOrnow 44 ośrodkach. Do dz'iś leczy .się w 210środka,ch. Okłady z gliny dobrze wyrohionej z wodą sto:nwanJ w 17 ośrodkach, okłady z mączki w 7 ośrodkach, okłady gliny zoctern w 19 ośr'Jdkach (w jednym z ośrodków ocet m':Jgł być zastąpi::my denaturatem lub czystym spirytusem). W jednym ośrodku leczono wad,! z minii. Spuchnięcia iabrzęki rozumie się tu szeroko, a wit;c nic tylkJ na kończynach. Wojciech Blaszczyk mówił oopuchn.ięciu dzi<'lseł: "Ząb jak s'puch, to sioe okładaŁo gliną z octem, mnie ,p()1TIJgło";Wł:1dyslaw Sarac?Jew.Slkti. ;z Łomży rrnóWiił: "J'Cł!k:aby nie była 'Opuchbna, z,ejdzie, gdy 2 ły~ki :OCltU 'z ;gliną 'zmieSlZJ'lći pl'zylożyć"; Najbardziej wyez'er.:::'uj<'lcą jnstrukcję zabiegu podał Tomasz Stasiersrki z OS'trzcS'zowa: "G linG przykh-da 'się Ina ,obrzęki nóg 'i rąk Nieuni,eC!ki1e :siostry w sZiplita!u teżstn'5Jwały glinę. Na 'Gibrzęiknóg sarrn dużo sto/Elował,2Il'll u :siebie ,albo l'Obil,em to innym. Kładle-m -g.i:nę 'J temperaiturze 1;J'JkJjJ'wej 'Z dmni'esz.ką ::'l2~11uratu, albJ octu, a jeśli kogoś bylo stać, to spirytusu czystego. Obrzęki mogq być na Slzyi i 'pl'eca1ch.Na obI'zęki :na S'zy'ii p'!eoCłJchnlie należy ,9rzykladać ,glLiny beZJp'o'3Ife<inio na oia,h, aLe trzeba polożyć gl~nę na płótno i przez płótno przykładać, bo glina to minerał". Większość majstrów st'Jsowal'a ,gl'inę bezpośrednio na ciało, bandażu- �o Ludowym Leczeniu gLinq w Polsce 189 jąc je 'z wierzchu, w pojedynczych wypadkach glinę owijano najpierw w szmatkę, a następnie ją dopiero przykładano. W jednym ośrodku jak już wsp::>minaliśmy w Oławie garncarz Michał N app podał, iż na opu,chnięte ciał·o stJsuje się nie glinę, ale wodę ,z mirri'i: P'o.aaj.eon n'J.stępują'cy lprz'epis j'ej oirzymywall1':a: "Pół kil<agrama m:nji tf(llzmie:szać w 'wodzi,e. Z,alać Ipó,ł li tora WJdy. PJIS;j;'J~ trzy, czt2ry dni, minia ,olsią;dzi'e, a wodę się 'ZJlewa :i bandaże mxzy i tY'ffi (pTzykł'2.da jak noga spuchnie, na aparzenia, na reumatyzm czy co". W 18 ośrodka'ch leczon::> gliną 'z a o g n ,i e n i e, ,o g n i k, a g i e ń, g or ą c z k ę (w 8 do dziś). Nazwy te są prawie synonimami opuchlizny, od której jednak nazywany tymi terminami stanchorobJ1wy odróżnia się podwyższ::>ną tem?eratura 'Spuchniętego ciała. Jest to więc j'akby ,,Q'puchjznJ. z gorączką". Owo zaognienie leczono okładami z mokrej ghny, któr,a zdaniem garncarzy wpływa na ,obniżenie temperatury. I truk; Ryszard Janczar z Firleja mówił: "Glina ściąga gorączkę"; Jerzy Witek 'z Urzędowa informJwał: "Ghlna, IIn:'lwio, ż'e to og:iń wyciąga"; Mar<i'arun1 Selrwe>CIiń!S.1mz W'i,er:lSZJwa podała: "Na gorączkę płótno, na to grubo gliny i szybko się g,oiło" . Wszę:lzie stosowano glinę zimną, jedynie Andrzej Rozkocha z Rudy Kam2ra.il1,ej r3ldzH .na Ibo.ąoe, opudmięte ,galrdło okłady .z gEny p'O:lgrzanej. W l" Z ó d, 'O d b i ó r, z b i ó r, b 'O' l IQ k, c z Y 'l" a:k, <O pór, r o p ie ń lecnn:J w 10 ol.iTI.:Jdlkach. Do d:ziś leczą l1;ę dt::>,l.elgliwJ'ść w 6. W 8 'O~lf1odkach przykładanJ mokrą glinę lub mączkę, a w dwóch glinę z octem. Franciszek KwiatkJwski zŁaskarzewa mJwił: "Jak palec czh)wiekowi odbira, to do.eję do gliny winnego octu. Włożę do szmatki i taki woreczek się przykła:ia na palec"; Bronisław Grajew~ki ze Szczucina p::>dał, że u nich "do dziś używa się g~inę na wrzód, z octem alb::> ty1k::> czystą wodą r,ozrobioną"; Franciszek Ł:::banowicz z Trzebiatowa, leoezący do dziś szlikiem, podkreślał, że "szlyK się przykłada ,parę razy na dzień, b::> wysycha". Paweł Witek z Urzędowa inL.lrmJwał: "Glina jest dobra na różne rzeczy. Jak się m1 oOlpór,to gjne przykładać i wyciągnie". BJ l e kończyn, s t l" Z Y k 'a n ie, l" wan i e czy inne bJle wewnętrzne leczono w 10 ośr::>dkach okładami z ,gliny. Do dziś praktyka ta utrzymuje się w 6 ośrodkach. Na 10 ośr::>dków w trzech lecz<:m::> maczką, a w jednym gliną z octem. Kończyny zanurzanJ na kilkanaście minut w maczce, albo też glinę owijano w !szmatę i przykładano na bo:ące miejsce. W jednym tylko wYPldku stosowano gUmę ciepłą. Józef Woś z Zales:a m:'lwi: "W razie bJlu wewnętrzne?::> pO'dgrzewano tłustą giinę, zwaną ,piecówką, r'ozmieszano z octem i obkładano ludzi". �190 DIONIZJUSZ CZUBA LA O d b i ,c i a, u d e r z e n ia, s t ł u ,c z ,en i a leczono w 27 ośrodkach, w tym do dziś w 15, W 20 przykładano glinę rozrobi'oną wodą, w 6 zaprawioną Qoctem,a w 1 wymieszaną z kwaśnym mleki,em. Kilku garncarzy pochodzących z Południowej Polski podawab, że glina bardzo skutecznie leczyła ś wi e r z b. Jan R,eczkowski pochodzący z RzeSlzowskiego, a zamies,zkały w Nowym Targu, mówił: "Glin" to jejedyne lekarstwo iDla,świerzb. Ludzi,e przychodz,ili do mnie. Ro,z.mącilem motyką glinę z wodą i tym się polewało. I to p<)maga18 u ludzi i u zwierząt, świń, krów, koni"; Henryk Stadnic.ki z Pułanek pod8bnie z przekonaniem mJwiło lecz,eniu świerzbu: "Między palcami kładli glinę, a na rano już nie było świerzbu". W 8 ośrodkach garncarskich inf.ormowalno o przykładaniu mokrej gliny na miejsce użądLone ,przez psz-czołę lub osę. Miało to łagodzić bó! i likwidować obrzęk. W Ostrzesz·owie zetknąłem :się ze stosowaniem kąpieli z gliny na doleghwo~ci 'sercowe i ogólną niedyspozycję -organizmu. Tomasz Stasierski, kaflarz, posiadający odpowiednie do kąpieli wanny, tak opisuje swoje praktyki: "Brałem też osobiście dużo kąpie_i glinianych. W mojej sLarej kaflarni są trzy ha.seny, płytkie .na jedną łopatę. W tych basenach kop.ało się bruzdę, odp;)wiednio do figury człowieka na półtora sztych'l głęboko ... Kładł'em się w tą bruzdę, a ktoś, kto mni-e obsługiwał, zasypywał mni-e całego. Tylko ,oczy, nos i ręce były na wierzchu. Kiadli mi de6'kę ,przed oczy i czytałem :sobie. Dwie do trzech godzin trwała kąpiel. Najpierw zaczęło mi się robić gorąco, mimo że nie było słońca. Nie odraczalem kąpieli wczas nielpogody. Wychodząc z gliny ciało bylo czerwone. Długo się przedtem leczyłem i nic nie pomagało. Zd'2cydowałem się na te kąipie11oe, ho już n:i,e było 'irnnego wyj'śrClia.ChorQlwałem dużo. Do~egało mi s,erce, przewód pokarmowy i ociężałość. Zdecydowalem się na te !kąlpiele z r'0lZip3.rCZY. Chciałem 'rat'ować 'zdrowie. Nie :sądz,iłem, że tak pJmoże, ,a jednalk ,pomogło i to w ,niedługim czasie". Także w Jednym tYlko ośrodku zanJ't.)wałem swoisty sposób leczenia płuc, dol-egliw03ci nerek i ż,ołądka. Infol"mację ·0 tym podał Kazimierz Ais z SU.€j'owa: "A te wade z gliny to używali też na ból-e żołądtka, ner'ek ezy na wewnętrzmą g,olI'ąezkę, b) to b:':>leu.'ag'odni13ło 'i miało ściągać gorącZkę. A ta woda to była wyrabiana tak: glinę wyrobil.i z wodąna rzadko. Później ta glina u'Sia'dł.ana spodzie, a wodel z gliny pozostała ,na wierzchu. Brali te wode z glinki i dolewali do herbaty, albo zażywali jak zwykłe kraple. To mi.ało goić wewnętrzne choroby: nerek, żołądka, płuca - dawniej mówili suchJ>ty". W 3 osy'odkach 12lcz!Jlnod1!o'roby skórne - l i s 'z ,a j e i -egz -emy. Używa,no do.:>teg'o :tlenków me ta.i , \Suchej g~,iny alho g,iny m:ł~{fej. lIie- �() Ludowym Leczeniu gLiną w PoLsce 191 rG':l.im Muszyński z Sierad'zia mówiło leczeniu W ich ośr'odlkJU c'hOlfólb skórnych dwoma sp:Jsobalmi - suchą g,ltimą lub tlenkami meb:l'.i używanymi ciop<l,lewy. "Jeina pani WI.'tolomi:nał dosrtała e§:,zemy, dość długo jej lekarze wyleczyć lnie mogLi. Przysz:ł!a do rmn.i,e. Po glinie jej szyb;{<) zginGlo. Od Serwaleińskiego z Lasika wiem, że @O!ść,m:al Ili21zaji drugo go leczyli. Przyszedł d,o garncarzy i garncarz go wyleczył. Dał mu tlenek ołowiu i chyba ten tlenek mieszał z,e siarką. Ten gość chciał go całJw:lć :pio rękach. Kuzyn Ser1waoińslkli,e,g'oteż u miaiSsobie wyl'eezył hS'z,aj glejtą"· Nao d p a r ze n i a u dzieei stosowano w 3 ośrodkach z,asypkę z suchej gliny, okład z mokreej gliny przykładano na miejsca uikąsz'ome przez żmije w 4.ośrodkach, przez wściekłego psa w 2 ośrodkach, na odmrożenie w 1 o.śroJku, takiż okł,ad robioilio na różę w 2 ośrodkach oraz na ślepą kiszkę w 2 ośrodkach i zakażenie krwi w 1 ośrodku; wygrzewalniem w .pi'ecu lecz:::mo z ap a l eni e ,płuc w 1 ośro:1ku. Slpecjalll112 dionice do prz'emywania oczu ucho,rych na j a g l ic ę stosowano w 1 ośrodku, o ugniataniu brzucha wypalonym garnkiem chorym na obniżenie ż·ołądka mówiOIno w 2 ,ośrodkach. Wielu garncarzy informowało bardz.o ogólnie o skuteczności gliny na bóle wewnętrzne, rwanie i g:orączJkę. Ja,be jednak k;Qlnkretme droleghwośd pod tymi określeniami mieh na myśli, trudno wyrazić. Inni jeszcze glosili przekonall1ie, iż glina jest dobra na każdą chorobę. "Garncarze i owcarze to by li jak czarowniki; ludzie do ni'ch szli. G line używali do wszystkiego, znaczy do każdej choroby, bo glina długo schnie. Jak by pan sam wypraktykował, to by pan wiedział, że glina to też lek" (Kazimierz Ais z Sulejowa). Niektórzy m:Jwią po prostu: "Glina to pierwsze lekarstwo" (Danuta Faratowska z Płocka). Jak wynika z wywiadów, leczenia gliną podejmowali się prawie wszyscy garncarze. Rozwój kultury i o3wiaty spowodował, iż na ,przestrzeni kilku ostatnich dziesięcioleci medycyna naukowa w znacznym stopniu wy.oarła praktyki garncarzy, wyraźnie wpływając na zmniejszenie się lich khentek W wąskim kręgu - 'T'Odnina, znajromi - glina jest nadal często stosowanym środkiem lecz:niczym. Spoza t'ego kręgu trafiaj,,} do garncarzy ludzie obcy, dla których medycyna oficjalna nie ma już leków i którzy w lecznicbwie ludowym szukają swojej oSitatni'2j de,sl~i r;altun~ku. Kilku garncarzy zap'ewnialo o skutecznY'm 'wyl'eezeniu "wiecznego ropienia", egzemy, reumatyzmu. W zwiąnku z tym, że te współczesne praktyki i sukcesy garncarzy nie są zjawiskami odosobn1onymi - ~notowaliśmy je wielokwrtnie i w wielu regionach kraju - zjawisko leczenia gliną trzeba trakb:>wać jako iJ1!adalżywe,ale teź wymagając·e da~szych gruntowni,ejszych badań, któ- �192 DIONIZJUSZ CZUBALA rym nie sprosta fol'klorysta. Na'zewnictwo chorób, receptury, technika zu'hiegów, :SI~lad.ehemi,czny gtlin ,i j,nm.e j-es!ZJczez;agadilllieruialoczekują na 'z.ł-1n1Je'reSlJ'w:ailll:,e się nimi Sipocjalistów. ZnaikJIIDi1ty'autlQlfKuLtury luiowej Słowian ,pIUsa'łk:i'edyś, iż pIfZ-eZwielki całe trwał -ciągle dobór l-eków, a zwyciężały te, które szczególnie silni,e dz:iabały na wyclb;aźnię, t'e, kt61re najlsi_ui,ej k'ojar'zyły s:ę z daną chor'Obł i wreszC'ie leki "istotnie skuteczne" 12. Do tych ostatnich należy z ;pewnolśóą ipoczoiwa .glina, której wal'my l'eczniez'e sprawdz9,ły w codztier.nym ,d,o,śwli':l!dez'eII1łDu cał·e pJłkol'ooiJa. Tenempiryczlny chaTakter le.cz-e:n:agliną pTzelZ galflIlJcarzy j,e;st uderzający. Nie spotykamy w tych p.raktykach - charaktery.styeznego dla medycyny ludowej W ogóle - splotu -elementów racj,onalnych z irracJonalnymi Nie ma mowy Q -ehor'obach "z.a.di9;nych" prz.ez czarowln:ioe-Eczy demony, nie 'ma 'm~wy 'O WSPQIIDIClIg'a1niu ,gl'iny ,zaJklęc:a:mi ozy ZlalID'ClWll.lniarrrui choroby. L2 CZYSI:ę to, 00 ,p'awsta~o 'Z pOlWodu udef'2l2'l1lia,'Zlfanien:a, przeziębi2lniJa, użądh~II1Ji.a;przez PSlZc.z-cołę, ug'ryziEmi,a przez wśdelk12lgo pt3a czy żmiję. T'aJk j'3.!kmcj<lln:a1nesą eho.:oby, baJk t'eż i rra,cj'Olnalnajest ea'ła kuracja, ograniczająca się do technicznych zabiegów medycznych, nie korzystaj~cych z żadnych praktyk magicznych 13. 1 WYKAZ CYTOWANYCH INFORMA TOROW 1. Ai,s Kazimierz ur. (oik{)ło) 1902 Sulejów woj. Piotrków Trybunals'ki, artysta I].udowy, rzeźbia.rz, były garncarz. Wywiad przeprowadził Dionizjusz Czub-ala w 1967 roiku - w dal:szej części wykazu nazwi's'ko zbieracza pomijam, gdyż jest nim w kaildy'111przypad1ku autor nieniej.szej pracy. 2. Bar""ieł Eugeniusz Uf. 1935 Tarnów, były garncarz. Wywiad J 966 rook. 3. Blaszczyk W·ojciech ur 1913 Podegrodz:·e woj. Nowy Sącz, garncarz. Wywiad 1970 rok. 4. Chiniewicz Sergiusz ur. 1920 StollIpce ZSRR, zamieszkały Sialnów woj. Koszalin. Wywiad 1970 rok . .5. Dą'Jkiew,icz Stefan ur. 1917 Mława, garncarz. Wywia,d 1969 rok 6. Farato'Wska Danuta UT. 1937 Płock, córka garncarza. Wywiad 1968 T·ok 7. Flaiszer Józef ur. 1909 TUlSzyn. woj. Łódź, garncarz. Wywia,d 1968 rok. 8. Gacek Józef ur. 1920 Skomielna Biala wuj. Nowy Sącz, garno~z. Wywiad 1970 rok. !l. Gaźdoziakowa Antonina ur. 1902 Ma;niowy woj. Nowy Sącz, córka garncarza. Wywiad 1970 rok. lll. Graj·ewski Bronisław UT. 1913 Budki Zelecho'Wskie woj. Warszawskie, garncaTz. Wywiad 1969 rok 11. Iwanu:szk() Stanisław ur. 1910 Potylicz ZSRR, zamiesz'kały Brzeg, garnca'fz. Wywiad 1970 Tok. 12 K. Moszyńs1ki, Kultura ludowa ¥ Słowian, ,t. 1, cz. 1, Warszawa 1967, s. 2! 7. IS Pominą'em całka-wide w niniejszym artykule leczenie zwie'f7ąl prz-ez garrcarzy. Jes1 to dość 'Q>bszerne za,gadnienie i odikładam je do oddzielnego omówienia. �o ludowym leczeniu gliną w Polsce 193 12. Jagielski Władysław nr 1912 Gostycyn woj. Bydgoszcz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Janczar Ryszaif,d ur. 1919 Firlej woj. Lubli'n, gaT!nCaTz.Wywiad 1971 rok. 14. Kasperek Andrzej ur. 1900 Chojny woj. Sieradz, garncarz. Wywiad 1972 rok. 13. Kitows'ki Wincenty ur. 1893 Ilża woj. Radom, garncarz. Wywiad 1970 rOik. 16. Klimkiew.icz Wła·dysław ur. 1921 Chrzanów, garncarz. Wywiad 1970 :rok. 17. Kwaopi:;·z Stef.am ur. 1926 Rędcc:in woj. Kieke, g,a:r<llca:rz.Wywia,d 19>69!folk. 18. Kwiatk'Ows'ki Fra'llciszek 'Ur. 1920 Łas'ka'rzew woj. Warszawskie, garncarz. Wywiad 1972 rok. 1& Limont Rudolf ur. 1916 Irkuck ZSRR, zamieszkały Łódź, garncarz. Wywiad 1971 rok. 20. Łabanowicz Franciszek ur. 1897 KQlPyczyce ZSRR, zamiesZlkały Trzebiatów W()j. Szczecin, g.arncaJrz. Wywiad 1970 rok. ~l. Maziarka Genowefa u'!". 1924 WoJa Brzostecka woj. Tarnów, żona garncarza. Wywiad 1970 !fok. 22. Mwziak Jan ur. 1919 Sieradz, .garncarz. Wywiad 1969 rok. 23. Muszynski Hieronim ur. 1917 Sieradz., ga.rncarz. Wywiad 19,69rok. 24. Na,g'rodkiewicz Jan ur. 1903 Jed1anka woj, Radom, galmcarz. Wywiad 1971 rok. 25. Naopp Mi,chał u'!'. 1918 KUlty ZSRR, zamrieszlkały Oława woj. W'wc1a.w, 'gaU'ncalf,z. Wyw.iad 1970 rok. 26. Necel Ryszard UT. 1940 Chmielno wO'j. Gdańsk, 'g.arncarz. Wywiad 1970 Tak. ~7. Phchtowicz Kazimiren ur. 1923 Korwa,l woj. Włocławek, gamcarz. Wywi.a,d 1970 rok. 2B. Reczkowski Jan UT. 1909 Go:goł6w, zamieszkały Nowy Tar.g, 'garnca'rz Wywiad 1970 rok. 2ft. Rozkocha Andrzej ur. 1895 R'Uda Kameralna ·WOIj.Taorn6w, garncarz. Wywia,d 1970 TOk. :30. Saraczcwski Władyslaw ur. 1924 Lamia, garncarz. Wywiad 1972 roik. 31. Sokoło'wslki Roman. ll['. 1'902 Mrzy.głów :wad. Krosno. g·alflnca.rz. Wy,wia'd 19-70 rok. 32. Stadnicki Henryk Uf. 1898 Puła'llki woj. Rzeszów, garncarz. Wywiad '1970 rok 33. Stanki·cwicz J.a'dwiga ur. 1920 Zywiec, cór'ka 'garnc<llrza. Wywiad 1970 rok. :ł4. Stasierski Tomasz ur. 1399 Ostrzeszów wOIj. Kalisz, kaflarz, Wywiad 1972 rl)·k. 35. Stępień Edwa'r·d ur. 1919 Opoczno, kaflarz. Wywiad 1967 rok. :36. Sudakiewicz Antoni ur. 1906 Iwien1ec ZSRR, zamieszkały Su1echów woj. Zielona Góra, ·garncarz. Wywiad 1970 rok. ·n. Szostak Franciszek :ur. 1911 Wołomin wo<j. W.arszaws:ki;e, Iga'l"ncarz. Wywiald 1971 roik. 38 Wana'r's'ki Hieronim ur. '1903 Pawłów, zamieszkały Grzybno woj. Gdańs'k, ga'rncarz. Wywiad 1970 rok. 3S. Wa,siota Aniela ur. 1910 Brzeziny woj. Skierniewice, córlka garncarza. Wywia'd 1971 rak. -to. Witc:k Jerzy Uf. 1899 Urzędów woj. Lublin, garncarz. Wywiad 1970 rok. 41 Witek Paweł ll['. 1901, Urzędów woj. Luib}j:n, garnca·rz. Wywiad 1966 rok. ,12 Wo;;' Józef ur. 1922 Zalesie woj. Rz·eszów. ga,rncarz. Wywiad 1970 rok. 43. W)"rębek Z,Ylgmunt ur. 19·19 Chodów woj. Siedlce, garncarz. Wywiad rok. 13 I.ud, t. LXVIII 1969 �194 DIONIZJ USZ SŁOWNIK CZ UBALA WYRAZOW ZAWODOWYCH I GWAROWYCH ---- baba - zobacz pniak - glazurowanie - pokrywanie naczyń roztworem wody, glinki i tlenków metali dla nadania im połysku -. 'glejta (niem. Gliitte - gładlko'ść, połysk) związek chemic:nny,tlenek ołowiany koloru żółto-czerwonego lub żótego stosowany do produkcji szkła, farb, glazurowania naczyń - - ił - skała OIsa,dowa drobnoz.iarnista, 'składająca się głównie z minerałów ilastych, u garncarzy: gHna o szaroniebieskiej barwie -- Ikl'Us·O'walnie- ręczne wygniatani·e z gliny ,pęcherzyków powietrza -- maczka - woda w naczyniu s'tawia.nym obo'k kręgu, slużąca do zw,ilżania rąk przy toczeniu naczyń - odraczać - tu odkładać, zaniechać -. minia - (lac. minium - CYlJ1o·oor)tlenek ołowiawo-olowi{)wy -- macka - zob. maczka - pniak - ,glina po zra'zowaniu ui,oTmowa.na w bryłę - !polewa - denika wa'I"stwa deli'ka tnej glinki, którą pokrywa i;ię naczynie z ,~li:ny w 'gO'l'szym -ga't<Uinkui maluje na niej l'ub żłobi wzór - razowa.nie - siekanie, .r{)z·dra.bnianie gliny, czyli ws'tq.pna faza jej O'br6bki - sfupe'k - z·ob. !pniak -- ISzkl.iwieni·e - zob. glarorowanie - szlaga - rodzaj drewnianego młotka do ubijania gliny - szlik {niem. Schlick) ił; u g.arncarzy: rzadka glina powstająca podcza.<; loczeni'! naczyll, któ-rej nadmiar odrzuca garncarz do macz:ki - śłi,kier - ;zob. sz,li'k ._- tarasić - deptać ...- 'uprawa gliny - uz,da'inianie gliny IPTz'eznaczonej d{) produ1kcji nac·zyń (.raz0wani'e. struganie, deptanie, klus·owanie) DIONIZJUSZ CZUBALA ON A CLAY FOLK TREATMENT I;\l POLAND (Summary) InveSit.iJgaitin'go'raa foUdore of PoUish !potters, ·the author came acrosls 3!n interesting phenOlll1enon ,of folk medicine, i.e.a clay and pI"o-t{)xide treatment performed by ·poitJters. Thus, he hald ~nC'luded a·dditiona.J qoues'1'ions to hilS ą.ucs.tion.na:re, w-h'ich helped him to find out what kinds ()If desea.s'e and i'nd~s\posi-tion were coli'red by potters aJnd wh{), undertook s'UJCh treatment and also how .lon.g it ha,d been practi-oed. r't turned oUl! that poHers had treated dozens of desea'se applying clay, protoxide and cupping; they had treated, among -o-thers, cut wou:nds, abra'sion.s. 'ulcers. fractures, sprains, sca·Ids and burns, frol'5t-bi:tes, lichens .and so on. The foBowiJ1lg trea>tment had been perf'O!'med; catalPlasms oit wet clay mixed �o ludowym leczeniu glinq w Polsce 195 wi:th methylated or -rectified •.•• pi·rit. vini'ger. sour milk, e.gg whites or cowebs. gUild clay powder and bath in clay. In the past almos1t all potters periOlrmed some s.ort of medical treatment. SO'fie time ago potter's practices have been replaced by sdentific medical services, but w.ithin a family or among close friends potters :still perfo'I"m their clay treatment. which is of an empirical character; lit lacks. so typical for folk medie:i:ne, mixed 'rational and magical elements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0000ce6749690757120f5aee10430f8.pdf d996983a3ecea6c770015c902ed03e45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Ukraina - sztuka ludowa Hulcuszczyzna - kolekcjonerzy Hreczko, Iwan - kolekcjoner sztuki ludowej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5710 Title A name given to the resource Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.245-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 LECH MRÓZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski CZTERY OPOWIEŚCI O L W O W S K I M KOLEKCJONERZE Kolekcjonowanie wytworów sztuki ludowej — ikon, krzyży drewnianych, ceramiki, tkanin, nawet sprzętów domowych, stało się w Ukrainie pasją sporej grupy inteligencji. Od pewnego czasu, kiedy okazało się, że obecny prezydent także jest kolekcjonerem, wielu sprawujących funkcje państwowe uznało, że również oni powinni coś kolekcjonować. Kolekcjonowanie stało się w Ukrainie modą. Kilkanaście lat temu na bazarach, wiejskich targach, nawet na tak zwa¬ nym Wernisażu — targowisku pamiątkarskim w pobliżu Opery we Lwowie, lub w galeriach i antykwariatach można było zobaczyć ceramikę huculską, metalowe i drewniane krzyże huculskie, ozdoby, fragmenty ubiorów, oferowane po niezbyt wysokich cenach. Od kilku lat wszystko, co cenniejsze i mniej cenne, ale ludowe, wywożone jest na największe w Ukrainie targi antykwaryczne do Kijowa, ceny zaś wzrosły w tym czasie co najmniej kilkakrotnie. Szczególnie pożądanymi przedmiotami są wytwory sztuki huculskiej. Gromadzenie wytworów rodzimej chłopskiej twórczości niegdyś, w czasach radzieckich, interesowało nieliczne grono ludzi; szczególnie pośród inteligen¬ cji lwowskiej można było znaleźć tego rodzaju kolekcjonerów. Wędrowali po wioskach huculskich i pokuckich, za niewiele kopiejek czy rubli kupując obrazy na szkle, świeczniki, misy i kafle — nawet najwybitniejszego mistrza Bachmińskiego. Ich zbieractwo miało jednak pewien szczególny rys. Nie było to tylko zbieranie — ze względów estetycznych i by uchronić przed zniszczeniem to, co technika i moda na nowoczesność skazywała na śmietnik. Była to także forma niepokorności wobec ZSRR, ochrony ukraińskości. W tym kręgu ludzi wędru¬ jących z plecakami po Ukrainie, zwłaszcza po Karpatach, gromadzących przed¬ mioty kultury ludowej, powstały niebywale bogate kolekcje. Niejeden też z nich doświadczył prześladowań ze strony radzieckiego aparatu represji. Bowiem ta aktywność turystyczno-kolekcjonerska, zainteresowanie rodzimą kulturą ludo¬ wą, traktowane było przez władze jako przejaw nacjonalizmu i działanie nie¬ zgodne z pryncypiami ustrojowymi. Przed dwoma laty Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki, a ściślej — krąg kolekcjonerów działających w tym towarzystwie, postanowił pokazać najciekaw- �Lech Mróz 246 sze kolekcje prywatne i opowiedzieć o ich twórcach. Jako pierwszy wydany zo­ stał album przedstawiający lwowskiego kolekcjonera Iwana Hreczkę — wybitną postać lwowskiego życia kulturalnego — i jego zbiory: Ivan Grecko, Ukrains'ki Kolekcioneri, Institut Kolekcionerstva Ukrains'kih Mistec'kih Pam'ätok Pri NTŚ , L'viv, Kiiv: Vidavnictvo „Oranta" 2006. Album tworzą przede wszystkim fotografie prezentujące przedmioty z kolek­ cji. Dopełniają go fotografie prywatne i teksty przyjaciół Iwana Hreczki, mówią¬ ce o nim samym, jego dokonaniach i walorach zgromadzonych zbiorów. Można dodać, że album jest wydany pięknie — pokazuje ogromną staranność wydawcy i bardzo wysoki kunszt sztuki wydawniczej. Fotografie przedmiotów — dzieł wytwórczości ludowej, sztuki nieprofesjonalnej, ale też dzieł znanych artystów, zdjęcia ilustrujące różne sytuacje z życia tytułowej postaci albumu, teksty po¬ święcone Hreczce, tworzą właściwie kilka opowieści o tym niezwykłym — jak można się przekonać — człowieku. 1 Opowieść pierwsza, najkrótsza Album otwiera fotografia brata Iwana Hreczki i dedykacja: Bratovi Aroslavu äkij zaginuv 03.03.1946za volü Ukrainiprisväcuü. Wiele daje do myślenia. Iwan Hreczko miał 17 lat, gdy zginął jego brat. Wystarczająco dużo, by wiedzieć, o co walczył i w jakim był wojsku partyzanckim. Wystarczająco także dużo, by rozu¬ mieć i powiedzieć o tym w dedykacji; jednak nie ograniczył się do samej dedy­ kacji, zamieścił też zdjęcie brata Jarosława. Zdjęcie zaskakujące — nie w ubiorze partyzanckim, nie z dystynkcjami UPA i tryzubem na czapce. Może nie dyspono¬ wał takim zdjęciem brata, ale zapewne zachowały się jakieś fotografie z czasów szkolnych czy już z dorosłego życia. Iwan Hreczko zamieścił jednak zdjęcie bra¬ ta w polskim mundurze wojskowym, zrobione w roku 1937 w Poznaniu. Brata, który zginął jako żołnierz Ukraińskiej Armii Powstańczej. Prawda, że pomiędzy datą wykonania fotografii w Poznaniu a śmiercią bra¬ ta Jarosława minęło dziesięć lat. To dość znaczny okres, zwłaszcza gdy jest się młodym; wtedy często krystalizują się poglądy, kształtuje świadomość — także narodowa. Ale Iwan Hreczko zamieścił zdjęcie brata w polskim mundurze woj¬ skowym, przy dedykacji, mówiącej, że zginął za wolność Ukrainy. Staram się to zrozumieć, ten dziwny paradoks. Przecież — jak myślę — to nie przypadek. Jest w tym jakaś myśl, którą usiłuję pojąć. Coś, co fascynuje bardziej, niż zadziwia. Iwan Hreczko mówi pięknie po polsku. Dużo ładniej, niż znaczna część moich rodaków żyjących w Polsce — posługujących się językiem zwulgaryzowanym, jakąś mieszaniną języka literackiego i żargonu. Iwan Hreczko mówi tak, jak 1 NTŚ — Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki. �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 247 przedwojenny lwowski inteligent. Tak mówić nie nauczył się zapewne w szkole, w huculskiej wiosce — rodzimej Nadwórnej. Tak mówić musiał nauczyć się od bliskich, od środowiska, w którym działał, z którym był związany, takiego języka uczył się z literatury pięknej. A przecież nie zaprzecza to jego ukraińskości, jego fascynacji sztuką i kulturą ziemi, gdzie urodził się, skąd wypędzono daleko na Syberię jego matkę i siostrę, gdzie zginął brat, i dokąd on sam stale powraca. Intryguje to zestawienie munduru brata z informacją o okolicznościach jego śmierci. Zastanawia, co młodszy brat Iwan, a dziś tak znakomita postać lwow¬ skiego i ukraińskiego odradzającego się życia narodowego, mówi nam przez to zestawienie — brata w polskim mundurze, który poległ za Ukrainę. Być może uświadamia nam, że polskość i ukraińskość nie musi być zabarwiona wrogością, że może istnieć bliskość, choć należy szanować poczucie tożsamości i odrębność — nie polonizować, ani nie ukrainizować. Opowieść druga — fotografie Towarzyszą one tekstom, ale jest to zabieg wyłącznie koncepcji i kompozycji albumu; zamieszczone zdjęcia nie są ilustracją tego, o czym mówi tekst, chociaż wiele ze scen na fotografiach odnosi się do sytuacji, o jakich jest mowa w teks­ tach poświęconych Iwanowi Hreczce. Nie wiem, w jakim stopniu można na pod­ stawie zamieszczonych fotografii wyobrazić sobie życie Iwana Hreczki — nie w każdej sytuacji fotografował, czy jego fotografowano, w wielu momentach, nawet ważnych, mogło nie być fotografa-dokumentalisty. Mógł też uznać niektó¬ re zdjęcia za zbyt osobiste, takie, które można oglądać w kręgu rodziny i przyja¬ ciół, ale nie muszą być pokazywane publicznie. Niemniej, nawet tak ograniczony wybór mówi nam wiele o osobie i formach działalności Iwana Hreczki. Pośred¬ nio pokazuje kraj i czasy; to fotografie mówiące także o Ukrainie. O czasach i ko¬ lejnych etapach życia, o tym, co było wolno, a co stało się możliwe dopiero po rozpadzie ZSRR i powstaniu niezależnego państwa ukraińskiego. Te fotografie są same odrębną opowieścią. Niewiele jest tu fotografii opowiadających o młodzieńczych latach Iwana Hreczki — latach szkolnych i początkach dorosłego życia. Tym bardziej jest ważna ta ze strony 18, pokazująca młodego chłopaka w marynarce i ukraińskiej wyszywanej koszuli. To zdjęcie, wykonane w Nadwornej, jest pewną manifesta¬ cją—nie wiem, na ile świadomą, na ile naśladowczą — ukraińskości kilkunasto¬ letniego Iwana. Tym bardziej widoczną, że obaj stojący obok koledzy nie noszą do marynarek tego typu koszul. Nie wiemy też, czy była to decyzja młodego Iwana Hreczki, czy rodziców. Jednakże to dawne zdjęcie z czasów młodości Hreczki ma zapewne także inną wymowę, podkreśla stosunek do swojej tradycji, swojej kultury. Tym bardziej znaczącą wymowę, że w wieku, w jakim wówczas był, naturalna jest chęć odrzu- �248 Lech Mróz cenia wzorów wpajanych przez rodziców, niechęć do „starego" i potrzeba bycia „modnym" i nowoczesnym. Na kolejnych fotografiach, już z lat 50. i początku 60., widzimy człowieka w garniturze, pośród znajomych na ulicy. Tu pozwolę sobie na podzielenie się spostrzeżeniem — obserwacją z początku lat 90. X X wieku, gdy Ukraina była już państwem niezależnym. Uczestniczyłem w odbywającej się w Warszawie sesji, organizowanej przez historyków z Polskiej Akademii Nauk. Przybyli naukowcy z kilku krajów byłego już ZSRR, wśród nich wyróżniała się grupa z Ukrainy. Niektórzy z przybyłych z tego kraju naukow­ ców do poważnego, oficjalnego garnituru w ciemnej tonacji wkładali wyszywane ukraińskie koszule. Robiło to dość dziwne wrażenie, egzotyki, odświętnej prowincjonalności, pomieszania rozmaitych wzorów estetyki ubioru. Niewątpliwie tak było. Zarazem te koszule — może niezbyt fortunnie zestawione z ciemnym, tak zwanym europejskim garniturem — były wyrazistą manifestacją ukraińskości. W owych latach kilkakrotnie widziałem tak ubranych Ukraińców w Polsce, na rozmaitych spotkaniach. Teraz już raczej nie spotykam się z tym. Dlaczego — czy ci, którzy tak się ubierali zauważyli, że jest to oznaka pewnej prowincjonalności? A może uznali, że już nie jest potrzebna tego rodzaju manifestacja, że Ukraina jest krajem o ugruntowanym istnieniu, jednym spośród wielu krajów eu¬ ropejskich, i podkreślanie swojego istnienia, manifestowanie odrębności i włas¬ nej ludowej kultury, nie jest potrzebne? Niewiele jest tych prywatnych fotografii. Znacznie więcej jest natomiast zdjęć obrazujących istotną cechę charakteru Iwana Hreczki — chęć poznawania, wę¬ drowania, kontaktu z przyrodą, z naturą. Pośród zdjęć z podróży i różnych tury¬ stycznych wypraw, są także zdjęcia dokumentujące wyprawy nad Bajkał i w ota¬ czające to jezioro góry. Ale najmocniej pociągały go obszary znane z dzieciństwa — Karpaty i ziemie zachodniej Ukrainy. Najwięcej fotografii zrobiono podczas wypraw na te właśnie tereny — spływy Dniestrem, częste wędrówki po Huculszczyźnie są potwierdzeniem serdecznego związku z tą częścią Ukrainy. Nigdzie też poza Huculszczyzną nie fotografował się Hreczko z tubylczymi mieszkańca¬ mi. Ukraina Zachodnia, zwłaszcza Pokucie, Huculszczyzna, jest tym szczegól¬ nym przypadkiem. Tu interesuje go wszystko — pejzaż i przyroda, ludzie i ich ubiory, zwyczaje, religia i sztuka. Kościół greckokatolicki został po wojnie zlikwidowany. Istniał nielegalnie, ograniczony do niewielkiego kręgu ludzi. Kiedy powstała wolna Ukraina, także Kościół zaczął się odradzać. To także widać na fotografiach. Iwan Hreczko uczest¬ niczy w spotkaniach wiernych z duchownymi, jest zaangażowany w działalność Cerkwi greckokatolickiej, w jej odrodzenie. Szczególne miejsce zajmują spotkania z papieżem Janem Pawłem I I w Watykanie, z hierarchami, duchownymi Kościoła greckokatolickiego oraz uczestnictwo w świętach i uroczystościach kościelnych. Otwarcie granic niepodległej Ukrainy przyczyniło się także do wyjścia Iwana Hreczki w świat ukraiński poza krajem. Fotografie pokazują także tę innąjeszcze stronę działalności Iwana Hreczki, związaną z ukraińską diasporą i aktywnością �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 249 ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej pośród Ukraińców żyjących w Europie Za¬ chodniej, Ameryce i Australii. Kolekcjonerska pasja Iwana Hreczki wiąże się przede wszystkim ze sztuką Huculszczyzny i Pokucia — ale szczególnie ze sztuką sakralną. Fotografie poka¬ zują, że nie tylko o sztukę samą w sobie idzie, ale o sztukę jako wyraz łączności z religijnością ludową, z wiarą mieszkańców tych ziem, a również z instytucją Kościoła. Ukraińskość tych ziem, kultura tej części Ukrainy, wiąże się wyraźnie dla Iwana Hreczki z Kościołem greckokatolickim, z cerkwiami jako miejscem kultu, z obrazami i ludowymi wyobrażeniami przedstawionymi w ikonach i krzy¬ żach, z duchownymi, którzy kierują tym Kościołem, i jego zwierzchnikiem, pa¬ pieżem rzymskim — głową Kościoła katolickiego rzymskiego i greckiego. Jeżeli przyjąć, że zwykłe statystyczne zestawienie fotografii coś nam mówi, 0 czymś informuje, to widzimy, że najliczniejsze są zdjęcia pokazujące Iwana Hreczkę w towarzystwie osób duchownych — zarówno hierarchów Kościoła greckokatolickiego, jak rzymskokatolickiego, a szczególnie akcentowane są (np. wielkością fotografii i szczególnym ich wyeksponowaniem) te, które pokazu¬ j ą Iwana Hreczkę z papieżem Janem Pawłem I I . Drugą pod względem liczby grupę stanowią fotografie wykonane podczas różnych wypraw turystycznych, z plecakiem, w kajaku, na biwaku. Natomiast zdjęcia przedstawiające mieszkań¬ ców Huculszczyzny w tradycyjnych ubiorach, przed cerkwią, i samego Hreczkę w ubiorze huculskim, są mniej liczne. Fotografii rodzinnych, czy z lat młodości, jest zaledwie kilka. Nie wiem, czy wybierając fotografie i zestawiając je do tego albumu, kierował się Iwan Hreczko jakimś scenariuszem. Raczej przypuszczam, że wybierał te, do których sam największą przykłada wagę, które uważa za re¬ prezentatywne, które sam uznał za najważniejsze. Być może nawet mimowolnie świadczą one o hierarchiach, o wewnętrznym sposobie oceny własnej działalno¬ ści. Zarówno tej osobistej, prywatnej, jak i ukierunkowanej na innych, na sprawy pozaprywatne, społeczne. Analizując fotografie, porównując daty wykonania, widzimy, jak Iwan Hreczko z turysty, zbieracza rzeczy ludowych i przedmiotów sztuki, coraz bardziej staje się działaczem społecznym, osobą oficjalną. Opowieść trzecia Tworzą j ą relacje i wspomnienia przyjaciół i uczniów; to opowieści o życiu 1 dokonaniach Iwana Hreczki, których autorami są: Ihor Kałynec', Ołeh Sydor, Roman Jaciw, Roman Czmełyk i Kost' Czawaha. To także opinie o jego działal¬ ności kolekcjonerskiej i ocenie zgromadzonych zbiorów, uwagi o pożytkach ko¬ lekcjonerstwa jako formy wspierania muzealnictwa. Autorzy przedstawiają dzia¬ łalność Hreczki, aktywność kolekcjonerską, fascynację Huculszczyzną. Drogę dojrzewania — opuszczenie rodzinnej Nadwórnej, przybycie do Lwowa, podjęcie studiów, potem pracy i początki kolekcjonerstwa. Różne są to teksty. Jest też w tych �250 Lech Mróz opowieściach wiele patosu, słów niezmiernie podniosłych. Odnoszę wrażenie, że autorzy są przekonani, że właśnie tak należy przedstawić postać Iwana Hreczki i jego dokonania, że nie wypada pisać inaczej, jak tylko z patosem. Jest to swoista hagiografia, mitologia, a nie opowieść o skromnym, choć niezwykłym człowieku. Niektórzy piszący widzą w kolekcjonerstwie Iwana Hreczki jakiś bardzo podniosły cel i sens jego pasji. Ich zdaniem, u podstaw kolekcjonerstwa leżała chęć zacho¬ wania dla wnuków przejawów geniuszu ludu ukraińskiego. Tym, co wyjaśnia owo zamiłowanie Iwana Hreczki i jego pasję kolekcjonerską, jest dzieciństwo spędzone w huculskiej chacie, dorastanie w „czarownej" przyrodzie Huculszczyzny. Jeżeli przywołuję sformułowanie, z jednego z zawartych w albumie tekstów, o „geniuszu narodowym", to dlatego właśnie, by zwrócić uwagę na dokonania Iwana Hreczki. Dorastał w domu, gdzie wszystko — sprzęty, ubiory, obrazy — było huculskie, jak podkreśla jeden z autorów. Setki czy tysiące mieszkańców Huculszczyzny także żyło w otoczeniu sprzętów, ikon, ubiorów huculskich, ale podczas gdy inni je wyrzucali, on je zbierał. Zatem nie samo przebywanie w „cu¬ downej, bajkowej" — jak pisze jeden z autorów, poeta Ihor Kałynec' — atmosfe¬ rze przyrody Karpat Huculskich jest ważne. Inni mieszkańcy huculskich wiosek żyli w tym samym otoczeniu, ale tylko wyjątkowo wrażliwe jednostki gromadzi¬ ły te kolorowe, intrygujące przedmioty i sprzęty, i chroniły je przed spaleniem czy wyrzuceniem. Zapewne nawet nie tworząc ideologicznej podbudowy owego gromadzenia. Usuwanie sprzętów, nawet jeśli dziś oceniamy je jako piękne, jest czymś oczywistym. Jest naturalnym dążenie do wygodniejszego życia, do posłu¬ giwania się sprzętami, które wytwarza rozwijająca się technika, do posiadania rzeczy uznawanych za modne, za nowoczesne. To nie tylko znak upływu czasu, potrzeb młodszych generacji i konfliktu pokoleń. To często wymóg praktyczny. Jest oczywiste, że wiąże się z tym zubożenie rozmaitych lokalnych wariantów kultury, że prowadzi to do unifikacji. Ale technika, nowoczesność, moda, powsta¬ ją, tworzą się w dużych ośrodkach, a nie w małych osadach górskich. Powszechnym zjawiskiem jest migrowanie do miasta młodzieży z odległych nieraz, zapomnianych i tradycyjnych wiosek. W poszukiwaniu pracy, lżejszego życia, możliwości edukacyjnych. Jednak edukacja to także pęd do nowego i za¬ grożenie dla tradycji, i dla wszystkiego tego, pośród czego wyrastało się w rodzi¬ cielskiej chacie, w Karpatach. Trudno łączyć własny rozwój, poznawanie nowe¬ go, edukację, z przekonaniem, że to przeszłe, stare, też należy chronić. Do tego potrzeba dorosnąć, dojrzeć, potrzeba też szczególnej wrażliwości. Iwan Hreczko chciał być malarzem, i choć został z zawodu inżynierem związanym w leśni¬ ctwem, to przecież właśnie malarska wrażliwość — na barwy, kształty, pchała go do kolekcjonowania. Bardziej pewnie niż ideowe założenia, przynajmniej u po¬ czątków kolekcjonerstwa. Nie mogę wypowiadać się na temat źródeł estetyki i twórczości huculskiej — nie czuję się wystarczająco kompetentny. Jednak rozmaite opracowania wska¬ zują na wpływy węgierskie i rumuńskie w sztuce tego regionu — to było przecież �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 251 kiedyś jedno państwo, a miejsca targów, jarmarki, gdzie sprzedawali swoje wy¬ roby mistrzowie huculscy, leżały także poza Huculszczyzną, i spoza Huculszczyzny przywożono również wyroby, które wywierały wpływ na miejscowych twór¬ ców. Wystarczy przyjrzeć się motywom na kaflach, by widzieć tam i cesarskich urzędników, i cerkwie rusińskie, Cyganów i Żydów. W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową (a nawet już u schyłku X I X wieku) zaczyna się coraz silniejsze zainteresowanie walorami turystycznymi Karpat Wschodnich, a przy okazji i mieszkańcami tych ziem. W okresie międzywojennym turyści i letnicy to istotny czynnik ekonomiczny w egzystencji Hucułów. A turyści nie tylko kon¬ templują przyrodę i pejzaże, są też nabywcami. To pobudza rozwój rękodzieła — przecież nie trzeba głębokich studiów ekonomicznych, by wiedzieć, jak bar¬ dzo na rozwój rzemiosła i wytwórczości rękodzielniczej (snycerskiej, garncar¬ skiej, tkackiej) wywarła wpływ turystyka i letnicy. Polacy i Żydzi — bo nie tylko Ukraińcy przyjeżdżali latem i zimą na Huculszczyznę, i nie oni byli najliczniej¬ szą grupą turystów. To wszystko, ten wielokulturowy wpływ i rozmaitość czynników historycz¬ nych, kulturowych, a także ekonomicznych, przyczynił się do rozwoju hucul¬ skiej i pokuckiej sztuki. Nie chcę przez to stwierdzenie umniejszać wrażliwości estetycznej samych mieszkańców tych ziem i ich twórczego wykorzystywania rozmaitych motywów zapożyczonych od sąsiadów. Jednak trzeba pamiętać, że w codziennej trosce o przeżycie, o plony, o zwierzęta gospodarskie, o zapewnie¬ nie codziennej egzystencji, potrzeby estetyczne i ich zaspokajanie są na dalszym miejscu — nie jest to potrzeba najpilniejsza, egzystencjalna, i Huculszczyzna nie jest wyjątkiem. Piszący o narodzie, o specyfice „ukraińskiego geniuszu", nie definiują tych pojęć, przyjmują, że czytelnik intuicyjnie zrozumie, co mają na myśli. Intuicja odgrywa wprawdzie niemałą rolę w badaniach naukowych i określaniu zjawisk, ale nie może ona zastąpić potrzeby definiowania. Użyte w tym albumie sformu¬ łowania dotyczące narodu świadczą, że autorzy używający ich, jeśli posługują się jakąś literaturą, to zapewne ogromnie przestarzałą, z innej epoki. Wiele już lat temu jeden z najwybitniejszych współczesnych filozofów, Isaiah Berlin, stwier­ dził: „Naród to grupa ludzi, którzy pozostają w tym samym błędnym przekonaniu na temat swojego pochodzenia". Zresztą, tak bliski naukowej tradycji ukraińskiej i polskiej, wybitny badacz Polesia, Józef Obrębski, podobne miał spostrzeżenia. Mówienie więc dzisiaj o „narodowym geniuszu" jest mówieniem o fikcji, jest fantazjowaniem, mówieniem w duchu nauki XIX-wiecznej. Tak na marginesie, zastanawiam się nad fascynacją Huculszczyzną i nad jej mitem. Bo jest to rzeczywistość zmitologizowana. Zarówno wśród Ukraińców, jak i Polaków, wśród dawnej lwowskiej i nie tylko lwowskiej inteligencji (nie¬ zależnie od poczucia identyfikacji etnicznej), wśród artystów, turystów, krajo­ znawców, etnografów, miłośników ludowości. Świadczą o tym tematy obrazów z lwowskich, krakowskich, warszawskich muzeów, świadczy zainteresowanie �252 Lech Mróz współczesnych turystów, również z Polski — także tych młodszych, którzy nie pochodzili z Galicji i których rodzice też nie mieli z obszarami Huculszczyzny kontaktu. Nie wyjaśnia tego pisarstwo Vincenza ani innych polskich czy ukraiń¬ skich pisarzy. Jeśli miarą zainteresowania jest tak nowoczesny środek, jak Inter¬ net, to zaskakuje już samo wejście do portalu internetowych aukcji „Allegro"; wpisanie hasła: „Huculszczyzna, Huculi, huculski" od razu pokazuje, jak wiele przedmiotów kojarzonych z Huculszczyzną jest w obiegu aukcyjnym, antykwa¬ rycznym (choć najczęściej są to tylko pocztówki). W niektórych przypadkach jest oczywiste, że oferowany przedmiot nic wspólnego z Huculszczyzną nie ma, ale określenie „huculski" jest uzasadnieniem wyższej ceny sprzedażnej — sporo wyższej niż przedmioty niehuculskie. Nie ma też porównania z innymi towarami, opatrzonymi „etnicznymi" metkami. Są to przedmioty jednostkowe (wyjąwszy może „żydowskie" i „cygańskie") i to nieliczne, w porównaniu z dziesiątkami „huculskich". Opowieść czwarta Co mówią fotografie przedmiotów z kolekcji Iwana Hreczki? Przyjrzyjmy się zawartości kolekcji — przyjmując, że zamieszczone fotografie są reprezentatyw¬ ne dla zbioru, że przedstawiają nie tylko najcenniejsze przedmioty. Przeanalizuj¬ my najpierw układ zdjęć prezentujących zbiory. Sposób prezentowania kolekcji, kolejność pokazywanych przedmiotów i liczebność poszczególnych kategorii wytworów artystycznych mówią przecież także o samym autorze i o tym, jaka jest jego hierarchia „sympatii" (używając jednej z socjologicznych kategorii war¬ tościowania), co jest mu najbliższe, w gromadzenie jakich przedmiotów włożył najwięcej serca i uporu, a zapewne też czasu i pieniędzy. Na ponad 360 prezen¬ towanych przedmiotów, więcej niż trzecia część (ponad 140), to przedmioty po¬ chodzące z Huculszczyzny i Pokucia — wyroby, które można nazwać sztuką lu¬ dową, rzemieślniczą, nieprofesjonalną. Do tej kategorii można jeszcze dołączyć ponad 100 różnych tkanin z Pokucia, Podola i Bukowiny. Zatem około 2/3 zbioru stanowią przejawy tak zwanej twórczości ludowej: malarstwo, rzeźba, wyroby z metalu i skóry, tkaniny — koszule, ręczniki, spódnice, pasy itd. Prezentację zbiorów otwiera kolekcja huculskich i pokuckich ikon na szkle. Jest ich około 80, w tym wiele (około %) to ikony wielopolowe, najczęściej po¬ dwójne. Pochodzą z różnych warsztatów, większość z nich z przełomu X I X i X X wieku, z okresu, kiedy ten rodzaj twórczości przeżywał swój „złoty wiek", czas wyjątkowego rozkwitu. Sam zestaw zgromadzonych przedmiotów informuje nie tylko o twórcach, lecz także o odbiorcach. Przecież huculscy i pokuccy artyści tworzyli przede wszystkim na sprzedaż. Malowali to, na co było zapotrzebowa¬ nie, natomiast styl, sposób wyrażania, to cechy indywidualne twórcy, sąjego „wi¬ zytówką", wyrazem poziomu mistrzostwa. Pośród ikon na szkle, jakie widzimy �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 253 w pracowicie zgromadzonej kolekcji Hreczki, najczęstszym motywem jest po¬ stać Matki Boskiej — choć różnie wyobrażonej. Następnie, scena z Chrystusem na krzyżu jako motywem głównym. Często, choć nie tak licznie, przedstawiani są święci — św. Barbara, św. Jerzy, św. Mikołaj. Czasami oddzielnie, czasami razem. Te właśnie wyobrażenia: Matka Boska, Chrystus Ukrzyżowany, święci: Barbara, Jerzy, Mikołaj, tworzą zasadniczy panteon postaci ubóstwionych w kul¬ turze huculskiej i pokuckiej, w tradycji mieszkańców tych ziem. Tak przynaj¬ mniej można sądzić na podstawie ikon na szkle z kolekcji Iwana Hreczki. Przepiękną kolekcję tworzy zbiór 23 drewnianych krzyży. Mistrzostwo wy¬ konania niektórych wskazuje na niezwykle wysoki poziom artystyczny, niezwy¬ kły kunszt niektórych twórców, a właściwiej będzie powiedzieć — artystów. Te dwustronne krzyże (w albumie ukazane są obie strony) potwierdzają popularność w sztuce huculskiej wyobrażeń Matki Boskiej i Chrystusa Ukrzyżowanego. Huculsko-pokucką kolekcję dopełniają drewniane świeczniki i sprzęty uży¬ wane najczęściej przez mężczyzn — laski, torby, pasy zdobione metalem. Zbiór wytworów rękodzieła ludowego uzupełniają także podolskie, pokuckie i buko¬ wińskie wyroby tkackie — tkane i wyszywane przez mieszkanki tamtejszych wsi. Prezentowanych jest także kilka rzeźb drewnianych i ikon — obrazów olejnych; choć noszą one wyraźnie cechy obrazów ludowych i zapewne pochodzą z jakichś warsztatów cechowych, są przedmiotami o wysokich walorach artystycznych. Malarstwo profesjonalne artystów z początku X X wieku i współczesnych — polskich, ale przede wszystkim ukraińskich — to drugi, bardzo ważny dla Iwana Hreczki cel kolekcjonerskich zabiegów. Bardzo wyraźnie unaocznia to nie tylko kolekcjonerskie, ale artystyczne potrzeby zbieracza. Przecież do Lwowa przy¬ szedł w 1945 roku, by uczyć się malarstwa. Potem wchodził w świat lwowskiej inteligencji — już może nie bohemy artystycznej, bo zubożałej przez wojnę, roz¬ pędzonej, poddanej radzieckiej i ideologicznej obróbce, ale jednak zachowującej wiele z przedwojennej tradycji. Obracał się Hreczko pośród ludzi sztuki i sam to środowisko z czasem zaczął współtworzyć. Tematyka obrazów świadczy, że wąt¬ ki kojarzące się z Ukrainą, jej przeszłością i pejzażem, szczególnie go pociągają, choć wiele jest też uniwersalnych wątków — portretów i scen rodzajowych. Nie wydaje się celowe wymienianie wszystkich grup przedmiotów pokaza¬ nych w albumie, na przykład medali czy współczesnych rzeźb (stanowią one zresztą niewielki procent zbiorów). Na jeszcze jeden natomiast fragment kolek¬ cji Hreczki chcę zwrócić uwagę. Na tanki — ikony malowane na płótnie i na książki modlitewne, zapisane tybetańskim alfabetem. Jako inżynier leśnictwa, jeździł służbowo po Związku Radzieckim. Był nad Bajkałem, w Buriacji. Przed rewolucją Buriacja była krajem, gdzie dominowało nie prawosławie, ale bud¬ dyzm lamajski, przeniesiony z Tybetu, choć towarzyszyły mu niekiedy praktyki szamańskie. Dacany — lamajskie klasztory, były zarazem miejscami studiów. Tam przepisywano księgi, malowano tanki, wytwarzano dewocjonalia. Ta kul¬ tura i sztuka przyniesiona z Himalajów jest specyficzna. Innymi kanonami este- �254 Lech Mróz tycznymi kierowali się mnisi buddyjscy, inną, skomplikowaną ikonografię mu¬ sieli poznać. Iwan Hreczko nie prowadził specjalnych studiów w tym zakresie, ale z podróży syberyjskiej przywiózł kilka charakterystycznych dla tamtejszej kultury religijnej wytworów. Staram się i to zrozumieć, bo przecież nie wszystko, co zgromadził w życiu, pokazał w tym albumie. Zwracając, tam w Buriacji, na nie uwagę, przywożąc do domu, pokazuje nam zarazem, że nie tylko bliska mu jest ludowość Galicji. Że ważna w jego aktywności i kolekcjonerskiej pasji jest wrażliwość na wytwory sztuki (bo pismo ksiąg tybetańskich jest także wyrafinowaną formą sztuki). Prze¬ cież nie wyrósł pośród tej sztuki, nie znał jej wcześniej, nie rozumiał znaczenia symboli, nie czcił wyobrażonych tam postaci. Reagował na nie jak na dzieła in¬ tuicyjnie. Prezentując je teraz w albumie, także daje do myślenia — nie ogranicza się do przedmiotów i wytworów nawiązujących do tradycji ukraińskiej. Pokazuje także inną religię, inną estetykę, inną kulturę i jej oryginalne piękno, choć zupeł¬ nie nie ukraińskie. To mówi wiele o Iwanie Hreczce, o jego sposobie myślenia o innych ludziach i kulturach, o tolerancji i niezamykaniu się w regionalnych czy narodowych ra¬ mach, w obszarze własnego języka czy religii. To przecież wcale nie oznacza braku patriotyzmu, a jedynie otwartość na innych. Widać w tym człowieka nie ograniczającego się wyłącznie do swojej tradycji — łącznie z jej kompleksami; jest to spojrzenie dawnego lwowskiego inteligenta, a zarazem jak najbardziej współczesnego Europejczyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2c23751f0ac330293f2630f7691e251.pdf b5c954da8348beedb97f380f7ec3feaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6124 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5711 Title A name given to the resource Sudan północny z perspektywy antropologicznej / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 205058 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SUDAN PÓŁNOCNY Z PERSPEKTYWY ANTROPOLOGICZNEJ. UWAGI N A TEMAT B A D A Ń TERENOWYCH Badania społeczeństw Bliskiego Wschodu Bliski Wschód doczekał się bogatej literatury antropologicznej, tak polskiej, jak i światowej. Nic w tym dziwnego. To literalnie „bliski" Wschód — dla Eu¬ ropejczyków najbliższy geograficznie „obcy świat". Podróż w te rejony nie jest już karkołomna. Nawet klimat nie jest specjalnie uciążliwy, a przynajmniej ni¬ jak się ma do ekstremalnych dla ludzkiego organizmu warunków ekologicznych w rejonach tropikalnych. Jednocześnie, to ten zakątek Azji zachodniej i północ¬ no-wschodniej Afryki, który wzbudzał największe zainteresowanie i fascynację. Znów powód jest oczywisty. Bliski Wschód to świat obcy, ale nie daleki. To inność, którą po głębszym poznaniu udaje się zrozumieć i zaakceptować. To tutaj wreszcie znajdują się korzenie kultury europejskiej. Człowiek nawet umiarko¬ wanie wrażliwy kulturowo może ulec złudzeniu, iż cofa się w czasie, w świecie własnej kultury. Doznaje olśnienia, iż znalazł się w kręgu pierwotnych, utraco¬ nych wartości. Stąd też liczne przypadki skrajnej fascynacji tym obszarem, opi¬ sane jako „syndrom Lawrence'a z Arabii". Badacze-profesjonaliści nie są wcale wolni od tego rodzaju emocji. Tutaj et¬ nograf może doznać uczucia całkowitej intelektualnej satysfakcji. Osiąga je po¬ przez złudzenie pełnego zrozumienia i właściwego usystematyzowania obrazu badanej rzeczywistości. Mimo zagrożeń z tym związanych, fakt ten nadaje pracy na Bliskim Wschodzie swoistego wymiaru. Może przyczynić się do znaczne¬ go ułatwiania działań w terenie czy wzbogacenia powstających na jego podsta¬ wie modeli interpretacyjnych. Dystans kulturowy jest tutaj niewielki — to rzecz oczywista. Niemniej, zasadnicza dla procesu konceptualizacji obcej rzeczywi¬ stości. Wszystko to powinno działać dodatkowo stymulująco na badaczy — za¬ chęcić ich do podejmowania studiów nad społecznościami Bliskiego Wschodu. �256 Maciej Kurcz Doszedłem do tej, w gruncie rzeczy banalnej, konstatacji, przenosząc swe bada¬ nia z północy na południe Sudanu, gdzie zetknąłem się z diametralnie inną kultu¬ rowo rzeczywistością. To tam właściwie po raz pierwszy poczułem się napraw¬ dę obco. Sudan jako pogranicze Sudan to największy kraj kontynentu afrykańskiego, nie bez powodów okre¬ ślany jako „mała Afryka". Zmierzając od północy, napotykamy tam strefę pustyń, która stopniowo przechodzi w sawannę, by w końcu na południu krajobraz zdo¬ minowały bagniste rozlewiska Nilu, porośnięte bujną, tropikalną roślinnością. Ekologia Sudanu koresponduje z jego różnorodną kulturą: wędrujących szlakami pustynnymi pasterzy wielbłądów, społeczności rolniczych z doliny Nilu, czarno¬ skórych kopieniaczy z Gór Nuba i Darfuru czy hodowców bydła z górnego do¬ rzecza Nilu. Patrząc z perspektywy antropologii kulturowej, postrzegamy Sudan jako kraj o wielowiekowych cechach pogranicza, gdzie stykają się dwa wielkie kręgi cywilizacyjne — Bliski Wschód i Afryka. To fakt ogromnej wagi dla zrozu¬ mienia krajobrazu kulturowego minionego i współczesnego Sudanu. Sudan północny, jak dotąd, nie budził szczególnego zainteresowania etno¬ grafów. W każdym razie nie był tak intensywnie penetrowany jak południowe prowincje tego kraju. Te, jak wiemy, weszły do klasyki antropologii kulturowej. Z perspektywy badań nad kulturą, obszary zamieszkiwane przez ludność mu¬ zułmańską traktowano jako prowincjonalne odbicie stosunkowo dobrze znanego Bliskiego Wschodu. W rezultacie uważano je za mało ciekawe, nie zasługujące na naukową refleksję. Po raz pierwszy podróżowałem do Sudanu północnego jako archeolog, czło¬ nek polskiej ekspedycji archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego. Dla archeo¬ logii to teren niewątpliwie wymarzony. Można by rzec, archeologiczne eldorado. Piaski Sudanu północnego kryją bowiem bezcenne bogactwa minionych kultur. Dzięki dobrodziejstwom klimatu, a zwłaszcza życiodajnemu Nilowi, mogły roz¬ winąć się tutaj bardzo wcześnie niezwykle wyrafinowane kultury. Ich materialne ślady ustępują tylko nieznacznie kunsztowi i okazałości zabytków starożytnego Egiptu. Jednak w przeciwieństwie do niego, znakomita większość starożytności Sudanu wciąż czeka na swych odkrywców. W trakcie pierwszego wyjazdu zafa¬ scynowała mnie jednak nie tyle historia, co otaczająca mnie tam rzeczywistość kulturowa. Z jednej strony, urzekł mnie tradycjonalizm i konserwatyzm społe¬ czeństw żyjących nad Nilem. Z drugiej — charakterystyczny dla nich synkretyzm. Na początku te właśnie fenomeny przekonały mnie o szczególnej atrakcyj¬ ności tego obszaru dla badań etnograficznych. Sprawiły, iż moje kolejne podróże w tamte strony związane były z pragnieniem poznawania i obcowania ze światem współczesnej kultury Sudanu. �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 257 Co odpowiada za wspomniane zjawiska? Przede wszystkim fakt kresowości, usytuowania tego kraju na pograniczu kulturowym i cywilizacyjnym. Konser¬ watyzm związany jest z aspiracjami tych terenów do cywilizacji położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. To tradycja, która sięga swoimi korzeniami starożytności. Od niepamiętnych czasów Sudan stymulowały treści pochodzące z północy. Zafascynowani byli nimi budowniczowie piramid w Meroe czy świątyń w Dżebel Barkal. Podobnie było kilka wieków później, gdy do­ tarło do Nubii chrześcijaństwo. Nie inaczej jest i dziś. Sudan od X V I wieku jest krajem muzułmańskim i od tego czasu mieszkańcy północnych jego prowincji pieczołowicie kultywują najlepsze arabskie tradycje. Starają się w tym nie ustę¬ pować bardziej metropolitarnym obszarom Bliskiego Wschodu. Dzięki temu konsekwentnemu pragnieniu, w miejscowym obyczaju zacho¬ wać się mogło wiele elementów typowych dla cywilizacji muzułmańskiej, a czę¬ sto nawet archaicznych, takich, których obecnie próżno by szukać na innych obszarach Bliskiego Wschodu. Konserwatyzm i tradycjonalizm ugruntował swo¬ isty fatalizm najnowszej historii Sudanu. Pamiętajmy, iż kraj ten przez ostatnie dziesięciolecia był areną brutalnych konfliktów etnicznych i religijnych. Są one główną przyczyną gospodarczej i politycznej zapaści Sudanu, co w gruncie rze¬ czy skutecznie hamowało procesy modernizacyjne i westernizacyjne. Sytuacja ta doprowadziła z kolei do swego rodzaju hibernacji czy nawet anachronizacji (powrotu do tradycyjnych struktur) sudańskiej kultury. Zjawisko to zaliczane jest przez planistów modernizujących Sudan do skrajnie negatywnych. Dla bada¬ czy, ale także zwykłych podróżników, to z kolei niezaprzeczalny atut tego kraju. Paradoksalnie, dzisiaj kraje nie mające dobrych stosunków z „cywilizowanym światem", rządzone przez „twardogłowe reżimy", należą do najbardziej fascynu¬ jących dla współczesnych wędrowców. Wydają się bowiem przedstawiać świat, którego już nie ma, który gdzie indziej rozpłynął się w oceanie globalizacji i kul¬ tury masowej. W Sudanie, na samym początku moich doświadczeń terenowych, także uległem podobnemu złudzeniu. Motywowało ono tam silnie moje pierwsze kroki badawcze. Sudan to doskonały obszar dla badań tradycyjnych struktur Bliskiego Wscho¬ du. Jednocześnie to ciekawy przykład pogranicza kulturowego i cywilizacyjne¬ go, z całym bogactwem związanych z tym zjawisk. Są one niezwykle frapujące, gdyż pozostają często bez analogii. Na przykład zwyczaj wyrzezania żeńskich genitaliów. Próżno go szukać w tak skrajnej postaci na innych obszarach Bli¬ skiego Wschodu. Tylko tu, na pograniczu świata islamskiego i afrykańskiego, wykształciła się tak drastyczna forma tego obyczaju. Podobnie jest z intrygują¬ cym kultem zaar i związanymi z nim nabożeństwami egzorcystycznymi, odpra¬ wianymi głównie przez muzułmańskie kobiety. To z kolei przykład synkretyzmu kulturowego (zjawiska nader typowego dla obszarów przejściowych). Natural¬ nie, w tym przypadku widoczne są genetyczne wpływy islamu oraz rodzimych wierzeń afrykańskich. �258 Maciej Kurcz Z doświadczeń własnych prac terenowych — korzyści ze współpracy z archeologami Polacy w Sudanie długo nie odznaczali się czymś szczególnym. Docierali tutaj niezwykle rzadko, a jeśli już, to ich losy pozostają nam prawie całkowi¬ cie nieznane. Sytuacja zmieniła się zdecydowanie po I I wojnie światowej, wraz z pojawieniem się w Sudanie polskich archeologów. Po spektakularnych odkry¬ ciach w Faras rozpoczęli oni badania w innej nubijskiej stolicy — Starej Dongoli, położonej między I I I a I V Kataraktą. Te także okazały się dla Polaków przysło¬ wiowym „losem na loterii". Dzięki pionierskim pracom nad chrześcijaństwem nubijskim oraz wspaniałym odkryciom w Faras i Starej Dongoli, polska nauka ugruntowała swoją pozycję na obszarze Sudanu. Więcej, zyskała palmę pierw¬ szeństwa w młodej subdyscyplinie — nubiologii. Od tego czasu mnożą się prace, zwiększa się liczba polskich naukowców specjalizujących się w Nubii. Obecnie do Sudanu rokrocznie wyrusza kilka ekip archeologicznych z Polski. To kilku¬ dziesięciu badaczy — archeologów, ale także historyków, filologów czy antropo­ logów fizycznych, którzy regularnie prowadzą pracę na tym terenie. 0 współpracy archeologii i etnografii napisano już chyba całe biblioteki. Nie zwracano jednak zbytniej uwagi na aspekt logistyczny takiej kooperacji. Arche¬ olodzy, prowadząc regularne, długoterminowe prace, dysponować muszą solid¬ ną bazą — miejscem do pracy i odpoczynku. Co więcej, wchodzą w interakcje z otaczającym światem, zabiegają o akceptację i pomoc mieszkańców, przełamu¬ j ą zatem bariery międzykulturowej komunikacji. O pożytkach takiej współpra¬ cy miałem okazję przekonać się w czasie dwóch sezonów badawczych w 2003 i 2004 roku. Pracowałem wtedy wespół z dwoma polskimi ekspedycjami archeo¬ logicznymi: Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środ­ kowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli . Badania terenowe prowadzone były w trybie stacjonarnym, w kilku sąsiadu¬ jących ze sobą wioskach, położonych między I I I a I V Kataraktą — w tak zwa¬ nym Dar Dongola, na prawym brzegu Nilu. Głównym obszarem badań były wsie ed Ghaddar i Banganarti. Intensywne prace terenowe prowadziłem również w wioskach pomiędzy wspomnianymi osadami: Bukibul, Hammur oraz Sinada. Minęły już chyba bezpowrotnie czasy, kiedy etnograf w kraju pozaeuropej¬ skim cieszył się sympatią lokalnej władzy. Obecnie każdy badacz współczesnych zjawisk kultury traktowany jest co najmniej podejrzliwie przez przedstawicie1 Misja w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznej Makurii, to najdłużej działająca polska ekspedy¬ cja archeologiczna w Sudanie (ponad 40 sezonów wykopaliskowych). Niemal od samego początku kie¬ ruje nią dr S. Jakobielski. Dzięki polskim badaniom w Starej Dongoli jest to najlepiej znane chrześcijań­ skie stanowisko w Sudanie. Polska Połączona Ekspedycja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego działa w Sudanie od 1997 roku. Przyznana ekspedycji licencja zezwala na prowadzenie prac na prawym brzegu doliny Nilu, pomiędzy Starą Dongolą a es Zumą, czyli na obszarze należącym do południowej części Dar Dongola („Kraju Dongoli" położonego między III a IV Kataraktą). 1 �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 259 li postkolonialnych struktur państwowych. Nie lepiej jest na poziomie „zwy¬ kłych ludzi". Dziś, w potocznym wyobrażeniu, antropolog to szpieg, a w naj¬ lepszym razie dziennikarz — żądny sensacji, oszczerca. W rezultacie, w wielu miejscach na świecie oficjalnie prowadzone badania typu etnograficznego to przedsięwzięcie cokolwiek nieroztropne. W przypadku Sudanu, na pogłębienie tych trudności wpływają nieustabilizowane stosunki tego kraju z większością wspólnot międzynarodowych. Hamują one próby badań podejmowane przez antropologów. Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku archeologii. Archeologia, w przeciwieństwie do antropologii, posiada zdecydowanie lepszy „wizerunek" w postkolonialnym świecie. Doskonałym tego przykładem jest właśnie Sudan. Archeolodzy obcokrajowcy działają w tym kraju nieprzerwanie od bez mała pięć­ dziesięciolecia, i to bez względu na zawieruchy polityczne — konflikty zbrojne czy wojskowe przewroty. W Sudanie, jak w wielu innych postkolonialnych krajach, archeologia cieszy się szczególnymi względami władzy. Ma opinię dy¬ scypliny charakteryzującej się nieszkodliwą „dłubaniną w ziemi". Nie zajmuje się przecież teraźniejszością, a odległymi w czasie epokami. Co więcej, może okazać się niezwykle pożyteczna, pomagając kształtować narodową historię czy, po prostu, przyciągając niezwykle cennych dla wszystkich reżimów turystów. Choćby to czyni z archeologii nierzadko naukę uprzywilejowaną, dla której ot¬ warte stoją gabinety wysoko postawionych notabli. Dlatego też tak ważna okazała się ochrona prawna, jaką gwarantowała mi ekspedycja. Sudan należy do krajów z założenia wrogich państwom europejskim, a w konsekwencji jednym z bardziej restrykcyjnych, jeżeli chodzi o obcokrajow¬ ców. Odwiedzający ten kraj Europejczyk, jeśli już dostanie wizę, musi się liczyć z szeregiem ograniczeń, takich jak zakaz robienia zdjęć, konieczność zdobywa¬ nia specjalnych pozwoleń na podróżowanie, obowiązek rejestracji, a za wszystko płacić musi „bajońskie sumy". Jako członek zaakceptowanej przez władze eki¬ py archeologów uniknąłem podejrzliwości przedstawicieli terenowych organów urzędowych, a nawet korzystałem z ich pomocy. Współpraca z archeologami wpłynęła pozytywnie na tempo moich prac. Dzięki wieloletnim wykopaliskom na tym obszarze (Stara Dongola, Banganarti), polscy naukowcy zdołali się „wtopić" w miejscową rzeczywistość, niejako spowszednieć dla okolicznej ludności. Między ekipą ekspedycji, w większości o stałym składzie, a tubylcami wykształciła się swoista więź, oparta o czynniki materialne, ale także przyjaźń. Członkowie misji traktowani są nie jak intruzi, lecz „swoi obcy". Jest to szczególnie widoczne w ed Ghaddar, gdzie coroczne prace polskich archeologów są dla miejscowych wieśniaków nieomal tak samo oczywiste jak wylewy Nilu. Ta sytuacja w naturalny sposób ułatwiła mi postę¬ powanie badawcze, a także w dużym stopniu wpłynęła na wybór miejsca moich badań. Przede wszystkim jednak dała mi możliwość intensywnych prac niemalże od samego początku mojego pobytu w terenie. �260 Maciej Kurcz Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi recepcji mojej osoby przez tu¬ bylców. Jak pisałem, miałem na starcie zadanie ułatwione. Nie byłem obcym-intruzem, ale człowiekiem od razu obdarowanym kredytem zaufania. Przecież wielu archeologów interesowało się miejscową kulturą już wcześniej. Tubylcy byli wyraźnie zadowoleni, iż cudzoziemiec interesuje się ich życiem oraz nabiera pewnej ogłady, poznając ich zwyczaje. Szybko jednak poczucie to ustąpiło in¬ nemu; moje zachowanie zaczęło wzbudzać zaniepokojenie. Okazało się, że nie jestem typowym cudzoziemcem — przede wszystkim nie pracuję „na wykopie" i przedkładam towarzystwo miejscowych nad kontakty z kolegami. Moja osoba zaczęła wzbudzać konsternację. Nikt nie rozumiał, co ja tak naprawdę tutaj ro¬ bię. Na nic się zdały wtedy moje wyjaśnienia. Za to po wsi zaczęły krążyć plotki na mój temat. Jeden z miejscowych szejchów zakazał ludziom rozmawiać ze mną. Wreszcie, w dzień targowy doniesiono na mnie na policję. Powód banalny — robiłem jakoby zdjęcia kobietom bez ich zgody. Na szczęście, nic nie moż¬ na było mi zrobić. Chronił mnie przecież parasol prawny Służby Starożytności — instytucji państwowej, budzącej trwogę, szczególnie na odległej prowincji. Był to jednak okres zdecydowanego spowolnienia moich działań i desperackich prób pozyskania jakiegokolwiek rozmówcy, najczęściej zresztą kończących się niepowodzeniem. Na szczęście okres ten minął tak szybko i niespodziewanie, jak się rozpoczął. Nie bardzo także wiem, co się takiego wydarzyło, że nastawienie do mojej osoby uległo kolejnej zmianie. Najpewniej swoje zrobił czas. Mimo trudności nie wyjechałem. Nie zostałem też aresztowany. W rezultacie znów mo¬ głem pracować; byłem chętnie podejmowanym gościem, z którym każdy chęt¬ nie gawędził. Z tą jednak różnicą, iż moja osoba stała się częścią lokalnej rze¬ czywistości. Przestałem być kimś nadzwyczajnym, stałem się „swoim obcym". Moja osoba nie wywoływała już u ludzi zakłopotania. Zyskałem status lekkiego wariata, który jest co prawda trochę nietypowym cudzoziemcem — jakimś „an¬ tropologiem", ale zdecydowanie nie stanowi zagrożenia. Jest raczej komiczny i interesujący niż niebezpieczny. Wszystko to generowało postawę obojętną wo¬ bec mojej osoby. Okazała się ona zbawienna dla moich prac. Od tej pory mogłem pozwolić sobie nawet na najśmielsze kroki badawcze. Zamiast uwag, liczyć się musiałem co najwyżej z pełnym współczucia politowaniem. Status członka ekspedycji archeologicznych stworzył mi możliwość obcowa¬ nia z badaną zbiorowością, przy jednoczesnym zachowaniu optymalnych wa¬ runków egzystencji i pracy. Okoliczności te miały niebagatelny wpływ na rea¬ lizowane przeze mnie zamierzenia. Dysponowałem bezpiecznym i stosunkowo komfortowym lokum na terenie badanego środowiska. Korzystając z infrastruk¬ tury logistycznej archeologów (choćby z dostępu do elektryczności), miałem do¬ skonałe warunki do pracy. Aspekt ten również posiada ogromne znaczenie w pra¬ cach terenowych. Moje doświadczenia ostatecznie przekonały mnie o korzyściach współpra¬ cy z archeologami. Współpraca taka, moim zdaniem, może okazać się owocna �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 261 także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Nierzadko może ułatwić działania na danym terenie lub też znacznie zintensyfikować ich przebieg. Nie chodzi tu jednak wyłącznie o współdziałanie z jedną, konkretną dyscypliną. Pragnąłbym raczej zwrócić uwagę na pożytki płynące z wkomponowania antropologicznych studiów w szersze projekty. Dość wymienić w tym miejscu różnego rodzaju ak¬ cje pomocowe, które ogarniają obecnie swym zasięgiem cały niemalże świat. Udział antropologów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest związany z pewny¬ mi niebezpieczeństwami dla procedur badawczych (co na pewno mogłoby stać się tematem osobnych rozważań). Mimo wszystko jednak uważam, iż stanowi on, przynajmniej obecnie, zdecydowanie najlepszy, najtańszy i najbezpiecz¬ niejszy sposób projektowania badań antropologicznych w dalekich krainach. Jest to szczególnie istotne z perspektywy takiego kraju jak Polska, dla którego badania społeczności pozaeuropejskich w ich naturalnym środowisku należą do szczególnie trudnych. U progu X X I wieku polska antropologia pozaeuropejska charakteryzuje się ogromną profuzją zainteresowań, będących pokłosiem zmian politycznych i społecznych w naszym kraju. Jednocześnie wciąż ograniczają j ą znikome fundusze. Te, sprzężone z globalną drożyzną, stawiają polskich etnogra¬ fów w pozycji z góry przegranej. Zdecydowanie, w porównaniu z drugą połową X X wieku, zmalały także perspektywy wyjazdowe. Zawieszono przecież więk¬ szość umów międzynarodowych, dzięki którym istniały możliwości wyjazdowe do krajów „rozwijających się". Niedole te można by mnożyć jeszcze długo. Waż¬ ne jest jednak to, iż pomimo tych problemów, pojawiły się także nowe możliwo¬ ści badawcze, które lepiej korespondują z globalnymi zjawiskami współczesnego świata. Moje afrykańskie doświadczenia — tutaj tylko w niewielkim zakresie za¬ prezentowane — mogą świadczyć o możliwości pokonywania przeszkód i osią¬ ganiu założonych efektów badawczych. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204f6cdb30e58aa96857f24e8f411a38.pdf b769a0b38d4cb58ddc1c9bd7b7ee9ea2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5712 Title A name given to the resource Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej "Nasza wspólna nowoczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła" / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.263-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 206038 UWAGI P O L E M I C Z N E do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007 Z szacunkiem dla Pani dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Jej wieku, nie mogę jednak pominąć milczeniem kontrowersyjnych — myślę, że nie tylko dla mnie — sformułowań, zamieszczonych w tomie 91. „Ludu". Treść w żadnym wypadku nie odpowiada tytułowi wypowiedzi, która jest, między innymi, subiektywną oceną charakterologiczną nieżyjących, znanych i zasłużonych etnografów polskich, zwłaszcza ze środowiska krakowskiego. Za¬ stanawiający jest brak w tekście uwag merytorycznych dotyczących naszej nauki i jej korzeni. Są natomiast charakterologiczne (na ogół negatywne) oceny uczo¬ nych. Tekst czyta się jak opowieść: „Moje życie i moja etnografia". Autorka ma prawo formułować własne oceny, mieć pretensje do niektórych osób, cenić jednych, a drugich specjalnie nie lubić, ale to nie powinno wpływać na ocenę ich działalności naukowej. W żadnym wypadku nie służą temu przyta¬ czane ploteczki i złośliwości. Czy upoważnione i czy potrzebne są takie sformułowania, jak: „żaden cha¬ rakter", „bardzo przyzwoity facet", „nie liczyła się w rodzinie, nie była intelektu¬ alistką", „dusił się biedak", „miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów", „udało mu się wyrzucić z Muzeum...", „kobieciątko", „nie trakto­ wano [go] zbyt poważnie przez te jego dziwactwa", „skądinąd bardzo wysoko ( . ) ceniony" (przez ojca Autorki). W tym przypadku chodzi o prof. dr Stanisła¬ wa Kutrzebę — prezesa Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. To niektó¬ re przykłady, a przytoczyć można by ich wiele. Będąc przez wiele lat współpracownicą prof. Mieczysława Gładysza, dosko¬ nałego terenowca, kierownika badań monograficznych na Śląsku, autora dwóch wiekopomnych dzieł z zakresu sztuki, wreszcie — cenionego kierownika Zakła¬ du Etnografii Polskiej Akademii Nauk i Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz długoletniego dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycz- �264 Zofia Szromba-Rysowa nego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zastanawiam się, dlaczego zabrakło — jak i w innych przypadkach — oceny merytorycznej jego działalności, co mogłoby mieć związek z „korzeniami", o które tak Autorka zabiega. Są natomiast znane Jej (i chyba tylko Jej) ploteczki czy ciekawostki, nie mające związku ze spuści¬ zną naukową. W przypadku prof. Andrzeja Waligórskiego — dużej klasy i dużej kultury uczonego, któremu zawdzięczamy, tu, w środowisku krakowskim, otwarcie na antropologię anglosaską, można by się było spodziewać innej oceny. Zapewniam, iż ani mnie, ani krakowskiemu środowisku, z którego się wy¬ wodzę (Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk) nie jest znane uczucie pogardy dla źródeł, o którym Autorka pisze w ostatnim zdaniu swojego tekstu: „nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie". Jestem przekonana, iż mój list będzie właściwie odebrany. Kraków, 7.07.2008 doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b8870d89d0b757cbf4350c6a557e994.pdf 17c8b62a22c548701b8fc35cc1d44344 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6126 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource etnografia polska-bibliografia Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5713 Title A name given to the resource Bibliografia etnografii polskiej w Internecie / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.265-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 III. K O M U N I K A T Y INGA KUŹMA Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL Łódź Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ W INTERNECIE (UWAGI PO D W Ó C H LATACH FUNKCJONOWANIA) Prezentowany tekst jest nie tylko efektem mojej pracy nad Bibliografią etno­ grafii polskiej, etnologii, antropologii kulturowej oraz nauk pokrewnych w In­ ternecie (dalej: BEP), ale przede wszystkim pokłosiem dyskusji i konsultacji, a także wyrazem doświadczeń prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i mgr Małgorzaty Wilbik — innych twórczyń BEP. Współpracujemy przy jej opraco­ wywaniu od lat. Na nasz dorobek składają się także prace związane z opisem bi­ bliograficznym, stosowanym przed laty w bibliografiach drukowanych etnografii polskiej, przygotowanych w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. W 2006 roku zespół ODilE-Łódź udostępnił BEP w Internecie. Tak jak uprzedzałyśmy użytkowników, jest ona nie tylko na bieżąco uzupeł­ niana o nowe pozycje, ale także modyfikowana. Apelowałyśmy do osób korzy­ stających z BEP i do autorów prac zamieszczanych w Bibliografii o nadsyłanie swoich uwag. Nasze prośby o kontakt umieszczone były na stronie BEP (http:// bep.uni.lodz.pl) oraz na łamach czasopism etnologicznych „Ludu", „Literatury Ludowej", „Etnografii Polskiej" i w innych miejscach. Odnotowywałyśmy nad­ syłane opinie i prośby, jednocześnie starając się wprowadzać zgłaszane poprawki i uzupełniać braki . 