17 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6827f6d15729e5e440cd0aee301f3ef6.pdf 7f7851c4112923cd20fdc6a0a1209c8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource ludoznawstwo etnografia- historia Oświecenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1950 Title A name given to the resource Oświeceniowy przełom w kulturze a początki ludoznawstwa polskiego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.19-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 I. Z DZIEJÓW ETNOLOGII ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OŚWIECENIOWY PRZEŁOM W KULTURZE A POCZĄTKI LUDOZNAWSTWA POLSKIEGO Słuchaj Starzec Ufajcie Nic tu dzieweczko - krzyknie śród zgiełku i na lud zawoła: memu oku i szkiełku nie widzę zgoła. Adam Mickiewicz, Romantyczność l. Początki ludoznawstwa polskiego wiążą się ze schyłkiem XVIII wieku, z okresem, "kiedy to rozchodziły się drogi wspólnego dziedzictwa - żywej prawdy ludzkiej i zimnych, obiektywnych praw nauk ścisłych" (Sadzik, 1980, s. 10). To co dokonywało się wówczas w Polsce, Władysław Smoleński nazwał w końcu XIX wieku "przewrotem umysłowym" (Smoleński, 1891). Kilkadziesiąt lat później Józef Burszta, który niestety zdążył jedynie problem zasygnalizować, pisał o "rozdwojeniu jednego dotychczas nurtu kultury społeczeństwa" (Burszta, 1974, s. 57). O "rozejściu się dróg wspólnego dziedzictwa kultury" mówi Marek Zaleski w eseju o Ziemi Uiro Czesława Miłosza (Zaleski, 1983, s. 56). Sam autor Ziemi Uiro nie usiłuje tworzyć własnego określenia tego, co się za tymi terminami kryje. Posługuje się raczej terminologią omawianych tekstów Stanisława Brzozowskiego - "romantyczne przesilenie kultury europejskiej" I czy też amerykańskiego znawcy twórczości Goethego, profesora Ericha Hellera - "rozdwojenie na świat praw naukowych i świat wewnętrzny człowieka" (Miłosz, 1980, s. 84). Spróbujmy choć w przybliżeniu określić na czym to "rozdwojenie" czy też "przesilenie" w Polsce drugiej połowy XVIII wieku polegało. J. Burszta zauważa, że jeszcze w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku "spojrzenie synoptyczne na kulturę społeczeństwa polskiego ( ... ) daje nieodparcie obrazy przeciwstawne: jego wewnętrznego zróżnicowania, a zarazem jakiejś jednolitości i tożsamości". Zróżnicowanie i ostre kontrasty ujawniały się przede 1 Stanisław Brzozowski - pisze Czesław Miłosz - "w swoich Studiach nad przesileniem kultury europejskiej twierdził, że cały okres od końca osiemnastego wieku aż do Moderny trzeba objąć tą samą nazwą romantyzmu" (Miłosz, 1980, s. 51). �20 wszystkim w zakresie kultury materialnej, "rzeczowej". Ogromne rozlllce istniały zwłaszcza w takich dziedzinach jak mieszkanie i ubiór, który w sposób bodajże najwyraźniejszy określał status społeczny, stanowy właściciela. Inaczej wyglądała sytuacja w dziedzinie określanej przez J. Bursztę jako "kultura społeczno-symboliczna". Tu różnice były znacznie mniejsze i przeważnie mało istotne. Niewiele treści stanowiło wyłączną własność jednego stanu czy warstwy. Większość była wspólna i w swej istocie znaczeniowej - tożsama. Tak np. wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały taki sam schemat zarówno w swej wymowie dramatycznej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym, choć różniły się wystawnością, bogactwem strojów itp. Różnice te miały jednak charakter drugorzędny. Podobnie rzecz się miała z chrzcinami i pogrzebami. Taka sama symbolika i podobne praktyki wierzeniowo-magiczne towarzyszyły u różnych grup społecznych obchodom świąt dorocznych. "We wszystkich przejawach zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej i dorocznej reasumuje J. Burszta - zmienna była tylko zewnętrzna oprawa i wystrój, odpowiednie do danego stanu i społecznej pozycji, ich istota zaś nie ulegała większym odchyleniom". Zjawisko to tłumaczył autor pochodzeniem owych zwyczajów i obrzędów ze wspólnego podłoża, tkwiącego "w tradycji rodzimej, zwłaszcza ludowej" (Burszta, 1974, s. 52 - 55). Dość ujednolicona była również zdaniem J. Burszty umysłowość społeczeństwa polskiego czasów saskich - jego wiedza, wierzenia, wyobrażenia o świecie itp. Przeważająca jego część nie posiadała żadnego wykształcenia; znaczna większość chłopów, mieszczaństwa, a nierzadko i drobna szlachta, była niepiśmienna. Wiedza, wiadomości jakie posiadano, przekazywane były przeważnie drogą tradycji ustnej lub pochodziły z popularnych wtedy kalendarzy, wielokrotnie wznawianych podręczników gospodarstwa wiejskiego, poradników i kompendiów, które jednak podobnie jak ówczesna szkoła, nie naruszały tradycyjnego światopoglądu i nie burzyły powszechnie przyjętego zespołu pojęć i wyobrażeń o świecie. Wiara "w czary i czarownice (... ), w różne duchy, w całą plejadę diabłów znanych z imienia i charakteru oraz z miejsc ich pobytu" była wspólna "chłopom, szerokiemu gminowi szlacheckiemu i mieszkańcom miast", reasumuje J. Burszta, tłumacząc taki stan rzeczy nie tylko trwałością niektórych dawnych, niekiedy pogańskich jeszcze treści, lecz również przenikaniem niektórych z nich, nawet dość świeżej daty (np. wierzenia o czarownicach) z literatury poprzez kulturę warstw wyższych, do kultury ludowej (Burszta, 1974, s. 55 - 56). Zatem jeszcze około połowy XVIII wieku społeczeństwo polskie, mimo zróżnicowania stanowego i głębokich różnic w dziedzinie kultury Q1aterialnej, było dość jednolite pod względem światopoglądu i umysłowości. Świadczą o tym różnego rodzaju źródła z tamtego okresu, zwłaszcza zaś literatura pamiętnikarska. Nieoceniony ksiądz Jędrzej Kitowicz, nie w Pamiętnikach ... wprawdzie, lecz w Opisie obyczajów ... , pisząc o obrzędach i zwyczajach związanych ze Środą �21 Popielcową ("Wstępną Środą"), podkreśla ich powszechność: "na ten Popielec zjeżdżali się i schodzili do kościołów wszyscy katolickiego wyznania, panowie nawet najwięksi go nie opuszczali. ( ... ) Taka zaś była jeszcze pobożność Polaków przed panowaniem Augusta III w latach początkowych, że nawetchorzy, nie mogący dla słabości przyjąć Popielcu w kościele, prosili o niego, aby im był dany w łóżku" (Kitowicz, 1951, s. 553). Powszechne było również "w całym kraju tak między pospólstwem, jako też między dystyngowanymi "dyngusowe oblewanie wodą, rozpoczynające się w Poniedziałek Wielkanocny i trwający niekiedy kilka dni (Kitowicz, 1951, s. 557). Podobnie było niemal ze wszystkimi pozostałymi zwyczajami dorocznymi. Wielu pamiętnikarzy wspomina o prawdziwej, niekłamanej pobożności i niezwykle poważnym traktowaniu spraw wiary również w domach zamożnej szlachty. Tak było np. w domu rodziców poety Franciszka Karpińskiego (1741 -1825), czy też znacznie odeń młodszego Juliana Ursyna Niemcewicza (1758 - 1841), a przecież nawet u schyłku epoki saskiej nie stanowiły one jeszcze wyjątku. W szlacheckich dworach niezachwiana wiara w życie pozagrobowe, w zmarłych z żyjącymi obcowanie była jeszcze wówczas równie silna wśród właścicieli, jak wśród ich służby. J. U. Niemcewicz tak opowiada o wydarzeniach, które miały miejsce w latach jego dzieciństwa, w roku 1767, kiedy zmarł jego dziad: "Kilka worków pieniędzy wysłał ojciec mój do wszystkich klasztorów w Brześciu, by się za duszę zmarłego modliły. W domu ustawne były pacierze, różańce, litanie. Raz, gdy rodzice moi wieczorem odprawiali je, chłopiec służący, Niceforek, wszedł do ubocznego gabinetu, gdzie światła nie było, raptem otwiera z trzaskiem drzwi i pada bez duszy; przerażeni wszyscy i prawie obsłupieni, trzeźwią go na koniec; pytany, co za przyczyna przestrachu: »Stary jegomość pokazał mi się - była chłopca odpowiedź - jeszcze prosi o msze św.« - Jeszcze tego wieczoru posłano do kościołów pieniądze. Często i z innych stron przychodziły wiadomości o strachach i pokazywaniach się umarłych. Przez pół roku matka moja odbierała od siostry swej, panny Weroniki, benedyktynki w Drohiczynie, listy o jakiejś pokazującej się tam duszy, z najdokładniejszymi okolicznościami. Głowa moja nabita była strachami, wiek tylko trwogi te, podsycane przez ustawiczne wizyty księży, wybić z myśli moich potrafił" (Niemcewicz, 1957, s. 41-42). Ludźmi bardzo religijnymi byli też rodzice Franciszka Karpińskiego. Wspomina ich poeta, zwłaszcza zaś ojca, człowieka wielkiej prawości i uczciwości, z szacunkiem i miłością. Opisując wszakże atmosferę rodzinnego domu, patrzy już nań z innej perspektywy, oczyma "oświeconego", dla którego to, w co ci kochani przecież i szanowani rodzice wierzyli, to tylko zabobony i urojenia: "wiek dzieciństwa mojego wiekiem był wiary zabobonnej i przywidzeń. Taż nabożna matka moja widziała dobrą jakąś duszę po północy (bo złe duchy tylko przed północą dokazywały), biało ubraną, ścierniem po przyścieżku dla kaleczenia bosych stóp umyślnie idącą, która potem przez szczelinę w oknie do izby weszła i za obraz skryła się. Kosztowało to widzenie ojca, �22 dzieci wszystkie i czeladź, bośmy, wnet pobudzeni, pacierz ze trzy godziny przy obiciu za tę duszę potrzebną ratunku odmawiać musieli. Ojciec nasz słyszał, jak św. Józef z obrazu swego, który był w izbie, wymówił to słowo: »Cnota«. Widział w wigilię Bożego Narodzenia, także po północy Najświętszą Pannę na niebie w żółtym robronie, widział upiora; pokazywał nam wielu włóczących się opętanych przez diabła; powiadał wiele historii o zaczarowanych ludziach i urodzajach; o zapisujących się diabłom; o czarownicach na Łysą Górę na ożogu kominem wylatujących. Powiadał o lunatykach, którzy - kiedy przypadkiem na nich przez szczelinę promień księżyca w nocy uderzył - przez sen, przez tęż szczelinę po promieniu księżyca na powietrze wychodzili. Wierzył ślepo przepowiedniom, pod jaką planetą kto się urodził; a Cyganki, włóczące się i wróżące z rąk, z oczu, z fasolów na stół rzuconych albo z wosku roztopionego i wylanego na wodę - najchętniej w domu przyjmował. Ojcowie nasi, jak dawni Grecy i Rzymianie, wszystko prawie w urojonych cudach widzieli, a tym zabobonom im bardziej w tamtych czasach wierzono i obawiano się - tym więcej my z nich dzisiaj śmiejemy się" (Krapiński, 1987, s. 26 - 27). Podobnie zresztą odnoszono się, już w kilkadziesiąt lat później, kiedy Karpiński przystępował do pisania swego pamiętnika, do całej wiedzy i mądrości ojców; protekcjonalnie, z ironią, jeśli nie z szyderstwem. Ukształtowane u schyłku XVIII wieku wyobrażenia, sądy i opinie o tym, co epokę tę poprzedzało, okazywały się zresztą niejednokrotnie zadziwiająco trwałe, tak jak ówczesna ocena popularnego jeszcze w połowie XVIII stulecia kompendium wiedzy o świecie ks. Benedykta Chmielowskiego Nowe Ateny (Chmielowski, 1754 - 1756). Do dziś patrzymy na nie oczyma "oświeconych" i nawet wybitni historycy literatury nie zawsze są w stanie w pełni się uwolnić od tych liczących sobie dwa stulecia ocen i opinii (Rybicka-Nowacka, 1974, s. 18). Niemały udział w kształtowaniu wyobrażeń o tamtych czasach, w tym również pewnych uproszczeń i stereotypów, miało prekursorskie niegdyś, parokrotnie wznawiane, dzieło Władysława Smoleńskiego o przewrocie umysłowym w Polsce XVIII wieku 2. Cóż jednak dokonało się w Polsce w ciągu kilkudziesięciu lat życia Franciszka Karpińskiego? Co spowodowało tak zasadnicze różnice światopoglądowe między pokoleniem ojców i synów? To wtedy właśnie rozpoczął się ów "przewrót umysłowy"; dokonywało się wówczas, jak pisał J. Burszta, "wtórne rozdwojenie ogólnego nurtu kultury społeczeństwa". Wtórne, gdyż tym razem dotyczyło ono przde wszystkim 2 Pierwsze wydanie Przewrotu ... ukazało się w roku 1891, następne, nieznacznie poprawione i rozszerzone przez autora w 1923, wydanie trzecie w 1949, zaś czwarte w 1979 roku. �23 całego obszernego zespołu treści określanego często jako kultura duchowa. "I gdy w życiu szlachty, ziemiaństwa, inteligencji i mieszczaństwa treści te już od drugiej połowy XVIII w. zaczęły stopniowo zanikać, a w XIX w. przede wszystkim pod wpływem rozwoju oświaty - w większości ustąpiły, to zachowały się one niemal w pełni w kulturze ludu" (Burszta, 1974, s. 57). 2. Zmiany w umysłowości społeczeństwa polskiego drugiej połowy XVIII wieku dokonywały się jednak powoli i miały początkowo niewielki zasięg społeczny. Najwcześniej objęły młodzież szlachecką, zwłaszcza tę z bogatych domów, która dła uzyskania "poloru" odbywała zagraniczne wojaże. Tak o tym pisze J. Kitowicz: "Młódź polska pospolicie dla przepolerowania obyczajów i rozumu za granicę wysyłana, powracała do kraju zarażona deizmem i libertynizmem. Metrowie używani do paniąt edukowanych w kraju, pospolicie bywali cudzoziemcy, w kraju swoim dla małych talentów i złych obyczajów pożywienia lub miru nie mający, najczęściej Francuzi, którzy z przyrodzenia są lekkomyślni w sprawach religii ( ... ). Tacy nauczyciele, mało mający bogobojności, napawali uczniów swoich rozwiązłymi zdaniami, punkt honoru przekładali im za cel poczciwego człowieka, a zaś bojaźń sądu i piekło po śmierci tylko mieć kazali za postrachy wymyślone dla podłego gminu ( ... ). Być poczciwym (według nich) człowiekiem jest uznawać Boga za Stwórcę i najwyższego pana wszech rzeczy, królowi swemu być wiernym, ojczyznę swoją kochać, nikomu nie czynić krzywdy, ile możności bez swojej szkody, i we wszystkich sprawach swoich oglądać się na przystojność stanu swego, przynajmniej powierzchownie ( ... ). To cały sumarjusz, czyli zbiór nauki i przykazania deistów, które być powinny zachowane. Tajemnice zaś o istocie bóstwa pod utratą zbawienia od wiary podane do wierzenia, sposób czczenia Boga zewnętrzny i wewnętrzny, sakramenta, posty i inne umartwienia ciała, bractwa i różne nabożeństwa, zgoła wszystkę naukę kościelną o Bogu i obyczajach udawali albo za wcale niepotrzebną, albo przynajmniej tak obojętną, o której potrzebie rozum czysty i wysoki doskonale przekonanym być nie może. Takimi zdaniami, często od metrów swoich słyszanymi, zarażeni uczniowie, po skończonej edukacji, gdy się chwycili czytania ksiąg Woltera, Russa, Spinozy i innych bezbożników, wdawszy się do tego w kompanie rozwiązłych ludzi, formowali się w deistów doskonałych. Lecz ta zaraza pod panowaniem Augusta III, świątobliwego pana, jeszcze nie była tak śmiała, jaką się wkrótce potem uczyniła ( ... ). Nie znajdowała się też, tylko między panami, potrosze między szlachtą majętniejszą i kupcami bogatszymi, którzy przez dostatek fortuny lubią się sadzić na edukacyją dzieci, pańskiej wyrównującą. Deizm tedy szerzył się w Polszcze przez metrów, przez paniczów za granicę wysyłanych, przez książki" (Kitowicz, 1951, s. 16-17). Sprzyjała też, zdaniem ks. Kitowicza zobojętnieniu na sprawy wiary i pewnemu �24 rozluźnieniu obyczajów, nauka w niedawno założonym (1741) Collegium Nobilium księży pijarów (Kitowicz, 1951, s. 17 -18.) To, co w sposób nieco uproszczony, opisuje ks. Kitowicz, niechętny francuskim metrom i pijarskim szkołom, to tylko początek zmian dokonujących się w umysłowości wyższych warstw społeczeństwa polskiego od połowy XVIII stulecia. Dokonywały się one powoli i choć ich zasięg był początkowo bardzo ograniczony, z biegiem lat różnymi drogami rozszerzał się, obejmując coraz to nowe kręgi i środowiska społeczne. Idee i hasła Oświecenia przenikające do Polski z zachodu u schyłku panowania Augusta III jeszcze dosyć nieśmiało, już za jego następcy znajdują szerokie odbicie w myśli społecznej i politycznej oraz działaniach reformatorskich, zmierzających do podniesienia i przeobrażenia gospodarczego i kulturalnego kraju. Podstawy oświeceniowej myśli mają swe źródła w nauce, a przede wszystkim w filozofii XVII wieku. Najczęściej wymieniane są tu nazwiska Kartezjusza, B. Spinozy, G. W. Leibniza, J. Locka i L Newtona. W wieku XVIII myśli tej nadali kształt bardziej dojrzały Ch. L. de Montesqieu, D. Hume, J. J. Rousseau, D. Diderot, Wolter, l. Kant. Epoka Oświecenia to okres wzmożonego życia umysłowego. Jedną z głównych cech filozofii tego okresu był racjonalizm, szerzej rozumiany jako prądy filozoficzne przeciwstawiające się wiedzy objawionej i dogmatom wiary, oraz w znaczeniu węższym, jako kierunek myśli uwydatniający rolę poznania rozumowego w procesie poszukiwania prawdy, w przeciwieństwie do takich kierunków, które akcentują rolę zmysłów (sensualizm) bądź doświadczenia (empiryzm). Racjonalizm, odrzucając autorytet wiary, podważał znaczenie religii. W dobie Oświecenia w poglądach na religię reprezentowany był zarówno deizm, zakładający istnienie Boga jako istoty rozumnej, kierującej światem i będącej źródłem nakazów etycznych, ale odrzucający wyznaniowe Jego ujmowanie i wiarę w objawienie, jak i ateizm odrzucający ideę Boga jako nieuzasadnioną i urojoną (Libera, 1974, s. 17 - 19). W polskich warunkach akcenty oświeceniowej ideologii rozkładały się nieco inaczej, niż na zachodzie Europy. Na plan pierwszy wysuwane były te jej elementy, które podkreślały rolę poznania rozumowego i wypływające stąd możliwości przekształcania społeczeństwa, formowania go w nowym duchu, a więc przede wszystkim jego stronę utylitarną. Mniej natomiast eksponowane były kwestie związane z religią, wobec której unikano zajmowania postawy skrajnie opozycyjnej. J. S. Pasierb, autor niewielkiego szkicu o religijności polskiej w okresie Oświecenia, pisał przed paru laty: "W swojej masie oświeceni polscy nie akceptują religii naturalnej, choć nie są dalecy od naturalnej religijności. Ich katolicyzm jest wiarą objawioną ale - jak u humanistów florenckich XV wieku - pozbawioną dramatyzmu religii, w której Bóg zbawia człowieka. Wierzyć w Boga jest rozsądnie i mądrze, a religijność �25 powinna sprowadzać się w istocie do moralnego postępowania. Staropolska pobożność sprzyjała takiemu postępowaniu, stąd też trzeba jej bronić; zło czasu upatrywano w mędrkowaniu religijnym" (Pasierb, 1991, s. 52 - 52). Upowszechnianie oświeceniowych treści i związane z tym przemiany umysłowości osiemnastowiecznego społeczeństwa polskiego, a ściślej niektórych jego kręgów, dokonywało się powoli i wieloma drogami. Jednym z naczelnych haseł polskiego Oświecenia było szerzenie oświaty, z czym wiązał się szeroko zakrojony program reformy szkolnictwa. Reformy Stanisława Konarskiego były jedną z pierwszych jaskółek Oświecenia w Polsce, a Komisja Edukacji Narodowej w ciągu dziesięcioleci swej działalności stworzyła w Rzeczypospolitej zręby nowego systemu oświaty i wychowania (Dutkowa, 1973). Zmiany w szkolnictwie dokonywały się na wszystkich szczeblach nauczania, choć na prowincję reforma szkolna docierała z dużym niekiedy opóźnieniem, a jej wdrażanie natrafiało niejednokrotnie na znaczne trudności. Wprowadzone wówczas zmiany dotyczyły zarówno metod nauczania, jak i nauczanych treści. Wychowanek szkół Komisji Edukacji Narodowej miał być człowiekiem "z głową bystro, trafnie i racjonalnie myślącą, bo wyszkoloną na metodzie analitycznej, na nauce logiki, na geometrii i arytmetyce, do których to przedmiotów tak wielkie przywiązywano nadzieje i taki na nie kładziono nacisk", człowiekiem posiadającym "wiedzę wielostronną, ale nie teoretyczną tylko, lecz stosowaną, praktyczną, powiązaną z życiem", człowiekiem wszechstronnie przygotowanym do służenia krajowi "jako żołnierz, posel, urzędnik czy rolnik-ziemianin" (Libera, 1974, s. 87). W pismach Komisji Edukacji Narodowej odzywa się echo Monteskiusza i encyklopedystów. Duży wpływ na poglądy ówczesnych polskich pedagogów wywierał również 1. J. Rousseau. To w szkole właśnie, w słynnym Collegium Nobilium Stanisława Konarskiego, przedstawiona została po raz pierwszy w Polsce (1746) przez Antoniego Wiśniewskiego, profesora filozofii tejże szkoły, tak zwana "philosophia recentiorum" - poglądy wybitnych filozofów i uczonych XVII wiekuKartezjusza, Leibnitza, Newtona, których recepcja odegrała tak wielką i niejednokrotnie podkreślaną rolę przy narodzinach polskiego Oświecenia (Hinz, 1964, s. 12). Reformy Komisji Edukacji Narodowej stwarzały również warunki dla rozwoju nauk, zarówno ścisłych jak i humanistycznych. Początki ruchu umysłowego i ożywienia zainteresowań naukowych dają się jednak zaobserwować znacznie wcześniej, za Augusta III, kiedy bracia Załuscy zakładając bibliotekę, nawiązywali kontakty z uczonymi niemieckimi. Duże zasługi na polu wydawniczym, popularyzacji nauki i organizacji życia naukowego położył Wawrzyniec Mitzler de Kolof (1711 - 1778), wydawca czasopism "uczonych", edytor źródeł do historii Polski, propagator filozofii Ch. WolfTa, organizator Collegium Medicum i Towarzystwa Literatów, jeden z tych, którzy kładli podwaliny Oświecenia w Polsce. Bardziej ożywiony rozwój nauki przynosi �26 okres stanisławowski. Nasilają się wówczas jej związki z nauką obcą i popularyzacja osiągnięć naukowych. Zmienia się metodologia nauk, nawiązuje do naj nowszych doświadczeń europejskich. Poważne zmiany zachodzą m.in. również w dziedzinie nauk historycznych, które będą przedmiotem naszych szczególnych zainteresowań. Istotną rolę w upowszechnianiu ideologii Oświecenia, w popularyzacji wiedzy, odegrały czasopisma, zwłaszcza "uczone" i "półuczone" - popularnonaukowe. Wielkie zasługi jako wydawca licznych czasopism, właściciel drukarni i księgarni położył wspomniany już W. Mitzler de Kolof, który od lat pięćdziesiątych XVIII wieku wydawał "Warschauer Bibliothek", "Acta Litteraria" oraz "Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone". On także był wydawcą, a w pewnym okresie również redaktorem, najważniejszego czasopisma społeczno-politycznego polskiego Oświecenia - "Monitora". W latach siedemdziesiątych XVIII wieku wzrasta zapotrzebowanie na czasopisma i ich znaczenie; oprócz "Monitora" do najbardziej znanych tytułów tego okresu należały "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne", "Pamiętnik Historyczno-Polityczno-Ekonomiczny", "Magazyn Warszawski", "Dziennik Handlowy" (Libera, 1974, s. 84). Ogromną i chyba nie do końca jeszcze poznaną rolę w upowszechnianiu haseł epoki odegrała publicystyka. Wprawdzie wiele aktualnych tematów trafiało na łamy czasopism, ale większość literatury publicystycznej, bardzo wówczas obfitej, ukazywała się w formie listów, druków ulotnych, broszur czy obszernych traktatów, przeważnie drukowanych, ale często i w ręcznych odpisach. "Doniosłą rolę w kształtowaniu nowej świadomości narodowej i społecznej oraz w szerzeniu ideałów Oświecenia - pisze Z. Libera - odegrała literatura piękna. Charakterystyczną cechą był jej ścisły związek z życiem społecznym i politycznym epoki. Literatura piękna, podobnie jak publicystyka, nawiązywała do aktualnych zagadnień życia publicznego, podejmowała tematy interesujące społeczeństwo, współdziałała w dziele reformy, wychowując czytelników w duchu obywatelskim, patriotycznym i humanistycznym". (Libera, 1974, s. 101). Oświeceniowa literatura potrafiła odzwierciedlać życie społeczeństwa polskiego w najróżniejszych jego przejawach. Odsłaniała wady i ujemne strony życia szlacheckiego, ale jednocześnie pokazywała drogi naprawy i przedstawiała wzory cnót obywatelskich. Życie polskie drugiej połowy XVIII wieku znajduje wierne odzwierciedlenie zarówno w satyrach Naruszewicza i Krasickiego, w komediach Bohomolca, Zabłockiego i Niemcewicza, jak i w rozwijającej się pod koniec tego stulecia powieści oraz w literaturze pamiętnikarskiej. Jedną z najistotniejszych cech literatury tego okresu, na co zwraca uwagę zarówno Z. Libera, jak i inni autorzy, "jest jej dydaktyzm i racjonalizm. W wielu utworach spotykamy się z pochwałą rozumu, geniuszu ludzkiego, �27 z wyrazami entuzjazmu dla odkryć i wynalazków ( ... ), znajdujemy słowa krytyki i potępienia dla ciemnoty, przesądu i zacofania. Chudy literat Naruszewicza i Monachomachia Krasickiego, Zabobonnik Zabłockiego i Organy Węgierskiego, nie mówiąc już o pismach politycznych Staszica, Kołłątaja i Jezierskiego, wszystkie te utwory wyszły spod pióra pisarzy, których można bez przesady określić mianem czcicieli rozumu i światła" (Libera, 1974, s. 102 - 103). Szczególne miejsce w dziedzinie upowszechniania oświeceniowych treści, nie tylko zresztą w Polsce, zajmował teatr. Według jednego z twórców nowej koncepcji teatru, francuskiego dramaturga pierwszej połowy XVIII wieku, Ph. Nericault Destouches'a, teatr powinien stać się "świecką kazalnicą, z której miały być głoszone hasła mieszczańskiej moralistyki, miał służyć przeobrażeniu świadomości społecznej w duchu filozofii Oświecenia" (Klimowicz, 1980, s. 91 - 92). Założenia Destouches'a przyjmuje, zwłaszcza w początkach swego istnienia, również i teatr polski, i choć scena czasów stanisławowskich przeżywała w swych dziejach różne okresy, to niemal przez wszystkie te lata pełniła istotne funkcje obywatelskie i patriotyczne, a z siły jej oddziaływania doskonale zdawali sobie sprawę współcześni. Zagadnieniem mało opracowanym jest miejsce, jakie w transmisji oświeceniowych treści zajmowało wolnomularstwo. Dodać zresztą należy, że cała problematyka wolnomularstwa pozostawała jeszcze do niedawna na marginesach zainteresowań oficjalnej, uniwersyteckiej historiografii. Choć początki "sztuki królewskiej" w Polsce sięgają lat dwudziestych XVII [ wieku, to w tym pierwszym okresie swego istnienia loże wolnomularskie nie miały jeszcze szerszego zaplecza społecznego, ich żywot był przeważnie dosyć efemeryczny, a o działalności wiadomo niewiele (Haas, 1980, s. 69 - 99). Poważny rozwój liczebny i organizacyjny polskiego wolnomularstwa nastąpił za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, który nie tylko sprzyjał temu ruchowi i wspierał go finansowo, lecz sam również był jego członkiem, choć jak podkreślał, ze względu na "obowiązki publiczne i okoliczności", mało aktywnym (Haas, 1980, s. 132 - 133). Loże masońskie w stanisławowskiej Warszawie (na prowincji jeszcze nieliczne), prowadziły dość szeroko zakrojoną działalność dobroczynną, upowszechniały najnowsze zdobycze nauki i wynalazki. Propagowano na przykład szczepienia przeciw ospie; w 1769 roku prowadzono je bezpłatnie w lokalu loży "Cnotliwego Sarmaty" przy ul. Mostowej (Haas, 1980, s. 162). W lożach wolnomularskich toczyły się rozmowy i dyskusje na tematy naukowe, wiedzy tajemnej, koncepcji społecznych. Adepci "sztuki królewskiej" nadal wprawdzie uczęszczali do kościoła, lecz obojętne im było "czy w Rzymie, czy w Londynie, czy w Turcji, czy w Chinach, jakiejkolwiek jest kościół religii", gdyż coraz bardziej przyzwyczajali się traktować wszystkie religie według ich treści etycznych (Haas, 1980, s. 185). �28 Zróżnicowany był skład społeczny lóż masońskich. Dość powszechnie należała do nich warszawska plutokracja - bankierzy, bogaci kupcy, a także ludzie wolnych zawodów, oficerowie, zwłaszcza cudzoziemscy. Nie brakowało też duchownych oraz przedstawicieli "wyższych sfer, wielkich panów, dygnitarzy Rzeczypospolitej, dostojników dworu królewskiego, ich żon" (Hass, 1980, s. 163). Adepci "sztuki królewskiej" odgrywali poważną rolę w nowo powstających czy reformowanych placówkach szkolnych i instytucjach oświatowych w Szkole Rycerskiej, Komisji Edukacji Narodowej. Co najmniej jedna czwarta kierownictwa KEN nosiła wolnomularskie, haftowane fartuszki (Hass, 1980, s. 175 - 176). Choć bulle papieskie jednoznacznie negatywnie oceniały wolnomularstwo, to w dobie słabnącej gorliwości religijnej, nie umniejszało to w oczach pewnej części społeczeństwa jego atrakcyjności. Po upadku Rzeczypospolitej i rozpadzie jej organizacji wolnomularskich, po kilkuletnim okresie funkcjonowania struktur podporządkowanych masonerii pruskiej, za czasów Księstwa Warszawskiego, nastąpiło wskrzeszenie polskiego wolnomularstwa, a jego adepci zajęli wiele eksponowanych stanowisk we władzach Księstwa (Hass, 1980, s. 298-199). Prawdziwy rozkwit masonerii polskiej przypada jednak na pierwsze lata Królestwa Polskiego. Wielki Wschód Polski pod koniec roku 1821, w ostatnich miesiącach swojej działalności, liczył 28 lóż symbolicznych z około 4300 członkami i był największą obediencją w Europie Środkowej. Podobnie popularna była Wó\".czas masoneria na Litwie. Ignacy Chodźko, sam niegdyś mason, pisał: "Cokolwiek tylko dostojniejszego w jakiejkolwiek klasie towarzystwa po calej Litwie liczyć się mogło (prócz Żydów) wszystko się to ubiegało o chlubne wtenczas imię masona, a które wszakże niezbyt łatwo się otrzymywało"(Hass, 1982, s. 277). Rosnąc liczebnie i stając się w początku XIX wieku organizacją niemal masową, wolnomularstwo skupiało w coraz większym stopniu ludzi, "którzy zawdzięczali swój status życiowy szeroko pojętej pracy umysłowej" (Hass, 1980, s. 519). Już w roku 1812 około 80% członków niektórych lóż warszawskich stanowili przedstawiciele warstwy urzędniczo-oficerskiej, wolnych zawodów i świata artystycznego, mieszczallstwa i burżuazji (Hass, 1980, s. 325; Rostock, 1972, s. 34). W latach późniejszych tendencja ta jeszcze bardziej się nasilała. Wolnomularstwo kształtowało w swoich adeptach, obok postaw laickich i często antyklerykalnych, patriotyzm i poczucie obywatelskiej odpowiedzialności za losy kraju. Loże masońskie prowadziły ożywion'!, działalność charytatywną, upowszechniały problematykę moralno-etyczną, popularyzowały naukę, przyczyniając się jednocześnie w znacznej mierze do odejścia niemalej grupy od tradycyjnego sposobu myślenia i obyczajów przodków, traktowanych jako "bluźniące rozumowi" przesądy. Jakże charakterystyczna jest dla tamtych czasów nazwa krakowskiej loży - "Przesąd Zwyciężony". �29 W początkach XIX wieku wolnomularstwo wychodzi poza mury większych miast na .prowincję, zyskując coraz liczniejsze rzesze zwolenników i akceptację niektórych środowisk. Ma znaczny udział w kształtowaniu nowej warstwy społecznej - inteligencji, różniącej się od innych światopoglądem i stosunkiem do tradycji. 3. Wiele było dróg, którymi oświeceniowe idee przenikały na polski grunt, różne sposoby i stopień ich recepcji. Wolnomularze należeli do tych, którzy mieli możność zapoznawania się z nimi w szerszym niż inni zakresie; ogromna jednak większość społczeństwa - chłopi, mieszkańcy małych miasteczek pozostała nietknięta wpływami nowych prądów. Do niektórych środowisk prowincjonalnej szlachty, niższych warstw mieszczaństwa nawet dużych miast, oświeceniowe treści docierały w formie mocno przetworzonej, cząstkowej, przeważnie w sposób pośredni. "Nie było nawet nic wspólnego między Warszawą Stanisława Augusta a wsią litewską"; głębokiej prowincji nie dotknęło jeszcze "jakiekolwiek niedowiarstwo Wieku Rozumu", pisze w Ziemi Ulro Czesław Miłosz, a cytowany przez niego Andrzej Niemojewski (Dawno.