1 Na końcu tekstu jeszcze raz przypominamy adresy e-mailowe, pod które można nadsyłać do nas listy w sprawie BEP. 1 �Inga Kuźma 266 Ponieważ pracujemy nad Bibliografią w minimalnym składzie — stały ze­ spół liczy trzy osoby wymienione na początku tekstu, a w niektórych momentach pomagały nam dorywczo trzy inne — tempo i postęp prac (czyli przyrost liczby pozycji) muszą być też dostosowane do naszych sił i czasu. W dalszym ciągu mamy trudności z dotarciem do wydawnictw o niewielkim nakładzie, książek, pism czy broszur wydawanych przez lokalne organizacje i stowarzyszenia na­ ukowe lub kulturalne oraz do publikacji zagranicznych, gdzie umieszczają swoje teksty nasi specjaliści. Znajdujące się w Internecie adnotacje dotyczące dorobku naukowego oraz dane, jakie zaliczyć można do informacji naukowej z zakresu naszej dyscypliny, są coraz bardziej rozproszone — indywidualizują się i ulegają fragmentaryzacji. Nie ułatwia to poszukiwań potrzebnych źródeł i wiadomości, nie tylko tym, którzy parają się zawodowo antropologią kulturową/etnologią, ale przede wszystkim osobom zainteresowanym, lecz nie związanym tak ściśle z tymi dziedzinami. Nowe możliwości, jakich dostarcza Internet w popularyzacji wiedzy i prezentacji jej wyników, nie mogą być pomijane ani przez naukowców, ani — tym bardziej — przez zajmujących się informacją naukową. Oprócz owe­ go rozproszenia, indywidualizacji i fragmentaryzacji, sieć daje najwięcej narzę­ dzi do konsolidowania poszukiwań i skupiania informacji, wymiany i dzielenia się nimi. Być może szansą na poprawienie obecnej sytuacji byłoby stworzenie swoistej platformy (czy też „konsorcjum") na temat sieciowych zasobów wie­ dzy antropologicznej, czyli zjednoczenie sił, na przykład w ramach ściślejszej wymiany z zespołem ODilE-UJ opracowującym bazę PROKES czy w ramach współpracy z „Etnografią Cyfrową" Polskiego Instytutu Antropologii. Ważna wydaje się nam kwestia ułatwienia użytkownikom korzystania z BEP, zastanawiamy się więc nad dalszym usprawnieniem wyszukiwania. System wyszukiwawczy zaproponowany przez nas jest krzyżowy i uwzględ­ nia wiele kryteriów. Należą one do typowych kryteriów wyszukiwawczych znaj­ dujących się w każdej tego typu bazie danych. Są to na przykład: „tytuł", „tytuł-dowolne słowa", „tytuł czasopisma", „tytuł czasopisma-dowolne słowa", „ISSN" itd. Umieściłyśmy także w BEP kryteria wyszukiwawcze bardziej szczegółowe, jak „recenzent", „redaktor serii", a także „wydawca" oraz kryteria dostosowane do specyfiki naszej dyscypliny i metod jej pracy, jak „teren" i „teren-dowolne słowa". W przypadku pozycji obcojęzycznej, w polu z nazwiskiem jej autora (lub w Uwagach) umieszczamy nazwisko tłumacza na język polski, ponieważ BEP z zasady koncentruje się na dorobku polskich naukowców reprezentujących naszą dziedzinę, a tym dorobkiem jest również praca translatorska. Projektując z informatykiem modyfikację systemu CDS/ISIS, w którym pracujemy, dodały­ śmy jeszcze inne kryterium wyszukiwawcze — rok opublikowania danej pozycji. Występuje już ono jako kryterium w systemach Horizon i M A K . Dzięki wyszu2 Zob. np. na stronach łódzkich bibliotek: www.wimbp.lodz.pl/bazy/, czy www.pbw.lodz.pl/katalogi.htm. 2 �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 267 kiwaniu poszczególnymi latami (bądź łączeniu ich), można uzyskać dane iloś­ ciowe oraz dokonać przeglądu tematyki prac antropologicznych, etnologicznych i z pokrewnych dziedzin w interesującym użytkownika bazy okresie. Być może stanie się to przydatnym narzędziem za kilka lat, na przykład w rękach badaczy historii naszej nauki i jej dynamiki. Rzecz jasna, pod warunkiem kompletności BEP, choć nawet obecnie taka quasi-statystyka daje pewien obraz naszej dyscy­ pliny. Dowodem na to może być sytuacja z lat ubiegłych, kiedy przygotowywa­ no w ODilE drukowane bibliografie etnografii polskiej. W bibliografii za lata 1976-1985, autorka, Maria Niewiadomska, zaznacza we wstępie, iż w pewnym momencie dodać trzeba było do ówczesnego — wypracowanego już podziału te­ matycznego — nowy zbiór. Obejmował on dokumenty osobiste — autobiografie oraz pamiętniki i wszedł do działu „Kultura i metody jej badania", do poddziału „Metody i techniki badań, źródła, archiwa". Dokumenty tego typu do pewnego czasu nie były przedmiotem zainteresowania polskich badaczy, aż dostrzeżono ich wartość dla etnologii. Wyszukiwanie poprzez rok, nazwisko, tytuł czy tylko słowo z tytułu, jest sto­ sunkowo proste i nie powinno nastręczać trudności. Taki tryb przeszukiwania bazy sprawdza się w przypadku użytkownika i czytelnika, który wie — nawet jeśli tylko „mniej więcej" — czego szuka. Jednak obserwacje, jak radzą sobie z BEP i w BEP studenci, były główną inspiracją do napisania tego tekstu i poszerzyły nasze doświadczenia jako two­ rzących BEP (miałyśmy już, oczywiście, doświadczenia własne — również jako użytkowniczki tworzonej przez nas bazy i innych tego typu). Ta grupa korzysta­ jących z BEP nie tylko zupełnie inaczej przeszukuje bazę (jako czytelnicy jednak mniej wyrobieni), ale i czego innego w niej poszukuje. Naszą szczególną uwagę przyciągnęli ci użytkownicy, którzy mają zaproponować samodzielny temat (ese­ j u czy badań) i dołączyć do swojej propozycji spis literatury. Przykładowy stu­ dent, który stoi przed takim zadaniem — traktujący BEP jako narzędzie w zasa­ dzie równorzędne wyszukiwarce internetowej — zaczyna od zorientowania się, co już zostało napisane, jak ujęto dane zagadnienie, jak ma je w związku z tym doprecyzować na swój użytek oraz czym jest „naprawdę" kwestia, co do której ma dopiero niejasne, pierwsze skojarzenia (chodzi o te osoby, które rzeczywi­ ście wykonują samodzielne zadanie, czyli wychodzą najpierw od fazy określenia własnej — autorskiej — koncepcji). W oczach takiego użytkownika bibliograficzne bazy danych (jak również te­ zaurusy) nie tylko przydają się jako źródło danych o stanie wiedzy przeszłej czy aktualnej (w tym: sposobu jej opisu, doboru i kwalifikowania), lecz są jednocześ­ nie narzędziem projektującym przyszłą wiedzę. Nasz hipotetyczny użytkownik może pójść dwiema, niewykluczającymi się, drogami poszukiwań. Na tym polega praktyczność baz danych — jedyne utrud­ nienie może wiązać się z wyborem bardziej okrężnej drogi. To jednak zależy nie tylko od komunikatywności instrukcji obsługi katalogu czy też takiej konstrukcji �268 Inga Kuźma strony bazy, by osoba korzystająca z niej najpierw musiała zapoznać się z ową instrukcją, zanim przejdzie do samodzielnego wyszukiwania, ale także od bar­ dzo różnych kompetencji użytkownika w różnych dziedzinach. Dotyczy to nawet biegłości w pisaniu na klawiaturze: jeżeli jest ona relatywnie mniejsza, to użyt­ kownikowi będzie łatwiej przeszukiwać bazę, korzystając z gotowych, podanych słów czy innych istniejących już opcji, jeżeli zaś większa — najprawdopodobniej spróbuje samodzielnie je tworzyć. Po pierwsze, może zacząć od zorientowania się, co znaczy „dziedzina", która jest również wyszukiwawcza. Spis dziedzin jest łatwo dostępny na stronie kata­ logu on-line BEP. Jest ich w BEP trzydzieści jeden. Przejęły one poniekąd rolę haseł przedmiotowych, jakimi w opisie bibliograficznym posługują się inne bazy, choćby te, z których korzystają i które również współtworzą największe polskie biblioteki naukowe (np. uniwersyteckie). Dziedziny, które zaproponowałyśmy, mają jednak o wiele większy zakres niż typowe hasło przedmiotowe. Strukturę logiczną (czyli zakres poszczególnej dziedziny) i także jej istotę oddaje nawet nazwa — czyli termin „dziedzina" . To najszersze z kryteriów wyszukiwawczych w BEP. Obecne dziedziny wchłonęły w siebie i na nowo uporządkowały, zgodnie z nowym zakresem i stanem wiedzy oraz badań antropologicznych/etnologicznych, poprzednie „działy" i „poddziały". W bibliografiach drukowanych, przy­ gotowywanych przez ODilE w latach ubiegłych, działów głównych było sześć. Porządkowały ówczesny dorobek według kryteriów treściowych (np. „Kultura i metody jej badania", „Instytucje wiejskie i prawo zwyczajowe", „Polonia"). W zależności od wymagań, jakie stawiał dany zakres tematyczny, oprócz po­ wszechnie stosowanego układu alfabetycznego pozycji wchodzących do danego działu czy poddziału, wprowadzono również układ przedmiotowy (np. w pod­ dziale dotyczącym „Sylwetek badaczy" czy w „Charakterystykach twórców lu­ dowych"). Podstawową konstrukcją układu działów i ich wyodrębnienia był tra­ dycyjny podział w etnologii na kulturę materialną, społeczną i duchową. Był on jednak modyfikowany, choćby w owej przywołanej już przeze mnie bibliografii autorstwa Marii Niewiadomskiej. Jej twórczyni zaznaczała, że ze względu na zmiany zachodzące w naszej nauce, dokonano również zmian w nazwach dzia­ łów, wyodrębniono bardziej szczegółowe poddziały i dodano nowe. System klasyfikowania pozycji do działów i poddziałów odpowiadał ich hie­ rarchizacji (uporządkowane były „rosnąco": od kwestii ogólnych do coraz bar­ dziej szczegółowych oraz od problemów związanych z badaniami na terenach polskich do badań poza nimi). To znaczy, mówiąc obrazowo, pozycja opisywana była w taki sposób, jakby wyrastała tylko z jednego zakresu tematycznego (mo­ gła traktować dany temat — jeden temat — ogólnie albo szczegółowo, wtedy znajdowano jej miejsce w którymś z poddziałów). Obecny układ dziedzin w BEP zachował ślady poprzedniej hierarchiczności (w spisie dziedzin wymieniamy 3 Inaczej: strefa, gałąź. �269 Bibliografia etnografii polskiej w Internecie najpierw „Historię i organizację nauki", potem zaś „Kulturę, teorie, interpreta­ cje", „Metody badań", „Źródłoznawstwo i dokumentację", a dopiero na dalszych miejscach umieszczone są dziedziny związane z zagadnieniami specjalistyczny­ mi, jak np. „Media", „Muzyka i taniec" czy „Teatr, kino, widowisko"). Układ ten nie jest już jednak „rosnący". Jego hierarchiczność jest pozorna, co wynika z tego, iż obecnie można przyporządkować tekst więcej niż jednej dziedzinie (co jest wstępem do opisu jego zawartości — treści za pomocą słów kluczowych). Wracając do naszego przykładowego użytkownika: przeszukiwanie BEP wca­ le nie musi poprowadzić go do wskazania którejś z dziedzin. Dziedzina może wy­ dawać mu się zbyt szeroka, zbyt mało precyzyjna. Tutaj dochodzimy do kwestii tak zwanych słów kluczowych, którymi w BEP posługujemy się od początku jej tworzenia w Internecie. Stosowanie słów kluczowych jest naszą metodą opisu. Dlaczego jednak ów przykładowy student wybiera „słowo kluczowe" (lub wręcz „słowo kluczowe-dowolne słowa") jako drugie podstawowe kryterium wy­ szukiwawcze? Wynika to — według nas — ze sposobu dochodzenia do wiedzy, szczególnie wtedy, gdy korzysta się z takiego źródła katalogowania i klasyfikowa­ nia informacji, jakim jest baza danych. Pragniemy zaznaczyć, iż hipertekstualność, na jakiej opiera się ów proces, jest dużo wcześniejsza niż sam Internet. Powstała dzięki katalogom, bazom danych, inwentarzom itp., a Internet jedynie jąwzmocnił. Niewątpliwe, dzięki Internetowi i temu, co określa się mianem Web 2.0 , zarządza­ nie informacją oraz źródłami „uwolniło się" spod kurateli specjalistów. Wydaje się nam jednak, że „eksperci" czy „wiedza ekspercka" nie zniknęły z rzeczywistości cyfrowej, a został wydobyty ich inny sens w nowych — sieciowych — warun­ kach . Zatem zajmujący nas tu typ użytkownika BEP wybiera opcję „słowo kluczo­ we" bądź — najlepiej — „słowo kluczowe-dowolne słowa" i wpisuje, przyjmijmy, słowo „inny". W bazie znajduje się na razie 35 rekordów, które w opisie (w rubry­ ce zatytułowanej „Hasła") wymieniają termin poszukiwany przez hipotetycznego użytkownika. W tym znajdzie się też określenie „innych". By uzyskać dostęp do wszystkich rekordów traktujących o inności sensu largo, najlepiej, by użytkownik wpisał rdzeń słowa, czyli „inn", ponieważ do uzyskania najpełniejszych wyników wyszukiwania najlepiej posługiwać się rdzeniem danego wyrazu. Wtedy pojawi się już 89 rekordów ze słowami zawierającymi ten rdzeń, począwszy od „inne", przez: „innego", „innej", „inni", „inności", „inność", kończąc zaś na „inny". 4 5 Określenie to nie opisuje jakiegoś odmiennego oprogramowania, lecz jest umowną nazwą na opi­ sanie innego rodzaju interakcji, jakie zachodzą od pewnego momentu w sieci. Dzięki popularności serwisów społecznościowych zmiana ta polega na coraz większym wpływie użytkowników danych przestrzeni sieciowych na ich treść i zawartość. Do tego odnosi się przyszłość tzw. internetowej folksonomii (połączenie folk — lud, ludzie i „tak­ sonomii"; jest to, oczywiście, termin ściśle związany z życiem sieci/w sieci), czyli oddolnego klasyfiko­ wania, kategoryzowania i porządkowania informacji według słów kluczowych (tagów). W „folksono­ mii" porządkującymi są użytkownicy, nie zaś „eksperci" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ma ona najlepsze zastosowanie we wspólnotach niezhierachizowanych, np. typu sieciowego. 4 5 �270 Inga Kuźma Liczba pojedyncza czy mnoga słowa kluczowego jest więc nieistotna, jak również nazwy z dopełnieniem. Zobrazować to można na przykładzie innego słowa kluczowego, jak choćby „folklor", ponieważ występuje ono bardzo czę­ sto z dopełnieniem. Jeśli wpiszemy „folklor" i klikniemy w indeks, pokaże się — oprócz formy podstawowej — między innymi: „folklor muzyczny", „folklor słowny", „folklor w twórczości plastycznej", „folklor warszawski", „folklor wi­ dowiskowy", „folklor wiejski", „folklor współczesny" itd., ale także: „folklory­ styka", „folkloryzm", „folkloryzacja" etc. Indeks pozwala wybrać to określenie, 0 które użytkownikowi chodzi. Gdy mamy zaś do czynienia ze słowem w liczbie pojedynczej i mnogiej, trzeba wybrać wspomniany już wspólny rdzeń słowa albo osobno wywołać obie formy i zaznaczyć, że chodzi o ich sumę. Wspomniany indeks dotyczy nie tylko słów kluczowych. W indeksy zebra­ ne są wszystkie wyrazy i terminy znajdujące się w BEP, przyporządkowane po­ szczególnym kryteriom wyszukiwawczym. Na przykład do indeksu „autorów" dostać się można, wpisując dowolne nazwisko etnografa, choćby — Malinow­ ski. Po kliknięciu w indeks, wyłania się lista alfabetyczna wszystkich autorów wpisanych do BEP. Analogicznie można wchodzić i przeglądać indeksy poprzez kryteria „tytuł", „czasopismo", „teren" itp. W przypadku słów kluczowych problemem może być przeglądanie ich indek­ su w sytuacji, kiedy wybrane słowo występuje po bliskoznacznym, gdyż w syste­ mie, w jakim pracujemy, indeksów nie da się przeglądać wstecz. Najpewniejszym więc sposobem, sugerowanym przez nas użytkownikowi, jest wejście do interesującego go indeksu. Indeksy są wygodnym narzędziem do­ tarcia do literatury na interesujący użytkownika temat, albowiem może się zda­ rzyć, iż nawet wpisanie samego rdzenia terminu nie przyniesie skutku. Nie musi to oznaczać, że w BEP nie ma żadnej pracy dotyczącej danego zagadnienia. Prac takich może być bardzo dużo, lecz nieadekwatny system klasyfikowania tematów 1 wyboru określników stosowany przez użytkownika w warunkach specyficznego środowiska, jakim jest BEP, skończyć się może porażką. Wynika to z logiki, jaką rządzi się słowo kluczowe. Jest ono stosowane, by oznaczyć zawartość pozycji maksymalnie syntetycznie. Tym samym słowa kluczowe mają ułatwić orientację nieznającemu treści i zakresu użytkownikowi. W BEP posługujemy się nie tylko słowami stworzonymi już wcześniej (odzwierciedlającymi poprzedni stan wie­ dzy, który jednak zachował swoją ważność po ewaluacji w wyniku zmian, jakie zaszły we współczesnej antropologii kulturowej/etnologii), lecz również nowy­ mi słowami. Są one sukcesywnie dokładane do poprzednio istniejącego zbioru i tworzone zgodnie z kierunkiem bieżącego rozwoju naszej dyscypliny. Przyjęłyśmy, iż słowo kluczowe występuje w BEP w języku oryginału pozycji (czyli po polsku; także w tłumaczeniu na angielski) i musi spełniać warunek frekwencyjności. To znaczy słowem kluczowym jest słowo statystycznie najczęś­ ciej występujące w danym tekście, co w przypadku BEP oznacza, że oddaje ono temat tekstu (np. „Bantu", „inność", „religijność współczesna"). W BEP słowo �Bibliografia etnografii polskiej w Internecie 271 kluczowe ma również informować o charakterze i rodzaju pracy (np. „badania te­ renowe 1989-1991", „ankieta", „metoda biograficzna", „esej"), także o przyjętej metodologii (np. „analiza porównawcza", „hermeneutyka", „podłoże historycz­ ne", „Ricoeur Paul" — słowo kluczowe takie, jak nazwisko, pokazuje kierunek inspiracji danego autora, jeśli to nazwisko wymienia). Warunek frekwencyjności słów kluczowych pokazuje najdobitniej, że do sporządzenia opisu czerpiemy z leksyki autora tekstu. Dlatego w opisie pozycji sporządzanym przez nas w BEP mogą pojawiać się słowa czy też całe wyrażenia, które są autorskie — posługuje się nimi w danym tekście jego twórca (tworzy je, przetwarza, także adaptuje do słownika antropologii, czerpiąc z innych dziedzin). Są one na tyle istotne dla da­ nego tekstu, że nie można ich pominąć (np. wyrażenie „kultury stabilne" w BEP pojawia się tylko raz w opisie jednej tylko pozycji; identyczny jest przypadek wyrażenia „etnolog outsider"). Słowa kluczowe mogą występować w grupach bliskoznacznych, na przykład: „rodzona"/„rodzima"/„autochtoniczna"; „wyróżniki"/,,wyznaczniki"; „obraz"/ /„przedstawienie"/„wizualizacja"/,,wizerunek"; czy też „ujęcie"/„aspekt"/,,wa­ runek". Istnieje także kategoria słów kluczowych, które nie mają sensu bez określników i mogą mieć dowolną ich liczbę wywodzącą się z różnych sfer, na przykład „formy" — ateizmu, badań itp., „kategorie" — piękna, filozoficzne itd., „obiekt" — muze­ alny, wiary etc. Do tej samej grupy słów kluczowych zaliczyć trzeba (choć podane przykłady nie wyczerpują tego zbioru słów): „strukturę", „paradygmat", „historię", „system", „kulturę". Istnieje bardzo duża liczba ich połączeń z innymi słowami. Podajemy też synonimy pewnych słów kluczowych, lecz nie ze względu na możliwości, jakie daje nam tu polszczyzna, ale dlatego, iż w naszej nomenklatu­ rze zawodowej są to terminy równoprawne, na przykład „pielgrzym" i „pątnik". To samo dotyczy wyrazów o brzmieniu obcojęzycznym, przyswojonych w naszej dyscyplinie — podajemy je wtedy wraz z istniejącymi już terminami spolszczo­ nymi, na przykład „gender" i „płeć kulturowa", „rites de passage" i „obrzędy przejścia", „ekskluzja" i „wykluczenie", „multikulturowy" i „wielokulturowy". Przyjęcie systemu opisu prac, który jest tak elastyczny i podąża głównie za autorami tekstów (co przypomina „folksonomię"), sprawiło, że indeks słów klu­ czowych jest rozbudowany (o wspomniane synonimy czy wyrazy bliskoznaczne oraz terminy — powiedzmy — autorskie). Dlatego ponownie namawiamy użytkowników do wchodzenia w indeks, nie tylko słów kluczowych. Na przykład wyrażenia: „życie codzienne na wsi" i „ży­ cie codzienne wsi" odróżnia tylko niuans znaczeniowy. Okazuje się, jak wiele za­ leży od wnikliwości i wiedzy tworzącego opis. Widać także, że zupełnie innymi drogami może podążać użytkownik BEP, tworząc samodzielnie słowa kluczowe, zamiast poszukania ich w indeksie. Jego skojarzenia i zakres wiedzy nie muszą być zbieżne z tymi, z których czerpie osoba tworząca dany opis, na podstawie treści zawartych w opracowywanym bibliograficznie tekście. �272 Inga Kuźma Również z tego względu ponawiamy apel o dzielenie się z nami uwagami na temat BER Dane kontaktowe w sprawie BEP: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, brojaw@wp.pl; dr Inga Kuźma, etno8@interia.pl; mgr Małgorzata Wilbik, kopela@wp.pl; Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL-Łódź, odiej3tl@wp.pl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b8454ff60e5532d607584e8d220ab17.pdf 432f6da5b2541c57c93fb20b3cc547c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5715 Title A name given to the resource Montaż lokalności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.283-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hinca, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 208038 PRZEMYSŁAW HINCA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań MONTAŻ LOKALNOŚCI. PRODUKCJE F I L M O W E GÓRALI STANU HIMAĆAL W INDIACH W himalajskich miasteczkach i wioskach stanu Himaćal od kilku lat zmienia się pewna sfera kultury, towarzysząca góralom i ich gościom. Jest to muzyka. Współcześnie zaczyna ona nabierać innego niż dawniej znaczenia i pełni ważną funkcję dla Kanaurów (nazwa własna Kanauring), mieszkańców regionu, podzie¬ lonych na wiele społeczności lokalnych. Była i jest nadal stałym elementem auto¬ busowych podróży do osad w górskich dolinach. Obecnie nie sposób nie usłyszeć lokalnej muzyki także poza wnętrzem pojazdów. Na wiejskich uliczkach przez głośniki sprzętu nagłaśniającego lepszej lub, częściej, gorszej jakości, dociera ona do uszu przybyszów oraz mieszkańców. Trzeba chęci i wytrwałości, aby bez oporów zacząć wsłuchiwać się w specyficznie brzmiącą dla europejskiego ucha muzykę indyjską. I nie rzecz w samym instrumentarium, lecz w wyjątkowym wokalu, szczególnie żeńskim. Z założenia, im wyższą tonację opanuje wokalist¬ ka, tym bardziej doceniany jest jej warsztat. To zmierzenie się z zupełnie inną przestrzenią tonacji, tak bardzo pożądanej przez lokalnych odbiorców. Nieco inaczej jest z muzyką górali. Jej stylistyka różni się od produkcji indyj¬ skich. Głosy, zarówno żeńskie, jak i męskie, operują tonacjami bliższymi natu¬ ralnym. Możliwości techniczne, które stały się dostępne na przełomie wieków, wraz z pojawieniem się komputerów, pozwoliły na swobodniejsze tworzenie własnych „wizytówek" muzycznych. Z czasem przerodziły się one w prezenta­ cje audiowizualne. Rozpoczęto nagrywanie filmów do śpiewanych przez górali pieśni. Forma teledysków rozpowszechniła się w całym regionie. Mieszkańcy Himalajów na bieżąco śledzą indyjski rynek filmowy, lecz to, co tworzą, dalekie jest od wytworów z fabryki snów. Pierwsze wrażenie, jakie towarzyszy oglądają¬ cym, nie wykracza poza odczucie, iż materiał jest niezbyt interesujący czy wręcz nudny, przypominający naprędce zrobiony film o folklorze. Taniec, tradycyjne stroje, teksty ludowe, i naiwnie opowiedziana kamerą ckliwa historia, zazwyczaj o tematyce miłosnej. Pozostaje posmak egzotyki, spojrzenia w odmienność, ale �284 Przemysław Hinca również naiwności wkraczającej w ramy kiczu. Ta „zabawa" nowym środkiem wyrazu zaczyna się dopiero rozwijać. W rzeczywistości ani taniec, ani pieśni ludowe, a tym bardziej strój, noszony dumnie przez górali, nie tylko od święta, nie są przeżytkiem. Są mocno związane z obrzędowością i żywo kultywowane przy stosownych okazjach. Novum, jak widać z obrazu jeszcze nieoswojone, to odgrywanie ludyczności przed obiektywem kamery. Ze względu na pięcioletnią przerwę, jaką miałem w badaniach terenowych w okręgu Kinnaur, trudno mi określić (góralom również), kiedy aranżacje utwo­ rów zaczęły przybierać dzisiejsze brzmienie. Obecnie w warstwie muzycznej powszechnie wykorzystuje się różnego rodzaju keyboardy, i to te instrumenty stanowią tło muzyczne, a nie tradycyjne karnale, shanay'e (instrumenty dęte) czy bębny. Tło dźwiękowe oraz wokal poddawane są obróbce tak, by słyszalny był efekt echa. W zamierzeniu ma oddawać warunki górskiej doliny, w rzeczywisto¬ ści jest sztucznym dodatkiem. Płyty i kasety z muzyką można kupić na straganach lub od handlarzy noszą¬ cych swój kram na własnych ramionach. Stoiska rozstawiane w czasie lokalnych targów i festiwali to właściwie punkty promujące poszczególne wydania, przy okazji oferujące dosyć szeroki wybór wcześniejszych produkcji. W mniejszych miejscowościach nie ma problemu, by nabyć nośniki na straganie spożywczym czy warzywnym. Jest to produkt dostępny powszechnie. Dlaczego akurat warto pisać o muzyce, o jej nowej formie medialnej? Otóż, w ciągu ostatnich pięciu lat przybrała ona inną postać i zaczęła pełnić do¬ datkową funkcję. Jest czynnikiem integrującym grupy lokalne. Oferowana jest też na nośnikach, symbolizujących pewien przełom technologiczny w sposobie zapisu danych. Koszt nie przekraczający dwóch dolarów nie stanowi wartości zaporowej. Płyty wideo-cd (vcd) można obejrzeć na domowych odtwarzaczach DVD. Urzą¬ dzenia te, do dzisiaj niezbyt powszechne nawet u nas, można spotkać w domach górali. Jeżeli w wiosce nie mieszka wielu zamożnych ludzi, to z pewnością odtwa¬ rzacz znajdzie się w dharamsali — świetlicy wiejskiej (dawniej służącej jako stanica pielgrzymkowa). Zawsze więc jest miejsce i sposobność, by obejrzeć kupione płyty. Najczęściej kupowane są nowości tworzone przez artystów z własnej doliny. W dru¬ giej kolejności — te płyty, które zdobyły sobie rozgłos w regionie. Konkurencja bollywoodzka z nizin nie jest aż tak mocno odczuwalna. Inaczej traktuje się w górach muzykę filmową z wielkich ekranów, a inaczej własną twórczość. Warto przyjrzeć się też krótkiej historii rejestrowania muzyki i obrazu przez samych górali. Kasety magnetofonowe z utworami nagranymi przez Kanaurów we własnym języku pojawiły się na rynku w połowie lat 90. X X wieku. Początkowo były to głównie pieśni dewocyjne, poświęcane lokalnym bogom. Pokazywały się także zestawienia utworów tworzonych i pisanych przez młodych artystów. Co cie¬ kawe i niespotykane na płytach i kasetach kupowanych w naszym kraju, oprócz ścieżek dźwiękowych z utworami znajdują się też dźwiękowe reklamy lokalnych sklepów (np. obuwniczego, tekstylnego), zakładów usługowych (tapicerów, sto- �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 285 larzy), a nawet kolejnych kaset lub płyt. Pieśniom dewocyjnym zwykle towa¬ rzyszy tradycyjny podkład muzyczny, odgrywany na instrumentach będących własnością świątyń w każdej osadzie. Te produkcje także nie są pozbawione komercyjnych ścieżek reklamowych. Utwory oparte o teksty ludowe lub pisa¬ ne współcześnie, aranżowane są w „nowoczesnej" oprawie dźwiękowej, którą tworzą keyboard z efektem echa i perkusja elektroniczna. Obecnie można nabyć także nowe produkcje rejestrowane na kasetach magnetycznych. Stanowią one alternatywę w możliwości odtwarzania oraz są atrakcyjne cenowo — połowa wydatku na płytę VCD z tym samym materiałem. W roku 2003 wydano pierwszą płytę wideo (VCD) w języku kinnauri. Zawie¬ rała kilka tradycyjnych pieśni śpiewanych w języku regionu, we współczesnej aranżacji. Od tego czasu rynek z twórczością filmową nabierał coraz większej dynamiki. Masowa produkcja płyt wideo-cd z regionalnym folklorem w ciągu zaledwie pięciu ostatnich lat zyskała status niemal koniecznego elementu za¬ znaczania własnej wyjątkowości i odrębności kulturowej. Co więcej, tego typu produkt staje się ważnym czynnikiem integrującym społeczności lokalne. Klient przeglądający płyty otrzymuje od handlarzy wskazówki, na co zwracać szcze¬ gólną uwagę. Pierwsze słowa, jakie można usłyszeć: „To nasza muzyka i nasza dolina". Następnie padają nazwiska i imiona wykonawców oraz producenta płyty (często to ta sama osoba, która jest jednym z głównych wokalistów lub tancerzy). Są to pełne informacje ze wskazaniem miejsca zamieszkania (lub gdzie aktualnie można znaleźć daną osobę). Prezentacja i reklamowanie płyty pełne są zaangażo¬ wania, emocji i dumy z takiej oferty, co kontrastuje z obojętnością w momencie podawania produkcji „obcych". Pokazuje to doskonale, jak mocnym akcentem kulturowym stał się zapis własnego folkloru, i w jaki sposób na jego podsta¬ wie kreowany jest wymiar lokalności. Nabiera ona wyrazistości przestrzennej, kojarzonej z własną doliną, osadą i charakterystycznymi miejscami, takimi jak świątynie, wodospady, rzeki, szczyty górskie. W materiałach tego rodzaju wyodrębniają się dwie, podlegające odrębnej ana­ lizie, warstwy: dźwiękowa i wizualna. W wymiarze dźwiękowym najmniej istotna wydaje się estetyka wykonywanych utworów. Ważne jest natomiast przekazanie specyfiki językowej danej społeczności. Spośród wielkiej różnorodności dialektalnej całego okręgu Kinnaur wyodrębnia się trzy duże zespoły językowe (pokry¬ wające się z ogólnie przyjętym podziałem stref kulturowych): dialekty Kinnauru dolnego, centralnego i górnego. Jak duża jest rozbieżność w mowie górali, niech świadczy fakt, iż mieszkańcy skrajnych regionów nie są w stanie się zrozumieć, gdy używają własnych dialektów. Każdy z trzech regionów jest podzielony na odrębne doliny stanowiące społeczności lokalne, które zachowały własną specy¬ fikę językową. Pojawiające się na rynku płyty pokazują, jak istotnym elementem tożsamości górali jest mowa. Skoro poruszam kwestię języka, to warto wspo¬ mnieć, iż statystycznie coraz większa część młodzieży zna już tylko wyuczony w szkołach język hindi. Popularność utworów w języku kinnauri, śpiewanie wraz �286 Przemysław Hinca z wykonawcami, upowszechnia chęć poznawania mowy ojców. Dzisiaj jeszcze za wcześnie, by wyrokować, jak długo dialekty lokalne będą środkiem komu¬ nikacji werbalnej. W pierwszych dniach sierpnia 2008 roku władze Himaćalu podjęły uchwałę, ustanawiającą hindi jako język stanowy. Taki krok z pewnością utrudni ewentualne próby wprowadzenia edukacji w językach lokalnych. Na ile popularność przebojów tworzonych w języku kinnauri jest w stanie powstrzymać zanikanie dialektów regionu, okaże się w ciągu najbliższych lat. Druga warstwa, obrazowa, jest równie interesująca z punktu widzenia folk¬ lorysty, choreologa, historyka, jak i antropologa. Te materiały z powodzeniem można określić jako archiwalia. W tle za wykonawcami pojawiają się charakte¬ rystyczne, wielowiekowe forty, świątynie i budynki mieszkalne. Wielu z nich już dzisiaj nie ma. Pożary i upływ czasu nie oszczędzają nawet budowli będących dla mieszkańców wiosek centrum życia społecznego. Wiele scen kręci się na dziedzińcach świątyń. W produkcjach z okręgu Kullu zaczęły się pojawiać palankiny wyobrażające postacie lokalnych bogów. Dotychczas raczej chronione przed obcymi, teraz stają się symbolem mocy i dumy. Czy ta praktyka będzie się upowszechniała, trudno przewidywać, ponieważ niektóre z bóstw uważane są za tak potężne, iż nie powinny ich widzieć osoby postronne. Innym aspektem obra¬ zu jest taniec. Tradycyjne układy odtwarzane są wiernie, co można zweryfiko¬ wać, obserwując sposób świętowania różnych grup wiekowych. Pewne elemen¬ ty, związane dotychczas z przestrzenią sacrum, pojawiają się także w obrazach filmowych. Chauri — jaczy ogon przytwierdzony do srebrnej rękojeści, służy do sakralnego oczyszczania powietrza od złych mocy. W produkcjach wideo jest atrybutem lidera prowadzącego grupę tańczących (w takim samym układzie prowadzony jest taniec w obecności dewtów — bogów z wiosek). Nie należy takiemu postępowaniu przypisywać chęci nadania wyższej rangi tańcowi. To po prostu element nieodzowny w tańcu grupowym. Twórcy muzyki, tekstów i wykonawcy nie pozostają anonimowi. Każdy utwór jest bowiem ilustrowany obrazami tańczących i śpiewających wykonaw¬ ców w układzie na przemian zmontowanych po sobie sekwencji o charakterze tradycyjnym i współczesnym. W układach tradycyjnych „bohaterowie" klipu występują w strojach tradycyjnych. Przypomina to sytuacje obrzędowe, mające miejsce na dziedzińcu świątynnym podczas dorocznych świąt. Te sceny przepla¬ tane są sekwencjami ujęć z tymi samymi, co poprzednio, osobami, lecz ubrany¬ mi w stroje współczesne, codzienne. Młodzi tancerze w charakterystycznych dla regionu układach tanecznych występują w jednym ujęciu przyodziani w stro¬ je ludowe, w drugim zaś ubrani zgodnie z obowiązującymi kanonami, zwykle młodzieżowej mody (dżinsy, t-shirt, luźna koszula, okulary przeciwsłoneczne, sportowa czapka z daszkiem). Cel takiej konstrukcji obrazu to zaprezentowanie siebie samego, by być rozpoznawalnym. Z premedytacją rezygnuje się z typowo folklorystyczno-historycznego charakteru prezentacji. Ma ona być dowodem na to, że teksty pieśni, taniec i pokazywanie wzajemnych relacji są jak najbardziej �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 287 współczesne. Można to potwierdzić, bywając na zabawach towarzyszącym więk­ szym świętom. Stylistyka okładek płyt, oprócz estetyki, posiada też walor informacyjny. To fotomontaże i kolaże pokazujące śpiewających, grupy tancerzy, lokalnych bogów oraz góry charakterystyczne dla regionu. Na małej kartonowej przestrzeni nie brakuje fotografii producentów płyt, muzyków czy kompozytorów. W zależności od wkładu finansowego w produkcję, pojawiają się też twarze głównych sponso­ rów, właścicieli sklepów czy firm usługowych. Realizacja tych swoistych „wizytówek" społeczności lokalnych, choć w war¬ stwie estetycznej bardzo podobna, stała się nośnikiem istotnych elementów wy¬ miaru lokalności: języka oraz charakteru otoczenia, w jakim dana społeczność żyje. Wykorzystanie obrazu medialnego, konstruowanego zwykle jako klipy, ilustrujące treść utworu muzycznego, umożliwia dookreślenie i zdefiniowanie lokalnej specyfiki. Warstwa muzyczna wideoprezentacji zawiera tradycyjne pieś¬ ni lub nowe treści w lokalnym języku. W warstwie obrazu obserwujemy starcie tradycji i nowoczesności. Częste odwoływanie się do charakterystycznych miejsc, takich jak świątynie, góry, rzeki, geograficznie wyznacza przestrzeń, która inspirowała wykreowanie oglądanych i słuchanych przez odbiorcę treści. Nowe media, coraz bardziej do¬ stępne dzięki cyfrowej technologii, nawet w najbardziej oddalonych od sieci dróg osadach górskich, stają się środkiem wyrazu dla grupy oraz drogą komunikacji ze społecznościami sąsiednimi. Przy okazji jesteśmy świadkami tworzenia niezwy­ kłych materiałów archiwalnych, które w trzech wymiarach (obraz, muzyka, język) będą stanowić nieoceniony dla górali i przyszłych badaczy zapis historyczny. Taki sposób zachowania wiedzy, o choćby cząstce własnej kultury, już za kilka lat (bio¬ rąc pod uwagę szybko zachodzące zmiany) będzie dla kolejnych pokoleń wykład¬ nią własnej lokalności. Nowa postać transmisji kulturowej tworzona jest i rozpo¬ wszechniana przede wszystkim wśród młodszego pokolenia. Pozwala to sądzić, iż obecna forma konstruowania przekazu medialnego utrwali się na dłuższy czas. W górskich regionach stanu Himaćal płyty takie stają się coraz bardziej popular­ ne. Pojawiają się także pierwsze osoby, urastające do roli gwiazdy. Młodzież z okręgu Lahul z zachwytem opowiada o Shakun, najpopularniejszej propagatorce lokalnego folkloru. Mimo tego, iż jest ona nauczycielką pracującą w szkole w Manali (poło¬ żonym poza okręgiem Lahul), nagrywa płyty we współpracy z młodymi twórcami w języku lahuli. Shakun pisze teksty, realizuje własne pomysły, szczególnie dbając o zachowanie języka. W sierpniu 2008 roku ukazała się także pierwsza płyta wideo-cd z utworami śpiewanymi w ćiambali — języku pasterzy z okręgu Ćiamba. Zważywszy na dużą popularność tych produkcji oraz ich dostępność, płyty z nagraniami audio-wideo urastają do rangi ważnego przekaźnika własnej wy­ jątkowości. Obok wyznania wyrażają one fundamentalne elementy kształtujące tożsamość ludów tubylczych w Indiach (język, przynależność terytorialną i świa¬ domość ciągłości historycznej). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da8f7d6750466c2d708c2dd225f8f6a.pdf e5e19f25a299d45745289810e5b2f5cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.289-402 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k, Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, ss. 250, ISBN: 978-83-235-0381-1. Kobiecość, męskość, seksualność to drugi tom antologii przekładów, zaprojekto­ wanej jako podręcznik akademicki: Gender. Perspektywa antropologiczna. Wyboru i redakcji naukowej dokonały Renata E. Hryciuk i Agnieszka Kościańska. Książka jest objętościowo skromniejsza od pierwszej, ale bogactwem inspirujących tekstów nie odbiega od tamtej i na pewno znajdzie czytelników zarówno wśród studentów, jak i wykładowców antropologii oraz wszystkich zainteresowanych problematyką płci i seksualności w kulturze. Tom składa się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omówię bardziej szczegółowo tylko kilka wybranych artykułów, z pierwszej i drugiej części książki. W pierwszej części ważny jest teoretyczny tekst Carole S. Vance, Konstruktywizm społeczny. Kłopoty z historią seksualności, w którym autorka porusza kwestię spo¬ łecznie konstruowanej płci, nie tylko w rozumieniu „płci kulturowej", ale również tego, że poprzez kulturę konstruowane jest samo ciało człowieka oraz blisko związa¬ ne z nim pojęcia pożądania czy popędu płciowego. W innym świetle stawia to przede wszystkim badania nad homoseksualnością, biseksualnością i transseksualnością, na co bardzo wyraźnie wskazują dwa, opisane przeze mnie niżej, artykuły, zawierające materiał etnograficzny z Meksyku i Ameryki Północnej. Konstruktywizm społeczny został w badaniach nad płcią i seksualnością zapoczątkowany w latach 60. XX wie­ ku, jednak prekursorem i głównym inspiratorem tekstów i refleksji na ten temat jest Michel Foucault i jego Historia seksualności. Bezpośrednio do Foucaulta odwołuje się również artykuł Sandry Lee Bartky Foucault, kobiecość i unowocześnienie wła­ dzy patriarchalnej, w którym autorka porusza problem władzy dyscyplinarnej doty¬ czącej kobiet. Kobieta, dyscyplinując swoje ciało, aby być postrzegana jako kobie¬ ca, poddaje się de facto władzy patriarchalnej. Obecnie jednak, pisze Bartky, wiele kobiet otwarcie buntuje się przeciw współczesnym kanonom kobiecości, nie dbając o uznaną za zgrabną figurę, nie nosząc modnych ubrań czy nie starając się ukryć oznak starzenia. Niemniej: „My, kobiety, nie możemy rozpocząć zmiany stosunku do naszych ciał, dopóki nie nauczymy się odczytywać kulturowych przekazów, które wpisujemy w ciało każdego dnia, i dopóki nie zaczniemy dostrzegać, że nawet jeśli �Recenzje i noty recenzyjne 290 mistrzowskie opanowanie dyscyplin kobiecości prowadzi do sukcesów, wciąż pozo­ stajemy tylko kobietami" (s. 73). Społecznym i kulturowym sposobem postrzegania ludzkiego ciała przesiąknięty jest również naukowy dyskurs medyczny, o którym w trudnym dla nieobeznanego z medyczną terminologią odbiorcy artykule, Jajo i plemnik. Naukowy romans, pisze Emily Martin. Żeńskie procesy fizjologiczne postrzegane są jako porażka (np. men­ struacja to „odpady" błony macicy, wynik śmierci tkanki, chaotyczna dezintegracja itp.), podczas gdy męskie, jak dojrzewanie plemnika, to ogromna produkcja, która trwa w ciele mężczyzny od okresu dojrzewania do późnej starości (zob. cytat z jedne­ go z podręczników: „Być może najbardziej zdumiewająca cecha spermatogenezy to jej czysty ogrom: przeciętny mężczyzna może produkować nawet kilkaset milionów plemników dziennie" — s. 34). Jajo w organizmie kobiety nie jest „produkowane", lecz jedynie „uwalniane". Podkreśla się, że jaja obecne są w jajnikach już od na¬ rodzin kobiety: „w przeciwieństwie do mężczyzny, nowo narodzona kobieta nosi już w sobie wszystkie komórki jajowe (...). Niewiele z nich (...) osiągnie dojrzałość podczas jej aktywnego życia reprodukcyjnego. Pozostałe zdegenerują się na pewnym etapie rozwoju, tak że niewiele, jeżeli w ogóle jakiekolwiek, przeżyją do czasu, kiedy kobieta osiągnie menopauzę w wieku około 50 lat" (s. 34). Plemnik jest opisywany jako aktywny penetrator, który przenika przez osłonkę dużego, biernego jaja. Pojawia się tu metafora jaja jako księżniczki, która czeka na swojego wybawcę. Tymczasem nowe badania wskazują na to, że to jajo ma moc przyciągania plemnika i że w zasa¬ dzie dochodzi do interakcji pomiędzy nimi poprzez wytwarzanie odpowiednich wią¬ zań komórek. Powstał zatem nowy stereotyp i nowa metafora — jajo, a więc kobieta, jako agresor, który chwyta plemnik swoją lepką osłonką i wchłania w siebie. Szczególnie interesujący wydał mi się także artykuł Judith Okely, Uprzywile­ jowane, wyćwiczone i ułożone. Szkoły z internatem dla dziewcząt — zarówno ze względów metodologicznych, jak i merytorycznych. Autorka za główną informatorkę obrała samą siebie, co więcej — siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. Istotna zatem okazała się sama pamięć antropolożki i jej wspomnienia oraz refleksje, a zwłasz¬ cza uczucia związane z pobytem w szkole z internatem. Okely zwraca uwagę na to, jak szkoła kształtuje wzorzec kobiety i mężczyzny z wyższej klasy społecznej. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy poddawani są surowej dyscyplinie oraz wyma­ ganiom w zakresie nauczania. Cel nauki obu płci okazuje się jednak diametralnie różny — chłopcy mają po szkole robić kariery zawodowe, dziewczęta zaś — wy¬ rosnąć na odpowiednie partnerki tych chłopców. Dziewczynki są wręcz zniechęcane do ambitnej nauki, ponieważ nie uniwersytet i kariera są im przeznaczone, a raczej wejście w odpowiednie dla ich klasy społecznej sfery, z czym związane są tylko nie­ które, akceptowane profesje. Sama Okely wspomina, jak została wezwana do wycho¬ wawczyni, gdy postanowiła zdawać cztery egzaminy na poziomie zaawansowanym („A" — Advanced Level). Nauczycielka „oznajmiła, że byłoby z mojej strony «samolubne wstąpić na uniwersytet, nawet w Aberystwyth>>, zajęłabym w ten sposób miej¬ sce godniejszej osobie. Zasugerowała, że owszem, mogłabym wykorzystać w pracy zawodowej moje egzaminy na poziomie «A> z francuskiego i sztuki, jeśli szkoliła¬ bym się na projektantkę gorsetów i bielizny damskiej, a potem podjęłabym pracę �Recenzje i noty recenzyjne 291 w słynnej szwajcarskiej pracowni" (s. 81). Z takim podejściem wiąże się również separacja od innych grup społecznych (autorka pisze wręcz, że dziewczynki gardziły dziećmi z państwowych liceów), wyrażająca się między innymi w odmiennym akcen­ cie. Surowej dyscyplinie były także poddawane ciała — dziewczęta musiały ukrywać swoją seksualność pod workowatymi mundurkami i krótko ostrzyżonymi włosami, jednocześnie ucząc się przyjmowania „odpowiedniej" postawy i sposobu poruszania się. O ile chłopców dyscyplinowano poprzez stosowanie kar cielesnych, dziewczyn­ ki karano za nieposłuszeństwo (pod tym kryło się np. spóźnienie czy bieganie po korytarzu), każąc im publicznie przyznawać się do winy. Było to, zdaniem Okely, znacznie gorsze, ponieważ zakładało „nieuchwytne i metaforyczne wpływanie na duszę" (s. 94). Druga część książki jest również niezwykle inspirująca, ponieważ zawiera rza¬ dziej podejmowane w studiach nad płcią kulturową tematy dotyczące społecznie i kulturowo konstruowanej męskości. Dwa wspomniane już wyżej teksty poświęcone są kwestii homoseksualności, biseksualności i transseksualności: Annick Prieur, Dominacja i pożądanie. Homoseksualność i konstrukcja męskości w Meksyku oraz Harriet Whitehead, Łuk i nosidełko. Nowe spojrzenie na zinstytucjonalizowany homoseksualizm wśród Indian Ameryki Północnej. Homoseksualizm w rozumieniu meksykańskich mężczyzn dotyczy tylko tych, którzy podczas stosunku seksualnego są pasywni, to jest poddawani są penetra­ cji. Ci zaś, którzy penetrują, są „męskimi", „normalnymi" mężczyznami. Wyróżnia się kilka typów mniej lub bardziej „męskich" mężczyzn, gdzie podstawową kategorią definicyjną jest właśnie penetracja. To na przykład mayate, mężczyzna o męskim wyglądzie, który uprawia seks ze zniewieściałymi. Strona bierna kojarzona jest z ko¬ biecością czy zniewieściałością — tak ubierają się i zachowują mężczyźni, którzy poddawani są penetracji (homosexuales). Męsko wyglądają z kolei ci, którzy są stro¬ ną aktywną. Biseksualni to ci, którzy mają męski wygląd, ale jakąś kobiecą cechę, na przykład noszą kwieciste koszule, a w związku są raz aktywni, raz pasywni. Takie definiowanie pojęć heteroseksualności, homoseksualności i biseksualności pozwala na zrozumienie sprzecznego, z naszego punktu widzenia, połączenia kultury macho i częstych związków mężczyzn z mężczyznami w Meksyku, a także bardzo silnego potępienia dla homoseksualizmu. Wyszydzana jest bowiem sytuacja, w której m꿬 czyzna podczas stosunku jest stroną penetrowaną — te osoby nazywa się pejora¬ tywnie puto (wulgarne określenie męskiej prostytutki) lub maricón (męska forma imienia María). „Normalny" jest jedynie mężczyzna, który wygląda jak mężczyzna i w związku jest stroną aktywną — niezależnie od tego, kto jest jego partnerem. Z kolei Harriet Whitehead analizuje historyczne i wczesne etnograficzne opisy berdache (z francuskiego dosłownie „męska prostytutka) — osób, określanych w tych tekstach jako homoseksualista, transwestyta czy hermafrodyta. Autorka dowodzi, że berdache był raczej osobą przekraczającą płcie kulturowe (gender-crosser), po¬ nieważ istotne było to, jakie role pełnił i jak był odbierany przez otoczenie. Płeć kulturowa, pisze Whitehead, jest definiowana poprzez cechy związane z anatomią i fizjologią z jednej strony, oraz z zachowaniem i rolą społeczną, z drugiej. Berdache był zatem istotą mieszaną — anatomicznie pozostawał mężczyzną, jednak ubierał się �292 Recenzje i noty recenzyjne jak kobieta oraz wykonywał prace uznane za żeńskie. Taka osoba miała również czę¬ sto relacje seksualne z innymi mężczyznami. Ze względu na swój niezwykły status, berdache'owi w niektórych kulturach przypisywano szczególne umiejętności. Na przykład u Nawaho, Czejenów i Mohave zajmował się on swataniem, uprawianiem magii miłosnej czy leczeniem chorób wenerycznych, a u Yokutów opiekował się zwłokami. Bycie berdache było społecznie akceptowane — chłopiec już w dzieciń¬ stwie ujawniał skłonności do ubierania się i zachowywania jak dziewczynka. Sym¬ bolizowało to, na przykład, wybranie przez niego nosidełka — postrzeganego jako kobiecego, zamiast męskiego łuku. Moją uwagę zwrócił jeszcze jeden tekst — Sofki Zinovieff, Myśliwi i zwierzy­ na. Kamaki a wieloznaczność seksualnych łowów w pewnym greckim mieście. Upra¬ wianie kamaki polega na adorowaniu turystek z Europy Zachodniej i Stanów Zjed¬ noczonych w celu uprawiania z nimi seksu. Wielu jednak kamakia (liczba mnoga od kamaki) żeni się ze swoimi wakacyjnymi kochankami lub przynajmniej dąży do osiągnięcia korzyści materialnych z tej znajomości (oczekując na prezenty lub za¬ proszenie do kraju, z którego pochodzi partnerka). Tak naprawdę jednak, poprzez bycie kamaki ustalają się relacje między mężczyznami oraz jest określany prestiż wewnątrz grupy. Kamakia nie rywalizują między sobą, ale z członkami wyższych pod względem ekonomicznym i społecznym klas. Jak pisze Zinovieff: „Mimo że głównym celem jest podrywanie cudzoziemek, to właśnie męska przyjaźń, plano¬ wanie, dyskusje i uczciwe współzawodnictwo stanowią podstawę tego zajęcia" (s. 161). Kamaki uprawiają zwykle mężczyźni mający niską pozycję społeczną i ma¬ terialną, którzy pracują w zawodach związanych z turystyką jako barmani, kelnerzy, pracownicy hoteli czy sklepów z pamiątkami. Ważnym elementem bycia kamaki jest opowiadanie (już po zakończeniu sezonu turystycznego) w gronie innych kamakia o swojej działalności. Język tych opowieści jest wulgarny i zwykle wyraża pogardę w stosunku do „zaliczonych" kobiet. Zdaniem Zinovieff, taki sposób traktowania turystek jest swego rodzaju ekspresją wrogich uczuć w stosunku do Europy Zachod¬ niej, względem której Grecja pozostaje uboższa i mniej znacząca. Redaktorki zaznaczają we wstępie, że jest to podręcznik akademicki — tak samo zresztą zdefiniowały cel pierwszego tomu. Ze względu na ów dydaktyczny charakter, podobnie jak w pierwszym tomie, umieściły na końcu książki angielsko-polski słow¬ niczek pojęć z zakresu gender studies. Jest to bardzo istotne, ponieważ nadal (choć dzięki tomom Gender. Perspektywa antropologiczna już w mniejszym stopniu) ta dziedzina nauki funkcjonuje w języku angielskim, a w rozproszonych tłumaczeniach lub cytatach w polskich publikacjach terminy z jej zakresu przekładane są na różne sposoby. Oba tomy uzupełniają się nawzajem, ponieważ dotyczą różnych aspektów badań nad płcią, seksualnością oraz postrzeganiem (czy raczej konstruowaniem) ko¬ biety i mężczyzny. Dają przegląd tekstów teoretycznych, jak i opartych na badaniach terenowych czy źródłowych. Dla uzyskania w miarę pełnego obrazu zakresu badań nad płcią i seksualnością w kulturze, należy sięgnąć po obie książki, do czego z peł¬ nym przekonaniem zachęcam. Karolina Bielenin-Lenczowska �293 Recenzje i noty recenzyjne „DOTKNĄĆ N E W A G E " Massimo I n t r o v i g n e, Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000, ss. 300, ISBN: 2-84454¬ -348-0; Anna E. K u b i a k, Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005, ss. 256, ISBN: 83-60207-06-2; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007, ss. 433, ISBN: 978-83¬ -60807-27-9. Czego może oczekiwać czytelnik od książek, których tytuły brzmią zachęcająco? Przede wszystkim efektu zaskoczenia i oczarowania. Bo chyba to właśnie miewa się potocznie na myśli, kiedy mowa o „wciągającej" lekturze. Czy z takim właśnie „czy­ telniczym zawrotem głowy" mamy do czynienia w przypadku trzech zapowiedzia¬ nych pozycji, skoncentrowanych wokół fenomenu New Age? Warte lektury uważnej i krytycznej, prezentują one określone, i odmienne, wizje tego zjawiska społeczno-kulturowego. Czy jednak czytelnik „spod akademickiego szyldu" odnajdzie w nich inspirację do refleksji nad światem, w którym, jak twierdzą autorzy tych publikacji, przejawy New Age dotyczą mniej lub bardziej bezpośrednio jego codziennej egzy¬ stencji? Nie sposób w jednej recenzji szczegółowo przyjrzeć się trzem obszernym, rzetel¬ nie zaprojektowanym książkom, które — każda z osobna — zasługują na wnikliwe i wyczerpujące omówienie. Pomysł zestawienia tych trzech publikacji wynika z fak¬ tu, że „przeczytane razem", tworzą ważny trójgłos w naukach społecznych, w de¬ bacie nad wieloma problemami związanymi nie tylko z New Age, ale także ze spo¬ sobem badania zjawisk, których nolens volens doświadczamy w naszych lokalnych światach, a których, jako badacze, nie umiemy albo boimy się dotknąć. Moim celem jest zatem zwrócenie uwagi na wybrane aspekty tych publikacji, które pozwolą oce¬ nić oryginalność podejścia do kluczowego zagadnienia, stronę faktograficzną oraz warsztat metodologiczny. Recenzowane książki powstały pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie X X I wieku, kiedy według przekonań i proroctw orędowników „Ery Wodnika", miała już trwać globalna przemiana duchowa ludzi. Właśnie to niespełnione oczekiwanie zwolenników New Age zainspirowało Massima Introvigne'a, włoskiego socjologa i religioznawcę, by swą pracę w edycji angielskiej opatrzyć znamiennym tytułem New Age & Next Age . Książka Jednak New Age, autorstwa Anny E. Kubiak — socjo¬ loga i antropologa kultury, stanowi pokłosie pionierskich w naszym kraju badań nad przejawami New Age. Dwa lata później, do rąk zainteresowanych tym fenomenem czytelników, trafiła kolejna publikacja: New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalne1 Pierwsze wydanie tej książki zostało opublikowane w języku włoskim, w 1994 roku (Storia del New Age 1962-1992). 1 �294 Recenzje i noty recenzyjne go zjawiska, napisana przez Dorotę Hall, także antropologa kultury, także czerpiącą z bogactwa faktów zebranych w terenie. We wszystkich trzech przypadkach mamy do czynienia z reprezentantami określonej, jednak wartościującej, wizji New Age, do czego nie zawsze przyznają się otwarcie. Jest ona budowana na solidnych podstawach źródłowych. W każdej z tych pozycji odnajdzie¬ my dyskusję z najbardziej liczącymi się autorytetami „zachodnimi" w zakresie badań nad New Age. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w rozważaniach terminologicznych oraz w omówieniu głównych koncepcji. Zwraca uwagę długa lista cytowanych prac i bogata bibliografia, z wydzieloną w przypadku polskich autorek „Biblioteczką New Age" i „Notą bibliograficzną" zaproponowaną przez Massima Introvigne'a. U wszyst¬ kich trzech autorów uderza skrupulatna analiza rozmaitych ujęć teoretycznych głównego zagadnienia. Polskie antropolożki, co szczególnie zasługuje na zaakcentowanie, wyko¬ rzystują ponadto dane z badań terenowych. Ukazują New Age z perspektywy „oddolnej", nie tylko w Polsce (szczególnie D. Hall), ale także w Anglii, Danii, USA (A.E. Kubiak). Dostarczają konkretu, jakim jest dla każdego czytelnika „epizodyczność" opisanego ży¬ cia innych ludzi. W tym sensie ich publikacje mają przewagę nad propozycją włoskiego badacza, który przy prezentacji historii danego ruchu czy stowarzyszenia przytacza roz¬ budowane biografie osób, uznanych za porte-paroles New Age. Autorów tych pozycji wiele różni. Reprezentują oni odmienne kultury narodo¬ we, co warunkuje ich pole badawcze (inne okoliczności kształtowania się New Age w tych krajach). Są przedstawicielami, choć pokrewnych, to jednak odmiennych dyscyplin naukowych: socjologii, religioznawstwa i antropologii kulturowej. Przy¬ czynia się to do różnic w konstruowaniu narzędzi badawczych. Proponowane inter¬ pretacje wiążą się z różnicami światopoglądowymi. Introvigne — katolik, Kubiak — „zdystansowana sympatyczka New Age" i Hall — „zdystansowana badaczka", postrzegają badane zjawisko z wyraźnie odmiennych perspektyw, co prowadzi do różnych efektów finalnych. Massimo Introvigne zaproponował przede wszystkim historyczno-socjologiczne podejście do problemu, czy nadal można mówić o New Age. Zapowiedź powszech¬ nej odnowy duchowej ludzkości, mającej nastąpić na progu X X I wieku, nie spraw¬ dziła się. Nie znaczy to jednak, że jej orędownicy, odwołujący się do różnych trady¬ cji filozoficznych (głównie wschodnich), wyznający rozmaite, stojące w opozycji do oficjalnych nurtów kulturowych światopoglądy, zaprzestali swych działań. Stają się one, według tego badacza, ukierunkowane „do wewnątrz" i tworzą trzon Next Age, w którym przemianie ma ulec nie cała ludzkość, ale indywidualnie każdy z nas, w ra¬ mach rozmaitych religii, przekonań i praktyk. Ukazanie New Age przez włoskiego socjologa ma dwa poziomy. Pierwszy z nich to klarowna prezentacja poszczególnych wątków i nurtów kulturowych zaliczanych przez badaczy do tego złożonego fenomenu. W ten sposób docieka źródeł zjawisk, które funkcjonują współcześnie w naszej codzienności, niezależnie od tego, czy inni badacze określają ją jako „ponowoczesną" albo „globalną". Introvigne w przystępny sposób tworzy katalog terminów, które zrozumie nie tylko wprawny akademik, ale i „zwykły" człowiek. Introvigne, w przeciwieństwie do polskich badaczek, twier¬ dzi, że New Age można definiować. Czyni to, wprowadzając do narracji o New Age �Recenzje i noty recenzyjne 295 „figury sprawcze". Według tego badacza, pewne ważne i kreatywne osoby nie tylko przyczyniły się do rozwoju określonych poglądów naukowych i kulturowych koja­ rzonych z New Age, ale gwarantują wręcz jego trwanie. Fenomen ten, choć wielo­ wątkowy (holizm, pogłębiona świadomość, buddyzm, sufizm, głęboka ekologia, ma­ gia biała i czarna, antropozofia, ezoteryka, medycyna komplementarna, uzdrawianie, psychologia transpersonalna, psychotronika i in.), istnieje nie dzięki jasnej wykładni ideologicznej i klarownej organizacji, ale dzięki aktywności wielu ważnych osób, których idee i praktyki stały się punktem odniesienia (np. słowa aktorki Shirley MacLaine: „wszyscy jesteśmy Bogami" i jej działalność). Drugi poziom, to komentarz do poszczególnych przejawów New Age w świetle dokumentów Kościoła katolickiego. Zabieg ten jest w zasadzie przysłowiowym „kijem wsadzonym w mrowisko", jakim jest wielość podejść badawczych do New Age. Introvigne zdaje się tym nie przej¬ mować, gdyż już w przedmowie zapowiada, że książkę swą napisał nie z pozycji „relacjonującego" badacza, ale zaangażowanego katolika. W zdecydowanej opozycji ideologicznej do pracy Massima Introvigne'a należało­ by umieścić propozycję Anny E. Kubiak. Już od pierwszych stron tej pracy czytelnik może odnieść wrażenie pewnego rozdarcia narracyjnego. Zdradza ono sympatię do rze¬ czywistości określanej jako New Age i wskazuje na napięcie pomiędzy scjentyzmem a próbami jego przełamania (rola badacza w czasie prowadzenia badań terenowych). Badaczka ta proponuje oryginalną interpretację kluczowego fenomenu poprzez zastosowanie kategorii kultury ponowoczesnej w jego analizie. W rezultacie, New Age określa jako kulturę komplementarną. Jednak nie tylko to sprawia, że autorka potrafi zaintrygować swym tekstem poszukujących czytelników. Jej punkt widzenia warunko¬ wany jest przede wszystkim zastosowaniem metody obserwacji uczestniczącej. Autor¬ ka, uczestniczka kultury, w której tropi przejawy Nowej Ery, przechodzi przez liczne warsztaty, kursy i treningi w wielu ośrodkach Europy i traktuje swoją samoświadomość (nie wyjaśnia przy tym, jak rozumie ten termin) jako narzędzie poznania. Jest to więc „wejście" w New Age, nie tylko intelektualne (weryfikacja tez Luckmanna, Hanegraaffa, Heelasa), ale i emocjonalne. Ten rodzaj autoprowokacji z trudem jednak przekłada się na wnioski z terenu. Wynika z nich jasno, jaki społeczny zasięg ma to zjawisko w Polsce i jakie są jego przejawy. Natomiast zdanie relacji z obserwacji uczestniczącej jakby przegrywa z prezentacją rozmaitych podejść teoretycznych, obecną niemalże we wszystkich rozdziałach książki. Z nich właśnie czytelnik dowiaduje się, że New Age jest wpisane w ponowoczesność i stanowi jej odbicie. Zjawisko Nowej Ery interpreto¬ wane jest zatem przez kontekst, który je tworzy. W efekcie Kubiak proponuje interesu¬ jącą podróż teoretyczną, której silnym punktem jest wydzielenie pola antropologiczne¬ go i socjologicznego badanego zjawiska (demarkacja rzadka w tekstach antropologów kulturowych). Problematyzacja zjawiska polega między innymi na „wielokrotnym obróceniu" pojęcia New Age, czemu służą cztery perspektywy interpretacyjne: para¬ dygmatów, kulturowego kontekstu, metafor „klimatu" i „fragmentu". Ta mieszanka faktu i literackiej wyobraźni antropologicznej (choćby rozdziały z ostatniej części pra¬ cy) wymaga określonych kompetencji czytelniczych, by odczytać, jak doświadczenie terenowe, zwłaszcza psychologiczne, przekłada się na tekst. Wynika z tego, że książ¬ ka Jednak New Age skierowana jest przede wszystkim do antropologów. �296 Recenzje i noty recenzyjne Do tego samego grona czytelników jest zaadresowana książka autorstwa Doroty Hall. Badaczka ta jest zdystansowana i do opisywanego zjawiska, i do siebie samej. Pociąga ją bowiem najbardziej przejrzystość formułowania głównej myśli, zgodnie z którą New Age tworzą ludzie, przede wszystkim w swych lokalnych kontekstach. Hall prezentuje New Age na dwa sposoby. Najpierw ukazuje heterogeniczność zjawi­ ska, następnie zaś, zamiast badać jego „elementy", bada ludzi. Taka strategia pozwa­ la jej ukazać specyfikę polskiego New Age, nie tylko z perspektywy historii idei, ale przed wszystkim w potocznym, co więcej — naznaczonym „ludowością", codzien¬ nym „obiegu". Lokalny krajobraz Polski wpisany jest zatem w wymiar globalny. New Age istnieje przede wszystkim w swej planetarnej wersji, gdyż główne kana­ ły, gdzie może się realizować, powstają nie w sieci ludzkich „wnętrz" (detradycjonalizacja i odejście od dominujących zinstytucjonalizowanych systemów religijnych), lecz w sieci elektronicznej, konsumpcyjnej i medialnej (zwraca na to uwagę także Kubiak i Introvigne). „Targowisko różnorodności" (o którym pisze także Kubiak), jakim jest New Age, choć w wielu krajach Zachodu wygląda podobnie, to jednak w każdym z nich nacechowane jest specyfiką lokalnej kultury. To nasycenie lokalnościąjest silniejsze niż suma podobieństw. Według Hall, większość badaczy zwykle dostrzega wyłącznie elementy podobne i poprzez nie właśnie definiuje to zjawisko. W efekcie jawi się ono jako luźny zbiór idei, postulatów, technik mających na celu przemianę duchowości, spotykanych jakoby wszędzie. Co więcej, takie podejście doprowadza do substancjalizacji pojęcia — badacze zgłębiają „New Age" jako ideę i pojęcie, a nie ludzi, którzy tworzą ten fenomen. Przyjmując perspektywę lokalną, Hall wychodzi natomiast z założenia, że istnieje wiele postaci New Age. Jednocześnie badaczka ta nie do końca wykorzystuje szansę, jaką daje zabieg „glokalizacji" tego fenomenu. Nie dostrzega bowiem, że podobnie, jak różnicuje się on dzięki lokalnym środowiskom, może też różnicować się w nie¬ skończoność — w zależności od typu relacji, w jakie wchodzą ze sobą ludzie. W swojej książce Hall kreśli także historię New Age w Polsce. W ten sposób powstało nie tylko kompendium wiedzy o ludziach (często pasjonatach) i stowa¬ rzyszeniach promujących alternatywny obraz świata, ale został nakreślony szeroki kontekst kulturowy, stanowiący ramy dla kontekstów lokalnych, w których autorka umieszcza dane z terenu. Jest to zgodne z założeniami antropologii interpretatywnej, której perspektywę przyjęła. Zabieg mnożenia faktów etnograficznych, zagęszczania sensu wypowiedzi informatorów poprzez osadzenie ich w odpowiednich konteks¬ tach, odbywa się w czytelnej stylistyce. Mając na uwadze powyższy „trójgłos o New Age", można stwierdzić, że jest on wielobarwnym esejem o ponowoczesnej kulturze Zachodu, w której indywidualizm i subiektywizm służą „odwiecznemu" (mitycznemu) pragnieniu posiadania władzy nad sobą i innymi. Poznanie przejawów takiej „kondycji" jest kuszącą perspektywą, którą otwierają wymienione tu książki. Powinny one nie tylko „zaskoczyć i oczaro¬ wać", ale i skłonić czytelników do refleksji. Może dzięki tym publikacjom uda się im wreszcie „dotknąć New Age"? Agnieszka Chwieduk �Recenzje i noty recenzyjne 2 9 7 Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004, ss. 311, ISBN: 83-88508-70-9. „Na przechowywanej w Museo Civico Archeologico w Bolonii płytce z kości słoniowej (V w. p.n.e.), która zawiera cztery sceny z życia Dionizosa, bóstwo uka¬ zano w postaci siedzącego na tronie dziecka. Wokół niego tańczą kureci. Między nimi znajduje się tajemnicza postać z lustrem skierowanym w stronę dziecka. Mar¬ tin Litchfield West (1983: 156) dopuszcza możliwość, że w ramach rytuału mogła występować sekwencja powstania inicjowanego z tronu i podążania za lustrem. Jak podaje jedno ze źródeł hellenistycznych, fakt jego wynalezienia tytani mieli powitać okrzykiem: Euoi?" (s. 183). W ekstatycznym rytuałach bachicznych znajduje tedy Autor pierwowzór dla tytułu pracy. Niemniej to nie starożytna Grecja, ta Kolebka Zachodu, i jej rytuały są jedynym przedmiotem jego rozważań, albowiem jest ich wiele. Podróż w poszukiwaniu motywu zwierciadła, symbolizacji katoptrycznej (od greckiego catoptros, lustro — s. 311) rozpoczynamy w zupełnie innych czasach i miejscu, a mianowicie na Dachu Świata, czyli w Tybecie, gdzie w szamańskich rytuałach pojawia się lustro jako część szamańskiego stroju i element utensyliów obrzędowych. Odgrywają one ważną rolę nie tylko w działaniach, ale i wierzeniach na temat świata nadprzyrodzonego ludów, postrzeganych jako praktykujące szama¬ nizm właśnie. Podobnie rzecz ma się w innych wersjach tak szeroko rozumianego zespołu wierzeń: tungusko-mandżurskim, Indian Tukano, w religii azteckiej (a więc w Nowym Świecie), w inicjacji Bwiti Fangów z Gabonu (na Czarnym Lądzie), voodoo oraz szintoizmie (w Kraju Wschodzącego Słońca). Następna kategoria wie¬ rzeń rozpatrywanych w perspektywie obecnych w nich wyobrażeń katoptrycznych, to systemy medytacyjne Wschodu (Upaniszady, joga i śiwaizm kaszmirski, taoizm oraz buddyzm). Kolejny rozdział poświęcony jest tytułowym zagadnieniom w dok¬ trynie kabalistycznej i mistyce żydowskiej. Nawiązanie do mitografii greckiej (Perseusz oraz Gorgona, Zagreus i Tytani, a w szczególności Narcyz), jak pisze Autor, jest niezbędne, aby móc przejść do ostatniej partii książki, czyli do kwestii katoptryzmu w psychoanalizie. Ta część poświęcona jest rekapitulacji poglądów wielu psy¬ choanalityków, począwszy od Zygmunta Freuda przez Carla Junga i Jacquesa Lacana po Leonarda Shengolda i innych. Pod względem konstrukcyjnym praca nie budzi żadnych zastrzeżeń i każdy rozdział kończy się podsumowaniem, które zaprawdę celnie wychwytuje najważniejsze motywy katoptryczne pojawiające się w określo¬ nym kręgu kolejnych form kulturowych. Przegląd zawartości książki oraz pozornie ironicznie brzmiące wskazanie na wie¬ lość stron świata, z jakich pochodzą dyskutowane przypadki, ma pośrednio wskazać na rodzaj interpretacji, którą Tomasz Sikora stosuje w swej pracy, posługując się metodą fenomenologiczną. W doborze materiału kieruje się on „kryterium repre¬ zentatywnej kontrapunktowości danych" (s. 9) Kurta Rudolpha. Zarzuca obszerną, a jednocześnie gęstą sieć, w którą łowi wszelkie istotne wzmianki na temat luster/ /zwierciadeł w różnych epokach i kontekstach kulturowych. Układ chronologiczno-tematyczny organizuje całość dzieła. Stąd pogrupowanie motywów według klucza światopoglądowego, definiowanego dość arbitralnie, bez specjalnej troski o uzasad- �298 Recenzje i noty recenzyjne nienie takiego porządku (np. domyślać się tylko możemy, że w niektórych przypad¬ kach o kwalifikacji do kompleksu szamanistycznego decyduje stosowanie w prak¬ tykach kultowych środków halucynogennych). Jako fenomenologa Tomasza Sikorę interesują idee, które same w sobie tworzą pewien system o różnym stopniu złożo¬ ności i zapętleń. Stwierdzenie, że zebrany materiał pozwala „na ideacyjne wyodręb¬ nienie głównych struktur, które organizują szamańską wizję zjawisk katoptrycznych" (s. 76) odnosi się nie tylko do tego kompleksu wierzeń, lecz do wszystkich dyskuto¬ wanych religii oraz poglądów psychoanalitycznych. Nie zajmuje Autora powiązanie tych idei z czymś, co na przykład dla antropologa byłoby najbardziej intrygujące, a mianowicie z ich kontekstem społecznym i funkcjami pozamyślowymi, kulturowy¬ mi konsekwencjami oraz uwarunkowaniami istnienia i kształtowania się określonych światopoglądów. Chyba tylko w jednym momencie natykamy się na wzmiankę, iż system katoptryczny stał się elementem dynastycznej ideologii cesarskiej w Japo¬ nii (s. 64). Nie jest to rzecz jasna zarzut, lecz jedynie stwierdzenie faktu. Takie są bowiem reguły postępowania fenomenologicznego, stosowanego już na początku XX wieku — przynajmniej na gruncie religioznawstwa — przez Rudolfa Otto, a póź­ niej Gerardusa van der Leeuwa. Swoistą nowością jest włączenie w zakres rozważań o użyciu i matrycującym aspekcie metafory lustra również psychoanalizy, w tym jej współczesnych transformacji uwzględniających osiągnięcia neurokognitywistyki. W ten sposób dzieło wykracza poza teren religioznawstwa (pierwsze cztery rozdzia¬ ły), wchodzi na tereny filozofii nauki i przekonuje nas, że te oddzielane powszechnie sposoby konceptualizowania świata, jak pokazują studia „katoptrologiczne", łączy metaforyka, choć nie tylko ona. Ciągłość myślenia religijnego i naukowego dotyczy także szeregu idei, a to świadczy o sztuczności takiej dysjunkcji. Praca mieni się od przykładów i wszechstronnych nieraz opisów, naszpikowana jest informacjami różnego rzędu, szczegółowymi i syntetyzującymi. Przyznać trze¬ ba, że Autor prowadzi nas przez meandry przekonań, w których lustro jest metafo¬ rą, sposobem wyrażania różnych koncepcji i pojęć, a jednocześnie matrycą myśle¬ nia. Ogrom zgromadzonego materiału i proponowanych tez jest zaiste imponujący. W płaszczyźnie ogólnej są to chociażby wielorakie rozważania etymologiczne czy przykłady świadczące o ambiwalencji podobnych bądź identycznych symboli. Nie ma możliwości oddania mnogości tych konstatacji, ani nawet omawiania wnio¬ sków zamykających poszczególne partie rozważań, niemniej w celu zilustrowania ich charakteru pozwolę sobie przytoczyć przynajmniej kilka wybranych stwierdzeń wyłowionych z każdego rozdziału, by w ten sposób spróbować oddać ducha prowa¬ dzonych rozważań. W wierzeniach o charakterze szamanistycznym lustro staje się jednym z czynników pozwalających na narodziny ego, świadomości i uformowanie się społecznej podmiotowości (s. 48 i nast.), natomiast w voodoo otchłań wyobra¬ żona jest pod postacią lustra (s. 62). W systemach medytacyjnych mamy na przy¬ kład do czynienia z „wykorzystaniem analogii pomiędzy uzyskaniem ostatecznego wglądu a oczyszczeniem zwierciadła" (s. 83). Z kolei „świadomość absolutu jest kreatywnym zwierciadłem, które niejako samo w sobie wytwarza własne odbicia" (s. 88). W kabale lustro jest ważnym elementem koncepcji systemu sefir, będącego „znakową strukturą matrycującą pamięć zbiorową" (s. 125). Greckie mity pokazują �Recenzje i noty recenzyjne 299 między innymi, że w lustrze dostrzec możemy „fantazmat cudzej obecności" (s. 198) i przekonać się o istnieniu semiozy bez referencji (s. 197). Psychoanalitycy rozto­ czyli przed nami całą gamę przemyśleń odnoszących się do opowieści o Narcyzie; Freudowi zawdzięczamy „analogizację stanów śnienia i śmierci" (s. 205); dla Jun¬ ga „lapis jako symbol jaźni reprezentuje przestrzeń katoptryczną, w której zachodzi semantyczna translacja treści nieświadomych na świadomą i odwrotnie" (s. 221); u Lacana następuje „przekształcenie podmiotu wywołane interioryzacją obrazu" (s. 242), zaś „życie społeczne jest oczywistą ekstensją fazy lustra" (s. 248). Okazuje się także, że „zwierciadło [to]... uprzywilejowana scena halucynacji" (s. 277). Cytaty te przytaczam nie bez kozery, choć nie z wszystkimi się zgadzam (zwłasz­ cza z ideą „prefiguracji" rozwoju społecznego przez rozwój psychiczny jednostki, czyli odpowiedniości ontogenezy ifilogenezy).Ujawniają one fenomenologiczne za¬ cięcie Autora pracy, które pozwala mu swobodnie wędrować w czasie i przestrzeni. Umożliwia również prześledzenie niezwykle istotnego, jak się okazuje, wątku katoptrycznego w konceptualizacji kondycji człowieka w świecie, która — o czym wspo¬ mniałem — rozciąga się od psychoanalizy i psychiatrii po wyobrażenia „pierwotne" i wierzenia szamanistyczne. Kształtowanie się podmiotu, jego relacja do przedmio¬ tu i innych podmiotów, inwersja katoptryczna (s. 63), katoptryczna metaforyzacja (s. 83), homonimiczność, konceptualizacja słów jako fonicznej reprezentacji (od¬ zwierciedlenia) sądu, bezprzedmiotowa świadomość w buddyzmie jako autointencjonalność podmiotu lub zanik (różnicy) podmiotu i przedmiotu (s. 106), analogia między wyobrażeniami znajdowanymi w alajawidźnianie a archetypami Junga (s. 107). To wszystko prowadzić ma do stanu, w którym, by użyć słów Leibniza, „człowiek zaczyna istnieć jako «trwałe, żywe zwierciadło wszechświata^" (s. 233). Tego typu konstatacje mają charakter i metodologiczny, i epistemologiczny, nawet jeśli się ich tak w religiach nie nazywa. Przytoczone sądy to, jak się rzekło, wierzchołek wierzchołka góry lodowej w mo¬ rzu stwierdzeń. Jest to dzieło na wskroś naukowe i pełne faktów przedstawionych w określonym i z góry założonym porządku. Raz jeszcze, podziwiam ilość materia¬ łów, które Autor uwzględnił oraz wnikliwość analiz. W niektórych przypadkach miał wprawdzie zadanie ułatwione, kiedy całymi garściami czerpał z ustaleń innych bada­ czy (np. Anzieu, Vernanta, Reichel-Dolmatoffa, Waymana, Fernandeza, Mishry i in.). Nie do końca dałem się jednak przekonać o zasadności włączenia w krwiobieg myśli argumentów dostarczanych przez neurobiologię i neuropsychiatrię (partie rozdzia¬ łu V, a w szczególności „Zakończenie"). Jeśli nie otwarcie, to podskórnie sugerują one, że istnieją naturalne, psychosomatyczne podstawy symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej. Nie zgadzam się z tym. Traktowana przez Lacana jako uniwersal¬ na „faza lustra", wcale taką nie musi być. Tomasz Sikora słusznie podnosi argu¬ ment ludzi niewidomych. Niemniej, jako antropolog wskazać mogę społeczeństwa, które lustra jako takiego nie znały, a nawet odbicie w wodzie nie było możliwe ze względu na jej deficyt i konieczność zdobywania jej z piasków pustyni. Oczywiście, można za Bice Benvenuto i Rogerem Kennedym, broniąc Lacana, przyjąć, że obec¬ ność medium w postaci zwierciadła nie jest konieczna dla przejścia tej fazy (s. 251). Wszakże synestetyczna translacja wchodzi w grę w społeczeństwach, które operują �300 Recenzje i noty recenzyjne tego rodzaju „wyobraźnią symboliczną", nie odnosi się jednak do przypadków, gdy tego rodzaju przedstawień w ogóle brak. Podnosząc ten problem, podważam jedy­ nie uniwersalistyczne, a niekiedy wręcz filozoficznie europocentryczne zapędy wielu myślicieli. Być może zastanowić by się warto, czy katoptryczna konceptualizacja nie jest przejawem operowania stosownym kodem myślowym, charakterystycznym dla partykularnych kultur. Przyjęta w pracy międzykulturowa i interdyscyplinarna perspektywa stanowiła ponadto dodatkowy asumpt, by w zakończeniu pokusić się 0 bardziej wnikliwe i syntetyzujące całokształt zagadnienia wnioski. Spodziewałbym się bardziej uzasadnionej i opatrzonej polemicznym komentarzem próby „wyodręb¬ nienia interkulturowych inwariantów analizowanego modelowania katoptrycznego 1 konstrukcję jego idealnego typu" (s. 283). Przedstawione dziesięć elementów owe­ go modelu swym statusem przypomina nieco dziesięć przykazań, które są i już! Poza tym, to być może osobliwa narracja religioznawcza połączona ze skomplikowaną, w swej „naturze", terminologią psychoanalityczną sprawia, iż język — ze wszech miar płynny i precyzyjny (poza dwukrotnym użyciem zwrotu „okres czasu": s. 149 i 209) — jest w swym stylu i wydźwięku skrajnie scjentystyczny. Czy, na przykład, „ucieleśnieniami" nie można by zastąpić „impersonatorów" (s. 63, p. 58), a „działa­ jącymi osobami/ludźmi" „aktantów magicznej akcji" (s. 231)? Są to pomniejsze uwagi krytyczne, często o charakterze polemicznym, wypływa¬ jącym z faktu poruszania się przeze mnie w odmiennej tradycji dyscyplinarnej i pre­ ferencji metodologicznych. W ramach swego paradygmatu Tomasz Sikora wykazuje duży stopień biegłości. Przystosowując się do języka używanego w książce i innych jego pracach, stwierdzam jednoznacznie, iż „stopień admiracji dla jego konstatacji jest explicite akceptujący, a minimalne obiekcje dotyczące uniwersalizacji katoptrycznych wizualizacji i konceptualizacji oraz ich aktualizacji, jakoż i eksplikacji epistemologicznych analogii nie subwersują wysokiego stopnia asercji dla dysputowanej publikacji". Wprawdzie od dziś, nie tylko pomny na ostrzeżenia zawarte w myśli ludowej, iż nie należy zbyt długo przeglądać się w lustrze, bo można w nim zobaczyć diabła, lecz wiedząc też, że stanowi ono odbicie immanentnej natury świa¬ ta, bał się będę spojrzeć w jakiekolwiek lustro. Niemniej, lęki takie warto pokonać, gdyż są sowicie kompensowane. Po przeczytaniu książki czuję się, jakbym prawie osiągnął dharmakaję — „ostateczny stan aktualizujący mądrość podobną zwierciad¬ łu" (s. 110). Michał BIBLIOGRAFIA West L.M. 1983 The Orphic Poems, Oxford: Clarendon Press. Buchowski �Recenzje i noty recenzyjne 301 Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na po­ czątku XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006, ss. 462, il., ISBN: 83-08-03850-6. Charakter dzieła Grażyny Kubicy odbiega nieco od „ogólnie przyjętego" w na¬ ukach społecznych pod względem stylu pisarskiego, w warstwie materiałowej, w ro¬ dzaju prowadzonej narracji i w sposobie argumentacji. Mamy tu do czynienia z lekkim i literackim językiem, potoczystą opowieścią, wieloma nierozwikłanymi zagadkami, momentami wręcz sensacyjną realistyczną powieścią, w której Autorka prowadzi nas po autentycznych jednak tropach. Ta odmienność świetnie zredagowanej i wydanej książki domaga się też szczególnego rodzaju oceny. Dlatego też inaczej, niż nakazuje akademicki zwyczaj, pozwalam sobie ją zbudować i dostosować do formuły niejako podyktowanej przez Autorkę. Kilkaset stron dzieła to opis losów czternastu kobiet, które w jakiś sposób pojawi¬ ły się w życiu Bronisława Malinowskiego (Zofia Szymberska z d. Benówna, Eugenia Zielińska z d. Bentkowska, Maria Czaplicka, Helena Protasiewiczowa z d. Czerwijowska, Zofia Romerowa z d. Dembowska, Halina Nusbaumówna, Paulina i Dora Wasserbergówny, Aniela i Karola Zagórskie, Maria Zambrowska, Maria Hammar z d. Zielewicz i Zofia Zielewiczówna oraz Otolia Rettingerowa z d. Zubrzycka). Punk¬ tem wyjścia jest konstatacja, że zawsze pozostawały one w cieniu mężczyzn, u boku których się pojawiały, z którymi żyły lub którymi były zafascynowane. Skupienie się na przedstawicielkach „płci pięknej" wykreować ma „kobiece pole kulturowe" (s. 8), któremu Autorka przez swe poszukiwania chce nadać sens bez udzielania ostatecz¬ nych odpowiedzi (s. 9). Całe przedsięwzięcie jest jakby stworzeniem tych postaci, ponownym powołaniem ich do życia, wydobyciem z otchłani niebytu, możliwym dzięki mrówczemu dziełu zebrania i poskładania w nową całość drobin rozproszo¬ nych w pamiętnikach, archiwach, odręcznych notatkach, powieściach, książkach, wierszach, tłumaczeniach dzieł, obrazach i szkicach, wspomnieniach, listach, pamięci żyjących oraz w zachowanych śladach bytności zmarłych na ziemi i na cmentarzach. Widoczna w wielu miejscach refleksja na temat roli badaczki w procesie tworzenia to niewątpliwie duża zaleta pracy. Przesunięcie perspektywy z dotychczas dominującej na kobiecą jest natomiast świadomym wyborem, który - jak dowodzi tego tekst - nie jest bynajmniej prostą zamianą jednej perspektywy na drugą. Dramatyczne nieraz perypetie życiowe poszczególnych bohaterek nie są jednak osią przewodnią dzieła; innymi słowy, to nie kolejne biografie stanowią zasadę je organizującą. Kubica tka swą opowieść na osnowie dwunastu zasadniczych tema¬ tów, które są kombinacją kategorii chętnie stosowanych w dyskursie feministycznym (np. „cielesność", „niezależność", „kobiecość", „miłość", „dojrzałość"), nawiązują¬ cych do wydarzeń historycznych („wielka wojna", „wojna druga", „po katastrofie"), miejsc geograficznych („Zakopane", „Londyn", ale też i „Paryż" i „inne miejsca"), rodzinnych („dom") i statusowych („nauka"). Strategię snucia wątków wokół tych zagadnień odbieram jako wyjątkowo udaną. To prawda, że „nie jest to... opowieść li¬ nearna" (s. 416), lecz czytając ją, czytelnik ma i tak wrażenie, iż posuwa się w czasie, jako że dom rodzinny, czas nauki i subiektywna doniosłość pierwszych pocałunków, �302 Recenzje i noty recenzyjne namiętnej miłości i przywiązywania wagi do kulturowo określonego piękna ciała wiążą się raczej z okresem młodości bohaterek, natomiast czasy dojrzałości, migra­ cji, wojennych tułaczek i tragedii, no i wreszcie śmierci, niekiedy nawet spowodo­ wanej pustką po ukochanym mężu (jak to miało miejsce w przypadku Zofii Szymberskiej, co przypomina indyjski zwyczaj sati), to lata późniejsze. Opowieść zaczyna się jednak w XIX wieku, a kończy w drugiej połowie XX wieku. W sumie konstrukcja pracy sprawia, że następujące po sobie rozdziały są kolejnymi przybliżeniami histo¬ rii kobiet uwikłanych w kontekst strukturalny epoki „tu/tam i wtedy", widzianych z perspektywy osoby żyjącej hic et nunc, skazanej na budowanie swej narracji na podstawie wydartych historii śladów. Wspomniane skupienie się na kobietach, do¬ tychczas pojawiających się niejako w tle świata definiowanego przez mężczyzn, jest natomiast aktem rzucenia nowego światła na nieustannie powtarzający się koniec świata wartości europejskich. Jest zatem intelektualną próbą podważenia pewnej he¬ gemonii kulturowej lub co najmniej zrównoważenia dominującego oglądu przez jego uzupełnienie o nową perspektywę. W tym sensie jest to przypadek w zawoalowany sposób wyrażonej krytyki kulturowej. Uzyskany obraz jest barwny i tylko pozornie kalejdoskopowy, albowiem w gruncie rzeczy wyłania się zeń opis historii, obycza¬ jów, kultury i relacji społecznych. W tym ostatnim względzie znaleźć można bez liku konstatacji, które same w so¬ bie, wypreparowane z biograficznych opowieści, warte są uwagi. Nie sposób omówić wszystkich, więc pozwolę sobie na wskazanie najważniejszych. Po pierwsze, jest to opis transformacji stanu szlacheckiego w inteligencję w szczególności w ówczesnej Galicji - wątek, który przewija się w ten czy inny spo­ sób przez całą pracę, a explicite występuje w rozdziale II („Dom", w szczególności na s. 53-54). Kubica wychwytuje kilka cech charakterystycznych tej szczególnej grupy społecznej: wielkopańskość, w której życie na pokaz bez zaplecza materialnego było normą, obawę przed deklasacją, brak etosu self-made man, skłonności biurokratycz¬ ne, wykształcenie jako formę ucieczki przed schłopieniem, a także pewną otwartość na inne grupy społeczne, takie jak tradycyjne mieszczaństwo, chłopi lub Żydzi, ale pod warunkiem, że odetną się od swych korzeni społecznych i całkowicie przejmą inteligenckie wzory kulturowe. To także opis życia ziemiaństwa (s. 85-88), stosun¬ ków panujących w folwarkach szlacheckich, wyłaniający się z dzienników pisanych przez Eugeniusza Romera (rozdział IX), jak choćby corocznego spisywania umów ze służbą (s. 318). Nawiązując do ustaleń historyków kultury i społeczeństwa, Autorka dochodzi do tych wniosków w oparciu o własne dociekania, które tym samym ilustrująjej wnioski. Czyż to nie zasada, by w pracy naukowej nie tylko coś powiedzieć, ale i udokumentować zebranymi materiałami? Z takim właśnie przypadkiem mamy tu do czynienia. Po drugie, mam na uwadze cały wątek feministyczny lub, wyrażając rzecz w języ­ ku antropologii, problem płci kulturowej (gender). Właściwie jest to motyw wiodący całej pracy, który wyziera niemal z każdej jej stronicy. Pojawia się otwarcie w wie¬ lu momentach, chociażby w przedstawieniu ówczesnego ideału kobiety (s. 321), w opisie życia publicznego w międzywojennej Polsce (s. 338), w kwestiach pracy zawodowej kobiet, jak to miało miejsce w przypadku Marii Czaplickiej (s. 280-281), �Recenzje i noty recenzyjne 303 w opisie walki o umożliwienie kształcenia i otwarcie edukacji dla kobiet, zazwyczaj powiązanym z motywem patriotycznym (rozdział III) czy w męskim postrzeganiu Rzeczy Ważnych, czyli wojny (s. 246). Szczególnie jasno widać refleksję tego typu w podsumowaniu rozdziału o cielesności, w którym Autorka odwołuje się do ustaleń Pierre'a Bourdieu po to, by móc pokazać, że to męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny; kobieta „jest widzianą" i istnieje przez i dla męskie¬ go spojrzenia, a jej widzenie siebie samej jest przyjęciem tej męskiej perspektywy. W rezultacie uroda staje się kapitałem symbolicznym i zarazem społecznym kobiet wplątanych w sieć znaczeń kulturowych, utkanych przez społeczeństwo rządzone przez mężczyzn (s. 27). Notabene, zabieg podsumowywania rozdziałów ustaleniami wybranych autorytetów jest w Siostrach Malinowskiego normą. Treść rozdziałów jakby nieuchronnie do nich prowadzi i zgadywać możemy, czy skonstruowane są tak, by skończyć się taką a nie inną konkluzją, czy też wnioski są rezultatem żela¬ znej konsekwencji rozdziału. Tak czy owak, jest to każdorazowo dowód na erudycję Autorki, która bynajmniej nie szermuje nimi bez potrzeby, tylko w logicznie uzasad¬ nionym, czytelnym celu. Po trzecie, chodzi o obraz globalnych wstrząsów zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej. Oczywiście, nie pierwsza i nie ostatnia to próba ich odmalowa¬ nia. Niemniej w książce Grażyny Kubicy uzyskujemy wielowymiarową interpretację kryzysu egzystencjalnego, która z jednej strony pokazuje strukturalne, będące poza kontrolą jednostek mechanizmy wojny, grozę machiny jakby niezależnej od jakich¬ kolwiek aktorów społecznych, a z drugiej strony subiektywne i indywidualne jej do¬ świadczanie. To nie tylko w miarę lokalne peregrynacje związane z przesuwaniem się linii frontu, ale i tułaczka na obczyźnie od Syberii przez Kujbyszew, Iran i Egipt, Francję i Wielką Brytanię, po Stany Zjednoczone. To także okropności eksterminacji Żydów w Generalnej Guberni, pokazane w jej ludzkim, detalicznym wręcz wymia¬ rze, który Autorka rekonstruowała również na podstawie rozmów z miejscowymi ludźmi, prowadząc w ten sposób swoiste badania terenowe, oraz relacji świadków. I tu znów kapitalna puenta w postaci refleksji Zygmunta Baumana zaczerpniętej z książki Nowoczesność i zagłada, która pozwala postrzegać losy wojenne i powo¬ jenne wszystkich żyjących jeszcze wówczas kobiet w kategoriach okrutnej logiki kulturowej modernizmu zwanej „ogrodnictwem", a polegającej na eliminowaniu rze¬ komych społecznych „chwastów". Po czwarte, mam na myśli przywrócenie nauce polskiej Marii Czaplickiej. Właś¬ ciwie opisanie losów i dorobku samej tej postaci mogłoby stać się tematem odrębnej publikacji. Grażyna Kubica przedstawia kompleksowo sylwetkę kobiety i badaczki, która z determinacją, aż do swej tragicznej śmierci w Bristolu w Anglii, walczyła o należne jej miejsce w ówczesnym świecie. Poznajemy przebieg jej wypraw badaw¬ czych, karierę naukową i popularyzatorską, poglądy naukowe mieszczące się w nur¬ cie antropogeografii, stanowisko w kwestiach etnicznych i rasowych, w sprawach narodowych i narodowościowych, i wreszcie zaangażowania w „sprawę Polską". Doprawdy, dla Czaplickiej samej warto było pisać tę książkę, która z tego choćby względu wpisuje się w ciąg znaczących pozycji z zakresu historii antropologii spo¬ łecznej i etnologii. �304 Recenzje i noty recenzyjne Po piąte, wspomnieć należy, iż praca ta to istotny przyczynek do antropologii, studiów nad płcią kulturową, historii kultury i społeczeństwa oraz dziejów wojen¬ nych, w szczególności Żydów polskich, lecz także do historii literatury i malarstwa, filozofii i translatoryki. Obok kobiet opisanych w książce, Joseph Conrad jawi się jako piętnasty jej bohater. Pojawiają się też historie związane z Witkacym. Jedno¬ cześnie bohaterki tomu same tworzyły dzieła naukowe i artystyczne. Na przykład, Wielkopolanka Zofia Zielewiczówna to autorka sztuki Trębacz na ratuszu, a jej sio­ stra Maria Zielewicz wydała dramat Nawojka, była przy tym poetką i tłumaczką pracy Haralda Hóffdinga oraz znawczynią pracy Ralpha Waldo Emersona, o którym napisała książkę. Aniela Zagórska to aktywna członkini Związku Literatów Polskich, wybitna tłumaczka dzieł Conrada na język polski. Zofia Dembowska była znaną ma¬ larką, twórczość której zaczęto odkrywać na nowo w ostatnich dekadach w wolnej Polsce i Litwie. Również inne panie wniosły swój wkład w dziedzinę sztuki i nauki, były społeczniczkami i oddanymi sprawie wszelakich umiejętności bądź przysiędze Hipokratesa. Mnogie, ciągle przeplatające się wątki i fakty tego typu, to także istotny wkład Grażyny Kubicy w odtworzenie historii kultury. Są trzy kwestie, które jeszcze na koniec poruszę. Pierwsza dotyczy pewnego zamysłu konstrukcyjnego, które rozwiązałbym trochę inaczej, niż ma to miejsce w pracy. Lektura od razu zaczyna się jakby od problemowego, zasygnalizowanego na wstępie, przybliżania duchowych sióstr Bronisława Malinowskiego. Czytelnicy zostają skonfrontowani z postaciami, które nie bardzo potrafią umieścić w całości obrazu. Dopiero w miarę, jak brniemy głębiej w las, powoli rozjaśnia się sytuacja. Niemniej, sieć powiązań i kontaktów międzyludzkich jest tak gęsta, że bez ciągłego jej pojęciowego rozrysowywania trudno się w niej zorientować. Uważam, że skró¬ towe przedstawienie „rodowodów" bohaterek na samym początku dzieła ułatwiło¬ by czytanie pracy. Druga uwaga odnosi się do pewnych niedokończonych wątków. To zrozumiałe, albowiem w natłoku informacji nie sposób do końca śledzić każdy trop (co można by np. czynić przez dalsze poszukiwania aktów zgonu lub potom¬ ków krewnych). Nie mam o owe nie całkowicie prześledzone wątki nawet cienia pretensji do Autorki, ponieważ praca i tak naszpikowana jest faktami. Zachowany jest przy tym cały niezbędny sztafaż naukowy, z niezwykle rzetelnymi przypisami i odniesieniami do podstawy stwierdzeń, choć zdarzają się zwroty w rodzaju „uda¬ ło mi się ustalić na podstawie kwerendy archiwalnej" (s. 68), bez podania nazwy owego archiwum. To jednak zarazem literacki charakter publikacji nie raz decyduje o jej kształcie. Nieuchronna niemożność „domknięcia" źródeł powoduje, iż czasami Kubica zdana jest na przypuszczenia i domysły. Ma do tego prawo. Niekiedy jed¬ nak tak zwane fakty, na przykład okupacyjna opowieść o przemycaniu Czesława Nusbauma, brata sióstr Nusbaumównych i przepuszczeniu go przez patrol niemiecki (s. 379-380), mówią poniekąd same za siebie, a tymczasem Autorka pozwala sobie na własną, niezbyt popartą faktami interpretację. Cóż, licentia poetica. Trzecia kwe¬ stia jest bardzo szczegółowa. Język rozprawy jest płynny i zaiste literacki. Jak grom z jasnego nieba pojawia się określenie „góralscy aborygeni" (s. 149-150). Wiem, że ma to być metafora, lecz raczej chybiona. Utarło się, nie tylko w języku polskim, że termin „aborygeni", znaczący dosłownie „tubylców", odnosi się do autochto- �305 Recenzje i noty recenzyjne nicznych mieszkańców Australii. Cóż miałoby znaczyć „góralscy (autochtoniczni) Australijczycy" w kontekście rozważań o podhalańskich góralach? Powyższe uwagi nie mogą podważyć niekwestionowanej jakości dzieła. Los bo¬ haterek jest zwierciadłem świata, obyczajów i czasu, w którym żyły. Grażyna Kubica stawia problemy i rozwiązuje zagadki, o jakich bez niej nikt z nas przypuszczalnie nawet by nie pomyślał. Tylko dzięki wielkiemu wysiłkowi woli i poświęceniu oso¬ bistego czasu dociera do dokumentów ukrytych w archiwach w różnych krajach. Wydobywa na światło dzienne zapoznane urywki ludzkich doświadczeń i splata je w spójną opowieść. Obecna w narracji, staje jakby jednocześnie obok niej. „Z rezer­ wuaru czyjejś pamięci" (s. 357) odzyskuje zapomniane historie. Autorka w harmo¬ nijny sposób dostraja swe wywody do ducha czasów, o których pisze, a czytelniczka może mieć doprawdy wrażenie, że jest wręcz kongenialna z bohaterkami książki. W 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim przeprowadzono ankietę na temat studentek, jakże rzadko naonczas pobierających tam nauki. Nie odmawiano im zdol¬ ności, niemniej jeden z profesorów stwierdzał, że „kobiety często idą na studia, bo nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie chcą próżnować, odczuwają żądze zdobycia wiedzy i ulegają modzie na samodzielność... Profesorowie zgodnie stwierdzili, że uniwer¬ syteckie wykształcenie nie jest odpowiednie dla kobiet... " (s. 74). Parafrazując Mar¬ shalla Sahlinsa, powiedzieć by można, „jakie czasy, takie obyczaje mentalne". Dziś taka esencjalizacja płci budzi oczywisty sprzeciw. Jeśli jednak przystaniemy na tego rodzaju rozumowanie, to od razu widzimy, jak nietrafna to była diagnoza. Książka Siostry Malinowskiego pokazuje, że chybiona ona była już całkowicie w odniesieniu do jej bohaterek „na początku XX wieku". One wiedziały, „co ze sobą począć" i to w wielce sensowny sposób, dowodząc hartu ducha, mądrości i broniąc człowieczeń¬ stwa w jakże trudnych dla nich czasach. Pisząca o nich Grażyna Kubica dowodzi zarazem, że ona sama nie tylko ma wielką „żądzę zdobycia wiedzy", lecz zdobywa ją w naukowo przepisany sposób, a „samodzielność" nie jest dla niej bynajmniej kwe¬ stią „mody", ale imperatywem myślenia, modus operandi i stylem pisania. Michał Buchowski Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e (eds.), The Work of Memory. New Di­ rections in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002, ss. 280, ISBN: 978-0-252-02717-8. Obserwowane obecnie, także na gruncie humanistyki (w tym etnologii i antropo¬ logii), zainteresowanie pamięcią przybiera rozmiary swoistej obsesji. Termin, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu znajdował nikły rezonans społeczny, dziś jest jednym z czołowych pojęć zarówno w obszarze rozmaitych dyskursów profesjonalnych, jak i mowy codziennej. Wybitny francuski historyk, współtwórca pisma „Le Debat", �306 Recenzje i noty recenzyjne Pierre Nora — śledząc owo zaaferowanie współczesnej kultury kategorią pamięci — sformułował tezę, że żyjemy w „erze upamiętniania", która stanowi przejście od dotychczasowej świadomości historycznej do świadomości memorialnej (społecz­ nej) (Nora 2001: 39). Zacytujmy jego słowa: „Na całym świecie przeżywamy nadej­ ście czasu pamięci. W ciągu ostatnich dwudziestu lub dwudziestu pięciu lat wszyst­ kie kraje, grupy społeczne, etniczne, rodzinne przeżyły głęboką przemianę stosunku, jaki tradycyjnie utrzymywały z przeszłością. Przemiana ta przybrała rozmaite formy: krytyka oficjalnych wersji historii, odkrywanie zepchniętych w niepamięć fragmen­ tów dziejów, rewindykowanie śladów przeszłości wymazanej lub skonfiskowanej, kult korzeni (roots) i rozwój badań genealogicznych, gorączka wszelkiego rodzaju obchodów rocznicowych, sądowe rozrachunki z przeszłością, mnożenie się najroz¬ maitszych muzeów, zwiększona uwaga poświęcana przechowywaniu archiwaliów i udostępnianiu ich w celu konsultacji, odrodzenie się przywiązania do tego, co Anglosasi nazywają «dziedzictwem», a Francuzi «spuścizną». Niezależnie od tego, jaką postać przybiera kombinacja tych elementów, można powiedzieć, że jakaś głębinowa fala pamięci rozlała się ostatnio po świecie, wszędzie wiążąc ze sobą bardzo ści¬ śle wierność rzeczywistej lub wyobrażonej przeszłości z poczuciem przynależności, świadomość zbiorową ze świadomością jednostkową, pamięć z tożsamością" (Nora 2001: 37; por. Ricoeur 2007: 533-545). Recenzowana przeze mnie praca to zbiór esejów poświęconych specyfice pamięci w kulturze współczesnych Niemiec. Z racji swej trudnej i powikłanej historii kraj ten stanowi ze wszech miar wyjątkowy przedmiot tak pomyślanych analiz. Pierwsza wojna światowa, tragiczna w skutkach eksplozja nazizmu w latach trzydziestych XX wieku, I I wojna światowa, Holokaust oraz powojenny, trwający równo czterdzie­ ści lat podział terytorium Niemiec na dwa państwa: NRD (obejmującą obszar byłej strefy okupacyjnej Związku Radzieckiego) oraz RFN (utworzoną z połączenia stref opanowanych przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię), to wydarzenia, które wycisnęły głębokie piętno na pamięci niemieckiego społeczeństwa, stały się źródłem wielu indywidualnych oraz zbiorowych traum, lęków i obsesji. Składające się na omawiany tom teksty wnoszą bez wątpienia nową jakość do badań nad niemieckimi Erinnerungen. Większość wcześniejszych publikacji na ten temat penetrowała bowiem dziedzinę pamięci zinstytucjonalizowanej, a więc ujętej w ramy różnego rodzaju kulturowych artefaktów, takich jak muzea, pomniki, byłe obozy koncentracyjne czy też dzieła literackie o charakterze komemoracyjnym. Tutaj natomiast mamy do czynienia z pamięcią „żywą", wyprowadzoną poza mury mu¬ zeów i oderwaną od nieruchomych brył pomników. Zapowiada to zresztą sam tytuł opracowania — The Work of Memory można by przetłumaczyć jako „pracę pamięci", co wskazuje na pamięć ujmowaną w ruchu, w działaniu, w jej wymiarze praktycz¬ nym. Tym samym, tradycyjne w refleksji nad fenomenem niemieckiej pamięci pyta¬ nie o to, jak jest ona wyobrażana, przedstawiana i symbolizowana w kulturze, czyli jak wyglądają jej reprezentacje, zostało poddane swoistej inwersji i zastąpione pyta¬ niem o to, jak pamięć wpływa na kulturę — na życie codzienne, na relacje społeczne (w tym na tworzenie się wspólnot), na proces percepcji rzeczywistości przez czło¬ wieka oraz konstruowania przezeń swej tożsamości. W ślad za tym poszerzony został �Recenzje i noty recenzyjne 307 znacznie teren obserwacji badawczej. Wzbogacono go o nowe, ważne przestrzenie i obszary, jak choćby świat życia codziennego, rodzina, doświadczenie rozmaitych przełomów we własnej biografii, konsumpcja, ekonomia, polityka oraz państwo jako jedno z miejsc, w których „dzieje się" i manifestuje wszechobecny żywioł pamięci. Jeśli chodzi o strukturę recenzowanej pracy, to jest ona podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Historicity", zamieszczone zostały cztery studia: From Presence to Remembrance: The Transformation of Memory in the German Re­ formation, Craiga Coslofsky'ego; Memory, History, and the Jewish Question: Universal Citizenship and the Colonization of Jewish Memory, Jonathana M . Hessa; How Nos­ talgia Narrates Modernity, Petera Fritzschego oraz Masters of Memory: The Strategic Use of Autobiographical Memory by the German Nobility, Marcusa Funcka i Stephana Malinowskiego. Wszystkie one opisują historię pamięci w Niemczech, przy czym nie chodzi tu o analizę form upamiętniania historii, lecz o pokazanie, jak zmieniały się w kulturze niemieckiej (począwszy od okresu Reformacji) pojęcia i kategorie odno¬ szące się do temporalności, a także jak były one używane oraz jak wpływały na proces zapamiętywania i przypominania określonych faktów i wydarzeń z przeszłości. Część druga, opatrzona nagłówkiem „Everyday Life", odnosi się do pamięci roz­ patrywanej w kontekście życia codziennego. W otwierającym tę część eseju Andrew Stuarta Bergersona, Hildesheim in an Age of Pestilence: On the Birth, Death, and Resurrection of Normalcy, poruszony został problem rozprzestrzeniania się ideolo¬ gii narodowego socjalizmu w społeczeństwie niemieckim. W następnym, autorstwa Elizabeth Snyder Hook, Awakening from War: History, Trauma, and Testimony in Heinrich Boll, podjęta została kwestia trudnego (bo skażonego wirusem poczucia winy oraz traumatycznych wspomnień wojennych) powrotu do „normalnego" życia po 1945 roku. W ostatnim z tego bloku tekstów, Memory and Existence: Implications of the Wende, Elizabeth A. Ten Dyke, jest zaś mowa o problemie zakłóceń, jakie wniósł do codzienności niemieckiej upadek muru berlińskiego oraz związany z nim przełom polityczno-ustrojowy. Jak wynika z tego krótkiego wyliczenia, w centrum pomieszczonych w tej części rozważań znalazła się kwestia zależności między świa¬ tem powszedniej egzystencji a zmieniającymi się warunkami historycznymi; pytanie o to, w jaki sposób ludzie integrują swoje dotychczasowe doświadczenia (nawyki, zwyczaje oraz wspomnienia) z nowymi wzorami życia, jak dostosowują się do ule¬ gającej często drastycznym przemianom rzeczywistości zewnętrznej. Trzecia, a zarazem ostatnia część niniejszego tomu nosi tytuł „Materiality" i obej­ muje trzy teksty: An Economy of Memory: Psychiatrists, Veterans, and Traumatic Narratives in Weimar Germany, Paula Lernera; Public Relations as a Site of Memo¬ ry: The Case of West German Industry and National Socialism, S. Jonathana Wiesena oraz Gender, Public Policy, and Memory: Waiting Wives and War Widows in the Post¬ war Germanys, Elizabeth Heineman. Autorzy tych opracowań przedmiotem swoich dociekań uczynili materialny aspekt pamięci, a ściślej rzecz biorąc fakt, iż tocząca się w sferze publicznej retoryczna batalia rozmaitych grup społecznych i instytucji o określoną wizję czy też wersję minionej rzeczywistości ma często podtekst ekono¬ miczny — jest walką o prawo do pieniędzy (rent, odszkodowań, przywilejów itd.) z tytułu doświadczeń i roli odgrywanej przez te podmioty w przeszłości. �308 Recenzje i noty recenzyjne Największa wartość książki The Work of Memory wynika ze świeżości zaprezen­ towanego w niej spojrzenia na specyfikę pamięci w rzeczywistości społeczno-kulturowej Niemiec. Odmienna, od do tej pory przyjmowanej, optyka badawcza przyczy¬ niła się do rzucenia światła na sprawy, które były na ogół pomijane i przemilczane we wcześniejszych opracowaniach naukowych, a których ukazanie ma niewątpliwą war¬ tość poznawczą. Dzięki swemu nowatorstwu, a także dużej rozpiętości poruszanych wątków i tematów książka ta może stanowić cenne źródło wiedzy i inspiracji dla ba¬ daczy zajmujących się problematyką pamięci, w tym dla etnologów i antropologów. Podobieństwo pamięci historycznej Niemiec i Polski (nie tyle w sferze konkretnych faktów, co w obszarze emocji i psychologii, nasycenia różnego rodzaju traumami, kompleksami i urazami z przeszłości) decyduje zaś o jej przydatności w studiach odwołujących się do polskich doświadczeń historycznych i politycznych — zarówno przeszłych, jak i współczesnych. Aleksandra Rzepkowska BIBLIOGRAFIA Nora P. 2001 Ricoeur P. 2007 Czas pamięci, przeł. W. Dłuski, „Res Publica Nowa" 7, s. 37-43. Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków: Universitas. Marshall S a h l i n s , Wyspyhistorii,pvzeł. I.Kołbon, Kraków:Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego 2006, ss.196, ISBN-10: 83-233-2182-5; ISBN-13: 978¬ -83-233-2182-8. Marshall David Sahlins jest wybitnym antropologiem amerykańskim o różno­ rodnych zainteresowaniach. Obecnie jest emerytowanym profesorem antropologii kulturowej (Charles F. Grey Distinguished Service Professor) na Uniwersytecie Chicagowskim. Badania terenowe prowadził w Polinezji, a w trakcie swojej karie­ ry naukowej zajmował się zarówno strukturą społeczną, procesami transformacji struktur mitycznych, jak i systemami gospodarowania i wymiany oraz systemami klasyfikacji, które analizował przez pryzmat ujęć ewolucjonistycznych, strukturalistycznych, a także antropologii historycznej. Wraz z Elmanem R. Service'em był współredaktorem tomu Evolution and Culture (1960), gdzie dominowało podejście ewolucjonistyczne. Jego inne prace to Stone Age Economics (1972) i Culture and Practical Reason (1976). Zwrot w stronę antropologii historycznej na dobre dokonał się wraz z książką Historical Metaphors and Mythical Realities (1981), był kontynu­ owany w opublikowanych w 1985 roku Wyspach historii oraz Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład (1995, wyd. polskie 2007). �Recenzje i noty recenzyjne 309 Jak na ironię, polski przekład Wysp historii, książki, w której podważa się do­ tychczasowy sposób patrzenia na historię, ukazał się ponad dwadzieścia lat po jej opublikowaniu. Ma to ogromne znaczenie, gdyż praca Sahlinsa powstała w czasach, kiedy spory o tę kwestię były stosunkowo żywe. Obecnie omawianym zagadnieniom towarzyszy o wiele mniej emocji. W Wyspach historii wyróżnić można dwie części. Na pierwszą składa się „Wprowadzenie" oraz rozdział 5, który jako podsumowanie tez i rozważań ma raczej charakter teoretyczny. Drugą część stanowią rozdziały 1-4, gdzie proponowany przez autora sposób patrzenia na niektóre wydarzenia historycz¬ ne został wykorzystany do stworzenia nowej interpretacji tego, co wydarzyło się podczas spotkań Europejczyków z okresu kolonialnego z rdzennymi mieszkańcami Nowej Zelandii, Fidżi, a także Hawajów. Esej „Uzupełnienie do podróży Cooka, czyli le calcul sauvage" to zarys kultury hawajskiej ukazujący logikę postaw (a także zmian w postawach) w stosunku do białych przybyszy. Kolejny rozdział, „Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia hi¬ storii", stanowi rozwinięcie myśli najpierw przedstawionej we „Wprowadzeniu", iż „różne porządki kulturowe mają własne tryby działania historycznego, świadomości i rozstrzygnięcia — własną praktykę historyczną" (s. 55). Kolejny z esejów, „Obcy-król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków", jest nie tyle propozycją nowej tezy, co przetestowaniem koncepcji zaprezentowanej w rozdziale poprzednim w oparciu o nowe analogie — w tym przypadku z terenów Polinezji. W ostatnim rozdziale drugiej czę­ ści, „Kapitan James Cook, czyli Umierający Bóg", Sahlins ilustruje paradoks nauki historycznej: „przypadkowe okoliczności — zdarzenia biograficzne lub geograficzne — stanowią warunki konieczne" (s. 126) dla określonego rozwoju sytuacji. Wszystkie cztery eseje to niezwykle szczegółowe i skrupulatne analizy wydarzeń historycznych, które w świetle interpretacji Sahlinsa zyskują przekonujące uzasadnienie. W kulturze takiej jak euroamerykańska pewna starannie pielęgnowana wizja przeszłości jest bardzo istotnym — jeśli nie kluczowym — elementem budowania tożsamości narodowej. Sahlins słusznie zauważa, iż historia jest sekwencją przy¬ padkowych zdarzeń, które jednak, z późniejszej perspektywy, stanowią warunki ko¬ nieczne takiego, a nie innego rozwoju „historii", rozumianej jako wersja zdarzeń, a nie — dziedzina naukowa (s. 126). Najważniejszym postulatem autora jest zaprze¬ stanie utrzymywania sztucznego, dychotomicznego podziału na historię i strukturę, ponieważ oba te elementy są od siebie uzależnione i wzajemnie z siebie wynikają. Historia, czyli wizja przeszłości, jest uwarunkowana strukturą, powstałą w kontek¬ ście kultury i , często wbrew przekonaniom tubylców, niestabilną. Struktura z ko¬ lei powstaje w wyniku interpretowania i umiejscawiania pewnych wydarzeń i nie istnieje bez przeszłości, a wręcz dopasowuje się do niej. Sahlins pisze: „świat nie ma obowiązku dostosowywać się do logiki, z pomocą której ludzie go postrzegają" (s. 155). Tak postrzegana historia jest jedynie pewnym wariantem wydarzeń, widzia­ nym na tle przeszłości wytwarzającej j ą społeczności. Autor proponuje spojrzeć na historię przez pryzmat antropologii, a na antropologię — przez pryzmat historii, by odkryć nowe perspektywy i lepiej wyjaśnić pewne wydarzenia. Współpraca antropo¬ logii i historiografii — między innymi poprzez analizę mitów i legend — może po­ zwolić na odkrycie dziejów ludów, o których uprzednio myślano jako o Lévi-Straus- �310 Recenzje i noty recenzyjne sowskich „bezhistorycznych", czyli nie pamiętających swojej historii (rozdział 2). Kierując się powyższymi postulatami, Sahlins odkrywa przed czytelnikami nowe aspekty (mniej lub bardziej tragicznych) spotkań przedstawicieli kultury europejskiej z tubylcami wysp Pacyfiku. Dzięki nowemu podejściu do interpretowania wydarzeń, czytelnik ma szansę znaleźć logiczne — choć niekoniecznie z perspektywy współczesnej kultury euroamerykańskiej — uzasadnienie zabicia kapitana Cooka czy wielokrotnego zdobywa¬ nia masztu przez maoryskiego przywódcę Hono Hekego. Ponieważ Wyspy historii ukazały się już ponad 20 lat temu, wyjaśnienie śmierci kapitana Jamesa Cooka za¬ proponowane przez Sahlinsa stało się rutynowo uwzględniane we wszelkich antro¬ pologicznych (i nie tylko) artykułach prasowych czy książkach na temat Wielkiego Żeglarza (np. Kalicki 2005; Horwitz 2005; Thomas 2007). Jedynym wyjątkiem jest nierzadko krytykowana praca pochodzącego ze Sri Lanki antropologa, Gananatha Obeyesekerego, Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pa­ cyfiku (1992, wyd. polskie 2007), w której autor polemizuje z Sahlinsem, utrzymując, iż niemożliwe jest, aby tubylcy pomylili Cooka z hawajskim bogiem płodności Lono. Na ten atak Sahlins odpowiedział w 1995 roku w książce Jak myślą „tubylcy". O ka¬ pitanie Cooku, na przykład (wyd. polskie 2007), gdzie uzasadnił istotę dostrzegania różnic w postrzeganiu świata przez przedstawicieli różnych kultur. Ważnym elementem pracy Sahlinsa jest również wielokrotnie podkreślane przeko¬ nanie, iż odnajdywana w kulturze struktura niezmiennie ulega twórczym przekształ¬ ceniom na skutek wydarzeń, do których jest dostosowywana, czyli, że struktura jest procesualna. Tym samym autor proponuje do struktury włączyć jej wewnętrzną — im¬ plikującą zmiany — diachronię. Krytyce poddanych zostało także „wiele skostniałych opozycji, za pomocą których pojmujemy zarówno historię, jak i porządek kulturowy" (s. 160), na przykład stałość/zmiana, struktura/historia, system/zdarzenie, a także po­ strzeganie przeszłości jako radykalnie odmiennej od teraźniejszości. O tych niełatwych kwestiach Sahlins pisze językiem wymagającym, lecz precyzyjne i konsekwentne sto¬ sowanie pojęć wynagradza intelektualny wysiłek podejmowany w trakcie lektury. Mimo wielu zalet, Wyspy historii mają również wady. Najpoważniejszą z nich jest — moim zdaniem — wymuszona struktura pracy wynikająca z połączenia kil¬ ku wykładów w książkę (czego Sahlins ma jednak świadomość), a w konsekwencji — chaotyczna struktura pracy. Nieporządek panuje także w obrębie rozdziałów, które odwołują się do niezaprezentowanych wcześniej teorii różnych badaczy, a także do bardzo szczegółowych danych etnograficznych. Dla czytelnika skutkiem jest wielo¬ krotne przywoływanie tych samych interpretacji wydarzeń historycznych w wielu miejscach pracy (śmierć Cooka jako boga Lono, zanim zostanie przedstawiona w ca¬ łej okazałości w rozdziale 4, jest pokrótce opisywana w prawie każdym rozdziale). Bez względu na to, jaką wartość wykłady te przedstawiały same w sobie — a jestem przekonana, że były niezwykle inspirujące — uważam, że na potrzeby książki można było pokusić się o nieco prostszy układ treści, w którym analizy teoretyczne następo¬ wałyby po prezentacji danych etnograficznych i historiograficznych. Patrząc na to bogactwo informacji na temat etnografii i historii omawianych wysp Pacyfiku, można przypuszczać, że Sahlins odwołuje się do wiedzy swoich anglo- �311 Recenzje i noty recenzyjne języcznych odbiorców. Być może ma to swoje uzasadnienie, gdy weźmie się pod uwagę miejsce i czas opublikowania książki. Jednak przeciętny polski czytelnik tej pozycji jest w niekorzystnej sytuacji, ponieważ prawdopodobnie nie dysponuje gruntowną wiedzą na temat dziejów kolonizacyjnej działalności Wielkiej Brytanii, nie mówiąc już o bardzo szczegółowych informacjach o rdzennych kulturach wysp Oceanu Spokojnego. Dlatego też można dotkliwie odczuwać brak dodatkowych ob¬ jaśnień, które naświetliłyby pewne kwestie, szczególnie historiograficzne. Zastrzeżenia można mieć również do „Wprowadzenia". Z założenia ma ono przedstawiać teoretyczny aspekt Wysp historii, w praktyce jednak zawarte są w nim analizy treści, do których szczegółowe dane odnajdujemy dopiero w kolejnych roz¬ działach. Odnosi się wrażenie, że Sahlins droczy się z czytelnikiem, udzielając mu pewnych informacji — fragmentów układanki, które trudno złożyć w całość lub ulo­ kować w odpowiednim miejscu, nie przeczytawszy dalszych części (w których zresz¬ tą informacje te się częściowo powtarzają). Naturalnie, autor ma tego świadomość i mówi, iż książka ma raczej charakter cylindryczny, nie linearny i że po przeczytaniu całości można śmiało wrócić do początku (s. 17). Jednak moim zdaniem, duża część „Wprowadzenia" ma charakter typowego podsumowania i z powodzeniem mogłaby znaleźć się na końcu pracy. Wszystko to sprawia, że książka wymaga bardzo wnikli¬ wej i uważnej lektury, co nie oznacza, że nie jest warta tego wysiłku. Proponowany przez Sahlinsa sposób patrzenia na przeszłość przez pryzmat an¬ tropologii oraz historii od lat z powodzeniem jest wykorzystywany, między innymi w etnologii Ameryki Łacińskiej (np. Tomicki 1990; Taylor 2007) i przyczynia się do lepszego zrozumienia odległych w czasie wydarzeń, dziejących się na styku odmien¬ nych kultur. Propozycje zawarte w książce były odważne, a być może niekiedy nawet obrazoburcze, ale sposób argumentacji i poparcie jej dobrze dobranymi przykładami spowodowały, że z tego starcia Sahlins wyszedł obronną ręką. Moim zdaniem, Wyspy historii to niełatwa w odbiorze, choć bardzo wartościowa pozycja i godny ubolewa¬ nia jest fakt, że trafiła na polski rynek tak późno. Karolina Kuberska BIBLIOGRAFIA Horwitz T. 2005 Kalicki W. 2005 Błękitne przestrzenie, przeł. B. Gadomska, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. 14 II1779. Śmierć kapitana Cooka, „Duży Format" (dodatek do „Gazety Wyborczej"), 14.02. Obeyesekere G. 2007 [1992] Apoteoza Kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacy- fiku. przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego. �312 Recenzje i noty recenzyjne Sahlins M.D. Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakie2007 [1995] wicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Taylor A.-Ch. 2007 Sick of History. Contrasting Régimes of Historicity in the Upper Amazon, w: C. Fausto, M . Heckenberger (eds.), Time and Memory in Indigenous Amazonia: Anthropological Perspectives, Gainesville: University Press of Florida, s. 133-168. Thomas N . 2007 Odkrycia. Podróże kapitana Cooka, przeł. J. Szczepański, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Tomicki R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 369, il., ISBN: 978-83-233-2389-1. Gananath Obeyesekere jest profesorem antropologii na Uniwersytecie Princeton, autorem znamienitych książek, między innymi Medusa's Hair (1981) i The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and Anthropology (1990). W skali światowej zasłynął przede wszystkim jako badacz, który podjął niezwykle żywą i sensowną polemikę z tezami Marshalla Sahlinsa, autora wydanej niedawno po polsku pracy Wyspy historii (2006). Wyrazem tej dyskusji jest komentowane dzieło Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku. Już choćby ze względu na zachowanie ciągłości owej polemiki, dobrze, że książka Obeyesekerego ukazała się na naszym rynku. Zresztą nie było to ostatnie słowo w tej wymianie poglądów. Wkrótce potem Sahlins odpowiedział pracą How „Natives" Think: About Captain Cook, For Example (1995; tłum. polskie 2007), zaś Obeyesekere w następ¬ nym, stanowiącym podstawę tłumaczenia polskiego, wydaniu Apoteozy dopisał roz¬ dział „O desahlinizacji". Od kontrowersji pomiędzy Sahlinsem i Obeyesekere wypada więc zacząć tę re¬ cenzję. Poprzez opisanie wydarzeń związanych z przybyciem kapitana Jamesa Coo¬ ka na Hawaje i jego gwałtowną śmiercią w 1779 roku, Sahlins — w swych dwóch pierwszych pracach z „trylogii hawajskiej": Historical Metaphors and Mythical Realities (1981) oraz rzeczonych Wyspach historii, pragnął ukazać, w jaki sposób mity stanowią scenariusze dla ludzkich działań. Uogólniając, ludzie postępują tak, jak podpowiada im kultura, jak zapisane to jest w jej wzorach, często najbardziej ot¬ warcie wyrażonych w opowieściach mitycznych. Zjawisko to nazwał mitopraktyką. W terminach teoretycznych była to próba pogodzenia ahistorycznego w swej istocie �Recenzje i noty recenzyjne 313 strukturalizmu z oczywistością występowania zmian w procesie historycznym. Jak się okazało, doprowadziło to Sahlinsa do stworzenia antropologicznie sformułowa¬ nych tez na temat niezwykle żywotnej dziś teorii praktyki, kojarzonej głównie z na¬ zwiskami Pierre'a Bourdieu i Anthony'ego Giddensa. Ludzie kierują się wskazaniami zawartymi w owych szeroko rozumianych mitach, lecz interpretacja tych ostatnich zależy od interesów poszczególnych grup i osób, a poza tym owe schematy mityczne muszą być na tyle elastyczne, by móc akomodować niezwykłe wydarzenia, takie jak na przykład przybycie statków Cooka. Tak też się stało na Hawajach i w wyniku tego wydarzenia, wystąpienia — jak powiada Sahlins — „strukturalnego splotu okolicz­ ności", nastąpiła lawina zmian w życiu Hawajczyków, która przekształciła cały ich sposób życia, relacje społeczne, wierzenia i powszednią praktykę. Podstawą tego niezwykle ciekawego wywodu było jednak założenie, że kapitan Cook został potraktowany przez tubylców jako wcielenie boga Lono. Sahlins szcze¬ gółowo dokumentował swe sądy, wskazując, jak przypadkowo obrany przez okręty brytyjskie kurs zbiegał się z trasą powrotu mitycznej postaci Lono, który udał się na morze i obiecał, iż powróci; jak uroczyście i wręcz bałwochwalczo witano Cooka w Zatoce Kaleakekua, z jaką nabożnością goszczono przybyszów, jak Cooka zabito i potraktowano jego zwłoki i wreszcie jak stał się boską legendą na Hawajach. Tym¬ czasem Obeyesekere rozważa szczegółowo kolejne stwierdzenia i podważa więk¬ szość z nich. Całość książki jest wzorcowym przykładem rzetelności warsztatu an¬ tropologicznego i historycznego. Uwzględnione są praktycznie wszystkie dostępne źródła dotyczące podróży mini-flotylli Cooka, dzienniki pokładowe oraz dzienniki osobiste uczestników wyprawy, w której byli też rysownicy i uczeni, mający doku¬ mentować odkrywany świat i opisywać napotykane ludy. Obeyesekere uwzględnia też mnóstwo podobnych materiałów pozostawionych przez następnych żeglarzy (np. Vancouver, Zimmermann), a potem misjonarzy i kupców. Jego uwadze nie uszedł chyba żaden strzęp informacji publikowanej bądź archiwalnej. Dane i teksty te są wprzęgnięte w narrację antropologiczną, która pokazuje, na czym polegały wzajem¬ ne relacje między Białymi Ludźmi a Tubylcami, przedstawicielami Zachodu a Inny¬ mi. Ten problem ma zaś ważkie implikacje filozoficzne i moralne. Tezę o rzekomym postrzeganiu i traktowaniu Jamesa Cooka jako żywego wciele¬ nia boga Lono, Obeyesekere uważa za absurd i dostarcza szeregu dowodów na to, że angielski kapitan przyjęty został wprawdzie jako wielki przywódca, lecz nie jako bóg. Świadczą o tym, odpowiednio zinterpretowane, te same wydarzenia, które opisywał Sahlins, a więc sposób powitania Cooka w świątyni Lono, odnoszenia się do niego przez tubylców, poćwiartowania jego zwłok i na odjezdnym zapytania skierowanego do oficerów, czy Cook przypłynie za rok. Obeyesekere szczegółowo i przekonują¬ co argumentuje, że interpretacje Sahlinsa oraz innych antropologów i historyków są wyrazem etnocentrycznego widzenia świata, w którym Białych spontanicznie trak¬ towano jako Nadludzi. Jest to sposób myślenia i eurocentryczny, i mito-logiczny, jak powiedziałby Claude Lévi-Strauss, sam w sobie. Gananath Obeyesekere, antropolog kulturowy pochodzenia srilankijskiego, pracujący na amerykańskim uniwersytecie, staje się poniekąd wyrazicielem opinii wszystkich ludów spoza kręgu cywilizacji Zachodu. �314 Recenzje i noty recenzyjne Idea, w myśl której mieszkańcy odkrywanych lądów traktują Europejczyków jak bogów, jest europejskim mitem. Wynika on z poczucia wyższości cywilizacyjnej, bę¬ dącej ważną cechą myślenia epoki oświecenia, której produktem i przedstawicielem był Cook. Niesienie maluczkim zdobyczy cywilizacji, jak na przykład kóz i owiec, było zresztą wpisane w odkrywczą misję wyprawy i na pokład zabrano kilka par różnych zwierząt hodowlanych, które darowano mieszkańcom Mórz Południowych i instruowano o tym, jak się z nimi obchodzić. Był to aspekt mitu odkrywcy-cywilizatora, model bohatera kulturowego wzorowany na Prospero. Cook ujawnił jednak również swą inną twarz, twarz odkrywcy-karciciela, podzielającego cechy Kurtza z powieści Jądro ciemności Josepha Conrada. Surowe karanie załogi, za najmniej¬ sze nawet przewinienia, ale przede wszystkim tubylców (np. biczowanie wielokrot¬ nie przekraczające normy wyznaczone przez admiralicję), było nagminną praktyką. Tymczasem gloryfikacja Cooka w Europie polegała między innymi na przedstawia¬ niu go jako łagodnego, paternalistycznego i humanistycznego Prospero. Zjawisko to śledzi Obeyesekere w ówczesnym i późniejszym piśmiennictwie na temat jego osoby i wyprawy, w przedstawieniach teatralnych, żurnalistyce i malarstwie. Podobny me¬ chanizm adoracji doprowadził również do tego, że Cook stał się bohaterem narodo¬ wym Nowej Zelandii, akceptowanym jako taki zarówno przez ludność napływową, jak i maoryską. Na gloryfikacji idealizacja Cooka się jednak nie kończy. Obeyesekere pokazuje, jakie były mechanizmy i w jakich okolicznościach doszło do wykreowania Cooka na bóstwo, do apoteozy tej postaci. Sęk w tym, że nie uczynili tego wcale Hawajczycy, ale Europejczycy, którzy tym pierwszym ten zabieg przypisali. Ubóstwienie odkryw¬ cy bądź konkwistadora było trwałym elementem mitologii europejskiej, czego spek¬ takularnym przykładem jest Cortez, jakoby potraktowany przez Azteków jako wcie¬ lenie boga Quetzalcoatl. Tzvetan Todorov, w swej książce Podbój Ameryki. Problem Innego (1996), powiela zresztą ten mit. Jest on cząstką szerszego wyobrażenia ludzi Zachodu na temat ludów pozaeuropejskich jako myślących irracjonalnie i pasyw¬ nych w obliczu losu. Obeyesekere uważa ten pogląd za całkowicie mylny i wydarze¬ nia na Hawajach z końca XVIII wieku interpretuje w terminach „racjonalności prag¬ matycznej", jak j ą sam nazywa. Przeciwstawia się ona całkowicie idei pre-logiki, zainicjowanej przez Luciena Levy-Bruhla (Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, 1992), kontynuowanej de facto przez Levi-Straussa (szczególnie: Myśl nieoswojona, 1969), a znajdowanej też w koncepcji Wielkiej Fosy Ernesta Gellnera. Owa racjonalność pragmatyczna pozwala na to, by historię Cooka umieścić w szerszym kontekście kulturowym. To pragmatyka i dynamika sytuacji, interpre¬ towanej i modulowanej wyobrażeniami ówczesnych mieszkańców Hawajów, decy¬ dowała o ich postępowaniu. Niespodziewanych przybyszy usiłowano wykorzystać natychmiast w lokalnych rozgrywkach politycznych, w redefinicji relacji społecz¬ nych i światopoglądu, w szczególności systemu tabu. Detaliczna analiza ujawnia, jaki sens miały rytuały, zachowania i, w większości wypadków domyślne, wypowie¬ dzi Hawajczyków. Domyślne, albowiem wydaje się, że najprawdopodobniej kroni¬ karze brytyjscy wkładali w usta tubylców słowa, których jedynie się domyślali, a to z tego względu, że ich znajomość języka była znikoma i pośrednia (przez dialekty �Recenzje i noty recenzyjne 315 tongijskie). W końcu na Hawajach wylądowali po raz pierwszy. Obeyesekere zresztą z dużą wprawą wychwytuje niekonsekwencje w relacjach samych uczestników wy­ prawy, pokazując, jak ich wizja wydarzeń zmieniała się wraz z upływem lat, a więc i wraz ze stabilizowaniem się mitu Cooka jako rzekomego boga Lono dla Hawajczyków. Przeto staje się jasne, że było to raczej skażone europejskim wyobrażeniem świata, przesyconym owymi mitami wyższości i apoteozą kapitana, słyszenie tego, co chciało się usłyszeć. Dotyczy to także interpretacji poczynań wodzów, kapłanów, zwykłych ludzi, kobiet i mężczyzn, zarówno w sytuacjach obrzędowych, jak i w ży¬ ciu codziennym. Obeyesekere dekonstruuje te interpretacje, obnaża ich „stronni­ czość". Pisanie historii okazuje się tworzeniem mitu, który wpisuje się w strukturę mitologiczną społeczeństw Zachodu. Tylko prawem europocentrycznego kaduka ów mit zostaje nobilitowany do rangi historii. Nie ma w tym zjawisku pewnie nic dziw¬ nego, a może nie byłoby też nic zdrożnego, gdyby tej presji mitu nie ulegali także badacze, których myślenie mieni się być krytycznym. Odnosi się to szczególnie do antropologów roszczących sobie prawo do statusu „tricksterów" (mediatorów) międzykulturowych, w tym zwłaszcza do Marshalla Sahlinsa. Apoteoza kapitana Cooka to książka niesamowita, wciągająca lektura, która jed¬ nocześnie poucza czytelnika, na czym polega rzetelny warsztat badawczy i sztuka myślenia krytycznego. Porusza ważkie etycznie i światopoglądowo sprawy relacji Zachodu do ludów pozaeuropejskich, kolonizatorów do kolonizowanych, równo¬ ważności sposobów myślenia, nie tracąc waloru analitycznego, w którym historycz¬ ny i etnograficzny detal są ze sobą integralnie splecione w fascynującej, odważnej teoretycznie i błyskotliwej narracji. Wpisuje się w trwającą dziesięciolecia dyskusję na temat racjonalności myślenia i mito-historyczności, która jest częściowo dostępna w języku polskim (patrz wspomniane w recenzji pozycje). Wykracza jednak poza utarte schematy konceptualizowania problemu i tchnie świeżością. Owa synteza śmiałości i rzetelności jest wielką zaletą książki, z której adepci nauki wyniosą nie¬ ocenioną lekcję na temat tego, na czym polega praca uczonego i pisanie wartościo¬ wych poznawczo książek. Być może dzięki tej lekturze wyrwą się oni z zaklętego kręgu praktykowania „nauki" jako „sztuki kontemplowania tematu", pozbawionej solidnych podstaw budowanych w trakcie wnikliwych studiów materiałowych i em¬ pirycznych. Dla osób uprawiających antropologię kulturową, etnologię, historię, filo­ zofię i inne kierunki humanistyczne oraz zainteresowanych społeczeństwami, kulturą i dziejami Polinezji, to lektura wręcz podstawowa i zarazem atrakcyjna. Książka jest jednocześnie wprowadzeniem do zaniedbanej w polskim krwiobiegu intelektualnym problematyki kolonializmu, dekolonizacji i postkolonializmu, również w jego aspek¬ cie mentalnym, czyli w odniesieniu do „kolonizacji umysłu". Stanowi swoiste odcza¬ rowanie świata Europejczyków tkwiących w przekonaniu o obiektywizmie ich pisa¬ nych relacji naocznych świadków oraz wizji świata. Czytelnikom w Polsce otwiera oczy na sprawy wykraczające poza lokalne opłotki i jakże „wałkowaną w kółko" Europę, choć ukaże zarazem, jak głębokie są implikacje ekspansji owej Europy, która zaczęła procesy globalizacyjne dawno temu. Przybliża wreszcie postać Gananatha Obeyesekerego, wybitnego antropologa, którego znajomość okazuje się na tyle słaba w polskim środowisku etnologicznym, że jeden z prominentnych jego przedstawi- �316 Recenzje i noty recenzyjne cieli, omawiając jakiś czas temu w czołowym polskim tygodniku książkę Tony'ego Horwitza Błękitne przestrzenie. Wyprawa śladami kapitana Cooka, nazwał go, zupeł¬ nie nietrafnie, „hinduskim literaturoznawcą". Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe. Obeyesekere G. Medusas Hair, Chicago: Chicago University Press. 1981 1990 The Work of Culture: Symbolic Transformation in Psychoanalysis and An­ thropology, Chicago: Chicago University Press. Sahlins M . 1981 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His­ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu [1985] Jagiellońskiego. 2007 Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. [1995] Todorov T. 1996 Podbój Ameryki. Problem Innego, przeł. J. Wojcieszak, Warszawa: Aletheia. Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 338, il., ISBN: 978-83-233-2296-2. Książkę Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład należy czytać, rozumieć, przetrawić i przyswoić w szerszym kontekście niż ona sama. Marshall Sahlins, jeden z wybitniejszych antropologów naszych czasów, przez lata zasłużony profesor w jednym z najpotężniejszych na świecie departamentów antropologii na Uniwersytecie Chicagowskim, był do niedawna znany polskiemu czytelnikowi jedy¬ nie z fragmentu swej wcześniejszej książki Stone Age Economics i artykułu, obydwu opublikowanych w pierwszym tomie wyboru tekstów pod red. Mariana Kempnego i Ewy Nowickiej Badanie kultury (2003). W 2006 roku, nakładem Wydawnictwa �Recenzje i noty recenzyjne 317 Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazała się szczęśliwie praca Wyspy historii (2006), dotycząca właściwie antropologicznego czytania procesów historycznych, dla któ¬ rych egzemplifikacją są wydarzenia, jakie rozegrały się na przełomie XVIII i XIX wieku na Hawajach. W istocie rzeczy Wyspy... są drugą, po Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History of the Sandwich Islands King¬ dom (1981), z serii książek prezentujących Sahlinsowską koncepcję „mitopraktyki", która na gruncie antropologii była prekursorska w stosunku do koncepcji praktyki Pierre'a Bourdieu. Jak się okazało, był to pomysł wpływowy oraz szeroko dyskuto­ wany w antropologii i dyscyplinach pokrewnych. Jak myślą „tubylcy" jest trzecią i ostatnią z tej mini-serii, ciekawą tym bardziej, że jej wątek tkany jest na osnowie fascynującej polemiki z krytyczną wobec tez Sahlinsa książką Gananatha Obeyesekerego Apoteoza kapitana Cooka (2007). Dobrze się stało, że skoro powiedziano „a", to powiedziano też „b", czyli przetłumaczono książkę Obeyesekerego, w której w wydaniu drugim znalazło się również „Posłowie", będące odpowiedzią na krytykę Sahlinsa zawartą w Jak myślą „tubylcy". Publikacja tej ostatniej pozycji, otwartej polemiki z tezami zawartymi w Apoteozie kapitana Cooka, zamykająca tę wymia¬ nę argumentów, stała się więc niejako powiedzeniem „c". Wydanie książki Sahlinsa oszczędziło czytelnikom poczucia niedosytu, przerwania przygody intelektualnej, zaś dla wielu adeptów, przede wszystkim studiów etnologicznych i historycznych, stało się szkołą myślenia, lekcją rzeczowego uprawiania nauki budującej swe argu¬ menty na materiałach empirycznych, prototypem umiejętnego prowadzenia polemi¬ ki, kanonem praktyki naukowej zbudowanym na tym swoistym studium przypadku. By pozostać w ramach „alfabetycznej" metafory, jest „abecadłem" działalności ba¬ dawczej, która, poza walorami informacyjnymi i poznawczymi, bez wątpienia stanie się przedmiotem studiów i dyskusji w ramach ćwiczeń, seminariów i warsztatów naukowych. Jednak podtrzymanie ciągłości edytorskiej i argument wyrabiania w czytelnikach krytycznych nawyków myślowych to nie jedyne powody, dla których Jak myślą „tu¬ bylcy" warto było przełożyć i wydać w języku polskim. Tak zwana etnografia po¬ wszechna należy do zaniedbanych obszarów w naszym piśmiennictwie naukowym. Publikacja powiązanego kompleksu trzech książek stała się przemyślanym i wyjąt¬ kowo zwartym krokiem w kierunku wypełnienia tej luki. Odnosi się to szczególnie do etnologii Polinezji, ale nie tylko. Te trzy pozycje tworzą całostkę będącą wzorem dla uprawiania antropologii historycznej, unikatowego połączenia materiałów etno¬ graficznych, opisów kronikarzy podróży, dzienników okrętowych, relacji misjonarzy i pierwszych przedstawicieli lokalnych, wykształconych elit oraz innych źródeł pi¬ sanych (archiwaliów, a ponadto artykułów prasowych, literatury, ikonografii z danej epoki), które interpretuje się, poniekąd „układa się", zgodnie z podzielanymi, expli¬ cite lub implicite, założeniami teoretycznymi. Ten ostatni wątek prowadzi wprost do kwestii zawartości książki Sahlinsa, która sama w sobie jest nietuzinkowym wyzwa¬ niem intelektualnym. Przedmiotów sporu jest kilka i wszystkie one mają naprawdę długą i skompliko¬ waną historię w myśli naukowej. Pierwszy z nich można ująć, choć nie do końca, w ramy debaty między racjonalizmem a relatywizmem lub obiektywizmem a par- �318 Recenzje i noty recenzyjne tykularyzmem. Znaczną część dyskusji można bowiem sprowadzić do zagadnienia sposobu myślenia ludzi, w szczególności ludów pozaeuropejskich. Sahlins, zdaniem Obeyesekerego, idzie w ślady imperialnej myśli europejskiej, która przypisywała mieszkańcom innych lądów pre-logikę. Wyrazem tego poglądu jest właśnie przeko¬ nanie, że na przykład Hawajczycy uznali Cooka za żywe wcielenie ich boga Lono. To ubrana w naukowe piórka teza przedstawiająca ich jako na poły racjonalne istoty, których świat realny ma być przepojony mistycznymi wyobrażeniami, co sprawia, że tubylczy światopogląd przyjmuje kształt sławetnego „steku bzdur" sir Jamesa Frazera. Obeyesekere, również na podstawie swego południowoazjatyckiego doświad¬ czenia kulturowego, obstaje tymczasem, iż myśleniem i działaniem wszystkich lu¬ dzi rządzi „pragmatyka racjonalna", która jest zresztą uniwersalnym przyczółkiem porozumienia międzykulturowego. W istocie to właśnie te stwierdzenia są punktem wyjścia do ataku Sahlinsa. Ripostę ująć można w kilka powiązanych ze sobą punktów. Po pierwsze, Sahlins stwierdza, że nie widzi powodu, by doświadczenie srilankijskie miało być uprzy¬ wilejowane w stosunku do jakiegokolwiek innego, dając Obeyesekeremu prawo do myślenia, że jego wgląd w sprawy hawajskie jest bardziej adekwatny niż ten, który korzeniami tkwi w oświeceniowej logice europejskiej. Po drugie — fakt, że Obeyesekere pochodzi z postkolonialnego kraju nie daje mu prawa do stania się rzecznikiem interesów i poglądów wszystkich ludów Trzeciego Świata, a na takiego się on właśnie kreuje. Po trzecie, racjonalna pragmatyka, wręcz biologicznie wa¬ runkowany utylitaryzm, który Obeyesekere ogłasza oficjalną praktyką wszystkich ludów tubylczych, jest przecież niczym innym, jak europejską kreacją. Podważa to roszczenia dotyczące bliskości jego doświadczenia z doświadczeniami innych ludów pozaeuropejskich, albowiem on sam jawi się jako podmiot logiki wykreowanej przez ideologię burżuazyjną, będącą nieodłączną składową zwalczanej przezeń machiny imperialno-kolonialnej. Ponadto, przypisując tubylcom europejski utylitaryzm, sam sobie zaprzecza, albowiem czyni ludy pozaeuropejskie reprezentantami europejskie¬ go sposobu myślenia. Niedźwiedzia to przysługa, bo w ten paradoksalny sposób do¬ konuje kolonizacji ich umysłów, przed którą rzekomo ich broni. Po czwarte, zakła¬ dana uniwersalna pragmatyka racjonalna niweluje różnice między poszczególnymi ludami i ich kulturami, czyniąc je wszystkie poddanymi tej samej logice myślenia. Gdyby tak rzeczywiście było, to nie mielibyśmy, może poza pewnymi wywołanymi różnicami środowiskowymi, odmienności kultur i światopoglądów, a antropolodzy, w tym także Obeyesekere, musieliby zająć się czymś zupełnie innym. Tak jednak, jak pokazuje doświadczenie historyczne i współczesne, nie jest. Powiedziałbym, że przekonuje nas o owej oczywistości różnic w konceptualizowaniu „tego samego" także polemika Obeyesekerego z Sahlinsem. Po piąte, i przy okazji pogłębiając „po¬ mieszanie z poplątaniem", w gruncie rzeczy Obeyesekere obstaje, że Hawajczycy są utylitarni, a Europejczycy mito-logiczni, ponieważ to ci ostatni przecież, szczegól¬ nie mieszkańcy Londynu, mieli kreować mit hawajskiego potraktowania Cooka jako boga Lono. Inwersja wszelkich porządków została więc dopełniona. Rozdział czwarty, zatytułowany „Racjonalności: jak myślą «tubylcy»", to za¬ równo mistrzowski popis kompetencji Sahlinsa w kwestiach antropologicznych, jak �Recenzje i noty recenzyjne 319 i świadectwo jego erudycji filozoficznej. Myśli św. Augustyna, poglądy Hume'a, Locke'a i Kartezjusza, tezy Monteskiusza, Rousseau i Vico, a także najnowsze usta¬ lenia kognitywistów, tworzą syntagmatyczny ciąg przekonujących argumentów na rzecz stanowiska Sahlinsa. Znajdujemy w nim błyskotliwą wykładnię poglądu, że realność i obiektywność świata zewnętrznego oraz jedność wyposażenia psychobiologicznego człowieka nie pociągają za sobą wcale tożsamych przedstawień tego świata. Doznania zmysłowe warunkowane są bowiem przez porządek kulturowy, powiązany zresztą z relacjami społecznymi. Strumień doświadczeń podlega selekcji i klasyfikacji porządkowanej przez kulturę. Ta właściwość poznania ludzkiego, uni­ wersalnego fizjologicznie i materialnie, lecz zróżnicowanego kulturowo, sprawia, że mamy do czynienia z odmiennymi interpretacjami tych samych „faktów" i „wyda¬ rzeń". Z tego właśnie względu przybycie kapitana Cooka na Hawaje mogło mieć dla tubylców inne znaczenie niż to powodowane logiką utylitaryzmu. W tym momencie otwiera się pole dla antropologii, która bada odmienności owych percepcji. Jeśli zaś rzetelnie przeanalizować dostępne źródła, z ostrożnością dobierane materiały po¬ równawcze i mające dozę prawdopodobieństwa hipotezy, to dla Hawajczyków Cook od momentu przybycia nie był zwykłym śmiertelnikiem, nawet nie był też „tylko" nadzwyczajnym wodzem, co ewentualnie dopuszcza Obeyesekere, lecz wcieleniem boga Lono. Takie jego postrzeganie wpisywało się bowiem w ówczesny hawajski sposób widzenia świata, w ich struktury mityczne. Przekonać ma nas o tym ponad dwieście stron wnikliwych dociekań wspartych prawie dziewięćdziesięcioma strona¬ mi dodatków rozpatrujących szczególnie istotne momenty kontrowersji. Realizacja projektu naukowego w najlepszym tego słowa znaczeniu. Krytyka pod adresem Obeyesekerego bywa momentami bezlitosna. Sahlins za¬ rzuca mu błędy w procedurach wnioskowania. Oto przykład tylko jednego z nich: „brak świadectwa staje się świadectwem braku". Amerykański antropolog srilankijskiego pochodzenia ma mieć „oryginalny wkład do znanej fauny historiograficznych błędów", stosując procedurę „podwójnego powiązania w stawianiu pytań". I tak, z jednej strony, „brak europejskich wzmianek, w myśl których Cook = Lono znaczy, że dla Hawajczyków Cook nie był bogiem Lono". Z drugiej strony, „istnienie ha¬ wajskiej wzmianki, że Cook = Lono wskazuje na istnienie mitu europejskiego tego rodzaju". „Innymi słowy, europejski brak stwierdzenia [o istnieniu tego równania — M.B.] jest świadectwem w kwestii rzeczywistości hawajskiej, podczas gdy twier¬ dzenia hawajskie są ewidencją w kwestii wierzeń europejskich". Argumenty Obeyesekerego bywają kryptologiczne i nie są wsparte etnografią. Jego ataki prowadzą do „absurdalnie logicznej konkluzji", w myśl której wszystkie ludy reagują podobnie na przybywających po raz pierwszy Europejczyków. W końcu, i to chyba najcięższy za­ rzut, ostateczną ofiarą poczynań Obeyesekerego są mieszkańcy Hawajów. Zachodni, empiryczny zdrowy rozsądek zastępuje ich własny sposób widzenia spraw, pozosta¬ wiając im fikcyjną historię ipidgin ethnography. Jeśli tylko ktoś myśli o praktyce naukowej w sposób poważny i o tym, by rzetelne wzorce uprawiania nauki przekazywać i wpajać kształconym pokoleniom studentów i studentek, to książka Marshalla Sahlinsa jest wzorcem, na którym tego właśnie mogą się oni uczyć. W powiązaniu z innymi dziełami z tego zestawu na długo wpisze �320 Recenzje i noty recenzyjne się w curricula i sylabusy licznych kierunków studiów, w szczególności historycz­ nych, etnologicznych i antropologicznych, filozoficznych oraz innych nauk społecz­ nych i humanistycznych. Michał Buchowski BIBLIOGRAFIA Obeyesekere G. 2007 Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo [1992] przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego. w rejonie Pacyfiku, Sahlins M. 1981 2003 [1972] 2006 [1985] Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early His¬ tory of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: Michigan University Press. Pierwotne społeczeństwo dobrobytu, przeł. P. Niesiołowski, w: M. Kempy, E. Nowicka (red.), Badanie kultury, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 275-306. Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007, ss. 306, ISBN: 81-7132-482-7. K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes, Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press, 2001, ss. 1266, ISBN: 019564253-8; Poprzez recenzję dwóch publikacji chciałbym, w bardzo ograniczonym zakre¬ sie, pokazać sposoby podejścia do problematyki tubylczej w Indiach. Są to prace z naszego punktu widzenia specyficzne, a zarazem charakterystyczne dla tamtejszej antropologii. Recenzje indyjskich książek naukowych z tej dziedziny bardzo rzadko pojawiają się w europejskich wydawnictwach nieanglojęzycznych. Znani antropolodzy pocho¬ dzenia indyjskiego (np. A. Appadurai) realizują swoje badania na obczyźnie, zwy¬ kle w placówkach akademickich Stanów Zjednoczonych lub Wielkiej Brytanii. Nie brakuje w ich pracach odniesień do specyfiki kulturowej kraju pochodzenia, lecz z reguły ograniczane są one do kwestii ogólnospołecznych i aktualnych problemów kulturowych o charakterze reprezentatywnym dla ogólnie pojmowanego kontekstu narodowego. Poza Azją Południową, zakres badań podejmowanych przez indyjskich etnologów, antropologów kulturowych czy socjologów znany jest głównie badaczom realizującym swoje projekty w danym regionie. A nie ma wątpliwości, iż jest co �Recenzje i noty recenzyjne 321 badać. Różnorodność kulturowa samej Republiki Indii wydaje się niewyczerpalnym obszarem naukowych dociekań dla powyższych dyscyplin. Kształtowanie się klas społecznych, dynamicznie zmieniające się relacje kastowe (nadal obecne w mental­ ności społecznej), różnice regionalne oparte o kryteria etnojęzykowe, opozycja aglo¬ meracji miejskich do obszarów niezurbanizowanych, to tylko przykład problemów pojawiających się na horyzoncie życia społecznego Indii. Już sam fakt, że Indie są niezwykłym i ogromnym projektem społecznym, na niespotykaną nigdzie indziej skalę, skłania do stawiania wielu pytań z rozmaitych obszarów kultury. Nie na miejscu byłoby porównywanie obu omawianych niżej publikacji. W od¬ mienny sposób prezentują one bowiem dorobek każdego z autorów jako rezultat wieloletnich badań nad problematyką społeczności indyjskich, określanych jako scheduled tribes (plemiona rejestrowane). Obaj od lat 70. XX wieku przyczynia­ li się do wzbogacania i rozwijania studiów antropologicznych w Indiach. Profe­ sor H.C. Upreti przełożył na język hindi prace wielu „zachodnich" badaczy (m.in. E. Durkheima). Przez wiele lat był profesorem na Wydziale Socjologii uniwersyte¬ tu dżajpurskiego w Radżasthanie. W swoich badaniach opisywał kwestie z zakresu organizacji społecznej, antropologii miasta, relacji płeć — kultura, czy też zmian w życiu tubylczych społeczności lokalnych. Obecnie jest afiliowany przy Indian Council of Social Science Research, gdzie pracuje w komisji przyznającej uniwersy­ teckie wnioski grantowe oraz bierze udział w World Food Programme. Autor drugiej publikacji, profesor K.S. Singh, rozpoczynał swoją działalność jako pracownik Indyjskiej Służby Administracyjnej. Prowadził badania nad protestami społeczności plemiennych wobec polityki rządowej, udziałem i rolą kobiet w ży¬ ciu małych grup lokalnych oraz implementacją projektów rozwojowych na terenach wiejskich. Swoje spostrzeżenia spisał w kilku książkach, które stanowią podstawowe źródła do nauczania antropologii na uniwersytetach indyjskich. Od roku 1984 do 1993 K.S. Singh był dyrektorem Anthropological Survey of India, ogólnokrajowej i najważniejszej jednostki badawczej w Indiach. Według jego projektu przeprowa¬ dzono, zakrojone na szeroką skalę, badania i spis ludności należącej do kategorii kast i plemion rejestrowanych (Scheduled Casts and Tribes). Wyniki tych badań zostały opublikowane pod redakcją K.S. Singha, w obszernych tomach serii „Peoples of In­ dia". Były to jedyne dotychczas badania etnologiczne, które obejmowały cały kraj. W tym imponującym przedsięwzięciu (od 1985 do 1992 roku) brało udział około 600 badaczy, którzy zgromadzili materiały od 24,5 tysiąca informatorów (sic!). Recenzowane prace opisują kwestie z zakresu problematyki tubylczej. Ostatnie dekady XX wieku były okresem, kiedy granica między obszarami miejskimi i niezurbanizowanymi bardzo wyraźnie zarysowała się, a nawet mocno wypiętrzyła; granica, którą coraz częściej przekraczają przedstawiciele administracji państwowej. Nie ule¬ ga wątpliwości, że jest to jeden z ważnych czynników zmian w życiu społeczności lokalnych. Ich konsekwencje stały się inspiracją dla autora pierwszej z omawianych prac. Upreti przygląda się strukturze społecznej ludów plemiennych Indii, odwo¬ łując się do własnego doświadczenia badawczego (około 40 lat badań) oraz relacji innych indyjskich badaczy, wskazuje na dynamikę i skutki stale trwającego proce- �322 Recenzje i noty recenzyjne su przemian. Treść podzielona została na 21 rozdziałów, w których analizowane są wybrane zagadnienia, takie jak: zmiany w sferze rodziny i instytucji małżeństwa, relacje w systemach pokrewieństwa, gospodarka, wierzenia, sytuacja kobiet, wpływ projektów rozwojowych, czy też reakcje społeczności plemiennych na działania władz. Cenne są również dwa aneksy, zawierające opis przedmiotu badań antropologicz­ nych i natury samej dyscypliny oraz pojęcia i terminy etnologiczne podane w skróto­ wym, encyklopedycznym układzie. Warto zatem rozpocząć lekturę od tych dodatków, które określają charakter antropologicznego podejścia w Indiach, jakże podobnego do szkoły brytyjskiej do połowy XX wieku. Można do nich dołączyć także pierwszy rozdział, wprowadzający w problematykę plemienną historycznie i terminologicznie. Szkoda, że cytując definicje i kryteria klasyfikacji ludów tubylczych tworzone przez innych badaczy indyjskich, sam autor nie wskazuje na te, do których się przychyla w swoich badaniach. Trzy powyższe części będą dobrym wprowadzeniem, określa¬ jącym indyjski punkt widzenia społeczności „plemiennych". Celowo ujmuję plemię w cudzysłów, ponieważ jest to inne pojmowanie tego rodzaju organizacji społecznej niż w kontekście zachodnim. Rozczarowuje drugi rozdział, traktujący o grupach znikających z mozaiki etnicz­ nej Indii. Pomimo interesujących i unikatowych informacji o małych społecznoś­ ciach wchłanianych przez główny nurt społeczeństwa, Upreti odwołuje się do źró¬ deł sprzed półwiecza. W kontekście tematu rozdziału nie jest to zabieg szczęśliwy, gdyż nie wiadomo, czy współcześnie owe społeczności nadal funkcjonują na swych terenach jako odrębne grupy, czy też zostały wchłonięte przez falę nowych osad¬ ników. Autor zastosował w książce klasyczny podział struktury tekstu, powszechny w indyjskich monografiach etnologicznych. Przeczytać można kolejno o strukturze społecznej, rodzinie, formach małżeństwa, regułach pokrewieństwa, dziedziczeniu, sztuce ludowej, gospodarce i wierzeniach. Przy ogromnym materiale przykładowym, jakim dysponuje Upreti, opisy nabierają ogólnikowego charakteru. Nie znaczy to, że nie można znaleźć informacji interesujących i ciekawych. Poza „szablonowymi" roz¬ działami wyodrębnione są części wyjątkowe. Należą do nich teksty o ruchach społeczno-wyznaniowych, roli kobiet w społeczeństwach plemiennych, rozwiązaniach rozwojowych i problemach grup tubylczych. Ruchy społeczne zostały omówione w perspektywie historycznej i jest to dobre kompendium, w którym prześledzono podstawy każdego z ważniejszych protestów tubylczych. Niestety, brakuje danych opisujących sytuację współczesną, będącą konsekwencją zajść historycznych. Upreti nie wspomina o walkach w Bodolandzie (Assam), falowo przybierających na sile i sprawiających, że region nie jest stabilny społecznie. Podobna sytuacja ma miejsce w stanie Ćhattisgarh, powołanym w wyniku ruchów tubylczych w 2001 roku. Obec¬ nie zawiązuje się ruch górali Uttaranćalu walczących o prawa do własnej ziemi me¬ todami wypracowanymi w latach 80. XX wieku, podczas protestów Ćipko (w tłum. „obejmowanie", „otulanie" — w kontekście ochrony drzew), zakończonych uchwałą praw chroniących przed wycinką lasy Garhwalu i Kumaonu. To tylko trzy z proble­ mów obecnie nurtujących opinię społeczną w Indiach. Jako ciekawostkę można po- �Recenzje i noty recenzyjne 323 traktować rozdział o podobieństwach kulturowych ludów Indii oraz Indian Ameryki Północnej. Nie wnosi on wiele do całości publikacji i co najwyżej mógłby stanowić kolejny aneks. Bibliografia została podzielona i zamieszczona po każdym rozdziale. Taki sposób podziału porządkuje i ułatwia poszukiwanie dalszych źródeł w określonym zakresie tematycznym. Niestety zdarza się, iż autorzy, na których powołuje się Upreti, zostali pominięci. Podsumowując, przyznać trzeba, iż po przeczytaniu publikacji czytelnik otrzy¬ muje wystarczającą ilość informacji, aby przekonać się o rozmiarze pola badawcze¬ go, jakie zgłębiają antropolodzy indyjscy. Nie jest to studium zadowalające innych badaczy problematyki tubylczej w Indiach, lecz wystarczające dla antropologów po¬ szukujących rzetelnych informacji wstępnych i ogólnych. Odwołując się do drugiej części tytułu pracy Upretiego, można powiedzieć, iż zróżnicowanie kulturowe grup plemiennych jest równie duże obecnie, jak w przeszłości. W publikacji K.S. Singha mamy do czynienia z odmienną formą prezentacji da¬ nych. Wynika to z założonego, encyklopedycznego układu treści. Jest to obszerny, alfabetyczny spis wszystkich grup plemiennych, zarejestrowanych w Indiach jako scheduled tribes. Każda społeczność została krótko opisana. Obszerność informacji jest jednak nieproporcjonalna dla poszczególnych grup. Stąd też całość sprawia wra¬ żenie opracowania nierównego i opierającego się raczej na dorobku literackim o da¬ nej społeczności, niż na materiałach zgromadzonych podczas, opisanych na wstępie, rozległych badań terenowych. Lecz skoro autor przywiązuje tak baczną uwagę do źródeł, to można mieć zastrzeżenia do ich doboru. Jedne społeczności opisywane są w oparciu o źródła stosunkowo współczesne (dla publikacji z 1994, wznowionej i uzupełnionej w 2001 roku), inne zaś na podstawie relacji z lat 50. i 60. XX wieku. Autor, który ma doświadczenie w pracy nad rozwojem i zmianą kulturową, powi¬ nien podchodzić do starszych źródeł z większą rezerwą i dobitniej akcentować, jakie dane pochodzą z relacji historycznych. Tymczasem zrównuje on czasowo wszystkie opisy kolejnych grup plemiennych. Jest to o tyle poważny błąd, iż niektóre z ludów zmieniły w ciągu ostatnich 50 lat swoją strukturę społeczną, zwyczaje lub prakty¬ ki gospodarcze, inne zaś mogły zniknąć z krajobrazu kulturowego. Odwołując się do wiedzy zdobytej podczas ostatnich 10 lat w trakcie własnych badań terenowych wśród Kanaurów, mogę powiedzieć, iż proponowany przez Singha opis nawiązuje do rzeczywistości sprzed co najmniej 20 lat. Uporządkowanie poszczególnych opisów według podobnego klucza ułatwia jednak poruszanie się po ogromnym świecie tubylczym Indii. Bardzo pomocne jest przytaczanie różnych wariantów nazwy grupy plemiennej, używanych w publika¬ cjach, przez grupy sąsiednie oraz endoetnonimu. Autor starał się stworzyć opisy umożliwiające porównawcze analizowanie różnych aspektów kultury wybranych grup (acz przypomnę, iż nie jest to czynione z konsekwencją w całym tekście). Znaj¬ dujemy więc dane demograficzne tam, gdzie to możliwe, zestawiające liczby ze spisów ludności z różnych lat. Singh często odwołuje się także do badań antropologów fizycz­ nych, podając skrócony profil antropometryczny oraz statystyczne dane procentowe �324 Recenzje i noty recenzyjne dotyczące grupy krwi. Element już od dawna nie występujący w etnologicznej litera¬ turze naszego kręgu kulturowego. Dalej następuje opis struktury społecznej, z waż¬ nymi kryteriami określającymi relacje między członkami rodzin, oraz hierarchii wewnątrzgrupowej. Kolejnym aspektem jest określenie ram ekonomicznych, w jakich funkcjonuje grupa i opis ważniejszych praktyk gospodarczych. Skrótowo omówio¬ ne są też praktyki religijne i podstawy zmian we współczesnej strukturze wyzna¬ niowej. Publikacja K.S. Singha zawiera również obszerną, 35-stronicową bibliografię opra¬ cowań o indyjskich społecznościach tubylczych. Może się ona okazać szczególnie przydatna podczas poszukiwań literatury autorstwa indyjskich badaczy. Teksty pióra antropologów zachodnich, zamieszczone w bibliografii, niestety nie obejmują nawet wydawnictw z lat 90. XX wieku. Na zakończenie jeszcze jedna, ważna dla odbiorcy europejskiego, uwaga. Do¬ tyczy stylu, w jakim pisane są prace. Lektura omówionych książek, podobnie jak szeregu innych publikacji antropologicznych współcześnie wydawanych w Indiach, pozostawia dziwne i mieszane odczucia. Może się wydawać, iż informacje, jakie w nich znajdujemy, są zbiorem odpowiednio uporządkowanych danych, sporządzo¬ nych w stylu brytyjsko-kolonialnego raportu. Łatwo zauważyć metodę konstruowa¬ nia treści oraz swoistą manierę sztywnego trzymania się ustalonej struktury tekstu. Zazwyczaj zawiera ona listę takich zagadnień, jak małżeństwo, pokrewieństwo, sztu¬ ka, gospodarka, wierzenia, system władzy. Ma zatem charakter problemowo rozpro¬ szony. Przywodzi to na myśl wypowiedź Salmana Rushdiego, który zauważa, iż we współ¬ cześnie powstających tekstach literackich pióra autorów indyjskich wyczuwalna jest stylistyka Forstera. A rzecz przecież w tym, by oddać ducha własnej kultury poprzez własne kategorie odczuć, co też uczynił Rushdi. W opracowaniach antropologów in¬ dyjskich można dostrzec sposób pisania badaczy brytyjskich z początku XX wieku. Co więcej, wydany w 1915 roku tom The People of India (zbieżność nazwy projektu K.S. Singha), autorstwa Herberta Risleya , do dzisiaj wydaje się wzorcem, do którego nawiązują najnowsze prace (obaj autorzy przywołują postać Risleya w swoich pracach). Nie chciałbym przez to powiedzieć, że są to publikacje skostniałe i nic nie wnoszące; często są wręcz odkrywcze. Jednakże taki styl relacji antropologicznych jest trudny w odbiorze i nie zachęca czytelnika do zapoznania się z wynikami badań, lecz do niego raczej zmusza. Wielokrotnie zastanawiałem się, gdzie może tkwić przekonanie o po¬ prawności takiego ujmowania kontekstu badań (bo i one planowane są w taki sposób, by potem wypełnić konieczne w opisie obszary). Jednym z powodów może być ciągły brak poczucia, iż świat kultur znajdujących się w granicach państwa został poznany, choćby katalogowo. Trudności ze sklasyfikowaniem niektórych ludów i nadaniem im odpowiedniego statusu wobec prawa stanowią bardzo istotny problem, często wywo¬ łujący nieporozumienia między tubylcami a administracją. System administracyjny po 1 1 Druga edycja tego opracowania ukazała się w roku 1960, z uzupełnieniami Williama Crooke'a. �Recenzje i noty recenzyjne 325 prostu nie nadąża za dynamiką zmian społecznych. Przykładem mogą być protesty i zamieszki wywołane w ubiegłym roku przez Gudźarów w Radżasthanie, Harianie oraz w stanie Uttaranćal. Jednakże przy tak wielkim projekcie społecznym, jak utrzy¬ manie jedności państwowej Indii z pełnią akceptacji przeogromnej różnorodności kul¬ turowej, będą to sytuacje stale towarzyszące kolejnym rządom na szczeblu centralnym oraz lokalnym. Przemysław Hinca Borys M a l k i n, Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007, ss. 398, il., ISBN: 978-83-921211-5-2. Na okładce twarz Indianina niknąca w mroku. Czerwone bransolety na rękach, tatuaż na twarzy. Patrzy spokojnie, z pewną zadumą, może smutkiem? Czy jego świat przeminął? Ta fotografia to cała książka. Opowieść z pierwszej ręki o ludziach i miej¬ scach, do których większość z nas nigdy nie dotrze i nigdy o nich nie usłyszy. Nie tylko dlatego, że nie dojedzie tam ekipa filmowa, bo za daleko i za trudno. Także dlatego, że to, co opisuje autor, przeminęło, zdarzyło się, było kilkadziesiąt lat temu. Mowa o książce Borysa Malkina Odchodzący świat. Warto o niej, jak i o jej autorze opowiedzieć kilka słów, ze względu na jej wymiar etnograficzny, ale przede wszyst¬ kim dlatego, że na tle polskiej literatury podróżniczej jest ona wyjątkowa. Zacznijmy od prezentacji samej książki. Na kartach dwunastu rozdziałów po­ znajemy dwanaście regionów Ameryki Południowej. „Region" to w tym przypadku niezbyt szczęśliwe sformułowanie. Odsyła nas bardziej do geografii, podczas gdy rdzeniem tej pozycji są opisy ludzi, zwierząt i roślin żyjących na danym obszarze. Bardziej adekwatne wydaje się literackie określenie „świat". Książka oferuje nam spojrzenie na dwanaście odmiennych światów Ameryki Południowej. Wraz z auto¬ rem wędrujemy przede wszystkim przez rozmaite światy Indian Amazońskich. Za¬ glądamy na przykład do Karaja w Brazylii, żyjących z rzeki Araguaia, by potem wylądować wśród Ache — leśnych zbieraczy i łowców z Paragwaju. Odwiedzamy Wayana w Gujanie Holenderskiej, by następnie zawitać do Tukuna, żyjących nad wielką Amazonką. Poznajemy także Indian Guajiro, troszczących się o swoje sta¬ da na półpustynnym pograniczu Wenezueli i Kolumbii. Zaglądamy na boliwijskie Gran Chaco (Indianie Chiriguano), w kolumbijskie Andy (Indianie Yuko w Sierra de Perija) i do lasu tropikalnego pomiędzy Pacyfikiem a Andami (Indianie Noanama w pn.