\:ć a Mickiewicz, 1921) powątpiewa nawet czy w Wilnie za czasów Mickiewicza znany był powszechnie system kopernikański. Przypuszcza, że ,jeśli nawet wykładano go na uniwersytecie, wchodził do głów młodzieży mechanicznie. Kopernik imponował Mickiewiczowi jako genialny myśliciel, ale - konkluduje Niemojewski - oka jego nie przerobił i duszy nie przerobił" (Miłosz, 1980, s. 89). Jedno z głównych haseł epoki - "wiedza rządzi światem" pojmowano w Polsce schyłku XVIII wieku, bardziej może niż w krajach na zachód od niej położonych, w sposób utylitarny, dydaktyczny. Naukę i wiedzę traktowano jako środek zaspokajania potrzeb ludzkich, narzędzie pożądanych przemian w życiu społecznym i w umysłach jednostek. Podstawowym kierunkiem działania miało być powszechne oświecenie jako czynnik sprzyjający krzewieniu racjonalnych postaw, wykorzenianiu przesądów i ukazywaniu w jaki sposób ludzie zgodnie z "dobrze rozumianym" własnym interesem powinni kształtować swe instytucje polityczne i społeczne (Opałek, 1971, s. 243). K. Opałek wskazuje na pewne paradoksy polskiego Oświecenia, zwracając uwagę, że nawet te działania, które obliczone były na powszechność, ze względu na słabość kierujących nimi elit, trafiały do ograniczonej liczby odbiorców. Oświeceniowy praktycyzm zaś powodował, że popularyzacja wiedzy przyjmowała postać różnorakich wskazówek postępowania - recept technicznych, zasad gospodarowania, administrowania, prawideł moralnych, jej poziom bowiem musiał być dostosowany do możliwości odbiorców (Opałek, 1971, s. 244). Ideologia Oświecenia, kładąca tak silny nacisk na racjonalne poznanie rzeczywistości jako narzędzie przemian, przede wszystkim społecznych i gospodarczych, ale także i moralnych, dała, jak wiemy, początek wielu dyscyplinom nauki, w tym także etnologii. �30 Na związek początków etnografii w Polsce z ideologią Oświecenia zwracał uwagę przed czterdziestu blisko laty Wiesław Bieńkowski (Bieńkowski, 1956); o źródłach zainteresowań ludoznawczych i ideologii polskiego Oświecenia pisał też na początku lat siedemdziesiątych autor niniejszego opracowania (Woźniak, 1971), a w parę lat później zajął się tym zagadnieniem w znanej nam już pracy Józef Burszta (Burszta, 1974). Zupełnie osobne miejsce zajmuje obszerna, wydana w latach sześćdziesiątych, do dziś niezastąpiona praca Czesława Hernasa o początkach folklorystyki polskiej, zwłaszcza zaś o jej oświeceniowych źródłach (Hernas, 1965). Do Oświecenia nawiązywali obszernie również autorzy tomu poświęconego dziejom folklorystyki polskiej w latach 1800 - 1863 (Dzieje foklorystyki.. ., 1979). Sam również do problematyki początków ludoznawstwa i jego związków z Oświeceniem parokrotnie jeszcze wracałem, przeważnie jednak na marginesie innych zagadnień (Woźniak, 1987; 1991; 1994). Dość obszerna już literatura, poświęcona tym zagadnieniom, zwalnia mnie od szczegółowego ich omawiania, przypomnę więc tylko kwestie najistotniejsze. Zainteresowanie ludem i jego kulturą wśród warstw wyższych społeczeństwa polskiego drugiej połowy XVIII wieku miało wielorakie i różnorodne źródła. W. Bieńkowski szczególne znaczenie przypisywał kryzysowi stosunków pańszczyźnianych i szeroko wówczas podnoszonej kwestii chłopskiej. Występuje ona w publicystyce drugiej połowy XVIII wieku, poświęconej przebudowie ustroju Rzeczypospolitej, i najczęściej podporządkowana jest sprawie utrzymania niepodległości państwa. Masowość literatury publicystystycznej, umiejętnie dobierana przez autorów argumentacja, pozwalają sądzić, że krąg jej oddziaływania był stosunkowo szeroki (Woźniak, 1971, s. 40 - 43). Od lat 70. XVIII wieku dają się zauważyć w Polsce oznaki pewnego ożywienia gospodarczego. W gospodarce wiejskiej jednym z jego wyrazów jest właśnie zainteresowanie książkami rolniczymi propagującymi nowe, bardziej efektywne ekonomicznie sposoby gospodarowania. Z nowymi sposobami gospodarowania wiązało się w wielkich latyfundiach magnackich dążenie do usprawnienia administracji dóbr i lepszego ich kontrolowania, czego dowodem jest wzrastająca w tym okresie liczba tzw. instrukcji gospodarczych. W dokumentach gospodarczych ostatnich dziesięcioleci XVIII wieku (inwentarzach, rewizjach) zwiększa się znacznie liczba informacji o osiadłych w opisywanych dobrach poddanych. To gromadzenie wiadomości o położeniu chłopów, często daleko wykraczających poza zakres spraw związanych z tradycyjną rachunkowością folwarczną, miało na celu uzyskanie bardziej szczegółowego obrazu stanu dóbr, koniecznego do przeprowadzenia w nich określonych zamierzeń gospodarczych czy zapobiegania, szczególnie przy systemie dzierżaw, nadmierniej ich "dezolacji". Tak na przykład w roku 1785 "Administracja Domowego Rządu", zarząd dóbr prymasa Michała Poniatowskiego, opracowała liczący 48 �31 punktów kwestionariusz, na który mieli odpowiedzieć lustratorzy podczas przeprowadzanej wówczas lustracji prymasowskich posiadłości. Oprócz spraw związanych z dzierżawcami i ich gospodarką w dobrach prymasa, kwestionariusz zawiera także pytania dotyczące zajęć pozarolniczych chłopów, wytwórczości domowej (sukmany, płótno) i potrzebnych do niej surowców (konopie, len), miejsc, w których sprzedają zboże, kupują sól, żelazo i odzież oraz opłat za śluby, chrzciny, pogrzeby. Kwestionariusz administracji prymasowskiej jest tylko jednym z przykładów, wynikającego z przesłanek ekonomicznych, wzrostu zainteresowania chłopem. Potrzebę tego rodzaju sprawozdawczości dla unowocześnienia gospodarki zaczynają wówczas rozumieć zarówno właściciele wielkich latyfundiów, jak i administracja państwowa (Woźniak, ł 971, s. 44 - 45). Klimat epoki sprzyjał również odkrywaniu wsi jako tematu twórczości artystycznej. Krajobraz wiejski, mieszkaI'i.cy wsi, pojawiają się w malarstwie, w rysunkach B. B. Canaletta, J. P. Norblina, A. Orłowskiego, M. Płońskiego i innych (Woźniak, 1994, s. 39, 52). Przejawy zainteresowania ludem w literaturze pięknej doby Oświecenia wymagają nieco szerszego potraktowania ze względu na wielość inspiracji, które je wywołały. W literaturze wczesnego Oświecenia znalazły wyraz hasła obozu reformatorskiego występującego między innymi o poprawę sytuacji chłopów. Hasła te, w stonowanej przeważnie postaci, znajdujemy w takich utworach scenicznych F. Bohomolca, jak Pan dobry, Prostota cnotliwa, w wodewilu S. Szymańskiego Zośka albo wiejskie zaloty, w operetce M. Radziwiłła Ayatka, czyli przyjazd pana oraz wielu innych. W utworach tych, szczególnie zaś u Bohomolca, pojawiają się pierwsze próby wprowadzania języka ludowego czy raczej stylizowanego na ludowy. Do tego samego kierunku, choć o zabarwieniu bardziej radykalnym, można zaliczyć również G. Piotrowskiego, krytykującego w swoich satyrach, w sposób dość ostry, stosunki pańszczyźniane (Piszczkowski, 1960, s. 3 i n.). Inny kierunek reprezentowali pisarze zgrupowani początkowo wokół czasopism "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne". Czasopismo to publikujące zarówno utwory rodzimych pisarzy, jak i tłumaczenia z literatury francuskiej w duchu Nowej Heloizy Rousseau, było - jak to określa M. Piszczkowski - "trybuną sentymentalizmu w Warszawie stanisławowskiej" (Piszczkowski, 1960, s. 59). Chłopi, pojawiający się na kartach "Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych", to całkowicie odrealnione, teatralne postacie, reprezentujące sielankowy ideał cnotliwego oracza. Szczegółową analizą tego tak popularnego w epoce stanisławowskiej mitu o "wiejskiej szczęśliwości" i jego rolą w początkowym okresie zainteresowań folklorystycznych w Polsce zajął się w swej pracy C. Hernas (Hernas, 1965 a). U podstaw polskiego sentymentalizmu, którego symbolem była nieborowska Arkadia, leżało hasło wyrzeczenia się "wielkiego świata" i ucieczki do �32 bardziej zgodnego z naturą życia wiejskiego. Mit wiejskiej, arkadyjskiej szczęśliwości ma swoje tradycje już w literaturze hellenistycznej i łacińskiej. Nie zaniknął w epoce wielkich odkryć geograficznych, a legendy o nieznanych, bogatych krajach, o "dobrym dzikusie" jedynie go wzbogacały. Miał bogatą tradycję również w Polsce. "Już w staropolszczyźnie dostrzegliśmy przekonanie - pisze Hernas - że żywot wiejski to żywot w kręgu praw natury. Filozoficzny walor tej prawdy dostrzegł Rej i Kochanowski, na niej opiera swój program życia Zbigniew Morsztyn. Ale przekonania te dopiero w Oświeceniu awansują na plan pierwszy za wzorem J. 1. Rousseau" (Hernas, 1965 a, s. 49). Opiewając rozkosze życia wiejskiego poeci kierunku sentymentalnego (Kniaźnin, Karpiński) zaludniali swe utwory postaciami pasterzy i pasterek, dalekimi od rzeczywistego obrazu polskiego chłopa. W okresie późniejszym, "w związku z rozwojem stylizacji poetyckich zwiększa się stopień prawdopodobieństwa postaci chłopskich" (Hernas, 1965 a, s. 229), wtedy właśnie wzrasta również zainteresowanie literaturą ludową jako źródłem inspiracji dla własnej twórczości poetyckiej. W literaturze ludowej szukano zarówno wzorów formalnych, jak i poetyckiego pomysłu dla pasterskich idylli i bukolik. Szukanie inspiracji dla twórczości własnej bywało niekiedy zachętą do zbierania autentycznych piosenek ludowych. Kilka takich rękopiśmiennych zbiorków z XVIII wieku odnalazł i opublikował C. Hernas (Hernas, 1965 a, s. 145 i n.). Konwencja arkadyjska w literaturze miała także, szczególnie pod koniec okresu stanisławowskiego, wielu przeciwników. Krańcowo różny od sielanek i bukolik jest obraz polskiego chłopa w publicystyce. Zamiast wygrywającego na fujarce sielankowego pasterza spotykamy tam, również przejaskrawione wyobrażenie, żyjącego w brudzie i prymitywizmie, zastraszonego nędzarza podejrzliwego i wulgarnego chłopa. Atmosfera Sejmu Czteroletniego, a później patriotyczny zryw w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej, sprzyjały rozwojowi literatury zaangażowanej społecznie i politycznie. Powstają wówczas powieści F. S. Jezierskiego Goworek (1789) oraz Rzepicha matka królów (1790), w której autor wyraża w formie podania historycznego aktualne treści - poparcie dla społecznej emancypacji chłopów. Do utworów takich poetów, jak Węgierski, Zabłocki, Jasiński, poruszających sprawy polityczne i społeczne, w całej pełni wkroczyło ludowe słownictwo i wersyfikacja. W przeddzień Insurekcji Kościuszkowskiej wystawiono Krakowiaków i Górali Bogusławskiego, wodewil, w którym po raz pierwszy w literaturze polskiej lud wystąpił jako samodzielnie działająca grupa (Piszczkowski, 1963). Jednym z momentów, niewątpliwie najważniejszych dla naszych rozważań, są zachodzące w omawianym okresie przemiany w sposobie pojmowania historii. Uprawiana dotychczas historia typu kronikarskiego nie była już w stanie sprostać wymaganiom epoki. Rodząca się nowa, "filozoficzna" historia, odwołując się do racjonalizmu, sensualizmu i empiryzmu przesuwała "punkt ciężkości zainteresowań badawczych ku odkryciom, wynalazkom, �33 prawodawstwu, instytucjom społecznym, gospodarce, obyczajom, sztukom, naukom, słowem ku dziejom wewnętrznym, kulturze, doskonaleniu się człowieka, w czym upatrywano sens rozwoju dziejowego ludzkości" (Serejski, 1963, s. 13). W drugiej połowie XVIII wieku również w Polsce zaczęto stawiać historii nowe wymagania. W kręgach ludzi oświeconych rozgorzała dyskusja nad jej sensem i zadaniami. Na pierwsze miejsce wysuwano cele wychowawczo-dydaktyczne: "motywem poznania przeszłości miała być nie »czcza ciekawość«, ale szukanie odpowiedzi na problem niepokojący wiele umysłów; jakie są przyczyny słabości, upadku państwa, jaki ustrój i jakie postępowanie może zapewnić odrodzenie i wielkość". Historia pojmowana na nowy sposób miała za zadanie wychowywać świadomego swych obowiązków obywatela i patriotę, stać się »szkołą obyczajów«, polityki, podstawą innych nauk humanistycznych. Odwołując się do dokumentów przeszłości miała ona również uzasadniać prawa do granic Rzeczypospolitej, przeciwko podważającym je wywodom historycznym sąsiednich mocarstw" (Serejski, 1963, s. 17). Nowe pojmowanie procesu dziejowego, kształtowanie się nowego pojęcia narodu, obejmującego wszystkie stany, legło u podstaw rozważań nad metodami, celami i zadaniami historii. Zwrócono jednocześnie uwagę na potrzebę metodycznego gromadzenia materiałów źródłowych. Pierwszy w tej dziedziąie, zakrojony na szeroką skalę, program przedstawił w roku 1775 Adam Naruszewicz w adresowanym do Stanisława Augusta Memoriale względem pisania historii narodowej. Na naszą szczególną uwagę zasługuje ten fragment Memoriału, w którym Naruszewicz podkreślił konieczność zbierania materiałów dotyczących "krajowych obyczajów, charakteru wieków i ludzi". Rozwijając tę myśl pisał: "Do objaśnienia tego punktu służyć ... powinno to wszystko, cokolwiek do obrządków i ceremonii, tak świeckich, jako i duchownych przynależy. Takie są opisania inwestytur, ustanowienia trybunału, kreacji i obrzędów orderowych, wjazdów publicznych na magistratury, koronacji królów, pogrzebów, igrzysk, tudzież innych festynów publicznych. Przy tym, jaką u nas miały gradację mody, aparencje: w sukniach, pojazdach, dworach i budowaniu ... " (Naruszewicz, 1963, s. 35). Program, którego przytoczone zdania są jedynie niewielkim fragmentem, wykraczał poza możliwości realizacyjne Naruszewicza, szczególnie w dziedzinie przygotowania bazy źródłowej. W swojej Historii narodu polskiego nie zrealizował go autor ani w sensie objęcia całości dziejów ojczystych, ani też w sensie spełnienia własnych postulatów ~etodologicznych. Kilka lat wcześniej, prawdopodobnie w roku 1772, powstały Uwagi nad rządem Polski J. J. Rousseau. Autor Uwag pisał, że naj trwalszą spójnią narodową jest "duch dawnych urządzeń"; narodowe zwyczaje, widowiska, ceremonie i czyny przodków winny budzić patriotyczne uczucia i przywiązanie do ojczyzny. Tradycja narodowa jest czynnikiem odróżniającym od siebie 3 - Lud t. LXXVIII �34 poszczególne narody, nie pozwalającym im się stopić w jedną wspólną masę Europejczyków (Dzieje folklorystyki ... , 1979, s. 19). Nie wiemy, czy i w jakiej mierze Uwagi mogły stać się inspiracją dla naruszewiczowskiego programu historii narodowej. Pierwsze polskie ich wydanie ukazało się dopiero w roku 1789, ale Naruszewicz mógł je czytać znacznie wcześniej. Postulat Naruszewicza głoszący potrzebę zbierania materiałów dotyczących "krajowych obyczajów" propagował również Franciszek Salezy Jezierski. W latach siedemdziesiątych XVIII wieku, kiedy Naruszewicz pisał swoją Historię narodu polskiego, Jezierski był jednym z jego pomocników gromadzących i porządkujących materiały źródłowe, później zasłynął jako działacz Komisji Edukacji Narodowej i wybitny publicysta, u schyłku zaś okresu stanisławowskiego związał się z "Kuźnicą" kołłątajowską. Współcześni uważali go za prawą rękę Kołłątaja i nazywali "wulkanem gromów K użnicy". Jego zainteresowanie historią znalazło wyraz w publicystyce i wspomnianych już wyżej powieściach historycznych, W wydanej pośmiertnie w roku 1791 znakomitej broszurze politycznej Jezierskiego pt. Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosowanymi do rzeczy uwagami objaśnione, w haśle "historia" znajdujemy następujący fragment: "Prawa i odmiany praw, cnoty i niecnoty, prawdy i przesądy, dobre i niedobre obyczaje, nałogi i odmiany ze złego na gorsze, z dobrego na lepsze, otóż to jest, co się nazywa historią rodzaju ludzkiego" (Jezierski, 1952, s. 179). Nie mniej interesująca z punktu widzenia historii ludoznawstwa polskiego jest myśl wypowiedziana przez Jezierskiego w Rzepisze matce królów: "Srogi byłby postępek krytyki przeciwko tej pewności, że Krakus był na świecie. Kraków może być pewnością bytności Krakusa, ale mogiła jego pogrzebu pod Krakowem jest niezawodną prawdą - gdy wieśniak, mieszkaniec tamtejszej ziemi, wskazuje palcem przez tysiąc lat i twierdzi, że tu leży Krakus, nie może mieć prawa krytyka bez obrażania tamtej, równa już miara literom w piśmie zostawionym od dziejopisów jako zakładu starożytności wiążącej się nieustannym podaniem ludzkim przez tyle wieków" (Jezierski, 1790, s. 23; Wojnar-Sujecka, 1956, s. 137). Przyznaje zatem Jezierski tradycji ludowej, traktowanej jako źródło historyczne, znaczenie równorzędne dokumentom pisanym. Podobne poglądy znajdujemy później w liście Kołłątaja, Slowiańszczyźnie przed chrze.l'cijaństwem Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i w wielu innych polskich pracach ludoznawczych pierwszej połowy XIX wieku. Programowe poszukiwania badawcze o charakterze folklorystycznym na potrzeby historii, prowadził jeszcze u schyłku XVIII stulecia Mateusz TukaIski Nielubowicz, prawnik i historyk z zamiłowania, niegdyś sekretarz Adama Naruszewicza 3 i Tadeusz Czacki znacznie 3 Zdaniem Czesława Hernasa folklor żmudzki badał Nielubowicz na zlecenie Naruszewicza (Hernas, 1965 a, s. 218-219). �35 lepiej od niego znany autor dzieła O litewskich i polskich prawach ... , (Grabski, 1976, s. 242). Różni autorzy widzą tu wyraźne "inspiracje osjaniczne", a Czesław Hernas dostrzegał nawet w micie osjanicznym zasadniczą przyczynę tego rodzaju poszukiwań, zwracając jednocześnie uwagę, że to H. Kołłątaj, prawdopodobnie pierwszy w Polsce, ujawnił związaną z Pieśniami Osjana mistyfikację, pisząc: "Macpherson zebrał tylko tradycje między ludem, więc poema sam utworzył". On też radził czytać Osjana "z ostrożnością" (Hernas, 1965 a, s. 218 - 222). Możemy się zastanawiać w jakiej mierze z naruszewiczowskim nurtem myślenia historycznego wiążą się badania Jana Potockiego nad Słowiańszczyzną pierwotną, w jakiej mierze nawiązuje doń pracujący w samotności, w zaciszu odległej od stolicy życia intelektualnego parafii, ks. Jędrzej Kitowicz, którego Opis obyczajów za panowania Augusta III w zakresie "krajowych obyczajów", najbliższy jest programowi Naruszewicza4. Problemów i pytań byłoby jeszcze wiele, ale nie ulega wątpliwości, że w drugiej połowie XVIII wieku historiografia polska uległa głębokim przemianom, i że oświeceniowa myśl históryczna, jak stwierdza A. F. Grabski, dała początek głównym kierunkom "naszej myśli historycznej w czasach późniejszych" (Grabski, 1976, s. 469). 4. Mianem "kamienia węgielnego ludoznawstwa w Polsce" określano niejednokrotnie list Hugo Kołłątaja do krakowskiego wydawcy i księgarza Jana Maja. W liście tym, pisanym 15 lipca 1802 roku z austriackiego więzienia w Ołomuńcu, postuluje Kołłątaj podjęcie prac nad stworzeniem "doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu polskiego": ,,0 tej materyi pisano już przez nami i dzieła takowe są dobrze spominane od obcych. Ale po większej części dzieła te zawierają tylko obyczaje szlachty. Miasta wielkie i ludzie majętni mało się od siebie różnią w całej Europie; w ich obyczajach najduje się prawie powszechna jednakowość, co jesteśmy winni po większej części jednej religii i jednakowej edukacji. Chcąc atoli szukać w obyczajach naszych wiadomości o tradycyjach początkowych i podobieństwa do dawnych ludów, trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach" (Kołłątaj, 1953, s. 420-421). Dalej, Kołłątaj formułował zakres, metody i cel tych poszukiwań, tworząc pierwszy, ale jakże dojrzały program badań ludoznawczych, który - co należy podkreślić - swej pełnej realizacji doczekał się dopiero w dziele Oskara 4 Programu Naruszewicza ks. Kitowicz najpewniej nie znał, ale wydaje się mało prawdopodobne, by nie czytał naruszewiczowskiej Historii narodu polskiego. Czy świadomie do niej nawiązywał - nie wiemy. Miał natomiast głęboką świadomość doniosłości zachodzących na jego oczach przemian. Zdawał sobie sprawę, że przyszło mu być świadkiem końca jednej epoki i narodzin nowej. Opis obyczajów za panowania Augusta III to tylko pierwsza część dzieła, które zamierzał napisać, aby pokazać potomności zachodzące w obyczajach Polaków przemiany. Druga dotyczyć miała czasów stanisławowskich. �36 Kolberga. Program ten był jednak tylko częścią szeroko zakrojonego projektu "doskonałego dzieła o dziejach narodu polskiego", pojmowanego jako dzieje kultury polskiej. Celowi temu miała być podporządkowana między innymi zamierzona rejestracja aktualnego obrazu kultury ludowej na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Celem pierwszoplanowanym, któremu miało służyć dzieło o obyczajach ludu, było "objaśnienie naszej historyi początkowej", to jest historii ziem polskich przed przyjęciem chrześcijaństwa. Została tu więc sformułowana koncepcja badań ludoznawczych podporządkowanych potrzebom historii, mająca w nich dominować przez całą pierwszą połowę XIX wieku (Woźniak, 1987, s. 17-18). Kołłątajowski projekt badań ludoznawczych, którego wszechstronność i dojrzałość wielokrotnie podkreślano, nie jest jednak wyłącznie owocem przemyśleń jednego z naj wybitniejszych umysłów polskiego Oświecenia. Zawarta w nim została również suma doświadczeń i przemyśleń epoki, prac i poszukiwań Naruszewicza i Jezierskiego, Nielubowicza i Czackiego. Jego głównym założeniem badawczym jest przeświadczenie o odmienności "obyczajów pospólstwa", a więc kultury ludowej od kultury warstw wyższych ("Iudzi majętnych"). W kulturze ludowej, do której cech należą starodawność i swojskość, odnaleźć można wiadomości "o tradycjach naszych początkowych" (Kołłątaj, s. 420-421). Tej "inności" kultury ludowej nie odczuwały w ten sposób warstwy wyższe jeszcze za panowania Augusta III. Świadczą o tym chociażby przytaczane wcześniej fragmenty pamiętników. Zmian w mentalności młodego pokolenia dokonało parę dziesięcioleci edukacji w oświeceniowym duchu. To właśnie poeci tego pokolenia zaludniają swoje utwory postaciami sentymentalnych pasterek i pasterzy, tak dalekich od prawdziwego obrazu polskiego chłopa, o którym niewiele wiedzą, i którego sposób myślenia staje się dla nich po trosze egzotyką· Nowemu sposobowi widzenia rodzimej kultury ludowej dali w jakiejś mierze początek Naruszewicz i Jezierski, Karpiński i Kniaźnin, nieborowska Arkadia i podwarszawskie Powązki. Jezierski przypisując tradycji ludowej, traktowanej jako źródło historyczne, znaczenie równorzędne dokumentom pisanym, kreuje lud na skarbnika narodowej pamięci. Kieruje w jego stronę wzrok uczonych szukających podań o przedchrześcijańskiej przeszłości narodu. Wokół kultury ludowej tworzy się nimb dawności i inności (Woźniak, 1991, s. 160). Epoka Oświecenia dała zatem początek rozdwojeniu jednego do tego czasu nurtu kultury społeczeństwa. Dopiero od tego okresu możemy mówić o kulturze ludowej czy też raczej tradycyjnej, opartej na światopoglądzie religijno-magicznym i odwołującym się do nauki, wąskim początkowo, nurcie kultury elitarnej. Na to rozdwojenie kultury można spojrzeć dwojako. Jako na zjawisko, w którego wyniku ukształtowała się wśród warstw oświeconych wizja kultury �37 ludowej jako kultury "innej", zawierającej pierwiastki, których brak w kulturze własnej warstwy i mogącej z tego powodu stać się przedmiotem zainteresowań. Właśnie te zainteresowania legły u podstaw ludoznawstwa. Można też spojrzeć na to tak jak Czesław Miłosz w Ziemi Vlra, jako "na rozdwojenie na świat prawd naukowych (zimny, zupełnie obojętny na nasze wartości) i świat wewnętrzny człowieka. Rozdwojenie to zarysowuje się wyraźnie w końcu osiemnastego wieku i stanowić odtąd będzie zasadniczą cechę romantycznego kryzysu" (Miłosz, 1980, s. 84). Wielorakie skutki tego rozdwojenia do dziś odczuwamy. BIBLIOGRAFIA Bieńkowski W. 1956 Burszta Poprzednicy Oskara początk()w etnograj;; Kolberga na polu badań pol~kiej, PTL, Wrocław. Kultura społeczne Dulkowa ludowa - kultura narodowa. i rozprawy, Szkice LSW, Warszawa. B. Chmielowski ł 754 - 1756 Nowe AtellY albo Akademia wszelkiej scjencyi pełna ... , t. 1-4, Lwów. R. Komisja 1973 Edukacji Ossolineum, Narodowej. Kapeluś Zarys działalno,ki. Wybór materiałów źródłowych, Wrocław. Dzieje folklorystyki ... 1979 Dzil'je folklorystyki 1800- 1863. Epoka polskiej i J. Krzyżanowskiego, Ossolineum, przedkolbergowska, pod red. H. Wrocław. A. F. Grabski 1976 Hass L. My.fl 1980 historycZ/la polskiego Sekta farmazonii (I72I - 1821), PIW, 1982 Oświecenia, warszawskiej. Wolnomularstwo PWN, Pierwsze Warszawa. stulecia wolnomularstwa w Warszawie wieku, Ossolineum, Wrocław. Warszawa. w Europie Środkowej w X VI II i XIX C. 1965 a W kalinowym 1965 b W kalinowym PIW, Hinz Podłoże J. 1974 Hcrnas ludoznawczych. lesie, 1 U źródeł folklorystyki l. lesie, l. 2 Amologia polskiej polskiej, pidni PIW, ludowej ze zbiorów Wrocław. polskich XVI I I w., Warszawa. H. 1964 Jezierski Filozofia polskiego Oświecenia, Wyboru dokonali oraz 1790 Rzepicha Wybór 1987 1980 H. Hinz Oświecenie. i A. Sikora, PWN, matka pism, królów ... , Warszawa. PWN, Warszawa. F. Kilowicz J. 1951 Klimowicz myśl filozoficzna. opatrzyli F. S. 1952 Karpiński w: Polska wstępem Historia mego Opis obyczajów i ludzi, z którymi za panowania Augusta wieku M. Oświecenie. PWN, Warszawa. żyłem, lII, PWN, Ossolineum, Warszawa. Wrocław. Romantyzm. Warszawa. �38 Kołłątaj H. 1953 Wybór pism naukowych, PWN, Warszawa. Libera Z. 1974 Oświecenie, WSiP, Warszawa. Miłosz C. 1980 Ziemia Ulro, Instytut Literacki, Paryż. Naruszewicz A. 1963 Memoriał względem pisania historii narodowej, w: Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Stanisława Kętrzyńskiego 1775 -1918, t. 1, opr. M. H. Screjski, PWN, Warszawa. Niemcewicz J. U. 1957 Pamiętniki czasów moich, PWN, Warszawa. Opałek K. 1971 Nauka w Polsce okresu Oświecenia, w: Polska w epoce O.~wiecenia. Państwo. Społeczeństwo. Kultura, pod red. B. Lcśnodorskicgo, Wiedza Powszechna, Warszawa. Pasierb 1. S. 1991 Religijno.~ć polska w okresie Oświecenia, w: Życie kulturalne i religijne w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego, pod red. M. M. Drozdowskiego, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa. Piszczkowski M. 1960 Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego O.~wiecenia, cz. I, Kraków. 1963 Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia, cz. 2, Ossolineum, Wrocław. Rostocki W. 1972 Korpus w gęsie pióra uzbrojony. Urzędnicy warszawscy. ich życie i praca w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do roku 1831, PIW, Warszawa. Rybicka-Nowacka H. 1974 Nowe Ateny Benedykta Chmielowskiego. Metoda. styl. język, PWN, Warszawa. Sadzik J. Inne niebo. inna ziemia (przedmowa), w: C. Miłosz, Ziemia Ulro, Instytut Literacki, 1980 Paryż. Serejski M. H. 1963 Wstęp, w: His~orycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Stanisława Kętrz.V11skiego 1775-1918, t. l, opr. M. H. Serejski, PWN, Warszawa. Smoleński W. 1979 Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII. Studia historyczne, PIW, Warszawa. Wojnar-Sujecka 1. 1956 Franciszek Salezy Jezierski. Zarys poglądów, PWN, Warszawa. Woźniak A. 1971 Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego O.vwiecenia, "Etnografia Polska" t. 15, z. 2, s. 37-51. Ze studiów nad mazowieckim budownictwem wiejskim 2 połowy XVIII w. i o.vwiecenio1991 wa wizja kultury ludowej, "Etnografia Polska" t. 35, z. 2, s. 145 - 164. Dom i zagroda we wsi mazowieckiej drugiej połowy X VIII w., "Kwartalnik Historii 1994 Kultury Materialnej" R. 42, nr 1, s. 39 - 58. Zaleski M. Principia poetica Czesława Miłosza czyli o "Ziemi Ulro", "Twórczość" R. 39, nr 12, 1983 s. 56 - 71. �39 Andrzej Ważniak THE CULTURAL BREAKTHROUGH OF THE ENLIGHTENMENT THE BEGINNING OF POLISH FOLK STUDIES AND (Summary) The beginning of folk studies in Poland may be dated back to the end of the 18th century when the uniform culture of Polish society divided into two parallel currents. According to availahle evidence, despite all the group differences in social position and standard of living, until the mid-18th century the society of Poland was relatively uniform in terms of general worldview and mentality. In the second half of the century, the mentality of the upper classes underwent a profound transformation. At that time in many different ways Poland started absorbing the ideas of the Enlightenment which affected the traditional values so that they slowly disappear, to be preserved almost intact only in folk culture. The transmission of the Enlightenment took place via schools, science and various forms of its popularization, magazines, books, and theater. An important role was also played by freemasonry. The age of the Enlightenment marked also the beginning of many disciplines of scholarship, including folk studies. In the sccond half of the 18th century the interest of the upper classes in folk culture was caused by many different factors. Among them, of major significance was a dramatically low standard of peasants' living, often discussed by publicists. Another reason was a tendency to improve economy and increase the efficiency of agriculture. Moreover, the aura of the age favored the country and the village as themes for painting and literature. Most signilicant was also a new approach to history which to a large extent determined the conception of folk studies formulated at the turn of the 19th century by A. Naruszewicz, F. S. Jezierski, and, above all, H. Kotlątaj. The materials to be obtained through research were treated as evidence on the basis of which scholars would reconstruct the pre-Christia~ history of Poland. The primary assumption was that the culture of the people differed from the tulture of other classes - thaI it preserved the indigenous values and atmosphere of "the olden days". Such a new approach became possible only after the upper classes had realized that the folk culture was different from their own - that it contained clements which otherwise disappeared as a result of the division of Polish culture into two components: one still based on religion and magic, and the olher, originally limited to a small elite, referring to science. Trans/. M. Wilczyński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c726dd91e19af64f87be0c57e5b5ee5f.pdf 863eb82da04904fef1e28bcb4c55774c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1956 Title A name given to the resource Dokumentacja i informacja w naukach etnologcznych w Polsce/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.113-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁA Ośrodek WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dokumentacji Etnograficznej t. 78, 1995 i Informacji PTL Łódź DOKUMENTACJA I INFORMACJA W NAUKACH ETNOLOGICZNYCH W POLSCE Kilka uwag wstępnych Informacja naukowa jest integralną częścią wszelkiej działalności naukowej, przy czym należy podkreślić, że zgodnie z dominującymi ustaleniami nomenklaturowymi pod pojęciem informacji naukowej rozumiem zarówno gromadzenie danych źródłowych, dokumentów naukowych, ich dokumentacyjne opracowywanie, jak również poszukiwanie i wyszukiwanie informacji oraz reprodukowanie i rozprowadzanie materiałów dokumentacyjnych (pOr.: Skalski, 1976, s. 81 - 86). Stąd też od paru lat z nazw instytucji służących dokumentacji i informacji w wielu przypadkach usunięto termin "dokumentacja" uznając, że mieści się on w szerszym pojęciu "informacji". Na przykład zmieniono nazwę Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk (ODIN PAN) na Ośrodek Informacji Naukowej (OIN PAN). W przypadku Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pozostaliśmy przy pierwotnej nazwie, utrzymywanej zresztą w wielu ośrodkach na Zachodzie. Działalność dokumentacyjno-informacyjna, zmierzająca w pierwszym rzędzie do lepszego wykorzystania czasu pracownika nauki lub innego użytkownika danych, powinna być przystosowana do bieżących i perspektywi~znych potrzeb dyscypliny. W tym celu należy ją programować i realizować w ścisłym powiązaniu z planowanymi zadaniami naukowymi i praktycznymi instytucji, której ma służyć. Jednocześnie powinna być dostosowana formą i metodą przekazywania informacji do zróżnicowanych i zdynamizowanych potrzeb określonych użytkowników (Poradnik ... , 1977, s. 9 - 10). Jednym z warunków realizacji powyższych celów jest usprawnienie obiegu informacji w granicach własnej dyscypliny oraz dyscyplin pokrewnych, zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Wiąże się to z potrzebą usprawnienia systemów dokumentacji oraz wypracowania maksymalnie wydajnych systemów wyszukiwawczych. 8 - Lud t. LXXVIII �114 Dane etnologiczne Etnologia, podobnie jak inne nauki antropologiczne, wraz z historią i socjologią zajmuje się działalnością człowieka i tworzoną przez niego kulturą. Różnorodność źródeł udzielających wiadomości o człowieku jest nieograniczona i trudno je zamknąć w sztywne schematy. Jak powiedział M. Bloch "wszystko cokolwiek człowiek mówi lub pisze, wytwarza, czego się dotyka, może i powinno udzielać o nim wiadomości" (Bloch, 1962, s. 90). W odniesieniu do przeszłych działań człowieka poznajemy je po śladach, czyli znakach dostępnych dla naszych zmysłów, pozostawionych przez zjawiska dziś dla nas już nieuchwytne (Kula, 1958, s. 46). Śladami tymi są dokumenty pisane czy pozostałości materialne, które wtedy, gdy zalegają pod powierzchnią ziemi i badane są za pomocą metody wykopaliskowej zwane są źródłami archeologicznymi. Analogicznie do sposobu wyodrębnienia źródła archeologicznego, na zasadzie metody badań możemy niekiedy w literaturze znaleźć uwagi o odrębnym "źródle etnograficznym". W wypowiedziach tych zwraca się uwagę na to, że źródła etnograficzne pochodzące z badań terenowych są, jak to się niekiedy mówi w praktyce etnograficznej, "zbierane" w terenie czy, jak mówią specjaliści nauk społecznych, są to źródła "tworzone" przez badacza, czy też źródła przez niego "wywołane" (zapisy wywiadów, obserwacji zachowań czy opisy efektów twórczej działalności ludzi). Można je na podstawie ich "wywołania" przeciwstawić źródłom "zastanym", dominującym w pracy historyka. Odmienność ta, na co ostatnio kładzie się duży nacisk w rozważaniach heurystycznych, jest jednak do pewnego stopnia pozorna, gdyż jakkolwiek źródła wywołane mogą nas w większym stopniu informować bezpośrednio o tym jak badani postrzegają czy jak oceniają pewne zjawiska ijak zamierzają się wobec nich zachować, to jednak selekcji informacji dokonuje zawsze badacz, inspirowany swymi doświadczeniami oraz swoistymi problemami dyscypliny, którą reprezentuje. Przedmiot nauki jest więc wytworem jej działalności (Baudouin de Courtenay, 1923, s. 26) oraz rezultatem dialogu badanego z badanym. Jakkolwiek materiały etnograficzne, pochodzące z badań terenowych, są niewątpliwie charakterystyczne dla etnologii, to jednak etnologia, zwłaszcza zajmująca się rozwojem pewnych dziedzin kultury, 'podobnie jak inne nauki zajmujące się historią kultury, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł informujących o działalności człowieka. Źródłem, czy jak to lubi określać współczesna antropologia - tekstem kultury stają się dopiero w momencie ich ujawnienia. W języku dokumentacji naukowej noszą nazwę - dokumentów pierwotnych. Dokumenty pierwotne (prymarne) i ich archiwizacja Na dokumenty pierwotne, będące źródłem naukowych analiz etnograficznych, gromadzonych przez etnografów i znajdujących się w gestii naukowych instytucji etnologicznych, składają się więc zapisy obserwacji, zapisy lub nagrania wywiadów sporządzonych przez badaczy, jak też wypełniane przez �115 ankietera czy respondenta odpowiedzi na zbiory pytań zawartych w ankietach, nagrania tekstów folklorystycznych, muzyki i pieśni, bądź utrwalone na fotografii lub filmie wytwory i zachowania ludzkie. Szczególne miejsce w zespole źródeł naukowych, wykorzystywanych w pracy badacza kultury, zajmują zbiory muzealne oraz powszechnie wykorzystywane w pracy naukowej zbiory biblioteczne. O ile kolekcje muzealne, między innymi ze względu na ich wymierną wartość materialną, doczekały się określonego sposobu przechowywania, a towarzysząca im dokumentacja sposobu archiwizowania, o tyle podstawowa baza źródłowa prac etnologicznych - zapisy wywiadów i obserwacji - stały się przedmiotem powszechnych działań dokumentalisty dopiero po II wojnie światowej. Do tego czasu materiały te, zbierane w czasie specjalnie kierowanych rozmów głównie z mieszkańcami wsi, czy zapisy obserwacji, pozostawały najczęściej w prywatnym notatniku badacza, niedostępne do czasu ich opublikowania. Co prawda, już przed wojną podnoszono potrzebę tworzenia archiwów ludoznawczych, podobnych do archiwów folklorystycznych, takich jakie miały Estonia czy Finlandia (Zawistowicz, 1933), to jednak dopiero zniszczenia wojenne oraz rozwój metodyki etnograficznych badań (por.: Kopczyńska-Jaworska, 1971, s. 205-215), jak również to, że wyniki badań terenowych organizowanych przez instytucje przestały być prywatną własnością badaczy spowodowały, iż w większości etnograficznych placówek badaczych powstały archiwa materiałów z badań. Niestety brak jest jednolitych, powszechnie obowiązujących zasad archiwizacji gromadzonej dokumentacji badawczej. Jedynie muzea obowiązuje podobna dokumentacja przedmiotów nabywanych do kolekcji (karta inwentarzowa), ale już karty nabycia każde muzeum ma odrębne. Podobnie nie ma znormalizowanej formy dokumentacji fotograficznej i rysunkowej, zarówno sporządzonej w terenie, jak i na miejscu, w muzeum. Część informacji zdobywanych w terenie, w czasie dokonywania zakupów czy w czasie uzupełniających badań, trafia na kartę inwentarzową przedmiotu muzealnego, część jest wykorzystywana przy urządzaniu wystaw. Tylko w nielicznych muzeach jest egzekwowany od pracowników obowiązek oddawania opracowanych notatek do archiwum materiałów opisowych. Lepsza jest sytuacja w katedrach etnologii, które posiadają na ogół archiwa wywiadów z badań, jednakże sposób ich inwentaryzowania jest różny, w wyniku czego liczba pozycji archiwalnych nie daje obrazu rzeczywistej wielkości poszczególnych zbiorów, jak również nie posiadają one jednolitego systemu wyszukiwawczego. Większość instytucji opracowuje własne systemy katalogowania, co powoduje, że użytkownik musi poświęcić nadmiernie dużo czasu przy korzystaniu ze zbioru na zapoznanie się i przyswojenie zasad, które w danej placówce naukowej są stosowane 1. l Omówienie sposobów archiwizacji zbiorów ska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, s. 235 - 241. zob.: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyń- �116 Ta różnorodność, oraz rozproszenie i wielość placówek naukowych powoduje, że wzrasta znaczenie instytucji informujących o badaniach naukowych oraz gromadzących i przygotowujących dokumenty pochodne (KopczyńskaJaworska, Królikowska, 1971). W zależności od potrzeb określonych kategorii odbiorców organizowane są różne służby informacji i dobiera się wlaściwe formy i metody pracy. Jednakże przy całym ich zróżnicowaniu można je sprowadzić do trzech typowych czynności: gromadzenia, opracowywania i przekazywania (rozpowszechniania) informacji utrwalonych w dokumentach (por.: Dembowska, 1965, s. 30-31). Powstanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Ponieważ etnologia polska przez długie lata nie posiadała żadnej centralnej placówki dokumentacyjnej, w maju 1968 roku z inicjatywy prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, na plenarnym posiedzeniu Zarządu Głównego PTL w Toruniu, podjęto uchwałę o powołaniu Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako agendy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (ODIE PTL). Ośrodek zlokalizowano w Łodzi przy Katedrze Etnografii (dziś Etnologii) Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownictwo tej placówki powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej 2. Intencją inicjatorki było stworzenie bazy dokumentacyjnej dotyczącej działalności naukowej, popularyzatorskiej i kulturalno-oświatowej, związanej bezpośrednio lub pośrednio z zakresem etnografii (a więc o tematyce badań terenowych, centralnych i regionalnych publikacjach i wydawnictwach ciągłych; ewidencja badaczy i działaczy terenowych, prowincjonalnych zasobów muzealnych; informacja o kolekcjach specjalnych: wystawach, izbach twórczych, małych skansenach, punktach muzealnych, zasobach prowincjonalnych archiwów etnograficznych, reprezentacyjnych ośrodkach sztuki ludowej, zespołach regionalnych pieśni i tańca, o instytucjach i pracownikach naukowych w kraju i za granicą). Na podstawie tej bazy miałoby stać się możliwe udzielanie informacji dla potrzeb całego etnograficznego środowiska naukowego, jak również organizatorów prac kulturalno-oświatowych. Jak pisano w piśmie kierowanym do władz Polskiej Akademii Nauk dotującej działalność Towarzystwa: "wolno mniemać, że ośrodek dokumentacji i informacji etnograficznej zamierzony w ramach działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby być przydatny przy organizowaniu centralnego archiwum przyszłego Instytutu Etnografii i Folklorystyki". Jak wiemy do powstania takiego Instytutu pomimo wieloletnich starań nie doszło! Ośrodek rozpoczął swą działalność w oparciu o dotację specjalną PAN już na jesieni 1968 roku. Dotację tę otrzymywał przez dwa lata, następnie, w latach 2 Od połowy 1971 roku funkcję tę przejęła doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. �117 1970 - t 979, jego działania zostały włączone do normalnej działalności statutowej Towarzystwa, tylko zaś niektóre prace Ośrodka w latach t 979 - t 989 finansował Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Od momentu zaprzestania dotowania towarzystw naukowych przez Polską Akademię Nauk, czyli od 1982 roku, prace Ośrodka finansowane są przez Towarzystwo z funduszy zdobywanych z różnych źródeł oraz z grantów na badania celowe, przyznanych dwukrotnie przez Komitet Badań Naukowych. Począwszy od momentu założenia, Ośrodek zaczął zatrudniać najpierw jedną osobę na pracach zleconych, a od 1970 roku dysponował już etatem, na którym pracowały jedna lub dwie osoby w wymiarze pół etatu oraz w zależności od możliwości finansowych zatrudniano także pewną liczbę osób na pracach zleconych (funkcja kierownika merytorycznego zawsze była pełniona społecznie). W pierwszym okresie działalności skład osobowy pracowników ulegał częstym zmianom 3, zespół ustabilizował się dopiero w połowie lat 70. kiedy w Ośrodku podjęła pracę najpierw mgr G. Ewa Karpińska, następnie mgr Iwona Wiktor-Grzelakowska oraz mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia pracuje w Ośrodku do chwili obecnej. We wrześniu 1986 roku, po zrobieniu doktoratu, przeszła do pracy na Uniwersytecie dr Ewa Karpińska, zaś w 1989 roku przestała pracqwać w Ośrodku mgr Iwona Grzelakowska; na jej miejsce została zatrudniona pracująca do dzisiaj mgr Jolanta Kolińska. Z pracowników Ośrodka przeszkolenie w zakresie dokumentacji na kursach INTE przeszły mgr Elżbieta Królikowska, mgr Iwona Grzelakowska i mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia uczęszczała również, w latach 1982-1983, na podyplomowe studium dokumentacji na Uniwersytecie Warszawskim. W listopadzie 1977 roku został utworzony przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN Zespół do spraw Dokumentacji Etnologicznej, którego czynnymi członkami stali się pracownicy Ośrodka 4. Dokumentacja ODIE PTL Na bazę dokumentacyjną Ośrodka składają się przede wszystkim dokumenty pochodne (zwane też przetworzonymi), skierowujące tylko do dokumentów pierwotnych lub zawierające o nich rzeczową informację, opracowaną na podstawie dokumentów pierwotnych, jak również karty dokumentacyjne o charakterze karty informacyjnej, zwanej też niekiedy przez dokumentalistów kartą faktograficzną. Większość dokumentów znajdujących się w Ośrodku jest J W latach 1968 - 1976 w Ośrodk u pracowały jako archiwistki: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jaruga, zaś spośród etnografów Ośrodek zatrudniał kolejno: mgr Elżbietę Królikowską, mgr Elżbietę Putyńską i Teresę Kulesza-Zakrzewską. Płynność kadr była spowodowana między innymi tym, ŻC Ośrodek był drugim miejscem pracy tych osób. 4 Sekretarzem zespołu została mgr Teresa Zakrzewska, a od roku 1984 mgr Maria Niewiadomska. �118 uporządkowana w formie różnego rodzaju kartotek oraz, począwszy od 1989 roku, częściowo w postaci baz danych komputerowych 5. Kartoteki faktograficzne Ośrodka zawierają dokumentację osobową, instytucjonalną oraz działalności folklorystycznej. Każda dokumentacja posiada odmiennego rodzaju karty informacyjne. 1. Na dokumentację osobową składają się następujące kartoteki: a. kartoteka osobowa etnografów i osób pracujących w dziedzinie etnografii, w tym członków PTL, b. kartoteka działaczy terenowych - miłośników etnografii, c. kartoteka twórców ludowych 6; 2. Na kartotekę informującą o instytucjach etnologicznych składają się: a. kartoteka polskich muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych posiadających zbiory etnograficzne. b. kartoteka polskich i zagranicznych instytucji etnograficznych wraz z informacjami o pracujących w nich osobach; 3. Kartoteki informujące o działalności etnograficznej i folk lorystycznej, to: a. kartoteka wystaw etnograficznych 7, b. kartoteka festiwali i imprez folklorystycznych. Materiałem źródłowym wyżej wymienionych kartotek były i CZęSCIOWO nadal są informacje uzyskane drogą przeglądu prasy ogólnej i specjalistycznej oraz zebrane przy pomocy ankiet wysyłanych do kompetentnych instytucji lub osób. Ponadto źródłem informacji były nadsyłane do Ośrodka katalogi wystaw, foldery czy programy imprez. Dla kartoteki osobowej etnografów dodatkowym materiałem informacyjnym były dane z akcji "magister" przekazane przez G US. W toku prac okazało się, że prowadzenie stosunkowo dużej liczby kartotek przekracza możliwości nielicznych pracowników Ośrodka. Powstała więc konieczność skoncentrowania prac na tych dziedzinach, które budziły większe zainteresowanie odbiorców. W oparciu o to kryterium zrezygnowano w 1973 roku, na wniosek mgr T. Zakrzewskiej, z prowadzenia kartoteki twórców oraz kartoteki festiwali i imprez folklorystycznych, zaś w 1990 roku, wobec kosztów związanych z rozprowadzaniem ankiet, z rejestracji wystaw etnograficznych. Natomiast w dalszym ciągu starano się aktualizować kartotekę osobową etnografów oraz instytucji etnograficznych w kraju i za granicą 8. s Ośrodek korzysta z komputerów typu PC połączonych w sieć. Kartoteka ta uzupełniana w latach 1969 - 1979 zawierała informacje o twórcach ludowych zaczerpnięte z akcji weryfikacji twórców ludowych przeprowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1972 roku. 7 Kartoteka wystaw była do 1990 roku uaktualniana drogą ankiet rozsyłanych do instytucji etnograficznych. Na jej postawie były sporządzane wykazy publikowane w "Ludzie". 8 W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Ośrodek, na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, przygotował analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. 6 �119 Podstawowe działania Ośrodka koncentrowały się wokół gromadzenia rzeczowej informacji o pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z dziedziny etnologii, wykonanych na uniwersytetach polskich i w placówkach Polskiej Akademii Nauk oraz przygotowywania przeglądów polskiego piśmiennictwa etnologicznego. W Ośrodku sporządzano analizy dokumentacyjne wyżej wymienionych opracowań i rozpraw. W wyniku tej dokumentacji opublikowano Bibliografię etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 (Kulesza-Zakrzewska, 1979), w której prace te zostały przedstawione chronologicznie, ośrodkami oraz w układzie terytorialnym i rzeczowym bez analizy opisowej. Od 1976 do 1987 roku publikowano w "Ludzie" wykazy prac magisterskich ośrodkami, w których zostały wykonane, zaś do wykazu prac doktorskich i habilitacyjnych dołączano analizę opisową omawiającą zawartość tych rozpraw9. Drugą dziedziną, wymagającą zresztą znacznie większego nakładu pracy, było prowadzenie dokumentacji bibliograficznej. Do 1985 roku bibliografię gromadzono na "fiszkach" (kartach dokumentacyjnych), na kartach znajdował się opis bibliograficzny oraz kod klasyfikacji przedmiotowej. Tylko część pozycji wybranych do International Bibliography of the Social Sciences UNESCO i Internationale Volkskundliche Bibliographie SIEF poddawano analizie omawiającej, której wynik notowano w formie deskryptorów, mających służyć redakcjom tych bibliografii do sporządzania indeksów przedmiotowych. Na podstawie kart dokumentacyjnych przygotowywano do druku bibliografie, które uzupełniały indeksy osobowe i nazwetnogeograficznych 10. Od 1989 roku opis bibliograficzny zaczęto sporządzać przy pomocy komputera, według gotowego pakietu programów o nazwie MIKROjISIS, który został opracowany na zlecenie UNESCO w 1985 roku. Jest on przeznaczony do obsługi tekstowych baz danych. Jakkolwiek nie najwygodniejszy w użyciu jest on udostępniony jednostkom dokumentacyjnym przez UNESCO bezpłatnie. Zapisy bibliograficzne służą zarówno za podstawę sporządzenia bibliografii do druku, jak też spełniają rolę banku danych bibliograficznych, z której można korzystać na miejscu oraz sporządzać wydruki według przyjętych kryteriów. Ośrodek, korzystając z możliwości tworzenia komputerowych baz danych, w 1994 roku, na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, przystąpił do 9 Zestawienia te obejmują prace wykonane w latach 1976-1987, zob.: "Lud" t. 63, 1979, s. 415-420; t. 64.1980, s. 3g8-392; t. 65,1981, s. 401-406; t. 66,1982, s. 404-414; t. 72,1988, s.310-324. 10 Ogółem opublikowano następujące bibliografie bieżące: Karpińska, 1980; Niewiadomska, 1982: 1983; 1989 oraz bibliografie retrospektywne: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �120 stworzenia bazy informującej o coraz mniej licznych rękodzielnikach i rzemieślnikach kultywujących tradycyjne umiejętności. W bazie tej znajdują się dane osobowe o każdej osobie, miejscu jej zamieszkania oraz dziedzinach uprawianej wytwórczości, warunkach produkcji i zbytu wyrobów itp. Baza, utworzona przy współpracy pracowników muzealnych i działaczy kultury, zawiera ponad 4000 nazwisk i może być na bieżąco aktualizowana. Dzięki wykorzystaniu zmodyfikowanego programu ISIS, oraz włączeniu do uniwersyteckiej sieci komputerowej typu INTERNET, można zebrane informacje niezwłocznie przekazywać zainteresowanym osobom w Ministerstwie i w placówkach kulturalnych. Niezbędnym warunkiem jest jednak posiadanie systemu indeksów pozwalających na szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji. Język informacyjno-wyszukiwawczy W związku z chęcią wykorzystania możliwości jakie stwarza wykorzystanie komputera podstawowym problemem było przyjęcie określonego języka informacyjno-wyszukiwawczego. Z tym zagadnieniem łączą się liczne problemy merytoryczne związane ze specyfiką nauk humanistycznych w ogóle oraz ze stopniem rozwoju metodologii etnologicznej w szczególności. Nie miejsce tu do przypominania historii rozwoju etnologii ani zmian jakie zachodziły w przedmiocie jej zainteresowań. Raz w centrum uwagi znajdowały się ewoluujące wytwory kultury, innym razem ich zespoły układające się w kręgi czy areały. Jednych badaczy interesowały nie tyle same wytwory, co potrzeby jakie zaspokajały oraz reakcje kulturowe, które wyzwalały powodując powstanie instytucji, zapewniających trwanie kultury. Inni badacze na pierwszym miejscu stawiali świat wartości, ich konfigurację, hierarchię, procesy kształtowania wzorów kultury, ich przekaz, adaptację, integrację czy odrzucenie. Wreszcie spotykamy badania kultury prowadzone przez pryzmat zachowań językowych, przekazu określonych komunikatów i odczytywania ich znaczeń wewnętrznych (właściwych dla badanej kultury) lub zewnętrznych, nie zawsze uświadomionych, uniwersalnych. Ogólna perspektywa zainteresowań raz jest czysto kulturologiczna, innym razem uwzględnia szeroką perspektywę historyczną czy psychospołeczną. Każda z tych perspektyw wypracowała odrębne założenia metodologiczne, wprowadzała specjalistyczne terminy oraz zmiany w języku opisu, zasadniczo tej samej, rzeczywistości kulturowej. Częstokroć pod tymi samymi, czy pozornie bliskoznacznymi terminami kryją się odmienne pojęcia. Równie często w pracach etnologicznych korzysta się z terminologii przyjętej na gruncie socjologii, psychologii osobowości czy językoznawstwa. Stosowane terminy, oprócz nadanego znaczenia naukowego, mają niekiedy również odmienne znaczenie zastane. �121 Wobec przedstawionych trudności Ośrodek musiał podjąć pewne decyzje arbitralne przystępując już w latach 70. do prac zmierzających do opracowania specjalistycznego tezaurusa dla potrzeb etnografii i etnologii. W wyniku ożywionych dyskusji w gronie specjalistów dydaktyków, teoretyków i praktyków podjęto decyzję opracowania systemem "odgórnym" (por.: Pole tyło, Bielicka, 1972) potrzebnego w etnologii słownika słów kluczowych. Punktem wyjścia stała się analiza projektu tezaurusa etnograficzno-folklorystycznego przygotowanego przez niemiecką redakcję czasopisma "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). Zgodnie z szerszymi potrzebami środowiska, i naszego Ośrodka, w początkowej fazie równolegle pracowano nad słownikiem słów kluczowych, obejmującym zagadnienia podstaw bytu, form gospodarki i technologii (tzw. kultury materialnej) oraz słownikiem słów kluczowych dla zagadnień związanych z organizacją społeczną, zachowaniami obrzędowymi, światopoglądem, wiedzą i twórczością (tzw. kultury społecznej i symbolicznej). Po zakończeniu prac w 1993 roku oba słowniki objęły w sposób mniej lub bardziej wyczerpujący całokształt zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnologii 11. Słownik ten w formie powielanej rozpowszechniono za pośrednictwem PTL. Przygotowany słownik nie ma charakteru normalizacyjnego. Głównym jego zadaniem jest pomoc przy indeksowaniu i wyszukiwaniu dokumentów; ma on charakter wybitnie pragmatyczny, stanowi zbiór otwarty, który można w miarę potrzeby uzupełniać. Posługujemy się nim w Ośrodku jako znormalizowanym językiem informacyjnym w celu szybkiego i efektywnego wyszukania informacji, co jest jednocześnie gwarancją wszechstronnego wykorzystania posiadanych materiałów dokumentacyjnych. Na bazie posiadanego słownika można by podjąć próbę budowy tezaurusa nauk etnologicznych - dziedzinowego -- dla całości zagadnień naszej dyscypliny. Przedsięwzięcie lo byłoby niezmiernie pożyteczne, ale wymagałoby ogromnej pracy i kompetencji przekraczającej możliwości pracowników Ośrodka. Inne etnologiczne i folklorystyczne bazy dokumentacyjne Omówienie niniejsze nie informowałoby w pełni a stanie dokumentacji etnologicznej i folklorystycznej w Polsce, gdyby nie przedstawić, choć w kilku słowach, baz tworzonych poza Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Jako jeden z pierwszych, już przed 1979 rokiem, rozpoczął prace Zakład Języka Polskiego (dziś Zakład Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka 11 Na bazie tego słownika w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego przygolowano słownik słów kluczowych do indeksowania treści zbioru fotografii dotyczących środowisk miejskich - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �122 Polskiego Instytutu Filologii Polskiej) Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zakładając bazę danych folklorystycznych. Jej celem było zgromadzenie tekstów pieśni ludowych, opracowanie systematyki zapisów i gatunkowa ich klasyfikacja. Do tekstów tych, gromadzonych w specjalnych kartotekach, sporządzono, wykorzystując technikę elektroniczną, liczne krzyżujące się treściowo katalogi opierające się na rozmaitych kryteriach dotyczących pragmatyki i struktury tekstu. Opisy sporządzane językiem deskryptorów uwzględniają wszystkie cechy tekstów, które w świetle genealogii folkloru można uznać za dystynktywne, a także różne inne cechy ważne z różnych względów dla osób zainteresowanych tą formą folkloru. Sporządzone opisy, oprócz funkcji wyszukiwawczych, umożliwiają również analizę semantyczną tekstów (Bartmiński, 1979). W chwili obecnej szczególnie zaawansowane są prace nad semantyką deskryptorową kolęd pochodzących z własnych badań terenowych Zakładu oraz kolęd drukowanych w różnych wydawnictwach, obejmujących zarówno kolędy ludowe - jak też kościelne i ogólnonarodowe. Kartoteka kolęd liczy obecnie ok. 5000 kart. Obok deskryptorów porządkowych, przedstawiających tzw. metryczkę tekstu, grupa deskryptorów pragmatycznych obejmuje pola kwalifikacji gatunkowej, związku tekstu z sytuacją, w której był wykonywany, roli tekstu w procesie komunikacji folklorystycznej (tu bierze się między innymi pod uwagę intencję zawartą w treści i strukturze tekstu) itp. Deskryptory strukturalno-tekstowe opisują temat tekstu, postacie występujące, nadawcę i odbiorcę tekstu itp. Opracowywany katalog ma być praktycznym sprawdzianem funkcjonowania systematyki utworów opartej na systemie fasetowo-deskryptorowym wspomaganym przez komputer. Na obecnym etapie opracowania pozwala na wydruk kilku roboczych indeksów obejmujących znormalizowane incipity, wykazy wykonawców, indeksy miejscowości, w których zapisano kolędy ludowe, wykaz źródeł, w których znajduje się dana kolęda, motywy tematyczne oraz indeks postaci. Jako zamknięcie pracy przewiduje się opracowanie jednego tezaurusa deskryptorów (Bartmiński, Drozdowski, 1995). Katedra Etnografii Słowian (dziś Instytut Etnologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego założyła w 1983 roku bazę danych PROKES o niepublikowanych źródłach (wywiadach terenowych, pracach dyplomowych, fotografiach, rysunkach, mapach) dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, znajdujących się w różnych placówkach badawczych. W pierwszym rzędzie zostały opracowane materiały znajdują.ce się w zbiorach Katedry, następnie większość zbiorów krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk oraz zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Zbiory innych instytucji będą wprowadzane do bazy w miarę możliwości zatrudnienia odpowiednich pracowników. Od 1983 do 1994 roku opracowano ponad 13000 źródeł. W systemie PROKES punktem wyjścia jest karta informacyjna źródła, na której notuje się wszystkie kategorie wyszukiwawcze (lokalizację, datę �123 powstania, autora źródła, temat) oraz sporządza się w języku niesformalizowanym opis treści źródła. Wśród kategorii wyszukiwawczych główną rolę odgrywa katalog rzeczowy, czyli zestaw tematów związany z przedmiotem zainteresowań etnografii. Katalog ten, kodowany cyfrowo, pomaga przy klasyfikacji i wyszukiwaniu materiału. Jakkolwiek o strukturze otwartej, ma jednak charakter ogólny (całość problematyki etnograficznej sprowadza do 19 działów głównych i około 172 poddziałów szczegółowych) (Duszeńko, Heller, 1988). W praktyce użytkowania okazało się, że stopień uszczegółowienia katalogu rzeczowego jest w wielu przypadkach niewystarczający dla dotarcia do potrzebnych szczegółowych informacji, zaś mający w tym pomóc opis treści źródła, wobec wieloznaczności używanych terminów, nie identyfikuje ściśle zjawisk interesujących odbiorcę. Stąd podjęto prace nad opracowaniem tablic hierarchiczno-tematycznych słów kluczowych. Do druku oddano już pierwszy zeszyt słownika obejmujący hasła: etos, obrzędy, demonologia, magia omz medycyna. Do kolejnych publikacji opracowano już hasła: wnętrze mieszkalne, grupy etnograficzne, grupy zawodowe wiejskie i małomiasteczkowe, system pokrewieństwa, współpraca gospodarcza. Jak łatwo się domyślić, oprócz treści źródła, drugim bardzo istotnym kryterium wyszukiwania, w tego rodzaju bazie, jest miejscowość. Na początku tworzenia bazy sporządzono listę 2800 miejscowości, które uznano za leżące na terenie Karpat. W 1994 roku rozpoczęto prace nad historyczną charakterystyką tych miejscowości, która będzie służyć jako podstawa do sporządzenia indeksu istotnych cech, jakie zostaną dodatkowo wprowadzone do bazy. Będą to informacje dotyczące okresu powstania miejscowości, kolejnej przynależności administracyjnej, państwowej i kościelnej oraz, o ile będzie to możliwe, klasyfikacji etno regionalnej (inf. Cz. Robotyckiego). Baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, tworzona od 1986 roku w pracowni wydawniczej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, tym różni się od poprzednio omawianych, że indeks odsyła nie tylko do miejsca (tomu i strony), w którym znajduje się poszukiwana informacja, lecz na wydruku pojawia się fragment tekstu, który ją zawiera. Do bazy danych wprowadzono bowiem pełny zestaw tekstów (bez pieśni i melodii opracowywanych w opisywanym banku danych w Lublinie) znajdujących się w dziełach Kolberga, traktując te zapisy jako "tekstowe bazy danych". Pracownia zlokalizowana w Poznaniu jest w trakcie komputeryzacji zawartości tekstowej dzieła Kolberga. Do końca 1994 roku wpisane zostały 34 tomy z 67 opublikowanych, według specjalnie zaprojektowanego języka opisu tekstów SCRIPT-DWOK. W tekstowej bazie danych znajdują się nie tylko teksty poszczególnych tomów, ale także ponad 150 różnych definicji, na przykład kodujących początek i koniec akapitu, początek i koniec strony, przypisu, wiersza, zapisu muzycznego, wreszcie zdania, tak aby komputer mógł wykonywać precyzyjnie funkcje sortowania i wyszukiwania kontekstowego, jak również całą fizyczną strukturę tekstu dla ewentualnych potrzeb edytorskich. �124 Zarówno baza pieśni, jak kultury ludowej Karpat oraz baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga prowadzone były począfkowo przy pomocy komputerów (RIAD-32) pracujących wsadowo, co uniemożliwiało pracę w systemie konwersacyjnym z powodu braku sieci i· terminali oraz wymagało swoistego kodowania informacji, które uzyskiwano wyłącznie przy pomocy wydruków. W pracowni DWOK, wraz z uprzystępnieniem komputera IBM 4381 oraz uruchomieniem na Uniwersytecie Poznańskim sieci INTERNET, konieczne okazało się dostosowanie bazy danych do sprzętu oraz międzynarodowych norm tworzenia baz tekstowych. Tak więc w 1995 roku pracownia przystąpiła do przekodowania i przełożenia istniejącej bazy danych na system SGML (Structural Generalized Markup Language), który jest zgodny z wymaganą normą międzynarodową. Po zakończeniu tej pracy baza DWOK będzie mogła być włączona do systemu INTERNET. W dalszych planach, dysponując odpowiednim sprzętem, planuje się utworzenie z bazy DWOK struktury w pełni multimedialnej, rejestrującej i opracowującej teksty, zapisy muzyczne oraz grafikę (Przewoźny, 1993). Jako jeden z pierwszych do sporządzenia banku danych zastosował komputery osobiste Instytut Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, zakładając w 1985 roku bazę danych ikonograficznych zbioru 6120 fotografii dokumentujących życie rodziny chłopskiej. Zbiór ten składa się z reprodukcji fotografii nadesłanych przez 562 osoby na konkurs ogłoszony przez jeden z dzienników rolniczych. Oprócz informacji typu inwentarzowego (metryczka fotografii), baza zawiera krótką informację mówiącą o tym, co przedstawione jest na zdjęciu (np. budynek, fotografia członków rodziny, fotografia ślubna itp.); do opisu zastosowano program Fox Base III Plus (Marczak, 1990). Informacje te pozwalają dotrzeć do interesujących zdjęć w maksymalnie krótkim czasie. Wszystkie opisane wyżej próby zastosowania technik elektronicznych jako narzędzi pomocniczych w poszukiwaniach źródłowych "oswajają" polskie środowisko etnologiczne z możliwością jakie daje współczesna technika. Ze względów ekonomicznych minie jednak zapewne jeszcze kilka lat zanim w pełni będzie można wykorzystać możliwości multimedialne; polska etnologia stanie wówczas wobec problemów hipertekstów kulturowych (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAFIA Bartmiński 1979 J. Założenia deskrYPlOrowej systematyki tekstów folkloru, "Literatura Ludowa" z. 4/6, s. 3 - 8. Bartmiński 1995 J., Drozdowski Z prac A. nad katalogiem w druku). kolęd polskich. Kryteria opisu i systematyki kolęd (referat �125 de Courtenay-Ehrenkreutzowa Baudouin 1923 Bloch Materiał C. i przedmiut naukuwy etnologii, t. 20. "Lud" M. PochYl'ala historii, 1962 czyli o zawodzie historyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Blaszczyk S., Karpińska 1979 Duszeńko-Król 1988 Hlebowicz 1993 Karpińska Kopczyńska-Jaworska i informacji B., Zakrzewska etnograficznej, "PROKES" - baza danJ'ch Karpat Polskich, "Etnografia o źródłach archiwalnych dotyczących Polska" t. 32, z. 2, s. 94 - 119. Bihliografia etnografii za lata 1926 - 1933, Polskie cze, Łódź- Wrocław. Z., Klodnicki Z. Przed IDO-leciem kultury ludowej polskiej Polskiego Towarzystwa Towarzystwo Ludoznawczego, "Lud" Ludoznaw- t. 76, s. 13 - 19. G E. Biblioyrafia 1980 KarpiI1ska etnografii polskiej za lata 1970 -1975, Ossolineum, Wrocław. G. E., Niewiadomska M. Bibliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, Polskie wo Ludoznawcze, Wrocław. Bibliografia zawarto,ki "Ludu" za lata 1895 -1985, Polskie Towarzystwo cze, Wrocław. Kultura .