-zach. Kolumbii). W jednym rozdziale opuszczamy nawet ląd stały, aby od¬ wiedzić należący do Chile Archipelag Wysp Juan Fernandez. Przekrój geograficzny jest więc bardzo szeroki. Spośród wszystkich najważniejszych środowisk Ameryki Południowej właściwie brakuje tylko argentyńskiej pampy. Wszystko to na ponad trzystu stronach głównego tekstu. �326 Recenzje i noty recenzyjne Prócz tego czytelnik dostaje do rąk przedmowę, tekst przedstawiający sylwetkę Borysa Malkina, 13 map obrazujących regiony wypraw i ich usytuowanie na kon¬ tynencie amerykańskim, trzy słowniki (użytych w tekście wyrazów obcych, nazw roślin i zwierząt, synonimów nazw ludów indiańskich), spis fotografii w czterech językach (polskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim) oraz pięć aneksów opi¬ sujących działalność autora (badania o charakterze etnograficznym i przyrodniczym, zbiory muzealne oparte na kolekcjach zgromadzonych przez autora, publikacje i fil­ my dokumentalne). Łącznie jest to około 50 stron tekstu. Dodajmy do tego 130 uni­ katowych kolorowych fotografii pokazujących ludzi i zwierzęta opisywane w te¬ kście, w mniejszym stopniu zaś miejsca i rośliny. Wspomnieć też wypada o starannej wielkoformatowej edycji samej książki. To wszystko wystawia dobrą ocenę redakto¬ rom tomu. Praca, jaką włożyli w opracowanie dzieła oraz w wybranie tekstów i foto¬ grafii Malkina posiadających dużą wartość zarówno dokumentalną, jak i estetyczną, przyniosła naprawdę dobry efekt. Odchodzący świat prezentuje się jako swoiste opus magnum autora, dzieło rzeczywiście przybliżające cały jego dorobek. A jest on naprawdę imponujący. Borys Malkin to jeden z najwybitniejszych współczesnych dokumentalistów i kolekcjonerów kultur indiańskich Ameryki Połu¬ dniowej. W ciągu czterdziestu lat swoich wypraw zgromadził ponad 120 kolekcji et¬ nograficznych i zbiorów archeologicznych (najbogatsze z nich liczą powyżej tysiąca eksponatów). Zbiory te, obejmujące rękodzieło ponad 40 ludów tubylczych Ameryki Południowej oraz zabytki sztuki prekolumbijskiej z 10 kultur archeologicznych, są w posiadaniu wszystkich najbardziej znaczących muzeów europejskich i amerykań¬ skich. Do tego trzeba dodać olbrzymie zbiory zoologiczne — około miliona okazów entomologicznych i herpetologicznych rozsianych po liczących się muzeach i insty¬ tutach naukowych na świecie. Dokumentacja wizualna jest także niebagatelna — to przeszło 40 tysięcy slajdów fotograficznych oraz fotografii czarno-białych, uzupeł­ nionych 22 filmami etnograficznymi. Wszystko to zbiory wartościowe, unikające „cepeliady", które gromadzono w sposób staranny i systematyczny. Autor może się także pochwalić dorobkiem pisarskim. Polskim czytelnikom jest on znany z artyku¬ łów krajoznawczo-podróżniczych regularnie zamieszczanych w czasopiśmie popu¬ larnonaukowym „Poznaj Świat", gdzie od roku 1959, z małym przerwami, do roku 1985, łącznie opublikował ich pięćdziesiąt (te o Ameryce Pd. stanowią pierwowzór Odchodzącego świata). Drugi wymiar jego pisarstwa jest w Polsce prawie całkowi¬ cie nieobecny. Są to teksty z zakresu etnozoologii i zoologii wychodzące na łamach takich naukowych czasopism, jak „Anthropological Quarterly" czy „Bulletin of the American Museum of Natural History". Do pełnego obrazu sylwetki badacza dodać trzeba jego barwny życiorys, który wiedzie od Litwy i Polski, poprzez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kolumbię i Szwajcarię, z powrotem do Polski. Są w nim takie epizody, jak udział w wojnie na Pacyfiku, studia na trzech kierunkach (przyrodniczym, archeologicznym oraz antro­ pologicznym, m.in. pod kierunkiem A. Kroebera i R. Lowie'go), podróże po obu Amerykach, Afryce, Azji i Oceanii, praca wykładowcy uniwersyteckiego, przyjaźń z Robertem Carneiro — czołowym antropologiem amerykańskim. Słowem, Borys Malkin to postać nietuzinkowa, której dokonania budzą szacunek. Można powie- �Recenzje i noty recenzyjne 327 dzieć, że od strony naukowej sytuuje się on w antropologii w nurcie Boasowskim, w którym badacz powinien być przede wszystkim dokumentalistą, a zarazem specja¬ listą w różnych dziedzinach. I to właśnie przebija się w rzeczonej pozycji, zarazem decydując o jej wartości. Jak już wspomniałem, Odchodzący świat jest pracą podróżniczą, ale nader odmienną od innych współczesnych polskich książek opowiadających o Ameryce Południowej. Dla porównania weźmy trzy pozycje, należące do najbardziej popularnych i medial¬ nie znanych: Rio Anaconda, Wojciecha Cejrowskiego; Blondynka w dżungli, Beaty Pawlikowskiej oraz Eldorado — polowanie na legendę, Jacka Pałkiewicza. Na czym polegają różnice? Pierwsza z nich to ilość i zakres faktografii. Książkę Malkina cechuje ogromne bogactwo faktów. Jest ona naładowana mnóstwem informacji dotyczących regionu, na którym koncentruje się dany rozdział. Poczynając od geografii (umiejscowie­ nie, krajobraz, ukształtowanie terenu), idąc poprzez świat przyrody (flora i fauna, ze szczególnym uwzględnieniem pasji autora — owadów), a kończąc na ludziach zamieszkujących dany obszar (przedstawienie sposobu życia, opisy świąt, zdobień, ceramiki, sposobów polowania itp.), otrzymujemy rzeczywisty wgląd w obręb przed­ stawianego świata. Obfitość materiału dotyczącego różnych dziedzin (przydało się wszechstronne wykształcenie autora) sprawia, że każdy czytelnik, niezależnie od posiadanej wiedzy, znajdzie dla siebie coś interesującego i nowego. Oczywiście, ja¬ kość i zakres tych prezentacji nie są jednakowe w obrębie całej książki. Trafiają się rozdziały uboższe faktograficznie, na przykład koncentrujące się na dwóch lub trzech aspektach opisywanego regionu. To jednak nie zmienia faktu, że różnica pomiędzy Odchodzącym światem a przywołanymi wyżej pozycjami jest naprawdę duża. Tak się bowiem składa, że pod względem ilości informacji o przemierzanych światach, a zwłaszcza ich zakresu, polskie książki podróżnicze traktujące o Ame¬ ryce Południowej prezentują się dość ubogo. A co stanowi ich główną treść? Etapy i koleje wypraw, wrażenia autora, refleksje na temat siebie i rzeczywistości. Więcej dowiadujemy się z nich o samym podróżniku niż o krainach, po których wędru¬ je. W książce Malkina zdarzenie z wyprawy jest pretekstem do prezentacji Indian, gatunku zwierzęcia lub rośliny, natomiast w książkach rzeczonych autorów jest to powód do zaprezentowania samych siebie. A jeśli już pojawiają się obiektywne, nie uwikłane w autorskie interpretacje fakty o regionie, wtedy najczęściej trącą encyklo¬ pedyzmem. Książka Malkina stara się omijać tego typu pułapki, dość harmonijnie łącząc informacje pochodzące z własnego doświadczenia z tymi z naukowych opra¬ cowań. W ten sposób Odchodzący świat unika częstego grzechu polskiej literatury podróżniczej (nie tylko amerykanistycznej), w której relacje z własnej wyprawy poprzetykane są wypiskami z cudzych prac. Natomiast druga główna różnica polega na jakości przedstawionych faktów. W re¬ cenzowanej pozycji przedstawiana wiedza o świecie jest szczegółowa, usytuowa¬ na w konkretnym miejscu i czasie. Widać to na różnych poziomach, poczynając od umiejscowienia w przestrzeni, poprzez dane etnograficzne i przyrodnicze, a kończąc na danych osobowych. Za każdym razem możemy precyzyjnie powiedzieć, gdzie i o kim lub o czym pisze autor. Wiemy też, gdzie przebiega granica pomiędzy opisem �328 Recenzje i noty recenzyjne świata a autorską interpretacją. Zwykle dostajemy obszerny, jak na standardy popu¬ larnonaukowe, zestaw wiedzy na dany temat, często zmierzającej do obalania stereo¬ typowych poglądów o Amazonii. I , rzecz znamienna, prawie wszystkie osoby, które pojawiają się w książce — a jest ich pokaźny tłumek — są wymienione z imienia i nazwiska (jeżeli takowe miały), a przy tych nielicznych nieznanych, autor rzetelnie informuje, że zapomniał, jak się nazywali. Ten przykład dobrze obrazuje różnice w sposobie prezentowania rzeczywistości, albowiem u pozostałych autorów zdecydowana większość osób, z którymi się spot¬ kali, występuje w tekście jako bezimienni Indianie, Latynosi czy tubylcy. Informacje na temat świata zwykle wahają się pomiędzy ogólnością a ogólnikowością. Wyda¬ rzenia dzieją się gdzieś tam „w dziczy", „na pograniczu", „w zagubionej osadzie". Trudno powiedzieć, co jest wzięte ze świata, a co dodane przez autora (zwłaszcza kwestie wypowiadane przez Indian trącą konfabulacją), a dodatkowo większość pre¬ zentowanych obrazów powiela stereotypy o mieszkańcach lasu tropikalnego. Na do¬ miar złego, pośród niezbyt licznych prawdziwych informacji zdających sprawę, jak jest w Amazonii, pojawiają się dane całkowicie mijające się z prawdą, których żadną miarą czytelnik nie znający naukowej literatury nie jest w stanie wychwycić. Dlaczego tak jest? Skąd taka dysproporcja pomiędzy dziełem Malkina i innych autorów? Odpowiedź znajdziemy w porównaniu sposobów pisarstwa. Odchodzący świat jest napisany w czasie przeszłym, w trybie oznajmującym, ze stosunkowo małą licz¬ bą dialogów, które pojawiają się tylko w anegdotach. Wszystko to znamionuje styl pisarski pretendujący do przedstawiania prawdy, dokumentowania rzeczywistości. I taka jest też ta książka. Emanuje przekazem: „patrzcie, tak tam było". Z kolei na przykład proza Cejrowskiego opiera się na czasie teraźniejszym, dużej liczbie dia¬ logów stanowiących sedno wielu historyjek, rozmaitych eksperymentach słownych i formalnych, co daje na tyle mocną fabularyzację faktu, że w efekcie przeobraża się on w fikcję literacką. Słowem, książka Malkina reprezentuje opcję literatury faktu (dokumentującej realne wydarzenia), zaś twórczość pozostałych podróżników sytu¬ uje się bardziej w okolicach publicystyki reportażowo-beletrystycznej (komentującej fikcję zbudowaną na doświadczeniach autora). Widać, że pod pojęciem „wyprawy" w obu przypadkach ukrywa się co innego. Borys Malkin jeździł po to, aby zbierać okazy zwierząt, kolekcje przedmiotów, do¬ konać opisu danej technologii, zwyczaju lub praktyki. Pisarstwo stanowiło pobocze jego działalności. Stąd też autor jest obecny w tekście w formie „szczątkowej", naj¬ częściej w anegdotach lub w opisie swoich doświadczeń z danymi ludźmi lub regio¬ nem. Pałkiewicz zaś udawał się do Amazonii, by opisać swoje zmagania z trudnym światem dookoła, przyrodą, techniką, ludźmi. Pawlikowska, by zrelacjonować swoje odczucia i wrażenia. Najbliżej Malkina jest zapewne Cejrowski, który również pre¬ zentuje obraz świata „Tam", ale jest on mocno stereotypowy i istnieje tylko po to, aby zabawić czytelnika, zadziwić go lub rozśmieszyć. We wszystkich trzech przypad¬ kach głównym celem pobytu podróżników w Ameryce Południowej było napisanie książek i nakręcenie filmów. Być może dlatego ich głównym bohaterem jest autor w Ameryce, nie zaś sama Ameryka. �329 Recenzje i noty recenzyjne W rezultacie Odchodzący świat jest książką, której nie da się przeczytać w całości w ciągu kilku wieczorów — nie pozwala na to jej styl i wielość zawartych w niej in¬ formacji. Natomiast przykładowa Rio Anaconda taką rozrywkę zapewnia. Czytając j ą i jej pokrewne pozycje, spędzimy przyjemnie czas, sądząc, że dowiadujemy się czegoś o Indianach i Ameryce Południowej. W istocie jednak więcej dowiemy się o nas sa¬ mych, o naszych wyobrażeniach i potrzebach — podróż jest tu tylko pretekstem i ko¬ stiumem. Odchodzący świat Borysa Malkina jest więc pozycją wyjątkową, gdyż oferu¬ je rzeczywisty wgląd do światów, które odwiedził autor. Można się z niej dowiedzieć wielu rzeczy na ich temat. Dobra książka podróżnicza powinna być właśnie taka. Tarzycjusz Buliński Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005, ss. 449, il., ISBN: 83-9221-300-9. Zainteresowania badawcze Eugeniusza Kłoska od dawna koncentrowały się na prob­ lematyce etniczności (tożsamości etnicznej, stereotypów, kategorii „swój" - „obcy") oraz stanu kultury i charakteru procesów kulturowych na terenach pogranicznych. Były nimi w jego pracach Śląsk i Bukowina w granicach Rumunii. Badania na Śląsku, szcze­ gólnie Śląsku Górnym, Eugeniusz Kłosek podjął już na początku lat 80. W ramach badań nad problematyką śląską zajął się przede wszystkim wyznaczaniem odrębności obszaru i grupy oraz jej tożsamością. Zauważamy znamienną ewolucję w poglądach badacza, dostrzegalną w jego licznych publikacjach, związaną ze zmieniającą się rze¬ czywistością społeczno-kulturową i polityczną. Odrębność tę początkowo ujmował w kategoriach regionalnych i społecznych. Od połowy lat 90. XX wieku badacz do¬ strzegł jednak konieczność zajęcia się identyfikacją etniczną i sformułował tezę o „tu¬ tejszej", pogranicznej tożsamości etnicznej Ślązaków. Obok dobrej znajomości terenu i jakości materiałów z badań terenowych, wykorzystanych w tych pracach, cenię sobie w nich determinację w podejmowaniu trudnych, lecz ważnych problemów oraz sposób pisania o nich, uwzględniający odpowiedzialność badacza usiłującego zrozumieć ba¬ daną sytuację, ale unikającego bezpośredniego na nią oddziaływania. W Rumunii Eugeniusz Kłosek rozpoczął badania jeszcze w latach 70. XX wieku, kiedy to gromadził materiały do pracy magisterskiej na temat pasterstwa w Górach Kelimeńskich. Na teren Rumunii powrócił w roku 1995. Tym razem były to długotrwałe, intensywne badania terenowe prowadzone do roku 2004, indywidualnie i razem ze stu­ dentami etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach ćwiczeń terenowych i obo­ zów naukowych. Przedmiotem badań były polskie społeczności wiejskie na Bukowinie rumuńskiej, analizowane w szerokim kontekście uwarunkowań zarówno historycz¬ nych, jak i współczesnych. Celem tych badań było określenie charakteru tożsamości etnicznej Polaków na Bukowinie południowej oraz dokumentacja właściwej im kultu¬ ry. Obok systematycznych badań terenowych w siedmiu wsiach Bukowiny — trzech �330 Recenzje i noty recenzyjne zasiedlonych na początku XIX wieku przez górali czadeckich, trzech nieco później przez chłopów z okolic Tarnowa i Kolbuszowej oraz jednej, dawnej osady górniczej, do której sprowadzono pod koniec XVIII wieku rodziny górnicze z Bochni i Wieliczki, 0 odmiennej historii i strukturze etnicznej mieszkańców — poszukiwania prowadzo¬ no także wśród Polaków w innych miejscowościach tej krainy. Ważnych materiałów porównawczych i uzupełniających dostarczyły badania przeprowadzone wśród reemi¬ grantów z Bukowiny, osiedlonych po I I wojnie światowej, przede wszystkim na Dol¬ nym Śląsku. Przesiedlenie spowodowało, że zachowali oni w wielu przypadkach lepszą pamięć o przeszłości w porównaniu z członkami grupy, którzy pozostali na miejscu. Ponadto wykorzystano źródła zastane, między innymi kroniki tworzone w badanych wioskach oraz rękopiśmienne i publikowane opracowania historyków, językoznawców 1 socjologów. Rezultatem badań prowadzonych na Bukowinie przez Eugeniusza Kłoska jest wiele artykułów, a ich podsumowaniem — recenzowana książka. Książka ta koncentruje się na dwóch obszernych sferach kultury, a mianowicie ideach i wartościach stanowiących o tożsamości etnicznej bukowińskich Polaków, dostępnych głównie poprzez wypowiedzi członków badanej grupy i ich sąsiadów, oraz na wytworach i zachowaniach tworzących ich kulturę dnia codziennego. Obydwie te sfery kultury nie są w pracy niepowiązane. Kultura wyobrażana, do której należy świadomość etniczna, ma swoje oparcie w kulturze związanej ze sposobem bytowania, natomiast wiele zachowań i wytworów materialnych uzyskuje znaczenie dzięki towarzyszącym im wartościom. Au¬ tor uznał za ważne ukazanie perspektywy historycznej przedstawianych zjawisk. God¬ ne uwagi jest również ujmowanie głównego przedmiotu badań, jakim są społeczności polskie na Bukowinie, w różnorodnych uwarunkowaniach i kontekstach: etnicznych, społecznych, religijnych, ekonomicznych i politycznych. Książka stanowi monografię problemową grupy Polaków, żyjących na Bukowinie w wielokulturowym i wieloetnicznym, lecz na ogół nie antagonistycznym wobec nich środowisku, o trudnej przeszłości i interesującej, lecz równie skomplikowanej teraźniejszości. Bukowina i polskie społeczności tam zamieszkałe dostarczyły ważnych materiałów do rozważań nad problemami etnicznymi. Autor szczegółowo omawia determinanty i dylematy świadomości etnicznej Polaków na Bukowinie. Dostrzegł znaczenie nie tyl¬ ko rumuńskiego, ale także wieloetnicznego otoczenia (Niemcy, Ukraińcy, Żydzi, Cyga­ nie, Węgrzy, Ormianie), pomagającego w oswojeniu się ze zróżnicowaną etnicznością, dostarczającego możliwości wyboru u grup pogranicznych, prowadzącego do konfliktu tożsamości — ujawnionego wśród górali czadeckich, którzy w części zadeklarowali się jako Słowacy. Podkreślił rolę języka i wyznania oraz wspierających je instytucji, takich jak szkoła i Kościół, zwrócił uwagę na motywy i skutki małżeństw mieszanych. Zareje¬ strował na terenie Bukowiny etnonim „Mazur", występujący na ogromnym terenie od Serbii po Syberię, niekiedy stanowiący konkurencję wobec etnonimu „Polak", sygnali¬ zujący nieopracowany dotąd przez etnologów problem ekspansji ludności wywodzącej się z Mazowsza i trwałości nazwy oraz języka. Słusznie zauważył, że stereotypy etnicz­ ne nie muszą stanowić o charakterze wzajemnych stosunków. Omówił znaczenie Pola¬ ków z Polski, przyjeżdżających na Bukowinę już w latach 30. XX wieku jako letnicy, reprezentujących inny, „narodowy" wymiar polskości. Stwierdza marginalny charakter etniczności Polaków na Bukowinie, szczególnie tych żyjących w trudno dostępnych �331 Recenzje i noty recenzyjne wioskach górskich, izolowanych zarówno od kultury grupy narodowej kraju pocho¬ dzenia, jak i kraju zamieszkania. Badacz kilkakrotnie wzmiankuje, z pewnym żalem wobec bukowińskich Polaków, o trudnościach w odróżnianiu przez nich przynależno¬ ści państwowej (obywatelstwa) od przynależności narodowej (np. s. 147). Wydaje się, że nie docenia on roli państwa i sytuacji przez nie tworzonej w procesach etnicznych, czego wyrazem może być uznanie narodu za najwyższy stopień zorganizowania etniczności, nie uwzględniające możliwości tworzenia narodów „dynastycznych", „poli¬ tycznych" czy „konstytucyjnych". O tej możliwości przypominają wypowiedzi człon¬ ków badanych społeczności, potwierdzających niejednokrotnie swoją przynależność zarówno do narodu polskiego, jak i rumuńskiego. W rozważaniach nad prowadzeniem badań z zakresu problematyki etnicznej ważna jest świadomość autora, że badania ta¬ kie, nieodpowiednio realizowane, mogą wzmacniać uczucia ksenofobii i przyczynić się do zantagonizowania badanych społeczności wieloetnicznych. W części książki poświęconej kulturze dnia codziennego autor przyjął układ tradycyjnej monografii etnograficznej. Na początku umieścił gospodarowanie, na¬ stępnie omówił dom i zagrodę, strój i ubiór, pożywienie, sposoby kontaktowania się w ramach społeczności lokalnych, obrzędy rodzinne i doroczne, na końcu wierzenia i przyjmowaną wizję świata oraz podania. Sporządzony rejestr zachowań i wytworów kulturowych zaopatrzony jednak został, i to odróżnia ten tekst od wielu tradycyjnych opisów etnograficznych, w informację o ich genezie, jeśli była uchwytna, przynależ¬ ności do określonego czasu oraz stopniu powszechności. Obok elementów kulturo¬ wych o charakterze reliktów przedstawione zostały również nowe, często w powią¬ zaniu ze środowiskiem etnicznym i szerszym kontekstem społeczno-gospodarczym i politycznym. Także w tej części pracy, podobnie jak w innych swoich studiach, autor prezentuje się jako doświadczony i utalentowany badacz terenowy, rozmówca i obserwator potrafiący zgromadzić interesujące materiały i dbający o ich dobre za¬ prezentowanie w tekście. Konsekwentny empiryzm Eugeniusza Kłoska tylko w nie¬ licznych wypadkach osłabiają nie potwierdzone w terenie koncepcje, zaczerpnięte z literatury informacje, typu: „Dom jest obrazem kosmosu" (s. 227). Przedstawienie kultury Polaków na Bukowinie, zaprezentowane w książce, jest nie tylko rejestrem unieruchomionych jej elementów. Ukazało ich funkcję, posłu¬ żyło także do sformułowania wniosków na temat przekształceń tej kultury, głównie pod wpływem procesu modernizacji ograniczającego tradycyjne jej formy. Stało się ponadto przydatne do przedstawienia uwarunkowań i mechanizmów kulturowych związanych z etnicznością: izolacji, transkulturacji i asymilacji, również rewitali¬ zacji i nabywania kompetencji umożliwiających funkcjonowanie w wielokulturo¬ wym i wieloetnicznym środowisku. Przekazane w monografii informacje nie tylko pozwalają pogłębić znajomość różnych wymiarów etnicznej polskości, ale są także cenne dla rozważań nad ogólnymi problemami etniczności i procesami przekształceń kulturowych. Polskie piśmiennictwo z zakresu zagadnień etnicznych wzbogaciło się o wartościową pozycję przygotowaną na podstawie bogatych i interesująco zinter¬ pretowanych materiałów z długotrwałych badań terenowych. Zbigniew Jasiewicz �332 Recenzje i noty recenzyjne „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, Warszawa: ZG ZS 1996-2007, ISSN: 1426¬ 21-2126. W epoce Internetu wydawanie czasopisma może wydawać się zajęciem zgoła niepotrzebnym. Po co mitrężyć czas na żmudne prace redakcyjne, na drukowanie, wreszcie dystrybucję. O wiele łatwiej skorzystać z możliwości, jakie daje właśnie Internet. Jestem przekonany jednak, że lepiej celem przekazania swoich myśli po¬ sługiwać się także metodami wypracowanymi w „galaktyce Gutenberga", niźli zdać się tylko na to, co oferują w „globalnej wiosce". Periodycznie wychodzące pismo, w jednolitej i starannej szacie graficznej, o określonej tematyce, a przede wszystkim konsekwentne w swoich celach i zapatrywaniach, stanowi jedno z tych osiągnięć naszej cywilizacji, z których nie opłaca się rezygnować. Te refleksje przychodzą mi do głowy, gdy patrzę na półkę z tomami „Zesłańca", będą­ cego czasopismem środowiska Sybiraków. Najpierw pod tym tytułem wychodził od 1991 roku dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego". Od 1996 roku „Zesłaniec" jest odrębnym czasopismem. Jego redaktorem naczelnym jest znany etnolog, Antoni Kuczyński; w latach 1997-1999 zastępował go Władysław Masiarz. „Zesłaniec" ma zazwyczaj trzy działy. W pierwszym zamieszcza się artykuły o te¬ matyce wschodoznawczej, przede wszystkim jednak o dziejach Polaków zsyłanych na Sybir w XIX i XX wieku. W drugim są krótkie na ogół teksty dotyczące działal¬ ności Związku Sybiraków oraz wszelkich wydarzeń obchodzących to środowisko. Z kolei w trzecim znaleźć można recenzje rozmaitych publikacji związanych z tema¬ tyką pisma. Recenzowany periodyk jest nie tylko przejawem działalności pewnego stowarzyszenia. Jest to czasopismo, w którym znaleźć mogą wartościowe artykuły wszyscy, których interesują stosunki polsko-rosyjskie, dzieje Kresów Wschodnich, rodzime kultury Syberii, problem totalitaryzmu. Publikowane są także wstrząsające wspomnienia osób, które przeżyły zesłanie. Redakcja „Zesłańca" bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji mię¬ dzy emocjami a intelektem. Zajmując się tematyką wschodnią, bardzo łatwo o cierpiętnictwo, o oskarżanie wszystkiego i wszystkich. Teksty publikowane we wroc¬ ławskim periodyku nacechowane są jednak trzeźwością, wynikającą ze stosowania metody naukowej. Większość artykułów spełnia wymagania stawiane pracom na¬ ukowym, wprawdzie z dziedziny często literaturopodobnej humanistyki; jest to jed¬ nak pisarstwo posługujące się starannie opracowanymi materiałami źródłowymi. Na kartach redagowanego przez Antoniego Kuczyńskiego czasopisma spotykam naukowców i świadków wydarzeń historycznych, Polaków i przedstawicieli narodów zamieszkujących ongiś carskie czy sowieckie imperium, spotykam ludzi różnych po¬ koleń. „Zesłaniec" jawi się jako miejsce ważnego dialogu. Z pewnością można go uprawiać z powodzeniem również na forach internetowych. Kiedyś rozmawiało się na rynku albo konwersowało w salonie. Konwersacja w salonie Kuczyńskiego jest zawsze bardzo pouczająca, choć nie wszyscy z interlokutorów przypadają nam do gustu. Nigdy jednak nie jest czasem straconym. Grzegorz Pełczyński �Recenzje i noty recenzyjne 333 Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004, 52'. Ararat to masyw górski we wschodniej Turcji, który funkcjonuje w naszej wyob¬ raźni jako góra legendarna, magiczna, święta. Rzeczywistość tego miejsca prezen¬ tuje się jednak obecnie zgoła inaczej. Od lat 80. XX wieku ma tam bowiem miejsce przewlekły konflikt między turecką armią i kurdyjską partyzantką Partii Pracujących Kurdystanu (PKK). Walki na tym terenie sięgnęły zenitu w połowie lat 90. Obecnie tli się nadal w górach ruch partyzancki, zepchnięty jednak na pogranicze irackie. Mimo że o kobiecie muzułmańskiej napisano już tomy, to wciąż w odniesieniu do niej przeważają uogólnienia i stereotypy. W opracowaniach pojawia się najczęściej wizerunek kobiety dyskryminowanej, zepchniętej na margines islamskiego społe¬ czeństwa. Ten godny współczucia wizerunek kobiety Orientu, budzący emocje Eu¬ ropejczyków, jest jednak — co najmniej — nieaktualny. Rzeczywistość kulturowa świata islamu w ostatnich dekadach gwałtowanie się zdynamizowała. Dotyczy to także sytuacji kobiet. Dlatego też z wielką uwagą należy śledzić opracowania zmie¬ rzające do ukazania sytuacji kobiety islamu z aktualnej i odbiegającej od stereotypów perspektywy. Do takich ujęć zaliczyć można film dokumentalny autorstwa wykształ­ conego w łódzkiej „filmówce" Francuza, Erwanna Brianda, Kobiety z góry Ararat. Dokument opowiada o walce żeńskiej formacji partyzanckiej PKK, operującej w gór¬ skich ostępach południowo-wschodniej Turcji, w okolicach Araratu. Film stara się zarejestrować wycinek z życia sześcioosobowego oddziału, ponadto obfituje w dy¬ gresje, dotyczące losów każdej z bohaterek. Historia, jakich wiele, gdyby nie fakt, iż fabuła filmu dotyczy kobiet-partyzantek. Dzięki temu przed naszymi oczami rysuje się raczej nietypowy wizerunek kobiety kurdyjskiej, jednocześnie także mieszkanki Bliskiego Wschodu. W konwencji wywiadu poznajemy każdą bohaterkę z osobna. Dowiadujemy się, iż każda z nich, bez wyjątku i bez reszty, oddana jest sprawie na¬ rodu kurdyjskiego, z żarliwością równą co najmniej tej, która cechuje mężczyzn. Bo­ haterki filmu to jednak podwójne rewolucjonistki. Walczą one o sprawę narodową, a jednocześnie na rzecz sprawy właściwie równie beznadziejnej — równoupraw¬ nienia kobiet w skrajnie patriarchalnym społeczeństwie Bliskiego Wschodu. Z tego powodu właśnie zasługują na nasz szczególny szacunek i uwagę. Film ten to dobry obraz przemian obyczajowych we współczesnym świecie mu¬ zułmańskim. Ich ważnymi uczestniczkami są kobiety, które coraz śmielej dopomi¬ nają się o znaczniejszy udział w życiu publicznym. Warto zwrócić uwagę, że czę¬ sto dochodzi do takich prób w społecznościach zmarginalizowanych, gdzie kobiety w coraz większym stopniu realizują się w polityce czy w życiu religijnym — sferach dawniej zarezerwowanych całkowicie dla mężczyzn. Na obu płaszczyznach da się obecnie zauważyć swego rodzaju emancypację, czy nawet więcej — rywalizację ko¬ biet z mężczyznami. Zjawisko to występuje nie tylko w Kurdystanie tureckim, ale, w różnym natężeniu, także na innych obszarach świata islamu. I tak, na przykład, w znanym mi najlepiej Sudanie, proces ten jest jak najbardziej widoczny. Tam jed¬ nak nie wynika on tylko z aktualnych procesów modernizacyjnych i westernizacyjnych, ale inspirowany jest raczej polityką fundamentalistycznego reżimu rządzącego �334 Recenzje i noty recenzyjne Sudanem, który poszukując poparcia społecznego, popiera częściową emancypację kobiet. Przykład Kurdów tureckich wydaje się nieprzypadkowy. W swej historii udowod¬ nili przecież nie raz, iż są najbardziej podatni na modernistyczne idee, i to nie tylko żyjąc wśród swoich pobratymców, ale także w obrębie innych społeczności Bliskiego Wschodu. W kontekście wydarzeń w sąsiednim Iraku, gdzie doszło do gwałtownego wzrostu znaczenia Kurdów, winniśmy bacznie śledzić przyszłe losy tego bez mała dwudziestomilionowego narodu, któremu wciąż odmawia się prawa do samostano¬ wienia. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a198f729e51ef75973e76245dd65c4a5.pdf 964e9188bf7dafa53b7bb2e2373ef865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6130 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Bittner-Szewczykowa, Halina (1923-2007) Matusek, Małgorzata(1922-2006) Olszewska-Dyoniziak, Barbara (1937-2008) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5717 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.403-426 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN M E M O R I A M MARIA BIERNACKA (1917-2007) Pod koniec listopada 2001 roku trafiła do moich rąk przesyłka, której towarzyszył krótki list. Kochana Pani Jolu! Być może książka ta okaże się zbyt „daleka " od Pani za­ interesowań, ale jako jej współautorka pragnę ją Pani ofiarować, by pokazać wieś polską i jej tradycję od innej jeszcze strony — także bardzo prawdziwej, autentycznej i wspaniałej. Szkoda tylko, że ta droga została, niestety, przerwana. Maria Biernacka, z najlepszymi wspomnieniami i ży­ czeniami na przyszłość. Dar zaskoczył mnie i wzruszył tym mocniej, że nie zaliczałam się do grona najbliższych współpracowników Pani Profesor, a nasze zainteresowania badawcze były rzeczywiście odległe. Co więcej, w roku 2001 była już Ona od kilkunastu lat na emeryturze i choć nadal życzliwie obserwowała życie Zakładu Etnologii, któ­ rym długo kierowała, a my odwzajemnialiśmy się Jej serdeczną pamięcią, kontakty — siłą rzeczy — uległy rozluźnieniu. Dziś, gdy nie ma Jej już pomiędzy nami, my­ ślę, że składając ten tom w ręce swoich młodszych kolegów pragnęła obok dorobku naukowego pozostawić też świadectwo pewnej epoki i utrwalić pamięć o bliskim sobie środowisku polskiej inteligencji wywodzącej się ze wsi, gronie entuzjastów i pragmatyków, których młodość przypadła na okres międzywojnia. Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie stanowi bowiem jedyną w swoim rodzaju kronikę pokolenia „Wici" opowiedzianą ustami uczestników tego ruchu. Formacji, która wywarła głęboki wpływ na koleje losu późniejszej profesor Marii Biernackiej, w zaraniu — jednej z grona młodych mieszkańców wsi pragną­ cych „czynić życie na wsi coraz piękniejszym i lepszym, krzewić w ludziach poczu­ cie własnej godności i wartości, budzić i utrwalać postawy obywatelskie, aktywizo­ wać wieś w duchu przemian cywilizacyjnych poprzez własną samodzielną i rozumną pracę" (Biernacka 2000: 245). �404 Inmemoriam Ideały te, podobnie jak głębokie przywiązanie do kultury wsi i jej wartości, towa­ rzyszyły Pani Profesor przez całe życie, znajdując odzwierciedlenie w czynionych wyborach, w pracy badawczej i relacjach z ludźmi. Maria Biernacka przyszła na świat 1 listopada 1917 roku w Potakówce, wsi poło­ żonej w powiecie jasielskim. Jej rodzice — Karolina z d. Przybyła i Jan — prowadzili niewielkie, 4-hektarowe gospodarstwo rolne. Rodzina była liczna, Maria miała sied­ mioro rodzeństwa — pięć sióstr i dwóch braci. Po ukończeniu szkoły podstawowej w Jedliczu, podobnie jak trzy inne siostry — Wiktoria, Joanna i Józefa — pozostała w domu, pomagając w gospodarstwie. Nie zaniedbywała nauki, zdobywając wiedzę drogą samokształcenia. Młodość Marii Biernackiej przypadła na czasy, gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku wzrosły emancypacyjne dążenia wsi. W Potakówce kwit­ ło bujne życie społeczno-organizacyjne, angażujące większość mieszkańców. Maria od 1933 roku należała do Koła Młodzieży przy Małopolskim Związku Młodzieży Ludowej, które początkowo podlegało Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu. Z czasem działalność Koła uległa radykalizacji i po długich staraniach wyzwoliło się ono spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się w roku 1938 do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W tym samym roku Maria wstąpiła do Polskiego Stronnictwa Ludowego, pozostając jego członkinią do końca życia. Przynależność do „Wici" i aktywny udział w życiu tej organizacji poszerzyły możliwości kształcenia i krąg kontaktów. Ukończyła Korespondencyjne Kursy Spół­ dzielcze, a w 1939 roku została skierowana do Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowe­ go w Gaci k. Przeworska, prowadzonego przez Ignacego i Zofię Solarzów. Lato tegoż roku spędziła na praktykach w spółdzielniach wsi Markowa i Gać, w ramach stypen­ dium ZSS „Społem", jednak egzaminów Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, wyznaczonych na koniec sierpnia, nie zdołała już złożyć, przeszkodził temu wybuch wojny. W okresie okupacji niemieckiej Maria Biernacka pracowała, nie zaniedbując kształcenia i działała w konspiracji. W roku 1942 została żołnierzem Batalionów Chłopskich. Była łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głów­ nej BCh, w latach 1943-1944 także inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim, a od 1944 roku działała w obu tych organizacjach w powiecie jasiel­ skim . Jednocześnie w roku 1942 ukończyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS „Społem" w Zakrzewku, a w roku 1943 rozpoczęła naukę na tajnych komple­ tach Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Zawarła tam znajomość z profesor Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), jedną z niezwykłych — dziś powiedzielibyśmy „charyzmatycz­ nych" — postaci polskiej etnografii. Zdaniem Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, zaważyło to na wyborze kierunku studiów dokonanym przez Marię Biernacką w la1 Bataliony Chłopskie opuściła w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim została awansowana do stopnia majora. 1 �405 Inmemoriam tach powojennych (Kopczyńska-Jaworska 2007: 236) . Potwierdzają to Jej wspo­ mnienia: 2 W lipcu 1945 r. przeniosłam się z rodziną Solarzowej z Handzlówki k. Łańcuta (...) do Łodzi (...). Głównym celem mojego pobytu w Łodzi było ukryte od najmłod­ szych lat pragnienie normalnego kształcenia się. Z opóźnieniem odrabiałam więc niezawinione zaległości (Biernacka 2000: 248). Po uzyskaniu świadectwa maturalnego Maria Biernacka zapisała się na Uniwer­ sytet Łódzki. Studia na roku wstępnym 1945/1946 łączyła z pracą na Uniwersytecie Ludowym Teatralnym w Brusie k. Łodzi, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Bra­ ła udział w jego organizowaniu, prowadziła też niektóre zajęcia. Od roku akademi­ ckiego 1946/1947 podjęła studia etnograficzne, które ukończyła w roku 1950 (na ich poczet zaliczono Jej trzy trymestry ukończone w Wolnej Wszechnicy Polskiej podczas okupacji), broniąc 14 kwietnia pracę Współdziałanie gromadzkie we wsi Potakówka powiatu jasielskiego odkońcaXIXw. do chwili bieżącej i uzyskując stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią. W trakcie studiów przez dwa lata otrzymywała stypendium magisterskie Wy­ działu Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Po dyplomie została zatrudniona w nim jako asystentka, jednak jesienią 1951 roku, w wyniku reorganizacji Katedry, pracę tę utra­ ciła , po czym przeniosła się do Warszawy. Już podczas studiów, przez cały okres ich trwania, Maria Biernacka uczestniczyła w badaniach terenowych dotyczących współdziałania i pomocy gospodarczej reali­ zowanych przez Zakład Etnografii UŁ, a razem z Marylą Wierzchomówną— pomo­ cy wzajemnej w wybranych wsiach Spiszą i Podlasia. Współorganizowała także ba­ dania nad flisem w Kamieńczyku nad Bugiem, a dzięki rocznej praktyce w Łódzkim Muzeum Etnograficznym brała udział w programie badań muzealnych w Opoczyńskiem. Także po utracie etatu, do roku 1954, uczestniczyła w pracach terenowych realizowanych przez ośrodek łódzki. Po przeniesieniu się do Warszawy przez trzy lata pracowała w Centralnym Związ­ ku Spółdzielczym i dopiero zatrudnienie w Zakładzie Etnografii Polski, powołanego do życia w 1954 roku Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytutu Archeologii i Etnologii), umożliwiło Jej powrót do zawodu. Z instytucją tą zwią­ zała swoje losy na 33 lata — od asystenta do profesora zwyczajnego i przejścia na emeryturę w marcu 1988 roku. Pełniła tu znaczące funkcje — zastępcy kierownika, 3 Tadeusz Tulibacki źródeł tej decyzji upatruje w pobycie M . Biernackiej na Uniwersytecie Ludo­ wym w Gaci k. Przeworska, którego organizatorzy — Zofia i Ignacy Solarzowie — interesowali się kul­ turą ludową (Tulibacki 2007: 8). Obie te supozycje znajdują uzasadnienie w wypowiedzi samej Marii Biernackiej pragnącej zdobytą wiedzę wykorzystać w „przyszłej pracy w żywiołowo rozwijających się uniwersytetach ludowych" (Biernacka 2000: 249). Dążenie to okazało się jednak niemożliwe do zrea­ lizowania, bowiem po roku 1948, który przyniósł ostateczne zakończenie istnienia Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici", działalność uniwersytetów ludowych została przerwana. Uniwersytet ograniczył zatrudnienie, ponieważ po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało zapisy w Łodzi na etnografię. 2 3 �406 Inmemoriam a w latach 1977-1988 kierownika Zakładu Etnografii IHKM PAN (obecnie Zakładu Etnologii IAE PAN). Wielokrotnie powoływano Ją w skład Rady Naukowej IHKM PAN i zapraszano do udziału w pracach Komitetów Redakcyjnych etnograficznych wydawnictw Instytutu, czasopisma „Etnografia Polska" i serii monograficznej „Bi­ blioteka Etnografii Polskiej". Zainteresowania badawcze Marii Biernackiej koncentrowały się niezmiennie na problematyce kulturowo-społecznych przeobrażeń polskiej wsi. Została w nich wier­ na wiejskim korzeniom swego pochodzenia i wiciowym ideałom (Biernacka 2000: 245). Pierwszy etap swych prac poświęciła kwestiom zróżnicowania społecznego wsi i historycznym czynnikom kształtującym jej kulturę. Interesowała się także współdziałaniem i pomocą wzajemną oraz zajęciami pozarolniczymi. Brała udział w zespołowych badaniach na Kurpiach, których wyniki zawarte zostały w trzech tomach monografii Kurpie. Puszcza Zielona (1962-1965) i pracach źródłowych, re­ alizowanych w ośrodku łódzkim, podsumowanych wydawnictwem zbiorowym Stu­ dia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. (1958). W roku 1963 uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. Kolejnym obszarem Jej zainteresowań były procesy adaptacyjno-migracyjne i tworzenie się więzi społecznych w nowo zasiedlanych regionach. Badaniami ob­ jęła teren-laboratorium, jakim były wówczas Bieszczady, publikując w roku 1974 pracę Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. Stanowiła ona podstawę Jej przewodu habilitacyjnego, zakończonego w czerwcu tegoż roku uzy­ skaniem stopnia doktora habilitowanego. Kwestię więzi społecznych w środowisku rodzinnym i wioskowym Maria Biernacka podjęła także w badaniach prowadzonych przez Zakład Etnografii IHKM PAN na terenie Bułgarii w latach 1966-1970. W późniejszym okresie przedmiotem Jej szczególnych zainteresowań stała się rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Było to zagad­ nienie bliskie Jej własnym doświadczeniom, praca nad nim stanowiła — jak sądzę — pretekst do osobistej refleksji i zadumy nad drogami awansu społecznego wsi i jej mieszkańców. Powstała publikacja Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi, wydana w roku 1984. W październiku 1985 roku na jej podstawie Maria Biernacka uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego. W Jej dorobku naukowym znajduje się około 120 pozycji, wśród których znalazły się 4 książki i kilka opracowań monograficznych zamieszczonych w opracowaniach zbiorowych; ponadto liczne artykuły, recenzje i inne publikacje w czasopismach kra­ jowych i zagranicznych. Współredagowała, będąc zarazem autorką, jedną z najważ­ niejszych prac naszej dyscypliny powstałych w okresie powojennym — dwutomo­ wą syntezę Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Brała także udział w przygotowaniu zbiorowych opracowań wspomnieniowych, poświęconych wybitnym postaciom ruchu ludowego — Wiktorii Dzierżkowej, Jędrzejowi Cierniakowi, Ignacemu Solarzowi, Marii Maniakównie oraz tomu dedykowanego pamięci łączniczek i kolporterek Batalionów Chłopskich. Maria Biernacka uczestniczyła aktywnie w życiu środowiska. Należała do Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kierowała pracami Międzynarodowego Komitetu �Inmemoriam 407 do Badań nad Współczesnością (obejmowały one, z przyczyn oczywistych, obszar ów­ czesnych krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Obowiązki te zaowocowały licznymi naukowymi kontak­ tami i kilkoma wyjazdami na badania i pobyty naukowe do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii i ZSRR. Pani Profesor udzielała się także w Polskim Towarzystwie Ludoznaw­ czym i komisjach muzealnych. Dydaktyka nie stanowiła istotnego nurtu Jej prac, jednak chętnie podejmowała się prowadzenia wykładów na Międzyuczelnianych Obozach Et­ nograficznych, podczas których żywy kontakt z młodzieżą mogła łączyć z pracą w tere­ nie. Była cenioną recenzentką prac doktorskich i habilitacyjnych, często też zwracano się do Niej o opinie wydawnicze. Udział w ruchu oporu przyniósł Jej liczne odznaczenia, między innymi Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzy­ żem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Sylwetka Marii Biernackiej byłaby niepełna, gdyby pisząc o Uczonej, nie wspo­ mnieć choć w kilku słowach o Człowieku. Życzliwość, takt, zainteresowanie spra­ wami innych, żywe reagowanie na sprawy środowiska i subtelne poczucie humoru sprawiły, iż była powszechnie szanowana i ceniona. Doskonałą znajomością rea­ liów wsi polskiej wyrobiła sobie pozycję niekwestionowanego eksperta jej spraw, a skromnością i wyważonymi opiniami zaskarbiła zaufanie. Pani Profesor nie wyszła za mąż, była jednak otoczona ludźmi — „wielką rodzi­ ną" przyjaciół i znajomych, oraz małą, którą stanowił dom stworzony dla Marii i Jó­ zefa Kaszubów, osieroconych dzieci Jej siostry Bronisławy, zmarłej w 1957 roku (ich ojciec, więzień Zamku w Lublinie, został zamordowany w roku 1944). Wszystkie swe obowiązki i pasje zawodowe godziła z codziennością bez utyskiwań. We wspo­ mnieniu o Marii Maniakównie, z którą od 1958 roku dzieliła wspólne mieszkanie, żartobliwie zauważa: „Obie byłyśmy bardzo kiepskimi gospodyniami (...), ale nie miało to zasadniczego wpływu na (...) atmosferę domową" (Biernacka 2000: 257). Mieszkanie przy ul. Nabielaka (później Gagarina) stało się miejscem spotkań szero­ kiego kręgu ludzi zawsze chętnie widzianych i witanych przez obie panie. W roku 1984 Maria Maniakówna doznała udaru i nie zdołała wrócić po nim do pełnej sprawności. Profesor Biernacka do końca otaczała jątroskliwą opieką, starając się, by w jak najmniej­ szym stopniu odczuwała swą niesprawność i w miarę sił prowadziła normalne życie. Wielka przyjaźń łączyła Marię Biernacką z profesor Kazimierą Zawistowicz-Adamską Była ona dla Niej nie tylko autorytetem naukowym, ale także bliską oso­ bą, z którą łączyło Ją środowisko ludowe, konspiracyjne komplety Wolnej Wszechni­ cy Polskiej i Uniwersytet Ludowy Teatralny w Brusie. Prof. Zawistowicz-Adamska, przyjeżdżając do Warszawy, zawsze znajdowała czas dla „Marysi", żywo interesu­ jąc się jej pracą i osiągnięciami zawodowymi; ta zaś często odwiedzała ją w Łodzi. Z grona etnografów Maria Biernacka przyjaźniła się także z profesor Anną Kutrzeba-Pojnarową i jej mężem, utrzymując z nimi serdeczne, domowe kontakty, jednak najbliższe Jej pozostało środowisko ludowców, bowiem jak pisała: „związki ideowe — wiciowe i ludowe — miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal «magiczną»", dodając charakterystyczną uwagę: „Oczywiście, związki z ludźmi praw­ dziwie ideowymi" (Biernacka 2000: 249). �408 Inmemoriam Prof. dr hab. Maria Biernacka zmarła 14 kwietnia 2007 roku po ciężkiej i długiej chorobie, w wieku 89 lat. Nie zgodziła się przyjąć kosztownego i trudno dostępnego leku, który mógł ulżyć Jej w cierpieniu. Uważała, że należy zachować go dla osoby młodszej, której rokowania niosą nadzieję na wyzdrowienie. Pożegnana uroczystą wojskową ceremonią, w której uczestniczyli członkowie rodziny, przyjaciele i koledzy, została pochowana na Cmentarzu Wojskowym w War­ szawie. Jolanta Kowalska BIBLIOGRAFIA Biernacka M. 2000 Z Marysią Maniakównąprzez wiele lat, w: M. Biernacka, Z. Mierzwińska-Szybka, S. Młodożeniec-Warowna (red.), Z ludźmi ku ludziom. Wspo­ mnienia o Marii Maniakównie, historyku, działaczce „Wici", ruchu ludowego, więźniarce Pawiaka, Oświęcimia i Ravensbriick, Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, s. 245-269. Kopczyńska-Jaworska B. 2007 Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka — 14 kwietnia 2007, Warszawa, „Etnografia Polska" 51: 1-2, s. 235-239. Tulibacki T. 2007 Pożegnanie. Prof. dr hab. Maria Biernacka (1917-2007), „Gazeta Wybor­ cza", 6 września, s. 8. HALINA BITTNER-SZEWCZYKOWA (1923-2007) Urodziła się 3 0 października 1923 roku w Jaworznie, w rodzinie znanych i cenionych przez społeczność lo­ kalną nauczycieli szkół podstawowych, jako najstarsza córka z czworga ich dzieci. Naukę rozpoczęła w rodzin­ nym mieście, kontynuowała ją w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Mysłowicach, by ukończywszy trzy lata nauki przerwać ją na skutek wybuchu I I wojny świa­ towej. Do 1945 roku pracowała i uczyła się na tajnych kompletach. W 1945 roku zdała maturę w Państwowym Liceum im. Stanisława Staszica w Chrzanowie. Jesie­ nią rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, na dwóch kierunkach — anglistyce i socjologii. Po roku zrezygnowała z anglistyki na rzecz etnografii. Studio- �409 Inmemoriam wała pod kierunkiem luminarzy tych nauk, prof. Kazimierza Moszyńskiego i prof. Kazimierza Dobrowolskiego. Studia ukończyła w 1949 roku, uzyskując tytuł ma­ gistra filozofii. Już w 1950 roku podjęła pracę na stanowisku młodszego asystenta w Katedrze Etnografii na Uniwersytecie we Wrocławiu, a w połowie 1956 roku, jako adiunkt, przeniosła się do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pracowała tu aż do 1990 roku jako starszy kustosz (od 1985 roku była na emeryturze, pozostając jeszcze w muzeum na części etatu). Od początku objęła Dział Strojów i Tkanin oraz Dział Kultur Europy. Pod opieką miała zbiory ubiorów, strojów i tkanin ludowych. Pracę etnografa rozpoczęła jeszcze na studiach (1946-1949), biorąc udział w tere­ nowych badaniach prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Zakład Socjologii i Etnologii UJ i Instytut Badania Sztuki Ludowej PAN, którym kierował prof. Roman Reinfuss. Wyjazdy obejmowały tereny pogranicza regionu krakowskie­ go z kieleckim i śląskim, okolice Krakowa i Podhale. Mieszkając we Wrocławiu, prowadziła badania terenowe na Śląsku Opolskim, Dolnym Śląsku i na pograniczu łużyckim, zbierając materiały dla Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskie­ go i Polskiego Atlasu Etnograficznego. Podejmowała się gromadzenia materiałów z różnych dziedzin życia wiejskiego, takich jak budownictwo, rolnictwo i hodow­ la, rzemiosła (w tym szczególnie obróbka włókna i tkactwo), ubiory czy sztuka ludowa. Zajmowała się także porządkowaniem dorobku etnografów, przygotowu­ jąc opracowania bibliograficzne. Podczas pracy w Muzeum wielokrotnie jeździła w teren (często ze swym mężem) do wsi Polski południowej (Krakowskie, Podhale, Sądecczyzna Spisz Orawa) a także w Łowickie na Kurpie Górny Śląsk Śląsk Cieszyński. Była to' praca związana z jej zainteresowaniami badawczymi, a więc pozyskaniem i obróbką włókna, tkactwem i narzędziami tkackimi, ubiorami, zdo­ bieniami stroiem ludowym Podeimowała tematy dotyczące estetyki ubiorów ludo¬ wych, ich zdobnictwa, kolorystyki. Badała pochodzenie tkanin używanych do szycia ubiorów wieiskich historie kroiów ewolucie ubiorów na przykład gorsetów i katan na pograniczu ślasko-krakowskim sukmany krakowskiei chrzanówki" importowa­ nych szali i chust noszonych do śtroiów Wszystkie te tematy rozpatrywała na tle etnografii europeiskiei Szczególnie interesował ia stroi wilamowicki (Wilamowice i okolice, pow Bielsko-Biała), zachowany przez mieszkańców tych terenów, któ­ rych nr7odkowie nr7vbvli iako osadnicy 7 nosranicza Holandii i Niemiec w XITI wieku Innym tematem którym sie oasionowała bvło życie dzieci wieiskich w ro dzinie'i w społeczności wsi Problem ten często marginalnie traktowany przez et nografów bardzo mocno wręcz emocionalnie ia uiał Bvła osoba bardzo wrażliwa miała wksna córkę i podczas niezliczonych wyiazdów na wieś poznała dole i nie dole dzieci wieiskich i to na nrzestrzeni wielu lat Starannie gromadziła materiał" bv 1, o r L o w a ć i ońubhkować w naiwieks/ei swei nracv Dziecko wieiskie oraz nTzedstawi, n o ^ r n Iamvm t l t u ł e m C h e l e uczestniczka nracach rJUZi i 1986-1994). Halina Bittner-Szewczykowa była osobą niezwykle pracowitą, dokładnąw swych badaniach naukowych i podejmowanych pracach. Materiały z badań terenowych we- �410 Inmemoriam ryfikowała w literaturze, z przyjemnością zagłębiając się w książkach z etnografii i nauk pokrewnych, w czym pomagała jej znajomość języków obcych: niemieckiego, angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, a także łaciny i włoskiego. Pisała niewiele, lecz starannie przygotowywała swe publikacje. W latach 60. XX wieku pisywała recenzje prac obcojęzycznych do „Ludu". Była autorką lub współautorką wystaw muzealnych, prezentowanych w siedzibie Muzeum Etnograficznego w Krakowie lub poza nią, także za granicą. Z ważniej­ szych wymienić należy przygotowanie scenariusza części wystawy stałej, otwar­ tej w 1969 roku, poświęconej strojom ludowym (trwającej do dziś z małymi uzupeł­ nieniami) oraz — wspólnie z mężem — scenariusza do wystawy tkactwa i obróbki włókna. Z wystaw czasowych wymienić należy takie, jak: „Ukraińska sztuka ludo­ wa" (1967), „Białoruska sztuka ludowa" (1968), „Polska sztuka ludowa" (Néprajzi Muzeum, Budapeszt 1969), Costumes et tissus populaires polonais (Musée de l'impression-sur-étoffes, Mulhouse, Francja 1972), „Tkaniny i hafty ludowe" (Ra­ cibórz, 1973), „Dziecko wiejskie" (1979), „Ludowe tkaniny dekoracyjne w Polsce" (1981), „Strój ludowy — od Krakowa" (1988), „Łoktusze, chustki i szale" (1990). W muzeum sprawowała opiekę merytoryczną nad zbiorami powierzonymi Dzia­ łowi Strojów i Tkanin. Opracowała i zweryfikowała dokumentację do tych ekspona­ tów, uczestniczyła w pracach związanych z gromadzeniem zbiorów, konsultowała i recenzowała prace innych etnologów z zakresu interesujących ją dziedzin, współ­ pracowała z muzeami krajów sąsiadujących z Polską, a także Francji, Belgii, Austrii. Uczestniczyła w wielu posiedzeniach jury konkursów folklorystycznych, wspoma­ gała merytorycznie i była rzeczoznawcą instytucji zajmujących się sztuką ludową, produkcją strojów ludowych dla zespołów folklorystycznych oraz pamiątek wykony­ wanych w oparciu o wzornictwo zaczerpnięte z kultury ludowej. W 1956 roku wyszła za mąż za Zdzisława Szewczyka (1918-2004), starszego kustosza i kuratora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, prowadzącego Dział Kul­ tury Materialnej. Mieli jedną córkę — Krystynę Dorotę. Za swą pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie była nagradzana, uhonoro­ wana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989) oraz Złotą Odznaką Za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa (1961). Od 1957 roku należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Halina Bittner-Szewczykowa całe swoje życie zawodowe poświęciła badaniu kul­ tury ludowej Polski oraz studiom porównawczym z kulturami ludów europejskich. Nie rezygnowała z pracy będąc na emeryturze, mimo chorób i dolegliwości wie­ ku. Zmarła 29 listopada 2007 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w grobie rodzinnym. Maria Zachorowska WYBRANE PUBLIKACJE H. BITTNER-SZEWCZYKOWEJ BittnerH., Majewski K. 1952 Materiały do bibliografii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce za lata 1800-1950, „Biblioteka Archeologiczna" 4, s. 1-12. �411 In memoriam Bittner H. 1955 Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945-1955), Archiwum Etno­ graficzne 11, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 1-62. Bittner-Szewczykowa H. 1958 Materiały do bibliografii etnografii polskiej za lata 1945-1954, „Lud" 43, suplement. 1965 Problematyka polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia (1945-1964), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie" 1, s. 173-190. 1966 Z badań nad obróbką włókna w Gorcach, „Rocznik Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie" 2, s. 111 -122. 1967 Ręczny kołowrót przędzalniczy z Tyńca w świetle materiałów porównaw­ czych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3, s. 187-213. 1970 Uprawa i wstępna obróbka lnu na Dolnym Śląsku w XVIII-XX w., „Prace i Materiały Etnograficzne" 20, s. 265-318. 1972 Costumes et tissus populaires polonais. Exposition de collection du Musee Ethnographiąue de Cracovie. Mulhause 1972, katalog wystawy. 1976 Odzież chłopska jako dobro majątkowe — „tezauryzacja ubiorów ludo­ wych", „Polska Sztuka Ludowa" 1, s. 5-18. 1984 Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 9, s. 1-206. 1994 Ubiory dla zmarłych oraz wiejskie ubiory żałobne, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 11, s. 109-116. 1999a Wilamowice — „mały Wiedeń", w: A. Spiss (red.), Ludoznawstwo i et­ nografia miedzy Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, Kraków: Kra­ kowski Oddział PTL, s. 154-158. 1999b Wilamowice — „ mały Wiedeń", „Wilamowice i okolice" 9: 3, s. 5-10. 1999c Łoktusze, chustki, szale, informator do wystawy. EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA (1934-2008) 17 lutego 2008 roku na cmentarzu komunalnym w Andrychowie pożegnaliśmy dr Ewę Fryś-Pietraszkową, zmarłą 14 lutego w Krakowie, etnografa, kierow­ nika Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wybitną znawczynię polskiej sztuki ludowej, członka honoro­ wego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, osobę o niezwykłej osobowości, pełną pasji zawodowej, rado­ ści życia, ciepła rodzinnego. �412 Inmemoriam Urodziła się 23 lipca 1934 roku w Andrychowie w znanej i szanowanej rodzinie rzemieślniczej. Ojciec Franciszek (1900-1955), mistrz piekarski i handlowiec, w la­ tach 1935-1939 wiceburmistrz Andrychowa, prowadził rodzinną piekarnię, założoną tu w 1877 roku. Po maturze w 11-letniej szkole ogólnokształcącej w Andrychowie, w 1951 roku Ewa zdała egzamin na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale skierowano j ą jak i kilku innych kandydatów, na Studium Historii Kultury Materialnej na Wydziale Historycznym UJ. W 1955 roku obroniła pracę magisterską z etnografii „Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego", napisaną pod kierunkiem prof. Kazi­ mierza Moszyńskiego. Tej tematyce została wierna; stała się z czasem wybitnym znawcą i rzeczoznawcątej dziedziny sztuki ludowej. W 1967 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie na podsta­ wie dysertacji Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, której promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca ta ukazała się drukiem i uzyskała wyróżnienie w Konkursie im. Wincentego Rzymowskiego. Jeszcze przed ukończeniem studiów, 1 kwietnia 1955 roku, została zatrudniona w krakowskiej Pracowni Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kie­ rowanej od 1946 roku przez Romana Reinfussa. Pracowni została wierna do końca, nie zmieniając nawet „kąta" i biurka w pokoju. Po przejściu, z końcem 1980 roku prof. Reinfussa na emeryturę, objęła po nim Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytu­ tu Sztuki PAN (zmieniały się nazwy tej Pracowni), aż do jej likwidacji w 1997 roku. Na emeryturę przeszła 28 grudnia 1994 roku, ale pracowała jeszcze na pół etatu, do 31 grudnia 1997 roku. Archiwalne zasoby Pracowni przekazano 21 stycznia 1998 roku do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Roman Reinfuss przyjął system badań nad sztuką ludową polegający na szybkiej inwentaryzacji wytworów sztuki i rękodzieła ludowego w poszczególnych regionach kraju drogą zespołowych badań terenowych (miesięczne obozy i 1-2 tygodniowe ob­ jazdy). Ewa wzięła udział w dziewięciu obozach w latach 1954-1962 i w niezliczonych w całym swym życiu objazdach zespołowych; nadto w latach 1960-1975, z ramienia Pracowni, w badaniach penetracyjnych powiatów województwa krakowskiego pod ką­ tem stanu wytwórczości ludowej, pilotowanych przez Wydział Kultury i Sztuki WRN w Krakowie. Prowadziła również własne badania. Była znakomitym terenowcem, ła­ two nawiązywała kontakty, zjednywała ludzi swą bezpośredniością i serdecznością. Początkowo skupiła się na dokumentacji zdobnictwa w ludowym rzemiośle (garncar­ stwo, meblarstwo, kowalstwo). Interesowało ją przede wszystkim garncarstwo, ale i urządzenie i zdobnictwo wnętrz mieszkalnych, któremu to tematowi była zawsze wierna. Stopniowo rozszerzyła swe zainteresowania o strój ludowy i tkaninę. Pisała też 0 stanie badań nad polską sztuką ludową. Materiały zgromadzone w krakowskim archiwum i jej własne były podstawą licznych artykułów drukowanych, przede wszystkim, ale nie tylko, w „Polskiej Sztuce Ludowej". Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna, bogato ilustrowana, zbiorowa, cenna publi­ kacja Sztuka ludowa w Polsce (1988), w której pisała między innymi o ceramice, tkaninie 1 stroju. Praca ta otrzymała nagrodę zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. �Inmemoriam 413 W planowanej na rok 1996, ale nie zrealizowanej, pracy zbiorowej pod roboczym tytułem „Tradycyjna sztuka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" w opar­ ciu o ostatnie badania w latach 1981-1990, na jakie Pracownia otrzymała fundusze, miała pisać o ludowych tkaninach podlaskich — przedstawiła to zagadnienie na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie. W latach 1991-1994 uczestni­ czyła w pracach badawczych nad monografią podhalańską, zorganizowanych przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. W wydanej przez Instytut monografii omówiła zagadnienia obróbki i wytwórczości z włókna lnianego, wełny oraz gliny. Dorobek autorski Ewy Fryś-Pietraszkowej liczy ponad 130 pozycji, w tym jedna samodzielna: ponad 50 artykułów naukowych, kilkadziesiąt popularno-naukowych, teksty do katalogów i folderów, recenzje, wspomnienia pośmiertne, zamieszczane głównie w „Ludzie" oraz drobne artykuły w prasie andrychowskiej i jej krakowskiej dzielnicy Dąbie. Od końca lat 90. dużo czasu i serca poświęcała seryjnej, zbioro­ wej publikacji, wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której była, obok Anny Kowal­ skiej-Lewickiej i Anny Spiss — współredaktorką i autorką. Do t. 1 (Kraków 2002) i t. 2 (Wrocław-Kraków 2007) napisała 15 biogramów, jednego była współautorką. Śmierć przerwała pracę nad rozpoczętym trzecim tomem (dwa nieskończone biogra­ my). Jeszcze na początku lat 80. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi, nieopublikowanego „Słownika twórców ludowych". W spuściźnie naukowej pozostawiła materiały do planowanej książki na temat dziejów garn­ carstwa w Andrychowie oraz kilimiarstwa na Podhalu. Odbyła też wyjazdy studialne do Czechosłowacji (1966), do Leningradu i Lwowa (1979). Brała czynny udział w kilku zagranicznych konferencjach naukowych, między innymi w 14. międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa w 1981 rokuwKittsee (Austria), a w kraju między innymi w konferencji zorganizowanej w roku 1995 przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii Rolniczej, Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie oraz Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, gdzie wygłosiła referat „Por­ tret ludowego artysty na tle wsi", zamieszczony w pokonferencyjnej publikacji. Opracowała scenariusze i zrealizowała 4 wystawy w Krakowie, między inny­ mi „Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN" (1988, Muzeum Etnograficzne); „Polska sztuka ludowa — dziedzictwo przeszłości", wspólnie z Anną Kunczyńską-Iracką (1991, Muzeum Archeologiczne). Jako wybitny fachowiec konsultowała dziesiątki konkursów na sztukę i twór­ czość ludową, jako wytrawny juror brała udział w niezliczonych sądach konkurso­ wych zarówno na szczeblach lokalnych, jak i ogólnopolskim, organizowanych przez Stowarzyszenie Twórców Ludowych, CPLiA, Fundację „Cepelia", Ośrodki i Domy Kultury (szczególnie w Myślenicach), Muzeum Historyczne m. Krakowa (konkurs na szopki krakowskie). Na emeryturze włączyła się aktywnie w działalność popularyzatorską w Towa­ rzystwie Miłośników Andrychowa. Pisywała do miejscowej prasy na temat historii i etnografii miasta i okolic, angażowała się w organizowanie wystaw (konsultacja, �414 Inmemoriam teksty folderów) w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej („Dwa wieki garncar­ stwa w Andrychowie" [2005], „250 lat piekarstwa i młynarstwa w Andrychowie i okolicy" [2007], „Z dziejów tkactwa andrychowskiego" [2006]). Była członkiem gremiów naukowych: Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, od 1973 roku (wiceprezes w latach 1993-1995), Rady Muzealnej Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (2004-2008) oraz Mu­ zeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-1998), Rady Naukowej STL (od jej powołania, tj. od 5 grudnia 1969 roku, później Sekcji Sztuki Ludowej). Została też powołana z ramienia PTL na członka Rady Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki na kadencję 1999-2002. Była członkiem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985-1990) i Komitetu Re­ dakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (od 1995). Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należała od roku 1953 — godność członka honorowego otrzymała w 2003 roku. Pełniła funkcje: w Zarządzie Głównym PTL— członek lub zastępca (1973-1982), zastępca Sekretarza Generalnego (1982-1989); w zarządzie oddziału krakowskiego: skarbnik (1972-1990), wiceprezes (1990-2007). Wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Polskiego Atlasu Strojów Ludowych", od roku 2004 była naczelnym redaktorem „Biblioteki Popularnonaukowej". Bardzo aktywna w krakowskiej „Solidarności", wspomagała rodziny represjono­ wanych działaczy. Wysportowana, w młodości uprawiała wyczynowo siatkówkę, pływanie i narciar­ stwo, prawie do końca życia jeździła na nartach i uprawiała turystykę górską. Odbyła wiele prywatnych podróży zagranicznych. Odznaczona między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989), medalem i nagrodą im. Oskara Kolberga (1997), Złotą Odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989). W latach 1960-1967 była żoną Edwarda Pietraszka, późniejszego profesora Uni­ wersytetu Wrocławskiego i dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzetelna, fachowa, dokładna, a przy tym bardzo życzliwa i uczynna, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa nigdy nie żałowała czasu na działania społeczne, pracowała niemal na równi z młodszymi, dbając o prestiż etnografii i PTL, aktywność naukową oddziału krakowskiego. Miała duży autorytet poparty rzetelną wiedzą. Czuła się spełniona, o czym niech świadczą jej słowa wypowiedziane przed śmiercią: „Jestem szczęśli­ wym człowiekiem. Moje życie było piękne; byłam otoczona kochaną rodziną i wspa­ niałymi przyjaciółmi. Moja praca, kontakty z ludźmi i pasjonujące podróże dawały mi wiele radości". AnnaSpiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PUBLIKACJE E. FRYŚ-PIETRASZKOWEJ 1965 Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, w: R. Reinfuss (red.), Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków: Wydawnictwo Lite­ rackie, s. 57-72. �Inmemoriam 1969 1970a 1970b 1973 1975 1981 1988a 1988b 1989 1990 1994 1995 1996 2000 2001 415 Zarys rozwoju badań nadpolską sztuką ludową w 25-leciu PRL, „Lud" 53, s. 139-145. Urządzenie i zdobnictwo mieszkania, w: R. Reinfuss (red.), Monogra­ fia powiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Powiatowy Komitet Frontu Jedności Narodu w Myślenicach, Muzeum Regionalne w Myślenicach, s. 61-82. Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „Polska Sztuka Ludowa" 24: 2, s. 67-80. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, Instytut Sztuki. (wspólnie z Magdaleną Meres), Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny, Kraków: Muzeum w Żywcu, Muzeum Narodowe w Krakowie. Kurpie Zielone — ośrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych, „Polska Sztuka Ludowa" 35: 3-4, s. 191-198. Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych" 30/1-2, 1986, Kraków: PAN, Oddział w Krakowie, s. 31-32. (wspólnie z A. Kunczyńską-Iracką i M. Pokropkiem), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady. Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały z archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej Pracowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa" 43: 1-2, s. 113-123. Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Podlasia, cz. 2, Rzemiosło, „Studia Podlaskie" 2, s. 159-164. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, w: A. Gruszczyńska, A. Targońska (red.), Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach polskich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-231X1993, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, s. 15-19. Portret ludowego artysty na tle wsi, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.), Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górne], Kraków: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, s. 35-40. Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, w: J. Wyrozumski (red.), Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, s. 325-336. (wspólnie z A. Małetą), Rzemiosło i przemysł wiejski, w: D. Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków: IAiE PAN, s.123-166. (wspólnie z Elżbietą Porębską-Kubik), Ginące ludowe rzemiosła i umiejęt­ ności, informator, Kraków: Małopolski Ośrodek Kultury. �416 Inmemoriam MAŁGORZATA MATUSEK (1922-2006) ^ ^ĘgM 8 lutego 2006 roku zmarła w Chorzowie, po wielo­ letniej chorobie, która praktycznie wyłączyła j ą z życia, dr Małgorzata Matuskówna, dla rodziny i przyjaciół Małgosia. Została pochowana na cmentarzu parafialnym Św. Ducha w Chorzowie. Nieznana już nawet średniemu pokoleniu etnografów, bo w pełni sił wycofała się z życia zawodowego (przeszła na wcześniejszą emeryturę), pra­ cowała najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim w Kra­ kowie, potem na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodow­ skiej w Lublinie, następnie w Cepelii w Katowicach. Urodziła się 1 czerwca 1922 roku w Katowicach w patriotycznej rodzinie Tomasza (1892-1945) i Marii z Jendrujkiewiczów (1896-1969). Od dzieciństwa mieszkała w Chorzowie, gdzie rodzice mieli willę. Ojciec, powstaniec śląski, pracował jako referent w Dyrekcji Polskich Kopalń Skarbowych w Chorzowie. Zginął tragicznie 29 stycznia 1945 roku, już po wyzwoleniu miasta, zastrzelony przypadkowo przez pijanego radzieckiego żołnierza, który zapewne wziął go za Niemca. Po nieoczekiwanej stracie ojca Małgosia musiała zarabiać na utrzymanie zała­ manej, chorej matki i młodszego brata. Zatrudniła się więc jako urzędniczka w Cho­ rzowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (marzec 1945-sierpień 1948). Mimo bardzo trudnych warunków materialnych (zwolniona po reorganizacji biura), w 1947 roku rozpoczęła studia z zakresu geografii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. Podczas studiów uczęszczała na wykłady prof. Kazimie­ rza Moszyńskiego, które tak j ą zainteresowały, że zdecydowała się na specjalizację w zakresie etnografii z etnologią. Od 1 kwietnia 1952 roku została zaangażowana jako zastępca asystenta w Katedrze Etnografii Słowian UJ, a od 1 marca 1953 jako asystent, bowiem w grudniu 1952 roku uzyskała stopień magistra filozofii. Promo­ torem jej pracy magisterskiej, „Tkactwo ludowe w Polsce", był prof. Moszyński, który ocenił j ą dobrze („z tendencjądo bardzo dobrego"). 1 grudnia 1954 roku otrzy­ mała tytuł starszego asystenta. W Katedrze pracowała do końca roku akademickie­ go 1959/1960, kiedy to zwolniła się na własną prośbę. Wybrała nowo utworzoną Katedrę Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie, prowadzoną przez prof. Roma­ na Reinfussa, gdzie od 1 października 1960 do 30 września 1964 roku pracowała w charakterze starszego asystenta. Tu również zwolniła się na własną prośbę, jednak dwa lata oóźniei od 1966 roku pracowała w Katedrze iako adiunkt Prace doktorska Tkactwo województwa lubelskiego od połowy XIX wieku" przygotowaną pod kie¬ runkiem prof. Reinfussa, obroniła 9 listopada 1966 roku na WydzkleHumanistycznvm UMCS Dvsertacia została opracowana na podstawie tak dogłębnych i wnikli¬ wych badań terenowych, że, jak powiadano, po dr Matuskównej nie sposób było coś �417 Inmemoriam nowego w zakresie tkactwa odkryć na Lubelszczyźnie. Pracy doktorskiej niestety nie opublikowała, ale dogłębna znajomość zagadnień ludowego tkactwa pozwoliła jej na opublikowanie nielicznych, lecz bardzo wartościowych tekstów. Opracowała też szczegółowy kwestionariusz na temat tkactwa. Kiedy w 1967 roku Katedra Etnografii na UMCS została zlikwidowana, nie pozo­ stała w Lublinie; postanowiła wrócić do rodzinnego domu, do którego była ogromnie przywiązana, zwłaszcza że wymagała tego ciężka choroba matki. Pielęgnowała z zapa­ łem ogród, poświęcała dużo czasu i serca niepełnosprawnej bratanicy. Jako ekspert od ludowych tkanin znalazła również pracę w Cepelii w Katowicach, a jako konsultant ds. tkactwa dojeżdżała do cepeliowskich warsztatów tkackich do Nowej Rudy Kłodzkiej. Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zapisała się prawdopodobnie na stu­ diach pod wpływem prof. Kazimierza Moszyńskiego, cieszącego się wysokim au­ torytetem i sympatią wśród studentów. Należała do najstarszych stażem członków powojennego oddziału krakowskiego, a w okresie zatrudnienia w Krakowie bardzo aktywnych. W 1951 roku została wybrana zastępcą sekretarza oddziału, również w późniejszych latach wykazywała zaangażowanie. Dopóki pozwalał czas i zdrowie, przyjeżdżała na zebrania i posiedzenia naukowe. Do końca swych dni czuła się zwią­ zana z Krakowem, gdzie mieszkały jej najbliższe przyjaciółki. Głęboko religijna, od lat 50. należała do duszpasterstwa akademickiego przy ko­ legiacie św. Anny, w kręgu ks. Jana Pietraszki, późniejszego biskupa. Kiedy został proboszczem kolegiaty (1957), pomagała mu w porządkowaniu inwentarza zabyt­ ków ruchomych kościoła. Bardzo sprawna manualnie, na jego prośbę uszyła w latach 60. kilka tak zwanych rzymskich ornatów, zalecanych w odnowionej liturgii. Ogrom­ nie zaangażowała się w przygotowania do procesu kanonizacyjnego Jadwigi Królo­ wej Polski. Gromadziła materiały do bibliografii i ikonografii królowej, odszukując w Kurii krakowskiej materiały — wyniki ankiety sprzed I I wojny światowej — na temat wizerunków królowej Jadwigi w polskich kościołach. Pracą tą zajmowała się do 1997 roku, a zgromadzone przez nią archiwum znajduje się obecnie w Instytucie Jana Pawła I I w Krakowie. Jak wspominają jej przyjaciółki, Zofia Cierniakówna i Krystyna Czajkowska z Krakowa: „Była człowiekiem niesłychanie uczynnym i zawsze gotowym do po­ mocy we wszelkich sprawach (...). Zawsze wzruszało nas przywiązanie Małgosi do wybudowanego przez ojca rodzinnego domu, a zwłaszcza ogrodu, (...) z którego przywoziła nam nieraz piękne bukiety kwiatów". Ewa Fryś-Pietraszkowa\, Anna Spiss PUBLIKACJE M . MATUSEK 1961 1963a 1963b Ludowe „ dywany "przetykane na Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa" 15: 3, s. 145-152. Ludowe tkactwo lubelskie. Katalog wystawy, Lublin: Muzeum w Lubli­ nie. Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa" 17: 1, s. 43-53. �418 In memoriam BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK (1937-2008) 8 kwietnia 2008 roku na cmentarzu Batowickim w Krakowie pożegnaliśmy zmarłą nagle dr Barbarę 01szewską-Dyoniziak — etnologa i antropologa społecz­ nego, która całe swe życie poświęciła nauce, okazując , jednocześnie wiele serdeczności i przyjaźni ludziom, ~ zwłaszcza koleżankom i kolegom ze studiów oraz oso¬ — b o m z którymi łączyły Ją więzi naukowe rodzinne i towarzyskie. Wśród dziesięciu osób studiujących w latach 1955-1960 etnologię i archeologię, na ówczesnym kierunku ^ f l historia kultury materialnej, na Wydziale FilozoficznoHistorycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako^^^••••li^^M wie, Basia Olszewska od początku wyróżniała się nie tylko urodą i elegancją, lecz przede wszystkim wiedzą, zwłaszcza o tym, co zamierza studiować i w jaki sposób chce to robić. Od pierwszych egzaminów wysoko pod­ nosiła „poprzeczkę" poziomu przygotowania do egzaminu, tak że woleliśmy zda­ wać raczej przed Nią niż po Niej. Swoje notatki prowadziła niezwykle starannie, na bieżąco porządkując, a nawet przepisując, uzupełniając z literatury zadawanej na ćwiczeniach, co dawało Jej możliwość doskonałej i szybkiej orientacji w obszernym zakresie przedmiotu poznania. Nie zdziwiło nas później, że to Ona pierwsza zazna­ czyła swa^ obecność w nauce artykułami w czasopismach naukowych i w pracach zbiorowych rmblikowanvmi zaraz no skończeniu studiów oraz pierwszym polskim tłumaczeniem dzieła Bronisława Malinowskiego Argonauci Zachodmelo Pacyfiku (1966) wykonanym współautorsko ze Sławoiem Szymkiewiczem (kolega z równole­ głego roku studiów w Uniwersytecie Warszawskim) Przez koleinę lata mimo zdro­ wotnych dolegliwości z niesłabnącym zapałem pisała i opublikowała liczne artyku¬ ły i kilkanaście książek. Barbara Olszewska-Dyoniziak urodziła się 15 czerwca 1937 roku w Krakowie, w rodzinie dziennikarza („Życia Literackiego" i in. czasopism) i artysty malarza Ta­ deusza Olszewskiego. Tu także uczęszczała do szkół, kończąc w 1954 roku lice­ um ogólnokształcące im. Józefy Joteyko maturą z wyróżnieniem. Rok przed podję­ ciem studiów poświęciła na pogłębienie czynnej znajomości języka angielskiego, co zresztą kontynuowała przez całe studia, biorąc udział w kursach prowadzonych dla prawników. Dało Jej to później możliwość korzystania z oryginałów literatury antro­ pologicznej i zaangażowanie się w tłumaczenia. W latach 1955-1960 podjęła studia na kierunku historia kultury materialnej w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, specjalizując się od drugiego roku studiów, zgodnie z góry założonym zamiarem, w etnoerafii W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, studia te były realizowane przez dwie katedry - Katedrę Etnografii tfkjr ^^BM^^^^ ^^H^I^^J ^^^P^*' ^^^^^^^^M �Inmemoriam 419 Słowian, kierowaną przez profesora Kazimierza Moszyńskiego i profesor Jadwigę Klimaszewską, później profesora Mieczysława Gładysza, oraz Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii, kierowaną przez profesora Kazimierza Dobrowolskiego, gdzie także wykładali profesorowie Andrzej Waligórski, Paweł Rybicki i ówczesny adiunkt (późniejszy dyrektor Instytutu Socjologii) Władysław Kwaśniewicz. Już od początku studiów, obok udziału w zajęciach obowiązujących wszystkich studentów etnogra­ fii, uczestniczyła dodatkowo jako wolny słuchacz w niektórych wykładach dla star­ szych lat, prowadzonych w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii. Tu także, już na trzecim roku studiów, brała udział w otwartych seminariach etnograficznych, jakie prowadził profesor Kazimierz Dobrowolski dla pracowników naukowych Katedry i studentów różnych lat etnografii. Dlatego zapewne swą pracę magisterską, opartą na wynikach badań terenowych prowadzonych we wsi Bodzów pod Krakowem — „Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej w latach 1880-1960", napisała pod kierun­ kiem profesora Dobrowolskiego, uzyskując w 1960 roku stopień magistra etnografii. W roku 1961 zawarła związek małżeński z Ryszardem Dyoniziakiem (później zna­ nym profesorem socjologii), zaś w roku 1963 urodziła córkę Bożenę (romanistka). Od 1960 do 1982 roku była zatrudniona w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw jako asystent, potem adiunkt, w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, przemiano­ wanej w 1970 roku na Instytut Socjologii. W1973 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnologii na podstawie pracy „Filozoficzne i empirycz­ ne koncepcje antropologii społecznej", napisanej pod kierunkiem profesora Andrzeja Waligórskiego. Ten wybitny antropolog kulturowy, uczeń światowej sławy etnologa Bronisława Malinowskiego, twórcy funkcjonalizmu i słynnej w antropologii szkoły funkcjonalnej, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu się poglądów, kierunku zainte­ resowań badawczych i dociekań teoretyczno-metodologicznych Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Do jego wykładów prowadziła ćwiczenia z zakresu antropologii społecz­ nej na kierunku socjologia. Prowadziła też samodzielnie wykład i ćwiczenia z podstaw filozofii i socjologii dla studentów socjologii oraz wykład i ćwiczenia z przedmiotu etnografia społeczeństw plemiennych dla studentów etnologii. Realizowała je au­ torsko, nie kryjąc swoich preferencji dla funkcjonalizmu. Wszystkie zajęcia staran­ nie przygotowywane uwzględniające nainowsza światowa wiedze antropologiczna i socjologiczną, znaną Jej z oryginalnych wydawnictw, jakie studiowała zarówno z poczucia obowiązku dobrego dydaktyka, jak dla swoich potrzeb naukowych, cie­ szyły się uznaniem wspominających je jeszcze dziś ich uczestników. Potrafiła na tyle rozbudzić zainteresowanie zakresem przekazywanej wiedzy, że niektórzy z nich właśnie w tym nurcie ukierunkowali własny rozwój naukowy po skończeniu studiów (rro sociolodzv obecna nrof dr hab Anna Karwińska z d Rabiiesz dr Krvstvna Iwanicka, etnolog - dr Stanisław Węglarz, i inni). Barbara Olszewska-Dyoniziak była aktywnym członkiem Komisji Etnogra­ ficznej w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Chętnie brała udział w comie­ sięcznych posiedzeniach i dyskusjach, ceniąc sobie także inne szersze kontak­ ty środowiskowe, dające możliwość poznania aktualnych procesów rozwoju pokrewnych nauk humanistycznych. Zły stan zdrowia nie pozwolił Jej co prawda po 1982 roku na kontynuowanie pracy w Uniwersytecie, jednakże uzyskana swo- �420 Inmemoriam boda w osobistym gospodarowaniu czasem dała możliwość studiowania rozległe­ go dorobku światowej etnologii/antropologii kulturowej zarówno dawnych, jak i najnowszych kierunków. Znalazło to odzwierciedlenie w Jej bogatym dorobku naukowym. Dlatego pisząc biogram Barbary Olszewskiej-Dyoniziak nie ma się do czynienia z codzienną działalnością zawodową. Jej instytucją i Jej zawodową działalnością była samodzielnie realizowana praca naukowa. Dlatego to osiągnię­ cia twórcze stanowią przedmiot wspomnienia o Niej i Jej działalności naukowo-ba­ dawczej. Początkowo publikacje, w latach 1960-1982, koncentrowały się wokół dwóch osi tematycznych. Pierwsza, znajdująca swe odniesienie w prowadzonych wcześniej empirycznych badaniach terenowych, to przemiany kulturowe wsi w zakresie po­ staw, dążeń, procesu integracji społeczności gromadzkich, w tym także ocen postaw młodzieży. Na tej podstawie zastanawiała się nad metodologicznymi i socjologicz­ nymi problemami badań społeczności lokalnych. Druga, to teoretyczno-metodologiczne problemy antropologii społecznej i kulturowej jako nauki i jako przedmiotu nauczania. W okresie tym interesowała Ją też problematyka afrykańska (zapewne pod wpływem Andrzeja Waligórskiego, który prowadził badania wśród plemienia Luo w Kenii w latach 1945-1947). Znalazło to wyraz w jednym artykule i w książce, Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny (1978). Później Jej zainteresowania kierują się wyraźnie ku teoretycznym i metodolo­ gicznym problemom etnologii/antropologii kulturowej. W latach 80. zaczyna wy­ powiadać się na łamach czasopism naukowych, takich jak „Studia Socjologiczne", „Studia Filozoficzne", „Edukacja Filozoficzna", „Przegląd Humanistyczny", „Etno­ grafia Polska", analizując rozwój pojęcia „całości" w antropologii kulturowej, „kul­ tury" i „komunikowania", dzieli się swymi pierwszymi przemyśleniami dotyczącymi relacji między antropologią kulturową i innymi dyscyplinami, a także stanu współ­ czesnej antropologii i jej przyszłości. Wyrazem tego stają się trzy podręcznikowe prace o historii antropologicznych teorii i metod, które ukazały się w latach 90. Sąto: Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kultury (1991), Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej (1994) oraz najbardziej syntetyczne z tych opracowań, Zarys antropologu kultury (1996a). Oceniając pierwszą z wymienionych prac jako w ścisłym tego słowa znaczeniu podręcznik antropologii kulturowej, antropolog i filozof Krzysztof Jarosław Brozi, pisał: „Po pobieżnym spojrzeniu na źródła antropologii kulturowej w Polsce należy autorce prezentowanego podręcznika gorąco pogratulować. Dokonała trafnej synte­ zy przeogromnego materiału, niedopracowanej jeszcze u nas dziedziny". Dalej pod­ kreślił trafność wyboru i selekcji tematów antropologicznych poruszonych w treści książki, w której po wprowadzeniu w zakres antropologii i jej drogi rozwoju skupiła się na antropologicznym podejściu do badań nad gospodarką, organizacją społeczną, prawem, magią i religią, nad zmianą kulturową, z perspektywy funkcjonalistycznej, ujawniając w ten sposób własne preferencje. Za cenne uznał też odrębne omówienie amerykańskiej szkoły „kultury i osobowości" oraz strukturalizmu antropologicznego Claude'a Levi-Straussa i jego badań nad sztuką. Zwrócił uwagę na aktualność przed­ stawianej w książce problematyki w świetle wydarzeń w naszym regionie świata, jak �421 Inmemoriam występujące współcześnie antagonizmy etniczne, nacjonalizmy, pluralizm postaw i wartości etc. Konkludując, Brozi pisze: Wszystko to sprawia, że podręcznik Barbary Olszewskiej-Dyoniziak znakomicie odpowiada swemu czasowi, celnie dobiera tematy z historii antropologii, jak i an­ tropologiczne problemy do studiowania na dziś oraz bardzo skuteczną i również w duchu naszych czasów „konsensusu" i „okrągłego stołu" i „umowy społecznej" perspektywę fiinkcjonalistyczną. Ponadto jest napisany przystępnie i jego adresa­ tem może być każdy, kto zechce lepiej rozumieć sens naszej cywilizacji . 1 Książka ta, po uzupełnieniu po 10 latach (w 2001 roku) i ponownym zrecenzowaniu, tym razem przez znawcę przedmiotu, także ucznia Andrzeja Waligórskiego, etnologa Leszka Dzięgla, została wydana powtórnie. Wznowienie doceniło środo­ wisko, czego dowodem kolejna recenzja, filozofa Ryszarda Palacza. Jego zdaniem zasadniczą zaletą tej pozycji jest fakt, iż Trzon książki stanowi rekonstrukcja programów teoretycznych trzech szkół: funkcjonalizmu, konfiguracjonizmu i strukturalizmu (...). Niewątpliwe zalety pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak czynią z niej podręcznik ważny nie tylko w formowaniu intelektualnym etnografów, socjologów kultury, ale szerzej, może być wykorzystywany także przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych, w tym także filozofów" . 2 Podobnie wysoko Brozi ocenił drugą z wyżej wymienionych pozycji, Społeczeń­ stwo i kultura... . Trzeci z wymienionych podręczników, Zarys antropologii kultury, poszerza problematykę poprzednich o zagadnienia antropologicznej koncepcji narodu, a także pełniejsze i bardziej wszechstronne potraktowanie przedstawionych już wcześniej zagadnień, jak antropologiczna koncepcja człowieka, struktura społeczna i kultu­ ra. W książce tej autorka daje również syntetyczny zarys historii i recepcji zachod­ niej myśli antropologicznej w Polsce, a więc poszerza opracowanie o pominiętą w poprzednich pracach problematykę etnografii polskiej. Wskazuje też na najnow­ sze problemy i dylematy, w obliczu których staje współczesna antropologia kultury w Polsce i na Zachodzie. Publikacja ta, to panorama historycznych i współczesnych problemów antropologii kultury; koncentruje się nie tylko na historii dyscypliny, ale także na wynikach, jakie osiągnęła, prezentując zrąb konkretnej wiedzy o kulturze ludzkiej. Jest debatą nie tylko nad tym, czym antropologia być powinna, ale czym 3 Rec: K J . Brozi, Podręcznik antropologii kulturowej na uniwersytetach, „Przegląd Humanistycz­ ny" 1993: 3, s. 176-179. Rec: R. Palacz, Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kulturowej, „Phaenomena. Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Admini­ stracji" 2003: 9, s. 193-196. Rec: K J . Brozi, Uwagi o pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziakowej pt. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, „Przegląd Humanistyczny" 1995: 5, s. 169-173. 1 2 3 �422 Inmemoriam faktycznie jest, czego nas nauczyła w świetle jej konkretnych rezultatów. Książka ta wymagała wznowienia już po 4 latach od jej pierwszego wydania. Ukazała się po­ nownie w 2000 roku, z nieco zmienionym tytułem, Zarys antropologu kulturowej. Lata 90. to okres niezwykłej aktywności twórczej Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Liczne artykuły i recenzje, publikowane nadal w wymienionych wcześniej czasopismach oraz w „Ludzie", „Krakowskich Studiach Małopolskich", czasopiśmie „Universitas", w pracach zbiorowych, w których zajmuje się m.in. socjologicznym, antropologicznym i filozoficznym rozumieniem kultury (tendencje w nauce polskiej), filozoficznymi i empirycznymi koncepcjami człowieka, antropologiczną koncepcją religii, języka, narodu, wolnością i tolerancją, próbuje wskazać wpływ koncepcji Bronisława Malinowskiego na nauki społeczne itp. Są to jakby częściowe przemy­ ślenia wykorzystane także szerzej w opublikowanych w tym czasie kilku książkach. Za najbliższą sobie sama uważała książkę Bronisław Malinowski — twórca nowo­ czesnej antropologii społecznej (1996b). Jest to praca wewnętrznie przeżyta i prze­ myślana, recenzowana przez etnologa Zbigniewa Jasiewicza i socjologa Wojciecha Świątkiewicza. Uczony, o którym traktuje, był przedmiotem admiracji i fascynacji wszystkich tych, którzy wyszli ze szkoły Andrzeja Waligórskiego. Przeżył on w mło­ dości szkołę funkcjonalną Malinowskiego, pozostał jej wierny do końca i potrafił też zapalić do niej grono najbliżej związanych z sobą uczniów. Zamiarem Olszewskiej-Dyoniziak stała się tu kontynuacja propagowania, jak pisze, „mistrzowskiej anali­ zy socjologicznej i etnograficznej" Malinowskiego. Stąd koncepcja układu treści tej pracy, która obok opisu jego życia i twórczości, genealogii funkcjonalizmu, trafnie oddaje zakres problematyki badawczej przez niego podejmowanej. Pozycja ta z za­ łożenia jest też podręcznikowa, stąd Autorka zamieściła w niej kilka wypisów z jego empirycznych tekstów wykaz opublikowanych dotąd opracowań o Malinowskim i literaturę uzupełniającą. W 1998 roku ukazała się Jej kolejna książka, Oblicza kultury. Wstęp do antropo­ logii międzykulturowej komunikacji. W epoce intensywnie komunikujących się spo­ łeczeństw i ich kultur publikacja ta stanowi kompendium wiedzy na temat podsta­ wowych kategorii międzykulturowej komunikacji, co ma znaczenie dla zrozumienia procesów kulturowych z tym związanych. Szczególny walor tej pozycji, jak pisze socjolog Kazimierz Krzysztofek, stanowi osadzenie konstrukcji książki na uwarunkowaniach komunikacji między­ kulturowej istotnych dla Polski — przedstawienie Polaków w europejskim i glo­ balnym teatrze komunikacyjnym. Książka może okazać się przydatna słuchaczom wielu kierunków nie tylko humanistycznych, ale także w szkołach biznesu . 4 Rok 1999 przynosi interesującą pracę, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku. Po przedstawieniu ideologicznego podłoża totalitaryzmu w wielkich wi­ zjach XIX i XX wieku, Olszewska-Dyoniziak dokonuje analizy socjologicznej euCyt. z recenzji wydawniczej K. Krzysztofka, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoniziak. 4 �423 Inmemoriam ropejskich systemów totalitarnych, zajmuje się też osobowością charyzmatycznego przywódcy, kwestią żydowską i katastrofalnymi skutkami pseudoteorii ideowych. Interesuje ją proces regresu totalitaryzmu i cech rzeczywistych demokracji, a także relikty myślenia totalitarnego, co rozpatruje na przykładach transformacji ustrojowej w Polsce. Franciszek Adamski, oceniając tę prekursorską w dociekaniach antropolo­ gicznych pozycję, uważają za inspirujący wkład w naszą wiedzę o ludzkich tragediach XX wieku, tragediach nadal dosięgających setki milionów istnień ludzkich rozsianych na obu półkulach. Szczególny walor książki upatruj ę w integralnym podej ściu do zjawiska XX-wiecznego totalitaryzmu, dotąd raczej fragmentarycznie analizowanego. Rozpatruje je autorka w płaszczyźnie ideologicznej, społecznej i psychologicznej. Jako antropo­ log kultury kładzie nacisk na kulturowe zaplecze totalitaryzmu (ideologia wszak jest częścią kultury), mechanizmy psychologiczne będące jednocześnie źródłami i następstwami totalitaryzmu . 5 Kolejna opublikowana książka to Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii (2002). I tu religia potraktowana została przede wszystkim jako zjawisko kulturowe. Barbara Olszewska-Dyoniziak stawia tezę, że w miarę roz­ woju historycznego religii maleje znaczenie jej funkcji poznawczej i psychologicz­ nie terapeutycznej, tak ważnej na szczeblu pierwotnym, wzrasta natomiast jej rola etyczna i społecznie integrująca. Motywowana religijnie etyka zaczyna odgrywać rolę w stymulowaniu procesów społecznych. Jak pisze we wstępie — twórcza moc czynów etycznych inspirowanych religią wydaje się niewątpliwie nadzieją dla wielu problemów i wyzwań współczesnej cywilizacji. W następnej książce, Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w dok­ trynach politycznych (2003), Olszewska-Dyoniziak zajmuje się antropologicznymi aspektami idei i polityki, z perspektywy międzyludzkich stosunków wspólnotowych. Pisze tu o ustrojowych wyznacznikach kondycji ludzkiej, roli historycznie po so­ bie następujących formacji ekonomiczno-społecznych i politycznych w wyzwala­ niu psychospołecznych cech człowieka, określaniu wzajemnych relacji „jednostka — wspólnota". Omawia zagadnienie jednostki i wspólnoty w społeczeństwie pier­ wotnym i w okresie feudalizmu, marksistowską krytykę kapitalizmu, zajmuje się też komunizmem w oczach liberała, ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi aspektami myśli liberalnej, liberalizmem jako propozycją systemową dla postkomu­ nistycznej Europy oraz twórcami i podstawowymi założeniami personalizmu, libe­ ralizmem a nauką społeczną Kościoła itp. Zwraca uwagę na fakt, że wszelkie nowe idee torująsobie drogę do świadomości ludzi bardzo powoli, bowiem wciąż silna jest spuścizna mentalna po poprzednich okresach, co ma znaczenie dla modelu wspólno­ towego. Oceniający tę książkę Zbigniew Pucek pisze między innymi: 5 ziak. Cyt. z recenzji wydawniczej F. Adamskiego, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoni- �424 Inmemoriam Praca cechuje się nowoczesnym spojrzeniem na proces społeczny, rozległością ho­ ryzontów, humanistyczną perspektywą w ujmowaniu człowieka, przejrzystością wywodu. Łączy perspektywę naukową z filozoficzną, rekonstrukcję z zaangażo­ waniem, obiektywizm z etyczną tezą . 6 Pragnąc oddać hołd swojemu mistrzowi sprzed lat, Andrzejowi Waligórskiemu, którego zasługi dla etnologii/antropologii kulturowej nie w pełni, jej zdaniem, zo­ stały docenione, zainicjowała i uzyskała sponsorów na wydanie w 2004 roku pracy zbiorowej, pod Jej redakcją, Antropologiczne wizje kultury. Obok życiorysu (Barbara Olszewska-Dyoniziak we wstępie) i wspomnień o Waligórskim, uczonym i „gentle­ manie w czasie marnym" (Grażyna Kubica), zespół autorski przypomina tu wciąż aktualne treści historycznych i współczesnych szkół etnologicznych. Problem ciągłej zmiany kulturowej i postępu społecznego nurtował Ją od wie­ lu lat. Uważała, iż wymaga on głębokich studiów empirycznych i teoretycznych, stąd długo zastanawiała się nad tym, czy może podjąć się samodzielnie takich do­ ciekań. Ostatecznie zdecydowała się na postawienie go w formie zarysu problematy­ ki, zaznaczenia tego, czym należałoby się zająć. Dzięki temu niewielka książeczka, Rozwój, zmiana i postąp społeczny. Zarys problematyki, stała się jakby Jej finalnym wskazaniem kierunku dalszych dociekań i obserwacji współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej dla etnologów/antropologów kultury zainteresowanych tym zagadnieniem. Książka ukazała się kilka tygodni przed Jej nagłą śmiercią 29 marca 2008 roku. Na dorobek naukowy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak składa się dziesięć książek autorskich (w tym dwie dwukrotnie wydane), jedna praca zbiorowa pod Jej redakcją, 43 artykuły, 33 recenzje, jedno opracowanie bibliograficzne oraz trzy tłumaczenia z angielskiego, w tym jedna książka. Jej teoretyczne dociekania, zwieńczone od­ krywczymi, napisanymi z talentem syntetycznymi opracowaniami, to zarówno ujęcia podręcznikowe, jak własne przemyślenia, oparte na bazie światowych badań antro­ pologicznych, dotyczące nowej dla polskiej etnologii/antropologii kulturowej prob­ lematyki. Mając stale świadomość własnej niedoskonałości, odważnie podejmowała nowe tematy, traktując swe opracowania jako postawienie problemu, a nie jego osta­ teczne dopracowanie. Żywiła nadzieję, że będzie to zachętą dla innych, którzy zgłę­ bią zarysowane jedynie przez nią zagadnienia, podejmując badania empiryczne. Dr Barbara Olszewska-Dyoniziak zadziwiała bliskich kolegów i rodzinę, mimo złego stanu zdrowia, swoją energią i radością życia. Cieszyła się uznaniem społecz­ ności akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, która, jak to podkreślono w Jej pożegnaniu, straciła w Niej osobę oddaną całym sercem nauce, którą ukochała nade wszystko i traktowała jako swoje posłannictwo. Irena Bukowska-Floreńska Cytat z recenzji Z. Pucka, przytoczonej przez B. Olszewska-Dyoniziak w Jej autobiogramie (ar­ chiwum autorki wspomnienia). 6 �425 Inmemoriam PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE B. OLSZEWSKIEJ-DYONIZIAK 1978 1991 1994 1996a 1996b 1998 1999 2002 2003 2004 2008 Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny, Monografie krajów Afryki, t. 2, Warszawa: PWN. Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultu­ ry, Kraków: Universitas; wyd. 2: Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław 2001: atla 2. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków: Universitas. Zarys antropologii kultury, Kraków: Uniwersytet Jagielloński; wyd. 2: Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000: Zachodnie Centrum Organizacji. Bronisław Malinowski — twórca nowoczesnej antropologii społecznej, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. T. Kotarbińskiego. Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Antropologia totalitaryzmu europejskiego XXwieku, Wrocław: atla 2. Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii, Wrocław: atla 2. Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w doktrynach politycznych, Wrocław: atla 2. (red.) Antropologiczne wizje kultury. Księga poświęcona pamięci Pro­ fesora Andrzeja Waligórskiego (1908-1974), Ustroń: Wydawnictwo STUDEU. Rozwój, zmiana i postęp społeczny. Zarys problematyki, Wrocław: atla 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/366f4f692576a4a171ac8246ab7b45ec.pdf b571cf25bdce2c4112d34c5eb8b58757 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6132 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5718 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarszystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIII ZA ROK 2009 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography o f the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographic • Anthropological Index Online • „Central European Journal o f Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D ’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIII ZA ROK 2009 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2009 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Kamila Baraniecka, Irena Bukowska-Floreńska, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Katarzyna Kość, Waldemar Kuligowski, Agata Maksimowska, Anna Malewska-Szałygin, Katarzyna Marciniak, Grzegorz Pełczyński, Ivan Peshkov, Jacek Schmidt, Anna Szyfer, Ryszard Tomicki, Jerzy Sławomir Wasilewski, Maciej Ząbek Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2009 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2009 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71)3211610; 3211614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 8294817, FAX (61) 8294710 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.ffee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdd8403749b68ee76ff39ab925b61693.pdf 009c8e3a78609f83e4996ebfff4e98fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6133 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5719 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 SPIS TREŚCI I. ARTYKUŁY Wojciech D o h n a l , Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antro­ pologicznym ................................................................................................................... 13 Ryszard V o r b r i c h , Rozwój dialogu - dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii r o z w o j u ................................................................................................... 35 Maciej Z ąb e k, „Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w ksztabowaniu się nowej tożsamości ich m ieszkańców ...................................................................... 49 Natalia B l o c h , Być Tybetańczykiem urodzonym w Indiach. Polityka tożsamości na uchodźstw ie................................................................................................................... 69 Agata M a k s i m o w s k a , Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Ży­ dowskim Obwodzie Autonomicznym (Birobidżan) w Rosji ................................... 93 Anna M r o z o w i c k a , Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji. Na przykładzie Anastazji z Ałtajskiego K r a j u ............................................................. 117 Beata A r c i m o w i c z , Seksualność w judaizmie. Analiza wybranych przepisów religijnych regulujących zachowania s e k s u a ln e .......................................................... 141 Anna T r o j a n o w s k a , Dziewiętnastowieczne koncepcje zdrowego żywienia i nie­ które dzisiejsze diety .......................................................................................................159 Katarzyna M a r c i n i a k , Człowiek u wrót nieba - rola Matki Bożej w zbawieniu. Stu­ dium oparte na pieśniach i dokumentach z wielkopolskich sanktuariów maryjnych . . 185 Anna P i e c h n i k , Uroki we współczesnej podtamowskiej w s i..........................................203 Dorota S w i t a ł a - T r y b e k , Czarna monstrancj a z Halemby - symbol wiary, oporu, górniczego trudu .............................................................................................................217 II. POGLĄDY I OPINIE Maja K o s t e c k a , Zwierzę nie jest rzeczą. Na marginesie polskiej ustawy o ochronie z w ie rz ą t.............................................................................................................................229 Łukasz M. B o c h e n e k , Musée Quai Branly - peryferie w centrum. Koncepcja muzeum antropologicznego w d ia lo g u ..........................................................................235 III. KOMUNIKATY Maciej K u r c z , Jak przeżyć w afrykańskim mieście? Migranci wobec procesów urbanizacyjnych w południowosudańskiej D ż u b ie ...................................................... 241 Jacek Ł a p o t t , Reaktywowanie zapomnianej afrykańskiej technologii pozyskiwania żelaza w M a l i ................................................................................................................... 253 �6 Wojciech G ą s i e n i c a - B y r c y n , Tradycyjne sposoby polowania na świstaki w T a tr a c h ...................................................................................................................... 261 Adam B a r t o s z , Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen .............................269 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 (Natalia W eim a n n )..........................................................................................................................273 Michael W. Y o u n g , Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. R Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008 {Marcin A. Kafar) . 277 Yves W i n k i n , Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 {Waldemar K u lig ó w s k i).............................................................281 Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005 {Marta Ż yśko).............................284 Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007) {Danuta P enkala-G aw ęcka)................................................... 288 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008 {Anna Nadolska-Styczyńska)................ 291 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w perspektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego X V I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008 {Anna K ije w sk a )..........................................................................294 Elizabeth C . D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i re­ strukturyzacji pracy, przeł. P Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2008 {Anna M alew ska-Szałygin)................................................................................... 297 Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komunikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Polaków u progu X X I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 {Marcin Hermanowski) ................................................................................................................... 300 Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawnictwo Engram 2009 {Katarzyna M ią d o w icz)..........................................................................................303 Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Tradycje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007 {Zdzisław K u p isiń sk i)................................... 306 Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu - historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008 {Zdzisław K u p isiń ski).......................................................................................................310 Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym Śląsku, Katowice: Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007 {Agnieszka Chwieduk).......................................313 Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w prak­ tykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006 {Małgorzata Anna C haryton)................................................................................................................ 316 Petr J a n e ć e k, Cerna sanitka a jin é désivé pfibëhy. Soucasné povësti a fâm y v Ceské republice, Praha: Plot 2006; Petr J a n e ć e k , Cerna sanitka. Druha żeń - Pérâk, ukradenâ ledvina a jin é povësti, Praha: Plot 2007 {Agata J a s k o i) .............................320 �7 Łukasz Ł u c z aj (red.), Dzikie rośliny jadalne - zapomniany potencjał przyrody. Materiały zkonferencjiPrzemyśl-Bolestraszyce, 13 września 2007r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008 (Monika Kujawska) . . . . 323 „Studia Ethnologica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze (Maciej K u rcz)................................................................ 327 V. KRONIKA 85. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wro­ cław, 18 września 2009 {Hubert C za c h o w sk i)..........................................................329 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego za okres od września 2008 do sierpnia 2009 {Jerzy A d a m czew ski).............333 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 13 czerwca 2008 (Ryszard Vorbrich) ..........................................................345 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Toruń, 24 października 2008 (Ryszard Vorbrich)................................................................... 347 Jubileusz Profesor Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej {Aleksandra K ru p a ).............349 53. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów, Meksyk, 19-24 lipca 2009 {Aleksander Posern-Zieliński).............................................................................................................352 „Studying Central Asia: In Quest for New Paths and Concepts?” - XI Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia do Badań Azji Środkowej (ESCAS), Budapeszt, 3-5 września 2009 {Danuta P en ka la -G a w ęcka)...................................................... 356 Konferencja „Europejska karta języków regionalnych i/lub mniejszościowych: osiągnięcia i wyzwania”, Bilbao, 20-21 kwietnia 2009 {Katarzyna Linda) . . . . 359 Konferencja ,Antropologia polityki i polityka w antropologii”, Będlewo, 18-20 maja 2009 {Agnieszka Chwieduk - na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) . . . . 361 Konferencja„AntropologiamedycznawPolsce-doświadczenia,polabadań, perspektywy”, Poznań, 24 kwietnia 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Żyśko)............................. 366 Międzynarodowa konferencja naukowa „Łemkowie - ostatni Mohikanie Europy?”, Krynica-Zdrój, 23-24 czerwca 2009 {Tomasz K o s ie k ) .............................................369 Konferencja „Kultura typu ludowego w czasach ponowoczesnych”, Lublin, 26 listo­ pada 2008 {Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słom ska-Nowak)..........................372 Konferencja naukowa „Historie kuchenne. Rola i znaczenie pożywienia w kulturze”, Cieszyn, 19-20 czerwca 2009 {Anna D rożdż).............................................................375 IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu, Poznań, 26 września 2009 {Irena Kabat, Waldemar K uligow ski)................................................................... 377 Festiwal Filmowy Astra, Poznań, 15-29 października 2008 {Natalia B lo c h )................ 380 VI. IN MEMORIAM Anna Kowalska-Lewicka (1920-2009) {Anna Spiss, Zofia Szrom ba-Rysowa).............385 Aleksandra Wojciechowska (1930-2009) {Zbigniew T oroński)..........................................389 Noty o autorach artykułów ...................................................................................................... 391 Informacje dla a u t o r ó w ..........................................................................................................394 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d423fe105b2ce595b11027549612d27.pdf c3a16d114a071c18aa7c8ffb9dc77b13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4415 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4108 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.58-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951), „Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo­ tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze­ znaczoną dla Polonii amerykańskiej. tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R. I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970, w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro­ polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak­ terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I , 1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy­ bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk, ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958; Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49), w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63 siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje. Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie­ dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono­ graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia­ ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz­ nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował dział etnograficzny. Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta­ wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad­ nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty­ 1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo­ czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły (1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych (1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący rc erat m temat grafiki staropolskiej. f Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łcpuszańshi K N K VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy, instrumentalistów i śpiewaków ziem gór­ skich pn. „Sabałowe Bajania". Jury pod przewodnictwem prof. dr Romana Reinfussa przyznało następu­ jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten­ tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani­ sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik z Żywca i Władysław Gondek z Białego Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin­ kę Bacowską" otrzymali — Stanisław Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu, a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską" za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu otrzymał zespół „Limanowianie". W okresie Konkursu oprócz koncer­ tów odbywały się kiermasze sztuki ludo­ woj oraz czynne były: wystawa wyrobów ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz wystawa twórców ludowych ze Spiszu. Występował też Teatr Ludowy z Buko58 1975 winy Tatrzańskiej, wykonując utwory pisane gwarą przez Józefa Pitoraka. * 19.V1I — w Gdyni odbyła się inau­ guracja Jarmarku Ludowego, imprezy zorganizowanej przez Cepelię pod patro­ natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na otwarciu obecni byli przedstawiciele władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni Władysław Porzyeki, wicewojewoda Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą. W czasie czterodniowej imprezy odby­ wały się — poza kiermaszem — pokazy mody inspirowanej sztuką ludową i wy­ stępy zespołów ludowych. * 19—22.V1I. — odbyły się X V Dni Borów Tucholskich. Wśród licznych imprez zorganizowano wystawę sztuki ludowej połączoną z kiermaszem. * 22, 23.VII — w Kaszubskim Parku Etnograficznym odbył się tradycyjny lip­ cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby Na estradach występowały zespoły z Ko śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz. V I I — w Galerii Współczesnej Szti ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac odbywały się w ciągu całego lipca trz; dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In prezę zainaugurował pokaz wyrobu k ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn (10—12VII) prezentowano wyrób k ronki klockowej z Bobowej, potem kok no: haft na suknie, żywiecki haft i tiulu, haft i malowanki zalipiańsk pokaz przędzenia wełny kilimowej, a : zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł * 2—17.VIII — odbył się w Gdaiis tradycyjny Jarmark Dominikański, orj nizowany przez Urząd m. Gdańska, To Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji �marku reprezentowana przez Cepelię oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i in­ dywidualnych twórców ludowych. Szcze­ gólnym powodzeniem u odbiorców cie­ szył się kaszubski haft ludowy. * 3—10.VIII — w Wiśle, Szczyrku i Żywcu odbył się X I I Tydzień Kultury Beskidzkiej, wielki międzynarodowy przegląd folkloru góralskiego, zorganizo­ wany pod protektoratem I sekretarza KWPZPR w Bielsku-Białej Józefa Buzińskiego i wojewody bielskiego Józefa Łobudka. Patronat prasowy nad Festi­ walem objęła redakcja „Dziennika Za­ chodniego". Uroczystości inauguracyjne rozpoczęły się w Wiśle barwnym koro­ wodem uczestników, który przeszedł przez ulice miasta. W tegorocznym Festiwalu udział wzięło 7 zespołów zagranicznych: z CSRS, Jugosławii, NRD i Węgier oraz liczne zespoły polskie z rejonu Żywca, Wisły i Szczyrku a także z Podtatrza. W czasie imprezy czynne były wy­ stawy : w Szczyrku — wystawa rzemiosła artystycznego i ludowego z 13 woje­ wództw oraz wystawa twórców ludo­ wych; w Wiśle — otwarto wystawę Cepelii i wystawę „Kultura materialna górali beskidzkich"; w Żywcu — wysiawo ludowego zdobnictwa bibułkowego, a w Koniakowie — koronkarstwa. * 23, 24.VIII — w Warszawie odbył się IV Festyn „Trybuny Ludu", w czasie którego Cepelia zorganizowała kiermasz sztuki ludowej i pokazy wytwarzania wyrobów ludowych. Wystąpiły ludowe zespoły folklorystyczne. * V I — V I I I — na terenie Bieszczadów odbywała się impreza pn. „Solińskio lato", w czasie której wystąpiły liczno zespoły. * V I I I — z inicjatywy Jana Jędrusia — prezesa Zarządu Oddziału Związku Podhalan w Poroninie odbył się po raz pierwszy przegląd zespołów regionalnych działających przy Związku Podhalan. W imprezie udział wzięły zespoły: „Kogle" z Poronina, Zespół im. Klimka Bachledy z Zakopanego, „Kropianka" z Babki oraz zespoły z Łopusznej, No­ wego Targu, Zubrzycy Górnej i Łapsz Niżnych. Zaprezentowano folklor pod­ halański, orawski i spiski. * 30.V1II— 1.IX — w Krakowie od­ były się I I I Targi Sztuki Ludowej, orga­ nizowane w tym roku pod hasłem „Sztuka ludowa i joj inspiracje" przez Wydz. Kultury Urzędu Woj. m. Krakowa i Cepelię przy współpracy instytucji za­ interesowanych, jak: Desa, Veritas—Inco. Otwarcia Targów dokonał wicepre­ zydent Krakowa Zygmunt Sakiewicz. W czasie Targów, pomyślanych jako wielki doroczny przegląd twórczości lu­ dowej z całego kraju — odbywały się imprezy następujące: 1 — kiermasz na Rynku krakowskim połączony z pokaza­ niem procesu wytwarzania sztuki ludo­ wej ; 2 — występy zespołów regionalnych, krajowych i zagranicznych; 3 — pokaz mody inspirowanej sztuką ludową; 4 — wystawy: „Strój ludowy i jego adaptacja we współczesnej odzieży", „Motywy lu­ dowe we współczesnym plakacie", „Lu­ dowe inspiracje we współczesnym rze­ miosło cechowym", „Tradycje ludowe we współczesnym rękodziele artystycznym", „Twórcy ludowi" oraz „Samorodna sztuka naiwna" — z kolekcji Desy. Targi cieszyły się wielkim powodze­ niom, a obroty były trzykrotnie większo niż dwa lata temu i sięgnęły 3 milionów złotych. * 31.VIII — 7.IX — w Zakopanem trwała XIV „Tatrzańska Jesień". Impre­ zę zainaugurowano barwnym „Weselem Góralskim" w wykonaniu zakopiańskiego zespołu „Maśniaków". l . I X — na tra­ dycyjnych „Posiadach" zaprezentowano ludowych pisarzy Podhala. 2.IX — roz­ począł się V I I I Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, w którym udział wzięły zespoły z Austrii, Bułgarii, Cze­ chosłowacji, Francji, Grecji (po raz pierw­ szy), Jugosławii, N R D , Norwegii, RFN, Rumunii, Szwecji, Turcji, Węgier i ZSRR. Polskę reprezentowały zespoły: Zespół Góralski im. Andrzeja Skupnia Florka z Białego Dunajca, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Lachy" z Nowego Sącza, Studencki Zespół Góralski „Skalni" z Krakowa, Zespól Górali Tatrzańskich im. Jana Malinowskiego ze Szczawnicy— -Krościenka, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „ J u h a s " z Ujsołów, Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Gronie" z Żywca oraz Góralski Zespół im. Jana Sabały z Zakopanego. Nagrody I — „Złote Ciupagi" w ka­ tegorii zespołów autentycznych otrzymał zespół „Muresul" z Tirgu-Mures (Rumu­ nia); w kategorii zespołów artystycznie opracowanych: zespół „Dolina Dunajca" z N . Sącza. W kategorii zespołów styli­ zowanych — Reprezentacyjny Zespół Studencki z Sofii. Wśród zespołów repre­ zentujących folklor rekonstruowany „Bul I Nidaros" z Trondheim (Nor­ wegia) . Nagrody I I — „Srebrne Ciupagi" otrzymali w kategorii zespołów „auten­ tycznych" : Zespół Andrzeja Florka Skup­ nia z Białego Dunajca; w kategorii — artyst. opracowanych: Zespół Górali Sło­ wackich „Dotva". W kategorii zespołów stylizowanych: Uzbecki Ludowy Zespół Pieśni i Tańca „Szałoła". Wśród zespo­ łów prezentujących folklor rekonstruo­ wany — Zespół Folksdanslaget „Lilian" (Szwecja). Przyznano również inne na­ grody. * 7.IX — w Masłowie (woj. kieleckie) z okazji dożynek odbył się Jarmark Twórczości Ludowej, na którym ofero­ wali swe wyroby: Jerzy i Bogdan Porzuckowie oraz Ryszard Jeziorski (rzoźba), Maria Szyszkowska (plastyka obrzę­ dowa) i Stefan Półtorak (malarstwo). Jarmark został zorganizowany z ini­ cjatywy Gminnego Ośrodka Kultury. * I X -— w Inowrocławiu odbył się trzydniowy Jarmark Kujawski przygo­ towany przez miejscowy oddział WSS „Społem". Folklorystyczną atrakcją ostatniego dnia Jarmarku były pokazy haftu kujawskiego. * 13, 14.IX — w Nowej Słupi odbyły się doroczne „ D y m a r k i " świętokrzyskie. Oprócz pokazu tradycyjnego wytopu żelaza zorganizowano występy zespołów i kapel ludowych oraz kiermasz sztuki ludowej. , •* 12—15.IX — w Krynicy odbywał się Festyn z „Dziennikiem Polskim". Wśród licznych imprez zorganizowano także wy­ stępy zespołów regionalnych oraz kier­ masz wyrobów ludowych. * . 21.IX — w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach odbyło się barwne wido­ wisko folklorystyczne pn. „Opolski Żniw niok". Oprócz zwyczajowych obrzędów żniwnych i dożynkowych zaprezento­ wano związane ze żniwami prace gospo­ darskie, jak młockę cepami, mielenie ziarna w młynie wodnym, wypiek chleba, kiszenie kapusty itp. Imprezę uatrakcyj­ niły występy zespołów ludowych. * 26, 27.IX — w Piotrkowie Tryb* odbyła się pierwsza w t y m mieście „Cepeliada", w czasie której oprócz kier­ maszu i pokazu twórczości ludowej otwarto wystawę prezentującą dorobek twórców ludowych woj. piotrkowskiego. * 27.IX — w Radomiu rozpoczęły się tygodniowe targi pn. „Jarmark Kazimie­ rzowski—75", w czasie którego twórcy ludowi oferowali swe wyroby i domonstrowałi swoje umiejętności. * 27.IX — w Żninie rozpoczęły się Dni Kultury Pałuckiej. W programie zapre­ zentowano widowiska folklorystyczne, odbył się kiermasz wyrobów ludowych i wystawa sztuki ludowej. Konkursy i wystawy 3. V I I — w pawilonach Cepelii w Częstochowio otwarto wystawę prac plastyków—amatorów. Pokazano tu ok. 80 obrazów i rzeźb 20 autorów. * 4. V I I — z okazji Lubuskiej Pano­ ramy XXX-leeia w Warszawie otwarte zostały m.in. wystawy: W „Domu Chło­ pa" — „Współczosna twórczość ludowa Środkowego Nadodrza" oraz w Stołecz­ nym Domu Kultury — „Wystawa pla­ styki amatorskiej woj. zielonogórskiego". * 15.VII — w Muzeum im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance, woj. pilskie, otwarto wystawę wielkopolskiej sztuki ludowej, zorganizowaną przez Muzeum Etnograficzne — Oddział Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Pokazano rzeźbę . dawną i współczesną, hafty, stroje, skrzy­ nie, obrazy, ceramikę i zdobnictwo. Z okazji wystawy wydano folder z tekstem dr St. Blaszczyka: „Wielko­ polska Sztuka Ludowa". * 19.VII — w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu otwarta została wystawa pn. „Ludowe zdobnictwo w motalu Beskidu Zachodniego". * 21.VII — w warszawskim Państwo­ wym Muzeum Etnograficznym otwarto wystawę pn. „Skarby rumuńskiej sztuki ludowej". * 28,VII — w Galerii Współczesnej Sztuki Ludowej w Krakowie otwarta zo­ stała wystawa malowanek i haftów z Za­ lipia. Wystawie towarzyszył pokaz ręko­ dzieła artystycznego. * V I I — w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu otwarta została wy­ stawa rysunków i malarstwa Nikifora. Pokazano tu jego prace przeważnie nie­ znane, z ostatniego okresu, powstałe w czasie pobytu autora w szpritalu. * V I I — w W D K w Opolu czynna była wystawa pn. „Inny Świat", na której pokazano prace pacjentów Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Bra­ nicach . 59 �* 5 . V I I I — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku otwarto wystawę rzeźby regionalnej. Pokazano eksponaty ze zbio­ rów Muzeów w Białymstoku, Łomży, Suwałkach i z kolekcji prywatnych. * V I I I — w Olsztynie czynna była wystawa sztuki ludowej ziemi olsztyń­ skiej. Pokazano 490 prac 107 autorów, m.in. hafty, wyroby w drewnie, obrazy na szkle, plecionki, pisanki, tkaniny, sztuczne kwiaty i metaloplastykę. * V I I I — w Klubie Międzynarodowej Prasy i Książki w Tarnobrzegu otwarta była wystawa rzeźb amatora z Sando­ mierza — Andrzeja Tkacza. * V I I I — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku czynna była wystawa litewskiego pamiątkarstwa. Pokazano tu ludowe tkaniny, narzuty, obrusy, wstęgi zdobione haftem, lalki regionalne, wyroby z drewna i przede wszystkim oryginalną litewską biżuterię z bursztynu. * V I I I — w W D K w Koszalinie czyn­ na była pokonkursowa wystawa ręko­ dzieła ludowego i twórczości pamiątkar­ skiej. Jury pod przewodnictwem dr St. Błaszczyka przyznało nagrody następu­ jące : w kategorii twórczości ludowej na- ' grodę I otrzymali: Eugeniusz Michalski, Piotr Sakson i Teodozja Kaźmierczak; nagrody I I : Wacław Zieliński, Jan Brzeski, Albert Speiser, Jadwiga Ciosańska, Roman Konarzewski, Jadwiga Dawidowicz, Józefa Kasińska i Helena Mohr; nagrodę I I I — Genowefa Palubicka. Ponadto przyznano w tej kategorii 11 wyróżnień i 5 równorzędnych nagród za twórczość pisankarską. W kategorii twórczości pamiątkarskiej przyznano 3 nagrody i wyróżnienia. gorz Szewczyk z Kozienic za Ostatnią Wieczerzę wykonaną w jednym klocku drzewa. Kolejne nagrody z rzeźby otrzy­ mali : AVładyslaw Gruszczyński i Antoni Baran. W zakresie tkactwa nagrodę otrzymała: Maria Sagalara z Opoczyń­ skiego. W zakresie malarstwa wyróżniono Krzysztofa Jakubiaka. * 15.IN. — w Muzeum w Zabrzu otworzono pokonkursową wystawę ma­ larstwa amatorów z terenu Śląska pn. „Zycie regionu". W dniu otwarcia od­ była się sesja naukowo-popularna z refe­ ratami m.in. doc. dr hab. Doroty Simo­ nides, mgr Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, mgr Krystyny Kaczko. * 15.IX — w związku z I I Biennale Fajansu Włocławskiego, organizowanym przez Muzeum Kujawskie, jury pod przewodnictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) przyznało następujące nagrody: nagroda specjalna (po 4.000 zl) — Salomeą Zajkowska i Alina Piwowar. I nagroda (po 3.000 zł) — Genowefa Wodecka, Stanisława Wojtczak, Jadwiga Kiełkowska, Kazimiera Rzeczkowska, Jadwiga Szczepańska, Jadwiga Chmie­ lewska, Halina Musialik. I I nagroda: Longina Krajewska, Eugenia Adam­ czewska, Maria Szubska, Danuta Pasz­ kiewicz, Zofia Syroczyńska, Danuta Szwanka, Katarzyna Mirolewicz, Maria Skibińska, Henryka Lewandowska. Przyznano również 7 nagród I I I . Nagrody ufundowali: Min. K u l t . i Szt., Wydz. K u l t . i Szt. Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy oraz Urząd Wojewódzki we Włocławku. * 16.IX — w „Domu Chłopa" w War­ szawie otwarta została wystawa rysun­ ków dzieci wiejskich. Pokazano tu 300 prac nagrodzonych na eliminacjach wo­ jewódzkich konkursu pn. „Mama., babcia, nauczycielka, siostra, koleżanka". * L V I I — 1 5 . I X — w Wągrowcu (woj. pilskie), z okazji dorocznej imprezy pn. „Lato na Pałukach" otwarto wystawę sztuki ludowej, na której pokazano 200 prac 26 twórców z terenu województwa. * 10.IX — rozstrzygnięto I I rejonowy konkurs zdobionych wyrobów kowalstwa ludowego i artystycznego, zorganizowany przez Miejski Dom Kultury w Myśleni­ cach. Przewodniczącą jury była dr Ewa Fryś-Pietraszkowa z Instytutu Sztuki PAN. W konkursie wzięło udział 25 ko­ wali z 18 miejscowości, nadsyłając 115 eksponatów, przeważnie o charakterze tradycyjnym. I nagrody (po 1000 zł) otrzymali: Stanisław Kania — Sułko­ wice, Władysław Pieprzyk — Gdów i Józef Śliwa — Stróża. I I nagrody (po 800 zl): Władysław Bochenek — Sułkowice, Józef Ceremon — Skomielna Biała, Jan Bugaj — Komorniki, Józef Pachacz — Trzemeśnia. Ponadto przy­ znano 3 trzecio i 4 czwarte nagrody. Nagrody ufundowało Min. K u l t . i Sztuki oraz M D K w Myślenicach. * 14.IX — w klubio „ P A X " w Kiel­ cach otwarta została pokonkursowa I I I wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej, na której pokazano praco z dziedziny rzeźby, malarstwa, ceramiki, kowalstwa i — co było nowością — tkactwa. W konkursie udział wzięło 62 twórców. Nagrodę I otrzymał Grze­ ł>0 20.IX — w Muzeum Etnograficz­ nym w Krakowie otwarta została wysta­ wa pn. „Malarstwo naiwne R F N " . Poka­ zano tu ok. 80 prac malarzy samouków. Wystawę zorganizował Instytut do spraw Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. Wydano plakat i doskonale przygotowa­ ny barwny katalog. * 27.IX — wicemin. Kultury i Sztuki Józef Fajkowski otworzył „Sądecki Park Etnograficzny", organizowany przez miejscowe muzeum. Na otwarciu obecni byli również: wojewoda nowosądecki Leci) Bafia, 1 sekretarz K W PZPR i przewodniczący W R N w Nowym Sączu Henryk Kostecki oraz prezydent Miasta. W gmachu Muzeum otwarto po­ konkursową wystawę „Współczesna rzeź­ ba Karpat Polskich". Wydano ilustro­ wany katalog z tekstem wstępnym komi­ sarza wystawy mgr Antoniego Kroha. 25—28.IX — w związku z otwarciem Sądeckiego Parku Etnograficznego w No­ wym Sączu odbyła się dwudniowa sesja naukowa, zorganizowana przez Muzeum w N . Sączu. Referaty wygłosili — mgr Stanisław Brzostowski: O roli zadań i osiągnięć muzealnictwa skansenowskiego XXX-lecia PRL; mgr inż. arch. Wojciech Szczygieł: Założenia przestrzenne Sądec­ kiego Parku Etnograficznego; mgr Maria Brylak-Załuska: Ekspozycja etnograficzna w Sąd. Parku Etn.; mgr Zygmunt Lew­ czuk: Architektura murowana i jej ele­ menty w Sąd. Parku Etn.; mgr Maria Teresa Maszczak: Architektura monumen­ talna w Sąd. Parku Etn.; mgr Magdalena K r o h : Obrzędowo-magiczne elementy wy­ stroju Sąd. Parku Etn.; dr Halina Pień­ kowska : Problemy ochrony zabytków a idea tworzenia skansenów; doc. dr Janusz Bogdanowicz: Problem skansenu w kraj­ obrazie; prof, dr Roman Reinfuss: Skan­ sen jako muzeum kultury ludowej; mgr Ta­ deusz Szczepanek: Historia i założenia merytoryczne Sądeckiego Parku Etnogra­ ficznego. Polska sztuka ludowa za granicq 12.VII — we włoskiej miejscowości turystycznej Riccione k. Rawenny otwar­ to wystawę pn. „300 lat polskiej sztuki ludowej", przygotowaną, przez krakow­ skie Muzeum Etnograficzne. Pokazano ok. 700 eksponatów sztuki ludowej z za­ kresu malarstwa, rzeźby, malowanki, ceramiki, wycinanki, haftu, stroju ludo­ wego i wyposażenia wnętrz. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający komentarz Vittore Querela 0 Muzeum Etnograficznym w Krakowie, tekst Edwarda Waligóry pt. Polska sztuka ludowa XVII—XIX wieku oraz ilustracje. * 21. V I I — w Kaliningradzie (ZSRR) otwarto w Muzeum Krajoznawczym wy­ stawę pn. „ K u l t u r a ludowa Olsztyńskiego — wczoraj i dziś", przygotowaną przez Muzeum Mazurskio w Olsztynie * V I I I — na Międzynarodowym Festi­ walu Folklorystycznym w Bilłingham, w Szkocji, reprezentował Polskę Zespól Pieśni i Tańca „Opole". * I X — w Muzeum Etnograficznym w Lund, w Szwecji, czynna była wystawa polskiej ceramiki ludowej, zorganizowana przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Pokazano 240 eksponatów charakterystycznych dla różnych regio­ nów. Inne 2.VIT — zmarł jeden z najstarszych 1 najwybitniejszych współczesnych poe­ tów ludowych -Franciszek Beciński ze wsi Plichów w woj. włocławskim, autor m.in. niedawno wydanego tomu „Melodie zie­ m i " , laureat nagrody artystycznej im. Ja­ na Pocka. * 22. V I I — w dniu Święta Narodo­ wego ogłoszono nagrody ministra Kultury i Sztuki za twórczość artystyczną w 1975 r. Wśród laureatów znaleźli się m.in.: w dziedzinie teatru — Wojciech Siemion (nagroda I stopnia) „za wybitno osiągnięcia, aktorskie, a zwłaszcza za po­ pularyzowanie poezji ludowej"; w dzie­ dzinie muzyki — Wojciech Kilar (I st.) „za całokształt, twórczości kompozytor­ skiej, a zwłaszcza za utwory inspirowane polską muzyką ludową", Katarzyna Gaertner ( I I st.) „za twórczość kompo­ zytorską, a zwłaszcza za utwory muzycz­ ne inspirowane polskim folklorem"; w dziedzinie upowszechniania — Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Arty­ stycznego „Cepelia" ( I st.) „za opiekę nad twórcami ludowymi i upowszech­ nianie twórczości ludowej", w dziedzinie ochrony dóbr kultury — Jadwiga Sobieska ( I st.) „za wybitne osiągnięcia w gro­ madzeniu i opracowaniu polskiego folk loru muzycznego". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab3db94686e7fcc672d4b6d54e7e55eb.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4109 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.61-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402c0e13f0829ec4d150c9dea0cae79b.pdf 4628d92c33dcc0cfcd780a5907e141f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4413 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4106 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.54-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROLF LANGEMATZ ( z d j ę c i a ) , P A W O Ł mowina, Wroclaw-Budziszyn NEDO 1973. T ł u m a c z e n i e (tekst), SZTUKA L U D O W A Ł U Ż Y C Z A N , Ossolineum i Ludowe N a k l a d n i s t w o Do­ z języka niemieckiego Franciszek Nieckula. S. 199, 153 ilustracje czarno-białe i barwne. W s t ę p do wydania polskiego Adolf Nasz. Jest to pierwsza książka w polskim piśmiennictwie', podejmu­ jąca próbę całościowej prezentacji łużyckiej sztuki ludowej. Prze­ znaczona jest ona zarówno dla fachowców, jak i szerokiej publicz­ ności. Staranna szata graficzna i fotografie na wysokim poziomie technicznym, o dużej wartości dokumentacyjnej stanowią dodat­ kową atrakcję dla czytelnika. Łużyczanie są grupą etniczną wartą najwyższej uwagi ze strony ludzi zainteresowanych polską sztuką ludową. Wiele łączy ich ze Ślązakami — otoczenie przez niemiecki żywioł, zbli­ żone dzieje, sytuacja gospodarcza, ucisk narodowościowy i kla­ sowy, budzioielskie tradycje od 1. pol. X I X w. Najważniejszą cechą łużyckiej kultury ludowej jest jej kla­ sowy, czysto chłopski charakter. Aż do końca I I wojny światowej Łużyczanie byli upośledzeni gospodarczo w porównaniu z ota­ czającą ich ludnością niemiecką. W miastach, w których było ich mało, stanowili proletariat — nie przyjmowano ich, poza nie­ licznymi wyjątkami, do cechów. Awans gospodarczy czy kultu­ ralny łączył się dla Łużyczanina z koniecznością germanizacji, porzucenia języka, świadomości narodowościowej. Do połowy X I X w. był to naród nie mający inteligencji świeckiej, piśmien­ nictwa, języka literackiego — jedyną warstwę ludzi wykształco­ nych stanowił niższy kler. To częściowo tłumaczy fakt zacho­ wania się na Łużycach tradycyjnej kultury ludowej aż do 2. pol. X I X stulecia. Łużycka kultura ludowa idegłaby wtedy szybkiemu zani­ kowi, podobnie jak zanikła kultura ludowa o przejściowo łużycko-polskim charakterze w okolicach Gubina i Żagania (jej szczątki likwidowali w okresie międzywojennym hitlerowcy) — gdyby nie działalność etnografów, działaczy oświatowych, narodowościo­ wych „budzicieli" — ruchu o silnych wpływach czeskiego panslawizmu. Około połowy X I X w. tworzy się samodzielny, naro­ dowy ruch kulturalny Łużyczan. Skupia się on początkowo wokół Towarzystwa Naukowego „Macica Serbska", a w następ­ nych dziesięcioleciach zaczyna się mocniej opierać na świeżo powstających stowarzyszoniach wiejskich. Ogromne zasługi w budzeniu kulturalnej i narodowej świa­ domości Łużyczan mieli intelektualiści czescy, m.in. mieszak jacy we Wrocławiu J. E. Purkyné i F. L . Celakovsky. Także kontakty polsko-lużyckie mają swą bogatą tradycję. Jan Arnośt Smoler, autor pomnikowego dzieła Pjesnićki kornych a del'nych Łuźiskich Serbów (1841—1843), w którym oprócz bogatego zbioru pieśni łużyckich znajdujemy także zbiór bajek, legend i opisy zwyczajów, wywarł znaczny wpływ na etnografów polskich. Mało kto wie, że dzieło Smolera stało się wzorem dla Oskara Kolberga, i że właśnie pod wpływem Smolera Kolberg porzucił pisanie miernych dzieł literackich i zajął się ludoznaw­ czymi badaniami terenowymi, co dało tak wspaniałe efekty. Smoler wywarł także wpływ na śląskiego ludoznawcę i folklo­ rystę, Józefa Lompę. Jak pisze we wstępie Adolf Nasz; „Obok Kolberga i Lompy duże zainteresowanie Łużycami wykazywali też w owym czasie: W. Bogusławski — autor dziejów Łużyc, osiadły w Dreźnie J. I . Kraszewski, R. Zmorski, A. i M. Parczewscy, J. Karłowicz. W X I X w. zainteresowania Łużycami utrzymują się nadal przede wszystkim w kręgu intelektualistów reprezentujących takie dyscypliny, jak etnografia, archeologia, historia, slawistyka. Z nazwisk godzi się przykładowo wymienić A. Fischera, autora monograficznego opracowania etnograficznego pt. Łużyczanie (Etnografia Słowiańska, z. 2, 1932), J. Kostrzewskiego, J. Widajewioza, W. Taszyckiogo, J. Leszczyńskiego, A. Matyniaka, S. Grabowskiego, J. Ślizińskiego, T. Lehra-Spławińskiego." (s. 7). 54 Innym, obok Smolera, wybitnym ludoznawcą zajmującym się Łużyczanami, był Willibald von Schulenburg, autor dwóch prac cytowanych często w omawianej pozycj i : Die Giebelverzierungen in Norddeutschland (1880) i Das Spreewaldhaus (1886). Von Schulenburg, który w latach 70-tych X I X w. przez dłuższy czas przebywał na Błotach (Sproewald), zaobserwował będącą już w zaniku tradycyjną kulturę „drewnianą". W 2. poł. X I X w. Błota stały się regionem turystycznym, miejscem niedzielnych wycieczek mieszkańców pobliskiego Berlina. Wytworzyło to u miejscowej ludności — jak pisze Pawoł Nedo — złe i dobro cechy, typowo dla mieszkańców regionów turystycznych. Było m.in. przyczyną częściowego zachowania się stroju ludowego, a raczej jego przekształcenia się w kierunku nienaturalnego roz­ woju ornamentyki, zwiększenia paradności, przeładowania, co daje okazję porównań ze zjawiskami charakterystycznymi dla dziejów stroju ludowego polskich regionów turystycznych, np. stroju Podhalan czy Górali Szczawnickich. Szczególnie interesujący teren dla czytelnika polskiego, ze względu na wyraźne analogie z polską sztuką .ludową, to region powiatu kamienieckiego (Kamjenc, Kamenz) w Górnych Łużycach, katolicka enklawa z klasztorem Marionstorn (Marijina Hwezda) i Crostwitz (Chróseicy) jako ważniejszymi ośrodkami. Podobnie jak w Polsce, Kościół Katolicki jest ważnym czyn­ nikiem powodującym zachowywanie się, w mniej lub bardziej przekształconej formie, niektórych elementów tradycyjnej kul­ tury ludowej, szczególnie strojów i obrzędów. Kościelne figury i obrazy inspirowały od dawna plastyków wiejskich. W książce znajdujemy kilka przykładów ludowych rzeźb i kapliczek. Świad­ czą one o wysokim poziomie rzeźby ludowej na Łużycach, zwłaszcza w katolickich parafiach w powiatach Kamieniec, Budziszyn, Hoyerswerda. Dyskusyjna dla czytelnika polskiego jest przyjęta przez autorów książki koncepcja ludowości. Np. omawiając prace snycerskiej rodziny Mikołów z Saalau (Sałow), piszą oni: „ W dziełach tej snycerskiej rodziny widać wyraźne cechy twórczości ludowej, ale w wielu właściwościach (! — przyp. AK) dostrzega się wpływy wzorów spotykanych po kościołach (il. 149). Prawdopodobnie dotyczy to też w mniejszym lub większym stopniu wszystkich wytworów sztuki ludowej z tego zakresu." Stwierdzenie nawiązywania do wzorów sztuki kościelnej nio powinno być chyba powodem do podważania ludowości rzeźby. Rzecz bowiem nie we wzorcach, lecz w sposobie ich wykorzy­ stania, przekształcania — a także w społecznej funkcji rzeźby ludowej. W katolickich wsiach łużyckich spotykano także ludowe malarstwo na szkle. Obrazki były przypuszczalnie rozprowadzane przez wędrownych handlarzy z Czech i Słowacji, którzy regular­ nie pojawiali się na Łużycach z różnymi wyrobami drewnianymi, lub też przynoszono je z corocznych pielgrzymek do pólnocnoczoskich miejsc odpustowych. Wśród tych eksponatów znajdują się t u i ówdzie pojedyncze wyroby szczególnie cenne — butelki i szklanki z malarstwem emaliowym dawane w prezencie i szcze­ gólnie pieczołowicie chronione. Kontakty między Łużyczanami a innymi słowiańskimi grupami etnicznymi musiały mieć niewątpliwie głębokie kon­ sekwencje zarówno dla łużyckiej sztuki ludowej, jak i kultury materialnej, a przede wszystkim — stanu świadomości etnicznej, poczucia przynależności Łużyc do Słowiańszczyzny. Jak piszą autorzy, wędrowni handlarze i obraźnicy z Czech i Słowacji docierali systematycznie na Łużyce ze swymi wyrobami. Rzecz jasna, najważniejszą rolę w tych kontaktach grał czynnik gospo- �pokrewieństwa języków i kultur, podobnej struktury gospodar­ czej, podobnej ludowej religijności (jak choćby „święty k ą t " w łużyckich izbach). Pielgrzymki Łużyczan do pólnocnoczeskich miejsc odpustowych, prócz funkcji religijnych spełniały także ważne funkcje integracyjne w sferze świadomości etnicznej, u także w dziedzinie sztuki ludowej. Autorzy wysuwają hipotezę, że obrazki na szkle spotykano na Łużycach są wyłącznie pocho­ dzenia czeskiego i słowackiego. Nie przesądzając sprawy (zwłasz­ cza żo w albumie znajdujemy tylko jedną reprodukcję obrazka na szkle), warto jednak zwrócić uwagę, że ośrodki malarstwa na szkle usytuowane były najczęściej w pobliżu hut szkła — a tych na Łużycach nie brakowało. Możo więc pbrazki importow; 1111 • stały się wzorem dla rodzimych plastyków łużyckich? Wyjaśnienie tej sprawy wymagałoby, jak wielo innych w sztuce ludowej Łużyc, szczegółowych badań terenowych i archiwalnych, w których prócz specjalistów łużyckich wzięliby także udział fachowcy z innych krajów słowiańskich. W 1. poł. X I X w., aż do lat 70-tych, 80-tych, spotykano jeszcze często w łużyckich wsiach ludowe meble malowane, u swym charakterze zbliżone nieco do śląskich. Niektóre z nich znalazły się w muzeach — prezentowana książka pozwala się nam zapoznać z kilkoma togo typu eksponatami (ił. 23—35). Skrzynia z 1839 r. (il. 28, 29) z niemiecką inskrypcją, utrzymana w tonacji granatowo-czerwono-złotej, charakteryzuje się ostrym, kontra­ stowym zestawieniem barw, zaznaczeniem konturów w ornamen­ tyce, wypełnieniem całej przestrzeni zdobionego fragmentu skrzy­ ni, a także prawie niewolniczą symetrią. Cechy te możemy zaob­ serwować również, w mniejszym lub większym stopniu, w malo­ wanym meblarstwie śląskim i półnoenoczeskim. Jak widać z prezentowanych w albumie obiektów, także łużyckie kowalstwo ludowo odznaczało się wysokim poziomom technicznym i artystycznym. Bibliografia tradycyjnego budownictwa na Łużycach jest dość pokaźna. W roku 1959 ukazała się wyczerpująca mono­ grafia Eberharda Doutschmanna Lausitzer Holzbaukunst, z daw­ niejszych zaś wymienić należy studium Adolfa Cernego Wobydlenjc Łuźiskich Serbów, 1889 oraz opis Willibaida von Schulonburga Das Spreewaldhaus, 1886. Kilka interesujących zabytków drewnianego budownictwa łużyckiego przeniesiono do skansenu w Lohdo (Lody), pow. Całau (Kalawa), gdzie stanowią dużą atrakcję turystyczną. Specyfika garncarstwa na Łużycach polegała m.in. na tym, żo było ono od stuloci rzemiosłem cechowym. Ludowe (w polskim znaczeniu togo słowa) garncarstwo grało rolę mniejszą, jeżoli nie wręcz marginesową. Na Łużycach ośrodkami garncarstwa cechowego były przede wszystkim: Kamieniec, Elstra (Halśtrow), Pulsnitz (Polonica) i Mużaków. Łużyczanie zaopatrywali się także w wyroby garn­ carskie pochodzące z Turyngii, a także ze znanego ośrodka w Bolosławcu na Śląsku. Malowane talerzo ceramiczne o dominu­ jącej funkcji estetycznej były także przedmiotem importu, przede wszystkim z Czech. Wyroby garncarskie straciły swoje znaczenie zarówno praktyczne, jak i zdoBnicze na przełomie XIX i X X w. Mimo to zachowało się do czasów dzisiejszych jeszczo trochę czynnych warsztatów. Najbardziej chyba interesującym, najbogatszym w doku­ mentacyjny materiał fotograficzny i krytyczny materiał tekstowy jest rozdział Odzież. Jak piszą autorzy, strój ludowy na Łużycach jest już w za­ niku. „Powszednie i niedzielne stroje widzi się jeszcze po wsiach dosyć często, ale uzyskanie do tej pracy kilku przykładów stroju uroczystego kosztowało wiole trudu, zwłaszcza jeśli idzie o obszar Puszczy i Dolne Łużyce, jako że te szczególne odmiany nosi się już rzadko", (s. 92). Znów zjawisko zastanawiające czytelnika polskiego. Jost niemal regułą, żo w polskiej sztuce ludowej ulega zaginięciu najpierw strój codzienny; paradny kostium ludowy o przekształconej funkcji socjologicznej—utrzymuje się naj­ dłużej. Ciekawe, czemu na Łużycach rzecz ma się odmiennie. Autorzy wyróżniają cztery współczesne regionj? występo­ wania stroju ludowego: „strój katolickich Łużyczan z okolicy Kamieńca i Budziszyna, strój łużycki z okolic Hoyerswerdy, strój z parafii Schleife (Ślepe) w pow. Weisswasser oraz strój z okolic Chociebuża (Cottbus) i Błot (Spreewald)". (s. 92). Wśród wnikliwych opisów strojów zwraca uwagę opis noszonych przez staro kobiety wielkich chust żałobnych na głowę („płachćieki"). Są one koloru białego, co wskazuje na archaiczny charakter tych chust. Ilustracje dowodzą, że należą one do ciekawszych elementów łużyckiej sztuki ludowej. Biały haft na Łużycach osiągnął wysoki poziom. Jednym z ostatnich mistrzów tego działu wiejskiej plastyki był zmarły w 1963 r. Jan Wjacławek, zamieszkały koło Hoyerswerdy. W stroju łużyckim X I X w. znane były także druki na płótnie. „Na południu w niemieckiej części Łużyc, w ośrodku tkactwa, osiedliło się wielu drukarzy. Ich pełnomocnicy wędro­ wali z kompletami wzorów, zbierając zamówienia również wśród ludności łużyckiej. Niemniej poważne znaezenie dla łużyckiej ludności miały na Górnych Łużycach warsztaty w Elstrze, Pulsnitz, Breting (Brśtnik) i Wittichenau. W samym tylko Breting na przełomie X I X i X X w. działało jeszcze 10 warszta­ tów, któro wytwarzały materiał przede wszystkim na stroje środkowołużyckie. Na Dolnych Łużycach większy rozgłos zdo­ były s )bie warsztaty w Straupitz (Tśupc) i Strobitz (Strobice). Z tej pokaźnej liczby tylko niektórym zakładom udało się prze­ trwać do dzisiaj, ponieważ stale zmniejszały się zamówienia. Według naszego rozeznania obecnie istnieją już tylko warsztaty drukarskie Steina w Pulsnitz i Petzolda w Breting." (s. 108). Książkę zamyka rozdział Sztuka ludowa w życiu społecznym. Znajdujemy tu ogólnikowo raczej i mające liczne braki metodo­ logiczno opisy obrzędów: wesela, obrzędów związanych z Bożym Narodzeniem, obrzędów wiosennych — w t y m znanego wszyst­ kim Słowianom zwyczaju topienia śmierci. Przy opisie łużyckich uroczystości wielkanocnych znajdujemy sporo danych na temat żywego wciąż ludowego pisankarstwa. Czytelnika polskiego zainteresuje chyba łużycki zwyczaj wykonywania pieczywa obrzędowego, przypominającego' kur­ piowskie „nowelatka" — figurek z ciasta w kształcie krów, owiec, świnok, gęsi etc. „Te, które wypieka się na Nowy Rok, nazywają się „noworoczki", a te na Trzech Króli — „trojaczki". Dzieci darują figureczki swoim rodzicom chrzestnym, od których z kolei otrzymują inne prezenty. Chrzestni zaś rzucają te kukiełki bydłu do paszy, aby dobrze rosło." (s. 166—167). : Album Sztuka ludowa Łużyczan stanowi bardzo dobrą prezentację kultury ludowej tego tak bliskiego nam narodu, godnego ze strony etnografów polskich najwyższego zaintereso­ wania. Niestety, jak się wydaje, na pełne, systematyczne ujęcie całokształtu zjawisk składających się na łużycką sztukę ludową wypadnie jeszcze poczekać. Ogrom pracy autorów, ich pionier­ skie w wielu wypadkach badania, wysoki poziom wydawnictwa (niestety w wersji polskiej obniżony słabością przekładu) — nie jest w stanie przesłonić istotnych luk, szczególnie w zakresie dokumentacji terenowej. : Jak piszą autorzy, eksponaty łużyckiej sztuki ludowej zbiorane były pod kątem nie typowości, częstości występowania, lecz na odwrót — zbierano eksponaty szczególne, unikalne. „Zwykłe" narzędzia czy domowe sprzęty umykały uwagi kolekcjo­ nerów. Z tego względu dokonanie pełnej rekonstrukcji łużyckiej kultury ludowej jest już niemożliwe. Wydaje się jednak, że jeszcze pora na szczegółowe badania penetracyjne, na uratowanie tego, co się jeszcze da uratować. Na takie badania czekają także specjaliści z innych krajów słowiańskich, a szczególnie Polacy, którzy z porównań łużyckiej sztuki ludowej z procesami zachodzącymi na wsi polskiej mogą wyciągnąć interesujące wnioski. Antoni Kroh 55 �BARBARA K O Ł O D Z I E J S K A , RZEMIOSŁO GARNCARSKIE W Praca składa się z dwóch części i zasięgiem swym obejmuje teren b. woj. zielonogórskiego, który umownie określono mianem „Zielonogórskie". Całość rozważań nad wysuniętą problema­ tyką przedstawiono w 12 rozdziałach, przy czym osiem pierw­ szych wchodzi w skład części pierwszej, a pozostałe ( I X — X I I ) obejmuje część druga. Praca zawiera krótki wstęp, a przy końcu umieszczono wykaz dokumentów prawnych i źródeł pomocni­ czych oraz aneks najważniejszych wykorzystanych prac nauko­ wych. Baza źródłowa pracy jest dość różnorodna. W części pierwszej, Garncarstwo w dobie organizacji cechowej, s. 11—130, omówione zostały dzieje tego rzemiosła w okresie od X V I I do końca X I X w. Autorka wykorzystała t u przede wszystkim dokumenty i akta cechowe. Główna uwaga skoncen­ trowana została na obszarze, który w okresie przedrozbiorowym należał do Polski, a problematykę ograniczono do omówienia dziejów tych garncarzy', którzy znajdowali się w organizacji cechowej. Brak poparcia źródłowego pogłębia wątpliwość, czy słuszne jest stwierdzenie, że cechy swym zasięgiem obejmowały zarówno garncarzy miejskich, jak i wiejskich (s. 20). Nie poczy­ niono prób ustalenia sieci ośrodków wiejskich; błędne byłoby mniemanie, że garncarze mieszkali tylko w miastach . Poza za­ sięgiem swych rozważań pozostawiła Autorka problem produkcji kafli, „które — jak pisze — z uwagi na walory artystyczne zwykło się zaliczać do zakresu historii sztuki" (s. 97). Pomijając fakt, iż produkcją kafli interesowali się zarówno etnografowie nasi, jak i zagraniczni, przez zajęcie takiego stanowiska ograni­ czono, szczupłą i tak, bazę źródłową pozwalającą na snucie rozważań nad problemem produkcji wyrobów garncarskich. Wzmianki źródłowe o piecach kaflowych mają daleko większą wartość przy omawianiu tegoż zagadnienia niż luźne znaleziska wyrobów garncarskich, boz ustalonej proweniencji, na jakich oparła swe wywody Autorka. Trudno też zgodzić się z sugestią, że godło pieczęci cechu garncarskiego z Międzyrzecza z 1690 r. zostało przeniesione ze starego tłoka, a jedynie zmieniono wów­ czas napis . 