\:rodowisk miejskich. Prublemy metodologiczne, Acta Universitatis Folia Ethnologica nr 7, Łódź, s. 117 -125. 1986 1988 1993 Kopczyńska-Jaworska 1971 Uwagi (l B., Królikowska E. stanie źródeł pochodnych w etnografii, Warszawa, s. 271 - 274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska 1993 Der polnisclze ethnographische M. Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfur (1VB), Bremen, w: Stan i potrzeby TowarzystLudoznawLodziensis. informacji naukowej Materiały z 11 [ sympozjum pracowników informacji naukowej Akademii Nauk. Zakopane 12 - 15.10.1970, ODIN PAN, naukach społecznych. PAN i czechosłowackiej IV Kula T. t. 63, s. 234 - 258. "Lud" A. 1993 Jasiewicz E. G., Prohlemy dokumentacji E., Heller K. w: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Papiere Bibliographie s. 25 - 33. B. 1958 Rozważania Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bihlioyrafia nych Niewiadomska prac magisterskich, polskich w latach Naukowe, doktorskich 1945 -1975, Warszawa. i habilitacyjnych Państwowe wykona- Wydawnictwo Warszawa. Ref/exion sur I'Hypertexte, recherche et de la technologie, "Culture et recherche" nr 51, s. 5-6 (Mission de la Paris). M. 1982 Bibliografia 1983 Cz. 2., j.w. 1984 Bihliografia Lidova 1990 einoyraficznych Wydawnictwo J.-L. 1995 Marczak Państwowe na uniwersytetach Naukowe. Lebrave o historii, etnografii polskiej Ethnographica Republika, Brno, za lata cz. I, Ossolineum, 1961-1969, Carpatobalcanica 2, Statni vedecka Wrocław. knihovna, Polska s. 82 - 91. B. Dawna .fotor/rajia polskiej Historii Kultury Materialnej wsi ludowej, "Etnografia Polska" IV zbiorach PAN w archiwalnych Warszawie t. 34, z. 1-2, Zakładu jako s. 201 - 206. źródło Etnograjii do badania Instytutu kultury �126 Pole tyło M., Bielicka L. 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tezaurusów dla sieci lNIE, INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Poradnik pracownika informacji naukowej. technicznej ekonomicznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Przewoźny W. 1993 Podstawowe zalożenia komputerowej bazy danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, "Lud" t. 76, s. 59 - 66. Skalski G. 1976 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii, "Lud" t. 60, s. 81 -100. Zawistowicz K. 1933 Polskie Archiwum Ludoznawcze, "Wiedza i Życie" R. 8, nr 1, s. 18-29. Bronisława Kopczyńska-Jaworska DOCUMENTATION AND INFORMATION IN ETHNOLOGICAL SCIENCES IN POLAND (Summary) In the opening part of the article the author focuses on the question of "ethnographic evidence", and particular of original (primary) documents and ways of their archivization. Then she presents the history, tasks, and achievements of the central institution of ethnological documentation in Poland, i.e. the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society in Łódź (ODIE PTL). She describes the documentary holdings of the Center and the ongoing efforts to complete bibliographic documentation, considers problems related to the construction of computer data bases and the choice of a specific search and information language, and finally, reports on the work done on a specialized thesaurus adjusted to the needs of ethnology (a dictionary of key terms). The description of ODIE PTL resources is supplemented with the information about computer data bases in the field of ethnological and folklore studies documentation which have been developed in other institutions such as: the Department of Textology and Grammar of Contemporary Polish of the Institute of Polish of Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, the Institute of Ethnology of the Jagiellonian University in Cracow, the editorial board of the Collected Works of Oskar Kolberg in Poznań, and the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1aa9d500e068a9dbfd3afd3937f2c026.pdf 9d2f4bdf1a7b5e9f6acf1fc70159778e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Europa - muzea skansenowskie skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1954 Title A name given to the resource Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 JERZY CZAJKOWSKI M uzeum Budownictwa Ludowego Sanok Z HISTORII MUZEALNICTWA SKANSENOWSKIEGO W EUROPIE Przyjmuje się powszechnie, że w roku 1891 narodził się nowy rodzaj muzeum, tj. muzeum na wolnym powietrzu 1. Wtedy to, 11 października Artur Hazelius udostępnił szerokiej publiczności pierwsze obiekty przeniesione z odległych prowincji Dalarna i Blekinge na wyspę Djurgarden w Sztokholmie. Stosownie do tej daty rok 1991 był rokiem jubileuszowym w stolicy Szwecji. W samym Skansenie we wrześniu tegoż roku miała miejsce Konferencja Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, w czasie której uwypuklono historyczne znaczenie zdarzenia sprzed stu laty. Zwróćmy uwagę, że do narodzenia się idei i wprowadzenia jej w czyn doszło w okresie ożywionych działań kulturalnych w całej Europie. Przed i po otwarciu Skansenu organizuje się liczne etnograficzne wystawy lokalne, regionalne i międzynarodowe z, powstają nowe muzea etnograficzne i stowarzyszenia, jak np. towarzystwa ludoznawcze w Austrii czy w Polsce. Musimy jednak pamiętać, że zakupu pierwszego obiektu Hazelius dokonał już w 1885 roku. A zatem, znacznie wcześniej i pod wpływem określonych faktów, bliskich Arturowi Hazeliusowi, mogła powstać w jego umyśle idea organizacji muzeum pod otwartym niebem. Zwróciła na to uwagę również autorka obszernego opracowania, Tonte Hegard 3. Wiadomo, że już w 1844 roku założono w Norwegii Towarzystwo Ochrony Zabytków, którego zainteresowania zwróciły się przede wszystkim w kierunku zabytków wiejskich. W latach 50. norweski etnolog, Eiler Sund, zajął się architekturą ludową i w 1861 roku opublikował pięć opracowań poświęconych temu tematowi. W 1855 roku norweski handlowiec, Thomas Johannessen Heftye, wzniósł dom w Sarabniten, który był kopią I Por.: B. Benggtsson, Ursprung und Idee des europaischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum" 1967, z. 3 - 4, s. 6; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok ~984, s. 14. 2 A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich, "Freudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 i n.; C. Ahrens, Archaologische Rekonstruktionen, "By og Bygd", Norsk Folkemuseums arbok 1987 - 88, Oslo 1988, s. 21- 22. 3 T. Hegard, Romantikk og fortidsvern. Historien om de forste friluftsmuseene i Norwege, Universitetsforlaget AS 1984. 6 - Lud t. LXXVIII �82 zagrody z Osterdalen. Stopniowo dostawiał nowo budowane magazyny i lofty, które były oparte na wzorach z Telemarku. Wokół swoich zabudowall pozwolił utrzymać wiejskie budynki, aby w ten sposób zachować środowisko. Jego dwie farmy wzniesione w Frognerseteren w latach 60. XIX wieku były od początku powszechnie dostępne. A miał co ludziom pokazywać, był bowiem zapalonym zbieraczem antyków. Dodajmy też, że nieobce mu były kwestie związane z renowacją i przeniesieniem kościoła z Gol, który - jak wiadomo - znalazł się ostatecznie w kolekcji króla Oskara II. Bez wątpienia istotne znaczenie dla uformowania idei muzeum na wolnym powietrzu miała wypowiedź dyrektora muzeum etnograficznego przy uniwersytecie w Kristianii (Oslo), profesora Yngwara Nielsena. W jednym z listów pisał on w 1879 roku, że z naukowego punktu widzenia byłoby słuszne zebrać w Kristianii stare domy z różnych dzielnic kraju. W rok póżniej myśl ta ukazała się drukiem na łamach "Morgenbladet"4. Warto zwrócić uwagę na pewną zbieżność dat, bowiem duńscy badacze uważają, że główną przyczyną inspiracji Bernharda Olsena była wystawa etnograficzna w 1879 roku w Kopenhadze, ale on sam podkreślał ważność Powszechnej Wystawy Londyńskiej w 1851 roku, która - jak twierdził stanowiła istotne źródło dla narodzin samej idei muzeum na wolnym powietrzu. Niewątpliwie należy liczyć się z wzajemnymi wpływami różnych koncepcji wystawienniczych na europejskich muzeologów omawianego okresu, bowiem każda poważniejsza wystawa była dużym wydarzeniem kulturalnym. Tak było z wystawą w Paryżu w 1867 i 1878 roku, w Wiedniu w 1873 roku, czy wspomnianą wystawą w Kopenhadze. Metoda eksponowania wnętrz mieszkalnych zastosowana przez Hazeliusa w 1874 roku w Muzeum Nordycznym była już wcześniej stosowana na innych wystawach. Wspominam o 'tym, bowiem w metodzie tej znajdują się pewne elementy ekspozycji praktykowane w muzeach na wolnym powietrzu. Brak tu jednak elementu ochrony samych obiektów architektury, z czym zetknął się Hazelius w 1890 roku na półwyspie Bygd0Y (Oslo), gdzie zgromadzono kolekcję budynków króla Oskara 115. Wszystko to świadczy, że miejsce, czas i okoliczności narodzenia się idei muzeów pod otwartym niebem nie są ani jednoznaczne, ani proste. Wydaje się, że w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku zarówno w Norwegii, jak i w Szwecji, a po 1880 roku również w innych krajach wytworzyła się specyficzna atmosfera, której efektem było powstanie omawianej idei. Istnienie idei niczego jeszcze nie rozwiązywało. Dopiero jej realizacja, nadanie zamierzonej formy wraz z programem działania, było niezbędne dla naukowej i społecznej akceptacji nowego rodzaju muzealnictwa. Tym, który wprowadził ideę 4 5 Ibid., s. 239. Por.: ibid., s. 2łO, il. 97 i 98. �83 w czyn był na pewno Artur Hazelius. Inni byli w zasadzie jego naśladowcami lub rozwijali głównie myśli Hazeliusa. Z biegiem czasu na pewno wiele się zmieniło. Między innymi powstały "muzea na wolnym powietrzu" chroniące zabytki techniki naziemnej i podziemnej, których nie przewidział twórca idei, ale priorytety pozostały te same. Cały, już przeszło sto lat trwający okres rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie, poczynając od oficjalnego otwarcia w 1891 roku "Skansenu" w Sztokholmie, można podzielić na kilka podokresów. Pomijając lokalne uwarunkowania, wyróżnia się trzy główne. Pierwszy, od otwarcia ,,Skansenu" do 1918 roku, a więc do końca I wojny światowej. Drugi, od 1919 roku do 1958 roku i trzeci trwający do dziś. Co kryje się za takim podziałem? Jest niewątpliwe, że otwarcie "Skansenu" odbiło się szerokim echem w większości krajów Europy. Uwidoczniło się to w publikacjach z tego okresu oraz podejmowanych działaniach na różnych wystawach gospodarczych (np. Łotwa 1896, Węgry 1896, Polska 1894, 1906, Rumunia 1905, Serbia koniec XIX wieku i in.). Początkowo jednak, głównie w dwóch krajach, idea skansenowska uzyskała dość powszechną akceptację. Była to Norwegia, w której do końca 1918 roku powstało 50 muzealnych placówek nowego typu oraz Szwecja, gdzie założono co najmniej 31 takich muzeów. Posiadają one udokumentowaną datę założenia lub otwarcia. W Szwecji do najważniejszych z tego okresu należy zaliczyć muzeum w Lund (1891), Leksand (I 899}, Eskilstuna (1903), Jonkoping (1901), Bunge (1906), Gagnef (1906), Ostersund, Granna, Hornosand i Alvdalen (19l2), Mora (1914) i inne. Zakładano je z inicjatywy osób prywatnych, stowarzyszeń regionalnych czy urzędów administracyjnych niektórych miejscowości. Intencją twórców muzeów było przede wszystkim zebranie budynków jak naj starszych. Tak postępował Anders Zorn w Mora, Ottilia Adelberg w Gagnef, czy też Theodor Erlandson w Bunge na Gotlandii. Budynki z XVIII wieku są w tych i innych muzeach dość pospolite, ale zdarzają się też obiekty średniowieczne lub o cechach z tego okresu (np. w Bunge, w Orebro). Ich uratowanie od zniszczenia ma ponadnarodowe znaczenie. Powstawanie pierwszych muzeów na wolnym powietrzu w Norwegii splotło się z procesem przekształcania kraju pod względem politycznym, gospodarczym i społecznym, a szczególnie narastaniem poczucia świadomości narodowej 6. Stąd zamiana królewskiej kolekcji budynków na półwyspie Bygd0Y (Oslo) - z inicjatywy Hansa Jacoba Aall'a - na muzeum publiczne (l 894} może być uznana za norweską odpowiedź na otwarcie muzeum w Sztokholmie. Trzeba pamiętać, że Hazelius już wcześniej przejawiał tendencje panskandynawskie (Muzeum Nordyczne, 1872) i swobodnie penetrował 6 F. Valen, Die Sandvigschen 1969· 1973. s. 2R2. Samm/ungen auf Maihaugen - Norwegen, .,Cibinium" �84 tereny norweskie 7. Muzeum w Oslo szybko zostało poszerzone i w 1902 roku otwarto je dla publiczności. Wkrótce (1904) otwarto drugie największe muzeum na wolnym powietrzu w Norwegii, w Lillehammer. Stało się to za przyczyną lekarza, Andersa Sandviga, który od 1894 roku zaczął gromadzić budynki, naprzód dla siebie, a później już jako dyrektor dla muzeum pod zarządem miejskim. Wspomniana wyżej liczba 50 muzeów (tych, których znane są nam daty założenia) z początkowego okresu szerzenia się idei jest imponująca. Tylko dla przykładu wymienimy niektóre: w Kristiansund 1894, w Sandefjord 1896, w Nesbyen 1899, w Fagernes 1901, w Hamar 1902. Większość muzeów powstała w południowej części kraju, ale niektóre z nich powoływano do życia bardzo daleko na północy (Mosjoen, prowincja Nordland, 1909 rok). Dużo muzeów norweskich tworzono z obiektów in situ, chroniąc w ten sposób zabytki architektury w ich własnym środowisku. Szereg obiektów in situ ma charakter skansenowski, ale związane są one z postaciami słynnych Norwegów, którzy w nich rodzili się lub mieszkali. Muzea te mają więc też charakter biograficzny. Spośród czterech duńskich muzeów na wolnym powietrzu, które powstały w tym pierwszym okresie, do najważniejszych - i to w skali europejskiej - należą muzea: w Lyngby pod Kopenhagą oraz w Arhus. Historia tego pierwszego sięga roku 1897, kiedy to Bernhard Olsen przeniósł dwa domy do parku przy zamku w Rosenberg. W 1901 roku translokowano je ponownie na obecne miejsce do Lyngby. Warto zwrócić uwagę, że pierwsze budynki przenoszono między innymi z terenów południowej Szwecji, które do 1658 roku należały do królestwa Danii oraz ze Szlezwiku utraconego przez Danię w 1864 roku po przegranej wojnie prusko-duńskiej8. Drugim muzeum było "Den Gamie By" (Stare miasto), którego powstanie wiąże się z osobą Petera Holm'a i dużą wystawą przemysłową jaka miała miejsce w 1909 roku. Oficjalnie muzeum powstało w 1914 roku i prezentuje kulturę duńskiego mieszczaństwa. Muzeum to jest dużym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym muzealnictwa duńskiego i stanowi powód jego dumy, tak jak muzeum "Seurasaari" (1909) jest chlubą Finów, zwłaszcza, że Finowie w tym czasie nie mieli własnego państwa. Poprzez organizację wspomnianego muzeum, którego twórcą był Axel Olai Keikel, znany badacz fińskiej kultury ludowej, Finowie pokazali, że istnieją jako naród i mają własną kulturę 9. W tym czasie na terenie Finlandii były jeszcze 4 inne placówki, w tym w szwedzkiej strefie językowej. W momencie powstawania (Turku, Kuopio) były one bardziej szwedzkie niż fińskie. 7 Poznań 8 9 J. Czajkowski, At outline of skansen museology in Europe, w: Open-air museums in Poland, 1981, s. 14. P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish Museum Village al Sorgenfri, Copenhagen 1973. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 160. �85 Podobne znaczenie jak "Seurasaari" dla Finów miało muzeum we Wdzydzach (1906) na polskim Pomorzu. Założył je Izydor Gulgowski, nauczyciel, który w ten sposób chciał udowodnić, że Kaszubi jako polska grupa etniczna istnieją, pomimo od wielu lat trwającej akcji germanizacyjnej. Łączyło się to z szeroką działalnością naukową i społeczno-polityczną Gulgowskiego oraz jego żony Teodory z domu Fethke 10. Jedno muzeum na wolnym powietrzu powstało w pierwszym okresie również w Holandii, w Arnhem. Jest zastanawiające, dlaczego założono je dość późno, bo dopiero w 1912 roku, skoro sama idea organizacji ekspozycji wnętrz znana była znacznie wcześniej. Holendrzy już w 1875 roku na światowej wystawie w Paryżu eksponowali wnętrze chłopskiej izby z Hindellopen, zaś w 188~ na gospodarczej wystawie w Amsterdamie pokazali około 20 domów z Indonezji, które po dwóch latach przenieśli do Leidy, gdzie przetrwały aż do 1903 roku. Również kajzerowskim Niemcom nieobce były w końcu XIX wieku idee nowego rodzaju muzealnictwa, czego dowodem jest przeniesienie w 1899 roku z Os ten feld do Husum (Fryzja) dolnosaskiego domu halowego z pierwszej połowy XVII wieku. Podobnie jak we Wdzydzach w Polsce, tę pierwszą akcję skansenowską przeprowadził miejscowy nauczyciel i regionalista Magnus Vol3. Niedługo po nim z projektem stworzenia centralnego skansenu w okolicy Berlina wystąpił Otto Laufer 11. Do realizacji jednak nie doszło. W 1907 roku powstają w Niemczech trzy placówki, z tego dwie W prowincji Szlezwik-Holsztyn (Meldorf, Keitum) oraz jedna w Dolnej Saksonii (Wilsede). Były to niewielkie muzea, ważne jednak było przede wszystkim rozpowszechnienie się idei ochrony lokalnej kultury ludowej przez organizację muzeów w obiektach przenoszonych (Meldorf, Wilsede), lub zachowanych in situ jak w starofryzyjskim domu w Keitum na wyspie Sylt. W Dolnej Saksonii powstało na początku XX wieku jeszcze kilka innych muzeów, które zaliczamy do grupy muzeów na wolnym powietrzu. W miejskim parku w Speckenbiittel zorganizowano w 1909 roku muzeum, do którego przeniesiono 8 różnych obiektów oraz zrekonstruowano na podstawie wykopalisk archeologicznych wczesnośredniowieczny dom halowy. W 1910 roku otwarto muzeum w Bad Zwischenahn nad jeziorem o tej samej nazwie. W następnych dwóch latach powstają dwa kolejne muzea. W Diesdorf, na zachód od Kassel, z inicjatywy dr. Schulza zorganizowano (1911) placówkę, w której obecnie jest 8 obiektów. Natomiast w Rudolstadt w Turyngii inicjatorem muzeum był fabrykant Adolf Richter. Założono je w 1912 a otwarto w 1914 roku. Na obszarze pół hektara znajdują się 3 budynki, w tym domy z 1667 i 1700 roku. Por.: R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker Kaszubskir Gdańsk 1978, s. t 40 i n. U. Steinmann, Zur Errichtung eines zentralen Freilichtmuseums in Berlin, "Ethnographica" 1Il- IV, Brno 1961 - 1963, s. 553 - 559. 10 11 �86 Owocny był również rok 1913, w którym odnotowano powstanie dwóch dalszych dolnosaksońskich placówek: w Bergen i w Scheessel oraz na fryzyjskiej wyspie Stade. Wspomnieć należy również muzeum w Bielefeld w Północnej Westfalii Nadrenii (1917). Wprawdzie jest to niewielka placówka (4 obiekty), ale przeniesiony tam dolnoniemiecki dom halowy z około 1550 roku należy do naj starszych tego rodzaju zachowanych obiektów 12. Nie trzeba dodawać jak ważne dla celów badawczych ma zachowanie obiektu sprzed wojny trzydziestoletniej. Wszystkie powyższe placówki spełniają istotną rolę w rozwoju i funkcjonowaniu patriotyzmu lokalnego, ale żadna z nich nie uzyskała tego znaczenia muzealnego, które już później przypisano muzeum na wolnym powietrzu w Konigsberg w Prusach Wschodnich. Decyzję o jego budowie podjęto w 1909 roku, a w 1913 roku otwarto dla publiczności 13. Jednym ze zwolenników i organizatorem muzeum był konserwator dla Prus Wschodnich, Richard Dethlefsten, któremu znany był Skansen w Sztokholmie. Już przed drugą wojną światową muzeum to określano jako "National-Oenkmal" 14, a "OstpreuJ3enblatt" z 9 maja 1964 roku, pisząc o muzeum w Olsztynku, zaopatruje artykuł tytułem: "Das ostpreuJ3ische Heimatmuseum - Es war das erste deutsche Freiluftmuseum". Sądzę, że należy właściwie określić tę placówkę, którą w latach 1938 - 1943 przeniesiono do Olsztynka. Już A. Zippelius odniósł się krytycznie do faktu, że zamiast oryginalnych obiektów ustawiono w nim kopie. Jest on również ostrożny w nazwaniu tej placówki, pisze bowiem o niej jako o: "Das erste grof3ere Freilichtmuseum in dem Gebiet des friiheren Deutschen Reiches ... ", a budynki określa jako "... aus verschiedenen Landschaften Ostpreuf3ens und Litauens" 1 5. E. Riemann, który bardzo pozytywnie pisze o powojennej rozbudowie muzeum przez Polaków ma lekką pretensję do Zippeliusa za takie ujęcie problemu 16. Rzeczywistość jest prosta. W Konigsberg muzeum zostało zainicjowane i zorganizowane przez Niemców. Żaden jednak z budynków reprezentujących kulturę ludową nie nosił wyraźnych cech niemieckich czy pruskich. W niektórych jedynie występują fragmenty konstrukcji fachwerkowej, którą - jak wiadomo - spotyka się też na północy Polski. I nikt nie kwestionuje, że jest ona efektem wpływów kulturowych niemieckich. Budynki, o których mowa, były budowane według reguł technicznych uznawanych przez ludność litewską, warmińską i mazurską. 12 Par. A. Zippelius, Freilichtmuseen in Deutschland, HB Verlag, Hamburg 1982; Museen und Sammlungen in Schleswig-Holstein, wyd. 6, Wachholtz Verlag, Neumiinster 1986; K. V. Riedel, Museen und Sammlungen. Siidliche Nordseeland im Nordwesten, wyd. 4, Oldenburg. 13 R. Dethlefsen, Fuhrer durch das OstpreujJische Heimatmuseum. Konigsberg 1913. 14 "Bremer Nachrichten" z 15.11.1938, nr 315. 15 A. Zippelius, Handbuch der europiiischen Freilichtmuseum, Rheinland Verlag, KaIn 1974, s. 61. 16 E. Riemann, Das Freilichtmuseum in Hohenstein/Olsztynek, "Jahrbuch fiir ostdeutsche Volkskunde" t. 18, 1975, N. G. Elwert Verlag, Marburg, s. 10. �87 W dotychczasowych uwagach omówiono konkretne realizacje skansenowskie w siedmiu krajach. Powstały w nich 104 mniejsze. lub większe muzea. W niektórych krajach (np. Austria, Szwajcaria, Węgry, Czechosłowacja, Estonia) z różnych przyczyn nie doszło do powstania muzeów na wolnym powietrzu, ale pomysłów nie brakowało 17. Często były one efektem wystaw gospodarczych i etnograficznych. Pierwsza wojna światowa zmieniła wygląd polityczny Europy. Na pewno w czasie jej trwania w większości krajów nie było możliwości tworzenia nowych muzeów na wolnym powietrzu. W okresie międzywojennego dwudziestolecia powstało w Europie co najmniej 227 muzeów na wolnym powietrzu. Zdecydowanie dominowała Szwecja ze swoimi t 35 nowymi muzeami. Wśród nich można wyróżnić' dużą obecnie placówkę w S6dertalje (1927), Norrboda (1927) czy Uppsali '(1931), a z mniejszych muzea w Lulea (1921) czy w Jukkasjarvi koło Kiruny (oba położone są za kołem polarnym). Szczególna uwaga należy się dwóm innym muzeom. Jednym z nich jest muzeum górnicze w Ludvika (Dalarna), którego utworzenia podjęło się w 1920 roku stowarzyszenie miłośników regionu 18. Szwedzi udowodnili, zresztą nie po raz pierwszy, że ochronę zabytków techniki przemysłowej można prowadzić podobnymi metodami do stosowanych w etnograficznych skansenach. Drugie muzeum o specjalnych walorach to zagroda Ostarp, którą Georg Karlin z Lund wykupił w 1924 roku i chciał prowadzić na niej gospodarkę metodami tradycyjnymi. Wyjątkową aktywność w zakresie tworzenia muzeów na wolnym powietrzu w okresie międzywojennym wykazało również społeczeństwo norweskie. Z tego okresu znamy daty powstania 60 placówek, a może ich być znacznie więcej. Jest charakterystyczne, że nowe placówki powoływano do życia we wszystkich prowincjach zarówno południowych, jak i tych położonych na dalekiej północy, na przykład w Nordland i w Finnmark. Do większych muzeów posiadających po około 30 obiektów należy zaliczyć placówki w Kongsberg w prowincji Buskerud (1924) i w Asestrande w prowincji More-Romsdal (1931). Interesujące jest również muzeum w R0ros w prowincji Sor-Trondelag, w którym prezentowane jest życie tamtejszych górników, góralskich farmerów i Lapończyków. 17 Por.: J. Czajkowski, Die Skansenmuseen in den slawischen Landern, "Ethnologia Slavica" 17, 1985, s. 97· 117; tenże, Muzea ... , op. cit., s. 21 - 26; A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der Freilichlmuseen in der Schwei:: und Osterreich, "F reudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 - 26; I. Balassa, Die Geschichte der ungarischen Freilichtmuseen, w: TagungsiJericht Ungarn. Report ofthe Conference Hungary 1982, Szentendn: 1984, s. 65 i n.; H. Johnova, PróiJy zorganizowania w Czechoslowacji muzeum typu skansenowskiego, "Etnografia Polska" l. 6, 1962, s. 408. 18 R. Andersson, Freilichtmuseell ill Dalarna (Schweden), "Acta Scansenologica" t. 4, 1986, s.92-94. l. �88 Nie wiemy dokładnie ile' muzeów powstało w rzeczywistości w Finlandii w latach 1919 -1939. Był to niewątpliwie dobry okres dla muzealnictwa fińskiego, które w 1923 roku zyskało swoje przedstawicielstwo w postaci Związku Muzeów Fińskich. Wśród 12 placówek, których daty powstania są znane, znajduje się słynne Muzeum Rzemiosła w Turku powołane do życia w 1937 roku w zachowanym in situ zespole budynków z 1770-1820 roku. W zespole tym znajdują się wyłącznie małe, robotniczo-rzemieślnicze domki, a w nich około 30 różnych warsztatów. Pozostałe muzea mają charakter lokalny i z reguły są niewielkie. Spośród innych krajów, w których powstawały i rozwijały się muzea skansenowskie w okresie międzywojennym (Dania, Niemcy, Islandia, Wielka Brytania, Jugosławia, Łotwa, Polska, Rumunia, Rosja, Czechosłowacja i Węgry), wyróżnić należy tylko niektóre. Do powstania dużych muzeów dochodzi na Łotwie (Ryga 1924) i w Rumunii (Bukareszt 1936). Powstaje plan dużego centralnego muzeum na wolnym powietrzu w Czechosłowacji (1929), ale realizuje się tylko muzeum w Rożnowie na Morawach według koncepcji sprzed I wojny Bohumira laronka. Bardzo interesująca pod względem koncepcyjnym jest placówka w Cregneash na wyspie Man w Wielkiej Brytanii (1938). Jej novum polega na tym, że za muzeum uznano część osiedla z ośmioma obiektami wraz z łąkami i polami o powierzchni 100 ha 19. Tę cechę znajdziemy w znacznie później powstałym muzeum w Auchindrain w Szkocji. W 1934 roku w Niemczech wystąpiono z projektem stworzenia muzeum na wolnym powietrzu w Berlinie celem uczczenia 45-letniej rocznicy urodzin Adolfa Hitlera. Na całe szczęście skończyło się tylko na kiepskim projekcie, który przewidywał, że każda prowincja Rzeszy ofiaruje i sprowadzi jedną zagrodę wiejską typową dla regionu 20. Wśród kilku małych placówek tego okresu na uwagę zasługuje "M useumsdorf' w Cloppenburg założone przez H. Ottenjanna w 1934 roku i po dwóch latach otwarte. Jest to muzeum wsi dolnosaksońskiej prezentujące różne formy domów dolnoniemieckich typu halowego oraz domów fryzyjskich typu "Gulf' 21 . Wybuch II wojny światowej spowodował w większości krajów zastój w rozwoju muzeów skansenowskich. Jedynie w Szwecji, która pozostała neutralna, a w małym stopniu też w Norwegii i Finlandii, widać kontynuację przedwojennej aktywności muzealnej. Korzystniejsze warunki aniżeli gdzie indziej miały muzea w Arnhem w Holandii i Odense w Danii, a także duńskie centralne muzeum na wolnym powietrzu w Lyngby pod Kopenhagą, które A Guide to the Manx Open-Air Folk Museum Cregneash, Douglas 1977. S. M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", Warszawa 1939, nr I, s. 40. 21 H. Keiser, E. Ottenjann, Museumsdorf Cloppenburg. Niedersachsisches Freilichtmuseum, wyd. 8, 1988. 19 20 �89 rozwijały się w tym czasie. Muzeum w Lyngby stało Się ośrodkiem kultywowania tradycji i patriotyzmu 22. W pierwszych latach po wojnie kraje europejskie musiały odbudować swe wsie i miasta z ruin, rozwijać gospodarkę, a mimo to w wielu z nich poświęcono sporo uwagi ochronie zabytków, w tym też organizowaniu skansenów. Świadczą o tym: w Danii otwarcie 22.06.1946 roku muzeum w Odense, w Wielkiej Brytanii rozpoczęcie w tym samym roku organizacji muzeum SL Fagans (Walia), które po dwóch latach otwarto dla zwiedzających. W Finlandii w 1947 i 1950 założone zostają lokalne skanseny w Pyhiijoki i w Hanho, w Rumunii od 1948 przystąpiono do energicznej rozbudowy "Muzeum Satului" w Bukareszcie, a w Jugosławii w 1949 roku wydane zostało specjalne zarządzenie Ministerstwa Nauki i Kultury mające na celu rozwój parków etnograficznych na wzór Skansenu w Sztokholmie. Od 29.06. do 3.07.1948 roku w Ecole du Louvre w Paryżu odbyła się Pierwsza Konferencja Międzynarodowej Rady Muzealnej, na której powołano do życia ICOM (International Counsil of Museum). W czasie tego posiedzenia wygłoszono również referat na temat muzeów na wolnym powietrzu. Oficjalnie zajęte po raz pierwszy stanowisko w kwestii muzeów na wolnym powietrzu zawdzięczamy Walnemu Zgromadzeniu Międzynarodowej Rady M uzeów w Genewie 9.07.1956. Nie sprecyzowano tam jeszcze definicji, ale uznano dotychczasową działalność istniejących muzeów na wolnym powietrzu i podjęto uchwałę o konieczności zorganizowania sesji naukowej w celu ich rozpropagowania. Dokładnie w rok później, na konferencji w Kopenhadze, Sorgenfri, Aarhus i Sztokholmie spotkało się 24 przedstawicieli z 13, państw (głównie zachodnioeuropejskich), którzy m.in. wyrazili swoje poglądy na kwestię przenoszenia zabytków architektury do muzeów. W opracowanej "Deklaracji" zdefiniowano pojęcie muzeum na wolnym powietrzu oraz określono jego cele23. Publikacja "Deklaracji" w różnych państwach, w tym też w "ICOM News" (t. 11, nr I) w Paryżu w 1958 roku oznaczająca podanie do publicznej wiadomości zasad organizowania i budowy muzeów na wolnym powietrzu, zamyka pewien okres w rozwoju muzealnictwa skansenowskiego. W jego końcowej fazie powstało bardzo dużo muzeów, najwięcej w Szwecji, Norwegii i Finlandii. Ważniejszym jednak było, że szereg muzeów na wolnym powietrzu założono w tych krajach, w których dotychczs ich nie było (Austria, Belgia, Bułgaria i in.). W tym czasie powstało szereg placówek ważnych ze względu na wytyczenie nowych kierunków pracy, metod konserwatorskich, rozwoju naukowych kryteriów badań itp. Nie od rzeczy będzie posłużyć się kilkoma przykładami. Na len temat patrz: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 33-34, 152-153, 157. Treść "Deklaracji" podaje m.in. A. Zippelius, w: Handbuch ... , op. cit., s. 30- 39. Krytyczny stosunek do ,.Deklaracji" zawar! w swym opracowaniu: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 67 -72. 