1 Z I E L O N O G Ó R S K I EM, W a r s z a w a - P o z n a ń 1973, str. 211, il. 29. danych wysunięto wniosek, że produkcja ich jest wytwórczością tradycyjną, charakterystyczną dla terenów, z których przybyli rzemieślnicy. Jest to więc działalność przeniesiona w określonej formie na inny teren (s. 146). Fakt to niezmiernie" ważny. Na każdym wprost kroku widoczne są różnice. I tak np. jeśli chodzi 0 pozycję przy toczeniu naczyń: garncarze pochodzący z Wileń­ szczyzny i Tarnopolskiego toczą na siedząco, a reemigranoi — stojąc. Garncarze z Wileńszczyzny pracują w obuwiu, a z Tarno­ polskiego — wprawiają w ruch koło nogą bosą. Odrębny problem, to wyroby. Asortyment ich jest trady­ cyjny (garnki, dzbanki i inne) oraz nowy (flakony, doniczki, galanteria ceramiczna). Jeśli chodzi o pierwszą grupę, to w zależ­ ności od tego, czy wyrób trafia w ręce odbiorcy wiejskiego czy miejskiego, zajmuje odmienne zastosowanie. W pierwszym wy­ padku naczynie zachowuje pierwotne przeznaczenie, a w dru­ gim — odbiorca miejski nadaje mu funkcję przedmiotu dekora­ cyjnego (s. 170). Jeśli chodzi o wyroby przeznaczone dla celów użytkowych, to przy kupnie wyraźnie uwidaczniają się różnic w pochodzeniu regionalnym ich nabywców. Decydującą rolę odgrywa t u przyzwyczajenie do określonych wyrobów. Uwagi powyższe odnoszą się do ludności osiedlonej; autochtoni, od­ wykli od wyrobów garncarskich, bardzo rzadko je kupują (s. 186). Rzemiosło to jednak chyli się ku upadkowi. Autorka sądzi, że gdyby „Cepelii" udało się go pobudzić, przyuczając do zawodu młodych ludzi, to wówczas byłoby to „zaczątkiem nowego garncarstwa" na t y m terenie. Istotne byłoby jednak, kto prze­ każe tradycje tego kunsztu: czy ci z Wileńszczyzny, Tarnopol­ skiego czy Bukowiny. 2 3 W odróżnieniu od części pierwszej, część druga: Współ­ czesne garncarstwo ludowe, rozmiarami mniejsza (s. 131—193), zasługuje na szczególniejszą uwagę; dajo się odczuć, że Autorka problematykę tę dokładniej poznała i przemyślała. Z dociekań prowadzonych w części pierwszej uwidaczniają się czynniki, które spowodowały upadek rzemiosła garncarskiogo pod koniec X I X w. Po półwiekowym okresie wytwórczość ta, odżyła na omawianym terenie po osiedleniu się tam po I I wojnie światowej ludności polskiej. Problem to niesłychanie ciekawy, a w dotychczasow-ej literaturze naukowej nie poruszany. Autorka dokładnie zarejestrowała garncarzy, którzy tam przyjechali z różnych regionów: był osadnik z Kieleokiego, repatrianci z Wileńszczyzny, Podola i Pokucia oraz reemigranci z Bukowiny Rumuńskiej. Po krótkiej analizie ośrodków, z których pocho­ dzili, przedstawiono przejawy ich działalności na nowym dla nich terenie, próbując doszukać się wzajemnych kontaktów i wpływów. W oparciu o taką analizę zebranych podczas badań terenowych Stwierdzić należy, że właściwy zrąb pracy byłby bardziej przejrzysty, gdyby pewne partie tekstu przeniesiono do wstępu 1 przypisów, a niektóre dane przedstawiono w tabelach i na mapkach. Przypisy należałoby uprościć. Pieczęć garncarzy z Międzyrzecza (s. 15) została odwrócona. Przy omawianiu ośrodków, z których pochodzili osiedleni na terenie woj. zielono­ górskiego garncarze, można było wykorzystać pewne publikacje obce . Bez odpowiedzi został problem, skąd wzięli oni potrzebne im żarna: kola żaden garncarz na nowy teren nie przywiózł (s. 152). 4 Szkoda, że w aneksie brak wykazu współczesnych garncarzy z zaznaczeniem ich miejsca pochodzenia i obecnego zamiesz­ kania. Utrudnia to korzystanie z bardzo przecież cennej pracy. W pracy poruszone zostały dwa odrębne zagadnienia, które formalnie nie są nawet ze sobą powiązane. Spaja je jednak w jedną całość wspólny temat, który rozpatrywany jest w od­ miennych warunkach historycznych. Część pierwsza ma więcej wartość regionalną i wymaga dalszego pogłębienia w oparciu o szerszą bazę źródłową, druga zaś pozwala na wykorzystanie wysuniętych w niej wniosków w trakcie badań nad podobną problematyką na innych terenach. Fakty te sprawiają, że po pracę Barbary Kołodziejskiej sięgać będą nie tylko etnografowie, ale i socjologowie oraz historycy. <S' .F. Gajerski PRZYPISY 1 Na podstawie podręcznego źródła wymienić t u można Pawła Wandela, garncarza z Kosieezyny. W 1753 r. miał on tam dom; pańszczyzny nie robił „kiedy garnki" wypalał, a „za każ­ dym paleniem" dawał do dworu „garnków szt. 11 małych lub wielkich", J. Deresiewicz, Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, Wrocław 1956, t. 1, s. 256, 260. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628— 1632, Cz. I . Województwa: poznańskie i kujawskie, Wydał Z. Guldon, Wrocław—Warszawa—Kraków 1967, s. 28, 71—72. 2 56 Ponadto pewne dane na ten temat znajdują się w opublikowa­ nych przez J. Deresiewicza materiałach. 3 Znany m i wypadek z Potylicza pozwala na stwierdzenie, że wraz z upowszechnieniem się koła bezsponowego zmieniło się wyobrażenie jego na cesze tamtejszego cechu garncarskiego, S. F. Gajerski, Polylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII u'., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1972, nr 3, s. 471. 4 Np. K . I . Matejko, Narodna keramika zachidnych obłastej Ukrajinskoji ESR XIX—XX st., Kijów 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f69db8cdd1bc9cb5ef7e5603bc1c8a30.pdf 053d0963a330530e9cf6e431209fca60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Seweryn,Tadeusz (1894-1975) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4107 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne prof.dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E PROF. DR TADEUSZ SEWERYN (1894—1975) Dnia 17 stycznia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz Seweryn, etnograf i artysta-plastyk, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, wybitny znawca i badacz sztuki ludowej, autor wielu fundamentalnych prac z tej dziedziny. Urodzony 21.VLII.1894 r. w Żabnie kolo Dąbrowy Tarnow­ skiej, w rodzinie nauczycielskiej, po ukończeniu gimnazjum rozpoozą! w 1913 r. studia równocześnie na Wydziale Filozoficznym UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował malarstwo i grafikę u Pankiewicza, Mehoffera, Weissa i Dębickiego. Już » czasie studiów wyróżniał się dużym talentom, czego dowodem było aż 10 odznaczeń zdobytych na różnych konkursach. W 1918 r. tadebiutował na wystawie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie drzeworytami: Kościół wiejski i Pejzaż. W roku 1918 rozpoczął Seweryn pracę zawodową jako nau­ czyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim, a w 1920 r. w Chełmie i następnie w Tomaszowie Mazowieckim. W owym czasie zaryeowaly się już wyraźnie jogo zainteresowania krajoznawcze, etno­ graficzne i muzeologiczne, którym dał wyraz zarówno w działal­ ności pisarskiej, jak i organizacyjnej. Dzięki niemu powstało Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, Ludowy Teatr Objaz­ dowy w Chełmie i Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowiec­ kim. W okresie pobytu w Tomaszowie zainicjował wraz z semi­ narzystami zrzeszonymi w założonym przezeń Kole Krajoznaw­ czym etnograficzne badania terenowo połączono ze zbieraniem eksponatów kultury ludowej. Rozpoczął pracę naukową, publi­ kując swojo pierwsze artykuły i rozprawy na łamach pism ..Przemysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne" oraz wy­ stąpił jako popularyzator, ogłaszając szereg artykułów na łamach założonego przez siebie w 1926 r. w Tomaszowie regionalnego tygodnika „Echo Mazowieckie". Ten pierwszy okres działalności Tadeusza Seweryna wiąże się ściśle z wyraźnym ukierunkowaniem jego zainteresowań. Jako humanista i artysta w jednej osobie, co wyraźnie przejawiało się w jego pracach naukowych, zajął się przede wszystkim zagadnie­ niem, które pasjonować go miało przoz cale jogo długie i praco­ wite życie, mianowicie sztuką ludową. Stał się w pewnym sensie pionierem w badaniach nad tą tematyką, której wprowadzenie « knig zainteresowań etnografów było w dużej mierze jego za­ sługi). Zagadnienie bowiem sztuki ludowej pozostawało dotąd na uboczu, a dawniejsi czołowi etnografowie polscy nie przy­ wiązywali do niej większego znaczenia. Wkład więc Seweryna w naukowe badania nad całokształtem twórczości artystycznej odegrał rolę bardzo istotną. W swoich badaniach oraz w publi­ kowanych pracach nie ograniczał się tylko do samego opisu, alo dokonywał również głębszej analizy zagadnienia, dociekał genezy i istoty przeobrażeń w różnych formach ludowej twórczości oraz zajmował się techniką wykonania. Pierwsze publikowane prace naukowe Seweryna poświęcono były przede wszystkim regionom, które znal — okolicom Toma­ szowa i szczególnie ciekawym pod względom etnograficznym — Łowickiemu i Opoczyńskiemu, ponadto zaś zajął się twórczością artystyczną dwóch odległych od siebie grup etnicznych — Hucu­ łów i Kaszubów. Pierwsza jego pozycja książkowa O Chrystusie Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze (Kraków 1926) prze­ jawiała już duże znawstwo tematu. Przeprowadził w niej Se­ weryn — jak na tamten czas — szczegółową i wszechstronną analizę tej tak popularnej w ludowej rzeźbie postaci. Również i druga jego książka Krakowskie skrzynie malowane (Kraków 1928) stanowiła wartościowy wkład do badań ludowego zdobnictwa. Od 1929 r. związał się Seweryn z Krakowem, gdzie obok pracy pedagogicznej objął w 1930 r. funkcję kustosza, a w roku 1937, po śmierci założyciela Muzeum Etnograficznego, Sewe­ ryna Udzieli, funkcję dyrektora tej placówki. Od tego momentu zainteresowania jego skoncentrowały się głównie na Ziemi Kra­ kowskiej. Prowadził badania na swoim rodzinnym Powiślu Dąbrowskim, m.in. w środowisku ludowych malarek z Zalipia i okolicy, jak również na góralszczyźnie, zajmując się pasjonu­ jącym go od dawna problemem ludowej twórczości artystycznej. Wynikiem tych badań były cztery jego kolejne pozycje książkowe : Parzenice góralskie (1930), Podłaźniki (1932), Krakowskie klejnoty ludowe (1935) i Polskie malarstwo ludowe (1937). Również z za­ kresu sztuki ludowej przeprowadził Seweryn przewód doktorski, uzyskując w 1930 r. na U J tytuł doktora na podstawie rozprawy Pokucka majolika ludowa, w której powróci! do interesującej go od dawna twórczości artystycznej Hucułów. Jako kustosz, a następnie dyrektor Muzeum Etnograficz­ nego przyczynił się Seweryn do podniesienia jogo rangi. Z pla­ cówki zbierackiej Muzeum stało się placówką naukowo-badawczą, a w 1939 r. otwarta została jego filia pn. Muzeum Ziemi Krakow­ skiej, eksponująca kulturę ludową tego regionu. Mimo nawału zajęć Seweryn nio zaprzestał własnej piracy nauko woj, ogłaszając w tym czasie poza wyżej Wymienionymi: Kaszubskie, złotogłowie, i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", 1929; Technika malowania ludo­ wych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Drzeworyt współczesny, „Sztuki Piękno", 1933, nr 12; Twórczość chłopu pańszczyzn innego (Jan Rak z Husowa 182!)—1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938, a ponadto szereg pozycji również z innych dziedzin etnografii oraz wiele artykułów popularnych i recenzji w różnych czaso­ pismach. Do popularyzacji bowiem wiedzy etnograficznej przy­ wiązywał Seweryn zawsze dużą wagę, występując często, obok działalności pisarskiej, jako prelegent. Po przerwie wojennej, kiedy to na pięć lat zamienić musiał pióro na pistolet, pełniąc odpowiedzialne funkcje we władzach Polski Podziemnej, powrócił Seweryn w 1945 r. na dawno sta­ nowisko w reaktywowanym Muzeum Etnograficznym, zajmując się przede wszystkim zdobyciem dlań nowego pomieszczenia oraz opracowaniem nowej koncepcji ekspozycji etnograficznej, którą zrealizował w latach 1948—53 w na nowo otwartym muzeum w murach zabytkowego Ratusza Kazimierzowskiego. Według koncepcji Seweryna ekspozycja ta miała wykazać tę rolę, jaku spełnia ludowa kultura materialna i duchowa oraz sztuka. ludowa, w historycznym rozwoju społeczeństwa, co stanowiło wówczas zupełne novum w polskim muzealnictwie etnograficznym. W roku akademickim 1946/47 Tadeusz Seweryn prowadził wykłady ze sztuki ludowej na UJ, w 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy profesora nadzwyczajnego, nie zaniedbując ani na moment piracy pisarskiej. Zajmując się nadal w pierwszej kolejności problema- 57 �stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951), „Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo­ tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze­ znaczoną dla Polonii amerykańskiej. tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949, 1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R. I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970, w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro­ polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak­ terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948; Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I , 1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy­ bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk, ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII wieku, „Pol. Szt. lud.", R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958; Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960. W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49), w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63 siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje. Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie­ dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono­ graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia­ ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz­ nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował dział etnograficzny. Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta­ wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad­ nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty­ 1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo­ czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego, otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły (1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych (1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący rc erat m temat grafiki staropolskiej. f Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa etnograficznego. Bolesław Łcpuszańshi K N K VII—IX Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy, instrumentalistów i śpiewaków ziem gór­ skich pn. „Sabałowe Bajania". Jury pod przewodnictwem prof. dr Romana Reinfussa przyznało następu­ jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten­ tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani­ sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik z Żywca i Władysław Gondek z Białego Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin­ kę Bacowską" otrzymali — Stanisław Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu, a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską" za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu otrzymał zespół „Limanowianie". W okresie Konkursu oprócz koncer­ tów odbywały się kiermasze sztuki ludo­ woj oraz czynne były: wystawa wyrobów ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz wystawa twórców ludowych ze Spiszu. Występował też Teatr Ludowy z Buko58 1975 winy Tatrzańskiej, wykonując utwory pisane gwarą przez Józefa Pitoraka. * 19.V1I — w Gdyni odbyła się inau­ guracja Jarmarku Ludowego, imprezy zorganizowanej przez Cepelię pod patro­ natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na otwarciu obecni byli przedstawiciele władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni Władysław Porzyeki, wicewojewoda Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą. W czasie czterodniowej imprezy odby­ wały się — poza kiermaszem — pokazy mody inspirowanej sztuką ludową i wy­ stępy zespołów ludowych. * 19—22.V1I. — odbyły się X V Dni Borów Tucholskich. Wśród licznych imprez zorganizowano wystawę sztuki ludowej połączoną z kiermaszem. * 22, 23.VII — w Kaszubskim Parku Etnograficznym odbył się tradycyjny lip­ cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby Na estradach występowały zespoły z Ko śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz. V I I — w Galerii Współczesnej Szti ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac odbywały się w ciągu całego lipca trz; dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In prezę zainaugurował pokaz wyrobu k ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn (10—12VII) prezentowano wyrób k ronki klockowej z Bobowej, potem kok no: haft na suknie, żywiecki haft i tiulu, haft i malowanki zalipiańsk pokaz przędzenia wełny kilimowej, a : zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł * 2—17.VIII — odbył się w Gdaiis tradycyjny Jarmark Dominikański, orj nizowany przez Urząd m. Gdańska, To Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77ae6d211b1ab4b2b6482d1f5a1e5bb.pdf 43db3eca3998e380246860d8a18afb30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - historia garncarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4105 Title A name given to the resource Garncarze i druciarze kańczuccy w XVII-XIX wieku (zestaw materialów źródłówych) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.49-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R C H I W U M H I O Y N Stanisław Franciszek Gajerski GARNCARZE I DRUCIARZE K A Ń C Z U C C Y W XVII—XIX WIEKU (ZESTAW MATERIAŁÓW Ź R Ó D Ł O W Y C H ) Wstęp W trakcie badań nad dziejami garncarstwa na terenie Rusi zerwonej zwróciłem uwagę na Kańczugę , gdzie — jak ustali­ li byli też garncarze. Fakt ten nie uszedł uwagi Franciszka v(iliili, kliny pisząc o kańczuckim ośrodku złotniczym, wspomiał o tamtejszym cechu zbiorowym, do którego, prócz rzemieślików interesującego go kunsztu, należeli też m.in. i garncarze . Wcześniejsze tradycje garncarstwa w Kańczudze, w oparciu i rejestr poborowy z 1628 roku, odnotował w swej pracy Maurycy tom , Te drobne wzmianki nasuwają potrzebę dalszych badań nad dziejami tamtejszego ośrodka garncarskiego. Zainteresowali mnie, jeśli chodzi o Kańczugę, przede wszystjin druciarze, którzy zajmowali się drutowaniem naczyń glinia­ nek. Ze względu na dawne tradycje tego kunsztu w t y m miaiteczku i daleki zasięg świadczonych przez nich usług problem staje sii' wprost frapujący. Na druciarzy kańczuckich zwrócono już uwagę na po­ czątku ubiegłego stulecia . Wagę problemu podnosi fakt, iż rzemieślnicy ci wędrując w X I X wieku daleko poza toren Galicji rozsławiali swój kunszt i rodzinne miasteczko . Trudno natomiast dowieść, czy w Kańczudze znajdował się odrębny cech drueia ray . Podczas badań archiwalnych prowadzonych latom 1970 roku n Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego w Krakowie (dalej cyt.: A M K i W K ) przebadałem materiały ffohodzące w skład zespołu Archiwum Sanguszków (dalej cyt.: Sang.). Wśród różnych, ciekawych danych, znalazłem tam również wiadomości o kańczuckich garncarzach i druciarzach , pocho­ dzące w lat 1650—1784. W zespole t y m rękopisy oznaczone sygnaturami 347/5, 347/6, 347/7 i 347/8 nie są paginowane, przez en nie można dokładnie określić znajdujących się w nich wzmianek n wspomnianych rzemieślnikach. Uzupełnieniem tych wiadomości sij dane o tamtejszych druciarzach wynotowane ze sporządzonej w 1870 roku listy wyborczej, która przechowywana jest w Tekach Schneidra (dalej cyt.: Schn.). Znajdujące się tam materiały również nie są paginowane. 1 2 3 4 5 6 nione czterema basztami, z których jedna była murowana. W 1589 roku było w Kańczudze 266 domów i 1338 mieszkańców. Założenie parafii przypisuje się Ottonowi Pileckiemu; w 1507 roku plebanem tamtejszym byl Stanisław z Rzeszowa. W 1612 roku Anna Ostrogska odnowiła j ą ; wówczas to utworzyła tzw. Ko­ legium Jalmużników, które znacznie uposażyła i poleciła opie­ kować się chorymi, niezdolnymi do pracy mieszkańcami mia­ steczka; proboszczowi dała tytuł przełożonego . 9 Kańczuga wraz z przyległymi wsiami tworzyła klucz kańczucki; w roku 1515 liczył on 163 łany uprawne i 29 pustych. W mieście znajdowali się liczni rzemieślnicy, reprezentujący różne kunszty, zrzeszeni w cechach, z których najstarszy, kra­ wiecki, uzyskał aprobatę dziedziców z Pilczy w 1456 roku. Prócz rzemieślników byli tam też kupcy . Rozwój miasta hamowały wojny, przypadkowe pożary oraz epidemie chorób zakaźnych. Dość nadmienić, że już w 1498 roku zniszczyli Kańczugę Tatarzy, a w 1624 Ordyńcy ponownie na­ padli na miasto. W 1609 roku złupił je Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem Łańcuckim". Xaloży też wspomnieć o „pogorzeniu Kańczugi" podczas jarmarku w 1637 roku. W okresie wojny północnej Szwedzi i Sasi przyczynili się do ruiny gospo­ darczej miasta. W latach 1708—1710 targi zupełnie zanikły. Szalejąca epidemia choroby zakaźnej w 1721 roku była przyczyną zamknięcia targu . Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej Kańczuga do­ stała się pod panowanie austriackie; rozpoczął się nowy okres dziejów miasteczka w ramach tżw. Galicji. 10 11 7 Garncarze w XVII i XVIII wieku Najwcześniejsza wzmianka tycząca kańczuckiego ośrodka garncarskiego pochodzi z 1628 roku. Wówczas to poborcy po­ datkowi podali, że jeden garncarz, tytułem szosu, miał zapłacić złotego . Jest, to informacja niezmiernie ważna, zważywszy, iż następne wzmianki o rzemieślnikach tegoż kunsztu pochodzą dopiero z lat 1707—1767. W zestawieniu „osiadłości miasta Kańczugi" z 1707 roku Prowadząc daleko wcześniej badania w Archiwum Głów­ wymieniony został „garncarz, Eliasz Czawosz", który mieszkał nym Akt Dawnych w Warszawie (dalej cyt.: AGAD) wynoto­ przy u l . Północnej. Miał dwóch czeladników. Sam zaś był też wałem jedynie wzmiankę o garncarzu; druciarzami się wówczas gospodarzem i posiadał troje dzieci, w t y m dwoje małych . nie interesowałem i z, tego względu trudno m i definitywnie Przy ul. Przemyskiej, w domu wdowy Niklowej, mieszkał w 1766 r. stwierdzić, czy w rejestrze poborowym z 1628 roku są o nich garncarz Walenty Zieliński . W roku następnym miał on już jakieś dane. Dla ułatwienia innym prowadzenia dalszych badań własny dom położony „w pierzei idąc od miasta ku bramie" . uznałem za celowe podać nieco danych o historii miasteczka. Brak danych o garncarzach w inwentarzach z lat 1738, 1756 i 1772 tłumaczyć można okresowym zamarciem ośrodka kań­ Zarys historii Kańczugi czuckiego. W sporządzonym w 1650 roku inwentarzu klucza kańczuc­ Najwcześniejsza wzmianka źródłowa o Kańczudze pochodzi kiego, w którym wymienione zostały obowiązki cechów i rze­ z 1340 roku. Dzieje jej związane są z losami szeregu znacznych mieślników, nic nie wspomniano o garncarzach. Natomiast rodów magnackich: Pileckich, Odrowążów, Kostków, Ostróg w zestawieniu dochodów płynących z miasta podano, że w „jar­ skich, Lubomirskich, Sanguszków i Szydłowskich. W 1812 roku marki od garncarzów biorą od woza garnków 6 " . Identycznie Kańczuga przeszła w ręce wzbogaconej na handlu zbożem rodziny podano w 1654 r o k u . Wynika z tego, że garncarze kańczuccy Kellermanów, której potomkowie utrzymali się tam aż do nie świadczyli bezpłatnie żadnych usług na rzecz dworu ani nie 1939 roku . płacili czynszu od rzemiosła swego. Problem to dość ważny Prawo magdeburskie otrzymała Kańczuga w 1523 roku od kasztelana przemyskiego, Mikołaja z Pilezy; jego to też za­ w trakcie rozpatrywania dziejów garncarstwa okresu prospero­ wania gospodarki folwarezno-pańszczyźnianej. Nałoży przy­ sługą było przyznanie miastu prawa, organizowania jarmarków puszczać, że garncarze z Kańczugi zaspokajali jedynie potrzeby i targów. Miasto obwarowane zostało wałami ziemnj'mi i umoc­ 12 13 14 15 16 17 8 49 �I I . 1. Misa, wyrób z Kołaczyc, glina glazurowana, wypalana. 0 dna 19,9 cm, 0 wylewu 77 cm, wys. 24 cm. Bączal Dolny, woj. kroś­ nieńskie. Druciarze z XVIII i XIX wieku samej ulicy w domu Józefa Zukiewicza; Marcin Cieleń zamiesz­ kały u Andrzeja Nykla też przy tej ulicy; Matiasz Jarosz posia­ dający własny dom; Wojciech Cieleń mający tam także własny dom; Paweł Kotanowski zamieszkały w domu Szczepana Tar­ nowskiego w Tyłach wspomnianej ulicy; Andrzej Wróbel miesz­ kający u Andrzeja Zagurskiego w pierzei koło kościoła; Fran­ ciszek Bobek zamieszkały w domu Andrzeja Sokolińskiego . W roku następnym wymieniono takowych rzemieślników 20-tu , w 1772 — 23-ch , 1774 — 2 5 , 1776 — 24 , 1784 — 23 , a w 1870 roku było ich 20-tu . Fakty te występują w ra­ żącej sprzeczności z tym, co dotychczas podawano na temat stanu liczbowego druciarzy na początku ubiegłego stulecia . Problemem otwartym do dalszych badań pozostaje sprawa do­ kładniejszego określenia czym, poza drutowaniem naczyń, rze­ mieślnicy ci jeszcze się zajmowali. O druciarzach kańczuckich posiadamy dane dopiero z 1706 roku. Dotyczą one 19 osób: Józef Aleksandrowicz, który mieszkał w domu Tomasza Kwolkiewicza przy ul. Kościelnej ; Wawrzyniec Urban, który mieszkał. w domu Kazimierza Blizięnca w Tylach za Kościołem; Stanisław Urban — zamieszkały tamże, gdzie „na jednym placu chałupa" stała; Józef Kowalski, który mieszkał przy ul. Jarosław­ skiej w domu Antoniego Pioruna; Michał Dziurski mający przy tejże samej ulicy własny dom; Szymon Stącel także zamieszkały w domu własnym. Na Dole za ul. Jarosławską; Antoni Wierzajski również mający tam własny d o m ; Jakub Korniakowski—• zamieszkały w domu Szymona Głowackiego przy Bramie Drew­ nianej ; Józef Galarus — posiadający własny dom w Zatyłkach za ul. Przemyską; Wojciech Swister mający także własny dom przy ul. Krakowskiej; Józef Komocia również mający tam własny dom; Michał Gębarowicz mieszkający w domu wdowy Gębarowiezowej przy tejże samej u l i c y ; Idzi Potasz — przy tejże Na terenie Kańczugi działał też cech wielki, czyli złożony, obejmujący rzemieślników różnych specjalności i branż. W świetle nadanego mu przez Annę Ostrogską przywileju, który znany jest z odpisu sporządzonego w 1771 r o k u , należeli do niego kowale, ślusarze, rymarze, kotlarze, złotnicy, siodlarze, powroźnicy, garn­ carze, nożownicy, iglarze, miecznicy i grzobioniarze . Wynika z tego, że w Kańczudze nie było zbyt wielu garncarzy. Nie umniejsza to jednak rangi tego ośrodka, zważywszy, iż rzemieśl­ nicy takowi z Przeworska , Przemyśla , Rzeszowa , Soko­ ł o w a i Leżajska należeli-również do cechów zbiorowych. | W artykule 36, wspomnianego powyżej statutu cechu kań­ czuckiego, wymieniono opłaty jarmarczne obowiązujące tam­ tejszych rzemieślników. Podano tam kunszty takie jak: kowalski, mieczniczy, powroźniczy, kotlarski, rymarski, siodlarski, garn­ carski, złotniczy, nożowniczy, blacharski i iglarski . Brak bliż- rynku lokalnego i świadczyć mogli swe usługi przy budowie pieców na terenie klucza kańczuckiego. Na niewielkim stosunkowo obszarze, w okolicy tegoż mia­ steczka, rozciągała się dość gęsta sieć ośrodków garncarskich, spośród których najbliżej znajdował się Przeworsk , a dalej nieco Jarosław , Sieniawa , Radymno , Pruchnik , Prze­ m y ś l , Dubiecko , D y n ó w , Tyczyn , Rzeszów , Ł a ń c u t , Głogów , Sokołów " i Leżajsk . Konkurencja wyrobów i usług była więc duża. Faktu tego nie można pomijać w trakcie badań nad dziejami kańczuckiego ośrodka garncarskiego okresu przed­ rozbiorowego. Ponadto liczyć się też należy z napływem wyrobów garncarskich z Potylicza, które wówczas na ton teren docierały i cieszyły się dobrą opinią wśród n a b y w c ó w . 18 19 23 20 24 29 21 25 3 22 26 27 28 31 32 33 34 35 36 37 3S 39 41 40 42 43 Cech wspólny 44 45 46 49 47 48 50 51 �szych danych na temat statutu uniemożliwia snucie jakichś dalszych wniosków. Dlatego też byłoby celowe opublikowanie Bo w pełnym brzmieniu. Uwagi końcowe Zestawiając obok siebie dane o garncarzach i druciarzach ohcialem zwrócić uwagę etnografów na Kańczugę. Wzmianki o garncarzacłi uzupełniają w pewnym stopniu dotychczasowy tan naszej wiedzy o przeszłości tego ośrodka. Na szczególniejszą uwagę zasługują wiadomości o druciarzach, na których dotych­ czas w literaturze etnograficznej nie zwracano uwagi. Dzięki nim „przedłużano żywot" wyrobów garncarskich. Drutowaniem na­ czyń zajmowali się niejednokrotnie sami użytkownicy. Druciarze musieli to jednak robić „fachowo", dokładnie i z pewnym sma­ kiem. Jak to robili i jaki obszar obejmowali zasięgiem swych usług — to problem, który oczekuje rychłego przebadania i wy­ jaśnienia. Nie mając możliwości zajęcia się bliżej tym zagadnieniem, uznałem za celowe opublikować niniejsze materiały^ . 2 PRZYPISY 5 Hipolit Stupnicki, Galicja pod względem topograficzno-geo­ Kańczuga, miasteczko, woj. przemyskie. graf'iczno-historycznym, wyd. I I , Lwów 1869, s. 57, wspominając F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy XVI—XIX w. o Kańczudze podał: mieszkańcy trudnią się po największej oraz mistrz Wawrzyniec Kasprowicz, Kraków 1962, s. 17. części drutowaniem czyli naprawą garnków; tą skromną zarobM. Horn, Ruch budowlany w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1550—1650 na tle przesłanek urbanizacyjnych, kowością są w kraju (mowa o Galicji — uwaga S. F. G.) i za granicą dobrze znani". Nadmienić należy, że autor wspomnianą Opole 1968, s. 133. pracę napisał w 1849 r., tamże, s. I V . W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych bajów słowiańskich, t. I I I , Warszawa 1882, s. 802, podano: W dziele Miasta polskie w Tysiącleciu, t. I I , Wrocław— „Mieszkańcy (Kańczugi — uwaga S. F. G.) trudnią się rolnic­ Warszawa—Kraków 1967, s. 360, podano, że w Kańczudze był twem i drutowaniem naczyń glinianych; za tym przemysłem odrębny cech druciarski. odbywają dalekie podróże i są znani w odległych miasteczkach. Wymieniono ich w inwentarzach gospodarczych klucza Mały to zarobek, a przecież utrzymywało się z niego już na po­ kańczuckiego; przy imionach i nazwiskach mieszkańców mia­ czątku naszego stulecia sto rodzin, jak opowiada Bohrer w swej steczka podawano też ich zawody. Odnośnie interesujących nas podróży po Galicji (Bemerkungen auf einer Reise durch Galizien, t u rzemieślników podawano: „Ganczarz" lub „Garncarz" oraz Wion 1804). Dawniej wyrabiano tutaj koszulki druciane dla „Druciarz". towarzyszy pancernych, kolczugi, sakiewki, teraz jeszcze dru­ J. Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubo­ ciane sita i rachwy do przesiewania ziemi". Istnieje tradycja, mirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972, s. 78—79; że nazwa miasteczka wywodzi się od „kolczugi". F. Kotula, W. Dworzaczek, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa op. cit., s. 44, stwierdza jednak, że brak jest pokrycia w materia­ małopolskiego. Wiek XIV—XV, Warszawa 1971, s. 35, 295—296; łach źródłowych, by mieszkańcy Kańczugi zajmowali się wy­ Miasta połskie..., s. 359—360; I . Rychlikowa, Studia nad towa­ robem zbroi. rową produkcją wielkiej własności w Małopolsce w latach 1764— 1 2 3 4 6 7 8 II. 2. Dwojaki,wypalane bez polewy i glazury, 0 dna 9 cm, wylewu 13,5 cm, wys. 16 em. Majdan Sieniawski, woj. przemyskie. 51 �na Wiśniczu Lubomirskiego (...) dnia 25 stycznia w r. 1650 spi­ sany..., s. 6. Tamże, nr 137/2, Inwentarz majętności kańczudzkiej mia­ sta i wsi do niej należących... spisany w 1654 r., s. 4. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski", t. X I 1 I / X 1 V , Przemyśl 1970, s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tamże, Skład zawodowy magistratu przeworskiego w latach 1600—1650 na tle struktury zawodowej i społecznej miasta, „Przegląd Historyczny", t. L X , 1969, s. 276, 277; F. Kotula, op. cit., s. 17. S. F. Gajerski, op. cit., s. 42; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137—139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 409; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszow­ skiego, Rzeszów 1956, s. 8—17; J. Olszewska,'Jarosławski ośrodek kaflarski, „Rocznik 1963/64" Stowarzyszenia Miłośników Jaro­ sławia [Jarosław 1965], s. 50—60; Tejże, Cechy w dawnym Jaro­ sławiu, „Rocznik 1966" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, [Jarosław 1967], s. 19, 23; Tejże, Cechy w dawnym Jarosławiu, „Profile", Kwartalnik Rzeszowski, nr 1 (9), 1968, s. 59, 62—64; Tejże, Zabytkowe kafle Muzeum w Jarosławiu, Rzeszów—Jaro­ sław 1969, s. 7—10. 1 7 1 8 1 9 2 0 S. F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie w świetle źródeł z XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2, 1969, s. 213—215; Tenże, Zarys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „Rocznik" Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia, 1969—1970— 1971, Jarosław 1971, s. 129—138; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 3, 1972, s. 483; A. Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „Biuletyn Historii Sztuki", nr 3, 1971, s. 286, 289. W Radymnie był m.in. i cech wielki, skupiający rze­ mieślników różnych branż, J. Burszta, Zabudowa miasta Radymna w polowie XVIII w., „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", rok I , zeszyt 2, Rzeszów 1958, s. 31. Do niego mieli należeć również, jak podaje M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, bez podawania źródła informacji, tamtejsi garncarze. Pewnym po­ twierdzeniem takowego stwierdzenia może być fakt, iż jednym z bakałarzy radymniańskich był Jan Gancarczyk; K . Gottfried, Z przeszłości Radymna, „Rocznik Przemyski", t. X , Przemyśl 1964, s. 159. 2 1 I I . 3. Bańka na olej. I I . 4. Dwojaki, polewane, malowane i gla­ zurowane, 0 dna 8 om, 0 wylewu 11,5 cm, wys. 14 cm. Moszczenica, pow. Gorlice. 2 2 M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133. K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślni­ czych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931,' s. 14, 15, 25, 29—30, 32, 62, 64, 70—71, 87, 212—213; Tenże, Przyjęcie do prawa miej­ skiego w Przemyślu w latach 1541—1664, „Sprawozdania" Pań­ stwowego Gimnazjum I I im. prof. K . Morawskiego w Przemyślu, Przemyśl 1931, s. 14—15, 16—17, 18—19, 20—21, 22—23; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 49, 53, 60, 62; M. Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 135—137; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 407—408; Tenże, Walka klasowa..., s. 132; A. Kunysz, Osada garncarska w Przemyślu (X—XIV w.), „Rocznik Przemyski", t. X , z. 3, Przemyśl 1965, s. 336—345; Tenże, Osadnictwo otwarte w Polsce południowo-wschodniej od VI do XIII w., „Wiadomości Archeologiczno", t. X X X I , z. 4, 1966, s. 339—340, 348—350; Tenże i F. Persowski, Przemyśl w starożytności i średniowieczu. (Od czasów najdawniejszych do roku 1340), Przemyśl 1966, s. 58—62; M . Kwapieniowa, Przygo­ towanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych, „Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu", t. 6, Wrocław—War­ szawa—Kraków 1966, s. 80, 88, 113, 117—119; J. Smolka, Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla, Przemyśl 1927, s. 11. 2 3 180S. Cz. I . Towarowa gospodarka zbożowa, Wrocław—Warszawa— Kraków 1966, s. 66; Tejże, Szkice o gospodarce panów na Łańcucie, Łańcut 1971, s. 9—11, 23. Miasta polskie..., s. 360; H . Rybus, Prymas Maciej Drze­ wicki. Działalność kościelna w diecezji przemyskiej (1504—1513), Warszawa 1968, s. 167; Słownik geograficzny..., s. 802. W. Dworzaczek, op. cit., s. 279; A. Homecki, Produkcja i handel zbożowy w latyfundium Lubomirskich w drugiej połowie XVII i pierwszej XVIII wieku, Wrocław—Warszawa—Kraków 1970, s. 19, 21, 22, 24, 27, 30, 35, 36; M. Horn, Lokalizacja cechów i specjalności rzemieślniczych w miastach ziemi przemyskiej i sano­ ckiej w latach 1550—1650, „Przegląd Historyczny", t. L X I , 1970, s. 414, 421; Tenże, Walka klasowa i konflikty społeczne w miastach Musi Czerwonej w latach 1600—1647 na tle stosunków gospodarczych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 47; F. Kotula, op. cit., s. 17; M. Kulczykowski, M . Francie, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski zachodniej w drugiej polowie XVIII wieku, Warszawa 1963, s. 53; J. Małecki, Studia nad ryn­ kiem regionalnym Krakowa w XVI wieku, Warszawa 1963, s. 157; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Studia..., s. 9, 64, 66—70, 126, 128, 154. A. Homecki, op. cit., s. 33, 40; M. Horn, Klęski pożarów w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w latach 1600—1651, „Sprawozdania" Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, seria A, nr 4, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968, s. 83; Miasta polskie..., s. 360; I . Rychlikowa, Szkice..., s. 14, 26; Słownik geograficzny..., s. 802. AGAD, ASK I 17, Rejestry poborowe woj. ruskiego, głównie z ziemi przemyskiej z lat 1526—1628, k. 565. A M K i W K , Sang. nr 347/2, Konskrypcya pospólstwa miasta Kańczugi z uczynionej rewizyi jego die 14 Maii 1707 A. Inwentarz miasta Kańczugi i wsi do niego należących z 1704 r., s. 8. Tamże, nr 347/4, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego... z r. 1766, s. 27. Tamże, nr 347/5, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, tak miasta Kańczugi, jako też przyległych wsi z 1767 r. Tamże, nr 137/1, Inwentarz majętności Kańczudzkiej, miasta i wsi do niej należących, z budynkami dworu i folwarków, z polami za rozkazaniem JW. J. M. Pana Aleksandra Hrabie 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 52 2 4 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 48, 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 48 50, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 134; B. Jaśkiewicz, Zarys dziejów Dynowa [w:] Sześć wieków Brzozowa, Kraków 1959, s. 67; M . Przystasz, Rozwój gospodarczy powiatu sanockiego, „Rocznik Sanocki", Kraków 1963, s. 155. F. K i r y k i S. Mateszew, Zarys dziejów Tyczyna do roku 1772 [w:] 600 lat Tyczyna, Rzeszów 1973, s. 38, 69. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej... s. 35—36, 39, 49, 74, 75; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 139; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 411; F. Kotula, Rzeszowska majolika ludowa, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4—5, 1953, s. 303—319; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 24— 29; Tenże, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 31, 46—47; J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, „ I I sprawozdanie" dyrekcji c.k. I I Gimnazjum w Rzeszowie za rok szkolny 1906, Rzeszów 1906, s. 2, 9, 34, 36; Tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, Rzeszów 1913, s. 225—226, 259, 436, 437, 443, 444; A. Przyboś, Rzeszów na przełomie X V I i X V I I wieku [w:] Pięć wieków miasta Rzeszowa, s. 72. 2 5 2 6 2 7 �2 8 S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Musi Czerwonej..., s. 49, 70, 73, 74—75; M. Horn, Ruch budowlany... s. 133—134; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 410; F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 305—306; Tenże, Łańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 4, 1954, s. 665; Tenże, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 18— 24; Tenże, Rozmowy ze skorupkami czyli rzecz o plastyce garncar­ skiej i jej wymowie historyczno-społecznej, Rzeszów 1969, s. 47—65. F.Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 15—16, 43—44; Tenże, Głogów Małopolski, Kraków 1970, s. 21. M.Horn, Ruch budowlany..., s. 133; Tenże, Lokalizacja cechów..., s. 414; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 12; S. Koziarz, Cech garncarski w Sokołowie, Lwów 1899; M. Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu..., s. 80, 83 , 85, 101, 105, 113, 117; Z. Przyrembel, Far/urnie połskie HWM i dzisiejsze, Lwów 1936, s. 15, 17. L. Dzięgiel, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1953, s. 33—37; S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 41—42, 49, 61, 62; M . Horn, Ruch budowlany..., s. 133, 137, 138, 140; Tenże, Lokalizacja cechów... s. 412, nie wykazał garncarzy, którzy w 1569 r. należeli do cechu rzemiosł drzewnych, ale uwzględnił ich już w pracy następnej, Rozwój rzemiosł branży drzewnej w miastach ziemi przemyskiej i sanockiej w łatach 1550—1650, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły 1'edagogicznoj w Opolu", Historia V I I , Opole 1970, s. 42; l'. Kotula, Leżajski ośrodek ceramiczny, „Polska Sztuka Ludo­ wa", nr 1, 1953, s. 26—32; Tenże, Materiały do dziejów garncarHm..., s. 45; Tenże, Rozmowy ze skorupkami..., s. 161—170; J. Półćwiartek, Położenie ludności wiejskiej starostwa leżajskiego w XVI—XVIII wieku, Warszawa—Kraków 1972, s. 209; T. Szetela, Malowane kafle z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3—4, 1963, s. 165—182. S. F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncar­ skich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1, 1960, s. 43, 45; Tenże, Formy zbytu i zasięg wyrobów potylickich garncarzy za czasów Rzeczpospolitej przedrozbiorowej, „Z naszej ziemi". Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego Oddział w Przemyślu, nr 8, 1967, s. 19—20, 25—27; Tenże, Novi dżereła pro potylyćkyj honćarśkyj centr (druha połovyna XVI — persa połomjna XVII st.J, „Archiyy Ukrajiny", nr 3 (89), 1968, s. 89—90; Tenże, Potyłicki ośrodek kaflarski.... s. 482—483; F. Kotula, Materiały do dziejów garncarstwa..., s. 98, AMKiWK, Sang. 347/4, s. 25. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27. Tamże, s. 28. Tamże, nr 347/5. Tamże, nr 347/6, Inwentarz dóbr klucza kańczudzkiego, w woj. ruskiem a ziemi przemyskiej położonych... z 1772 r.; Tamże, nr 347/6, Inwentarz miasta Kańczugi i dóbr do niej należących spisany... 1772 r. Tamże, nr 347/8, Inwentarz dóbr klucza, kańczudzkiego w ziemi przemyskiej i powiecie przeworskim... z r. 1774. Tamże. 'Tamże, nr 347/12, Inwentarz klucza kańczudzkiego in anno 1784 (...) sporządzony, s. 7—9. Tamże, Schn. 721. Patrz przypis 4. 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 F.Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17, podał, że cech ten „dopiero w roku 1657 zorganizował się tam, na pod­ stawie przywileju wystawionego przez Annę de Sternberg księżnę Ostrogską (...). Dokument ten dosłownie kazał przepisać i za­ twierdził Aleksander Michał Lubomirski w roku 1711" stwierdził autor, przenosząc dodatkowe wiadomości na jego temat do przy­ pisu 44, s. 44, w którym podał: „Niestety, oryginalne dokumenty nie dochowały się do naszych czasów. Jednak pod koniec X I X w. miejscowy wikary ks. [Jan] Kudła, sporządził kopiariusz zacho­ wanych do jego pobytu w Kańczudze dokumentów, tak miej­ skich jak i cechowych. Kopiariusz znajduje się w archiwum parafialnym w Kańczudze. Kopie przywilejów omawianego cechu znajdują się na s. 183—192. Z nich korzystałem w niniej­ szym studium". Zastrzeżenia jednak wzbudziły dat}'. Aleksander Michał Lubomirski zmarł w 1676 r., K . Niesiecki, Herbarz polski, t. V, Lipsk 1840, s. 153; S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. I X , Warszawa 1912, s. 175; A. Boniecki, Herbarz polski, t. X V , Warszawa 1912, s. 63, podaje, że w r. 1676 wyjechał on „dla poratowania zdrowia za granicę" i „umarł w pierwszych dniach stycznia 1677 r." Nie jest to istotne; różnica jednego roku, a może kwestia kilku t3'godni, nie odgrywa tu zasadniczej roli. Problem tkwi w tym, że w 1711 r. nie mógł on już potwierdzić wspomnianego statutu. W związku z tym zwróciłem się z prośbą do Urzędu Parafialnego w Kańczudze o udzielenie mi bliższych danych na ten temat; dzięki uprzejmości ks. Józefa Pęcherka dane te sprostowałem. 4 3 4 6 F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 42. 4 7 Do r. 1576 garncarze przemyscy należeli do cechu zbio­ rowego; później zorganizowali własny, K . Arłamowski, Dzieje przemyskich cechów rzemieślniczych..., s. 14. Jak utrzymują F. Kotula, Rzeszowska majolika..., s. 312 i A. Przyboś, op. cit., s. 72, z końcem X V I w. miał istnieć w Rze­ szowie samodzielny cech garncarski. Poglądu tego jednak w pełni nie podziela M. Horn, Ruch budowlany..., s. 139, ale definityw­ nie się z nim nie rozprawia i podaje nadal, że cech takowy istniał w 1593 r., tenże, Lokalizacja, cechów..., s. 411. W 1718 r. garn­ carze tamtejsi wraz z murarzami i cieślami utworzyli wspólny cech, J. Pęckowski, O dawnych cechach w Rzeszowie, s. 9; tenże, Dzieje miasta Rzeszowa, s. 225—226. S. Koziarz, op. cit,, s. 6—7. S. F. Gajerski, Garncarze na terenie Rusi Czerwonej..., s. 61. F. Kotula, Rzeszowski ośrodek złotniczy..., s. 17. W 1907 r. zaczął się kryzys kańczuckiego ośrodka na skutek pojawienia się gotowych wyrobów fabrycznych oraz utrudniania przez kupców sprowadzania łubów przetakowych bezpośrednio z Bukowiny czy z innych miast Galicji. Nie po­ mogła uchwala Sejmu galicyjskiego, polecającego Wydziałowi Krajowemu podjęcie środków zaradczych. Wielu druciarzy zre­ zygnowało z zawodu, tylko niektórzy zajmowali się drutowaniem naczyń kamiennych, traktując to jako dodatkowe źródło do­ chodu. Garncarstwem zajmowała się w Kańczudze tylko rodzina Dytrychów. (Inf. Mieczysława Skórskiego i ks. Józefa Pęcherka, którym na t y m miejscu składam podziękowanie). 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 J o t . : K . Ruszel Obiekty ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1f2021a2882c1365531cea45a12926.pdf 307e30d47ed02e5f4156aa8fce791c23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource estetyka ludowa Szczypawka-Ptaszyńska,Helena - rzeźbiarka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4102 Title A name given to the resource Pacierze Szczypawki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.29-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Maluszyn woj. płockie. Jacek Olędzki PACIERZE SZCZYPAWKI UWAGI O Z A L E Ż N O Ś C I D Z I E Ł A SZTUKI O D P O G L Ą D Ó W ESTETYCZNYCH I ETYCZNYCH ARTYSTY ...wiele się nie zadawać, nie Irza wierzyć dzisiaj ludziom, bo prawdy nie chcą, powiedzieć, powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą... Mnie tam już mało to interesuje, jak inne robią i czynią... Rzeźby siedemdziesięciodziewięcioletniej Heleny Szezypawki-Ptaszyńskiej z Maluszyna koło Gójska w Sierpeckiem — już od dawna spotykają się z zainteresowaniem. Sie jest ono jednak zbyt wielkie i na pewno nie odpowiada znaczeniu i powadze twórczości tej artystki. W jednym tylko przypadku można mówić, że dzieło to zostało w pełni docenione. Otóż na wystawie „Sztuka ludowa w trzydziestoleciu P R L " autorzy ekspozycji ukazali rzeźby Ptaszyńskiej na samym początku sali, wyróżniając je tym sposobem z ogromnej ilości prac żyjących i nieżyjących już artystów. Rzeźby te usytuowane zostały w lewym od wejścia szeregu, przed pracami Soboty i Herodka. Przykuwają one uwagę widza wartościami zdecydowanie artystycznymi. I to, że jest Helena Ptaszyńska artystką wielką, nie ulega dla piszącego te słowa najmniejszej wątpliwości. 1 Od dawna interesowały mnie w sztuce związki między dzie lem a twórcą, jego wrażliwością estetyczną, światopoglądem i etyką. Interesowało mnie — jakim normom moralnym hołdują twórcy. I jaki zachodzi związek między wrażliwością etyczną artysty a jego spełnianiem się w działaniu artystycznym. Jakie są te związki — wprost proporcjonalne, odwrotnie proporcjonalno czy jeszcze,inno ? Poznałem Helenę Ptaszyńska po raz pierwszy w połowic czerwca 1975 r. Rozmawialiśmy parę godzin, do zmroku. Tuż poza samym obejściem, nad brzegiem stawu — mokradła. Obejście jest starannie odgrodzone od dróg dojazdowych. Nie można przed dom zajechać wozem czy motocyklem. Aby dostać się do środka, trzeba się schylić albo pod żerdziami, albo pod drutami okalają­ cymi przylegające do budynków pastwisko. O wejściu obcego 29 �alarmują nie psy, lecz indyki. Gospodarstwo-kolonia położona z dala od innych należy do małżeństwa Syskich. Helena Ptaszyńska zamieszkuje u nich od 4 lat. Po czterokrotnym owdo­ wieniu, tu szukała i znalazła wybrane przez siebie schronienie. Rozmawiamy — jak powiedziałem — nad brzegiem stawu, w miejscu, gdzio od dłuższego czasu przesiaduje popołudniami. Siada na szczeblu drabiny opartej o strzechę. Przed sobą ma widok na staw pełen zieleni, wierzby, horyzont, gdzie zachodzi słońce, widok w kierunku nie opodal położonego Gójska, na kościół w tej miejscowości oraz na wieś Mościska, w której się uro­ dziła, przez wiele lat żyła i którą opuściła, przychodząc tu — do gospodarzy Syskich w Maluszynie. Na stawie wśród zieleni żółcieją mieczyki. Pytam więc o nie na początku rozmowy. — A tak, tam coś rośnie — odpowiada ... Urodziła się wyjątkowo mała, jako jedno z ostatnich dzieci gospodarzy małorolnych, którzy mieli dzieci siedmioro. Rodziców pamięta jako bardzo dobrych ludzi. W odróżnieniu od innych w wiosce, hodowali z największym zamiłowaniem nie konie, krowy czy owce, lecz świnie. I nazywano ich świnopasami. B y l i biedni, chociaż zamożni, hodując dużo świń... Oto relacja prze­ pisana wiernie z nagrania na taśmie magnetofonowej : Przebieg życia — Matka moja nazywała się Ziółkowska. Wyszła za mąż za Kwiatkowiaka. Ale używali nazwiska Kwiatkowscy. Najpierw, jak rodzice tam w Mościskach nastali, to mieli 26 morgów. Tam była słaba ziemia, kartofle rodziły się malutkie. Moje rodzice to takie byli dobre, że jak zabili świniaka, to już ludzie wiedzieli o niem i wszyscy przyśli i rozebrali. A lojciec pożyczył. Mama, powiada, je chowała, a ludzie poŻ3'Czką roze­ brali... A ci ludzie to tak mówili — nie umią uchować, ani nie umią zjeść na niego. To takie ludzie dzisiaj. Nas było dzieci pięć, a wszystkich to siedem, bo były i łojczyno... Mama przód umarła, ojciec później... Ja nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała, ciężko. Ale teraz wyleciało z głowy... Z elementa nauczyłam się też czytać. Elementy kupił brat... A, o, b, c, d, e, f, g, o już wszystko. Rozjechali się do Ameryki, inne się pożeniły. Zostałam sama z rodzicami. Jak powiadam — nie mogłam chodzić wcale, ja na te angelską chorobę chorowała ciężko. Nogi miałam pokrzywione i nie mogłam wcale chodzić. I mój dziadek przyszedł do moich rodziców i pojechali do Skępygo ze mną na ofiarę. Jak poszłam i obeszłam tam w koło tego krzyżyka na tem cudownym miejscu w Skępem, na takiej górce, taka górka wielka. I tam ludzie ofiarę obchodzą koło tego krzyżyka. I mówi dziadek, trzy razy trza obejść z tu dziewuszku, to ona może odzyska moc chodzenia. Może Matka Najświętsza wyzwoli. Obnieśli mnie. A drugi raz już zem sama na swoich nogach chodziła. To tyle widziałam. Miałam już lata, zobym do Skępygo przyszła. Było u mnie tyle lat, że dziecko już chodzi, a nie chodzi. Drugie takie cudowne wydarzenie to miałam, że Matka Boska m r u g a ł a (z satysfakcją). W Skępym! Oczami! Mru­ gała! W wielkim ołtarzu! O, było to pare lat temu, jak chodziłam piechotą. To było na Matki Boskiej Siwnej. To było kawałek czasu, paro już lat... Jakom patrzała, to zupełnie mrugała Matka Boska. Ja miałam wyjść na zakonnicę. Ale moje ojcy mnie tylko mieli, a to ci, to wszyscy się rozlecieli. No i elito ich mial do­ chować ? A to tak było : Przyjechała zakonnica do Klasztoru do Skępygo i opowiedziała mi wszystko, jak zakonnice żyją i jakie szczęście u Boga mogą sobie wyrobić. I mnie się to spodobało. I chciałam wstąpić do Franciszkanów. A lojco moje, to byli dobrzy ludzie. Oj, dobrzy. Ktoś i nie miał z nimi żyć. Nie chcieli ze żadnymi żyć, jak zo mną. I ja ich posłuchałam. Mówią, droższe są łojcy. Męża można nadrobić i drugiego, a łojców już człowiek drugich nie ma. 30 Ja już niemłoda była, miałam dwadzieścia i coś, kiedym się ożeniła. Miałam śtyrech chłopów. No, już sam Pon Bóg dał. Ten ostatni to był niedobry. Był niedobry, bo był niegospodarz (zdecydowanie), mnie nie słuchał i nie szanował. Za moje dobre, to mi złem odpłacał. Ja to jestem dla kożdego dobra (z pewnym rozrzewnieniem). Ostatni się nazywał Ptaszyński. I ja się tak muszę nazywać, bo tak wychodzi. Pierwszy to był znowu Macie­ jewski. Adam Maciejewski ... to taki był, że słuchał ludzi, nie mnie. Jak go kto nastroił, taki był. I drugi był dobry, mądry i trzeci dobry. Jak bym mu s e r c a oddała! Chyba nie ma człowieka, który by powiedział, że ja byłam niedobra dla kogo. Jeden po drugim umierali m ę ż a . . . Jak jeden umarł, to trzeba było brać drugiego, bo miałam gospodarkę, to sama nie dam rady, są krowy, są świnie: szkoda tego zmarnować. Maciejewski to taki był, że ludzi słuchał. Jak ludzie kazali wziąć i palić papierosy, to palił, jak w karty grać, to grał. To co to za chłop ?! Drugi znowu się nazywał Gołębiewski. To był Gołębioski (wstydliwie, z zażenowaniem). No, Gołębiewski się nazywał ... Trzeci się nazywał Szczypawka ..., a to był taki chłop gruby i tłusty! Nie myślał umierać, i ja nie myślała, że on jesce umrze ... A jego zawiało. Pracował tam u sonsiada, bo ten sonsiad maszynowa! zbożo i jego zawiało. Taki przeciąg był ... I już od tej pory musioł umrzeć. Ja już poszłam do Gójska, zadzwoniłam po lekarza i po księża w tej nocy i wszyśko. ... Jak brat poszedł do Ameryki, to ja sama w kunie robiłam i na kuniu jeździłam, bom się napracowała. Wsiadałam na kunia, talii dobry był, i przywoził mnie do domu ... Mój brat nim pojechał do Ameryki, kupił sobie samouczek polsko-angielski i nauczył się po angielsku. Nawet i ja nauczy­ łam się dużo słów angielskich: mało dziecko — charli litło, okno — fauwildeoch. Z tego powodu musiałam zaopiekować się swoimi rodzicami, a przede wszystkim gospodarstwem, które opuścili moi bracia i siostry. Zajęłam się hodowaniem świń, bo była to podstawa — wcześniej już było mówiono — że hodowaliśmy świnie, dla świń to trzeba było kupować. Kupowałam im jedzenie. O mój Boże! U mnio świń było dużo, ja chowałam dużo świń — proszę pana — ja chowałam trzy maciory. Ja im kupowałam jedzenie, kartofle, bo tam była — jak mówiłam — słaba ziemia — to się na niej mało urodziło, tam kartofle przeważnie były malutkie. Jo, to tyż świniakom wiele ich nie można było dać, bo mało było i musiałam je hodować. To było moje ulubienie ... Jak śtyry karmiki zapro­ wadziłam, to miałam z pięćdziesiąt świń, oj, to moje ulubienie! Jak one żarły trawkę. Nieraz aż pod Gójsk poszły. Bo mówię, to szkoda, niech one idą pomalutku, to lepiej niech sobio źrą trawkę, to l e p i e j . Ale jak zaszły za daleko, to ja idę za nimi, biere kawałek chleba i one wracają za mną. L e l u t k i , bose, m a l u t k i e . . . to pogłaskałam je i idą za mną. L e l u t k i ] Na świnie to się wola, malutkie, maluńkie, malutkie (z wy­ ciszeniem), jak te, co ma, to znów mówi się dzieoiulki! dzieciulki! A jak potem duże, to libusie, libusie (najczulej), na koniec, to znów woła się kiziulek (już nie tak czule). A na krowy, to laleczka, a na owce, to piekuchna, piekuchna się woła. Mieszkałam po śmierci Ptaszyńskiego u Kozaków we wsi Modrzew. (Po spaleniu się rodzinnego obejścia w Mościskacłi — J. O.). Ja tam byłam sześć lat na Modrzewie, to krótko ... Potem mieszkałam u Dudów, to przodem przed Kozakami miesz­ kałam ... Nie, później to już w Maluszynie. Mnio się dlatego nie podobało u Dudów, że uni takie byli, miałam taką maciorę dużą, i ta maciora — mów i% — będzie wam lęgła prosiaczki, bo była prośna, będzie lęgła to prosiaczki, ja nie spałam parę nocy przy tych prosiaczkach, żeby im się aby chowały, no i jem, że jeich będą prosiaki te, alo daję jedzenie świni, bo świnia moja! A oni potom powiadają, że za moją świnię, to mi dadzą takiego prosiaczka małego. I powiadają, pani to urośnie ... (wypowiada to słowa bez żalu). Mówię, mój Boże, �to mówię, ja już nie wytrzymam, toć jak nie śpię i wam wycho­ wam, i na tych świniach wyglęże, toć nie gadajcie tego, co mówicie. Ale moja maciora pięciu średniaków im dala. Jednak i tego było mało ... Takie ludzie są! To u Kozaków tak było i u Dudów tak było. Obecnie mieszkam u rodziny Syskieh w Maluszynie i chwalę sobie to miejsce... Syscy troskliwie opiekują się rzeźbiarką, która mieszka u nich w komórce przy chlewie, żywią ją, i co ważne — pomagają w realizacji rzeźb, których sama już nie może wykonywać ze względu na stan zdrowia i podeszły wiek. Ale wróćmy do relacji artystki. — Moje zdrowie to liche ... Czasem to śpię dobrze, a czasem to nie mogę spać. Dzisiaj to takiem spała, że byłam nieżywa. Nic nie wiedziałam o świecie. Akem odeschłam, już dzień wtedy, to dla mnie najlepiej jak usnę. Już człowiekowi dosyć ... Szczypawka znów wraca do swego życiorysu: — Mój pierwszy mąż, Maciejewski, to żeby m n i e słuchał, a nie ludzi, to by żył dłużej. Ale słuchał ludzi, no to dlatego złumarł. Bp się zaziębił. Bo poszedł to wsłużyć. Jak miał w domu dobrze, to mu kazali służyć, że tam pszenne placki zje, pieką, dają papierosy, wódkę piją. I on się na to umarł ... Ode mnie nic nie był starszy. On był jeszcze młodszy. Trochę młodszy, już nie pamiętam ... Modlę się za swoich zmarłych mężów. O, tak! I za wszyst­ kich jednakowo, bo i tamten, co niedobry był, tyż może nie �wiedział, co on robi. J u ż mu trza darować. Jak mu już Pan Bóg sam z mojej strony nie pamięta.. Pierwszy umarł. Drugi umarł. Każdy umarł we wieku. A ten trzeci, to był stary, już stary. I czwarty tyż umarł. W trzy lata, jak się ożeniłam, urodziło się jedno, ale umarło. To było z pierwszym mężem. (Czy próbowali mieć dzieci?) 0, tak! Ale już nie, już zdrowia nie było do tego. Nie modliłam się o dzieci przez Skępską. Ja nie pragnęłam, bo ja się przyjrzałam u ludzi, że są dzieci niedobre. Mówię, Pan Bóg da mi opiekę i tak jak będę żyła. J a k ą opiekę mam, to bardzo dobrą. Toć zdarzają się dzieci dobre, ale próbować na dobre, a mieć ich z pół mendla? (ze śmiechem). To już nie tak dobrze. Jak ojcy dobre, to i dzieci powinny być dobre. A tak nie jest ... Nie modlę się za to zmarłe dziecko. Bo ksiądz mówił, że za takich nie brak się nawet modlić, ani nigda. Bo une są szczęśliwemi. Bo przyszło na świat i zaraz zmarłoż. Nic nie było na świecie. Mówi ksiądz, że takie dzieci idą prosto do nieba. I trzeba w to wierzyć, nasza wiara nas tak uczy. Modlę się do Matki Boskiej i do Pana Jezusa ... Do Matki Boskiej, żeby wyprosiła mi zdrowie, łaskę u Boga, bo una ma laskę u Pana Boga, taką jak nikt ni ma. To w takiej intencji. Modlę się tyż do Pana Jezusa. On udziela wszystkich łask. Do Ducha Przenajświętszego — a do Pana Boga Ojca — ba, tyż! Boże Ojcze, my Twe dzieci płaczem, żebrzem lepszej doli. Bok po roku marnie leci, my w niewoli, my w niewoli ... A czy to prawda panie — pan tyż nie wie — że jak człowiek umrze, to podobno jego dusza jest pomiędzy temi ludziami To dusze pomiędzy żywymi chodzą ... Jeżeli mają ducha nie śmiertelnego, to może tak jest ? Jak przeznaczony do czyszczą, to odpokutuje, a jak dc nieba, to krótko mieszka w czyszczu. I pójdzie do nieba. A jaa do piekła, to n a w i e k i podobno ... O mój Boże, daj Boże, żebym poszła do nieba (żarliwie) Daj Boże, o mój Boże ... Rada bym, żeby moja pani tyż poszła Bo je dobra. W Gójsku w ołtarzu jest Serce Jezusa, a w bocznych — Matka Boska, Pan Jezus i Święty Józef. Zawsze się do nich modlę Modlę się ja najwięcej na wieczór. Rano, jak mnie zacznie dusić ta astma, tak mnie zmęczy, to już nie otworzę pyska nawet Bo jak mnie weźmie kasiel (kaszle), nie mogę skończyć. Odmawiam pacierze do Serca Pana Jezusa, do Matki Boskiej Opieki, rozmaite. Mówię nieraz: Wszystkie nasze dzienne sprawy Przyjmij litość Boże Prawy A gdy będziem zasypiali Niech się nawet syn nasz chwali. Pan Bóg ma więcej niż rozdał. I mnio będzie wiedział, jaj wynagrodzić. Największa Radość Moja? J u ż nie będę mogła mówić ...j Już muszę płakać ... Żeby się dostać do n i e b a ! Trudno byłoby orzec, czy Helena Szczypawka (tak ją nazy­ wam, ponieważ jest to nazwisko trzeciego męża, którego uznała) ma lub miała swoje obsesje męskie czy „seksualne". Oto jej od- I I . 3. Świnie i pasterz, drewno lipow-e, malowane, wym. od 10x16 cm do 15 X 20 em. 32 �powiedź na pytanie „testowo" — K t o bywa lepszy, kobieta czy mężczyzna ?: — To zależy, jaki człowiek — baba dobra i chłop dobry, ale jak który ... No, ale kodeks moralny Szezypawki jest bogatszy. Oto pod­ stawowe stwierdzenia etyczne w t y m kodeksie. Pojęcia etyczne — W Zaszczytowem jest Kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca Męczennika, żywcem oprawianego, tam do niego się modliłam. Teraz chciałabym do Gójska mieć zamiar pójść, może odpocznę, może pogoda będzie. Rada byłabym wyspo­ wiadać się, bo nieszczęście było, na Wielkanoc była wielka słota. Spróbuję się tam udać. Wiele się nie zadawać z ludźmi. Wiele nie trza dzisiaj mówić ludziom, bo prawdy nie powiedzą. Powiedzą inaczej i robią inaczej, w błąd człowieka wprowadzą ... Ci co mnie okradli, to nie są dobrzy. Raz tacy pożyczyli, a przyrzekali, że oddadzą, że wynagrodzą, a teraz nawet nie przyjdą powiedzieć, żeby poczekać. Jednemu pożyczyłam dwa tysiące, drugiemu stery, trzeciemu pięć tysięcy, bo ja miałam pieniądze. Świnie chowałam, później rzeźbiłam. To już będzie parę lat, jak pożyczyłam, a tera nie chcą oddać. Przeszły lata i nie oddają ... W kodeksie moralnym Heleny Szezypawki trzy wartości uznano zostały przez nią jako najważniejsze: — Honor mieć, uszanowanie u ludzi i sławę. To je najważ­ niejsze. Sława, to znaczy, żeby ludzie dobrze o człowieku mówili, sprawiedliwie. A honor? Przecież jest „Honor Marija" ... Żeby człowiek był czysty, żeby był wysławiony od ludzi, że to dobra dusza ... Rzeźb swoich to ja nie wykonywałam dla sławy! Nad któ­ rymi pomyślałam, to zrobiłam ... Robić im, ludziom znaczy, dobrze! Liświacza to ja nie lubię szanować. So takie, t u z a p a l i , t u z a g a s i . Liświacz, to taki f a r y z e u s z , to on się samochwali, a nigdy nie przyjdzi, jak mówi. To taki człowiek! To łun wodę pije. Tak. Nie lubię tych faryzeuszów, wolałabym nie patrzeć na takiego człowieka. To, żeby człowiek miał poważanie, to jest ważne. Jak czło­ wiekowi odbierzesz honor, to odbierzesz mu życie ... Jakby co gadał na mnie, że ja tam ... łajdacze, tak nie tak, to mnie to nie obchodzi, bo ja tego nie robię. Jakby kłamał, to mnie to nie obchodzi ... Za nic ni mam tego człowieka, że kłamie, ale ci gniewać się na niego nie wolno. Pan Jezus nie kazał się gniewać ... So dziś dzieciaki bez wychowania ... Trzeba wiedzieć, oni chodzą do szkoły, ale Bóg broni od szkoły takiej. Co uważa Pan? Przyjdzie taki i przymierzy mnie do siebie i powiada — o, jaka malutka wyrosła. Mój Boże, to ja winna, żem malutka. Mój Boże, ni za wielki nie winien sobie i malutki nie winien, jaki go Bóg dał i wyrośnie, i jo. I trzeba Bogu dziękować i tylko honor swój postawić, żeby być c z ł o w i e k i e m , nie osiustem i nie kłamcą. Toto powinno człowieka sławić. Spróbujmy poznać jeszcze odczucia estetyczne Heleny Szezypawki. Odczucia te ściśle się wiążą z jej wyobrażeniami religijnymi i etycznymi. W t y m , co mówi, powtarza się często słowo ładny, jak mi się wydaje, jest ono dla Szezypawki jedno­ znaczne ze słowami — dobre i dobro. I I . 4. Świnie, drewno malowane, wym. od 7 X 10 cm do 15 X 20 cm. 1 33 �Pojęcia estetyczno — Ładne to są topole, grube już ładne, lata musiały rosnąć ... (rozmowa w czasie spaceru) ... O, jakie ładne te jarząbki, zakwitły, z togo owocu robią takie smory czy cuś na smarowidła jakieś do chleba ... Najbardziej podobają mi się róże. Dlatego, że są ładne. Te kwiaty, co rosną na łąkach, też ładne (bez przekonania). Rozmaite. Ale już nie są tak ładne jak róże. Nie! Różowo, czerwone, to najpiękniejsze kolory, ale 'i niebieski. — Dlaczego niebieski ? — Bo ładny. — A żółty kolor ? — Też ładny. — Dlaczego babcia maluje jeźdźców na czarno. — Czasem, jak ta farba nadaje się na czarno, to tyż maluję na czarno. (O krajobrazie:) — Górzysto, to mi się nie podoba. Dlatego, że to już nie je tak ładnie, bo na dole już nic nie widać za górą. — — No, ale można na górę wejść i z góry popatrzeć. — Nuu, alo to ciężko wejść, to ja już tam nie chcę wchodzić i oglądać ... O, jak widzi wszystko daleko, o, jak tu, tam — Gójsk widać, o, to ładnie. Z drzew to mi się podoba lipa. Dlatego, że ona ma swoje kwiaty takie, co nawet dobre są na herbatę. Brzoza? Tyż dobra (niezdecydowanie). Ładna i choina, i jeglija. Las łubie jak są jagody, bo jagody to lubię zbierać. Najpiękniejszy to jest m a j . Dlatego to, że wiosna idzie piękna. A zimy nie lubię, bo zimno. Nie, togo nie wytrzymuje. (O szronie na oknach:) — Prawie że niektóre nawet i ładne. Nawet ładne te kwiaty, taki rys ładny mają. Ale to jest jednak niedobre, bo to zima ... — Czemu nie popatrzę, popatrzę ... Nuu, i mówię se, żeby takie wyrobić ładne kwiatki ... Człowiek jak jest taki średni to ładny! Żeby był podług wysokości kształtny i grubości szeroki. Mnie się podoba jak jest wszystko takie podług siebie. A jak już są takie niekształtne, to mi się nie p o d o b a ! Za szczupłe nieładne i za grube nie­ ładne ! Tylko takie ś r e d n i e ! ... Tak, jak moja (mowa o Syskowej, która obecnie opiekuje się artystką), to ł a d n e ! No i żeby byli trochę rumiane (Syskowa ma bladą cerę), jak takieś blade, to już nie wydają się ładne ... — Pyta pan o zielone oczy. Odpowiem od razu: to takie k o c i e oczy — zdradliwe. To niedobre oczy, to takie naprawdę zdradliwe (mówi to jednak ze śmiechem, z właściwą sobie weso­ łością). O, niebieskie oczki, to ł a d n e ! Tak, ładne są oczki niebieskie ... I ... czy ja wiem, takie, jakie mam ja (wesoło). Inni tyż mają takie ł a d n e , niebieskie oczki. — A jakie oczy ma babcia ? — Ja tam mam piwne (mówiąc to, przygląda się moim oczom). — Piwne? — Ko, j o ! — E, przecież są b ł ę k i t n e . — Tak? — Tam! — Nu, m o ż e ? ? ? I wpatruje się w moje oczy, które nie są nawet szare saj właśnie piwne i przekrwione. Osłaniają je ponadto przyćmiona okulary ... A jakie mają oczy krowy ? One mają — odpowiada Szcza pawka — oczy m ą d r e , one widzą wszystko. One rozumieją jak oczy baranów i świń, wszystko, co spotkać je może od czło wieka. Oczy krowy rozumieją więcej niż oczy barana. Bo krowi doi się parę razy na dzień ... A barana zarzyna raz do roku . I Krowa to jest bardzo myślące stworzenie. Ona w i d z i i rozumie zamiary człowieka. Tylko ona, żadne inne zwierzę. Nawet ko tak jak krowa nie zrozumiał zamysłów człowieka... Tyłki krowa potrafi przyglądać się człowiekowi. I o n a go widzi i stalą obserwuje. Właśnie krowa! To stworzenie, które nazywają bydle, chociaż cenią je bardziej niż dzieci. A stratę krowy opla* kują mocniej niż bliskiego człowieka. Ja to rozumiem, ale i sil zadziwiam: bo po co mówią na krowę — bydle ?. Piękna krowa, to wiadomo, ma wymię pod sobą d u ż ej Cycki jej są zdatne i miętkie do dojenia ... U niej różki powinny; być ł a d n e . No, żoby była ł a d n a ! Zaś konik, żeby był ł a d n y , musi być p ł a s k i , k r ó t ­ k i e g o łba, a karczek musi nosić w g ó r z e . Powinien byd maści gniadej. Jest wtedy naprawdę ł a d n y ! No, kasztan tyż ł a d n y ! Oj, ł a d n y . . . — A koń biały? — Nie. Nie!—Dla-1 czego ? — Bo już ono t a k ą grykę mają na sobio (gryka w kułturzo chłopskiej jest symbolem nędzy i niedostatku). W pańszczyźnia­ nych czasach i później chłopi wypiekali chleb nie z żyta, lecz: z gryki. Nie opodal Sierpockiogo na białego konia mówią wprost — j ŚMIERĆ ... — Grykę mają — powtarza artystka. —• Takie placuszk mają na sobie białe jak kwiatki gryki, s ą t e k o n i e n i e ł a d n e ! ... Bida (czyli takie konie) schodzi się z nędzą A p ie n i ą d z e t o s i e s c h o d z ą z r o z k o s z ą . — Koń jest przedmiotem największej fascynacji artystki, zwłaszcza koA z jeźdźcem. Wydaje się to zaskakujące dla mieszkańców miasta, lecz na wsi nie jest odosobnione, spotykane zwłaszcza u rzeźbiarzy zamieszkałych w różnych częściach kraju . 2 A oto co artystka mówi o innych stworzeniach. — GĘSIAKI . . . t o ł a d n e b a r d z o stworzenia. Są ł a d n e z a w s z e ! Jak one umieją ze m n ą rozmawiać. One mi wszystko powiedzą. One m i nawet powiedzą, jak gęś wysiadywała je. Jak z nimi r o z m a w i a ł a . A poza t y m są to stworzenia, które umieją się nakarmić s a m e . Une potrafią pokazać, jak matka na gnieździ głową ruszała ... Jak myślała o tych małych gęsiakach ... W cza sie rozmowy przywołuje do siebie chodzące w pobliżu stadi �— Doprawdy ? — Ja panu powiem, może rzeczywiście Pan Jezus zwraca uwagę i na takiego bocianka. Czy ja wiem ? Wiem jedno, że gnia­ Kieruję rozmowę na temat ptaków. Oczywiście zapytuję, zdo bocianowi należy wiązać, a nie zbijać żelaznymi gwoździami. co myśli o skowronku. Można go umieścić na bronie laskowej (jak wiadomo bez gwoździ — Skowronek, to ł a d n e stworzenie. O n tak ładnie się żelaznych), można wreszcie zrobić mu gniazdo na kole od wozu, krąży. I ... Wyśpiewuje. A jak skrzydełkami robi, to i w y ­ usuwając z koła obręcz i tuleję z piasty ... Wtedy w gniazdo sp i e w u j o. Taki to jest un skowronek. grom nio uderzy! Tyle to ja wiem ... A żeby był gwóźdź żelazny Zaś jastrząb, o, to p a s k u d n o s t w o r z e n i e . — Dla­ w jego gniazdku, to on mówi — (że grom) trzaśnie! A więc czego ? — Jak to dlaczego ? — On dusi gęsiaki i kurczaki. — Czy bocian wie, iż gdy będzie żelazo — grom trzaśnio. Jego możli­ mimo to jastrząb jest ptakiem wyglądającym ładnie (szykow­ wości opiekuńczo uzależnione są więc od zachowania ludzi, którzy nie). — NIE!!! Natomiast boeianek to jest stworzenie ł a d n e . oczekują jego „mistycznej" opieki. Na ten temat napisano wiele, Dlaczego ? — Bo on jest ł a d n y . — Dlaczego ? — Bo przy­ a i ja dałem się w to wciągnąć. Życzliwego czytelnika odsyłam chodzi już wiosną i k l e k o c z e ! do mego tekstu na temat ofiar z bocianich łap składanych na — Prawdą jest (zapytuję), że bocian chroni zagrodę, dom, drzewach strzegących chłopskich gospodarstw . obejście od g r o m u ? Ale artystka nasza inny ma stosunek do bociana niż etno­ gąsiąt i z każdym rozmawia po swojemu, w sposób nie do prze­ kazania. 