22 23 �90 Na rok 1949 przypada założenie muzeum "Gamia Link6ping" w południowej Szwecji. Jest ono dowodem wielkiej troski władz miasta Link6ping o własne zabytki architektury z XVII - XIX wieku. Konieczność modernizacji miasta wymagała usunięcia wielu zabytków. W związku z tym na obrzeżu miasta wydzielono plac o powierzchni 4 ha i stworzono tu stare miasto z jego dawną nawierzchnią ulic, ogrodami, fontannami, pomnikami. Szereg przeniesionych obiektów jest nadal zamieszkałych przez swych właścicieli. Twórcą tego wspaniałego miasta był Lenart Sj6berg24. W Republice Federalnej Niemiec do przodujących muzeów z tego okresu należy placówka w Kommern (1958). Swoją wysoką pozycję zawdzięcza nie tylko interesującej ekspozycji zabytkowych obiektów zebranych w czterech grupach, ale również licznym pracom teoretycznym, których twórcą był wieloletni dyrektor tego muzeum Adelhart Zippelius 25. Jemu należy przypisać rozbudowę Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu i rozwinięcie współpracy międzynarodowej w Związku 211,a tym samym silne oddziaływanie na rozwój muzeów skansenowskich w różnych krajach. Swego rodzaju analogię do muzeum w Kommern stanowi Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (1958), które rozwinęło na szeroką skalę prace teoretyczne i konserwatorskie w zakresie muzealnictwa skansenowskiego. Korzystali z nich niejednokrotnie skansenolodzy polscy i niektórych sąsiednich krajów27. W 1953 roku założono w Bokrijk w Belgii flamandzkie muzeum na wolnym powietrzu. Jego twórcą był dr 1. Weyns, który - wraz z prof. dr. A. Kamphausenem z Kilonii - był inicjatorem powołania do życia (t 966) "Grupy roboczej europejskich muzeów na wolnym powietrzu"28. Weyns posłużył się materiałami ikonograficznymi z XVI wieku, m.in. obrazami Piotra Breughla, w celu rekonstruowania wyglądu wnętrz z XV i XVI stulecia w prowadzonym przez siebie muzeum na wolnym powietrzu. Trzeba przyznać, że wykonane w ten sposób urządzenia wnętrz doskonale oddają atmosferę ówczesnych domów. Do grupy ważniejszych muzeów wspomnianego okresu należy też zaliczyć placówkę w Holywood koło Belfastu. Została ona założona przez rząd Północnej Irlandii w 1958 roku. Rekonstruuje się tu różne formy osadnicze: nizinne i górskie, i odpowiednio do tego przenosi się budynki parterowe, piętrowe oraz obiekty przemysłowe. Tych kilka przykładów nie wyczerpuje długiej listy muzeów na wolnym B. Cnattingius, B. Lundberg, Gamla Link6ping, Linkoping 1976, s. 52. A. Zippelius, 25-lecie Deklaracji /COM o muzeach na wolnym powietrzu - próba bilansll, "Acta Scansenologica" 1985, t. 3, s. 9 - 13. 26 J. Czajkowski, /0 lat Związku Europejskich Muzeów IW Wolnym Powietrzu. ibid., s. 19 - 39. 27 Por.: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1979.' 28 Tagungsberichte 1966 -/972, Koln 1973, s. 7. 24 25 �91 powietrzu, które powstały do końca 1958 roku. Założono bowiem szereg małych lokalnych placówek w wielu krajach całej Europy, czego przykładem jest Islandia, w której idea organizowania małych muzeów z budynków in situ sięga czasów przedwojennych. Jednak pierwsze działania w tym kierunku odnotowujemy dopiero w 1943 roku. Wtedy to właściciel zagrody Busterfell (południowo-wschodnia Islandia), której historyczne istnienie potwierdzone jest w 1532 roku, sprzedał ją państwu z przeznaczeniem na ekspozycję muzealną· W 1946 roku opieką konserwatorską ill situ objęto zagrodę Keldur (południowa Islandia). Zwiedzającym udostępniono ją w 1954 roku. W 1947 roku Muzeum Narodowe roztoczyło pieczę nad zagrodą Glaumbaer (in situ, północna Islandia), z kolei w 1955 roku podjęto prace konserwatorskie przy zagrodzie Grenjadarstadur (północna Islandia, in situ), której zwiedzanie stało się możliwe w 1958 roku. W tej samej części kraju leży też zagroda Laufas, którą zamieniono na muzeum w 1958 roku. Jedynym większym muzeum skansenowskim jest placówka na wolnym powietrzu w Reykjaviku, której zalążkiem stała się zagroda Arbaer in situ. Jej historia sięga 1466 roku O). Ostatni mieszkaniec opuścił ją w 1948 roku. 16.04. 1957 roku założono tu muzeum, które otwarto 22.05.1957 roku. Obok niej ustawiono 23 przeniesione różne budynki. W następnym już okresie powstały jeszcze dwa muzea: jedno w Reykjaskoli (północno-zachodnia Islandia) w 1967, drugie w Skogar (południowa Islandia) w 1969 roku29. Przejście do kolejnego etapu rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie odbyło się w sposób niedostrzegalny, a konkretna data jest szczegółem umownym. Pierwsze lata tego etapu zaowocowały licznymi konferencjami w różnych krajach i międzynarodowymi spotkaniami specjalistów różnych dyscyplin nauki. W czasie tych konferencji omawiano problemy muzeów skansenowskich, głoszono różne poglądy na tworzenie muzeów na wolnym powietrzu, nie zawsze zgodne z ideą Artura Hazeliusa i sensownymi zasadami ochrony zabytków. I tak na przykład Generalna Konferencja ICOM w Sztokholmie w 1959 roku między innymi zawęziła kryteria doboru budynków do ich wartości historycznej, a tzw. Karta Wenecka, będąca wynikiem II Międzynarodowego Kongresu Architektury i Techników Zabytków (25 - 31.05. 1964, Wenecja) ogranicza translokację obiektów zabytkowych w sposób istotny; natomiast uczestnicy analogicznego spotkania w Płowdiw w Bułgarii (24.09.1975) dość ostrożnie przyznają muzeom na wolnym powietrzu tylko Informacje dotyczące islandzkich muzeów pochodzą z opracowania Stanisława Bartoszka, muzea kultury ludowej .•Acta Scansenologica" t. 6, ł980, s. 244-267. Wskazują one, że społeczeństwo Islandii jest zainteresowane ratowaniem zabytków swojej przeszłości. Jest to szczególnie trudne, bowiem tam.1ejsze budynki zbudowane są z torfu. 29 Islandzkie �92 pewne prawa w zakresie dokumentacyjno-wychowawczym 30. Zwróćmy uwagę, że wszystkie te postanowienia i uchwały podejmowane były w okresie wręcz żywiołowego rozwoju muzeów skansenowskich i to bardzo różnych typów. Świadczą też o tym, że w pewnych kręgach konserwatorów, architektów i historyków sztuki nie w pełni rozumiano sens idei Hazeliusa, że uznawano muzeum na wolnym powietrzu jako miejsce azylu dla rzeczy starych, z którymi nie bardzo wiadomo, co należy zrobić. W kręgach muzealnych w większości krajów przeważało już zdanie o potrzebie celowego projektowania muzeów na wolnym powietrzu i przenoszenia do nich obiektów nie tylko zabytkowych, ale również typowych. Zyskało to akceptację uczestników konferencji ICOMOS w 1977 roku na Węgrzech 31, bowiem w pełni odpowiadało rzeczywistości. Niezwykle istotne dla utrzymania i powstawania muzeów na wolnym powietrzu oraz teoretycznego rozwoju tego rodzaju muzealnictwa było powołanie do życia w Helsinkach 7 lipca 1972 roku Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, który od tej pory, regularnie co dwa lata organizuje spotkania swoich członków w różnych krajach. W 1986 roku spotkanie takie miało miejsce w Polsce, a około stu jego uczestników uzyskało możność poznania muzeów na wolnym powietrzu w Radomiu, Nowym Sączu i Sanoku oraz szeregu obiektów drewnianych in situ w okolicy Zakopanego. Efektem międzynarodowych spotkań są bezpośrednie wymiany poglądów na określone tematy oraz drukowane sprawozdania z posiedzeń, dostępne dla każdego zainteresowanego problemami muzeów na wolnym powietrzu. Liczba tych muzeów poważnie wzrosła po 1958 roku, w niektórych krajach wielokrotnie. Nie da się więc wszystkich scharakteryzować, tylko wybijające się można wymienić. Do takich należą muzea: w Beamish Hall (1968) i w Ironbridge (1968) w Anglii, w Rumsiskes na Litwie (1966), w Grossgmain (1978), w Maria Sa al (1968) i w Stiibing (1962) w Austrii. W Polsce do wybitniejszych muzeów z tego okresu należą placówki w Lublinie (1976), Opolu (1961), Ciechanowcu (1971); w Rumunii w Bujoreni (1966), Gole~ti (1966), Baia Mare (1977); w Rosji muzeum w Archangielsku; na Słowacji w Banskej Stiavnicy (1965), Vychylovce (1973), Zubercu (1967); na Ukrainie we Lwowie (1967) i Kijowie (1971); na Węgrzech w Szentendre (1967), Zaleegerszeg (1966), Sombathely (1968). W Szwajcarii istnieje tylko jedno duże muzeum na wolnym powietrzu w Ballenberg założone dopiero w 1968 roku, chociaż sama myśl o nim rzucona została 30 lat wcześniej. W muzeum tym zgromadzono już około 70 obiektów, z których wiele sięga początku XVII wieku, a jeden dom datowany jest nawet na 1568 rok 32. Szerzej: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 71 - 75. Falusi miiemLeki egyiittesek vUelme [COMaS konferencja Budapest-Szombathely 1977. junius 23 - 29, Budapest 1980, s. 3 - 230. 32 Fiihrer durch das Schweizerische Freilichtmuseum Bal/enberg, red. D. Meili, wspó1pr. M. Gschwendt, Ch. Schlitt, Brienz 1985. 30 31 �93 W Niemczech Wschodnich (dawna NRD) rozwój muzealnictwa skansenowskiego nie nabrał takiego impetu jak na zachodzie, stąd należy tę część kraju wyodrębnić. Do najwybitniejszych należy tu muzeum na wolnym powietrzu w Schwerin-Muef3, którego zasadnicza wartość polega na tym, że spośród 15 znajdujących się tu obiektów 14 jest na swoim starym miejscu 33. Druga znaczniejsza placówka znajduje się w Seiffen. Założono ją w 1972 roku. Zgromadzono w niej szereg obiektów, przeważnie z XVIII wieku. Jest tu też stacja trafo (rozdzielnia elektryczna) z 1912 roku, która zapewne stanowi jedyny w Europie tego rodzaju obiekt techniczny, który uznany został za zabytek. Natomiast w zachodnich Niemczech powstały po 1958 roku aż 54 muzea na wolnym powietrzu, z tego 20 w Bawarii i 10 w Nadrenii-Westfalii. Jest to dowodem niewątpliwej troski władz prowincji o zabytki, ale również społecznych dążeń do ratowania wszystkiego, co świadczy o przeszłości 34. Jest oczywiste, że - jak wszędzie - w takiej liczbie nowo powstałych placówek są muzea różnej wielkości i znaczenia. Dla przykładu wymieńmy największe, i te, które prowadzą poważną pracę naukową i dydaktyczną. Są to: muzeum na wolnym powietrzu w Molfsee koło Kilonii (1960), w Detmold (1966) i w Hagen (1960) w prowincji Północna Nadrenia-Westfalia, w Neu-Anspach (1973) i w Sobernheim (1973) w Hesji oraz bawarskie placówki w Bad Windsheim (1976), Gro13weil (1972) czy też w Perschen (1961). Nie miejsce tu na ich opisywanie, ale każda z nich - a szczególnie muzeum w Detmold - może służyć za wzór innym muzeom europejskim. Osobny problem jawi się w Berlinie, w którym odkryto dużą powierzchniowo pozostałość po słowiańskiej osadzie z 1200-1220 roku z bogatymi znaleziskami różnych przedmiotów, narzędzi, zbiorów, dekoracji, a także resztki budynków mieszkalnych i gospodarczych. Na ich podstawie zrekonstruowano wygląd owalnej wsi zabudowanej zagrodami wielobudynkowymi 35. Oficjalnie placówkę tę założono w 1975 roku i nazwano "Museumdorf Diippel". Jest to zatem archeologiczne muzeum na wolnym powietrzu, jedno z wielu w Europie, które można porównać z polskim muzeum w Biskupinie. Do krajów, a których jeszcze nie wspomniano należy Francja. Do niedawna muzeów na wolnym powietrzu wcale tam nie było, jakkolwiek sama idea tego rodzaju muzealnictwa znana była już w latach 30. Powstały nawet plany zorganizowania takiej placówki, których autorem był Georges Henri Riviere. Do realizacji nigdy jednak nie doszło. Po przeszło 30 latach R. Wendt, Freilichtmuseum Schwerin-Muess, Ludwigslust 1985. Por.: 10 Jahre Museumsarbeit in Bayern. Abteilung Nichtstaatliche Museen 1976 -1986, Straubing 1986; Museumsmagazin. Aus Museen und Sammlungen in Baden-Wiirttemberg, 2, 1984; 3, 1985, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart. 35 A. von Miiller, Museumsdorf Diippel, Berlin 1981. J3 34 �94 Riviere wystąpił z koncepcją organizacji muzeów, które obejmowałyby swym zasięgiem duże tereny i dążyłyby do zachowania pewnego obszaru kulturowego z jego zabytkami 36. Pierwsze takie muzeum pod nazwą "Ecomusee d'Quessant" zorganizowano w 1968 roku, a w następnym "Ecomusee des Monts d'Arree" oraz "Ecomusee de Saint-Degan - Nature et traditions du pays d' Auray". Dwa pierwsze znajdują się w departamencie Finistere, trzecie zaś w Morbihan. Ta koncepcja została szybko zaakceptowana przez społeczeństwo francuskie, o czym świadczą liczne następne ekomuzea, które powołano do życia na terenie całej Francji w latach 1970-1986. Jedynym muzeum na wolnym powietrzu, w sensie powszechnie znanym, jest "Ecomusee de HauteAlsace" w Ungersheim, department Haut-Rhin, które założono w 1980 roku, a po czterech latach oddano do zwiedzania 37. Kończąc powyższy szkic, w którym jedynie zasygnalizowano wybrane problemy z rozwoju muzealnictwa skansenowskiego, chcę zwrócić uwagę na konkretne efekty. Łącznie powstało dotychczas około 2100 muzeów na wolnym powietrzu w Europie38. Oczywiście są wśród nich placówki duże liczące 100, 200 i więcej obiektów lub mające w programie budowę tylu budynków; są też lokalne muzea, w których chroni się jeden lub kilka zabytkowych obiektów, jak to jest często w Skandynawii. Przykładem może być prowincja Dalarna na północy Szwecji. Jak pisze Roland Andersson o muzeach na wolnym powietrzu w tej prowincji, jest ich tam ogółem 50. Chroni się w nich około 710 obiektów, z których 560 zostało translokowanych, a 150 znajduje się na swoim pierwotnym miejscu. Tylko w trzech muzeach jest więcej niż 30 budynków, w dziesięciu więcej niż 20, w pozostałych liczby te są różne i mniejsze od wskazanych 39. Trudno jest zebrać podobne dane z całej Europy. Gdyby jednak przyjąć, że przeciętnie w każdym muzeum chroni się tylko 10 obiektów to wówczas we wszystkich razem byłoby ich około 21000. Pomijając wszystkie inne aspekty dotyczące istnienia muzeów na wolnym powietrzu, już ta olbrzymia liczba chronionych obiektów stanowi o użyteczności społecznej i naukowej tych muzeów. Jest to bowiem olbrzymia baza badawcza dla tych, którzy w przyszłości będą się zajmować problemami architektury ludowej czy drewnianej. 36 W. von Hinten, Zur KonzepLion des ..Ecomusee·· in Frankreich, "Acta Scansenologica" t. 3, 1985, s. 45 - 46. 37 Neuer Platz fur alt e Hauser, "Frankfurter Allgemeine Zeitung" z 20.03.1986, nr 67. Przy opisie francuskich muzeów pomocne były różne prospekty i oficjalna lista francuskich ekomuzeów, którą otrzymałem z muzeum w Ungersheim. 38 W opracowaniu, które ukazało się w 1984 roku (Muzea ... , op. cit., S. 20) podałcm nieco mniejszą liczbę muzeów. Różnica spowodowana została przcde wszystkim powołaniem do życia nowych muzeów. 39 Por.: R. Andersson, op. cit., s. 74. �95 Zwróćmy jeszcze uwagę, że idea Hazeliusa tylko w kilku krajach Europy nie znalazła większego uznania, albo też nie wiadomo szerzej o organizowaniu tam dotychczas muzeów na wolnym powietrzu. Są to: Grecja, Albania, Włochy, Portugalia i Hiszpania. W tym ostatnim kraju istnieje wprawdzie od 1929 roku "Pueblo Espanol" w Barcelonie, ale nie może ono być uznane na muzeum na wolnym powietrzu, bowiem daleko odbiega od kryteriów powszechnie przyjętych przy organizacji omawianych muzeów 40. Z pozostałych - w Albanii jakby nie doceniano muzeów na wolnym powietrzu, a w innych krajach na plan pierwszy wysuwa się wysokiej klasy zabytki z dawnych epok. Niewykluczone, iż pewne znaczenie ma fakt, że w krajach tych nie ma budownictwa drewnianego, a budownictwo murowane jest trwalsze. Trudniej też przenosić takie budynki. Pozostaje jednak idea ochrony budynków na pierwotnym miejscu, ich konserwacja, wyposażenie wnętrz i funkcjonowanie ich jako muzeów. Wydaje się, że organizacja tak pomyślanych muzeów jest tylko kwestią czasu w wymienionych krajach, zależni~ od społecznego dojrzewania i turystycznego zapotrzebowania. Jerzy Czajkowski ON THE HISTORY OF OPEN AIR MUSEUMS IN EUROPE (Summary) The first open air museum in Europe was officially opened in 1891 when Arthur Hazelius, a Swedish scientist, opened an architectural exhibition on the island of Djiirgarden in Stockholm. The exhibits were transferred to the island from various places. Very quickly others followed Hazelius's idea - in Denmark, Germany, Finland, Holland, and, first of all, in Norway. By the end of 1918 over 100 open air museums were opened in these countries. Approximately 230 open air museums were opened in the five countries mentioned above and in Estonia, Great Britain, Yugoslavia, Latvia, Poland, Russia, Czechoslovakia, Hungary in the interwar period. Over 260 open air museums were opened between 1910 and 1958. The idea of open air museums was substantiated in the world after 1958, when in 1956 and 1957 the International Council on Museums (lCOM) recognized museums of this type and when in 1958 the principles of organizing open air museums were published. Transi. 40 Por.: M. Kurzątkowski, "Pueblo paraskansenowskich, "Acta Scansenologica" Espaiiol" I\' Barce/unie, ibid., s. 171 i n. Z. Nadstoga IV Barcelonie i kilka uwag o zjawiskach t. 2, 1981, s. 161 i n. oraz P. Worytkiewicz, ..Pueblo Espaiiol" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cd743713b661183da687fded2418131.pdf 5b4d0b8f8cdee94908ff25bc44fcade1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource badania terenowe wies polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1955 Title A name given to the resource Wieś polska w perspektywie badań etnologicznych i socjologicznych/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.97-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. STAN I PERSPEKTYWY MARIA WIERUSZEWSKA Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Warszawa t. 78, 1995 NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WIEŚ POLSKA W PERSPEKTYWIE BADAŃ ETNOLOGICZNYCH I SOCJOLOGICZNYCH Wstęp Zaskakiwać może fakt, iż termin "wieś" nie znalazł się dotychczas w zbiorze pojęć i terminów ogólnych ani socjologii, ani też etnologii. Dopiero przygotowywana do druku encyklopedia socjologii ma przełamać niepokojący fakt pominięcia wsi - ważnej organizacji życia społecznego - w zbiorze pojęć myśli socjologicznej. Jest prawdą, dostrzeganą coraz wyraźniej, iż wieś stanowi słaby punkt ogólniejszych teorii. Wieś, zepchnięta na margines systemów socjologicznych, jako przedmiot badań do dziś pozostaje zawstydzającym obrazem niewiedzy i niedomówień. Przyznają to wybitne autorytety, by przytoczyć opinię profesora Jana Szczepańskiego. Pomimo dużej liczby ośrodków różnodyscyplinowych badall, grona utalentowanych badaczy, obszernej bibliografii wyników badań cząstkowych i panoramy pism takich, jak między innymi "Etnografia Polska", "Lud", "Literatura Ludowa", "Wieś i Rolnictwo", "Roczniki Socjologii Wsi", "Regiony", "Sycyna" i "Pamiętnikarstwo Polskie", brakuje prac syntetyzujących przemiany wsi polskiej XIX i XX wieku (Szczepański, 1994). Co więcej, nowe zjawiska dokonujące się na wsi polskiej nie dają się opisać przy pomocy istniejących teorii. Zmiana ustroju, zdaniem Szczepańskiego, podważyła moc wyjaśniającą teorii modernizacji, ważność teorii stratyfikacji społeczności wiejskich oraz teorii organizacji społecznej, opartej na funkcjonowaniu grup pierwotnych. Brak adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce to powód załamania się funkcji społecznej nauki, która w tradycji polskiej była przewodniczką w życiu społecznym. Jakie są tego przyczyny? Sięgnijmy do początków teorii socjologicznych okresu Oświecenia. Myśliciele XVIII wieku sprzymierzeni w dążeniu pokonywania ignorancji i przesądów, wpłynęli na uformowanie się zasadniczo nowej postawy wobec świata. Wieś z takiej perspektywy, częściowo przechowanej do dziś, mogła być widziana tylko jako oaza zacofania i zabobonów, którą należało oświecać 7 - Lud t. LXXVIIl �98 "kagankiem oświaty". Filozofia Oświecenia stała jednak pod wieloma względami wyżej - jak wskazuje Jerzy Szacki - od późniejszych systemów socjologicznych XIX wieku, które rozwijały się już w innych warunkach historycznych. Socjologia była od swych początków ukierunkowana na badanie problemów społeczeństwa po rewolucji przemysłowej. Dlatego też główne wątki badawcze i teoretyczne socjologii skupiały się na historycznej zmienności społeczeństw oraz odkrywaniu różnic pomiędzy starym społeczeństwem feudalnym, stanowym a nowym społeczeństwem kapitalistycznym, klasowym (Szacki, 1983, s. 149). Teoria ewolucji i postępu siłą rzeczy pozostawiały na uboczu zainteresowanie segmentem agrarnym starego porządku społecznego, tym samym marginalizowały znaczenie wsi i jej mieszkańców w tworzącym się ładzie społeczeństwa przemysłowego. Wieś - przedmiot refleksji naukowej Naj dawniej szych źródeł do poznania genezy wsi jako powszechnej formy osiedlenia dostarcza archeologia. "Wsie" - duże osady występowały w kręgu rolniczej kultury "radłowej" w końcowym okresie neolitu. Zamieszkiwanie określonego obszaru, zbiorowe użytkowanie ziemi współtworzyło pierwsze formy organizacyjne zwane wspólnotą sąsiedzką lub wiejską. Pierwsze źródła pisane od połowy X wieku przynoszą informacje o historii wsi poprzez inwentarze dóbr biskupich i klasztornych. Późnośredniowieczne źródła rozszerzają pisane informacje o wsi poprzez zamieszczanie wiadomości o kształtach, rozplanowaniu wsi i organizacji życia wewnętrznego. Źródła te - zwłaszcza dokumenty lokacyjne na prawie niemieckim od połowy XIII do połowy XV wieku - dostarczają informacji o uwarstwieniu ludności wiejskiej, jej zróżnicowaniu, strukturze gospodarczej i położeniu społeczno-prawnym chłopów we wsiach czynszowych. Refleksje o wsi na tle szerszych zainteresowań ginącymi kulturami, w tym kulturą chłopów, można odnaleźć w historiografii, publicystyce, literaturze rolniczej i pięknej od czasów Odrodzenia. Wieś jako przedmiot systematycznych studiów wiąże się w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, z okresem kształtowania nowoczesnej świadomości narodowej od przełomu XVIII i XIX wieku. Faza świadomych poszukiwań źródeł do poznania historii chłopów i wsi wiąże się z załamaniem systemu feudalnego, początkami kapitalizmu i rozpoczęciem bardziej pogłębionych studiów nad społeczeństwem. Refleksja nad wsią jako społecznością lokalną łączy się w socjologii z kryzysem grup pierwotnych opartych na stosunkach osobistych i współpracy a zagrożonych przez procesy industrializacji i urbanizacji w miarę rozpowszechniania kapitalizmu. �99 Odwołanie do takich cech jak wspólnota życia, więzy krwi, samowystarczalność i ograniczone rozmiary grup pierwotnych, zwanych przez C. H. Cooley'a "piastunkami ludzkiej natury", uzasadniają cofnięcie do wcześniejszych źródeł klasycznych. Zapoczątkowana przez Platona i Arystotelesa refleksją dotyczącą cech greckiej polis, późniejsza myśl socjologiczna przenosi ją do charakterystyki społeczności lokalnych. W ich opisie pojawiają się trzy konstytutywne elementy: a) terytorium, b) interakcja społeczna, c) trwała więź. "Izolacja świadomościowa" charakterystyczna dla wsi tradycyjnej w Polsce zaczęła być przełamywana wraz ze zmianą sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopstwa. Paradoksalne jednak, że otwarcie takie działało przez długi czas hamująco na percepcję wzorów kultury miejskiej i efektywność jej wpływu. "Kobieta wiejska - pisze Barbara Olszewska-Dyoniziak - która przed wojną chodziła codziennie z mlekiem do miasta i bezpośrednio stykała się z wzorami życia miejskiego, szanowała jednak swoją wiejskość i nie naśladowała swoich odbiorców ani w sposobie ubierania, ani urządzania wnętrz, ani w sposobie zachowania. Dziś ta sama kobieta stara się za wszelką cenę upodobnić do pań z miasta" (Olszewska-Dyoniziak, 1994, s. 153) zacierając swoją tożsamość. Pierwsza połowa XIX wieku przynosi badania nad wsią, ukierunkowane na poszukiwanie odrębności i archaizmów kulturowych traktowanych jako źródła dla "rekonstrukcji najdalszej historii" i początków kultury narodowej. Pierwsze programy ludoznawcze skierowane na penetrację wsi polskiej przypisuje się Hugo Kołłątajowi i działalności Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk utworzonego w 1800 roku. Wyniki tych badań, w zamyśle ich inicjatora, miały służyć celowi przekazania potomności "rzetelnego świadectwa stanu w jakim zastała Polskę tragedia zaborów i dostarczenia argumentów przeciw oszczerstwom obcym". Odpowiedzią na ten projekt stała się synteza Łukasza Gołębiowskiego pl. Lud Polski jego zwyczaje i zabobony. Obok monografii etnograficznych pojawiają się pierwsze opisy warunków gospodarowania i stosunków ekonomicznych na wsi wywołane narastającą kwestią społeczną· Przełom XIX i XX wieku przynosi, charakterystyczne dla ówczesnego prądu umysłowego epoki, przesunięcie zainteresowań wsią z poszukiwań ludoznawczych i studiów "starożytności słowiańskich" w stronę badania współczesnych przeobrażeń wsi. Podejmowane są analizy sytuacji konkretnych wsi i regionów we wzajemnych odniesieniach do naturalnych warunków przyrodniczych, struktury społecznej, form organizacji gospodarczej, w tym spółdzielczości, oraz wpływu emigracji na życie społeczności wiejskich. Przed badaniami społeczności rolniczych wyłaniają się istotne funkcje poznawcze i praktyczne w wyniku problemów, jakie stwarzały wszędzie stosunki wsi i miasta, społeczeństw przemysłowych i struktur wiejskich, rolniczych. Socjologia wsi krajów Europy Centralnej i Wschodniej, inaczej niż w uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej, dotyczyła głównie problemów �100 kwestii chłopskiej w kontekście narodowej i klasowej tożsamości. W funkcjonowaniu wspólnot wiejskich na tle czynników warunkujących życie ich miyszkańców dostrzegano oryginalne treści narodowe. Postulaty analizy naukowej w oparciu o "rzetelny opis obiektywny" poszerzają ujęcia badawcze wsi, w których jeszcze w XIX wieku pomijane były społecznie ważne problemy życia chłopów, przy koncentrowaniu się głównie na poszukiwaniu "przeżytków" kulturowych, swoistej "egzotyki". Pojawiają się wówczas postulaty badań instytucji, konfliktów i przemian kulturowych społeczności wiejskich. Głośna polemika z początków XX wieku, jaką wywołała książka Ludwika Krzywickiego pt. Kwestia rolna, przenosi zainteresowania wsią i chłopami w sferę programu rolnego. Wieś postrzegana jest jako pozostałość ustroju feudalnego na tle industrialnych "tendencji nowoczesnych". Problemy relacji wieś - miasto, które na cały wiek XX uformują sposób podejścia badawczego w socjologii, pojawiły się już w dyskusji wokół tej właśnie książki wydanej w roku 1906. "Prastara wioska rozkłada się wprawdzie powoli ale nieuchronnie, a zanim to nastąpi zmurszeje ideowo, tracąc wiarę w swe ideały i mądrość pradziadów i przesiąkając duchem kultury miejskiej". Taka diagnoza ewolucji wsi zawarta w Kwestii rolnej, jak większość poglądów jej autora, spotkała się z głośną repliką Władysława Grabskiego, który odpierał argumenty Ludwika Krzywickiego dotyczące przekształceń wsi i rolnictwa w kierunku kolektywizmu poprzez wykazanie, że gospodarstwa włościańskie okazywały się silniejsze ekonomicznie od folwarków (Grabski, 1903). Władysław Grabski stanowczo sprzeciwiał się prognozom "końca chłopów" a w konkurencyjnej walce dostrzegał ich "siłę ekonomicznego indywidualizmu". Pisał, że "włościanie nie mają się wcale ku temu, by ustąpić z widowni świata". Grabski przeciwstawiał się poglądom wyrosłym z uprzedzeń i pogardy wobec wsi. Tę skazę dostrzegał w sformułowaniach opisujących włościan jako niższą kategorię ludzi, przy użyciu określeń takich jak: "stworzenia ujarzmione przez ziemię", "twarde czaszki", "uległe wobec tradycji", "ciemne i zabobonne". Zarzuty dotyczące jednostronności ujęć, które kierowano do autora Kwestii rolnej powrócą w latach dziewięćdziesiątych XX wieku u autorów kontestujących dominujące wzory badań wsi, przede wszystkim ze względu na ograniczenia doktrynalne oraz paradygmat modernizacji wywiedziony z opcji uprzemysłowienia i urbanizacji kraju. Wyodrębnienie wsi jako przedmiotu badań kreuje nowy typ refleksji socjologicznej i etnologicznej. Początki poszukiwań ludoznawczych i socjograficznych zmierzają do opisu wsi, gospodarstw, warunków życia, kultury lokalnej - pozostałości i przeżytków ustroju feudalnego. Głoszone postulaty rzetelnego poznania najliczniejszej warstwy narodu, zostały wzmocnione �101 poprzez instytucjonalizację socjologii wsi i etnologii, co stało się możliwe w Polsce dopiero w okresie międzywojennym. W okresie Drugiej Rzeczyspolitej badania społeczności wiejskiej weszły do kanonu socjologii wsi jako odrębnej dyscypliny. Działo się to za sprawą samego przedmiotu badań - swoistej przestrzennej organizacji więzi społecznej i specyficznego sposobu życia oraz pracy ludności wsi - głównie w rolnictwie w ramach postfeudalnych struktur społecznych. W studiach Ludwika Krzywickiego, Władysława Grabskiego, Franciszka Bujaka znalazły miejsce wyniki obserwacji procesów społecznych na wsi okresu międzywojennego. Nowe orientacje teoretyczno-metodologiczne za sprawą ich twórców: Stefana Czarnowskiego, Floriana Znanieckiego, Józefa Chałasińskiego, Stanisława Bystronia sprawiły, iż wieś stała się przedmiotem systematycznej ekspansji empirycznej oraz refleksji teoretycznej. Jej klasyczny przedstawiciel Jan Sto 13ystroń, profesor etnografii, etnologii i socjologii korzystał z materiałów terenowych pochodzących ze wsi, porządkując je według przynależności do określonych grup społecznych i kategorii. On spopularyzował określenie kultury ludowej jako przekazu ustnego bezpośredniego. Jego dorobek wyróżnia - pod wpływem socjologicznej i etnologicznej szkoły francuskiej - rozległość i wszechstronność zainteresowań - od analiz światopoglądowych, obyczajów, magii, literatury ludowej po analizę autorytetu w danej kulturze wsi oraz ugrupowań etnicznych. Okres międzywojenny przynosi studia monograficzne licznych wsi pisane przede wszystkim przez etnografów. Dyrektywa Bujaka, wskazująca na niezbędność wypełnienia w monografii pełnego obrazu życia gospodarczego i społecznego wsi jako najmniejszej jednostki osadniczej i administracyjnej, znajdowała wielu naśladowców. Ich autorzy wywodzili się z ruchu krajoznawczego, ludoznawczego, placówek naukowych. Monografie wzorowane na schemacie Franciszka Bujaka poruszają szeroki zakres zagadnień życia wsi traktowanych jednak nierzako w sposób powierzchowny, z pobieżnym przeglądem spraw społecznych. Monografie socjologiczne - na przykład powtórna monografia Zbigniewa Tadeusza Wierzbickiego Żmiąca w pól wieku później wydana w 1963 roku, korzystając z typowo socjologicznych źródeł - obserwacji, wywiadu, ankiety - koncentruje się na zależnościach między życiem wsi a zmianami w makrostrukturach społeczeństwa globalnego. Naukowa refleksja o wsi wyłania dwa główne sposoby interpretacji: formalny i substancjonalny. Jedno podejście skłania w stronę poszukiwania cech wsi jako fragmentu większej całości czy też wycinka rzeczywistości. W takich przypadkach wieś najczęściej jest traktowana jako pole badań, przykład mikrokosmosu, który daje możliwość prześledzenia ogólniejszych prawidłowości i wielu zjawisk rzeczywistości społecznej wywołanych procesami uniwersalnymi. Drugie podejście zakłada istnienie wsi jako konkretnej rzeczywistości samej w sobie, zarazem odrębnego i swoistego przedmiotu badań. To �102 drugie podejście, bliższe wzorom antropologicznym, traktuje wieś jako "żyjącą całość". W przypadku badań monograficznych, w których wieś była traktowana jako wyizolowany kompleks zjawisk, często brakowało interpretacji sięgających do szerszego materiału porównawczego. W ramach wsi widziano głównie możliwość poddania obserwacji różnych przejawów rzeczywistości społecznej: ekonomicznych, demograficznych, społecznych, kulturowych. Wieś rzadziej stawała się przedmiotem badań samym w sobie, jako społeczność. Pytanie o to czym jest społeczność wiejska, jakie więzi ją konstytuują, jakim zmianom ulegają, było stawiane wyjątkowo. Model wsi tradycyjnej uformował stały punkt odniesienia we wzorze badań przemian społeczno-kulturowych, indukowanych procesami urbanizacji i industrializacji. Badania integralne nad wsią, przy udziale kilku dyscyplin historii, etnografii, socjologii, geografii, ekonomiki rolnictwa, statystyki, prawa i innych, były postulowane jako wzór postępowania dla poznania pełnego procesu przemian. Znajdowało to wyraz w badaniach procesów urbanizacji wsi - zmian w strukturze zawodowej, migracjach, przenoszeniu na wieś miejskich wzorów życia, tzw. "modernizacji" gospodarki wedle założeń doktryny socjalistycznej i upowszechniania we wsi nowych potrzeb i aspiracji. Przyjęte założenia o potrzebie przebudowy systemu społeczno-ustrojowego rolnictwa i usunięcia podstawowych różnic między miastem a wsią w sposób jednostronny uformowało wzory badań wsi w Polsce aż do przełomu lat osiemdziesiątych XX wieku. Przewaga empirycznych poszukiwań terenowych, przy słabszych dokonaniach teoretycznych i metodologicznych w studiach nad wsią w Polsce Ludowej, doprowadziły do spiętrzenia problemów badawczych obszarów wiejskich i zarazem kryzysu dyscyplin zajmujących się wsią. Objawy kryzysu socjologii wsi wystąpiły zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Europie. Próby jego przezwyciężenia łączy przekonanie o konieczności powrotu do pytań podstawowych, w tym sprecyzowania pojęcia wsi, określenia jej miejsca w narodzie, państwie i strukturach globalnych. Wobec ograniczonych możliwości badań środowisk wiejskich wedle koncepcji modernizacji, industrializacji i urbanizacji poszukiwane są nowe wzory i ujęcia badawcze. Nowy paradygmat badań wsi jako skomplikowanego tworu społecznego, całości społeczno-kulturowej, jednocześnie wzoru z długą historią, bo dawniejszą niż miasto, a przyszłością nieokreśloną, jest zadaniem, które stoi przed nauką społeczeństw europejskich. W warstwie epistemologicznej wymaga to określenia stosunku do założeń ideologii agraryzmu i uniwersalnych wartości ideologii chłopskiej. W sferze metodologicznej zaś wymaga zrównoważenia procedur standaryzowanych i statystycznych sposobów analizy, poprzez metody obserwacji uczestniczącej, socjologii "rozumiejącej" z większym uwrażliwieniem na całości społeczne (Wieruszewska, 1991). �103 Koncepcja badań wsi, promująca tzw. integrowany rozwój, wynika z reakcji na kryzys obszarów wiejskich spowodowany wielostronnymi zagrożeniami. Rozerwanie więzi w strukturach średniego zasięgu jako ważnych ogniwach pomiędzy makro- i mikrostrukturą, objawy anomii, destrukcja demograficzna (depopulacja wsi), zanik gospodarstw, bezrobocie, utrata tożsamości kulturowej i podmiotowości społecznej wsi, tworzą nowe problerpy wymagające innej konceptualizacji. Nie da się tego osiągnąć przez dyscypliny naukowe, które utraciły wyczulenie na całości społeczne. Wieś może być bogatym zapleczem argumentów dla demaskowania mitów i stereotypów jakie obarczają świadomość nie tylko uczonych i polityków. Niezrozumienie spraw wsi ma swoje korzenie w dominujących formach poznania naukowego, doktrynie politycznej, ogólnym kształcie rozwoju, jaki tworzy napięcia pomiędzy wizją technokratyczną a humanistyczną oraz pomiędzy cywilizacją a kulturą. Analityczno-logiczny model poznania, który zdominował naukę europejską, odsuwał z pola widzenia te sfery rzeczywistości, które jako metafizyczne nie mieściły się w kanonie pozytywistycznego ideału wiedzy. Tym samym pytania o istotę, wartości, o to czym są naturalne całości społeczne - w tym wieś - pozostawało na marginesie głównego kanonu nauki. Uczeni, przywiązani do teorii wywiedzionych z kręgu własnej kultury, stawali w kłopotliwej sytuacji, próbując poznać inny kontekst kulturowy. Wieś jest najczęściej przykładem postrzegania z zewnętrznej perspektywy, przez okulary innej estetyki i związanego z tym kłopotu kulturowego relatywizmu. Nawiązywanie poprzez archetypy i symbole do pierwotnych struktur myślowych we współczesnej refleksji humanistycznej wpływa korzystniej na pogłębienie wiedzy o wsi jako całości społeczno-kulturowej (Wieruszewska, 1991). Trendy współczesnej kultury harmonizują z tymi doświadczeniami, jakie były udziałem kultury chłopskiej. Tęsknota za poszukiwaniami utraconego sensu, moralnej pewności, społecznej więzi opartej na wspólnocie, która staje się rysem społeczeństw zachodnich "zmęczonych" industrializmem, skłania do powtórnego przemyślenia spraw wsi jako społeczności lokalnych. Próby takie podejmowane są w wielu krajach. Ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej, "wiejskość" jako kategoria organizująca myślenie o przyszłości Europy, także wyniki naj nowszych badań wsi w procesie ładu społeczno-gospodarczego krajów Europy Środkowej i Wschodniej, są nowymi próbami spojrzenia na całość procesów kulturowych wsi końca wieku xx. W każdym z krajów badania wsi stanowią wynik konkretnych problemów innej rzeczywistości społecznej. Równocześnie, na co zwracał uwagę Bogusław Gałęski, socjologia wsi ma zasięg uniwersalny o tyle, o ile jej zainteresowania systemem życia wiejskiego - gospodarstwem i rodziną rolniczą oraz społecznością wiejską - znajdują wszędzie na świecie swoje empiryczne podstawy (Gałęski, 1970, s. 37). �104 Wieś w procesie transformacji - nowe pytania W artykule Horyzonty badań kultury wsi ("Roczniki Socjologii Wsi", 1983) postawiłam tezę, iż dramatycznie wygasający nurt badań nad przemianami kulturowymi wsi w latach 1975 - 1980, stanowił rezultat osłabienia teoretycznej nośności dominujących koncepcji badawczych. Jednostronne widzenie rozwoju wsi sprawiło, iż lepiej badawczo były spenetrowane mechanizmy uniformizujące i upodabniające kulturę wsi w skali ogólnokrajowej niż od strony oddziaływania czynników różnicujących w skali lokalnej i regionalnej. Pisałam wówczas, iż realia naszych czasów powodują, że problem tożsamości kulturowej wsi należy uznać za węzłowy dla jej dalszego rozwoju, tym bardziej, że stoimy przed dylematem różnorodności kulturowej z jednej strony, i uniwersalności nauki i techniki z drugiej, w obliczu walki między ujednoliceniem a dążnością do kreowania różnorodności. Odnoszę wrażenie, że nowe tendencje w nauce, w których dostrzega się zagrożenia ze strony rozwoju techniki i modernizacji rozumianej jako pochodna urbanizacji i industrializacji, nie liczącej się z prawami lokalnych środowisk w aspekcie biologii i ekologii, mogą stworzyć warunki do tego, aby nawiązał się dialog między modernizacją rolnictwa a chłopami, między postępem techniki a potrzebami ludzi. Istnieje zatem pilna konieczność opracowania strategii rozwoju wsi polskiej na podstawie lepiej rozumianego potencjału środowisk wiejskich i ich potrzeb. Wymaga to jednak dokładnego uprofilowania badań, rozstrzygnięcia programowych problemów teoretycznych, między innymi i tego, czy istnieje konflikt między poczuciem tożsamości i silnej przynależności lokalnej, regionalnej a asymilacją kulturową w szerszej skali. Myślę, że należy mieć w pamięci nieocenioną radę prof. Jana Szczepańskiego, która winna pomóc w tworzeniu takiego modelu rozwoju wsi, a idea ta brzmi: "Jest rzeczą ważną dla reformatorów i rewolucjonistów, aby przez rozpoznanie tego, co trwałe i niezmienne w społecznej substancji, którą chcą na nowo modelować, zapewnili sobie z góry racjonalność swoich poczynań, właściwy szacunek możliwych efektów i aby budzili nadzieje zgodne z ich miarami" (Szczepański, 1972, s. 35). Diagnozy wskazujące na osłabienie potencjału rozwojowego wsi, które ukazały się w ostatnich latach, zmuszają do zmiany widzenia spraw wsi w naszym społeczeństwie, a także wśród samej ludności wiejskiej, która musi mieć zrozumienie dla spraw własnego rozwoju. To także kwestia do badań tożsamości kulturowej, rozumianej jako poczucie identyfikacji z wartościami i symbolami kultury. Podstawowa struktura wsi, w jej konstytutywnych elementach, zachowuje trwałość i ciągłość. Rodzina, indywidualne gospodarstwo, krąg sąsiedzki, krewniaczy, grupy nieformalne i lokalne, organizacje i instytucje tworzą sieć stosunków i zależności, które utrzymują istotę społeczności do chwili obecnej. �105 Dotychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów rozwoju wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie dwa kryteria: produkcyjno-ekonomiczne oraz społeczno-polityczne. Akcenty położone na ęfekty ekonomiczne, a zatem instrumentalne, wąskie traktowanie wsi jako producenta żywności, oraz na problemy własności w rolnictwie, w istocie zacierały cały sens podmiotowości wsi i rolnictwa jako całości wzajemnie powiązanych celów i funkcji w aspekcie gospodarki i kultury narodowej. Stąd w sytuacji, gdy warunki istnienia kraju potrzebują zasadniczych, koniecznych reform, a nie zabiegów kosmetycznych, doniosłe i pilne staje się określenie strategii korzystnego rozwoju wsi i rolnictwa. Myślę, że chłopi, jeśli uda im się przetrwać, powinni się liczyć w przyszłym rozwoJu wsI. Tymczasem chłopi - naj starsi i rdzenni mieszkańcy wsi - stają się kością niezgody, głównym obiektem i społecznym problemem transformacji. W mnożących się polemikach prasowych zaczyna przeważać pogląd, iż chłopi to balast transformacji, produkt systemu socjalistycznego, bariera demokacji na wsi, antyteza społeczeństwa obywatelskiego. Nie może zabraknąć w owych dyskusjach głosu humanisty, etnologa. Trzeba odnotować, nieliczne wprawdzie, lecz godne upowszechnienia wyniki badań dokonane z perspektywy horyzontów etnologicznych. Barbara Fedyszak-Radziejowska broni chłopskiego etosu, który nie utrudnia modernizacji Polski. Z badań Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN wynika, iż "postawa przedsiębiorczości kształtowana jest w obrębie wsi i gospodarstwa rolnego. Jej obecność wiąże się przede wszystkim z rodzinną tradycją pracy na swoim". Autorka zauważa, że "ani tradycyjna chłopska kultura, ani specyficzny dla rolników etos pracy i poczucie własnej wartości nie utrudniały kapitalizmu i gospodarki rynkowej w głęboko chłopskich państwach skandynawskich" (Fedyszak-Radziejowska, 1995, s. 15). Ten głos współbrzmi z moim artykułem Współczdni chłopi w perspektywie etnologicznej (Wieruszewska, 1994, s. 158 i n.), w którym odpowiadam na pytania dyskusji panelowej zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Pytania te dotyczą: - konsekwencji, jakie dla pozycji chłopstwa w strukturze społecznej miał okres 45-lecia powojennego; - konsekwencji, jakie dla współczesnych chłopów polskich może mieć pełne przejście do gospodarki rynkowej; - pozycji chłopów w przyszłej strukturze społeczeństwa polskiego, którą moim zdaniem, jako niemałą, określi nie ich liczebność, ale znaczenie w kulturze. Okresy przełomów, także w nauce, odkrywają prawdę, że opisanie, wyjaśnienie i zrozumienie zjawisk nowej rzeczywistości wymaga zwiększonego wysiłku intelektualnego i przekroczenia uformowanych strategii badań. Ci, którzy podejmują się takiego zadania muszą wykazać się odwagą i wziąć na siebie ryzyko pionierów. Profesor Jan Szczepański - autor eseju O indywidualności chłopów polskich - wskazuje na nikłe rozpoznanie rzeczywistości �106 wiejskiej przez nauki społeczne i stawia tezę o braku adekwatności języka współczesnej socjologii do problemów i zjawisk występujących w Polsce. Powstaje zatem pytanie: jak rzeczywistość wsi, dziś bardzo zmienna, nieprzejrzysta, obrosła stereotypami, nadto, poddana ciśnieniu nowych trendów - gospodarki rynkowej i społeczeństwa demokratycznego - zdoła się znaleźć w owym "procesie hybrydyzacji". Problemem staje się poszukiwanie płaszczyzn stycznych między Europą Zachodnią - o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu - a Polską - katolicką, o kulturowym rodowodzie chłopskim. Dla praktyki życia społecznego i gospodarczego istotne jest wypracowanie korzystnych relacji między obroną interesów wsi i rolnictwa a regułami gospodarki rynkowej i zasadami włączenia się w szersze, europejskie struktury gospodarcze (Wieruszewska, 1992). Traktując kulturę jako sferę obdarzoną swoistą autonomią, jako fundament filozofii życia, możemy przypuszczać, że logika nadchodzących zmian zaczyna być coraz silniej zbieżna z podłożem kultury chłopskiej. Jeśli dostrzeżemy sens nadchodzących zmian jako potrzebę bardziej zrównoważonego podejścia do rozwoju wedle kryterium efektywności ekonomicznej, ekologicznego zdrowia i wartości przetrwania, to wieś i rolnictwo łatwiej będzie dostrzec jako przykład systemu samoodtwarzającego się wedle mądrych reguł gospodarowania. Przy dominującej tendencji do specjalizacji w nauce, której efekty słusznie bywają oskarżane o "kawałkowanie rzeczywistości", osobliwe dla etnologii wyczulenie na całościową wizję życia ludzkiego pozwala dostrzec to, co czasem umyka innym dyscyplinom nauki. Etnolog, badacz kultury, widzi wieś i rolnictwo jako formę gospodarczej działalności człowieka w dostępnym mu środowisku. Dostrzega w niej umiejętności, talent i zmysł organizacyjny. Z myślą o przyszłości trzeba powiedzieć, iż żaden ze styków życia - także uformowanych na wsi polskiej - nie powinien być zagubiony, bo dziś trudno jeszcze orzec i przewidzieć z jakich inspiracji, z jakiej wiedzy i umiejętności przyjdzie korzystać naszym spadkobiercom kolejnym generacjom. Dziś środowiska opiniotwórcze, autorzy programów adresowanych do wsi - przede wszystkim organizacje chłopskie, kościół, duszpasterstwo rolników próbują stworzyć wizję przyszłości w miarę spójną z duchem epoki i wymaganiami integracji europejskiej. W tym celu sięga się do historii zarówno utrwalonej w ideologii agraryzmu, chłopskiej tradycji, jak i do konieczności dyktowanych regułami transformacji, społeczeństwa demokratycznego i gospodarki rynkowej, odwołując się do etosu przedsiębiorczości. Nie może wśród tych opinii zabraknąć spojrzenia humanisty - etnologa i socjologa, spojrzenia, które pozwoliłoby pod ciśnieniem bieżących problemów dostrzec refleksję nieco innego wymiaru. �107 Na naszym myśleniu ciążą pewne założenia, które powodują, że rozumiemy proces integracyjny dość opacznie. Stajemy w sytuacji kogoś, kto zakupuje licencję rozwojową, albo kogoś, kto jest uwikłany w "syndrom spóżnionego przybysza", zapomniawszy, że integracja dotyczy zawsze różnych elementów. W podejściu do spraw integracji europejskiej dominuje wyrównywanie poziomów, dorównywanie, dostosowanie, obalenie dystansu. W tych wszystkich metaforach tkwi coś, co nie pozwala wyartykułować naszych atutów i naszych interesów. Jako proces integrowania różnych elementów i proces tworzenia nowej całości ma on pewne implikacje prawne, ekonomiczne, społeczne i dokonuje się na pewnym poziomie ogólności. Powinniśmy zdać sobie sprawę jacy aktorzy są w ten proces integracji włączeni i jakie mają tutaj role do spełnienia. Wieś i rolnicy polscy nie muszą występować jako straszak i zagrożenie. Niezmiernie ważne są instytucje, głównie z tego powodu, że ustalają reguły, procedury, normy w sferze regulacyjnej. Nie posługują się wyizolowanymi wskaźnikami. Tu bowiem chodzi o całość, integralnie powiązany zespół bardzo różnych wskaźników. I to jest ważne, bo rolnictwo związane z ziemią, z ludźmi, ze społecznością kulturową, jest elementem narodu - chłopi wiążą naród ze swoim terytorium i trzeba widzieć całe otoczenie, żeby dostrzec w pełni nasze interesy. Wiedza etnologiczna podpowiada, że wieś jako typ społeczności, wyrosły z grupy pierwotnej, nie jest wrogiem społeczeństwa obywatelskiego, ale jego wsparciem. Mogą więc koegzystować społeczności wiejskie o własnej tożsamości z więziami obywatelskimi. Element sacrum występuje nie tylko w kulturze chłopskiej, istnieje i jest potrzebny społeczeństwom demokratycznym jeśli chcą autorytetu norm transcendentnych jako źródła prawomocności. Tradycja także nie przeczy lecz wzmacnia demokracje. Chodziłoby o stworzenie na wsi kultury obywatelskiej, o ugruntowanie obywatelskości poprzez nowe instytucje. Wiedza etnologiczna znów podpowiada, co teoretycy demokracji znają, iż "instytucji się nie buduje, instytucje rosną tak jak rodzina, sąsiedztwo, kościół, naród" (Dahrendorf, 1994, s. 232). Jeśli myślimy o "powrocie" do Europy, to warto by było - jak sądzę - nie tracić z oczu tych przemian, które dziś czynią Europę inną i której elity kwestionują te kierunki rozwoju, jakie degradowały wieś. Gdyby serio traktować wolę znajdowania płaszczyzn stycznych i nawiązania dialogu z Europą Zachodnią, to trzeba te nowe fakty wziąć pod uwagę. Ponadto trzeba by rozpocząć pracę konceptualizacyjną wokół takich kwestii, jak: trudności pogodzenia kultury wiejskiej jako kultury społeczności z tym, co tworzy kulturę biurokracji (inaczej, kultury społecznej, opartej w dużej mierze na normach zwyczajowych, z kulturą prawną społeczeństwa obywatelskiego). �108 Chodzi tu więc o kwestię dopasowania reguł życia społecznego, umiejętność porozumiewania się przez uczestników komunikacji kodem rozwiniętym z tymi, którzy mają też inną kompetencję komunikacyjną - odwołującą się do treściowych aspektów, norm i wartości, a nie do abstrakcyjnych reguł. Problemem jest poszukiwanie płaszczyzn stycznych między światem Europy Zachodniej o liberalnym i zsekularyzowanym obliczu a polską wsią o chłopskim rodowodzie kulturowym, silnie związanym z religią katolicką. Można by przy tej okazji zapytać, czy wieś polska może być dla Europy rezerwuarem niezniszczalnych wartości, atrakcyjnie wpisujących się w nowy kształt ekologicznej (w sensie głębokim) świadomości, jako reałistyczne iunctirn tradycji i nowoczesności. Tym mocniejsza to hipoteza, im więcej płaszczyzn stycznych z ruchem odnowy wsi w Europie Zachodniej, oraz im poważniej traktowana jest wieś jako alternatywa sposobu życia. Dla zamożnej, dostatniej Europy ideologia "neowiejska" i powroty ludzi zmęczonych miastem na wieś, w poszukiwaniu tam rekreacji i kontaktu z bliskim, zrozumiałym otoczeniem - mają czytelną motywację. Są negatywem przerostu urbanizacji, a obszary wiejskie stają się rodzajem bufora pełniącego funkcje instrumentalne względem otoczenia, to jest funkcje turystyczne, rekreacyjne, ochrony ekologicznej. Ponieważ ochrona tych obszarów nie może dokonać się bez udziału zamieszkujących je ludzi i ich przekonania, że jest sens w działaniach naprawczych, stąd ruch elit na rzecz odnowy środowisk rustykalnych. Patronuje mu Ekovast (ruch na rzecz rozwoju wsi i małych miast). Nie trzeba specjalnego trudu, aby wykazać, że w Polsce mamy inną sytuację - chociaż inspiracje zachodnie mogą być pouczające. U nas świadomość taka jeszcze się nie uksztahowała, co więcej - wzbudza kontrowersje i emocje. Krąg spraw związanych z koncepcją zielonej gospodarki, "rewitalizacją" obszarów wiejskich, ochroną krajobrazu, rolnictwem ekologicznym, "zwrotem ku wsi", jeśli wykracza poza utarte sposoby myślenia, wzbudza nieufność, jeśli nie ostry sprzeciw. Pozostając na obszarze Europy, lecz cofając się o kilka wieków w przeszłość, trzeba przypomnieć, że dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej, w tym dla Polski, charakterystyczna była trwałość gospodarki folwarcznej. Koncentracja znacznej części potencjału gospodarczego w rękach wielkich właścicieli ziemskich wpłynęła na odmienność przebiegu przemysłowego w tej części Europy w porównaniu z Europą Zachodnią. Przygotowanie do procesu industrializacji pod względem akumulacji kapitału, kwalifikacji nowych technologii było w krajach Europy Wschodniej słabsze niż na Zachodzie już w punkcie startu. Przez wieki ustroju feudalnego równowagę gospodarczą tworzyły rolnictwo, rzemiosło i handel. Wieś była strukturą wielofunkcyjną włączoną w ten system. Została ona naruszona przez kapitalizm, system ze swej natury ekspansywny, który wymusił na rolnictwie ciągły proces dostosowywania się �109 (stąd niedocenienie sił wewnętrznych wsi wobec przytłumienia ich zewnętrznym czynnikiem zmian). Schyłek wieku pozwala na dogodny punkt obserwacji. Daje dystans do zdarzeń minionych, które widziane z pewnej perspektywy, nie zaciemniają obrazu nadmiarem szczegółów. Faza schyłkowa umożliwia również wejrzenie w nowe tendencje jako początkowe ruchy myśli i zapowiedź nowej epoki. Żyjemy w okresie zwrotnych wydarzeń. Ich głębokość wykracza poza powierzchnię strumieni życia oraz zjawisk społecznych i politycznych, które z natury rzeczy zmieniają się szybciej. Natomiast przełom, jaki mam tu na myśli, określany metaforycznie jako krawędź epoki, rozdroże cywilizacji - dotyczy zmian głębszych, bardziej gruntownych i długofalowych. Nowa postmodernistyczna wizja świata zaczyna być budowana od zanegowania podstaw myśli XVII i XVIII wieku. Tym samym podajemy w wątpliwość założenia własnej cywilizacji (Burszta, 1992). Nowa wizja świata zaczyna być budowana już nie w oparciu o paradygmat mechanistyczny, jako ogólny wzór oglądu i poznania rzeczywistości. Przeciwstawia mu się głęboka świadomość ekologiczna, poszukująca związków człowieka z duchowymi wymiarami kultury, przyrody, kosmosu. Znajduje to wyraz w napięciu między orientacJą technokratyczną a humanistyczną. Dramatyczne pęknięcie między sferą cywilizacji a kultury staje się znakiem naszych czasów. To prawda, że świadomość tę mają elity społeczne i one artykułują dylematy współczesności, jak na przykład ten, czy rozwój nauki przetrwa rozwój ludzkości i czy ustrój wolności da się pogodzić z więzią społeczną oraz czy demokracja i rynek sprzyjają rozwojowi zrównoważonemu. Pytań tych nie zadaje przeciętny mieszkaniec wsi i nie dla niego ważna jest sprawa wyboru między technokratyczną a humanistyczną wizją przyszłości. Przeciętny mieszkaniec rozumie i czuje, czym jest tradycja - ów nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji. Wie, czym dla niego jest wieś, własne gospodarstwo, ma jakieś pragnienia i chciałby, aby jego praca znalazła uznanie w społeczeństwie. Reasumując: nowy ład społeczno - gospodarczy, wsparty na filarach rynku i demokracji, otwiera szanse odnowy wsi w zainicjowanym w okresie międzywojennym zakresie działań samorządowych, samopomocowych, wykorzystujących tkankę życia społecznego do łagodzenia skutków bezrobocia i promowania przedsiębiorczości, wykorzystującej lokalne zasoby oraz lokalny potencjał. Pytanie zaś o to, czy wieś jako struktura kulturowa może jeszcze odzyskać swą tożsamość, czy może być symbolem stylu życia sobie właściwym, odrębnym, różnorodnym i atrakcyjnym zarazem - zostawiam otwarte. Będzie to zależało od tego, czy uda się nawiązać dialog z wartościami, które będą określać kształt cywilizacyjno-kulturowy Europy i Świata w przyszłości. Jedno jest pewne, odbudowa tożsamości wsi współczesnej jest sprawą ważną i nie da się tego zrobić, ignorując korzenie tej kultury. �110 BIBLIOGRAFIA Burszta Wojciech 1992 Wymiary antrvpologicznego poznania kultury, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Dahrendorf Ralf 1994 Zagrożone społeczeństwo obywatelskie, w: Europa i społeczeristwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gando(fo, Znak, Kraków. Fedyszak-Radziejowska Barbara 1995 Spadek po PRL uwiera, "Cash" m II z 17 marca. Gałęski Bogusław 1970 Wprowadzenie. Socjologia wsi w Polsce, w: A. L. Bertrand, Z. T. Wierzbicki, Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Ossolineum, Wrocław. Grabski Władysław 1903 Kwestia rolna. Przełom IV produkcji środków spożywczych w drugiej połowie XIX wieku w oświetleniu p. L. Krzywickiego, "Gazeta Rolnicza" 1903, m 22 z 30 maja. Krzywicki Ludwik 1967 Kwestia rolna, PWN, Warszawa. Olszewska-Dyoniziak Barbara 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Universitas, Kraków. Szczepański Jan 1972 O trwało.fci porządku życia społeczellstwa, w: Studia z zakresu socjologii. etnografii i historii ojiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, pod red. A. K utrzeby-Pojnarowej, M. Żychowskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków. 1994 Propozycje do koncepcji encyklopedii wsi polskiej ijej kultury (maszynopis powielony). Wieruszewska Maria 1.983 Horyzonty bad£lll kultury wsi, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 20. 1991 Wieś. W poszukiwaniu całości społeczno-kulturowej, PWN, Warszawa. 1992 (Red.) Odnowa wsi: między mitem a nadzieją. PAN, Warszawa (w niej esej Jana Szczepańskiego o roli indywidualności). 1994 Współcze.ini chłopi w perspektywie etnologicznej, "Kultura i Społeczeństwo" t. 38, m!. Maria Wieruszewska THE POLISH VILLAGE IN LIGHT OF ETHNOLOGICAL AND SOCIOLOGICAL RESEARCH (Summary) The village is the weakest point of more general sociological theories. The marginalization of the agrarian segment of society has its roots in the canon of sociology which developed in the 19th century under specific historical circumstances. The focus set on consequences of the industrial revolution, combined with theories of evolution and progress, brought about little interest in the agrarian segment of the old social order. The author presents the origin of the interest in village and discusses main debates and changes of theoretical and methodological approaches to the study of village culture. She distinguishes between two interpretations of the village as a form of social organization: one aims at recognizing the characteristics of the village as a fragment of reality, while the other starts from an assumption that the village constitutes some specific reality "in itself'. The latter approach, �111 which is closer to the models of anthropology, treats the village as a "living whole". The identity of the village community. its constituting tics. and the changes which those ties may undergo have been rarely examined by scholars. The author deals also with a new role of the village as an object of study and an inspiration in the context of the transformation of social and economic order of Europe in the late 20th century. In this respect, she appreciates the function of ethnological reflection which may reach beyond the standard academic view of the village towards its cultural aspects. She also indicates new domains of research that so far have been neglected by scholarship. The restoration of the identity of contemporary village requires that villagers share the responsibility for their own future. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3c172fc7be1c6c6bcf7cefb1899e3b4.pdf 5aaf6a1a7323a5f473753a02b14e3f24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3257 Title A name given to the resource Archiwum Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.137-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa F,yś — Piełraszkowa ARCHIWUM DOKUMENTACJI POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ INSTYTUTU SZTUKI PAN P l a c ó w k a ta p o w s t a ł a w r. 1946 pod n a z w ą Sekcji Z d o b n . j t w a w założonym w ó w c z a s P a ń s t w o w y m I n ­ stytucie Badania Sztuki L u d o w e j i po paru reorga­ nizacjach od r. 1959 działa w ramach I n s t y t u t u Sztuki P A N . Założycielem Pracowni i autorem jej progra­ m u badawczego jest ó w c z e s n y d o k t ó r , Roman Reinfuss, k i e r u j ą c y n i ą nieprzerwanie do teraz. Siedzibą pracowni, k t ó r e j nazwa u l e g a ł a wielokrotnie zmianom, jest od p o c z ą t k u K r a k ó w . W p i e r w o t n y m programie p l a c ó w k i położono na­ cisk na gromadzenie dokumentacji zdobnictwa stoso­ wanego w l u d o w y m r z e m i o ś l e artystycznym. M a t e r i a ł y zebrane w pierwszym r o k u b a d a ń , prowadzonych w zachodniej Małopolsce, d a ł y p o c z ą t e k a r c h i w u m nau­ kowemu. Z d o ś w i a d c z e ń pierwszych lat pracy w y ł o n i ł się d ł u g o f a l o w y program działalności p l a c ó w k i , przedsta­ wiony i przedyskutowany wraz z z a ł o ż e n i a m i metodo­ logicznymi na konferencjach d o t y c z ą c y c h spraw sztuki w r. 1950 i 1951 . Podstawowym jej zadaniem stało się systematyczne gromadzenie m a t e r i a ł ó w , dotyczą­ cych wszystkich dziedzin i p r z e j a w ó w ludowej plasty­ k i na c a ł y m obszarze k r a j u , przy czym za n i e z b ę d n o uznano u w z g l ę d n i e n i e z a r ó w n o sztuki tradycyjnej j a k i jej w s p ó ł c z e s n y c h p r z e k s z t a ł c e ń . T y l k o t ą drogą m o ż n a bowiem, j a k z a k ł a d a n o , z y s k a ć p e ł n y m a t e r i a ł do o p r a c o w a ń całościowych. G ł ó w n ą m e t o d ę pracy s t a n o w i ć o d t ą d m i a ł y słabo w c z e ś n i e j doceniane zes­ p o ł o w e badania terenowe, prowadzone systematycznie i na jednolitych zasadach na obszarze całego k r a j u , a w pierwszym rzędzie na terenach dotychczas m a ł o badanych lub u l e g a j ą c y c h szczególnie szybkim prze­ mianom. W z a ł o ż e n i a c h w s t ę p n y c h p r z y j ę t o o g r o m n ą intensyfikację prac, p l a n u j ą c m.in. czterv c a ł o m i e sięczne obozy naukowo-badawcze w ciągu roku, co miało u m o ż l i w i ć zebranie m a t e r i a ł u z całej Polski w ciągu k i l k u l a t . Nigdy jednak, ze w z g l ę d ó w organi­ zacyjnych i finansowych nie u d a w a ł o się r e a l i z o w a ć b a d a ń w tak szerokim zakresie, toteż terenowa akcja dokumentacyjna uległa rozłożeniu na szereg lat i do­ piero teraz zbliża się do k o ń c a . ł 2 3 Z uwagi na m a ł ą ilość s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w (po­ c z ą t k o w o dwie, w latach p ó ź n i e j s z y c h pięć, sześć osób) '. Pracownia korzysta z pomocy osób d o r a ź n i e a n g a ż o ­ wanych do b a d a ń terenowych, r e k r u t o w a n y c h n a j c z ę ­ ściej w ś r ó d s t u d e n t ó w etnografii, a r c h i t e k t u r y i szkół plastycznych. W pierwszym okresie działalności Pra­ cowni z f u n d u s z ó w I n s t y t u t u p r o w a d z i ł y r ó w n i e ż ba­ dania zespoły, kierowane przez dr M i e c z y s ł a w a G ł a dysza i prof. dr Bożenę S t e l m a c h o w s k ą , w latach późniejszych część akcji badawczych o r g a n i z o w a ł a Pra­ cownia w s p ó l n i e z n i e k t ó r y m i muzeami, m.in. o k r ę g o ­ w y m i w Lublinie, B i a ł y m s t o k u , N o w y m Sączu, Muze­ um B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej, Muzeum Wsi Lubelskiej, a pojedynczy przedstawiciele innycih m u z e ó w uczestniczyli w bada­ niach prowadzonych na obszarach leżących w sferze zainteresowań tych placówek. Przeważająca jednak większość b a d a ń terenowych organizowana b y ł a i jest do teraz we w ł a s n y m zakresie i to na ogół pod bez­ p o ś r e d n i m k i e r o w n i c t w e m profesora Reinfussa. 