3 — Tego to ja nio wiem! Nic o t y m nie wiem. grafowie śledzący relikty dawnych pogańskich wierzeń — do mi35 �tycznego „Wojtka". Traktuje bociana tak jak się na wsi traktuje mysz czy kota. Artystka — mimo że rzeźbi chętnie bociana — ustawia go w hierarchii wartości związanych ze zwierzętami poniżej konia, kro­ wy,nawet kury lub gęsi, nie mówiąo już o świni, którą ceni najwyżej. Właśnie świnie w hierarchii wyznawanych przez nią wartości estetyczno-etycznych (bynajmniej nie utylitarnych) zajmują naczelne miejsce. Najwyższą pozycję, punkt odniesienia dla oceny otaczającego ją świata. Znając niejednego artystę, w szczególności chłopskiego, przyznaję, po raz pierwszy spotkałem się z tak kategorycznym i odbiegającym od ogólnie obowiązujących norm — wyznaniem szczególnej postawy estetycznej i zarazem e t y c z n e j . Taka ocena świni, której nadaje się u nas tyle znaczeń o charakterze oszczerczo-pejoratywnym, jest prawdziwym ewenementem kul­ turowym, jest czymś wyjątkowym, niebywałym. Postaram się dalej wykazać związek między tą postawą artystki a jej d z i e ­ ł e m rzeźbiarskim. Wróćmy jednak do opinii artystki na temat stworzeń. Zgodnie ze stosowanym wcześniej kwestionariuszem, pytam artystkę o najwiotsze i najbarwniejsze stworzenia, o motyle i ważki. •— A co to takiego te ważki ? Obecna przy rozmowie dziew­ czynka, chodząca do szkoły i znająca dobrze ważki, podpowiada babci o co chodzi. Ale jest to daremne. Szczypawka odpowiada: nie interesowały mnie te w a ż k i ! Ani motyle. To szkodniki i już. Chociaż mają, mają takie oczka, takie graniaste. Ale te białe — chociaż największe z nich szkodniki, bo zżerają kapustę — one są ł a d n i e j s z e . . . J e ż ! O t o n i ! One p o d o b n e s ą do d i a b l a My go nazywamy złym duchem (ale mówi to pogodnie, be złości). To zły duch, taki jeż. To marne toto! P a s k u d n i — Za to są k o s y ładne! ... One tak ładnie śpiewają. No, i z a j ą c z e k też jest ł a d n y ... Ale artystka najczulej, z całą tkliwością zwraca się do zwii rząt z najbliższego otoczenia — gospodarczych. Dzieciulki chodźta, chodźta moje z b a w i e n i e — móii to do gąsiaków, które w czasie rozmowy kręcą się gromadni wokół nas. — Taki gąsiak, to pokaże nawet, jak kwoka na jajk pożywała. Pokaże, jak łebkiem otrząsała, jak się martwiła ii jajkach ... Wszystko m i taki gąsiak pokaże. I to tak rozumj łajdak (mówi to z ogromną czułością). Na gęsi woła się buchny, libuchny, l i b u o h n y , l i b u l k i , d z i e c i u l k i (bardziej niż czule). Pieki, pieki, piekulki ... Tak woła się na owce i barany. A ii indyki woła się gulusie. G u l u s i e ! A na kaczki, to tasiuchn t a s i u c h n y . . . No i na kury cipulki, cipulki, dzieciul dzidziusie... Wróćmy jeszcze do poglądów artystki na temat jej stosunM do świń. — Jakem młoda była, najlepiej podobały m i się Świna żeby je chować ... Mnie świnie to się słuchały. Jak ja jem po wiedziałam jak było brak je zająć, to ja poszłam i mówił m a t u 1 k i chodźta! Wzienam kawałek chleba, dałam im ta kawałek chleba i one p o s z ł y z a m n ą . . . Ojej, hodowała! ich dużo i mnie rozumiały. Wszystko rozumiały. Jakem poszła do miasta, to jakem przyszła, to przyniosłaj im paczkę cukierków. I poklękały wszystkie na próg. Bo to bj ten punkt od izby do tej jeich szopni. A ja i m dawała i tak gryzłj I tak g r y z ł y . Tak lubiłam się im przyglądać, jak g r y z ł j U. 7—9. H . Szczypawka przy dopiero co wyrzeźbionym koniu z drewna topolowego, wym. 105 X 100 cm. 36 �To były i są moje najulubieńsze stworzenia. Ja już lubię tylko toto i gąsiaki. Nie żywego nie mam swojego. Ba! Będę komu przeszkadzać ? W kontekście tego, co było mówione poprzednio o stosunku artystki do zwierząt, Czytelnik czuje, jaką ma to pełną goryczy wymowę. — Nawet nie ma pani kota ? — Jak ? Tchy, tchy! Żeby m i pod łóżko nasrał ... Zryć mu jednak dam, bo przychodzi. Skwarków mu dam i , i , i wygnam go precz na dwór!!! Nic nie mieć swojego. Być za wszelką cenę sobą. Być, a nie mieć. Być i tylko być. Może słowa te określają w jakiś sposób wymiar osobowości Heleny Szozypawki, jej poglądów etyczno•estetycznych, wiążących się integralnie ze sobą. Posłuchajmy jeszcze o doznaniach artystki, o jakich nie­ często ma się okazję usłyszeć. — Lubię patrzeć czy słońce zaszło na pogodę, czy na deszcz. Kiedy na deszcz, to się s m o l i punkt nad zachodem, a na po­ godę to zachodzi jasno ... Ja widziałam już, że niebo było całe w z ł e j k r w i. Rano same bumby na świecie byli — tak panie było. I budziłam swoich łudzi, żeby zobaczyli to rano. I zobaczyli, co się dzieje. Świat trząsł się cały i we krwi był cały. K r e w c a l k i o m b y ł a ! I j a widziałam to! Same bumby, sama krew, aż strach było na to spojrzeć! — Artystka miała wizję tę kilka lat tomu w czasach pokojowych. Dzieło — Lubiłam to, świneczkę zrobić. A i gęsiaki. Pełen koszyk zabrała ich „Kultura". I koszyczek zrobiłam taki i m ładny i włożyłam im pełno w ten koszyczek i zabrali!!! Ja to mam wrodzone ... Miałam dwanaście lat, to ja już konika odrobiłam, co jechał ... I krowy odrabiałam ... To już ja miałam takie wrodzenie! Ci, oo jadą na tych koniach, to dragony, żołnierze, kozaki. Te kozaki mieli takie małe koniki, niskie, a te dragony, to wy­ sokie kunie i oienki*. Szczypawka, kiedy była dziewczyną, robiła wozy i naj­ trudniejszą rzecz — koła ze szprychami, dzwonami i piastą. — Mój łojciec to robił, a ja się temu przyglądałam, a potem już umiałam robić to sama (do dziś potwierdzają ten fakt męż­ czyźni z okolicznych wiosek). Łojcieo robił tyż kubełki z klepek, co jest jeszcze trudniejsze ... No to i ja nauczyłam się robić kubełki. Z klepek je robiłam, tak jak to bednarze robią i klepki ściskają obręczami ... Te obręcze zamawiałam gotowe u bed­ narzy i kowali. W rejestrze umiejętności artystki znajduje się również zdolność wypłatania zgrabnych i misternych kapeluszy, chro­ niących żniwiarzy przed słońcem, a także plecenie koszy i wy­ konywanie odzieży bez korzystania z usług krawców. Ale Szczypawka mimo swych wyjątkowych umiejętności i aspiracji artystycznych (a może właśnie dlatego) — nie przywiązuje większego znaczenia ani do wykorzystywanych narzędzi, a t y m bardziej do „preparowania" tworzywa (doboru i suszenia drewna, wyboru farb oraz dodatków przystrajających jej dzieło). — Robię — uważa pan — jak jakie drzewo popadnę. Co kto ma, to od niego wezmę i kupię, i zrobię ... Wystarczy mi, jeśli drewno przez pół roku poma"u wyschnie (inni rzeźbiarze prze­ znaczają na to nieraz i więcej niż dwa lata, mało tego, drewno na powierzchni kory systematycznie nacinają, aby schło umiar­ kowanie, wreszcie kryją je w plewach, które jeszcze bardziej opóźniają właściwy procos schnięcia). Ambicje Szozypawki nie wiążą się z technologią, w rzeźbach zdarzają się pęknięcia, malatura kładziona jest niestarannie (głównie lakiery podłogowe, czarna farba do malowania wozów i biała do okien i drzwi) i to też sprawia, że jej dzieło fascynuje surowością, prostotą i szczerością. — Najchętniej rzeźbię w drewnie lipowym albo kasztano­ wym — to się nadaje do robienia (rzeźbiarze chłopscy bardzo rzadko posługują się drewnem kasztanowym). Brzoza to już twardzizna. Jak jest suchawa, to pomału się w niej coś zrobi i nie popęka okrutnie. 37 �Helena Szezypawka wszystkie swoje narzędzia trzyma pod łóżkiem w pomieszczeniu w pobliżu chlewa. Tam, wśród gwoździ ma siekierkę, nóż składany z dodatkowym trójkątnym ostrzem, pilnik do ostrzenia siekiery oraz jedno zdarto, płaskie dłutko. Chciałaby bardzo mieć nowe, przyzwoite dłuta, prawdopodobnie 0 wklęsłych ostrzach. — Dłuta by mi się przydały, żebym mogła lepiej rzeźbić. — Rzeźbię tak jakbym musiała, tęsknię do tej roboty i sama muszę, muszę (pogodnie), muszę zrobić (wesoło). Rzeźbię no­ żykiem, potem resztę się zrobi, bo tak to siekierką, łonśniczkiern, dłutkiem ... Mam siekierkę, niedużą, ale i niemałą ... To złe dusze przychodzą. I k r e w piją. Komary to też zle dusze. Bo k r e w piją. — Rzeźbię jak już chłodno, po południu. Rano to tak, jeszcze się nie dośpię, bo mnie kasiel zmęczy bez noc. To później, to mi pani przyniesie trochę pożywienia, to trochę zjem. Ba, a jak trochę zjem, no, to m i się spać zachce, to muszę się prze­ spać. To paciorek mówię, to tak. I przespać się. Jak się prześpię, to później wyliżę na dwór. To gęsiaki trzeba popaść, no (apa­ tycznie). No, tam sporządzę kartofle, bo same to się boją. 1 tam taki „par ładny". To tak się w y ź r ą. A ja na to lubię patrzeć, jak tak się wyźra ... Joj, noj ... to nie moje ... (z westchnie­ niem i przekonaniem). Jak je nakarmię, to kłusa lecą do wody. A jak tam ni ma wody, to przyjdą do domu i się napiją, a ja za nimi ... później spać idę. Rzeźbię po południu (niezdecydowanie). Na obiad jem, co je czasem, czasem ryżu ugotują, sukrem posypią, czasem pla­ cuszków upieką, bo się chlebek naprzykrzy, a czasem kartofel­ ków, jak dobre. A tera ich ni majo ... Po obiedzie rzeźbić mi się nie chce .... J u ż nie mogę ... Na drugi dzień, albo wcale tego dnia ... O trzeciej zacznie się, o piuntej czasem ... Ja tam trochę podziabię. Podziabię i cóż — mówię — do tej pory człowiek męczył się, to już nie warto się tera męczyć ... Ja może — mówię — dziś albo jutro się skończę, już ten, już tego, go nima ... Mam już 78 lat (rozmowa miała miejsce w 1975 r.). To są już lata. Ja mówię, nie potrzeba się męczyć ta.k długo. Czasom to śpię dobrze, a czasom to nie mogę spać. Dzisi, aj, to takem przespała, że byłam nieżywa chyba. Nic nie wie­ działam o świecie. Akem odeschłam, to już był dzień ... Wtedy to dla mnie najlepiej, jak ja tak usnę ... To już człowiekowi dosyć. Humor, żeby człowiek miał i sławę, żeby nie przeskrobał jakiego ... i miał uszanowanie ... Staram się być sławną, tak jak ja to lubię. Mnie tam już mało interesuje jak inne robią ... Wójcik (Wł. Wójcik z Osówki) to podobno takie cóś odrabia, to na cały świat się rozchodzi. Podobno umie odrobić. Ale nie wiem, czy to prawda ... Wójcik żyje t u niedaleko i un tyż rzeźbi ... Razem widziała jak niósł na wystawę. To był świniak i ptaszki, takie rozmaite. Świniak mi się podobał. Ładnie wyrobiony, tak jak żywy! Krowy tyż wyrabia, takie leżące — czy podobały się — tak, tak (lekceważąco) ... Widziałam tyż, jak taki Rośkowski (M. Ruszkowski) rzeźbił z Sierpca — może go pa.n znał — już dawno nie żyje. On rozmaite rzeźbił, czasem to m i się nawet spodobało ... • Ale rzeźbić krowy to nieważno ... Rzeźbić trzeba to, co się chce i uważa. Jeżeli jest taka rzeźba, że m i się podoba i uważa, że się ludziom mądrym spodoba, to mnie cieszy ... Podejmijmy wreszcie próbę analizy dzieła Heleny Szczy-i pawki. Analizę tę pragnąłbym rozpocząć od rozpatrzenia dzieła wyjątkowego, które wykonała na mój powtórny przyjazd do niej, w dniu 22 lipca 1975 roku. Jest to figura konia bez jeźdźca, wyjątkowo duża jak na artystkę. Ma ona bowiem 110 cm wy­ sokości a 105 cm długości, podczas gdy Szezypawka ma 155 cm wzrostu. Tułów tego konia, jakby dotykał monolitycznie zbudowa­ nego torsu, który stanowi wraz z przednimi nogami jedną zwartą całość. Głowa jest montowana, wpasowana przy pomocy czopu! i dwóch gwoździ, które zarazem wyobrażają oczy, czaszkę wieńczą przybite do karku uszy. Wspiera się zaś przód tego konia na potężnym tułowiu, obłym bloku. Natomiast od tyluf tułów ten wspierają nogi wpasowane z zastosowaniem techniki ciesielskiej, takiej jak przy - łączeniu belek przy konstruowaniu budynków mieszkalnych. Do nóg konia domontowane są płaskie drewienka — kopyta. K o ń ten ma ogon z naturalnego włosia.; Jest to kita zawiązana na supeł. I jest pierwszym przejawom odejścia artystki od dotychczasowego zwyczaju dorabiania ko­ niom k i t zwisających. W rzeźbie tej posługiwała się artyrstkaj od początku do końca materiałem obrabianym narzędziami, nie" korzystając z form naturalnych, takich jakie można zaadoptowa z odpowiednio dobranych form pnia z odroślami — gałęziami (z takiej techniki korzystała przy rzeźbieniu przede wszystkim bocianów, a także jeźdźców — „dragonów, kozaków, żołnierzy"). r Słusznie pisano o Szczypawce, że rzeźbi posługując się siekierą, ale nie wyczerpuje to rejestru używanych przez niaj narzędzi. Korzysta bowiem z dłuta, a nawet ze świdra (o śred-1 nicy 2 cm), którym wierci otwory na ogony wykonane z koń-j skiego włosia. Ewenementem w wiejskiej twórczości rzeźbiarskiej j jest świadomy dobór przez Szczypawkę narzędzi w zależności: od celu, jaki sobie stawia. W niektórych przypadkach wykorzy­ stuje formę naturalną — np. rzeźbiąc bociany czy postacie \ I I . 10—13. H . Szezypawka pokazuje wyrzeźbione przez siebie ptaki: gąsię, skowronka, bociana i słowika. Rzeźby w drewnie lipowym, malowane, wyk. w latach siedemdziesiątych. 38 ��jeźdźców (tuiów rzeźbi w pniu, natomiast rozgałęzienie konarów wykorzystuje jako nogi postaci) — w innych przypadkach po­ dejmuje skomplikowane i wymagające wyjątkowego kunsztu technicznego działania konstrukcyjne (jak choćby w budowie bryły konia). Przypadkowego widza najbardziej intrygują w rzeźbach koni ogony z naturalnego włosia. Geneza takiego rozwiązania wiąże się zapewne z powszechnie spotykanym zwyczajem docze­ piania ogonów i grzyw z sierści zabawkom — konikom,' sprzeda­ wanym do dziś na jarmarkach, szczególnio południowej Polski. Jak twierdzi artystka, zaczynała rzeźbić od koni i im jest wierna do końca. Wynikało to z pragnienia posiadania tego, co w ozasach jej młodości było „zabawką", największą atrakcją jarmarków. Ale donioślejszą bez porównania sprawą jest to, że Helena Szczypawka należy w Polsce do zupełnie wyjątko­ wych twórców, którzy uznali za najważniejszy dla siebie temat zwierzęoia. Artystka szczególną rolę wyznaczjda t u świni. Niestety, kuratela najrozmaitszych oficjalnych mecenasów sztuki ludowej spowodowała, że artystka musiała zrezygnować z rzeźbienia świń i rozpocząć pracę nad całkiem obcym dla niej tematem — łabędzi. Ale nawet i w t y m obojętnym dla niej temaoie zdobyła się na własne, ciekawe rozwiązania. Na ogół rzeźbi ptaki jako monolite bryły, pozornie „wyjąt­ kowo niestarannie". Od tej rzeźbiarskiej zasady odchodzi tylko czasami. Ptakom, które nie są jej bliskie (jak np. łabędzie), stara się nadać ohociażby kolorystyczną formę zgodną z życze­ niami klienteli. W swoim czasie zarządano również od niej, aby zaozęła rzeźbie gołębie. I były to pierwsze ptaki, którym posta­ nowiła przyprawić skrzydła. („Tamte ptaki, co zaczęłam robić, to gołumbki frugające, a te inne to sobie siedzą i dlatego nie mają żadnych skrzydeł."). O ile wcześniejsze rzeźby Szczypawki były wykonane z drew­ na odpowiednio dobranego i przysposobionego, to obecnie, pod koniec swego życia robi je ze swoistą „nonszalancją", na skutek czego pękają w najbardziej nieoczekiwanych miejscach ... Głęboko to wzruszający moment w jej życiu. Twórczość, która stała się Jej najważniejszą sprawą. Twórczość artystki, która prosi Boga, aby mogła rychło umrzeć. O jej twórczych uniesieniach mówią i wspomagają ją ko­ lejno wybierani przez nią opiekunowie (aktualnie rodzina Syskich w Maluszynie). I oni też w głównej m-erze przesądzają o t y m , że artystka Szczypawka może nadal tworzyć. Prawdziwą ozdobą twórczości artystki są obok postaci zwierząt — rzeźby kapłanów. Rzeźby te pochodzą z lat pięć­ dziesiątych i sześćdziesiątych. W t y m to czasie artystka rzeźbiła oprócz świń figury już nie mężozyzn z sumiastymi wąsami, zawsze podkręconymi do góry (wspominanych dragonów, koza­ ków, żołnierzy), lecz właśnie księży. Są to figury monolityczne, zwarte, samoistne. Żadni jeźdźcy na koniach ... W prywatnej kolekcji Aleksandra Jackowskiego miałem możność poznania dwóch wizerunków księży, jakie wykonała Szczypawka. Jednym z nich jest postać (wys. 35 om) z opuszczo­ nymi dłońmi, przylegającymi ściśle do ciała. Rzeźba ta została pomalowana na biało. „Zdobi" ją tylko czarno pomalowany biret. Twarz prawie nieoznakowana, zagubiona, nijaka. Stopy niewidoczne. Jest to wizerunek kapłana w komży, kapłana peł­ niącego swoje liturgiczne role. Druga zaś rzeźba jest poprzedniej zaprzeczeniem, jest zasadniczo inna. Ręce ma umocowane ru­ chomo, stopy obute, wyraźnie zaznaczone. Twarz pomalowana z lekkim zaczerwienieniem policzków, oczy, uszy, podbródek i nos wyraźnie wyodrębnione i zaznaczone. Cały tułów zamalo­ wany jest na ciemno, ma więc kolor bliski barwie sutanny i jest to niewątpliwie wizerunek księdza widzianego na co dzień. Obok „świątków", „świętuchów" — są to tematy, które ściśle nawiązują do pojęć religijno-etycznych artystki. W dzie­ łach tych zawarta jest kodyfikacja jej prostej, żarliwej i kon­ sekwentnej postawy moralnej. Zachodzi t u bliska, jeśli nie bez­ pośrednia więź między dostojeństwem jej „pacierzy" a sterylną, w pełni konsekwentną formą rzeźb, zwłaszcza wspomnianych dwóch kapłanów. Na zdjęciach widzimy artystkę okutaną w chustkę i spódnicę własnego kroju i szycia. Wygląda bardziej niż ubogo, wręcz biednie. Ale na innych zdjęciach, w lekkiej kretonowoj sukience wydaje się znacznie schludniejsza. Tę sukienkę założyła na 22 lipca 1975 r. Tegoż ranka — mimo trudnych warunków — umyła się po raz pierwszy od roku. Fakt ten zbiegł się z ponow­ nym moim przyjazdem do artystki. Nie piszę o tym, by kokietować czytelnika intymnymi szczegółami z życia artystki, lecz by zwrócić uwagę na więzi, jakie istnieją dziś między współczesną twórczością „ludową" a bodźcami pochodzącymi z zewnątrz, nie z własnego środowiska. W przypadku naszej artystki krąg ludzi rozumiejących i doce­ niających jej twórczość sięga po Nowy Jork, mały natomiast rezonans budzi wśród miejscowej społeczności. Helena Szczy­ pawka zdaje się rozumieć to, lecz nie do końca jest przekonana, że istotnie znają jej rzeźby i cenią gdzieś w USA czy Belgii. Pyta, czy to rzeczywiście możliwe. W ostatniej rozmowie sta­ ram się ją o t y m przekonać. Fascynuje mnie zarówno biografia Heleny Szczypawki, której udało się przełamać najsurowsze restrykcje konformizmu życia w społeczności wiejskiej, ale jeszcze bardziej zadziwia jej mądrość i inteligencja, sprawiające, że nie rezygnując w niczym ze swych etycznych przekonań, chroniąc z całym samozaparciem wartości moralne — dostosowuje się do warunków, jakie jej narzuca współczesne życie. Żegnając się ze mną, Helena Szczypawka wypowiada nastę­ pujące słowa: — Jeszcze chciałabym zrobić jednego konia. Nio. Nie jed­ nego, ale wiele! — Nie wiadomo, jak m i tam zdrowie pozwoli ... Jak bym była zdrowa, to lubię straśnie robić! Ale jak bym nie­ zdrowa, to ... — A potem dodała, i były to już ostatnie słowa, jakie od niej usłyszałem: Tylko z Bogiem przez życie ... Tylko w i a r a człowieka uszczęśliwia, a nie żaden majątek. * Chciałbym jeszcze powiedzieć, że dzieło — szczególnie tak zwane współczesne, nawiązujące do „modnych kierunków" roz­ woju sztuki — może być wątpliwe, budzące sprzeciw czy po prostu mierne. Jak wiadomo, nasze sposoby pomiaru jogo rzeczy­ wistych wartości formalno-ideowych bardzo często zawodzą. Ileż to „dzieł" chwalono, a w ostateczności historia uznała je za koszmar zaśmiecający, i tak dostatecznie zbrudzoną procesami cywilizacyjnymi, współczesną rzeczywistość. W świetle tych uwag wydaje mi się, że wartości etyczne, świadomie i z całym naciskiem przez swoje życie dokumentowane — jak w przy­ padku Heleny Szczypawdd — związek tych wartości z samą twórczością•— są n i e z a w o d n y m , i jak sądzę, nie zawsze dostatecznie docenianym ostatecznym kryterium oceny dzieła. PRZYPISY 1 Wystawa odbyła się w Państwowym Muzeum Etno­ graficznym w Warszawie od stycznia do lipca 1975 r. Por. A . Kunczyńska-Iracka, Wystawa „Sztuka ludowa w XXX-leciu PRL", „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3. Pierwszy zwrócił uwagę na Helenę Szezypawkę Marian Przedpełski — wielki miłośnik ziemi sierpeckiej. Por.: Współ­ cześni rzeźbiarze ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. lud.", R. X V I , 1962, nr 2, s. 101—105. Autor walnie przyczynił się 40 do rozkwitu twórczości zapoznanej całkiem artystki. Później pisał o rzeźbiarce Marek Arpad Kowalski w art. Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I X , 1965, nr 3, s. 147—156 i w książce Śladami świątków, Warszawa 1971, s. 79, 109, 124, 126, 128. Przykro jednak, że nie wspomniał w tej książce o swym prekursorze, choć uczynił to przedtem w artykule. Szezypawkę wymienia również Antoni Lorenc, Rzeźbiarze powiatu sierpeckiego, katalog wystawy, Sierpc 1974 r. W katalogu t y m odnajdujemy �I I . 15. Ktiądz, drewno lipowe, malowane, wys. 32 om, ręce ruchome. Wyk. ok. 1965 �I I . 16. K u r y , drewno lipowe, malowane czerwosą farbą do podłóg, wym. 5 X 15 cm i 4x 13 cm. najpełniejszy rejestr działających w Sierpeckiem ponad trzy­ dziestu artystów rzeźbiarzy. Rzeźba Heleny Szczypawki zwróciła również uwagę dzien­ nikarzy. Por.: Krystyna Siemiatycka, Smutne ptaszki babci Heleny, „Kobieta i Życie", 1975, nr 30, s. 3. Zdumiewające jest, jak zbieżne są poglądy estetyczne artystów ludowych. Poglądy Heleny Szczypawki nio odbiegają w przypadku takich zwierząt, jak jeż, czy owadów, jak motyle i ważki od opinii wyrażanych przez artystów działających na drugim krańcu Mazowsza, pośród Kurpiów. Por. wypowiedzi Golana i Skrodzkiej, które drukowałem w następujących po­ zycjach: Jacek Olędzki, Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiow­ szczyzny, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I I , 1964, nr 3, s. 154—158; tegoż, Tradycyjne poglądy im piękno przyrody w wypowiedziach chłopów kurpiowskich, „Pol. Szt. lud.", 1963, nr 2, s. 102—111. W podtekstach wymienionych tekstów pojawiają się również wypowiedzi o charakterze zdecydowanie etycznym, jak choeiażby Szczypawki — cytowana jako motto artykułu. Autorami po­ dobnych wypowiedzi na terenie Kurpiowszczyzny byli artyści tej miary, co rzeźbiarze Jan Sęk, wspomniany Franciszek Golan 2 (wyjątkowo ostro oceniający najbliższe otoczenie), a także Konstanty Chrostek, Bolesław Polak, w szczególności wybitna artystka-wycinankarka Rozalia Skrodzka (która powiadała wprost o motylach: „... jest tego a jest. Nie chcę już sobie o nich wspominać!"). Albo wypowiedź nie mniej znanej i cenionej artystki: „O matko moja, jakie są rozmaite robaki (chodzi 0 ważki i motyle — J. O.). Na każdego bym pantofla zdjęła 1 zabiła." W świetle tych wypowiedzi wielokrotnie przeze mnie cyto­ wanych poglądy Heleny Szczypawki zaliczyć należy do naj­ bardziej umiarkowanych, szczególnie powściągliwych. Ale nie można tego odnieść do całości poglądów estetyczno-etycznych interesującej nas artystki. 3 Inne zasadniczo rozumienia roli bociana w życiu zagrody wiejskiej stwierdza się już na Podlasiu. Por.: J. Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski, „Pol. Szt. lud.", R. X V , 1961, nr 1, s. 18—19. Chodzi o składanie tak zwanych busłowych (bocianich) łap — jako dar-ofiarę na gniazdach bo­ cianów z nastaniem wuosny z dniem Zwiastowania. Fot.: M. Browarskl, T . Listopadzki — ¡1. 5, 0,16; J . Olędzki il. 1—4, 7—15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002c3cbed890139b5ab297bb9e77fb59.pdf 3f1a57faac5c44324fb2c5372562ebdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:759 Title A name given to the resource Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K I U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 JOZEF BURSZTA PROBLEMY ETNOGRAFII PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM REFERACIE PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o ­ w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie, j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l ­ ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej. Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo­ gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska. W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a ­ lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe­ cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y . W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte­ r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna­ cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie piśmiennictwo etnograficzne związane zarówno z ośrodkami P A N , z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, jak i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o ­ wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła wszy- �20 JOZEF BURSZTA stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h problemów. Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego i przy rozwija­ jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte­ resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes­ nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o ­ rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d ­ m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo­ łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a ­ dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia. Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia­ łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej. W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno­ graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a ­ cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l ­ t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski i teorii k u l t u r y ludowej. Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych systemów wartości, postaw i działań. W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz­ nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so­ cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro­ zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y - �PROBLEMY ETNOGRAFII 21 kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia, gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i ­ k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o . Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea­ lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo­ łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo­ ściom przeobrażeń. Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za­ dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta­ tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m 0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o ­ wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod­ k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego 1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a ­ mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że­ nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per­ s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ; 3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp­ l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u ­ l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli­ wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za­ k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków i zaniedbań. Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i (której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych (czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) . �22 JOZEF BURSZTA W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l ­ turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz­ szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne, a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów­ noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod­ kach zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ccb6647a67ef140a6cf2b86b653380.pdf 70a79c3649a3f5c918589d41668193bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:820 Title A name given to the resource Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 RYSZARD TOMICKI W ŻYCIU NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ SEKSUALNYM TRADYCYJNYCH SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I C H W POLSCE Nie można stale napinać łuku, nigdy nie wypuszczając strzały, ani też stale wy­ puszczać strzał, nigdy nie napinając łuku. KONFUCJUSZ K a ż d e p o s t ę p o w a n i e c z ł o w i e k a jest swego rodzaju n a p i ę c i e m po­ m i ę d z y n o r m ą i j e j zaprzeczeniem. Jak z a u w a ż y ł b o w i e m J. M u k a ř o v sky, „ N o r m a [...] opiera s i ę na dialektycznej a n t y n o m i i m i ę d z y bezwyj ą t k o w ą w a ż n o ś c i ą a d z i a ł a j ą c ą r e g u l a t y w n i e p o t e n c j a l n ą siłą, k t ó r a i m p l i k u j e m o ż l i w o ś ć j e j p o g w a ł c e n i a " . Z w y k l e jednak, w s k u t e k d z i a ł a ­ nia s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h sił r e g u l u j ą c y c h ż y c i e j e d n o s t k i ( i n t e r n a l i ­ zacja w a r t o ś c i , n o r m i w z o r ó w , t r a d y c j a , k o n t r o l a s p o ł e c z n a i t d . ) r e a l i ­ zowane w r a m a c h danej g r u p y s p o ł e c z n e j zachowania p o z o s t a j ą do uzna­ w a n e j n o r m y w p e w n y m , o k r e ś l o n y m stosunku. Zachowanie dostosowuje s i ę do s p o ł e c z n i e p r z y j ę t e j k o n w e n c j i obyczajowej. M ó w i m y w ó w c z a s 0 i s t n i e n i u w z o r u zachowania, k t ó r e g o a k t u a l i z a c j a m i s ą k o n k r e t n e za­ chowania c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i . N i e k i e d y zamiast o n o r m a c h m ó w i s i ę szerzej o modelach, r o z u m i e j ą c przez ten t e r m i n n o r m y i w y o b r a ż e n i a o w ł a ś c i w y m zachowaniu, for­ m u ł o w a n e przez c z ł o n k ó w danego s p o ł e c z e ń s t w a , t w o r z ą c e obraz pewne­ go p o ż ą d a n e g o stanu rzeczy. Może on w o p i n i i c z ł o n k ó w g r u p y o d z w i e r ­ c i e d l a ć stan r z e c z y w i s t y l u b b y ć i d e a ł e m s ł u ż ą c y m do oceny zjawisk 1 s t a n ó w rzeczy z a c h o d z ą c y c h r z e c z y w i ś c i e . P o d k r e ś l m y r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i sposobami t r a k t o w a n i a m o d e l u i r z e c z y w i s t o ś c i , g d y ż o k a ż e s i ę ona istotna w dalszych r o z w a ż a n i a c h . W m y ś l e n i u o s p o ł e c z e ń s t w a c h t z w . p r o s t y c h czy quasiprostych (ple­ m i e n n y c h i c h ł o p s k i c h ) nierzadko p r z y j m u j e się, iż w n o r m a l n y c h sy1 2 3 4 1 2 3 4 M u k a ř o v s k y , 1970, s. 69. Por. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 100, 102; K ł o s k o w s k a , K ł o s k o w s k a , 1962, s. 37. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 102. 1962, s. 44. �44 RYSZARD TOMICKI tuacjach, a w i ę c gdy nie i n g e r o w a ł y w i c h ż y c i e j a k i e ś c z y n n i k i narusza­ jące s t r u k t u r ę i harmonię funkcjonalną układu społeczno-kulturowego, w z ó r zachowania m i a ł t e n d e n c j ę z b l i ż a n i a s i ę do n o r m y , a nieraz w p e ł n i się z n i ą z b i e g a ł . B i e g u n e m p r z e c i w l e g ł y m d l a tego t y p u r e l a c j i w z o r u i n o r m y (modelu w p o d a n y m sensie) b y ł o b y s p o ł e c z e ń s t w o zurbanizowane, w k t ó r y m r e l a ­ t y w i z a c j a w a r t o ś c i i n o r m , zmniejszenie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j i t p . c z y n ­ n i k i p r o w a d z ą w p r a k t y c e do s y t u a c j i , w k t ó r y c h w z ó r r e a l i z o w a n y n i e ­ j e d n o k r o t n i e zbliża s i ę do zaprzeczenia j a k i e j ś n o r m i e . T a k i i d e a l i z u j ą c y i w p e w n y m sensie mechanistyczny s p o s ó b m y ś l e ­ nia, o i l e nie o p i e r a ł b y się na p r a w d z i w y c h p r z e s ł a n k a c h , jest zawsze niebezpieczny. Ł a t w o p r o w a d z i b o w i e m do u j m o w a n i a z j a w i s k s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w t a k i s p o s ó b , iż skonstruowany obraz jest „ e s t e t y c z n y " w sensie s p ó j n o ś c i , p r o s t o t y i p r z e j r z y s t o ś c i , ale n i e a d e k w a t n y do rze­ c z y w i s t o ś c i . M ó w i ą c ściślej, i d e a l i z u j ą c y m sposobem m y ś l e n i a n a z y w a m w t y m w y p a d k u rozumowanie, k t ó r e w y c h o d z ą c od p e w n y c h , czasem o g ó l n i e znanych (np. c h r z e ś c i j a ń s k i c h ) n o r m l u b m o d e l i oraz o p i n i i f o r ­ m u ł o w a n y c h przez c z ł o n k ó w badanej s p o ł e c z n o ś c i (gdy d o d a t k o w o bez­ p o ś r e d n i a obserwacja r e a l n y c h z a c h o w a ń jest t r u d n a l u b n i e m o ż l i w a , j a k w w y p a d k u życia seksualnego) p r o w a d z i do stwierdzenia w z g l ę d n e j z w y k l e , ale u d e r z a j ą c e j zbieżności n o r m y i w z o r u . K o l e j n y m etapem jest u o g ó l n i e n i e ; na podstawie t o ż s a m o ś c i b ą d ź analogii n o r m y i o p i n i i o sta­ nie r z e c z y w i s t y m k w a l i f i k u j e się dany u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y do takiego l u b innego t y p u . Naszkicowany schemat p o s t ę p o w a n i a dotyczy w znacznej mierze tzw. t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k t ó r e j m o d e l (czy t e ż modele n i e k t ó r y c h jej p o d s y s t e m ó w ) buduje się •— co p r a w d a nieraz z p r z y c z y n o b i e k t y w ­ n y c h — w podobny s p o s ó b . O t r z y m a n y r e z u l t a t s ł u ż y p o t e m doskonale j a k o „ s t a b i l n y " i jasny p u n k t w y j ś c i a dla analiz złożonej i t r u d n e j do jednoznacznych o p i s ó w r z e c z y w i s t o ś c i , b l i ż s z e j n a m czasowo i bezpo­ ś r e d n i o obserwowanej. 5 Szczególnie wiele p r z y k ł a d ó w myślenia idealizującego dostarczają ba­ dania zjawisk ze sfery moralno-obyczajowej. T u t e ż najsilniej chyba daje się z a u w a ż y ć s k ł o n n o ś ć do s k r a j n y c h i kategorycznych r o z s t r z y g n i ę ć , p r z y stosunkowo skromnej liczbie s t u d i ó w m a t e r i a ł o w o - m o n o g r a f i c z n y c h . N i e ma potrzeby p r z y t a c z a ć p r z y k ł a d ó w p r z y j m o w a n i a tezy o j e d n o ś c i n o r m i w z o r ó w jako oczywistej i nie w y m a g a j ą c e j u z a s a d n i e ń . A l e n a w e t w pracach o p e r u j ą c y c h b o g a t y m i i n t e r e s u j ą c y m m a t e r i a ł e m , s t a w i a j ą ­ c y m przed a u t o r e m w i e l e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n y c h , z a u w a ż a s i ę s k ł o n n o ś ć do r o z s t r z y g n i ę ć w d u c h u idealnie s p ó j n e j k u l t u r y t r a d y c y j 5 W i e r u s z e w s k a , 1971, s. 15-16; T u r o w s k i , 1967, s. 210; z prac ogól­ niejszych por. dychotomiczną typologię regulacji zachowań i przekazu kultury, L ew a d a , 1968, s. 127-128. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 45 nej. Wskazuje s i ę w t e d y z w y k l e na s ą s i e d z k i charakter w s i oraz r o d z i n n y system gospodarowania j a k o c z y n n i k i „ t y p o w e dla d a w n y c h w i e j s k i c h w s p ó l n o t " , k t ó r e z a k ł a d a j ą d ą ż e n i e s p o ł e c z n o ś c i do m a k s y m a l n e j u n i f o r ­ mizacji zachowań, utrzymania ich zgodności z „tradycją", „zasadami mo­ r a l n y m i " i t d . A p r i o r y c z n a akceptacja takiego m o d e l u s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej i jej k u l t u r y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u ż y c i a seksualnego p r o w a d z i nolens volens do k o n k l u z j i , ż e „ p o s t u l a t y m o r a l n o ś c i katolickiej t r a f i ł y na o d p o w i e d n i g r u n t " . 6 Nie w y k l u c z a m b y n a j m n i e j s ł u s z n o ś c i tezy o b l i s k o ś c i n o r m i w z o r ó w w szeregu, m o ż e n a w e t w i e l u , dziedzinach ż y c i a s p o ł e c z n e g o d a w n y c h g r u p l o k a l n y c h . Z a s t r z e ż e n i e b u d z i j e d y n i e jej g e n e r a l n o ś ć , m i l c z ą c a b e z w y j ą t k o w o ś ć k r e u j ą c a obraz o r g a n i z m ó w t o t a l i t a r n y c h , zsakralizow a n y c h i z a m k n i ę t y c h . I d ą c za K o ł a k o w s k i e g o r o z r ó ż n i e n i e m sakralnej i ekologicznej i n t e r p r e t a c j i s p o ł e c z e ń s t w a nie ma w ą t p l i w o ś c i , że takie eksplikacje n a l e ż ą do t y p u pierwszego. P o d ł u g n i c h d a w n e s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e „ i n t e r e s o w a ł y się w y ł ą c z n i e a d a p t a c j ą jednostki do i n s t y t u c j i , t r a k t u j ą c p r z y t y m cechy i n d y w i d u a l i z u j ą c e o s o b n i k ó w jako p r z e s z k o d ę w adaptacji d o s k o n a ł e j " . Z a k ł a d a j ą c k o n s e r w a c j ę systemu j a k o cel s u w e r e n n y , przypisuje s i ę g r u p o m l o k a l n y m stosowanie w y ł ą c z n i e t a k i c h z a b i e g ó w s o c j a l i z u j ą c y c h , k t ó r e c z y n i ą z jednostek (już n a w e t nie d ą ż ą do uczynienia, ale c z y n i ą faktycznie) t y l k o reprezentacje sakralnego po­ r z ą d k u . Celem i c h jest, b y j e d n o s t k i „ w s p o s ó b m o ż l i w i e d o s k o n a ł y w y ­ z b y ł y się w s z e l k i c h s p o s o b ó w zachowania nie p r z e w i d z i a n y c h zasadami konserwacyjnymi" . 7 8 S ą d z ę , iż t a k i model s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , „ s k a ż o n y " b y ć m o ż e obecnym stanem c y w i l i z a c j i europejskiej, w i z j a m i w s p ó ł c z e s n y c h spo­ ł e c z e ń s t w t o t a l i t a r n y c h oraz o d c z u w a n ą r e a l n o ś c i ą postawy, znanej d z i ę k i F r o m m o w i pod n a z w ą ucieczka od w o l n o ś c i , nie jest p r a w d z i w y . Opisy­ wane p r z e z e ń s p o ł e c z e ń s t w o m u s i a ł o b y b y ć systemem z a m k n i ę t y m , c a ł o ś ­ cią n i e r u c h o m ą , s t a g n a c y j n ą , raczej z w i j a j ą c ą się — b y u ż y ć m e t a ­ fory — niż rozwijającą. Szereg s t u d i ó w etnograficznych i socjologicznych pozwala t w i e r d z i ć , ż e relacja jednostka — s p o ł e c z e ń s t w o w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h w i e j ­ skich b y ł a bardziej złożona. Obserwowane z w ł a s z c z a po I I wojnie, ale i znacznie w c z e ś n i e j p r z e m i a n y w y n i k a ł y nie t y l k o z d z i a ł a n i a c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . U i c h podstaw l e ż a ł o r ó w n i e ż n a p i ę c i e i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y j e d n o s t k ą i g r u p ą , m i ę d z y interesami i n d y w i d u a l n y m i i s p o ł e c z n y m i . 9 6 W i e r z b i c k i , 1963, s. 304; analogicznie P i w o w a r s k i , 1971, s. 215: „Do­ póki ludność wiejska żyła w „zamkniętej" społeczności lokalnej, znajdowała się prawie pod w y ł ą c z n y m w p ł y w e m Kościoła i duchowieństwa". K o ł a k o w s k i , 1967, s. 140. Kołakowski, 1967, s. 140; por. dyskusję z taką wizją kultury ludowej Z a d r o ż y ń s k a , 1974. Por. np. studia o innowacjach M a k a r c z y k , 1971; B e r t r a n d , Wierz­ bicki, 1970. 7 8 9 �46 RYSZARD TOMICKI Sposoby r o z w i ą z y w a n i a tej s p r z e c z n o ś c i , r ó ż n e t y p y r e l a c j i m i ę d z y j e d ­ n y m i d r u g i m elementem u k ł a d u w y r a ż a n e w postaci n o r m i w z o r ó w k u l t u r o w y c h s t a n o w i ą jeden z bardziej i n t r y g u j ą c y c h p r z e d m i o t ó w b a ­ d a ń etnologicznych. K a ż d y system s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y jest systemem o t w a r t y m . W i n ­ t e r e s u j ą c e j nas k w e s t i i , z a r ó w n o na poziomie s p o ł e c z n o ś c i , j a k i jednost­ k i , i s t n i e j ą potencjalne m o ż l i w o ś c i z m i a n , i to z m i a n d w u k i e r u n k o w y c h . Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" charak­ teryzuje się d ą ż e n i e m do absolutyzacji n o r m i interesu s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y r a ż a s i ę zmierzaniem k u absolutyzacji j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u ­ alistycznych. W procesie h i s t o r y c z n y m k a ż d y u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m o ż e o s c y l o w a ć m i ę d z y t y m i t e o r e t y c z n y m i b i e g u n a m i •— absolutnej z a m k n i ę t o ś c i i absolutnej o t w a r t o ś c i ( p e ł n e j dezintegracji). M ó w i e n i e o j a k i m ś s p o ł e c z e ń s t w i e i jego k u l t u r z e , iż s ą z a m k n i ę t e — j e ś l i nie jest ś w i a d o m y m i p o w z i ę t y m do c e l ó w badawczych z a ł o ż e n i e m a n a l i t y c z ­ n y m — u z n a ć trzeba za hipostazowanie p o j ę ć . * A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą rozpatrzenia r e l a c j i n o r m a — w z ó r w t r a d y ­ c y j n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h na p r z y k ł a d z i e ż y c i a seksualnego. P y ­ tanie badawcze d o t y c z y n i e k t ó r y c h r e g u ł w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o obo­ w i ą z u j ą c y c h w t y c h grupach na terenie P o l s k i . W y b ó r tego, a nie innego p r z y k ł a d u p o d y k t o w a n y z o s t a ł k i l k o m a w z g l ę d a m i . Po pierwsze — ż y c i e seksualne, j a k w y k a z a ł o w s t ę p n e rozez­ nanie, dobrze i l u s t r u j e d i a l e k t y k ę n o r m y i w z o r u w ż y c i u d a w n y c h g r u p w i e j s k i c h . Zagadnienie to posiada n i e m a ł ą w a g ę m . i n . dla s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . Po d r u g i e — m o d e l ( w znaczeniu h e u r y s t y c z n y m ) ż y c i a seksualnego nie b y ł dotychczas p r z e d m i o t e m b a d a ń , n i e licząc k i l ­ k u lokalnych o p r a c o w a ń m a t e r i a ł o w y c h , w k t ó r y c h zresztą temat po­ j a w i a ł s i ę raczej na dalszym planie w stosunku do i n n y c h z a g a d n i e ń . Po trzecie wreszcie — b e z p o ś r e d n i ą p r o w o k a c j ą w y b o r u s t a ł a s i ę podniesio­ na ostatnio ponownie k w e s t i a i s t n i e n i a l u b nieistnienia w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j n o r m y z a k a z u j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych poza m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ona t e ż b ę d z i e g ł ó w n y m o b i e k t e m mojego zainteresowania. 1 0 OPINIE BADACZY W naukach e m p i r y c z n y c h , m a j ą c y c h za p r z e d m i o t ż y c i e l u d z k i e w jego w y m i a r z e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m , c z ę s t o t o c z ą s i ę spory o w a r t o ś c i i n o r m y oraz i c h w p ł y w na ż y c i e jednostek oraz g r u p spo1 0 Nie uwzględniam m. in. zakazów i n a k a z ó w związanych z cyklem roczno-ob­ r z ę d o w y m tzw. świątecznego „zawieszenia" norm, reguł życia seksualnego w m a ł ­ żeństwie itp. �47 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M ł e c z n y c h . W e t n o g r a f i i j e d n y m z p r z y k ł a d ó w jest i n t e r p r e t a c j a r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h wiejskich. W i e l e zapewne p o w o d ó w s p r a w i ł o , że temat t e n poruszany b y ł n i e z w y k l e rzadko i w t y m sensie m ó w i e n i e o i s t n i e n i u sporu jest p e w n ą p r z e s a d ą . N i e m n i e j j e d n a k czasem w pracach t r a k t u j ą c y c h o rodzinie, socjalizacji, obrzędowości, kontroli społecznej i t d . autorzy marginalnie lub pośrednio d o t y k a j ą tego zagadnienia z a j m u j ą c wobec niego m n i e j l u b bardziej o k r e ś l o n e stanowisko. W zasadzie w i ę k s z o ś ć z n i c h zdaje się b y ć zgodna co do istnienia w s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h n o r m y z a k a z u j ą c e j p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych. W i a d o m o , iż n o r m a ta s t a n o w i ł a i s t a n o w i s k ł a d o w ą c h r z e ś c i j a ń s k i e g o kodeksu moralnego i b y ł a upowszechniana oraz egzek­ w o w a n a p r z y pomocy r ó ż n o r o d n y c h sankcji przez K o ś c i ó ł . 1 1 „W przeszłości dużą w a g ę przywiązywali do nich [wzorów z dziedziny życia seksualnego — R T ] nauczyciele religii, rekolekcjoniści, misjonarze i spowiednicy. Pod ich w p ł y w e m w niektórych środowiskach utarło się przekonanie — pisze socjo­ log religii W. Piwowarski, mając na myśli przede wszystkim środowiska wiejskie — że prawie wszystkie grzechy z dziedziny etyki seksualnej są ciężkie, może nawet cięższe od innych. Jeszcze we współcześnie wydawanych katechizmach spotyka się pogląd, że wśród wielu cnót, cnotę czystości należy »szczególnie« cenić" . 12 B y ł a ona nie t y l k o n o r m ą r e l i g i j n ą . M i a ł a ponadto charakter n o r m y p r a w n e j i , j a k w y k a z a ł B . B a r a n o w s k i , jeszcze w X V I I - X V I I I w., a spo­ radycznie nawet znacznie p ó ź n i e j , j e j przekroczenie karane b y ł o przez s ą d y , n i e k i e d y w s p o s ó b — z naszego p u n k t u widzenia — nadzwyczaj o k r u t n y (łącznie z w y g n a n i e m ze w s i i k a r ą ś m i e r c i ) . Czasem k a r a r o z ­ c i ą g a ł a się t a k ż e na t y c h , k t ó r z y „ p o w i n n i do tego nie d o p u ś c i ć " (gos­ podarz, gospodyni, u r z ą d w ó j t o w s k i ) . P r ó c z s ą d ó w w i e j s k i c h i m i e j s k i c h przestrzegania n o r m y s t r z e g ł r ó w n i e ż d w ó r . 1 3 Sankcjom p r a w n y m p o d l e g a ł y oba rodzaje w y k r o c z e ń przeciw n o r ­ mie — c u d z o ł ó s t w o oraz „ w s z e t e c z n i c t w o " , „ p o r u b s t w o " , „ n i e r z ą d " , k t ó ­ r y m i to p o j ę c i a m i o k r e ś l a n o w ó w c z e s n e j t e r m i n o l o g i i s ą d o w e j stosunki seksualne p o m i ę d z y l u d ź m i stanu wolnego. Jednak d r u g i rodzaj w y ­ kroczenia p o c i ą g a ł za s o b ą k a r y stosunkowo ł a g o d n i e j s z e , a n a w e t m ó g ł nie b y ć k a r a n y , j e ś l i w i n o w a j c y w y r a z i l i g o t o w o ś ć zawarcia z w i ą z k u małżeńskiego . 1 4 N o r m a r e l i g i j n o - p r a w n a z a k a z u j ą c a p r z e d - i p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych, o b o w i ą z u j ą c a j a k o taka r ó w n i e ż w k o ń c u X I X " B a r a n o w s k i , 1955, s. 55; K u c h o w i c z , 1957, s. 290, 292, 296; W i e r z ­ b i c k i , 1963, s. 315 iprzyp. 22; T r a w i ń s k a , 1957, s. 141. P i w o w a r s k i , 1971, s. 215. "Baranowski, 1955, s. 39, 40, 49, 50-51, 52, 53; K u c h o w i c z , 1957, s. 296-297. Już J . K . Haur propagował ten sposób, por. B a r a n o w s k i , 1955, s. 39, 48, 52; K u c h o w i c z , 1957, s. 294. 1 2 1 4 �48 RYSZARD TOMICKI i w X X w . z b i e g a ł a s i ę , j a k u t r z y m u j ą badacze, z zasadami ż y c i a spo­ ł e c z n e g o w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i m o t y w o w a n a b y ł a dodatkowo r a c j a m i n a t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j . D . M a r k o w s k a p i s z ą c o rodzinie we wsiach podlaskich, a w i ę c na terenie z r ó ż n i c o w a n y m w y z n a n i o w o , stwierdza, że n o r m y p o c h o d z ą c e z systemu religijnego, ustawodawstwa p a ń s t w o w e g o i o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j „ b y ł y ze s o b ą zgodne i t w o r z y ł y h a r m o n i j n y t r e ś c i o w o model. P r z y o d r ę b n o ś c i dogmatycznej i l i t u r g i c z n e j p r a w o s ł a ­ w i e i k a t o l i c y z m c e c h o w a ł a z g o d n o ś ć w zakresie e t y k i i p r a w a k o ś c i e l ­ nego w k w e s t i i m a ł ż e ń s t w a i r o d z i n y " . T w o r z o n y przez nie model sta­ n o w i ł , że m a ł ż e ń s t w o jest j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą f o r m ą w s p ó ł ż y c i a sek­ sualnego, p o ż y c i e seksualne poza m a ł ż e ń s t w e m jest grzechem, w s p ó ł ­ ż y c i e seksualne s ł u ż y p r o k r e a c j i , m a ł ż e ń s t w o jest nierozerwalne i „ o b ­ w a r o w a n e nakazem w i e r n o ś c i , t j . w y ł ą c z n o ś c i p o ż y c i a seksualnego". Badania prowadzone w s p ó ł c z e ś n i e np. we wsiach p u ł a w s k i c h i n o w o ­ t a r s k i c h p o t w i e r d z a j ą , że zakaz s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m (lub bez ś l u b u k o ś c i e l n e g o ) , t r a k t o w a n y j u ż w y ł ą c z n i e j a k o n o r m a r e l i gijno-obyczajowa, do dziś u z n a w a n y jest za o b o w i ą z u j ą c y przez o l ­ b r z y m i procent m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h m o t y w a c j e o d w o ł u j ą s i ę n a j ­ częściej do w a r t o ś c i , j a k ą jest religia (Kościół) i p r a w a ustanowione przez Boga . O g ó l n i e m ó w i ą c , w i ę k s z o ś ć badaczy s k ł o n n a jest z a a k c e p t o w a ć cha­ r a k t e r y s t y k ę „ d a w n e j m o r a l n o ś c i seksualnej" z a w a r t ą w trzech zasadni­ czych p u n k t a c h : t r a k t o w a n i e spraw płci j a k o rodzaju t a b u s p o ł e c z n e g o , znaczna s u r o w o ś ć obyczajowa p r z e c h o d z ą c a u jednostek n i e m a l w a s c e z ę oraz p ó ź n e u ś w i a d o m i e n i e seksualne m ł o d z i e ż y . P r z y t y m n a j w a ż n i e j ­ s z y m a r g u m e n t e m m a j ą c y m ś w i a d c z y ć o akceptacji n o r m y czystości i j e j f a k t y c z n y m przestrzeganiu przez ś r o d o w i s k a w i e j s k i e są c h ę t n i e w s k a ­ z y w a n e p r z y p a d k i stosowania r ó ż n e g o rodzaju k a r wobec nie przestrze­ g a j ą c y c h j e j jednostek, z w ł a s z c z a panien z dzieckiem i permanentnie ź l e prowadzących się k o b i e t . R ó w n o c z e ś n i e nie b r a k jednak obserwacji s k ł a n i a j ą c y c h do w n i o s k u z g o ł a przeciwnego. P o d k r e ś l a j ą one — n a j o g ó l n i e j m ó w i ą c — s w o b o d ę życia seksualnego na w s i . Nieraz są to i n f o r m a c j e d o ś ć k o n k r e t n e , j a k ta W . K ę t r z y ń s k i e g o o Mazurach: „ D z i e w c z y n y , k t ó r e s t r a c i ł y s w ą n i e ­ w i n n o ś ć , b y w a j ą p o m i m o to p o w a ż a n e i t a k ł a t w o m ę ż ó w d o s t a j ą , j a k 1S l e 1 7 1 8 "Markowska, 1968, s. 136; w odniesieniu do Kurpiów, Markowska, 1965, s. 137. " K u b i a k , 1972, s. 108-113; P i w o w a r s k i , 1971, s. 215-217. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; na późne uświadomienie seksualne zwraca też u w a g ę T r a w i ń s k a , 1957, s. 155-156. "Wieruszewska, 1971, s. 12, 13-14; W i e r u s z e w s k a , 1969, s. 68; W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48-49, 50, 51, 53, 54; B a r a n o w s k i , 1955, s. 58, 69-71; R o s i a k , 1970, s. 172; C i u p a k , 1973, s. 61. 1 7 �49 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M p a n n y p o r z ą d n e . Jest dzisiaj zwyczaj d o s y ć o g ó l n i e p o m i ę d z y M a z u r a m i rozpowszechniony, że k a ż d a para, co m y ś l i się p o b r a ć , j a k i ś czas j u ż przed ś l u b e m ż y j e ze s o b ą — na p r ó b ę " . I n n y m razem, j a k w w y p a d k u ob­ serwacji K . M o s z y ń s k i e g o na Polesiu w s c h o d n i m , m a m y do czynienia z d r o b n ą u w a g ą n o t u j ą c ą z jednej s t r o n y s w o b o d ę w s p ó ł ż y c i a seksualne­ go, a z d r u g i e j r y g o r y s t y c z n i e obchodzone p o k ł a d z i n y , m a j ą c e wszystkie cechy sprawdzianu n i e w i n n o ś c i p a n n y m ł o d e j . To samo z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć n i e k t ó r e o b r z ę d y l u d o w e , b y p r z y w o ł a ć t y l k o „ o r g i a s t y c z n e " interpretacje s o b ó t k i , a t a k ż e f o l k l o r i l i t e r a t u r a l u d o w a . „ A r c h a i c z n y p i e r w i a s t e k w o l n e j miłości d o s t r z e ż o n y w n i c h j u ż przez Naruszewicza, nie p o z w a l a ł r o m a n t y k o m ż y w i ć nadziei, że t u w ł a ś n i e z n a j d ą w z o r y poszukiwanej surowej m o r a l n o ś c i l u d u " — pisze J. B a r t m i ń s k i . W k o ń c u dla n i e k t ó r y c h badaczy ś w i a d e c t w e m swobody seksualnej s ą dla dawniejszych c z a s ó w k s i ę g i s ą d o w e , l i t e r a t u r a f r y w o l n a oraz „ u t w o r y , k t ó r e cieszą się o p i n i ą d o s k o n a ł y c h , realistycznie o d t w a ­ r z a j ą c y c h ż y c i e plebejskie p r z e k a z ó w " , j a k Worek Judaszów Klonowicza i Żeńcy Szymonowicza . 1 9 2 0 2 1 2 2 * W l i t e r a t u r z e etnograficznej za jedno ze ś w i a d e c t w respektowania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m u w a ż a n e b y ł y dotychczas p o k ł a d z i n y . Jako sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j t r a k ­ t o w a l i je m . i n . S. P o n i a t o w s k i i K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a . I n ­ t e r p r e t a c j ę t ę p o d w a ż y ł ostatnio L . Stomma: „ A b y [...] u d o w o d n i ć , iż p o k ł a d z i n y s ą s p r a w d z i a n e m przestrzegania n o r m y , n a l e ż y s p r a w d z i ć przedtem, czy n o r m a taka [zachowanie dziewiczości do ś l u b u ] rzeczy­ w i ś c i e i s t n i a ł a . A l e takiego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o w a d z i ć s i ę nie da" . D l a ukazania b ł ę d n o ś c i wspomnianej i n t e r p r e t a c j i autor wskazuje na: a) s w o b o d ę ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m w regionach, gdzie p o k ł a d z i n y realizowane b y ł y z w s z e l k i m i r y g o r a m i , b) zwyczaj z w a n y g o ś c i n n o ś c i ą p ł c i o w ą w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z p o k ł a d z i n a m i , c) realizowanie p o k ł a d z i n 2 3 24 2 5 1 9 K ę t r z y ń s k i , 1968, s. 42; por. opinię T y s z k i , 1974, s. 144; to angielskie „małe" małżeństwo na próbę, polegające na tym, że „gdy zamyśla poślubić sobie młodą panienkę, kładzie się z nią w łóżko dla jej swojego przedsięwzięcia", Dzieje..., 1970, s. 66. M o s z y ń s k i , 1928, s. 231; por. K u c h o w i c z , 1957, s. 318. B a r t m i ń s k i , 1974, s. 12. K u c h o w i c z , 1957, s. 297; inaczej ocenia erotykę sielankową s k a , 1972, s. 66, 67-68. P o n i a t o w s k i , 1932, s. 329. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , 1929. S t o m m a , 1975, s. 56. przypomina młodzieniec przełożenia 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 4 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 Witkow­ �50 RYSZARD TOMICKI d z i e w c z ą t p i ę t n o w a n y c h uprzednio za r o z w i ą z ł y t r y b ż y c i a . Te t r z y k o n t r a r g u m e n t y p r o w a d z ą do s f o r m u ł o w a n i a n a s t ę p u j ą c e g o schematu: sankcja za niedo­ pełnienie normy X sprawdzian przestrzebrak normy x J > „ gania normy х radość z dopełnie­ nia normy X Ponadto L . S t o m m a zwraca u w a g ę na d w i e w a ż n e o k o l i c z n o ś c i : m e n ­ s t r u a c j ę , k t ó r a „ m o g ł a b y z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m 10-33% [...] z a k ł ó c i ć przebieg sprawdzianu na k o r z y ś ć badanej, co siłą rzeczy w y k l u c z a ł o b y p r z y j ę c i e ś l a d ó w k r w i za d o w ó d w y s t a r c z a j ą c y " , oraz n i e o k r e ś l o n o ś ć miejsca p o k ł a d z i n (dom panny m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , a t y m s a m y m w razie negatywnego w y n i k u sprawdzianu w y ł a d o w y w a n i e przez uczest­ n i k ó w wesela g n i e w u z tego p o w o d u na panu m ł o d y m , jego rodzicach i i c h d o m u . Do zestawu a r g u m e n t ó w d o d a ć trzeba u m i e j ę t n o ś ć w y w o ł y ­ wania k r w o t o k u przez u ż y c i e naparu z ziół ( p r z y n a j m n i e j w n i e k t ó r y c h regionach, np. na Polesiu), dodatkowo ś w i a d c z ą c ą , iż ś l a d y k r w i nie m o g ł y m i e ć w a l o r u w y s t a r c z a j ą c e g o d o w o d u dochowania d z i e w i c t w a . Wszystkie te f a k t y s p r a w i a j ą , iż p i e r w s z y schemat ulega dalszej k o m p l i k a c j i — sprawdzian przestrzegania n i e i s t n i e j ą c e j n o r m y staje się n i e p e w n y , sankcje z a ś za n i e d o p e ł n i e n i e n o r m y egzekwowane s ą w s p o s ó b p r z y p a d k o w y . „ J e s t r z e c z ą o c z y w i s t ą , że takiego c i ą g u logicz­ nego nie da się w ż a d e n s p o s ó b u t r z y m a ć . Konieczne okazuje s i ę w i ę c kategoryczne odrzucenie [...] i n t e r p r e t a c j i p o k ł a d z i n , t r a k t u j ą c e j je j a k o sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j " . W efekcie autor proponuje e k s p l i k a c j ę o f i a r n i c z ą ; w y j a ś n i a r y t u a ł p o k ł a d z i n jako swego rodzaju o f i a r ę z k r w i , m a j ą c ą na celu uzyskanie „ z e z w o l e n i a " Boga na k r e a c j ę nowego stanu — m a ł ż e ń s t w a . Czy w s z a k ż e przedstawione s k r u p u l a t n i e f a k t y p o d w a ż a j ą c e d a w n ą i n t e r p r e t a c j ę w y s t a r c z a j ą do j e j odrzucenia? Czy istotnie s ą one do­ w o d e m nieistnienia n o r m y z a b r a n i a j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych przed ślubem? A n a l i z a przeprowadzona przez L . S t o m m ę w swej części n e g a t y w ­ nej, k t ó r ą z r e f e r o w a ł e m , nie pozostawia w ą t p l i w o ś c i , że a) dotychcza­ sowe interpretacje b y ł y co n a j m n i e j n i e p e ł n e , g d y ż nie u w z g l ę d n i a ł y ewidentnej rozbieżności m i ę d z y rzeczywistością a p r o p o n o w a n ą eksplik a c j ą , b) n a j w a ż n i e j s z y m celem p o k ł a d z i n b y ł a publiczna demonstracja k r w i (nawet w p r z y p a d k a c h p r a k t y c z n i e beznadziejnych; g d y b y p o d ­ t r z y m y w a ć za d a w n i e j s z y m i a u t o r a m i k o n c e p c j ę p o k ł a d z i n j a k o f a k t y c z ­ nego sprawdzianu dziewiczości, s y t u a c j i tej nie s p o s ó b w y j a ś n i ć ) . W y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , w s p o s ó b n a t u r a l n y l u b sztuczny, i k o 2 6 2 7 8 6 Stomma, " Stomma, 1975, s. 56. 1975, s. 57. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 51 n i e c z n o ś ć zademonstrowania j e j uczestnikom wesela, a za i c h p o ś r e d ­ nictwem lub bezpośrednio całej społeczności lokalnej, skierowały L . S t o m m ę w k i e r u n k u i n t e r p r e t a c j i ofiarniczej. S ą d z ę jednak, że b i o ­ r ą c pod u w a g ę wszystkie wskazane przez niego f a k t y m o ż n a przepro­ w a d z i ć inne rozumowanie, w k t ó r y m p o z w a l a j ą one s k o r y g o w a ć i u z u p e ł ­ n i ć i n t e r p r e t a c j ę p o k ł a d z i n jako sprawdzianu d z i e w i c t w a . W swej do­ tychczasowej postaci i n t e r p r e t a c j a ta okazuje się b o w i e m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m y ś l e n i a i d e a l i z u j ą c e g o , w sensie p o d a n y m na w s t ę p i e . A b y d o k o n a ć r e i n t e r p r e t a c j i n i e z b ę d n e jest w s z a k ż e p o t r a k t o w a n i e p o k ł a d z i n j a k o elementu w i ę k s z e j całości, k t ó r ą jest ż y c i e seksualne jednostki w tradycyjnej społeczności wiejskiej. ŻYCIE S E K S U A L N E GÓRALI P O L S K I C H Do analizy r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m konieczny b y ł m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w m i a r ę p e ł n y i dostatecznie szcze­ g ó ł o w y . W y b ó r s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h jako p r z y k ł a d u dla p r z e ś l e d z e ­ nia r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m r e a l i z o w a n y m p o d y k t o w a n y z o s t a ł w y ł ą c z n i e t y m i w z g l ę d a m i . M i m o pewnej specyfiki t y c h s p o ł e c z n o ś c i w stosunku do l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h r e g i o n ó w P o l s k i (na co nieraz z w r a ­ cano u w a g ę ) s ą d z ę , że p r ó b a modelowej analizy zjawiska s t a n o w i ć m o ż e w y s t a r c z a j ą c o s p r a w n y i n s t r u m e n t dla b a d a ń ( p o d k r e ś l a m —• dla b a d a ń , a nie mechanicznych i n t e r p r e t a c j i ) w i n n y c h regionach k r a j u . W m i a r ę m o ż l i w o ś c i i potrzeb model k o n f r o n t o w a n y b y ł z d a n y m i po­ r ó w n a w c z y m i z P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , co k a ż d o r a z o w o odnotowane z o s t a ł o w przypisach. 2 8 Podstawowego m a t e r i a ł u do analizy d o s t a r c z y ł y m i t r z y ź r ó d ł a : r ę k o ­ p i ś m i e n n a relacja L u d w i k a K a m i e ń s k i e g o z 1 p o ł o w y X I X w., k t ó r ą w y ­ k o r z y s t a ł e m w oparciu o j e j o m ó w i e n i a dokonane przez A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą , badania L o n g i n a Malickiego z lat 1937-1939 oraz dane z b a d a ń p r o w a d z o n y c h w latach 50-tych b i e ż ą c e g o stulecia o m ó w i o n e t a k ż e przez A. Kowalską-Lewicką . 2 9 Obserwacje L . Malickiego, z n a j d u j ą c e potwierdzenie i u z u p e ł n i e n i e w obu p o z o s t a ł y c h pracach, s z c z e g ó l n i e w opisach L . K a m i e ń s k i e g o , po­ z w a l a j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć schemat z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h w zakresie ż y c i a seksualnego w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : 2 8 Kowalska-Lewicka, 1967, s. 230; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 25; T r a w i ń s k a , 1971, s. 39; por. opinię o moralności Podhalan; „nie będzie żadną przesadą stwierdzenie, że w katolicyzmie wiejskim żyją różnego rodzaju pod­ skórne herezje etyczne, będące utrapieniem znających w i e ś duszpasterzy", G r y ­ g i e l , T i s c h n e r , 1966, s. 1467. Kowalska-Lewicka, 1967; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971; Malic­ k i , 1947. 2 9 �52 RYSZARD TOMICKI 1. Dopuszczenie i aprobowanie przez sualnych młodzieży grupę lokalną związków sek­ niezamężnej: „Każden niemal wyrostek kochankę posiada — relacjonuje opis z I p o ł o w y X I X w. — a schodzą się po nocach, najczęściej się to dzieje, iż razem spać się kła­ dą [...] dziwna to, iż takiego spółkowania przedślubnego nie mają sobie za w y s t ę ­ pek każący moralność i obyczajność, ale przeciwnie, dziewka widziałaby się z h a ń ­ bioną, jeśliby kochanka nie m i a ł a " ; „ojciec wie o córce, jaki kochanek do niej uczęszcza, a jak sam robił z za młodu, nie kładzie tamy; ni matka s i ę temu sprze­ ciwia" . „Stosunki płciowe między młodzieżą są u w a ż a n e za zupełnie naturalne i mimo w p ł y w u religii są one częste" •— pisał blisko sto lat później L . M a l i c k i . „Sens »zolytów« [chodzenie do dziewcząt — R T ] znajduje może w pewnej mierze wytłumaczenie w znanym u górali przysłowiu: »nie będę kupował kocura w miechu«; uważają, że przed ożenkiem należy kobietę zbadać pod w z g l ę d e m p ł o d n o ś c i " . 30 M 32 33 2. K o n t r o l e m a j ą c e na celu u j a w n i e n i e i u k a r a n i e p r z e d ś l u b n y c h sto­ sunków seksualnych: „od czasu do czasu zbierali się wójt z kilkoma członkami rady gminnej i urzą­ dzali tzw. »wizytyrkę«, obchodząc wieczorem chlewy względnie chaty, gdzie spały dziewczęta. Jeżeli naszli ją z parobkiem, zabierali jej »zogłowek« albo jemu »czopke«, które musieli potem u w ó j t a »za korónem« wykupić. Schwytani na gorącym uczynku musieli później kamienie przy »ceście« [drodze] tłuc" . „Kto miał »zowitkę« [dziewczynę z dzieckiem — R T ] musiał za karę z nią »przykopy robić« [rowy kopać], a w ó w c z a s każdy wiedział, co to ma oznaczać i — jak mówią — »gańba« była. Stosowano kiedyś jeszcze inną karę na »zowitki«. Jeśli chłopak chodził do dziewczyny, »a stało s i ę między niemi«, to ich obijano. Wójt z kilkoma radnymi wychodzili w nocy na obławę, otoczyli dom i powiązali kochan­ k ó w w powrozy, a potem ich obijali. W niedzielę zaś musieli stać oboje winowajcy przed kościołem, ona po prawej, on po lewej stronie. Przed i po nabożeństwie do­ stawali od ludzi szturchańce, najwięcej oczywiście od tych, którzy mieli z nimi jakieś porachunki. Przy tej sposobności naigrywano się także z nich. W rodzinie mieli tych biedaków » w zowiści« . u 3 5 Ł a t w o z a u w a ż y ć , ż e ta paradoksalna sytuacja m o ż e b y ć opisana sche­ matem, k t ó r y pojawił się p r z y pokładzinach traktowanych jako spraw­ dzian, t r u d n y m j e d n a k do u t r z y m a n i a ze w z g l ę d u na s w ą n i e l o g i c z n o ś ć : brak normy x przestrzeganie Jedynym norma sposobem zabraniająca wszystko 3 0 s p r a w d z i a n przestrzegania n o r m y x - > kara za nie­ n o r m y X. nadania s c h e m a t o w i sensu b y ł o b y przedmałżeńskich obowiązywała w danej stosunków społeczności. przyjęcie, seksualnych A l e zabieg taki iż mimo stałby Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236. Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236; por. o stosunku rodziców do współżycia płciowego dzieci, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 30-32, zwłasz­ cza przyip. 12 i 13. M a l i c k i , 1947, s. 79. M a l i c k i , 1947, s. 94. M a l i c k i , 1947, s. 94. Malicki, 1947, s. 78-80; por. o karach gminnych T r a w i ń s k a , 1957, s. 156-166. 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 53 z k o l e i w jaskrawej s p r z e c z n o ś c i z p o t w i e r d z a n ą przez badaczy a p r o b a t ą dla tego rodzaju z w i ą z k ó w . Wszystko wskazuje, że r o p a t r y w a n y sche­ m a t i n t e r p r e t a c y j n y nie jest z d o l n y w t a k i e j postaci j a k ą ma obecnie do opisania w s z y s t k i c h a s p e k t ó w zjawiska, a zatem dla p o s u n i ę t e j do absurdu niekonsekwencji d z i a ł a ń s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h z n a l e ź ć trzeba inne, bardziej b y ć m o ż e s k o m p l i k o w a n e w y j a ś n i e n i e . Przedtem w s z a k ż e r o z w a ż e n i a w y m a g a jeszcze jedno zagadnienie. N O R M A I WZÓR C Z Y WZÓR CONTRA NORMA? „ J a w n o ś ć " p r z e d ś l u b n e g o pożycia, j a k ą p r e z e n t u j ą cytowane m a ­ t e r i a ł y , jest z j a w i s k i e m nie m a j ą c y m odpowiednika w obserwacjach etnograficznych, n i e z w y k l e z r e s z t ą s k ą p y c h , p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h regio­ n ó w P o l s k i . W y j ą t e k stanowi n i e w i e l k a , ale k o n k r e t n a i n f o r m a c j a K ę t ­ r z y ń s k i e g o o Mazurach. Stosunkowo w i e l e spotyka się natomiast w z m i a ­ nek o pojedynczych w y p a d k a c h ł a m a n i a n o r m y i reakcjach o p i n i i spo­ ł e c z n e j . Te p r z y k ł a d y nierespektowania n o r m y , w j a k i m ś stopniu nawet dopuszczanego przez o p i n i ę , badacze u w a ż a j ą n a j c z ę ś c i e j za n o r m a l n ą , „ ż y c i o w ą " r ó ż n i c ę m i ę d z y modelem ( n o r m ą ) a r e a l i z o w a n y m w z o r e m . P o g l ą d t a k i zdaje się b y ć p o d s t a w ą n a s t ę p u j ą c e g o stwierdzenia: „W praktyce najpoważniejszym odchyleniem od modelu religijnej moralności był liberalizm qpinii wiejskiej wobec życia seksualnego bezżennej młodzieży m ę s ­ kiej, pod warunkiem, że nie naruszało ono w sposób drastyczny lokalnego porządku społecznego. »Kawaler się wyszumieć musiał, to wiadome. Byle nie robił szkody u sąsiada, zgorszenia nie dawał, to mogło być« — mówił o tym jeden z informa­ torów" — pisze D. Markowska o wsi podlaskiej . 36 Z w r ó ć m y od r a z u u w a g ę na d w i e , poruszone w tej w y p o w i e d z i sprawy: 1. L i b e r a l i z m , w y s t ę p u j ą c y nawet w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h , a w prze­ szłości w ś r ó d szlachty, b y ł zawsze n i e s y m e t r y c z n y i d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e m ł o d z i e ż y m ę s k i e j ; w y ł ą c z o n e spod niego b y ł y natomiast d z i e w c z ę t a . P r z y n a j m n i e j f o r m a l n i e , g d y ż w p r a k t y c e u t r z y m a n i e tego rodzaju asy­ m e t r i i — szczególnie w ramach niewielkich społeczności lokalnych — b y ł o t r u d n e czy w r ę c z n i e m o ż l i w e . W y d a j e się w i ę c , że zjawisko t o opisać m o ż n a n a s t ę p u j ą c ą f o r m u ł ą : na poziomie werbalizowanej ś w i a ­ d o m o ś c i s p o ł e c z n e j (w o p i n i i publicznej) zachowanie d z i e w i c t w a u w a ż a ­ no za w a r t o ś ć . 3 7 A s y m e t r i ę l i b e r a l i z m u obserwuje się z a r ó w n o w postawach bezpo­ ś r e d n i o zainteresowanych, j a k i w propagowanych przez K o ś c i ó ł modelach ż y c i a . Model t e n nie m u s i w s z a k ż e o d z w i e r c i e d l a ć stanu faktycznego. 3 8 3 6 M a r k o w s k a , 1968, s. 138. " W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; T r a w i l i ­ s k a , 1957, s. 164; K u c h o w i c z , 1957, s. 294-295; M a l e w s k a , 1967, s. 57 n. M a r k o w s k a , 1964, s. 83. 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI Wszystkie przytoczone opinie nie m ó w i ą nic o r z e c z y w i s t y c h w y k r o c z e ­ niach, t j . nie m o ż n a na i c h podstawie w y s n u w a ć np. w n i o s k u , ż e k o ­ b i e t y częściej d o p u s z c z a ł y się rzeczonych w y k r o c z e ń . M ó w i ą natomiast, iż stosowano dla n i c h o d m i e n n ą niż dla m ę ż c z y z n m i a r ę . I n t e r e s u j ą c e ś w i a t ł o na t ę k w e s t i ę r z u c a j ą badania w Ż m i ą c e j , gdzie 73,6% badanych d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n nie p r z y w i ą z y w a ł o w a g i do d z i e w i c t w a k o b i e t y . Jednak s p o ś r ó d m ł o d y c h c h ł o p c ó w t y l k o trzech p r z y z n a ł o g o t o w o ś ć p o ś l u ­ bienia niedziewicy, pod w a r u n k i e m „że o t y m nie b ę d ą w i e d z i e l i w e w s i " . F a k t y te m o g ą p r o w a d z i ć do przypuszczenia, iż w o p i n i i spo­ ł e c z n e j d e c y d u j ą c e znaczenie m i a ł o nie t y l e zachowanie n i e w i n n o ś c i , ile p r z y z w o i t o ś c i — przestrzeganie p e w n y c h f o r m uznanych w danej g r u p i e za stosowne dla panien. N a w e t u w y j ą t k o w o , j a k w i d z i e l i ś m y , l i b e r a l n y c h w t y m w z g l ę d z i e g ó r a l i d z i e w c z ę t a o b o w i ą z y w a ł y s z c z e g ó l n e nakazy m a ­ nifestowania swej p r z y z w o i t o ś c i . Na p r z y k ł a d nie w o l n o i m b y ł o s p a ć na stryszku, g d y ż „ w y g l ą d a ł o b y na to, że sama szuka p r z y g ó d , czego nie d a r o w a ł a b y jej opinia w s i , a c h ł o p c y z a c z ę l i b y j ą l e k c e w a ż y ć " , nie m o g ł y u c z e s t n i c z y ć w nocnych, w e s o ł y c h w ę d r ó w k a c h po w s i ani o d w i e d z a ć swych chłopców w ich rodzinnym d o m u . 3 9 4 0 T a k ż e w i ę k s z o ś ć o p i s y w a n y c h p r z y k ł a d ó w k a r a n i a za nieprzestrzega­ nie n o r m y dotyczy d z i e w c z ą t , z w ł a s z c z a z a ś t y c h , k t ó r e u r o d z i ł y n i e ­ ś l u b n e dziecko. I ten f a k t n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , b o w i e m n a w e t u g ó r a l i p a n n y z dzieckiem b y ł y p r z e d m i o t e m sankcji p u b l i c z n y c h , ł a g o d n i e j ­ szych co p r a w d a n i ż gdzie indziej, ale w y r a ż a j ą c y c h się co n a j m n i e j w określaniu ich obraźliwymi nazwami. 2. Cytowana w y ż e j w y p o w i e d ź nie jest w p e ł n i jasna. M o ż n a j ą r o z u m i e ć dwojako, p r z y c z y m k a ż d e rozumienie i m p l i k u j e bardzo istotne dla i n t e r p r e t a c j i zjawiska konsekwencje. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j nie w i a d o ­ mo, czy ó w l i b e r a l i z m b y ł t y l k o w y r a z e m pewnej t o l e r a n c j i s p o ł e c z n o ś c i dla z a c h o w a ń d e w i a c y j n y c h (jednostkowych), czy t e ż b y ł w y r a z e m m i l ­ c z ą c e g o przyzwolenia i akceptacji p r z e d m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksual­ nych? (Podobnie j a k nie w i a d o m o , czy nietolerancja w stosunku do d z i e w c z ą t d e t e r m i n o w a ł a i c h zachowania). Częściej spotyka się z w o l e n ­ n i k ó w pierwszego w a r i a n t u , z jednej s t r o n y p o d k r e ś l a j ą c y c h s u r o w o ś ć o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j , z d r u g i e j d o d a j ą c y c h , iż „ i d e a ł c z y s t o ś c i przed­ m a ł ż e ń s k i e j b y ł ze s p o ł e c z n e g o p u n k t u widzenia swego rodzaju m i t e m , m ó g ł j e d n a k w p ł y w a ć w z m a c n i a j ą c o na d y s c y p l i n ę w grupie. W rzeczy­ w i s t o ś c i dyscyplina ta p o d l e g a ł a f l u k t u a c j o m " . P r z y t a c z a m to zdanie, g d y ż k r y j e się w n i m cenne, c h o ć zakamuflowane s p o s t r z e ż e n i e . 4 1 Relacja L . Malickiego i i n n e p o z w a l a j ą w y s u n ą ć h i p o t e z ę , że p r z y ­ n a j m n i e j na G ó r a l s z c z y ź n i e m a m y do czynienia nie t y l k o z „ n o r m a l n o ż y c i o w ą " r ó ż n i c ą p o m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m , nie t y l k o z f o r m ą w y r o z u 3 9 4 0 4 1 W i e r z b i c k i , 1963, s. 291, 316. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31-32; por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315. Trawińska, 1957, s. 159. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W Ż Y C I U 55 SEKSUALNYM m i a ł e j tolerancji, lecz ze s p o ł e c z n y m dopuszczeniem ł a m a n i a w p e w n y c h o k r e ś l o n y c h sytuacjach n o r m y , o b o w i ą z u j ą c e j i akceptowanej nadal przez g r u p ę . G d y b y n a w e t j u ż w t y m momencie k t o ś zgodził s i ę z t ą t e z ą , n a t y c h m i a s t p o s t a w i ł b y p y t a n i e : j a k w t a k i m razie w y j a ś n i ć stosowanie k a r za dopuszczalne p r z e c i e ż n i e p o d p o r z ą d k o w a n i e s i ę normie? D l a c z ę ś c i o w e g o p r z y n a j m n i e j r o z j a ś n i e n i a tej k w e s t i i o d w o ł a m s i ę do analogii. ŚWIĘTO N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m czasowego, s p o ł e c z n i e dozwolonego i z r y t u a l i zowanego ł a m a n i a i przekraczania n o r m jest ś w i ę t o . F r a n c u s k i etnolog R. Caillois p i s a ł na t e n temat: „Ów antrakt dopuszczający wszelki zamęt, jakim jest święto, w y s t ę p u j e także jako okres, gdy zawieszony zostaje porządek świata. Dlatego właśnie dozwolone są w ó w c z a s wszelkie wybryki i nadużycia. Idzie o to, by działać na przekór normom. [...] z dwu p o w o d ó w zaleca się rozpasanie i szał. Po pierwsze, chcąc tym odnaleźć warunki w ł a ś c i w e mitycznej przeszłości, ludzie usiłują robić wszystko wręcz przeciw­ nie niż zwykle. Po drugie zaś — wszelkie nadużycie dowodzi nadmiaru siły żywotnej, która może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy" . 42 Caillois zwraca t u u w a g ę na n i e z w y k l e w a ż n e zjawisko. Ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m dopuszczone jest okresowo ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i . W i n t e r p r e t a c j i tego badacza, podobnie j a k np. u Eliadego, u t r z y m u j ą c e j się na poziomie z a l e ż n o ś c i kosmicznych, n a d r z ę d n ą w a r t o ś ć s t a n o w i i s ­ t n i e n i e k o s m o s u . T y m s a m y m okresowy a n t y p o r z ą d e k u s t a n a w i a n y jest ze w z g l ę d u na codzienny, n a t u r a l n y p o r z ą d e k . B i o r ą c pod u w a g ę j a k ą ś n o r m ę n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć , że j e j ł a m a n i e dokonuje s i ę w m a j e ­ stacie owej n o r m y , jest p r z e d s i ę b r a n e po to, aby u w y p u k l i ć , p o d k r e ś l i ć czy m o ż e t y l k o p r z y p o m n i e ć siłę o b l i g u j ą c ą n o r m y . 43 N i e k i e d y z a s a d ę t ę f o r m u ł o w a n o explicite, u j a w n i a j ą c nadto inne f u n k c j e ś w i ą t e c z n e g o „ c h a o s u " . W X V - w i e c z n e j apologii t z w . ś w i ę t a g ł u p c ó w w a r t o ś ć okresowego rozpasania m o t y w o w a n o t y m , b y „głupota [błazeństwo], która jest naszą drugą naturą i wydaje się człowiekowi przy­ rodzona, mogła swobodnie się wyżyć chociaż raz do roku. Beczki z winem pękają, jeśli się ich od czasu do czasu nie odkrywa i nie wpuszcza do nich powietrza [...]. Dlatego to pozwalamy sobie w określone dni na błaznowanie [głupotę], by potem z tym większą gorliwością powrócić do służby pańskiej" . 44 Pozostaje do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i a n a j w a ż n i e j s z a : czy s p o ł e c z n i e dopuszczone ł a m a n i e n o r m podlega sankcjom? Czy jest do p o m y ś l e n i a stosowanie k a r za p o ż ą d a n e , z p u n k t u w i d z e n i a s p o ł e c z e ń s t w a , i c h p r z e ­ kraczanie? 4 2 C a i l l o i s , 1973, s. 143. Istnienie kosmosu, jako uniwersum w określony kosmos jest wytworem kulturowym. В а с h t i n, 1975, s. 147. 