5 Całomiesięczne badania w d u ż y c h zespołach, liczą­ cych 20—30 osób, zwane obozami naukowo-badawczy­ m i , prowadzone b y ł y co r o k u w latach 1949—1962 potem trzeba było z nich z r e z y g n o w a ć ze wspomnia­ nych w y ż e j przyczyn. Kontynuowane są natomiast badania penetracyjne organizowane w mniejszych, 5—8 osobowych grupach, w ciągu 6—12 dni. Badania robiono konsekwentnie w c a ł y m k r a j u i do c h w i l i obecnej objęły one ponad 85% obszaru Polski, razem około 3.500 miejscowości, wsi i miasteczek, t j . mniej więcej 8% ich ogólnej liczby. W k a ż d y m zespole badawczym obok e t n o g r a f ó w i ewentualnie h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się róż­ n y m i dziedzinami plastyki, uczestniczy zawsze foto­ graf i jeden lub paru r y s o w n i k ó w . W trakcie b a d a ń terenowych zadaniem pierwszoplanowym było i jest wyszukanie konkretnych o b i e k t ó w , wykonanie ich do­ kumentacji rysunkowej i fotograficznej oraz uzyska­ nie m o ż l i w i e p e ł n e j informacji o k a ż d y m , a n a s t ę p n i e ustalenie d r o g ą w y w i a d u szerszego kontekstu k u l t u r o ­ wego dla tych obiektów, zebranie wiadomości histo­ rycznych i społecznych d o t y c z ą c y c h badanego działu. Rozmowy prowadzone są w e d ł u g kwestionariuszy , na ogół zwięzłych, z o s t a w i a j ą c y c h spory margines dla i n ­ t u i c j i i d o ś w i a d c z e n i a poszczególnych badaczy. Obok b a d a ń z e s p o ł o w y c h prowadzone są również, choć w mniejszym zakresie, badania indywidualne, u z u p e ł n i a ­ jące l u b poszerzające dorobek akcji zespołowych, a po­ nadto dokumentacja w y b r a n y c h k o n k u r s ó w i wystaw z zakresu ludowej plastyki. Nie u d a ł o się natomiast, ze w z g l ę d u na m a ł ą liczbę p r a c o w n i k ó w , r o z b u d o w a ć planowanych p o c z ą t k o w o prac nad bibliografią sztuki ludowej, a t a k ż e systematycznych b a d a ń z zakresu jej historii. Zagadnienia z w i ą z a n e z działalnością Pracowni i jej z a ł o ż e n i a m i programowymi p r z e d s t a w i ł a m w ogromnym skrócie, bowiem sprawy te były k i l k a k r o t ­ nie omawiane w publikacjach. Przypomnienie ich w y ­ daje się o tyle n i e z b ę d n e , że w istotny sposób r z u t u j ą one na charakter i z a w a r t o ś ć zgromadzonego przez n i e s p e ł n a 35 lat a r c h i w u m naukowego. Pierwsza ob­ szerniejsza charakterystyka zbiorów archiwalnych opracowana została z okazji 10-lecia P r a c o w n i i do niej n a l e ż a ł o b y obecnie n a w i ą z a ć z uwagi na to, że w ciągu dalszego ć w i e r ć w i e c z a zasoby archiwum wzrosły mniej więcej trzykrotnie, podniósł się t a k ż e stopień ich opracowania. A r c h i w u m Naukowe Pracowni Dokumentacji Pol­ skiej Sztuki Ludowej IS P A N s k ł a d a się z dwóch zespołów. Pierwszy s t a n o w i ą zbiory fotograficzne, l i ­ czące ponad 60.000 z d j ę ć . (W zasadzie identyczny zbiór znajduje się w Warszawie, w Pracowni Badania Sztu­ k i Nieprofesjonalnej IS P A N . T a m też, w Instytucie, przechowywane są klisze i negatywy). Na drugi zes­ pół, k t ó r y pod koniec r. 1979 p r z e k r o c z y ł 90.000 po­ zycji inwentarzowych, s k ł a d a j ą się teksty w y w i a d ó w i obserwacji, m a t e r i a ł y graficzne, a t a k ż e oryginalne wycinanki i m a l o w a n k i (około 1.000 sztuk), hafty i p r ó b k i t k a n i n (około 2.000) oraz 1038 odbitek z kloc­ k ó w do drukowania p ł ó t n a . M a t e r i a ł y tekstowe i gra­ ficzne, na k t ó r e s k ł a d a j ą się rysunki, plansze barwne, 7 8 9 137 �inwentaryzacje, kopie i szkice, grupowane są osobno, w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego i merytorycznego i prze­ chowywane w 752 tekach. Schemat podziału t e r y t o r ­ ialnego, p r z y j ę t y dla potrzeb a r c h i w u m , zawiera 40 jednostek różnej wielkości o charakterze regionów historyczno-etnograficznych, ale oparty jest dla u ł a t ­ wienia lokalizacji o administracyjne granice woje­ w ó d z t w i p o w i a t ó w z lat pięćdziesiątych. Podział ten m o ż n a wprawdzie u w a ż a ć z formalnego p u n k t u widze­ nia za n i e p r a w i d ł o w y , jednak orientacja w z a w a r t o ś c i zbioru jest obecnie ł a t w a , a wprowadzanie w n i m jakichkolwiek istotnych zmian w y m a g a ł o b y ogromne­ go w k ł a d u pracy i na długi czas w y ł ą c z y ł o b y cały zespół od podstawowej działalności. W ramach k a ż d e j jednostki terytorialnej m a t e r i a ł jest podzielony na r y ­ sunki i teksty, a te z kolei u p o r z ą d k o w a n e są tema­ tycznie. Dotarcie do m a t e r i a ł ó w tekstowych d o t y c z ą ­ cych n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w rzemieślniczych, a miano­ wicie garncarskich, meblarskich i zabawkarskich, a także rzeźbiarzy i malarzy, u ł a t w i a j ą odpowiednie kartoteki. Zasoby a r c h i w u m p r z e d s t a w i a j ą d o k ł a d n i e j zesta­ wienia liczbowe: 1 Materiały Teren graficzne Białostockie Bojkowszczyzna Częstochowskie Gorce Kaszuby Kieleckie Koszalińskie Krakowskie Kujawy Kurpie Lasowiacy Lubelskie (pn i pd) Łemkowszczyzna Łowickie Łódzkie i Łęczyckie Mazowsze Centralne Mazowsze Płockie Mazowsze Wschodnie Mazury i Warmia Opoczyńskie Piotrkowskie Podhale, Spisz, Orawa Podlasie Pogórze Gorlicko-Jasielskie Poznańskie Radomskie Rawskie Rzeszowskie Sieradzkie Śląsk Cieszyński Śląsk Górny Śląsk Dolny Śląsk Opolski Sanockie Sądeczyzna Szczecińskie Zielonogórskie Żywieckie Różne i porównawcze Razem tekstowe w ss. rkp. lub masz. 1.521 21Q 1.170 1.680 788 2.094 245 6.025 563 1.203 2.177 6.039 1.436 1.610 287 410 502 502 836 976 728 1.782 9.580 2.391 326 1.489 2.600 1.052 3.357 716 9.289 1.448 1.785 1.771 7.724 1.437 2.117 702 437 933 890 1.657 580 838 1.768 9.568 2.066 693 2.484 562 4.623 345 238 246 162 463 513 1.029 176 459 1.090 253 3.168 1.945 2.823 811 5.048 555 3 298 13 98 869 1.515 708 1.175 920 129 57.766 74.954 Największa ilość m a t e r i a ł ó w pochodzi z Podlasia, Małopolski wschodniej i p o ł u d n i o w e j , t j . z Lubelsz­ czyzny, Rzeszowskiego i Krakowskiego oraz z n i e k t ó ­ rych o b s z a r ó w ś r o d k o w e j części k r a j u , a więc przede wszystkim z t e r e n ó w , na k t ó r y c h k o n c e n t r o w a ł y się 138 wspomniane w y ż e j badania obozowe. J e d n o c z e ś n i e są to m a t e r i a ł y chronologicznie najstarsze, bowiem do­ piero w latach 60-tych prowadzono na szerszą s k a l ę badania penetracyjne na Pomorzu i w Wielkopolsce, a t a k ż e na Ziemiach Zachodnich. W ostatnim dzie­ sięcioleciu organizowane b y ł y badania uzupełniające na obszarach penetrowanych j u ż poprzednio oraz w y ­ p e ł n i a n i e znaczniejszych l u k na mapie kraju. R ó w n o ­ legle z akcjami penetracyjnymi prowadzone były r ó w ­ nież na s p o r ą s k a l ę badania na terenach podkarpac­ kich w z w i ą z k u z u d z i a ł e m Pracowni w programie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i B a d a ń K a r p a c k i c h . W 1979 r. podjęto szczegółową d o k u m e n t a c j ę we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h , zwłaszcza w tych okolicach, k t ó r e w naj­ bliższym okresie m i a ł y ulec p r z e k s z t a ł c e n i o m w z w i ą z k u z „ a k c j ą Wisła". N a j s ł a b i e j przedstawia się obecnie stan b a d a ń Pracowni na obszarze Śląska Górnego i Opolskiego. Na D o l n y m Śląsku prowadzono d o t y c h ­ czas t y l k o fragmentaryczną dokumentację zbiorów muzealnych. 10 Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę działy tematyczne, naj więcej m a t e r i a ł u zgromadzono z zakresu a r c h i t e k t u r y ludowej, meblarstwa i zdobnictwa w n ę t r z a , stroju i t k a n i n y . Bogata, choć nieco mniej obfita ilościowo dokumentacja dotyczy malarstwa i rzeźby, zdobnic­ twa z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i i zwyczajami dorocznymi oraz rodzinnymi, a t a k ż e r z e m i o s ł artystycznych. Materiały graficzne tekstowe (w ss. rkp. lub masz.) Architektura Meblarstwo i zdobnic­ two wnętrza Tkanina Strój i haft Ceramika Zdobnictwo w metalu Plastyka (rzeźba, ma­ larstwo, kapliczki) Zdobnictwo związane z obrzędami Zagadnienia społeczne Kultura materialna Różne 18.911 16.794 12.528 2.527 3.326 1.699 12.652 14.527 4.335 12.032 4.047 2.281 897 4.987 2.713 897 1.616 6.228 2.488 1.880 5.355 Razem 57.766 74.954 Zagadnienie — N a s u w a j ą się pytania, j a k a jest w a r t o ś ć zgroma­ dzonych m a t e r i a ł ó w , w jakiej mierze a r c h i w u m jest wykorzystywane i j a k przedstawia się stan opraco­ wania jego ogromnych zasobów. J a k o ś ć materiałów nie jest r ó w n a i zależy w znacznym stopniu od tego, w j a k i sposób i przez kogo były zbierane. Ze względu na n i e w y s t a r c z a j ą c ą ilość s t a ł e j k a d r y Pracownia zmu­ szona b y ł a do korzystania z pomocy d o r a ź n i e dobie­ ranych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n y po­ ziom w y k s z t a ł c e n i a i przygotowania terenowego. Nie k a ż d y z nich p o t r a f i ł dostosować się do szybkiego tem­ pa pracy w terenie, w y c z e r p a ć kwestionariusz, jeśli mowa o etnografach, czy r ó w n i e d o k ł a d n i e w y k o n a ć d o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą . Z t y c h przyczyn obok zna­ komitych r y s u n k ó w , i n w e n t a r y z a c j i czy plansz barw­ nych m o ż n a s p o t k a ć r ó w n i e ż słabsze, czasem nawet z n i e d o k ł a d n i e o d c z y t a n ą k o l o r y s t y k ą , czy p o m i n i ę t y m i szczegółami k o n s t r u k c y j n y m i . Podobnie w tekstach za­ p i s ó w obok relacji, k t ó r e s t a n o w i ą tak szerokie i pełne opracowanie zagadnienia, że po nieznacznych uzupeł­ nieniach m o ż n a b y o d d a ć je do d r u k u , zdarzają się za­ pisy fragmentaryczne, z l u k a m i i brakami. Ogólnie s t w i e r d z i ć m o ż n a , że n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć posiadają �materiały zebrane podczas obozów naukowo-badaw­ czych, na co w p ł y n ę ł y takie czynniki, jak opracowy­ wanie m a t e r i a ł ó w na bieżąco, skrupulatna kontrola po ich oddaniu, dyskusje i możliwość szybkiej w e r y f i ­ kacji spraw w ą t p l i w y c h , czy u z u p e ł n i e n i a braków, a t a k ż e specyficzna atmosfera p a n u j ą c a w ś r ó d uczest­ n i k ó w tydh p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych. Trzeba r ó w ­ nież w z i ą ć pod u w a g ę , że obozy takie u r z ą d z a n e b y ł y na obszarach najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h pod w z g l ę ­ dem ludowej plastyki i wiele jej dziedzin dokumen­ towano jeszcze w p e ł n y m rozwoju. Tempo zmian w t y m zakresie przedstawia się r ó ż n i e w poszczególnych rejonach k r a j u , jednak wszędzie n a s t ę p u j ą one ogrom­ nie szybko, zmienia się przy t y m pozycja i rola sztuki ludowej we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Substancja t r a d y c y j ­ na, z a r ó w n o w postaci o b i e k t ó w architektonicznych jak e l e m e n t ó w w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń , stroju i t p . niszczeje bezpowrotnie. Podejmowane wielokrotnie próby po­ wrotu do dokumentowanego obiektu po niewielkim nawet u p ł y w i e czasu zazwyczaj nie d a w a ł y rezulta­ tu, bowiem obiekt już nie istniał. A w a r c h i w u m Pracowni znajduje się dokumentacja w i e l u . tysięcy dzieł sztuki, rzemiosła artystycznego, budownictwa i innych, u n i k a t o w y c h często zjawisk plastycznych. Ze w z g l ę d u na szybkie tempo przemian wsi i jej k u l t u r y , w p i e r w o t n y c h planach Pracowni z a k ł a d a n o dokonanie zdjęcia terenowego całego obszaru kraju w k r ó t k i m czasie, co w praktyce okazało się niewy­ konalne. M a t e r i a ł y gromadzone w sporym przedziale czasowym nie d a j ą p o r ó w n y w a l n e g o obrazu, jeśli cho­ dzi o nasilenie w y s t ę p o w a n i a poszczególnych zjawisk w r ó ż n y c h rejonach. A r c h i w u m Pracowni obfituje na­ tomiast w m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą c e na wnioskowanie o r ó ż n o r o d n o ś c i t y p ó w i odmian poszczególnych w y ­ t w o r ó w plastycznych oraz ich t e r y t o r i a l n y m rozprzes­ trzenieniu, a t a k ż e etapach rozwoju i chronologii. Od­ k r y t o o g r o m n ą ilość t w ó r c ó w , specjalizujących się w r ó ż n y c h dziedzinach plastyki, j a k r ó w n i e ż o ś r o d k ó w rzemiosła artystycznego, został przy t y m ustalony w m i a r ę możności charakter ich w y r o b ó w i zasięgi pro­ mieniowania na okolice. Dokumentowano r ó w n i e ż sze­ r e g zjawisk z zakresu k r ó t k o t r w a ł e j i przelotnej mo­ dy oraz indywidualne w y t w o r y , k t ó r e nie znalazły większego o d d ź w i ę k u w ś r o d o w i s k u . 139 �I I . 1. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1955 r., Niewino-Borowe, Zbiory archiwalne, m i m o w y s u w a n y c h t u zastrze­ żeń posiadają o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą , m o g ą więc być podstawowym ź r ó d ł e m o p r a c o w a ń w i e l u proble­ mów, b ą d ź też, w innych wypadkach, znaleźć w nich można cenne m a t e r i a ł y u z u p e ł n i a j ą c e . Opracowanie m a t e r i a ł ó w archiwalnych nie posuwa się równolegle z tempem ich gromadzenia, ze zrozu­ m i a ł y c h zresztą w z g l ę d ó w . P o c z ą t k o w e założenie, aby p u b l i k o w a ć sukcesywnie w y n i k i b a d a ń w postaci mo­ nografii regionalnydh nie zostało zrealizowane i dwa przygotowane do d r u k u zarysy sztuki ludowej, Opo­ czyńskiego oraz L a s o w i a k ó w , pozostały w maszynopi­ sach. Natomiast opracowane w skrócie efekty dalszych b a d a ń obozowych — na zachodnim P o d l a s i u , na po­ graniczu Podlasia i Lubelszczyzny oraz w Radom­ skiem s t a n o w i ą do teraz p o d s t a w o w ą pozycję b i b l i o ­ graficzną dla plastyki ludowej tych t e r e n ó w , podob­ nie j a k opublikowane w y n i k i n i e k t ó r y c h b a d a ń pen e t r a c y j n y c h . W porozumieniu z w ł a d z a m i a d m i n i ­ stracyjnymi przygotowane zostały w Pracowni p u b l i ­ kacje popularno-naukowe, dotyczące k u l t u r y ludowej Gorlickiego i M y ś l e n i c k i e g o . Opracowano t a k ż e m n i e j obszerne zarysy plastyki ludowej innych rejonów . W y n i k i penetracji na Ziemiach Zachodnich, gdzie zaj­ mowano się przede wszystkim k u l t u r ą p l a s t y c z n ą osie­ dleńców i zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych umiejętności artystycznych w nowych warunkach, zostały podsumowane t y l k o częściowo . 11 12 1 3 u ls 1 6 w o j . białostockie. lub poszczególnych w y t w o r ó w i t p . Szczególnie dużo prac dotyczy z a g a d n i e ń rzeźby, budownictwa, meblar­ stwa i dekoracji w n ę t r z a , zdobnictwa o b r z ę d o w e g o , a t a k ż e w y r o b ó w artystycznego r z e m i o s ł a , zwłaszcza garncarskich i kowalskich. Wiele p r o b l e m ó w i tema­ t ó w zostało p o d j ę t y c h i opracowanych po raz pierwszy w ł a ś n i e w Pracowni. Obszerniejsze opracowania mo­ nograficzne dotyczą m.in. m a l a r s t w a , d r u k ó w na p ł ó t n i e , garncarstwa i k a f l a r s t w a , meblarstwa zdobnictwa w m e t a l u . P o w s t a ł też syntetyczny za­ rys, o b e j m u j ą c y c a ł o k s z t a ł t ludowej p l a s t y k i . W i ę ­ kszość tych pozycji w y s z ł a spod p i ó r a Romana Reinfussa. Profesor Reinfuss był autorem programu badaw­ czego Pracowni, k t ó r y to program konsekwentnie, z ogromnym n a k ł a d e m pracy i z a p a ł e m , realizuje m i ­ mo znacznych i r ó ż n o r a k i c h t r u d n o ś c i . P r z y j ę t y sys­ tem b a d a ń s p o t y k a ł się wielokrotnie z k r y t y k ą zwo­ l e n n i k ó w d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w problemowych, uszczyp­ l i w i e o k r e ś l a n o je nawet jako „ b a d a n i a przez d z i u r ę w plandece" (samochodu). O słuszności p r z y j ę t e j k o n ­ cepcji p r z e k o n a ł Profesor p r z e c i w n i k ó w najskuteczniej właśnie przez systematyczne publikowanie dużych, analitycznych pozycji, d o t y c z ą c y c h kolejnych dyscyplin ludowej plastyki, przygotowanych niezwykle sumien­ nie na bazie m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h zgromadzonych w Pracowni. 18 1 9 20 a 28 17 W zakresie prac monograficznych, d o t y c z ą c y c h posz­ czególnych gałęzi plastyki, m a t e r i a ł y ardhiwalne sta­ nowiły podstawę szeregu s t u d i ó w , przygotowanych z a r ó w n o przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w , j a k r ó w n i e ż oso­ by w s p ó ł p r a c u j ą c e z t ą p l a c ó w k ą . Około 140 takich prac u k a z a ł o się na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o ­ wej", publikowane b y ł y t a k ż e w innych w y d a w n i c t ­ wach ciągłych i zwartych. Są w ś r ó d nich biografie a r t y s t ó w ludowych, monografie o ś r o d k ó w w y t w ó r c z y c h 140 W przygotowaniu są n a s t ę p n e prace z zakresu r z e ź b y w kamieniu, zdobnictwa w drzewie. Całościo­ wego opracowania wymaga jeszcze szereg d z i a ł ó w tak obszernych, j a k np. zdobnictwo z w i ą z a n e z obrzędami i zwyczajami, a r c h i t e k t u r a , tkanina, haft i strój. W y c z e r p u j ą c e opracowanie całych, stale n a r a s t a j ą c y c h , materiałów archiwalnych przekracza możliwości szczupłej garstki stałydh p r a c o w n i k ó w . Toteż zbiory a r c h i w u m są u d o s t ę p n i a n e wszystkim zainteresowa­ n y m p r a c o w n i k o m n a u k o w y m , doktorantom i studen24 �I I . 2. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1959 r., T u r a s z ó w k a , 8 5 t o m . K o r z y s t a j ą z nich r ó w n i e ż pracownicy insty­ tucji o ś w i a t o w y c h i k u l t u r a l n y c h , plastycy i projektan­ ci, a ponadto znaczna ilość w y t w ó r c ó w i r ę k o d z i e l n i ­ k ó w z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e z „ C e p e l i ą " szuka tutaj wzo­ woj. k r o ś n i e ń s k i e . 2 6 r ó w do produkcji w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h . „W ten sposób zgromadzone w a r c h i w u m m a t e r i a ł y służą nauce i potrzebom codziennego życia", j a k lapidarnie a cel­ nie określiła jego f u n k c j ę Zofia B. G ł o w a . 2 7 PRZYPISY 1 Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. Lud."', r. 1, 1947 nr 1/2, s. 60—61; R. Reinfuss, Stan badan nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość, „Pol. Szt. L u d . " , r. 18, 1964 n r 4, s. 190—91. Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 5, 1951 nr 3, s. 67; B. U r ­ banowicz, Konferencja w Jadwisinie, t a m ż e , nr 4/5, s. 146—153; R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludową, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji z zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki", r. 2, 1951 nr 5, s. 404—421. ' R. Reinfuss, Organizacja..., s. 410 i dalsze; t e n ż e , Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki lu­ dowej oraz plany na najbliższe pięciolecie, „Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji...", r. 5, 1955 n r 3—4, s. 389—411. W latach 1946—1980 pracowali: P r z e m y s ł a w B u r ­ chard (1953—1955), Maria Czarnecka (od 1961), Wanda Drabik (od 1969), B o g u m i ł a D z i k i (obecnie Szurowa, 1967—il970), Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a (ad 1955), Zofia Barbara G ł o w a (° v. K u r k o w a , 1949—1965), Eleonora J a i n i k o w s k a - W i l c z y ń s k a ¡(1950—¡1952), B o ż e n a K u r a l (od 1970), A l i c j a M a ł e t a (od 1977), Olga M u l k i e w i c z - G o l d bergowa (1955—1961), M a r i a P r z e ź d z i e c k a (1952—1965), Roman Reinfuss (od 1946), Ewa Snieżyńska-Stolot (1965—1970), Z d z i s ł a w Szewczyk (1947—1948), Halina Wójcik (obecnie Machaczka, 1965—1970), Z y g m u n t W i g lusz (1955—1956). W s p ó ł p r a c o w a l i z P r a c o w n i ą : Zofia Cieśla-Reinfussowa (od 1946), P r z e m y s ł a w B u r c h a r d (1952), M a r i a Czar­ necka (1951—1961), Leszek Dzięgiel (1952—1955) oraz 2 4 fotografowie z IS P A N : Stefan Deptuszewski (1947— —1977) i Jan Swiderski (od 1954). M . Gładysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Górnym i Opolskim, „Pol. Szt. Lud.", r 2, 1948 nr 9/10, s. 61—62. • Na Podlasiu i Lubelszczyźnie: w r. 1952 (Bacho­ rza), 1954 (Kozłówka), 1955 (Niewino Borowe), 1958 (Urzędów), 1960 (Sosnowica), 1962 ( H a d y n ó w ) ; w Rzeszowskiem: w r. 1950 (Werynia), 1957 (Kańczuga), 1959 ( T u r a s z ó w k a ) ; w Kieleckiem i Radomskiem: w r. 1951 (Sladków) i 1953 (Policzna) oraz na terenie Mazowsza: w r. 1949 (Sulejów), 1956 (Głuchów) i 1961 (Bujny). Opublikowana jest t y l k o pierwsza wersja tych kwestionariuszy, zob. R. Reinfuss, Instrukcje i kwestio­ nariusze dla badaczy kultury ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 4, 1950 nr 1—6, s. 88—92. Z. B. G ł o w a , Dziesięć lat Archiwum Sekcji Ba­ dania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. Lud.", r 11, 1957 nr 3, s. 187—188. Ponad 70.000 fotografii łącznie ze zbiorami Pra­ cowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N . R. Reinfuss, Problem Karpat w badaniach k u l t u ­ ry ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 13, 1959 nr 1/2, s. 10; Z. Szyfelbejn, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Ma­ terialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Och­ rony Zabytków, „ E t n o g r a f i a Polska", r. 1, 1958, s. 410. R. Reinfuss, Sztuka ludowa Podlasia Zachodnie­ go, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 270—287. Tenże, Sztuka ludowa na pograniczu Lubelsz­ czyzny i Podlasia, „ S t u d i a i M a t e r i a ł y Lubelskie", Et­ nografia I , 1962 s. 108—146. 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 �I I . 3. Fotografowanie 1 3 rzeźby z kapliczki (Jan Swiderski i Roman Reinfuss), 1959 r., Żmigród, w o j . k r o ś n i e ń s k i e . Tenże, Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 1, s. 23—51; ten­ że, Badania terenowe w- rejonie kielecko-sandomierskim, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 1, s. 35—47. Z. Cieśla-Reinfussowa, Materiały do sztuki lu­ dowej Mazowsza Płockiego, „Pol. Szt. Lud.", r. 7, 1953 nr 1, s. 38—55.; tejże, Sztuka ludowa w Sieradzkiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 10, 1956 nr 6, s. 297—313; E. F r y ś -Pietraszkowa, Badania penetracyjne Zespołu Doku­ mentacji Sztuki Ludowej 1S PAN w woj. białostockim w 1968 r., „Rocznik Białostocki", t. 10, B i a ł y s t o k 1970. s. 409—415, oraz inne pozycje. Nad rzeką Ropą, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , K r a k ó w 1965; Monografia powiatu myśle­ nickiego, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , Kul­ tura ludowa, K r a k ó w 1970. m.in. R. Reinfuss, Kultura ludowa Zamojszczyzny na tle stosunków etnograficznych województwa lu­ belskiego, (w:) Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, pr. zbiór, pod red. K . Myślińskiego, Zamość 1969, s. 435—448; tenże, Z etnografii powiatu jasielskiego, (w:) Studia z dziejów Jasła i powiatu ja­ sielskiego, K r a k ó w 1964, s. 591—630; M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje ludowe, (w:) Ziemia Chrzanowska i Jaworzno, pr. zbiór, pod red. J. Lewandowskiej, Kraków 1969, s. 387—401; E. Fryś-Pietraszkowa, Sztuka Górali Babiogórskich, (w:) Babiogórski Park Narodowy, pr. zbiór, pod red. W. Szafera, K r a k ó w 1963, s. 271—281. R. Reinfuss, Tradycyjna kultura plastyczna lud­ ności przesiedlonej w województwie koszalińskim, „Ma­ t e r i a ł y Zachodnio-Pomorskie", t. 14, Szczecin 1968, s. 383—396. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962; M . Przeździecka, O małopolskim malarstwie ikonowym 1 4 15 1 6 1 7 1 8 XIX wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1954. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955; tenże, Ludowe kafle malowane, K r a k ó w 1966; E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954; tenże, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1977. Tenże, Ludowe kowalstwo artystyczne w Pol­ sce, praca w d r u k u . R. Reinfuss, J. Swiderski, Polska Sztuka Ludo­ wa, K r a k ó w 1960. Publikowano szereg niewielkich prac, m i n . : Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Dom z wnęką w polskiej archi­ tekturze ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 263—269; R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", r. 25, 1971 n r 2, s. 67—78. W ramach prac przygoto­ wawczych do opracowania syntetycznego wykonano^-,69 k a r t o g r a m ó w , i l u s t r u j ą c y c h rozprzestrzenienie określo­ nych t y p ó w r z u t ó w c h a ł u p , konstrukcji zrębów, da­ c h ó w itp. K i l k a n a ś c i e prac magisterskich powstało na ba­ zie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Pracowni. Jako m a t e r i a ł u z u p e ł n i a j ą c y wykorzystano je w w i e l u innych pra­ cach. W ciągu ostatnich 5 lat k w e r e n d ą archiwum naukowego prowadzi 90—120 osób rocznie. Z. B. G ł o w a , op. c i t , s. 188. 1 9 8 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Fot.: J . Czajowski, il. 3; J , Swiderski, il". 1, 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a1fb22539bafb705338924e38b43db.pdf 9bccaeeb94042111bd7d584c5fcfd1e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2745 Title A name given to the resource Wyobrażenia twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot WYOBRAŻENIE T W A R Z Y CHRYSTUSA W IKONIE KARPACKIEJ* W malarstwie sakralnym Kościoła W s c h o d n i e g o i k o n y z tere­ budzić zastrzeżenia c o d o zasięgu o d p o w i a d a j ą c e g o nazwie nów Podkarpacia, Karpat i Podola t w o r z ą g r u p ę , której o d r ę b n y obszaru, jeśli jednak p r z y m i o t n i k „ k a r p a c k i " rozumieć nie t y l k o charakter dostrzeżono j u ż w p o c z ą t k a c h b a d a ń n a d sztuką t e g o j a k o o d n o s z ą c y się d o t e r e n ó w g ó r s k i c h lecz d o w s z y s t k i c h ziem regionu. Pierwszy zainteresował się nimi w r o k u 1 8 8 5 M a r i a n w c h o d z ą c y c h geograficznie w skład ł a ń c u c h a , okaże się, iż j e g o Sokołowski; w e d ł u g n i e g o i k o n y z ó w c z e s n e j Galicji p o w s t a ł y na użycie jest u p r a w n i o n e w o b e c większości t e r e n ó w , na których styku sztuki bizantyjskiej z z a c h o d n i o e u r o p e j s k ą i w t y m w i d z i a ł w y s t ę p u j e t e n rodzaj z a b y t k ó w . O d r ę b n ą krainą geograficzną jest przyczynę ich o d m i e n n o ś c i . Podole, skąd p o c h o d z i reszta o m a w i a n y c h i k o n . Decydując się na Stanowisko S o k o ł o w s k i e g o s k r y t y k o w a ł n e g u j ą c y m i e j s c o w y t e r m i n o l o g i ę p o c h o d z ą c ą o d n a z w krain g e o g r a f i c z n y c h , których charakter t e g o malarstwa W ł a d y s ł a w Ł o z i ń s k i , który w z d o b i ą ­ zasięg pozostał n i e z m i e n i o n y w trakcie istnienia malarstwa iko­ cych podkarpackie c e r k w i e i k o n a c h u p a t r y w a ł i m p o r t z Grecji l u b n o w e g o , należałoby s t o s o w a ć określenie „ i k o n a k a r p a c k o - p o - Małorusi a w najlepszym w y p a d k u dzieła p r z y b y ł y c h s t a m t ą d d o l s k a " j a k o w pełni o d p o w i a d a j ą c e o p i s y w a n e j sytuacji. Ponie­ artystów [ Ł o z i ń s k i , 1 8 8 7 ] . Istnienie m i e j s c o w e g o stylu t w ó r c z o ­ w a ż j e d n a k t e r m i n „ i k o n a k a r p a c k a " ma p e w n ą tradycję w litera­ ści artystycznej u d o w a d n i a ł J o s i p Pełeński określając j e g o t w ó r ­ turze p r z e d m i o t u [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , 1 9 7 3 ; B i a ł o p i o t r o w i c z , 1 9 8 9 ] ców mianem „ s z k o ł y h a l i c k i e j " [ P e ł e ń s k i , 1 9 1 4 ] . Termin użyty zbyteczne w y d a w a ł o się d o k ł a d a n i e j e g o u s z c z e g ó ł o w i o n e j w e r ­ przez tego autora t y l k o w o d n i e s i e n i u d o architektury znalazł sji d o i tak j u ż sporej listy nazw. P o w t ó r z y ć t y l k o trzeba, iż za zastosowanie r ó w n i e ż w literaturze dotyczącej malarstwa i k o n o ­ t e r m i n e m t y m kryją się ś w i ę t e obrazy z terenu Karpat rozumianych wego [ W a l i c k i , 1 9 3 0 ; M a r s ó w n a , 1 9 3 1 ] . J e d n a k ż e na p o d s t a w i e j a k o j e d n o s t k a geograficzna, czyli o b e j m u j ą c y c h oprócz pasm obecnego stanu w i e d z y o organizacji tej t w ó r c z o ś c i nie m o ż n a g ó r s k i c h także Zakarpacie, Pogórze ( P o d k a r p a c i e ) i S i e d m i o g r ó d wnosić o istnieniu w Haliczu bądź na terenie księstwa skupiającej artystów struktury, która z a s ł u g i w a ł a b y na n a z w ę szkoły. Podole. „ I k o n a k a r p a c k a " w y d a j e się d o d a t k o w o t y m szczęśliwszym określeniem, że podkreśla rolę Karpat w historii Zasłużony badacz zagadnienia llarion Svjencickyj p i s a ł o ikonie halickiej, zaś J a n i n a Kłosińska z a p r o p o n o w a ł a n a z w ę oraz 1 „ikona karpacka". U ż y w a n o też określeń „ i k o n a ł e m k o w s k a " , „ i k o n a o s a d n i c t w a t y c h ziem, w ich g o s p o d a r c e i kulturze. Specyfika tej sztuki b o w i e m w dużej mierze w ł a ś n i e w istnieniu Karpat ma s w o j e źródło. ukraińska", czy „ m a ł o p o l s k i e m a l a r s t w o i k o n o w e " . Żaden z p o ­ wyższych t e r m i n ó w nie jest w pełni z a d o w a l a j ą c y g d y c h o d z i o nazwanie zjawiska istniejącego na terenach o d Sądecczyzny p o Bukowinę i z Pogórza p o S i e d m i o g r ó d , a t r w a j ą c e g o bez mała pięć w i e k ó w — o d p o c z ą t k u XV d o s c h y ł k u X I X w i e k u . Termin „ i k o n a k a r p a c k a " przyjęty w niniejszej pracy może * S k r ó c o n a wersja pracy magisterskiej, która p o w s t a ł a w Kated­ rze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U.W. p o d kierunkiem d o c . dr hab. A n n y Kunczyńskiej-Irackiej. W trosce o czytelność pracy z r e z y g n o w a ł a m z części odniesień b i b l i o g r a f i c z n y c h . 