4 3 4 4 sposób zorganizowanego; �56 RYSZARD TOMICKI M o i m zdaniem o d p o w i e d ź b r z m i — tak. Pozorna s p r z e c z n o ś ć tego z a ł o ż e n i a ma ź r ó d ł o w r ó ż n y m p o j m o w a n i u p o j ę c i a k a r y i zakresu jego desygnatu. S ą d z ę , że ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m m o ż n a u z n a ć za niekarane 0 t y l e t y l k o , o i l e k a r ą nie jest sam p o w r ó t do przestrzegania n o r m ze w s z y s t k i m i sytuacji tej konsekwencjami. A że ó w p o w r ó t n a l e ż y r o z u ­ m i e ć j a k o k a r ę ś w i a d c z y fakt, iż n i e k i e d y ten s z c z e g ó l n y rodzaj k a r y w y r a ż a n y b y ł symbolicznie, a o k r u t n o ś ć s y m b o l u u n a o c z n i a ł a d o b i t n i e w y ż e j p r z e d s t a w i o n ą z a s a d ę . Oto w s t a r o ż y t n o ś c i k a r n a w a ł o w y k r ó l , z w y k l e n i e w o l n i k s p r a w u j ą c y czasowo funkcje faktycznego w ł a d c y i do­ p u s z c z a j ą c y w majestacie posiadanego p r a w a do p r z e k r o c z e ń , b y ł na za­ k o ń c z e n i e okresu ś w i ą t e c z n e g o u ś m i e r c a n y . Jak b o w i e m s ł u s z n i e za­ u w a ż y ł Caillois „ T e w y k r o c z e n i a nie p r z e s t a j ą b y ć ś w i ę t o k r a d z t w e m . S t a n o w i ą one naruszenie r e g u ł , k t ó r e wczoraj w y d a w a ł y się ś w i ę t e i n i e ­ naruszalne i j u t r o z n ó w t a k i m i b ę d ą . Poczynania te j a w i ą s i ę jako skrajne świętokradztwo" . 4 3 4 6 Teraz, po zarysowaniu o g ó l n e g o c h a r a k t e r u relacji m i ę d z y n o r m ą 1 w z o r e m w okresie ś w i ą t , p r z y s t ą p i ć m o ż e m y do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o opisania schematu d z i a ł a ń i z a c h o w a ń w i n t e r e s u j ą c e j nas dziedzinie życia społeczności wiejskich. DOPUSZCZALNOŚĆ Ł A M A N I A N O R M Y W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M o ż l i w o ś ć przekraczania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h b y ł a c e c h ą okresu d o ś ć precyzyjnie zlokalizowanego w c y k l u ż y c i o w y m jednostki. Jego p u n k t p o c z ą t k o w y s t a n o w i ł a , j a k się w y d a j e , „ i n i c j a c j a " m ł o d e g o c z ł o w i e k a na d o r o s ł e g o , ale nie w p e ł n i jeszcze p e ł n o p r a w n e g o c z ł o n k a g r u p y . W y ­ znacznikiem tego m o m e n t u b y ł o o s i ą g n i ę c i e przez j e d n o s t k ę p e ł n e j m o ­ cy p r o d u k c y j n e j , w y r a ż a n e o b r z ę d o w o , j a k np. p r z y w k u p i ę do kosiarzy, l u b t e ż o b y w a j ą c e się bez specjalnej r y t u a l n e j o p r a w y , ale w y r a ź n i e przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą zaznaczane, m . i n . poprzez z m i a n ę t e r m i n o l o g i i stosowanej dla oznaczenia pozycji s p o ł e c z n e j . Na Podhalu „Dziewczęta w wieku 14 - 15 lat, a chłopcy w wieku lat 17 zali­ czali się już do młodzieży. Nazywano ich wtedy dziewka i parobek. Co prawda na­ dal mieszkali w domu rodzicielskim, ale w tym czasie mieli już dużą swobodę. Był to wiek, w którym kończyła się ich edukacja. [...] potrafili już w y k o n y w a ć wszystkie czynności gospodarskie na równi z dorosłymi, byli też w stanie poprowadzić samo­ dzielnie własne gospodarstwo" . 47 M a l i c k i t w i e r d z i , że w p r z y p a d k u d z i e w c z ą t „ w y s t ą p i e n i e pierwszego p e r i o d u [...] daje w e d ł u g p o g l ą d u g ó r a l i ś l ą s k i c h p r a w o do b l i ż s z e g o k o n ­ t a k t u z m ę ż c z y z n ą . M ó w i ą powszechnie: »Mo t y k r a m y , to j u ż m o ż e 4 5 C a i l l o i s , 1973, s. C a i l l o i s , 1973, s. Kowalska-Lewi s. 25-26; M a r k o w s k a , 4 6 4 7 153-154, 156; B a c h t i n , 1975, s. 295. 143. cka, 1967, s. 233; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1964, s. 53-55. 1971, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 57 4 8 l y g a ć z c h ł o p e m « . D o d a j m y , ż e pierwsza menstruacja w e d ł u g jego u s t a ­ l e ń zbiega s i ę z w i e k i e m o s i ą g a n i a m o c y p r o d u k c y j n e j p o d a n y m przez L . K a m i e ń s k i e g o . W y r a z e m z m i a n y statusu dziewczyny b y ł o t e ż u g ó r a l i przeniesienie j e j p o s ł a n i a ze w s p ó l n e j i z b y do izby b i a ł e j , k o m o r y , chlewa l u b innego miejsca z a p e w n i a j ą c e g o d y s k r e c j ę i s w o b o d ę w p r z y j m o w a n i u kawalerów . 4 9 I n f o r m a c j e te p o c h o d z ą c e z 1 p o ł o w y X I X w . i 3 0 - t y c h l a t w i e k u X X z n a j d u j ą potwierdzenie w badaniach p o w o j e n n y c h (lata 50-te) p r o w a ­ dzonych na t y m s a m y m terenie, a t a k ż e w m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z P o l s k i ś r o d k o w e j . J e d y n ą z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ą jest fakt, iż w t y m ostatnim w y p a d k u n i g d y nie wskazuje s i ę w s p o s ó b tak jasny na uzys­ kane p r a w d do swobody seksualnej. Pisze s i ę co n a j w y ż e j o „ z ł a g o d z e ­ n i u w y m o g ó w o d n o s z ą c y c h s i ę do obcowania towarzyskiego obojga p ł c i " . I s t n i e j ą jednak pewne konkretniejsze ś l a d y tej cechy ż y c i a m ł o d z i e ż y na obszarze centralnej P o l s k i . I tak o b r z ę d w k u p u do kosiarzy, o m ó w i o ­ n y przez M . W i e r u s z e w s k ą , p o d k r e ś l a d w a znane n a m m o m e n t y : u z y s k a ­ n i e p e ł n y c h u m i e j ę t n o ś c i gospodarskich oraz uzyskanie n o w y c h p r a w t o w a r z y s k o - m a t r y m o n i a l n y c h (zwyczajowy tekst w y g ł a s z a n y w t r a k c i e w y z w o l i n m ó w i ł : „ t e m u a t e m u w o l n o iść na r ó w n i z d r u g i m i i w o l n o z o b r a n ą d z i e w c z y n ą s t a n ą ć do t a ń c a i m ó w i ć , i p r z y p i j a ć , a n a w e t ż e n i ć się"). Iż m o m e n t t e n z n a m i o n o w a ł ponadto p r a w o do swobody seksualnej p o ś r e d n i o ś w i a d c z y ć m o g ą z a r z u t y stawiane d e l i k w e n t o w i podczas r y t u a l ­ nej „ s p o w i e d z i " , że „łaził do d z i e w c z y n " , a t a k ż e p r z y m ó w k i s p o t y k a j ą c e n o w o w y z w o l o n e g o parobka, k t ó r y s p ó ź n i a się do pracy, że „ n a p e w n o t a k długo spał z pannami" . 5 0 5 1 K o ń c o w y m p u n k t e m okresu swobody seksualnej w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r s k i c h b y ł o zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Od tej c h w i l i jednostka s t a w a ł a się p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m g r u p y , u z y s k u j ą c szereg nie posiadanych poprzednio p r a w , ale r ó w n o c z e ś n i e t r a c ą c p r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y . Co w i ę c e j , b y ł a z o b o w i ą z a n a do rygorystycznego przestrzegania w y ł ą c z ­ ności m a ł ż e ń s k i e g o p o ż y c i a seksualnego, o d t ą d p o d p o r z ą d k o w a n e g o f u n k ­ cjonalnie rodzinie. 5 2 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k o m e n t u j ą c opis z u p e ł n e j z m i a n y s t y l u ż y c i a m ł o d z i e ż y po ś l u b i e podany przez L . K a m i e ń s k i e g o , p o d k r e ś l a jego z d u ­ mienie d o k o n u j ą c y m się w d n i u ś l u b u przeistoczeniem g ó r a l i . O d d a j m y głos samemu a u t o r o w i : „Jak pożycie górali przedślubne wolne, niezawisłe, pożycie ich płciowe nieobyczajne, niemoralne, tak przeciwnie, kiedy dziewka mężatką, wystrzega się wszel4 8 Malicki, 1947, s. 78; zbieżność lub rozbieżność dojrzałości biologicznej i społecznej nie jest dostatecznie jasna, por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 261. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32; M a l i c k i , 1947, s. 93. T r a w i ń s k a , 1957, s. 151-152; M a r k o w s k a , 1965, s. 110. W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 37, 39; R o s i a k, 1970, s. 169. Charakterystyka tych praw u górali, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 239240. 4 9 5 0 5 1 5 2 �68 RYSZARD TOMICKI kiego z innymi zalotnictwa; ona wierna mężowi, któremu przysięgę wierności biła [...] góral postępuje nie inaczej. Sromotą byłoby dla niego zajść z jaką w znajomość. Wspólnie się kochają, szanują, są sobie wspólnie wierni; ni to ich niepokoi, by mąż lub żona wykroczyć mogło lub jedno, lub drugie [...]. Co no dziewce, to nie wolno kobiecie, zwykli m a w i a ć " . zro­ inną myśl wol­ 53 Opis ten, p o t w i e r d z a n y przez badania prowadzone ponad sto l a t p ó ź ­ n i e j , zdaje się ś w i a d c z y ć o p e ł n e j i n t e r n a l i z a c j i w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a p r z e w i d z i a n y c h dla tego okresu ż y c i a i i c h r e l a t y w n e j z g o d n o ś c i z n o r m ą łamania n o r m y w y r a ż a ł a s i ę w o k r e ś l o n y c h zakazach i nakazach zakazującą pozamałżeńskich stosunków płciowych. Utrata przywileju o b o w i ą z u j ą c y c h z w ł a s z c z a m ł o d e m ę ż a t k i . Do n i c h n a l e ż a ł m . i n . nakaz zerwania w s z e l k i c h k o n t a k t ó w t o w a r z y s k o - p r z y j a c i e l s k i c h z - d z i e w c z ę t a ­ m i n i e z a m ę ż n y m i , z p o t e n c j a l n ą m o ż l i w o ś c i ą i c h w z n o w i e n i a po zmianie stanu p r z y j a c i ó ł k i . Nakaz t e n stanie się w p e ł n i jasny dopiero po roz­ p a t r z e n i u k o l e j n y c h z a g a d n i e ń , m o ż n a w s z a k ż e j u ż teraz p o w i e d z i e ć , iż w y n i k a ł on z odmiennego miejsca m ę ż a t k i w u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m , m i e j ­ sca d e c y d u j ą c e g o o j e j ściśle o k r e ś l o n y m stosunku do k w e s t i i p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h k o n t a k t ó w seksualnych. P r z e c h o d z ą c do k l a s y kobiet z a m ę ż ­ n y c h staje się ona automatycznie elementem a p a r a t u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j s p r a w u j ą c e j swe funkcje w oparciu o n o r m ę . 5 4 5 S R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e zachowania j e d n o s t k i w p o s z c z e g ó l n y c h fazach ż y c i a p r z e w i d y w a ł y r ó w n i e ż nadmierne p r z e d ł u ż a n i e okresu swobody przez niezawieranie z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o . M i a ł on s w o j ą g r a n i c ę , pe­ w i e n p r z e d z i a ł w i e k u , po przekroczeniu k t ó r e g o s p o ł e c z n o ś ć z a c z y n a ł a s t a n o w i ć wobec j e d n o s t k i sankcje, n a j c z ę ś c i e j satyryczne, dostatecznie j e d n a k dokuczliwe, b y s k ł o n i ć k r n ą b r n e g o do z a d o ś ć u c z y n i e n i a s p o ł e c z ­ n y m oczekiwaniom, t a k że w „ s t a n i e b e z ż e n n y m p o z o s t a j ą z w y k l e osob­ n i k i fizycznie l u b u m y s ł o w o n i e d o r o z w i n i ę t e " . 5 e Okres ograniczony t y m i d w o m a m o m e n t a m i c h a r a k t e r y z o w a ł się szcze­ g ó l n y m i cechami. O n i e k t ó r y c h j u ż w s p o m n i a ł e m , o i n n y c h b ę d z i e m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . T u w s p o m n i e ć c h c ę t y l k o , że w e wsiach bada­ n y c h przez Malickiego ż y c i e towarzysko-seksualne panien i k a w a l e r ó w p r z e b i e g a ł o w znacznej mierze w r a m a c h n i e f o r m a l n e j i n s t y t u c j i , zna­ nej pod n a z w ą „ z o l y t y " . Zazwyczaj w s o b o t ę parobcy zbierali się wieczo5 3 Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 240. D o b r o w o l s k i , 1932, s. 177; dopuszczane były wyjątki w szczególnych sytuacjach, znów motywowane innymi wartościami. W wypadku bezdzietności, uwa­ żanej za karę bożą i ocenianej negatywnie (T r a w i ń s к a, 1957, s. 137) kobieta „stara się jeszcze postronnie z innym mężczyzną wypróbować, czy nie będzie miała dzieci", M a l i c k i , 1947, s. 80; por. K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 231; T r a w i ń s k a , 1957, s. 185-186. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 28; por. zakaz uczestniczenia mężatek w wysiadach na Kurpiach, M a r k o w s k a , 1965, s. 152. 6 Malicki, 1947, s. 92; R o s i a k , 1970, s. 172; W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 77-79; W i e r z b i c k i , 1963, s. 259-260; T r a w i ń s k a , 1957, s. 160-170, 171-172; M a z u r , 1902, s. 243-244. 6 4 5 5 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 59 r e m w karczmie, a p ó ź n i e j g r o m a d ą szli przez w i e ś „ k a ż d y do upatrzo­ nej d z i y w k i " . C z ę s t o ta wieczorna w i z y t a b y ł a u m ó w i o n a w c z e ś n i e j , podczas spotkania p r z y pracy l u b w d o m u dziewczyny. Sobota b y ł a d n i e m z a r e z e r w o w a n y m dla p a r o b k ó w i j e ś l i spotkali w a ł ę s a j ą c e g o się „ s m a r k o cza", k a r a l i go p r z y w i ą z u j ą c m u do r ą k d e s k ę l u b z a m y k a j ą c w chlewie. Podobna i n s t y t u c j a znana b y ł a w Ż m i ą c e j . Z. T. W i e r z b i c k i w zna­ m i e n n y s p o s ó b ocenia j e j miejsce i r o l ę w grupie l o k a l n e j : 5 7 „Częściowo na skutek braku instytucji społecznej umożliwiającej częstszy, bar­ dziej bezpośredni kontakt między młodymi, zalecanie się stworzyło sobie nieoficjal­ ną, ledwo tolerowaną przez opinię wsi formę, zwaną »baciarką«. Jest ona w y ł o ­ mem w obowiązującym porządku społecznym, stanowiąc ustępstwo na rzecz indy­ widualnych pragnień i aspiracji, które nie znajdują zaspokojenia w ramach ofic­ jalnego życia grupy" . 58 C h a r a k t e r y s t y k a ta w y m a g a sprecyzowania p o g l ą d u na temat swobo­ d y seksualnej m ł o d z i e ż y . M ó w i ą c o swobodzie nie z a k ł a d a m o c z y w i ś c i e , ż e wszystkie k o n t a k t y m ł o d z i e ż y p r o w a d z i ł y do s t o s u n k ó w seksualnych. S t w i e r d z a m t y l k o , iż w t y m czasie b y ł y one dopuszczane, czego w y r a ­ zem są m . i n . obie w y m i e n i o n e i n s t y t u c j e . Zapewne w w i e l u p r z y p a d k a c h istotnie m o g ł o nie d o c h o d z i ć do ł a m a n i a n o r m y — b y ł a to k w e s t i a i n d y ­ w i d u a l n y c h u w a r u n k o w a ń , temperamentu, wreszcie pozycji s p o ł e c z n e j , c h a r a k t e r u r o d z i c ó w , t z w . atmosfery d o m u i t d . N i e ulega m i m o tego w ą t p l i w o ś c i „ n a e r o t y z o w a n i e " k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y w t y m okresie. P o ­ m i j a j ą c e w i d e n t n y w ś w i e t l e r e l a c j i Malickiego charakter „ z o l y t ó w " , r ó w n i e ż „ b a c i a r k a " nie b y ł a m o i m zdaniem i n s t y t u c j ą r o z ł a m o w ą w sto­ s u n k u do u k ł a d u tradycyjnego. N i e z b y t p r z e k o n u j ą c a jest p r ó b a r e k o n ­ s t r u k c j i ewoluowania j e j c e l ó w od p r z y g o d o w o - s p o r t o w y c h n i e g d y ś do erotyczno-seksualnych, m a j ą c y c h b y ć signum w s p ó ł c z e s n o ś c i . Wieloznacz­ n o ś ć i s p r z e c z n o ś ć o p i n i i o d a w n y m charakterze „ b a c i a r k i " oraz p r z y ­ taczane przez Wierzbickiego k o n k r e t n e f a k t y — swoiste s ł o w n i c t w o ero­ tyczne, list u t o ż s a m i a j ą c y „ b a c i a r k ę " ze s p ę d z e n i e m nocy z d z i e w c z y n ą i i n . — z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć , iż m a m y do czynienia z i n s t y t u c j ą analo­ g i c z n ą do „ z o l y t ó w " . SPOŁECZNO-KULTUROWY M E C H A N I Z M Ł A M A N I A N O R M Y W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h p y t a n i e o sens p o k ł a d z i n , od k t ó ­ rego z a c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a , oraz p y t a n i e o i s t o t ę okresowej roz­ b i e ż n o ś c i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m w ż y c i u seksualnym m o ż n a r o z s t r z y g ­ n ą ć w s p ó l n ą o d p o w i e d z i ą . P o d s t a w o w y m w s z a k ż e w a r u n k i e m jest w y ­ r a ź n e rozróżnienie d w ó c h poziomów życia społecznego — płaszczyzny n o r m a t y w n e j oraz p ł a s z c z y z n y faktycznie r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń . J u ż dotychczasowy opis pozwala s t w i e r d z i ć , że wszystkie d z i a ł a n i a m a j ą c e z w i ą z e k z ż y c i e m seksualnym (a przypuszczam, iż teza ta m o ż e d o t y c z y ć 5 7 M a l i c k i , 1947, s. 93. 5« W i e r z b i c k i , 1963, s. 297. �60 RYSZARD TOMICKI r ó w n i e ż i n n y c h sfer życia) toczą się r ó w n o l e g l e na obu w y r ó ż n i o n y c h poziomach, wzajemnie z r e s z t ą ze s o b ą p o w i ą z a n y c h . W p ł a s z c z y ź n i e n o r m a t y w n e j istnieje i jest akceptowana (o c z y m ś w i a d c z y k o n t r o l o w a n i e jej respektowania i k a r a n i e w y k r o c z e ń ) n o r m a n a k a z u j ą c a zachowanie c z y s t o ś c i przed ś l u b e m . Stosunki seksualne t r a k ­ towane są jako z n a t u r y grzeszne , a i c h jedyne u s p r a w i e d l i w i e n i e sta­ n o w i i n s t r u m e n t a l n o ś ć w stosunku do r o d z i n y (w sensie jednostki społ e c z n o - e k o n o m i c z n e j ) . Cnota jest w t y m k o n t e k ś c i e t r a k t o w a n a j a k o w a r ­ t o ś ć pochodna w relacji do w a r t o ś c i j a k ą s ą n o r m y moralne ustanowione przez Boga. 5 9 W p ł a s z c z y ź n i e r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń f u n k c j o n u j e w z ó r dopuszcza­ j ą c y s w o b o d ę s t o s u n k ó w seksualnych. W zarejestrowanych w y p o w i e dziech i opiniach g ó r a l i w a r t o ś c i ą m o t y w u j ą c ą jest nieodmiennie rodzina jako u k ł a d s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y (czyli w g r ę w c h o d z ą w ł a ś c i w i e d w i e w a r t o ś c i przedmiotowe: prokreacja i p r a c a ) . Swoboda seksualna nie t y l k o dopuszczana, ale w r ę c z p o ż ą d a n a przez d o r o s ł ą część s p o ł e c z e ń s t w a ma na celu d o b ó r odpowiedniego partnera, takiego, k t ó r y zapewni r e a ­ lizację s t a w i a n y c h wobec niego przez g r u p ę z a d a ń . Jest to u ś w i a d a m i a n a , j a w n a — b y u ż y ć Mertonowskiego r o z r ó ż n i e n i a — funkcja swobody, p o d ­ p o r z ą d k o w a n e j t u p r z y s z ł e m u m a ł ż e ń s t w u , k t ó r e jest „ s p ó ł k ą p r o d u k ­ c y j n ą " (C. L é v i - S t r a u s s ) z a r ó w n o w sensie biologicznym, j a k i gospodar­ czym. 60 N i e m o ż n a p o m i n ą ć p r z y o m a w i a n i u tego poziomu r z e c z y w i s t o ś c i spo­ ł e c z n e j u k r y t e j f u n k c j i czasowego ł a m a n i a n o r m y , a m i a n o w i c i e s p e ł n i a ­ nia r o l i swego rodzaju z a w o r u b e z p i e c z e ń s t w a . P r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y p r z y s ł u g u j ą c y w ściśle o k r e ś l o n y m okresie ż y c i a m ł o d z i e ż y stoi w istocie na s t r a ż y i n t e r e s ó w s p o ł e c z n o ś c i i w t y m , s ą d z ę , k r y j e się i s t o t n y sens omawianego zjawiska. Stworzenie j e d n o s t k o m czasowo ograniczonej m o ż ­ l i w o ś c i swobodnej realizacji potrzeb uczuciowo-fizjologicznych, s k w a p l i ­ w i e przez w i ę k s z o ś ć w y k o r z y s t y w a n e j , ł a t w i e j czy t e ż ł a g o d n i e j poz­ w a l a z a a k c e p t o w a ć p ó ź n i e j s z y stan rzeczy, w k t ó r y m jednostka podpo­ r z ą d k o w a n a zostaje — p r z y n a j m n i e j w tej sferze ż y c i a •— potrzebom społecznym. 8 1 „ O k r e s p r z e j ś c i o w y " u m o ż l i w i a n a w i ą z y w a n i e przelotnych, k r ó t k o ­ t r w a ł y c h i nie z o b o w i ą z u j ą c y c h z w i ą z k ó w o charakterze k o c h a n k ó w . M a ­ j ą one cechy nie spotykane ani w d z i e c i ń s t w i e , ani w okresie p o ś l u b n y m . M y ś l ę t u na p r z y k ł a d o b r a k u separacji płci, tak silnej u dzieci oraz w m a ł ż e ń s t w i e . P r z e j a w i a ł a się ona nie t y l k o w r y g o r y s t y c z n y m d a w 6 2 M ~ C f s z e w s k i , 1911; C i s z e w s k i , 1927, s. 4-6, 9, 10-11. Por. Z a d r o ż y ń s k a , 1974; T r a w i ń s k a , 1971; s. 42-43; KowalskaL e w i c k a , 1967, s. 281; T u r o w s k i , 1967, s. 212; M a r k o w s k a , 1965, s. 95; o relacja małżeństwo (rodzina) — ziemia W i e r z b i c k i , 1963, s. 255 п.; P i w o ­ w a r s k i , 1971, s. 230-231. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32-33. « Por. T r a w i ń s k a , 1957, s. 154; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 26; 6 0 6 1 2 �61 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M n i e j podziale pracy, lecz t a k ż e w p o w ś c i ą g l i w o ś c i uczuciowej (czy m o ż e lepiej — w p o s u n i ę t e j do m a k s i m u m p o w ś c i ą g l i w o ś c i w m a n i f e s t o w a n i u u c z u ć ) , rozdziale t o w a r z y s k i m , a n a w e t k o n t a k t a c h j ę z y k o w y c h . Za­ w a r c i e m a ł ż e ń s t w a nieuchronnie z r y w a w i ę z i t y p u kochankowie; n a w e t w t e d y , g d y p a r t n e r z y p o z o s t a j ą ci sami, zaczyna o b o w i ą z y w a ć i c h i n n y kodeks z a c h o w a ń . A często zmiana ta ł ą c z y ł a się ze z m i a n ą partnera, j a k to m i a ł o miejsce w ó w c z a s , k i e d y w y b ó r partnera do t r w a ł e g o z w i ą z k u d y k t o w a n y b y ł przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i i d o k o n y w a ł a go rodzina, nierzadko w b r e w w o l i k a n d y d a t a do z m i a n y stanu . T e n p r z y k ł a d u j a w n i a w p e ł n i kompensacyjne f u n k c j e swobody seksualnej, n a p r o w a d z a j ą c j e d n o c z e ś n i e na ź r ó d ł o e w e n t u a l n y c h k o n f l i k ­ t ó w interesu j e d n o s t k i oraz interesu g r u p y (rodziny). Wskazuje ponadto na jedno z m o ż l i w y c h z n a c z e ń stosowania sankcji za u j a w n i o n e stosunki p ł c i o w e , z w ł a s z c z a te, z k t ó r y c h u r o d z i ł o się dziecko. P o c z ę c i e dziecka m o g ł o s t a n o w i ć skuteczny s p o s ó b przeciwstawienia s i ę przez j e d n o s t k ę interesom g r u p y , j u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u , że p r a w o p r z e w i d y w a ł o anulowanie k a r y za z ł a m a n i e n o r m y w p r z y p a d k u zawarcia przez w i n o ­ w a j c ó w m a ł ż e ń s t w a . W i d a ć teraz w y r a ź n i e , że n o r m a z a k a z u j ą c a sto­ s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m s t a ł a na s t r a ż y i n t e r e s ó w g r u p y , z w ł a s z c z a g r u p r o d z i n n y c h , d y k t o w a n e z a ś przez n i ą sankcje nie są b y ­ n a j m n i e j dowodem n i e d o p u s z c z a l n o ś c i w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ergo w y p a d k i i c h stosowania nie m u s z ą b y ć ś w i a d e c t w e m faktycznego respektowania takiego zakazu. 6 3 6 4 W f o r m i e d y g r e s j i u s z c z e g ó ł o w i a j ą c e j p o w y ż s z e rozumowanie p r z y ­ p o m n i e ć m o ż n a obserwacje Z. T. Wierzbickiego ze w s i Ż m i ą c a m ó w i ą c e o z r ó ż n i c o w a n i u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Znacznie bardziej p o b ł a ż l i w i e t r a k ­ towano poczynania d z i e w c z ą t ubogich n i ż z a m o ż n y c h . T a k ż e w opiniach o m a ł ż e ń s t w a c h z a w i e r a n y c h z m i ł o ś c i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i częściej na z w i ą z k i biedniackie, bezrolne, folwarczne. A w i ę c i m w i ę k s z a b y ł a presja c z y n n i k ó w s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , t y m silniejszy k ł a d z i o n o na­ cisk na przestrzeganie n o r m y , t y m bardziej ograniczano s w o b o d ę j e d n o ­ s t k i w interesie g r u p y (panny z dzieckiem m i a ł y o b n i ż o n e szanse w y j ś c i a za m ą ż za „ r ó w n e g o " partnera). A s y m e t r i a ta m i a ł a b y ć m o ż e z w i ą z e k t a k ż e z w i ę k s z y m u d z i a ł e m k m i e c i oraz i c h c ó r e k w ż y c i u r e l i g i j n y m ; c ó r k i bogatych gospodarzy s p r a w o w a ł y b o w i e m n a j w a ż n i e j s z e role w ob­ r z ę d a c h k o ś c i e l n y c h , co ł ą c z y ł o się z b e z p o ś r e d n i ą k o n t r o l ą k a p ł a n a nad ż y c i e m dziewczyny . 6 S Wierzbicki, 1963, s. 294-295 przenosi pewne formy wstrzemięźliwości dziecięcej i małżeńskiej na okres młodzieżowy, zacierając różnice między nimi, które wszakże wynikają z przytaczanych przez niego opisów. Por. T h o r é , 1969. Por. przykładowo o roli opinii wsi w doborze partnerów odpowiednich z punktu widzenia interesów pozajednostkowych, W i e r z b i c k i , 1963, s. 257 n. W i e r z b i c k i , 1963, s. 213, 292. 6 3 6 4 8 5 �62 RYSZARD TOMICKI W r ó ć m y teraz do d w ó c h w y r ó ż n i o n y c h p o z i o m ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o . „ R o z p i ę c i e " d z i a ł a ń m i ę d z y t y m i p ł a s z c z y z n a m i w y m a g a ł o ustalenia p e w ­ nego modus vivendi, p r z y j ę c i a , zaakceptowania i przestrzegania o k r e ś l o ­ n y c h r e g u ł . I c h analiza p o z w o l i u k a z a ć w p e ł n i s w o i s t ą d i a l e k t y k ę n o r ­ m y i w z o r u w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i c h . R e g u ł y te m a j ą w p r z y p a d k u ś r o d o w i s k g ó r a l s k i c h jeden, bardzo w y r a ź n y cel — n i e u j a w n i a n i e p u b ­ liczne z w i ą z k u seksualnego. Na istnienie d w ó c h n u r t ó w w ż y c i u t o w a r z y s k i m m ł o d z i e ż y z w r ó c i ł a u w a g ę A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Do pierwszego, oficjalnego n u r t u n a l e ż a ł y spotkania i k o n t a k t y p r z y licznych, z w y c z a j o w y c h okazjach — pracach z e s p o ł o w y c h p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o z z a b a w ą , t a k i c h j a k r ó ż n e fazy o b r ó b ­ k i l n u , darcie pierza, „bicie oleju", wesela, odpusty, zabawy w karczmie l u b remizie, wreszcie i n d y w i d u a l n e „ p o s i a d y " , c z y l i w i z y t y c h ł o p c ó w u d z i e w ­ c z ą t w obecności d o r o s ł y c h . Obok niego i s t n i a ł n u r t k o n t a k t ó w „ n i e o f i c j a l ­ n y c h " . U ż y c i e w t y m w y p a d k u c u d z y s ł o w u w y j a ś n i a nadzwyczaj t r a f n a i m a j ą c a d u ż e konsekwencje obserwacja wspomnianej badaczki. „ N i e zna­ czy to b y n a j m n i e j , by rodzice i w ogóle starsze pokolenie o n i c h nie w i e ­ dzieli. W p r o s t przeciwnie, doskonale o r i e n t o w a l i się, co r o b i ą i c h c ó r k i i synowie [...], ale f o r m y t o w a r z y s k i e n i e p o z w a l a ł y im o k a z y w a ć , że się c z e g o ś d o m y ś l a j ą " (podkr. R T ) . 6 6 M o ż n a p o w i e d z i e ć , że ż y c i e seksualne m ł o d z i e ż y , akceptowane przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , a n a w e t u ł a t w i a n e przez r o d z i c ó w , czego najlepszym dowodem s ą przenosiny p o s ł a n i a c ó r k i do osobnego pomieszczenia, o f i ­ cjalnie nie b y ł o p r z y j m o w a n e do w i a d o m o ś c i . N a l e ż a ł o to do r e g u ł g r y ; b y ł a to r e g u ł a o b o w i ą z u j ą c a d o r o s ł y c h . D o s k o n a ł y m jej p r z y k ł a d e m jest o d p o w i e d ź uzyskana przez L . Malickiego od starej g ó r a l k i na p y t a n i e o stosunkowo m a ł ą liczbę n i e ś l u b n y c h dzieci m i m o swobody seksualnej: „ M u s z ą nie u r z ę d o w a ć [ s p ó ł k o w a ć ] , skoro nic nie m a " . Jakie r e g u ł y o b o w i ą z y w a ł y m ł o d z i e ż ? P i e r w s z ą i n a j w a ż n i e j s z ą b y ł o nieposiadanie dziecka, k t ó r e samo przez s i ę s t a n o w i ł o o c z y w i s t y d o w ó d nieprzestrzegania o b o w i ą z u j ą c e j p r z e c i e ż w r z e c z y w i s t o ś c i n o r m y . D l a ­ tego t e ż , n a w e t w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h , gdzie n i e ś l u b n e dzieci t r a k ­ towane b y ł y na r ó w n i z p o z o s t a ł y m i w m y ś l zasady „ p a s t y r z się p r z y d o " , a panna z dzieckiem nie m i a ł a k ł o p o t ó w z z a m ą ż p ó j ś c i e m (podobnie j a k na M a z u r a c h ) , „ z o w i t k i " i i c h n i e f o r t u n n i p a r t n e r z y b y l i publicznie p i ę t n o w a n i , a r o d z i n y m i a ł y i c h „ w z o w i ś c i " . Z a u w a ż m y , że nie idzie t u 6 7 68 6 6 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31, 32. M a l i c k i , 1947, s. 79; wiadomo, że stosowano środki antykoncepcyjne, prze­ de wszystkim tzw. kalendarz małżeński, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33, oraz środki ziołowe, B a r a n o w s k i , 1955, s. 80. M a l i c k i , 1947, s. 78-80; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33; K o w a l ­ s k a - L e w i c k a , 1967, s. 238; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315 przyp. 22. 6 7 6 8 �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 63 b y n a j m n i e j o k a r ę za z ł a m a n i e n o r m y , lecz za w y j a w i e n i e t a j e m n i c y p o ­ liszynela, za n i e d o t r z y m a n i e r e g u ł g r y . W t y m k o n t e k ś c i e f a k t y k a r a ­ nia panien z dzieckiem, p r z y w o ł y w a n e dla potwierdzenia tezy o i s t n i e ­ n i u „ d u ż e j s u r o w o ś c i obyczajowej", t r a c ą s w ą moc a r g u m e n t a c y j n ą . M o ­ g ą b o w i e m b y ć t y l k o k o n s e k w e n c j ą s y t u a c j i podobnej do p a n u j ą c e j w ś r ó d górali. 6 9 D r u g ą r e g u ł ą o b o w i ą z u j ą c ą m ł o d z i e ż b y ł o zachowanie t a j e m n i c y ż y c i a seksualnego: „W jednym tylko obowiązywała obie grupy [dziewek i parobków — R T ] lojal­ ność; w przestrzeganiu bezwzględnej tajemnicy spraw dotyczących tylko młodzie­ ży, tajemnicy zarówno przed starszymi, jak i młodszymi. Dyskrecja wobec swoich postępków, przygód miłosnych, uczuć, myśli, kłótni dziewczyny z chłopcem, związ­ k ó w i zerwań poczytywana była za najbardziej w ł a ś c i w y sposób zachowania" . 70 Z t y m ł ą c z y ł a s i ę kolejna r e g u ł a n a k a z u j ą c a zachowanie p o z o r ó w wobec r o d z i c ó w i w s z y s t k i c h d o r o s ł y c h . Akceptacja r o d z i c ó w dla d o ś w i a d ­ c z e ń seksualnych dzieci nie o z n a c z a ł a b o w i e m dopuszczenia w s z e l k i c h f o r m swobody. Oficjalne w i z y t y k a w a l e r ó w u d z i e w c z ą t w y m a g a ł y , b y r o z m a w i a ł z c a ł ą r o d z i n ą i z a c h o w y w a ł s i ę przyzwoicie. G d y w y c h o d z i ł , dziewczyna w y p r o w a d z a ł a go, ale nie p o w i n n a o d d a l a ć s i ę od domu, c h o ć „ g o d z i n a m i w y s t a w a l i » p o p o d ś c i a n y « s z e p c z ą c i u m a w i a j ą c s i ę na s c h a d z k ę " . Podobnie, jeśli dziewczyna w y s z ł a do n a w o ł u j ą c e g o j ą g w i z ­ d e m c h ł o p a k a , czego t a k t o w n i e p o w i n n i nie z a u w a ż y ć pozostali d o m o w ­ nicy, nie w y p a d a ł o j e j o d d a l a ć s i ę od d o m u . Permanentne i ostentacyjne uchybianie tej zasadzie m o g ł o m i e ć daleko i d ą c e konsekwencje — r ó ż n e f o r m y n a p i ę t n o w a n i a podczas ś l u b u , w y k l u c z e n i e p e w n y c h e l e m e n t ó w obrzędu itd. 7 1 U k o r o n o w a n i e m g r y prowadzonej przez m ł o d z i e ż i d o r o s ł y c h b y ł y o m ó w i o n e na w s t ę p i e k o n t r o l e przestrzegania n o r m y , podejmowane j a k ­ b y dla potwierdzenia o g ó l n e j „ n i e ś w i a d o m o ś c i rzeczy". B y ł y to d z i a ł a ­ nia w majestacie n o r m y , w y m a g a j ą c e od m ł o d y c h w y k a z a n i a się s p r y ­ t e m i p r z e b i e g ł o ś c i ą , g d y ż p r z e c i e ż m i m o wszystko dopuszczali s i ę o n i nieoficjalnie dozwolonego, ale nieodmiennie ś w i ę t o k r a d c z e g o ł a m a n i a normy. G r a owa, w y z n a c z a j ą c a j e d n y m role „ u d a j ą c y c h , iż nie w i e d z ą co s i ę dzieje", d r u g i m „ u d a j ą c y c h , że nic s i ę nie dzieje" k o n t y n u o w a n a b y ł a w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h t a k ż e w t r a k c i e procesu ś l u b n o - w e s e l n e g o , 6 9 Por. w n i k l i w ą obserwację T r a w i ń s k i e j , 1957, s. 164: „Stosunki przed­ ślubne, o ile tylko młodzi »nie siedzą razem i nie dają ze siebie zgorszenia, tylko mają ze sobą do czynienia« [...] były przedmiotem nagany ze strony jednych, a mil­ czącej aprobaty drugich [...]. W świetle materiału ankietowego i w y w i a d ó w tenden­ cja do pobłażania młodym, dopóki owocem [...] nie było dziecko, zaznaczyła s i ę w okolicach beskidowych". Kowalska-Lewicka, 1971, s. 27. "Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31; T r a w i ń s k a , 1957, s. 168. 7 0 �64 RYSZARD TOMICKI k t ó r y z a c z y n a ł się „ s n y m b a m i " , c z y l i u m o w ą p r z e d ś l u b n ą . Pisze L . M a ­ licki: „Młodzi umawiają się podczas »zolyt« o przyjście na »snymby«, a obie strony zainteresowanych rodzin dowiadują się w międzyczasie przez »baby«, jak zostaną przyjęte swaty i ile mniej więcej która strona da młodym. Tymczasem w dniu umowy przygotowują się u »młoduchy« na przyjęcie s w a t ó w [...], jednak po ich nadejściu udają w domu dziewczyny, że o niczym nie wiedzą. Po wstępnych powitaniach oznajmniają swaci żartobliwie, że przyszli kupić jałówkę lub co innego, po czym dopiero »dają się do mowy«" . 72 Po uzgodnieniu w i a n a n a s t ę p o w a ł a t z w . g o ś c i n a . „ J e ż e l i m ł o d z i s i ę jeszcze n i e z b y t dobrze z n a j ą , w y c h o d z ą potem do sieni i t u b a r a s z k u j ą z a p o z n a j ą c się b l i ż e j . [...] Zazwyczaj pozostaje c h ł o p a k w t y m d n i u na noc u swej w y b r a n k i i ś p i z n i ą , aby z b a d a ć , czy nie jest p s z t y r ą [nie­ n o r m a l n i e r o z w i n i ę t ą ] " . Opis ten potwierdza dla g ó r a l i t a t r z a ń s k i c h L . K a m i e ń s k i , p i s z ą c j a k to po n a m ó w i n a c h „ m a t k a t r o s k l i w a o w y g o d ę p r z y s z ł e g o zięcia swego zaprasza na nocleg u siebie i z K a s i ą na w y r k u w y p o c z ą ć radzi, t y l k o o s t r o ż n o ś ć zaleca" . 7 3 7 4 Pierwsze n a m ó w i n y , zwane t e ż d o w i a d a m i , nie b y ł y t r a k t o w a n e j a k o oficjalne z a r ę c z y n y i nie z o b o w i ą z y w a ł y w s p o s ó b ostateczny ż a d n e j ze s t r o n . Dopiero dalsze fazy swatania, oficjalne n a m ó w i n y i z a r ę c z y n y ( z a u w a ż m y , iź s ą one s t o p n i o w y m rozszerzaniem s p o ł e c z n e g o zakresu wydarzenia) p r o w a d z i ł y do ś l u b u . Przytaczam te m a t e r i a ł y dlatego, że w p r o w a d z a j ą do r o z w a ż a ń n o w y element — ś w i a d c z ą , iż ś l u b poprzedzony b y ł o f i c j a l n y m niejako stosun­ k i e m m i ę d z y m ł o d y m i , nie zawsze o b l i g u j ą c y m jednak do o ż e n k u . A k c e n ­ t y p o ł o ż o n e z w ł a s z c z a przez Malickiego na s p r a w d z i a n o w y charakter tego z b l i ż e n i a oraz m o ż n o ś ć wycofania się k a ż d e j ze s t r o n z d a j ą się w s k a z y ­ w a ć , że b y ł a to p r ó b a seksualna p a r t n e r ó w . Analogiczne f a k t y , rejestro­ wane u S ł o w i a n wschodnich i p o ł u d n i o w y c h ( p o r ó w n a j n i ż e j ) , z d a j ą się w s k a z y w a ć na inne m o ż l i w e znaczenia. N a razie p o d k r e ś l m y t y l k o spec­ j a l n y charakter tego stosunku — b y ł o to pierwsze j a w n e z b l i ż e n i e m ł o ­ d y c h (choć w r z e c z y w i s t o ś c i n i e m u s i a ł o b y ć pierwsze). A l e d o k o n y w a ­ ł o się ono niejako p r y w a t n i e , w gronie w y ł ą c z n i e r o d z i n n y m . W t y m momencie n a j w a ż n i e j s z y jest d l a nas i n n y szczegół. Oto panna „ s p r a w d z o n a " podczas n a m ó w i n szła do ś l u b u j a k o dziewica, czego zna­ k i e m b y ł zielony w i a n e k . Z n ó w r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n a realizuje się na d w ó c h poziomach. Ś l u b — o b r z ę d k o ś c i e l n y oraz wesele są k o l e j n y m etapem zawierania m a ł ż e ń s t w a , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do poprzednich 7 5 7 2 Malicki, Malicki, Cyt. za K o Malicki, s. 30; o symbolice s. 19. 7 3 7 4 7 5 1947, s. 95. 1947, s. 95-96. walska-Lewicka, 1967, s. 237. 1947, s. 99, 107-108; por. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , wianka G l o g e r , 1958, hasło „Wianek"; B a r t m i ń s k i , 1929, 1974, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 65 m a j ą znaczenie stricte o g ó l n o s p o ł e c z n e . D z i e j ą s i ę na p ł a s z c z y ź n i e n o r ­ m a t y w n e j , są o d t w o r z e n i e m n o r m a t y w n e g o modelu, s t a n o w i ą z e s p ó ł a k ­ t ó w m a j ą c y c h na celu m . i n . zawarcie z w i ą z k u wobec c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i i zaakceptowanie nie t y l k o nowego m a ł ż e ń s t w a , lecz t a k ż e n o w y c h , n a ­ w i ą z a n y c h d z i ę k i n i e m u w i ę z i s p o ł e c z n y c h przez m a c i e r z y s t ą g r u p ę l o ­ k a l n ą . N i e m a l wszystko, co s i ę czyni w czasie o b r z ę d o w y m , m a znacze­ nie przede w s z y s t k i m symboliczne, j a k ó w w i a n e k n i e w i n n o ś c i p a n n y młodej. POKŁADZINY K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a a n a l i z u j ą c o b r z ę d weselny u S ł o w i a n z a u w a ż y ł a p o d o b i e ń s t w o pierwszego jawnego stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h do p o k ł a d z i n i i n t e r p r e t o w a ł a go j a k o p o z o s t a ł o ś ć p r a k t y k o w a n i a p o k ł a d z i n b e z p o ś r e d n i o po u m o w i e w s t ę p n e j , m a j ą c e j n i e g d y ś — przed upowszechnieniem s i ę ś l u b u k o ś c i e l n e g o — ostateczny charakter p r a w ­ n y . M o d e l o d t w o r z o n y dla s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h pozwala na zapropo­ nowanie i n n e j e k s p l i k a c j i . 7 6 W czasach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą w y k o r z y s t a n e przeze m n i e m a t e r i a ł y , w ś r ó d g ó r a l i nie i s t n i a ł zwyczaj p o k ł a d z i n . P r z e j ś c i e p a n n y m ł o d e j ze stanu w o l n y c h do k l a s y z a m ę ż n y c h w y r a ż a n e b y ł o symbolicznie poprzez z a m i a n ę zielonego w i a n k a na b i a ł y (lub czepiec), co d o k o n y w a ł o s i ę po nocy p o ś l u b n e j albo n i e m a l b e z p o ś r e d n i o po ś l u b i e w k o ś c i e l e . S y m b o ­ l i k ę k o l o r ó w u w a ż a n o za w y s t a r c z a j ą c ą m a n i f e s t a c j ę uzyskania aproba­ t y społeczności lokalnej. Bardziej s k o m p l i k o w a n ą p o s t a ć m i a ł o b r z ę d weselny czy raczej p r o ­ ces z a ś l u b i n o w y , w w i e l u regionach S ł o w i a ń s z c z y z n y jeszcze w p o c z ą t ­ kach b i e ż ą c e g o stulecia. N a B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W i e l k o r u s i , w B u ł g a r i i i S ł o w e n i i — obok jawnego stosunku p ł c i o w e g o w i e ń c z ą c e g o s w a t y i / l u b zaręczyny — w y s t ę p o w a ł y pokładziny, będące j e d n y m z k o ń c o w y c h akor­ d ó w wesela. N i e ma p o t r z e b y w n i k a ć , czy w s p o ł e c z n o ś c i a c h t y c h i s t n i a ­ ła, czy nie i s t n i a ł a n o r m a z a b r a n i a j ą c a s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u ­ bem; sam f a k t defloracji d z i e w c z y n y przed ś l u b e m wystarcza dla ukaza­ nia sensu p o k ł a d z i n . R o z p a t r u j ą c t e n w ł a ś n i e schemat K . Z a w i s t o w i c z K i n t o p f o w a k o n k l u d u j e , że u w s z y s t k i c h l u d ó w s ł o w i a ń s k i c h z a r ę c z y n y b y ł y ostatecznym a k t e m z a t w i e r d z a j ą c y m u m o w ę m a ł ż e ń s k ą i n a d a j ą ­ c y m z w i ą z k o w i „ w o p i n i i publicznej s a n k c j ę p r a w n ą " . D e c y d u j ą c y m ar­ g u m e n t e m ma t u b y ć w ł a ś n i e ó w stosunek p ł c i o w y , u w a ż a n y za pozosta­ łość p o k ł a d z i n . W y s t ę p o w a n i e w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i n i oczepin po ś l u ­ bie k o ś c i e l n y m w y j a ś n i o n e zostaje w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ p r a w d o p o d o b ­ nie pod w p ł y w e m K o ś c i o ł a k o ń c o w e a k t y z a ś l u b i n : p o k ł a d z i n y i oczepiny o d b y w a ć s i ę m u s i a ł y po ś l u b i e k o ś c i e l n y m i w z w i ą z k u z t e m zapewne 7 7 7 6 Zawistowicz-Kintopfowa, " Zawistowicz-Kintopfowa, 5 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 1929, s. 13, 18, 19. 1929, s. 9, 16-19. �вв RYSZARD TOMICKI 7 8 ś l u b s t a ł się j e d n y m z a k t ó w z d a w i n " . S ł u s z n a konstatacja w t ó r n o ś c i ś l u b u k o ś c i e l n e g o w schemacie o b r z ę d o w y m nie i m p l i k u j e w s z a k ż e w spo­ s ó b konieczny w n i o s k u , j a k o b y p i e r w o t n i e i s t n i a ł y t y l k o jedne „ p o k ł a ­ d ź m y " . Na podstawie poprzednich u s t a l e ń m o ż n a sądzić, że w analizo­ w a n y c h przez a u t o r k ę w y p a d k a c h schemat d z i a ł a ń nie o d b i e g a ł od mode­ l u w y ż e j zrekonstruowanego. P r z y n a j m n i e j w jego ś w i e t l e m o ż n a w y ­ j a ś n i ć jednoczesne w y s t ę p o w a n i e p o z a r ę c z y n o w e g o stosunku p ł c i o w e g o oraz p o k ł a d z i n . Pierwszy j a w n y stosunek, s t a n o w i ą c y ukoronowanie u m o w y ś l u b n e j , po k t ó r y m — j a k p o d k r e ś l a wspomniana a u t o r k a •— dziewczyna z y s k i ­ w a ł a n i e k i e d y u p r a w n i e n i a c z ł o n k a r o d z i n y , m i a ł w y ł ą c z n i e charakter r o d z i n n y , p ó ł p r y w a t n y . M i a ł miejsce w gronie w y ł ą c z n i e b e z p o ś r e d n i o zainteresowanych, n a j w a ż n i e j s z ą z a ś r o l ę gra w n i m m a t k a l u b ojciec panny, k t ó r a ( y ) — j a k u polskich g ó r a l i — zezwala m ł o d y m na o f i c j a l ­ ne s p ę d z e n i e w s p ó l n i e nocy. U m o w a obu zainteresowanych stron jest przez t e n a k t seksualny j a k b y potwierdzona. J e ś l i poprzednio m ł o d z i m i e ­ w a l i ze s o b ą k o n t a k t y p ł c i o w e , r ó ż n i ł y s i ę one z a r ó w n o n i e o f i c j a l n y m charakterem, j a k i j a k o ś c i ą s p o ł e c z n ą . Oficjalne z ł ą c z e n i e p ł c i o w e s t w a ­ rza b o w i e m w i ę ź . I d ą c za R. Bastidem m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u u m o w a p r z e d ś l u b n a oznacza dla j e d n o s t k i p r z e j ś c i e od p ł c i o w o ś c i - p o t r z e b y , zaspakajanej „ n i e l e g a l n i e " , na p r z e k ó r n o r m i e , do p ł c i o w o ś c i k u l t u r o w e j , czy t e ż p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j , gdzie f u n k c j a zaspokaja­ nia potrzeby zdominowana jest przez f u n k c j ę p r o k r e a c y j n ą . P i e r w s z y oficjalny z w i ą z e k sytuuje s i ę j u ż w szeregu p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j i jest znakiem agregacji d w ó c h g r u p s p o ł e c z n y c h . A l e nie jest b y n a j m n i e j r ó w n o z n a c z n y semantycznie z p o k ł a d z i n a m i i dlatego nie m u s i a ł m i e ć m o c y o b l i g u j ą c e j ; np. w ś r ó d g ó r a l i ś l ą s k i c h i s t n i a ł a , j a k s i ę w y d a j e , po­ tencjalna m o ż l i w o ś ć zerwania u m o w y p r z e d ś l u b n e j , i s t ą d b y ć m o ż e w y ­ n i k ł o u w r a ż l i w i e n i e L . M a l i c k i e g o na s p r a w d z i a n o w y charakter p i e r w ­ szego stosunku. Z a u w a ż m y , iż po ś l u b i e , a w i ę c po w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i nach, m o ż l i w o ś c i t a k i e j nie ma. 7 9 Potwierdzanie u m o w y p r z e d ś l u b n e j a k t e m p ł c i o w y m nie oznacza, b y s w a t y i / l u b z a r ę c z y n y b y ł y f o r m ą o s t a t e c z n ą , w y s t a r c z a j ą c ą dla p r a w ­ nego uznania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o przez o p i n i ę s p o ł e c z n ą , o c z y m ś w i a d ­ czy sama m o ż l i w o ś ć zerwania procesu z a ś l u b i n o w e g o . W istocie stosunek ten stwarza nowe w i ę z i s p o ł e c z n e , ale o bardzo ograniczonym z a s i ę g u . W a r u n k i e m uzyskania s p o ł e c z n e j aprobaty i akceptacji b y ł o zalegalizo­ w a n i e z w i ą z k u za p o ś r e d n i c t w e m ś l u b u k o ś c i e l n e g o oraz (a d a w n i e j za­ pewne w y ł ą c z n i e ) o b r z ę d u weselnego. Charakter wesela b y ł zasadniczo odmienny od s w a t ó w czy z a r ę c z y n i nie ma potrzeby s z c z e g ó ł o w e g o udo­ w a d n i a n i a tego stwierdzenia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że d e c y d u j ą c e zna­ czenie m i a ł o g ó l n o s p o ł e c z n y zakres o b r z ę d u , k r e u j ą c e g o n o w ą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą z a r ó w n o p a ń s t w a m ł o d y c h (obojga razem i k a ż d e g o z osobna), 7 8 7 9 Zawistowicz-Kintopfowa, В a s t i d e, 1969. 1929, s. 36. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 67 j a k i c z ł o n k ó w ich r o d z i n oraz s ą s i a d ó w p e ł n i ą c y c h r ó ż n o r a k i e role o b r z ę ­ dowe (analogicznie b y ł o p r z y chrzcie ) . P o k ł a d z i n y z a j m o w a ł y w s t r u k t u r z e o b r z ę d u weselnego bardzo w a ż n e miejsce i w p e w n y m sensie ( w i ę z i o t w ó r c z y m ) s t a n o w i ł y o d p o w i e d n i k pierwszego oficjalnego, ale p ó ł p r y w a t n e g o stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h . O i l e jednak w t e d y akceptacja w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o d o k o n y w a ł a się niejako w interesie w a r t o ś c i r o d z i n n y c h (i t u w a ż n e są takie m o t y ­ wacje, j a k sprawdzenie p a r t n e r k i i t p . , g d y ż prokreacja i praca, k t ó r e s ą j e j celem, m a j ą s ł u ż y ć o k r e ś l o n e j l i n i i genealogicznej), o t y l e p o k ł a d z i n y są a k t e m d o k o n y w a n y m w i m i ę w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . W i ę c e j , o i l e w w y p a d k u p i e r w s z y m m a m y do czynienia z p ł a s z c z y z n ą z a c h o w a ń r e a l i z o w a n y c h faktycznie (co nie w y k l u c z a o c z y w i ś c i e i c h zna­ kowego, symbolicznego charakteru), o t y l e w d r u g i m akt seksualny f i g u ­ r u j e w p o r z ą d k u s y m b o l i c z n y m , jest częścią o b r z ę d u (co w s z a k ż e nie m u s i w y k l u c z a ć jego r e a l n o ś c i ) . Jasne jest, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h p r a k t y k u j ą ­ cych ó w pierwszy, r o d z i n n y stosunek w y n i k pok?adzin, g d y b y t r a k t o w a n o je j a k o r z e c z y w i s t y sprawdzian d z i e w i c z o ś c i , m u s i a ł b y ć n e g a t y w n y . A m i m o to i s t n i a ł r y g o r y s t y c z n y w y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , i n t e r p r e t o w a ­ nej nieodmiennie j a k o d o w ó d d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j ( ś w i a d e c t w e m i n ­ t e r p r e t a c j i sprawdzianowej są t e ż w y p a d k i , g d y p u b l i c z n ą d e m o n s t r a c j ę z a s t ą p i o n o u s t n ą i n f o r m a c j ą pana m ł o d e g o , b ą d ź c z e r w o n ą w s t ą ż k ą w p l a ­ t a n ą we w ł o s y dziewczyny). Jest to sytuacja analogiczna do opisanej przez Malickiego, k i e d y panna m ł o d a — m i m o co n a j m n i e j jednego d o ś ­ wiadczenia seksualnego — szła do ś l u b u w w i a n k u z i e l o n y m . W pozio­ mie, k t ó r y n a z w a ł e m n o r m a t y w n y m , d e c y d u j ą c e znaczenie ma b o w i e m symboliczna realizacja p e w n y c h d z i a ł a ń , publiczna manifestacja s y m b o l i w y r a ż a j ą c y c h i d e a ł y i w a r t o ś c i grupowe. F a k t y c z n y m celem sprawdzia­ n u b y ł o z a d o ś ć u c z y n i e n i e o b o w i ą z u j ą c y m do k o ń c a r e g u ł o m g r y . 8 0 P o k ł a d z i n y u k a z u j ą się w i ę c jako przede w s z y s t k i m s y m b o l i c z n y a k t (co nie w y k l u c z a , iż m ó g ł b y ć t a k ż e n i e k i e d y f a k t y c z n ą d e f l o r a c j ą ) do­ k o n y w a n y w i m i e n i u i dla potwierdzenia n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych. I c h p o m y ś l n a realizacja jest r ó w n o ­ znaczna z daniem przez m ł o d y c h d o w o d u akceptacji w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą ­ cych w rodzimej s p o ł e c z n o ś c i . O d p o w i e d z i ą g r u p y jest z a ś p r z y j ę c i e m ł o ­ d y c h do s p o ł e c z n o ś c i , co w y r a ż a ł o się w k o n t y n u a c j i o b r z ę d u , d z i ę k i k t ó ­ r e m u k o n s t y t u o w a n o nowe w i ę z i s p o ł e c z n e i gospodarcze. I c h n a w i ą z a n i e s t a n o w i ł o w istocie a k t uznania m a ł ż e ń s t w a . N i e d o p e ł n i e n i e tej r e g u ł y , k t ó r e — n a l e ż y p o d k r e ś l i ć to s z c z e g ó l n i e silnie, g d y ż w r o z w a ż a n i a c h n a u ­ k o w y c h z w y k ł o się nie b r a ć pod u w a g ę p r z y z i e m n y c h spraw l u d z k i c h — m o g ł o m i e ć r ó ż n o r o d n e p r z y c z y n y , ł ą c z n i e z n i e c h ę c i ą jednego z p a r t n e ­ r ó w l u b jednego z „ a k t o r ó w " o b r z ę d u ( r e p r e z e n t u j ą c e g o interesy k t ó r e j ś z rodzin) do zawarcia z w i ą z k u , w y w o ł y w a ł o d e z a p r o b a t ę i gniew w e s e l n i - 8 0 K o m p l e k s o w ą analizę chrzcin jako zjawiska spoleczno-kulturowego przepro­ wadziła K . R u s n á k o v á , 1975. �68 RYSZARD TOMICKI k ó w , a n a w e t c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i . Reakcja w e s e l n i k ó w m a w t y m w y p a d k u t a k i sens, j a k karanie panien z dzieckiem u g ó r a l i polskich, c h o ć odpo­ w i e d n i o do w a g i s y t u a c j i o d m i e n n ą s k a l ę k o n s e k w e n c j i i f o r m w y r a z u . Dlatego t e ż nie ma znaczenia miejsce p o k ł a d z i n (dom r o d z i c ó w p a n n y m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , ergo obiekt u l e g a j ą c y zdewastowaniu przez zawiedzionych gości. Za z ł a m a n i e r e g u ł g r y teoretycznie odpowiedzialni są b o w i e m oboje m ł o d z i , a t a k ż e i c h rodzice, z w ł a s z c z a jednak rodzice p a n n y m ł o d e j , k t ó r z y b ę d ą c ewentualnie gospodarzami p i e r w s z y c h , „ r o ­ d z i n n y c h p o k ł a d z i n " t y m bardziej w i n n i z a d b a ć o p o m y ś l n ą r e a l i z a c j ę akcji obrzędowej. * O m ó w i o n e aspekty p o k ł a d z i n i o b r z ę d u weselnego ł ą c z ą c e s i ę z ana­ l i z o w a n y m p r o b l e m e m p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że i n t e r p r e t a c j a p o k ł a d z i n j a k o sprawdzianu d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j jest s ł u s z n a j e d y n i e p o d w a r u n k i e m p o d k r e ś l e n i a symbolicznego znaczenia tego a k t u . N a l e ż y on b o w i e m do p o r z ą d k u n o r m a t y w n e g o , w y n i k a z n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d ­ m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych i s ł u ż y p o t w i e r d z e n i u w a ż n o ś c i n o r ­ m y . System n o r m a t y w n y oraz system o b r z ę d o w y s ą i n s t r u m e n t a m i rea­ lizacji w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . P o m i n ą ł e m zupełnie w t y m omówieniu m . i n . ten w y m i a r obrzędu, k t ó r y nazywa s i ę n i e k i e d y k o s m i c z n y m (a co L . S t o m m a o k r e ś l i ł w ana­ lizie p o k ł a d z i n j a k o c e l e b r a c j ę k r w i i ziemi) c h o c i a ż w i ą ż e się on t a k ż e z w a r t o ś c i a m i g r u p o w y m i . B y ć m o ż e jednak celebracja k r w i i ziemi, m a ­ j ą c a na celu „ s t w o r z e n i e pomostu m i ę d z y B o g i e m i c z ł o w i e k i e m [niebem i z i e m i ą ] d l a p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do k r e a c j i " m n i e j w i ą z a ł a s i ę z pok ł a d z i n a m i , a bardziej z o f i a r ą z koguta. Tego rodzaju ofiara, p o ś w i a d c z o ­ na dla S ł o w i a n wschodnich j u ż w p o ł o w i e X w i e k u , w y s t ę p o w a ł a p o d ­ czas o b r z ę d u weselnego u U k r a i ń c ó w , W i e l k o r u s i n ó w , t z w . S ł o w i a n w ę ­ gierskich, u S e r b o - C h o r w a t ó w i B u ł g a r ó w . W Czechach starosta w e s e l n y u c i n a j ą c k o g u t o w i g ł o w ę o ś w i a d c z a ł u r o c z y ś c i e , że k r w i ą jego z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zatwierdza . O g ó l n y sens o f i a r y w o b r z ę d z i e w e s e l n y m , do­ tychczas i g n o r o w a n y , u k a z a ł c y t o w a n y autor analizy p o k ł a d z i n . Bez u w z g l ę d n i e n i a tego e l e m e n t u nie jest m o ż l i w e zrozumienie c a ł o ś c i o w e g o znaczenia wesela, ale t e ż nie t a k i b y ł cel mojego a r t y k u ł u . 8 1 ZAKOŃCZENIE N a z a k o ń c z e n i e c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i w y n i k o m w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń nad stosunkiem do n o r m w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o , p r o w a ­ dzonych w r a m a c h s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . I c h s k o n f r o n t o w a ­ nie ze z r e k o n s t r u o w a n y m w y ż e j modelem r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m u m o ż l i w i a zasygnalizowanie t e n d e n c j i p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h s i ę obecnie w tej dziedzinie. Jest to obraz o t y l e c i e k a w y , że wszystkie w y r ó ż n i o n e przeze m n i e tendencje n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e g o m o d e l u i s t a n o w i ą konsekwencje jego t r a n s f o r m a c j i . w A b r a h a m , 1916, s. 17. �09 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M P i e r w s z y k i e r u n e k z m i a n polega na „ w y z w o l e n i u " z dawnego m o d e l u i z m i e r z a n i u do b e z w y j ą t k o w e j akceptacji n o r m y oraz faktycznego p o d ­ p o r z ą d k o w a n i a j e j w z o r u zachowania. A . K o w a l s k a - L e w i c k a zaobserwo­ w a ł a na Podhalu, że m ł o d z i e ż k s z t a ł t o w a n a poza g r u p ą l o k a l n ą przez wzorce m o r a l n o ś c i m i e s z c z a ń s k o - k a t o l i c k i e j s k ł a n i a się — m i m o pewnego niezadowolenia d o r o s ł y c h — k u pojednaniu n o r m y i w z o r u . Z w i ą z e k tego t r e n d u ze z m i a n a m i r e l i g i j n o ś c i w i e j s k i e j z a u w a ż y ł H . K u b i a k w e wsiach nowotarskich, gdzie 7 2 % badanych a k c e p t o w a ł o n o r m ę c z y s t o ś c i p r z e d ś l u b n e j z m o t y w a c j a m i n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n y m i , oraz W . P i ­ w o w a r s k i w czterech w s i a c h w o k o l i c y P u ł a w (od 65,3 do 7 9 , 5 % ) . 82 D r u g i k i e r u n e k . z m i a n w y r a ż a się w odrzuceniu d a w n y c h r e g u ł g r y i u j a w n i e n i u n i e o f i c j a l n y c h poprzednio w z o r ó w zachowania. W a r i a n t ten przejawia się w negacji n o r m y i o t w a r t y m p r z y z n a w a n i u p r a w a do p r z e d ­ ś l u b n e j swobody seksualnej. W p o p u l a c j i badanej przez K u b i a k a r e p r e ­ z e n t o w a ł o go 17,7%, przez P i w o w a r s k i e g o od 10,0 do 17,5%. W obu w y p a d k a c h m o t y w a c j e b y ł y podobne: „Jak się to tylko z g ł o w ą robi i z wielkiej miłości, no to przecież nie grzech", „jak się później pobiorą, to mogą żyć z sobą", „zawsze tak było, że współżyli w okresie przedmałżeńskim" [sic], „Kościół powinien tak zaprowadzić, aby młodzi mogli się poznać rok — dwa przed ślubem. Są różne choroby i natury człowieka. Wszystkiego się nie przewidzi, to dlatego powinni", „młodzi muszą się poznać lepiej, jak się mają później żenić", „przez ten zakaz to powstają tylko niedobrane m a ł ­ żeństwa" . 83 Z a u w a ż m y , że u z e w n ę t r z n i e n i u u k r y t y c h , nie p r z y j m o w a n y c h n i e ­ g d y ś oficjalnie do w i a d o m o ś c i p r a w d t o w a r z y s z ą m o t y w a c j e o d w o ł u j ą c e się do t r a d y c y j n e g o u k ł a d u w a r t o ś c i skoncentrowanych w o k ó ł r o d z i n y jako spółki prokreacyjno-produkcyjnej. Trzeci k i e r u n e k z m i a n p r e z e n t u j ą postawy m i e s z k a ń c ó w N o w e j H u t y p o c h o d z ą c y c h ze w s i n o w o t a r s k i c h . W t y m w y p a d k u 5 0 % badanych w y ­ r a ż a a p r o b a t ę d l a p r z e d ś l u b n y c h s t o s u n k ó w seksualnych. A l e nie jest to j e d y n i e w p o r ó w n a n i u z n u r t e m d r u g i m r ó ż n i c a ilościowa. W m o t y w a ­ cjach nowohutczan eksponuje się osobisty, i n t y m n y charakter życia seksualnego, jego a u t o n o m i ę i nie konieczny z w i ą z e k z m a ł ż e ń s t w e m . Wszystkie zasygnalizowane tendencje m a j ą b e z p o ś r e d n i związek z p r z e m i a n a m i u k ł a d u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o na w s i i w y r a ż a j ą z m i a n y w systemie w a r t o ś c i , z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e ze s t r u k t u r ą i f u n k c j a m i r o ­ d z i n y oraz j e j miejscem w g r u p i e l o k a l n e j *. 8 4 8 2 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 34-35; K u b i a k , 1972, s. 109-110; P i ­ w o w a r s k i , 1971, s. 216. K u b i a k , 1972, s. 112; P i w o w a r s k i , 1971, s. 217. K u b i a k , 1972, s. 111-113. * Dziękuję Pani mgr K . Małkowskiej, dr L . Stommie i dr. S. Szynkiewiczowi za wiele inspirujących rozmów i krytycznych uwag. Część tych ostatnich, z pew­ nością godnych rozważenia, nie została uwzględniona w tekście, sądzę bowiem, iż artykuł w takiej postaci, jaką ma obecnie, może stanowić dogodny punkt wyjścia do dyskusji, w ł a ś n i e dzięki kontrowersyjności niektórych jego stwierdzeń. Jeśli tak się stanie, będzie to dla mnie wystarczającą satysfakcją. 8 3 8 4 �70 RYSZARD TOMICKI BIBLIOGRAFIA A B R A H A M W. 1916 Z dziejów prawa małżeńskiego w Polsce. Zezwolenie panującego lub pa­ nów na małżeństwa poddanych i świeckie opłaty małżeńskie, [w:] Księga pa­ miątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w , s. 1-70. B A C H T I N M. 1975 Twórczość Franciszka sansu, Kraków. Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i rene­ BARANOWSKI B. 1955 Sprawy obyczajowe i XVIII, Łódź. w sądownictwie wiejskim w Polsce wieku XVII BARTMIÑSKÍ J . 1974 „Jaś koniki poił" (Uwagi o stylu erotyku ludowego), „Teksty", nr 2, s. 11-24. B A S T I D E R. 1969 Rzeczywistość ków, s. 55-73. płci u ludów pierwotnych, [w:] Natura, kultura, płeć, Kra­ B E R T R A N D A. L . , W I E R Z B I C K I Z . T . 1970 Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków. C A I L L O I S R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. C I S Z E W S K I s. 1911 Sin po grijehu, „Lud", t. X V I I , s. 261-264. 1927 Żeńska twarz, Kraków. CIUPAK E . 1973 Katolicyzm ludowy w Polsce, Warszawa. DOBROWOLSKI K. 1932 Umysłowość i moralność polska, Kraków, s. 168-204. społeczeństwa staropolskiego, [w:] Kultura staro­ DZIEJE... 1970 Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, H. Kapełuś i J . Krzyżanowskiego, Wrocław—Warszawa—Kraków. pod. red. G L O G E R Z. 1958 Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warszawa, t. 1-2. G R Y G I E L S., T I S C H N E R J . K s . 1966 Szkic o religijności wsi współczesnej, „Znak", nr 150, s. 1455-1473. KĘTRZYŃSKI W. 1968 O Mazurach, Olsztyn. KŁOSKOWSKA A. 1962 Wzory i modele giczne", nr 2. w socjologicznych badaniach rodziny, „Studia Socjolo­ KOŁAKOWSKI L . 1967 Kultura i fetysze, Warszawa. K O W A L S K A - L E W I C K A A. 1967 Młodzież wiejska na Podhalu w pierwszej połowie XIX wieku (w świetle anonimowej relacji), „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 225-241. 1971 Tradycyjne normy obyczajowe w kontaktach młodzieży na Podhalu, „Rocz­ niki Socjologii Wsi", t. X I , s. 23-36. K U B I A K H. 1972 Religijność a środowisko społeczne. Studium zmian religijności pod wpły­ wem ruchów migracyjnych ze wsi do miasta, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk. KUCHOWICZ z. 1957 Z dziejów Warszawa. obyczajów polskich w wieku XVII L E W A D A J . A. 1968 Społeczna natura religii, Warszawa. i pierwszej polowie XVIII, �71 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M A K A R C Z Y K W. 1971 Przyswajanie innowacji, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk. MALEWSKA H. 1967 Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, Warszawa. MALICKI L. 1947 Materiały do kultury społecznej graficzne", t. V I , s. 77-126. górali śląskich, „Prace i Materiały Etno­ M A R K O W S K A D. 1964 Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław— Warszawa—Kraków. 1965 Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław—Warszawa—Kraków, t. I I I , s. 95-161. 1968 Religijność i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podla­ siu, „Roczniki Socjologii Wsi", t. V I I I , s. 119-152. 1970 Rodzina wiejska na Podlasiu 1864-1964, Wrocław—Warszawa—Kraków. MAZUR J . 1902 O miłości u ludu w życiu i pieśni, „Lud", t. V I I I , s. 225-244. MOSZYŃSKI к . 1928 Polesie wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej mozyrskiego oraz z powiatu rzeczyckiego, Warszawa. części b. powiatu MUKAfiOVSKY j . 1970 "Wśród znaków PIWOWARSKI i struktur, Warszawa. w. 1971 Religijność szawa. wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne, War­ P O N I A T O W S K I s. 1932 Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warszawa. ROSIAK т. 1970 O niektórych zwyczajach dotyczących młodzieży wiejskiej w wie, pow. Łask, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 169-173. Rembieszo- RUSNÁKOVA к . 1975 Kmotrovstvo pis). (Analýza spoločenskokulturneho celku), Bratislava (maszyno­ STOMMA L . 1975 Rytuał pokładzin X I X z. 1, s. 51-64. w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. SZCZEPAŃSKI J . 1972 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. THORÉ L . 1969 Język i rzeczywistość płci, [w:] Natura, kultura, płeć, Kraków, s. 74-109. T R A WIŃSKA M. (TRAWINSKA-KWAŚNIEWSKA M.) 1957 Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi krakowskiej w latach 18801914, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X z. 2, s. 129-205. 1971 Wychowanie seksualne młodzieży wiejskiej w rodzinie i grupie rówieśni­ czej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 37-54. TUROWSKI j . 1967 Rodzina chłopska w okresie lat 1864-1914 w świetle skich, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 203-224. źródeł pamiętnikar­ T Y S Z K A z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W I E R U S Z E W S K A M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. V I I I , s. 25-82. 1969 Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I z. 1, s. 63-72. �72 RYSZARD TOMICKI 1970 Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 45-55. 1971 Lokalna kontrola społeczna jako czynnik wychowawczy w wiejskim, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 9-21. badań wsi środowisku WIERZBICKI z. т. 1963 Zmiąca w pół wieku później, Wrocław—Warszawa—Kraków. W I T K O W S K A A. 1972 Stawianie, my lubim sielanki, Warszawa. ZADROŻYNSKA A. 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowania, Warszawa. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . 1929 Zawarcie małżeństwa szczególnym uwzględnieniem przez kupno w polskich obrzędach weselnych roli orszaku pana młodego, Kraków. — ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74ec61043b4c1dc7e04ec08ac0eb2545.pdf d23502f6d3f81e38e5f41c4410fd1638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:822 Title A name given to the resource Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA (przykład polski) I Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle. W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa­ n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h k r a j ó w europejskich. T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g ­ mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore­ t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii, socjologii). B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y ­ w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po­ z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta­ n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y , ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania. 1 P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o ­ w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob- 1 Por. L . S t o m m a , Stan badań nad obrzędowością polską od XVIII w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64. 6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1 połowy pokładzin �82 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o ­ r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y . II P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y dwu warstw zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b ­ nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za­ chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h : A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ; B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o ­ d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k ­ c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć sprawdzane na i n n y m t e ż terenie. W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d ­ czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w m a ł ż e ń s t w a p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego w zbiorze Compilatio secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y . 2 3 P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k ­ t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y ­ ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę 4 2 W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, L w ó w 1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa przez kup­ no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929. A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, ..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162. L . S t o m m a , Słowiańskie obrzędy wesełne — analiza strukturalna, maszy­ nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972. 3 4 �STRUKTURY ELEMENTARNE 83 o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo­ ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " . Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l ­ skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o ­ n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w . W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach. 5 S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na­ s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d ­ n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o ­ g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł . w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i ­ sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a ­ d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest­ n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w — f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą . 6 7 5 C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972. Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej. 6 7 �84 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w , w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e , k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki i drużby), ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o ­ dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a ­ nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o ­ w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a . P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i ­ z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek), swaszka i drużbowie. Jest pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia. W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y ­ t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia, dotyczących z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i , z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y u c z e s t n i k ó w wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w . Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n ­ wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze­ twory itp. W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o ­ d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo­ w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz­ k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a kumów, o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele. W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w ( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec- �STRUKTURY ELEMENTARNE 86 nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po­ dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o ­ m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y ­ j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e . W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś ­ cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z ­ w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X . K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i . R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za­ c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach. Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o ­ s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j ­ nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972 w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i , samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła, fotografa. Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w (cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto. Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne­ go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą ­ cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo­ ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o ­ w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y ­ r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j - �86 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w — k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h , prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami 0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e ­ r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za­ chowań. III Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy polskiej obrzędowości weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a ­ tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak­ terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo­ gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z ­ szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u ­ d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y . P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a ­ dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u ­ t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u ­ j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu 1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto­ m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h . N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje. Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u ­ sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o ­ w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej �87 STRUKTURY ELEMENTARNE 8 i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś ­ cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ; 4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu; 5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela, ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł ­ m a ł ż o n k ó w , narzeczonych. K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze­ nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy­ t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e , z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a ­ w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o ­ wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć. 9 Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa­ r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr. W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu i trwałość. Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa, 8 Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r. Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo­ wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie, w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym tomie „Etnografii Polskiej"). Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1, s. 99-110. 9 �88 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o ­ w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i ­ ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s ­ t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y , gwarantowany o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e ­ p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach przejścia; 7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a . Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą , że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob­ r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y ­ k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary już w X V I I w . IV P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu, ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e ­ k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o ­ r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o ­ duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo­ rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze­ g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego. W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z ­ kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian �STRUKTURY ELEMENTARNE 89 k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo­ łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o ­ w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o ­ r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e l u d o w e j Polski. �