17 �Teologia ikony Wyobrażenie twarzy Chrystusa w sztuce chrześcijańskiej W języku rosyjskim d w a różne s ł o w a określają gałąź sztuk plastycznych, która p o polsku nosi m i a n o malarstwa. Te d w a terminy t o ikonopis' i żivopis'; ostatni przekłada się z w y k l e j a k o „ m a l a r s t w o " , zaś sens pierwszego o d d a j e się o p i s o w o przez „ m a l a r s t w o i k o n " . Tłumaczenie takie może s u g e r o w a ć , że ikonopis"\es\ częścią żivopisi, p e w n ą jej o d m i a n ą . Tymczasem n a z w y te oznaczają d w a o d m i e n n e ś w i a t y , gdzie różne s p o s o b y t w o r z e n i a dają dzieła inne p o d w z g l ę d e m f o r m a l n y m , przeznaczone d o o d m i e n n e g o o d b i o r u i i n n e g o f u n k c j o n o w a n i a w kulturze, przez którą i dla której p o w s t a ł y . T w ó r c y , z a r ó w n o ikonopisi jak i żivopisi, k o n w e n c j ę , w której kształtują s w e przedstawienia n a z y w a j ą realizmem, lecz każdy z nich usiłuje być w i e r n y innej rzeczywistości. Realizm żivopisi opiera s w o j ą p r a w d ę na postrzeganiu z m y s ł o w y m i p r a w a c h w i d z e n i a „ o c z a m i c i a ł a " , natomiast k o n w e n c j ą ikonopisi jest „realizm d u c h o w y " , który ma za zadanie u k a z y w a ć ś w i a t w kate­ goriach świętości. Tematycznie obraz i ikona m o g ą w y d a w a ć się p o d o b n e , g d y przedstawiają tę samą o s o b ę czy zdarzenie, lecz przy p o m o c y „realizmu c i a ł a " przekazuje się t y l k o s u b i e k t y w n e odczucie ś w i ę t o ś c i , podczas g d y „realizm d u c h a " c h c e ukazać o b i e k t y w n ą p r a w d ę b o s k i e g o O b j a w i e n i a . Ikona ma udział w świętości, którą w y o b r a ż a i p r o w a d z i na s p o t k a n i e z boską rzeczywistością z a r ó w n o s w e g o t w ó r c ę , jak i o d b i o r c ę . Obraz jest obserwacją, ikona uczestniczeniem. W e d ł u g o r t o d o k s y j n e j t e o l o ­ gii Chrystus o b e c n y jest nie t y l k o substancjalnie w przeis­ t o c z o n y m chlebie i w i n i e , lecz także na s p o s ó b o b r a z o w y w ikonie dzięki p o d o b i e ń s t w u . 2 P o d o b n e d o p r o t o t y p u , a w i e c ś w i ę t e stać się może t y l k o dzieło wykonane zgodnie z kanonem, podpisane i poświęcone. Kanoniczność t e c h n i k i w y k o n a n i a i i k o n o g r a f i i oraz ścisłe określenie o s o b y t w o r z ą c e j ikonę i w a r u n k ó w , w jakich może o n a p o w s t a ć ma z a p e w n i ć m o ż l i w i e największą w i e r n o ś ć „ r e a l i z m o w i d u c h o ­ w e m u " , dającemu w y r a z ś w i ę t o ś c i poprzez formę. Ś w i ę t ą treścią ikony jest natomiast jej Imię w postaci napisu lub inicjału, które identyfikuje Osobę z jej w i z e r u n k i e m . Po n a m a l o w a n i u i p o d ­ pisaniu ikony następuje jej p o ś w i ę c e n i e i d o p i e r o w ó w c z a s staje się o n a miejscem o b e c n o ś c i Łaski, jest w pełni p o d o b n a d o P r o t o t y p u . O d tej c h w i l i zaczyna f u n k c j o n o w a ć w kulcie i o d ­ bierać cześć. 3 Pierwszą z czynności p r z e w i d z i a n y c h k a n o n e m p o s t ę p o w a n i a przy t w o r z e n i u ikony b y ł o staranne p r z y g o t o w a n i e p o d ł o ż a p o d w i z e r u n e k , gdyż s t o s o w a n e materiały nie m o g ą być p r z y p a d ­ k o w e w odniesieniu d o k u l t u . D l a t e g o też k a n o n y zabraniały robienia i k o n p a p i e r o w y c h , a także nie należało m a l o w a ć ich na płótnie. O d p o w i e d n i e j w i e l k o ś c i deskę, p r z e w a ż n i e s p o j o n ą z kilku mniejszych przy p o m o c y p o p r z e c z n y c h listewek w s u w a ­ n y c h w r o w k i na o d w r o c i e , ż ł o b i o n o niemal na całej p o w i e r z c h n i p o z o s t a w i a j ą c krawędzie wyższe i uzyskując w t e n s p o s ó b rodzaj o b r a m o w a n i a . W z a g ł ę b i e n i u , z w a n y m kowczegiem umieszcza­ n o w i z e r u n e k , zaś wyższe otaczające g o partie deski nosiły nazwę pola. Czasem całą deskę lub t y l k o pole o k l e j a n o p ł ó t n e m dla w z m o c n i e n i a ikony. Następnie starannie ją g r u n t o w a n o p o ­ w l e k a j ą c w i e l o k r o t n i e n a j p i e r w klejem, p o t e m l e w k a s e m , czyli z a p r a w ą zawierającą gips, kredę i inne składniki uzdatniające p o d k ł a d na przyjęcie farby. Na koniec s t o s o w a n o p o b i a ł k ę , którą starannie p o l e r o w a n o . Na tak p r z y g o t o w a n e p o d ł o ż e n a n o s z o n o przy p o m o c y farby lub rylca k o n t u r w i z e r u n k u . K o m p o n o w a n i e całości r o z p o c z y n a n o o d w y k r e ś l e n i a n i m b u g ł ó w n e j postaci przedstawienia. Po w y k o n a n i u k o n t u r ó w p r z y s t ę p o w a n o d o w y p e ł n i e n i a ich b a r w n i k a m i ; d o m a l o w a n i a na desce u ż y w a n o t e m p e r y j a j o w e j . J a k o pierwsze k o l o r o t r z y m y w a ł o t ł o , elementy architektury i pejzażu, następnie szaty, na k o ń c u zaś tak z w a n e „ o s o b o w e części i k o n y " , czyli nagie ciało. Była t o twarz, ręce, czasem s t o p y , rzadko cały akt d o p u s z c z a n y przez w s c h o d n i ą ikonografię tylko w przedstawieniu ukrzyżowania i opłakiwania, jeśli c h o d z i o Jezusa oraz w w y o b r a ż e n i a c h ś w i ę t y c h pustel­ n i k ó w i na umieszczonej w k l e j m a c h m a r t y r o l o g i i ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w . T e c h n i k a m a l o w a n i a t w a r z y była także s k a n o n i z o w a n a . Rozpocząć należało o d położenia ciemnej p o d m a l ó w k i z w a n e j sankirem, który następnie „ o ż y w i a n o " przez kilkakrotnie o c h r o w a n i e , na koniec d o d a j ą c ś w i a t ł a przy p o m o c y cienkich białych kreseczek. O s t a t n i m zabiegiem malarskim b y ł o p o n o w n e o b r y s o w a n i e k o n t u r ó w , po c z y m p o w i e r z c h n i ę i k o n y p o w l e k a n o p r z e g o t o w a n y m olejem l n i a n y m czyli olifą, bądź lakierem sporzą­ d z o n y m z ż y w i c y lub białka. M i a ł o t o c h r o n i ć farbę przed o d p r y s k i w a n i e m , a także n a d a w a ł o w i z e r u n k o w i połysk. 4 5 Z g o d n o ś ć przedstawienia z k a n o n i c z n ą i k o n o g r a f i ą zapew­ niała z n a j o m o ś ć Pisma Św., T r a d y c j i oraz o p r a c o w a n y c h na ich 6 1. Owczary, 2 poł. XV w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 8 8 , p u b l . Biskupski 1 9 7 1 , 1 9 8 5 ; Kłosińska 1 9 7 3 18 �podstawie p o d l i n n i k ó w {hermenei) czyli p o d r ę c z n i k ó w dla m a l a ­ rzy ikon . Zawierały o n e ścisłe w s k a z ó w k i d o t y c z ą c e k o m p o z y c j i , kolorystyki i symboliki p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w w y o b r a ż e ń . W i k o ­ nie nie mogło być miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć ani na manifestację indywidualności artysty, gdyż ś w i ę t o ś ć jest n i e p r z y p a d k o w a i ponadindywidualna. Była natomiast m o ż l i w o ś ć w y k a z a n i a się doskonałością kunsztu malarskiego, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ć m u s i a ­ ła dogłębna znajomość t e o l o g i i . 7 Podczas pracy ikonopisca, z o b o w i ą z a n y był d o wstrzemięź­ liwości oraz posłuszeństwa w o b e c s w e g o ojca d u c h o w n e g o . Najczęściej ikony m a l o w a ł m n i c h , k t ó r e g o ograniczenia p o ­ wyższe dotyczyły stale, a który okres pracy nad ś w i ę t y m obrazem poprzedzał d o d a t k o w y m i aktami p o b o ż n o ś c i jak post, d ł u g o ­ trwałe m o d l i t w y czy c z u w a n i e . „ N i e c h m o d l i się ze łzami, a b y B ó g przeniknął jego dusze. Niech idzie d o kapłana, a b y ten p o m o d l i ł się nad n i m " — zalecał rękopis z g ó r y A t h o s . Dzięki t y m praktykom malarz miał d o z n a ć o ś w i e c e n i a , „ C h r y s t u s miał roz­ niecić swoje ś w i a t ł o w j e g o s e r c u " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 3 ] , gdyż tylko w ó w c z a s dzieło, które p o w s t a n i e będzie p r a w d z i w ą ikoną b o w i e m artysta nie t w o r z y o b r a z u , lecz s t o p n i o w o u j a w n i a go. Ikonopisca n i g d y nie m a l o w a ł w i z e r u n k ó w ś w i ę t y c h , a i k o n nie w o l n o mu b y ł o t w o r z y ć w celach z a r o b k o w y c h ani sprzeda­ wać za pieniądze. Przeważnie zresztą ś w i ę t e m a l o w i d ł o b y ł o dziełem d w ó c h lub w i ę c e j osób. J e d e n z a r t y s t ó w , z w a n y trawścikiem z a j m o w a ł się szatami postaci oraz otaczającym je światem , inny nakładał na szaty Chrystusa i n i m b y z ł o t o w płat­ kach, zwane ikonopą. N a j o d p o w i e d z i a l n i e j s z e zadanie miał licnik komponujący całość. T o o n w ł a ś n i e m a l o w a ł najważniejsze, osobowe części ikony, czyli ludzkie ciało. Nie bez przyczyny Jerzy Nowosielski nazwał ikonę „ t e o l o g i ą ciała l u d z k i e g o " p o z w a l a j ą ­ cą na ukazanie ciała w w y m i a r z e d u c h a dzięki r e a l i z m o w i eschatologicznemu. Z g o d n i e z n a u k ą Kościoła c z ł o w i e k s t w o r z o ­ ny został b o w i e m j a k o ż y w a ikona na Boży obraz i p o d o b i e ń s t w o . Zaćmił on jednak s w ą ikoniczność przez grzech, a jej przywrócenie dokonało się w m o m e n c i e Wcielenia. W ó w c z a s spełniony został warunek zaistnienia i k o n y - p r z e d m i o t u : w y o b r a ż a l n o ś ć Boga w l u ­ dzkim ciele. Stąd podczas w s c h o d n i e j liturgii kapłan okadza wiernych tak, jak okadza ikony pozdrawiając w ten sposób obraz Boży w człowieku. Z g o d n i e z t y m i założeniami teologii ciało 8 ukazywane w ikonie jest ciałem z m a r t w y c h w s t a ł y m , z b a w i o n y m , odbijającym Boga w sposób najpełniejszy — dlatego s t a n o w i tak w a ż n ą część w i z e r u n k u . Znaczenie ciała w w y o b r a ż e n i u Chrystusa zostaje z w i e l o k r o t n i o n e przez w z g l ą d na jego Osobę. Zupełnie w y j ą t k o w ą wartość ma w związku z t y m wizerunek Oblicza Zbawiciela, a jeśli w grę w c h o d z ą d o d a t k o w o c u d o w n e okoliczno­ ści p o w s t a n i a , zrozumiała staje się pozycja, jaką w e wschodniej ikonografii zajmuje M a n d y l i o n . „Każda ikona jest funkcją ikony Zbawiciela z w a n ą acheiropoietoi, czyli nie ręką ludzką s t w o r z o n y — Ś w i ę t e g o Oblicza, które a n i o ł o w i e trzymają na chuście i o b ­ jawiają ludziom. Nie jest o n a w rzeczywistości portretem Jezusa, ale ikoną J e g o o b e c n o ś c i " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 5 3 ] . Tradycja chrześcijańska zna kilka w i z e r u n k ó w t w a r z y Chrys­ tusa p o w s t a ł y c h w s p o s ó b c u d o w n y . J e d n e zawdzięczają s w e istnienie b e z p o ś r e d n i e m u k o n t a k t o w i z o b l i c z e m Jezusa lub j e g o w y o b r a ż e n i e m — są o n e niejako f i z y c z n y m przedłużeniem życia p r a w z o r u , inne dziełem a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h lub i n n y c h a u t o r ó w n a t c h n i o n y c h . Wszystkie o n e noszą n a z w ę nierukotworennych. I k o n y p o w s t a ł e przez bezpośredni k o n t a k t z ciałem Zbawiciela dzięki swej genezie mają r ó w n i e ż charakter relikwii. Dały one początek kilku t y p o m i k o n o g r a f i c z n y m o p a r t y m generalnie na d w ó c h s p o s o b a c h przedstawiania Ś w i ę t e g o Oblicza. Pierwszy z n i c h t o p o p u l a r n a na Z a c h o d z i e Chusta św. W e r o n i k i . W y o b ­ rażona na niej t w a r z Jezusa u t r w a l o n a została podczas męki Z b a w i c i e l a , g d y w drodze na G o l g o t ę w s p ó ł c z u j ą c a niewiasta otarła m u p o t i k r e w . Jest t o w i ę c oblicze cierpiącego Syna C z ł o w i e c z e g o , o k o l o n e d ł u g i m i w ł o s a m i spadającymi s p o d cier­ n i o w e j k o r o n y . O t o c z o n e zarostem u c h y l o n e usta, przymknięte lekko p o w i e k i nadają rysom p i ę t n o w i e l k i e g o zmęczenia, b ó l u i s m u t k u . W i z e r u n k i t e g o rodzaju łączą się z c y k l e m pasyjnym i w y s t ę p u j ą często j a k o j e d n o z A r m a Christi, nierzadko mając postać c h u s t y zawieszonej na Drzewie Krzyża. S t a n o w i ą one też atrybut świętej W e r o n i k i , której imię ł ą c z o n o z p o d o b n ą w brzmieniu ł a c i ń s k o - g r e c k ą n a z w ą w y o b r a ż e n i a : veraikon czyli p r a w d z i w y obraz (łac. — verus, gr. eikón). Za oryginał Chusty u c h o d z i ł obraz z w a n y V o l t o Santo, p r z e c h o w y w a n y w rzymskiej bazylice ś w i ę t e g o Piotra, który zaginął podczas Sacco di Roma w r o k u 1 5 2 7 . Popierany przez papieża kult t e g o w i z e r u n k u sprawił, iż często był o n e m b l e m a t e m p i e l g r z y m ó w p o w r a c a j ą 9 19 �c y c h z R z y m u , c o z kolei przyczyniło się d o j e g o w i e l k i e j popularności na obszarze całego z a c h o d n i e g o c h r z e ś c i j a ń s t w a . Drugim wątkiem ikonograficznym powstałym w oparciu o w i ­ zerunek „ n i e u c z y n i o n y ręką l u d z k ą " jest M a n d y l i o n ( o d gr. mandylion — c h u s t a ) . S ł o w o archeiropoietos pierwotnie używa­ ne b y ł o na określenie ciała Jezusa l u b ciała p o z m a r t w y c h w s ­ t a n i u , d o p i e r o z czasem o g r a n i c z o n o j e g o znaczenie d o c u d o w n i e p o w s t a ł y c h o b r a z ó w . Z n a n y c h jest kilka miejsc p r z e c h o w y w a n i a pierwszej ikony t e g o t y p u , największe j e d n a k znaczenie, które znalazło o d b i c i e w liturgii i tradycji Kościoła W s c h o d n i e g o ma M a n d y l i o n z Edessy. P o w s t a n i e w i z e r u n k u łączy się z legendą 10 0 w ł a d c y t e g o miasta Abgarze V i apostole J u d z i e Tadeuszu. Z g o d n i e z p o d a n i e m c h o r y na trąd A b g a r zaprosił d o siebie Jezusa na w i e ś ć o j e g o c u d a c h , licząc, że prorok z Galilei u z d r o w i go. Chrystus nie m ó g ł niestety o p u ś c i ć Ziemi Ś w i ę t e j , A b g a r posłał w i ę c malarza, a b y w y k o n a ł portret Mesjasza. Artysta jednak nie potrafił sprostać zadaniu, gdyż o d t w a r z y Chrystusa bił oślepiający blask. W i d z ą c , że malarz nie może się m u przyjrzeć, Pan sam wziął lnianą szatę o w e g o malarza i odcisnął na niej s w e oblicze. W e d ł u g opisu „ m i a ł o n piękne oczy i piękne b r w i , t w a r z pociągłą i był ł a g o d n i e p o c h y l o n y , c o jest oznaką d o j r z a ł o ś c i " [ V o r a g i n e , 1 9 5 5 , s. 6 1 0 ] . Chustę zaniósł d o Edessy ś w . J u d a Tadeusz, zaś A b g a r p o ujrzeniu w i z e r u n k u o z d r o w i a ł n a t y c h ­ miast. Ślad tradycji misji edesseńskiej ś w . Tadeusza w i d a ć w ikonografii zachodniej t e g o p o p u l a r n e g o ś w i ę t e g o , k t ó r e g o a t r y b u t e m stał się M a n d y l i o n . Ikona u c h o d z ą c a za o r y g i n a l n ą Chustę A b g a r a o d k r y t a c u d o w n i e w z a m u r o w a n e j niszy nad bramą miejską przyczyniła się d o ocalenia miasta przed Persami 1 otaczana była k u l t e m oraz u w a ż a n a za palladion ("świętość g w a r a n t u j ą c a b e z p i e c z e ń s t w o miasta). Sobór r o k u 7 8 7 uznał t o przedstawienie za p r a w d z i w y obraz Chrystusa, a w r o k u 9 4 4 uroczyście przeniesiono je d o stołecznego K o n s t a n t y n o p o l a . Z r a b o w a n e przez k r z y ż o w c ó w w roku 1 2 0 4 zostało przewiezione d o R z y m u , gdzie znajduje się d o dziś w kościele San Silvestro in Capite. M a n d y l i o n t o chusta z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y B o g a w c i e l o n e g o w c z ł o w i e k a — p o w a ż n e j , n a w e t s u r o w e j , lecz bez śladu cier­ p i e n i a . G ł o w ę o d ł u g i c h w ł o s a c h i brodzie otacza n i m b krzyżo­ w y z w p i s a n y m h a g i o g r a m e m fi O H , oznaczającym „ T e g o , który Jest". lan W i l s o n w swojej książce Całun Turyński w y s u n ą ł hipotezę, że p r a w d z i w y m M a n d y l i o n e m jest p r z e c h o w y w a n a w T u r y n i e relikwia, c o o tyle nie znajduje uzasadnienia w i k o n o g r a f i i , iż twarz z c a ł u n u ma oczy zamknięte, przez c o staje się p o d o b n a d o w z o r o w a n y c h na V o l t o S a n t o „Weronikach", a nie d o oblicza z M a n d y l i o n u , które patrzy przed siebie i jest o t o c z o n e n i m b e m . U k a z y w a n o je bez szyi u p o d a b n i a j ą c w t e n s p o s ó b d o maski. A n d r é Grabar łączy w i ę c genezę t e g o rodzaju w y o b r a ż e ń z przed­ stawieniami g ł o w y G o r g o n y oraz sugeruje, że m o g ł y o n e wraz z f o r m ą przejąć z a n t y k u także a p o t r o p a i c z n e f u n k c j e w i z e r u n k u , z którego je w y w o d z i . Najistotniejsze zatem b y ł o b y spojrzenie 11 — w z r o k zamieniający w k a m i e ń b y ł cechą M e d u z y i o n t o sprawił, że jej t w a r z skutecznie c h r o n i ł a o d zła. Chusta na której o d c i ś n i ę t e zostało Oblicze, w starszych i k o n a c h najczęściej jest w y d ł u ż o n a , płasko rozciągnięta i o z d o ­ b i o n a frędzlami. W drugiej p o ł o w i e X I I I w i e k u p o j a w i a j ą się d w a n o w e s p o s o b y u k a z y w a n i a t k a n i n y — a l b o zawieszanej za p o m o c ą kółek p r z y m o c o w a n y c h d o g ó r n e g o brzegu, albo o kra­ w ę d z i a c h b o c z n y c h z w i ą z a n y c h w d w a w ę z ł y , czasem przy­ t r z y m y w a n e przez postacie A r c h a n i o ł ó w . W sztuce zachodniej istnieje jeszcze j e d e n w a r i a n t i k o n o ­ graficzny w y w o d z ą c y się o d w i z e r u n k u z San Silvestro in Capite. Jest t o w y o b r a ż e n i e Oblicza bez c h u s t y , t y l k o na tle n i m b u , z w a n e Sancta Effigies, p o j a w i a j ą c e się czasem r ó w n i e ż na Wschodzie. Dość p o p u l a r n e w malarstwie t a b l i c o w y m b y ł o r ó w n i e ż w y k o ­ r z y s t y w a n e przy rzeźbiarskiej dekoracji k o ś c i o ł ó w przyjmując w ó w c z a s postać m e d a l i o n u z g ł o w ą J e z u s a , u m i e s z c z o n e g o w e w s c h o d n i e j części b u d y n k u — w szczycie w s c h o d n i e g o okna bądź na w s c h o d n i m z w o r n i k u prezbiterium — a w i ę c p o d o b n i e , jak M a n d y l i o n w ś w i ą t y n i a c h o b r z ą d k u o r t o d o k s y j n e g o . W cer­ k w i b o w i e m najczęściej A c h e i r o p o i e t o s z n a j d o w a ł się n a d cars­ kimi w r o t a m i l u b o b o k n i c h ; jest t o z w i ą z a n e z treścią przed­ s t a w i e n i a , które ilustrując d o g m a t o W c i e l e n i u miało przybliżyć t a j e m n i c ę Ciała Pańskiego, k t ó r e g o m i s t e r i u m zasłaniały przed o c z y m a w i e r n y c h carskie w r o t a zamknięte w czasie Przeistocze­ nia. Podczas K o m u n i i ś w . w i e r n y c h r ó w n i e ż w y s t a w i a się na ołtarzu ikonę Oblicza Pańskiego, gdyż „ n o s t a c i eucharystyczne są p o t o , b y je s p o ż y w a ć , ikona w s k a z u j e w ł a ś c i w y kierunek adoracji — Osobę Z b a w i c i e l a [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s . 2 7 3 ] . 1 2 M a n d y l i o n umieszczano także nad d r z w i a m i p r o w a d z ą c y m i d o pomieszczenia, w k t ó r y m p r z y g o t o w y w a n o c h l e b k i k o m u n i j n e . M o ż l i w e , że fakt s y t u o w a n i a t e g o p r z e d s t a w i e n i a n a d drzwiami łączy się z w ł a ś c i w o ś c i a m i o c h r o n n y m i , jakie m u p r z y p i s y w a n o . W y n i k a ł y one, o c z y w i ś c i e z w i a r y w m o c Z b a w i c i e l a , lecz m o g ł y być także e c h e m a p o t r o p a i c z n y c h f u n k c j i G ł o w y G o r g o n y , o s p o ­ jrzeniu zamieniającym w k a m i e ń , której maskę umieszczano nad bramami a n t y c z n y c h miast. Stąd też o d k r y c i e p i e r w s z e g o M a n ­ d y l i o n u n a d bramą Edessy. W ikonostasie A c h e i r o p o i e t o s najczęściej ze w z g l ę d u na swoje u s y t u o w a n i e w p o b l i ż u carskich w r ó t znajduje się p o środku rzędu p r o r o c k i e g o l u b a p o s t o l s k i e g o , może b y ć umieszczony także w rzędzie i k o n n a m i e s t n y c h j a k o ikona c h r a m o w a jeśli c e r k i e w nosi w e z w a n i e Nie Ręką S t w o r z o n e g o O b r a z u . Kościół w s c h o d n i 1 6 sierpnia o b c h o d z i ś w i ę t o Przeniesienia M a n d y l i o ­ n u , na p r o s k y n i t a r i o n i e (specjalny p u l p i t w p o b l i ż u carskich w r ó t ) w y s t a w i a n a jest w ó w c z a s ikona z w y o b r a ż e n i e m Świętej C h u s t y odbierająca t e g o dnia szczególną cześć. Czasem treści z w i ą z a n e z o s o b ą Z b a w i c i e l a p r z e k a z y w a n o przy p o m o c y przed­ s t a w i e n i a samej j e g o t w a r z y umieszczając ją w kontekście w ł a ś c i w y m i n n e m u t y p o w i w y o b r a ż e ń . * Jeszcze raz podkreśla to rangę Oblicza Chrystusa j a k o w i z e r u n k u j e g o O b e c n o ś c i , jako ikony ikon. 13 1 Święte oblicze w ikonie karpackiej Granice przestrzenne zakreślone dla i k o n y karpackiej nie p o ­ k r y w a j ą się z istniejącymi w s p ó ł c z e ś n i e podziałami t e r y t o r i a l n y m i — ziemie te w c h o d z ą o b e c n i e w skład czterech j e d n o s t e k a d m i n i s t r a c y j n o - p o l i t y c z n y c h : Polski, C z e c h o s ł o w a c j i , Ukrainy i R u m u n i i . Różna jest w i ę c d o s t ę p n o ś ć z a b y t k ó w i ich stan z a c h o w a n i a , c o u t r u d n i a c a ł o ś c i o w e ogarnięcie zjawiska. P o d ­ s t a w ą poniższych rozważań są zatem i k o n y ze z b i o r ó w p o l s k i c h oraz p u b l i k o w a n e w w y d a w n i c t w a c h a l b u m o w y c h . Ta ostatnia f o r m a źródła o c z y w i ś c i e ogranicza m o ż l i w o ś ć analizy, zwłaszcza jeśli c h o d z i o kolorystykę i t e c h n i k ę dzieła. W większości w y p a d k ó w p o d ł o ż e i k o n y s t a n o w i g r u n t o w a n a kredą deska, a d o jej m a l o w a n i a s t o s o w a n a była tempera j a j o w a . Pierwsze dość sporadyczne w y p a d k i użycia farby olejnej i same­ g o p ł ó t n a j a k o p o d k ł a d u p o j a w i a j ą się w XVII w i e k u . W następ­ n y m stuleciu obie t e c h n i k i w s p ó ł i s t n i e j ą ze sobą, c h o ć p o ­ wszechniejsza jest jeszcze tempera, która na przestrzeni X I X w . ustępuje zupełnie m a l o w a n i u b a r w n i k a m i o s p o i w i e o l e j n y m . 20 Z a o b s e r w o w a ć tę praktykę m o ż n a na e l e m e n t a c h XVI II-wiecz­ n y c h i k o n o s t a s ó w , gdzie p o d w a r s t w ą p r z e m a l ó w k i znajduje się starsze w y o b r a ż e n i e w y k o n a n e t e m p e r ą . Różnice stylistyczne skłaniają d o w y o d r ę b n i e n i a w ikonie karpackiej trzech r o d z a j ó w dzieł, które m o ż n a przypisać d w ó m p r ą d o m t w ó r c z o ś c i : ikonie l u d o w e j i oficjalnej. Dzieła l u d o w e , j a k pisał Svjencickyj, c e c h u j e w y s t ę p o w a n i e w y r a ź n e g o , często bardzo g r u b e g o k o n t u r u oraz p e w n a niepora­ d n o ś ć k o m p o z y c j i i w y k o n a n i a . Podkreśla t o graficzność przed­ s t a w i e n i a i k o r e s p o n d u j e z u s z t y w n i o n y m i gestami płaskich postaci. R u c h o d d a n y jest schematycznie, p r o p o r c j e anatomiczne r o z c h w i a n e , przy jednoczesnej d b a ł o ś c i o realizm szczegółu i b o g a t y ornament. W n i e k t ó r y c h dziełach (il. 4 , M a n d y l i o n z B o g u s z y ) obrys arbitralnie określający f o r m y staje się s a m niemal ornamentem. R ó w n o c z e ś n i e uproszczenie b i e g u linii o d z w i e r c i e d l a dążenie do mniejszej k o m p l i k a c j i f o r m y . T e n s p o s ó b o p e r o w a n i a niezwykle �wyrazistym k o n t u r e m p r z y p o m i n a stylistycznie przedstawienia z haftowanych m o ł d a w s k i c h kap i t k a n i n . Kolorystyka o g r a n i c z o ­ na jest do n i e w i e l u s k o n t r a s t o w a n y c h b a r w , które dzięki s w e m u nasyceniu r ó w n o w a ż ą ciśnienie linii. M o d e l u n e k t w a r z y o g r a n i ­ cza się najczęściej d o c y n o b r o w y c h r u m i e ń c ó w k ł a d z i o n y c h na policzkach i białych świateł; te ostatnie stosuje się r ó w n i e ż d o oddawania f a ł d ó w szat. Na pograniczu n u r t u l u d o w e g o i o f i c j a l n e g o należy c h y b a umieścić pierwszą g r u p ę i k o n m u s z y ń s k i c h z w i ą z a n y c h z kręgiem Pawia ( A w l e n t e g o ) R a d y m s k i e g o . Charakteryzuje je b o w i e m zdecydowany k o n t u r i p ł a s z c z y z n o w e ujęcie postaci przy j e d n o ­ czesnym m o d e l o w a n i u p l a s t y c z n y m t w a r z y jak na ikonie z P o wroźnika. Ikona oficjalna dąży b o w i e m d o o d d a n i a b r y ł o w a t o ś c i oblicza bądź przez s t o p n i o w e r ó ż n i c o w a n i e w a l o r u k ł a d z i o n e g o na ciemnej p o d m a l ó w c e oraz unikanie t w a r d e g o k o n t u r u o d ­ dzielającego plamy b a r w n e (styl p i e r w s z y ) , bądź przez s t o s o w a ­ nie światłocienia (styl d r u g i ) . Podział stylistyczny w obrębie oficjalnego nurtu i k o n y w y c h o d z ą c o d analizy f o r m a l n e j dzieła posiada także aspekt c h r o n o l o g i c z n y . Z a b y t k i z XV i XVI w i e k u cechuje r ó w n o w a g a p o m i ę d z y prostą graficzną k o m p o z y c j ą i ograniczoną g a m ą b a r w n ą , które t w o r z ą język artystycznej w y p o w i e d z i zwięzły, a n a w e t lakoniczny, d o s k o n a l e nadający się do przedstawienia t w a r z y s u r o w e j , czasem n a w e t groźnej, lecz pełnej w e w n ę t r z n e g o s p o k o j u i „ b e z n a m i ę t n e j w i e l k o ś c i " (il. 6 ) . Wydaje się, iż te dzieła t w o r z y l i artyści dość ściśle p o w i ą z a n i ze środowiskiem klasztornym i zaznajomieni z t e o l o g i ą ikony. N o w e t e c h n i k i i n o w e środki w y r a z u p o j a w i a j ą się w X V I I - w i e c z n y c h z a b y t k a c h , k t ó r y c h t w ó r c y zaczynają korzys­ tać ze zdobyczy sztuki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j , w p r o w a d z a j ą c d o swych dzieł ś w i a t ł o c i e ń oraz o r n a m e n t y k ę z a p o ż y c z o n ą z nider­ landzkich w z o r n i k ó w . P r a w d o p o d o b n i e t o przechodzenie na stronę baroku zaczęło się w ś r o d o w i s k u miejskich malarzy c e c h o w y c h , u p r a w i a j ą c y c h o b o k ikonopisi m a l a r s t w o świeckie. Zmiana estetyki p o d w p ł y w e m w z o r c ó w z a c h o d n i c h objęła jednak także ś r o d o w i s k a klasztorne, tak, że cała sztuka oficjalna XVII w . t w o r z o n a jest w „ d r u g i m s t y l u " [ S v j e n c i c k y j , 1 9 2 8 ] . Choć „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " w y n i k a j ą c e ze s k ł o n n o ś c i d o uprosz­ czeń f o r m a l n y c h oraz „ s u c h o ś ć i t w a r d o ś ć t r a k t o w a n i a p o ­ szczególnych m o t y w ó w " [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , s. 2 1 3 ] u w a ż a n o za cechę t y p o w ą dla w s z y s t k i c h i k o n k a r p a c k i c h , w y d a j e się, iż nurt l u d o w y t e g o m a l a r s t w a p o j a w i ł się p o d koniec XVI w . O b e c n i e w nurcie o f i c j a l n y m c e c h y l u d o w e w y n i k a ł y p r a w d o p o d o b n i e z organizacji sztuki innej niż w s c e n t r a l i z o w a n y m B i z a n c j u m , czy nawet w szkołach ruskich. W w y n i k u różnic s p o ł e c z n y c h i ś w i a ­ d o m o ś c i o w y c h także w obrębie sztuki w s c h o d n i e j nastąpił podział na nurt plebejski i w y s o k i . Proces t e n przebiegał na Rusi Czerwonej mniej w i ę c e j w t y m s a m y m czasie, c o w i n n y c h dzielnicach K o r o n y r l e c z ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę religijną r e g i o ­ nu sztuka p o w s t a w a ł a t u w ó w c z a s nie w o p a r c i u o cechy, ale w ś r o d o w i s k a c h klasztornych. Nurt l u d o w y korzystał ze w z o r ó w sztuki uczonej, na p o d ł o ż u której się p o j a w i ł , s w o i ś c i e je interpretując. W ciągu w i e k u X V I I wyraźne zaczęły być z m i a n y k u l t u r o w e i zmienił się charakter malarstwa „ w y s o k i e g o " . U p o d o b n i ł o się o n o d o sztuki kościoła rzymskiego i zaczęło czerpać ze stylistyki b a r o k u . O d t e g o momentu m a l a r s t w o c e r k i e w n e zaczęło r o z w i j a ć się podlegając tym samym p r a w o m , c o k r e s o w a sztuka polska. W ikonie l u d o w e j natomiast przełom estetyczny s p o w o d o w a n y zmianą g u s t ó w w sztuce w y s o k i e j nie był w y r a ź n y ; w i ę c e j , część dzieł „ p l e b e j s kich" w ł a ś n i e w XVII w . d o p r o w a d z i ł o d o perfekcji s w ó j graficzn o - o r n a m e n t a l n y styl i o p e r o w a ł o k o n t u r e m oraz k o l o r e m w s p o ­ sób tak a u t o n o m i c z n y , że nie m o g ł o być m o w y o j a k i m k o l w i e k nawiązaniu d o i l u z j o n i s t y c z n y c h t e n d e n c j i malarstwa z a c h o d ­ niego. W ciągu X V I I I w . oficjalne m a l a r s t w o i k o n p o d u p a d ł o . Przy­ czyną t e g o kryzysu była przede w s z y s t k i m pauperyzacja o d b i o r ­ ców. W efekcie t w ó r c z o ś ć ta przestała o d b i e g a ć p o z i o m e m i charakterem o d p r o w i n c j o n a l n y c h o b r a z ó w k a t o l i c k i c h , w z r u ­ szających czasem s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , w z b o g a c o n ą o p e w n e cechy l u d o w e , jak g r u b y k o n t u r , f o r m a l n e uproszczenia przed­ s t a w i o n y c h postaci. Przełom w l u d o w y m z a p a t r y w a n i u na ś w i ę t y w i z e r u n e k s p o ­ w o d o w a ł y d e w o c y j n e litografie, w p r o w a d z a j ą c e w miejsce or­ namentalnej ż y w i o ł o w o ś c i estetykę uspokajającej słodyczy. Grunt pod to przewartościowanie przygotowała twórczość X I X - w i e c z n y c h malarzy c e r k i e w n y c h , p r o d u k u j ą c y c h mniej lub bardziej p o p r a w n e obrazy o treści religijnej. Z m i a n y zachodzące w ikonie karpackiej m o ż n a z a o b s e r w o w a ć także w o d n i e s i e n i u d o t e g o szczególnego w ą t k u ikonograficz­ nego, j a k i m jest w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa. Łączy się t o z miejscem, jakie ikona o tej treści z a j m o w a ł a w ikonostasie. M a n d y l i o n w karpackich c e r k w i a c h tradycyjnie umieszczano nad carskimi w r o t a m i , d o czego n a d a w a ł się d o s k o n a l e także przez s w ó j p o d ł u ż n y kształt. Na przełomie X V I I i XVIII w . został o n stamtąd w y p a r t y przez przedstawienie Ostatniej Wieczerzy, c o m o ż n a t ł u m a c z y ć z a c h o d n i m d u c h e m przekazywania w ą t k ó w e u c h a r y s t y c z n y c h . S p o r a d y c z n i e zamiast w i z e r u n k u Świętej C h u s t y w y s t ę p o w a ł Chrystus w Grobie. Znane są też w y p a d k i umieszczania nad M a n d y l i o n e m Ostatniej Wieczerzy w obrębie j e d n e g o i k o n o s t a t u . Z w i ą z e k Oblicza z carskimi w r o t a m i b y ł o tak silne, że kiedy nad nimi zaczęto umieszczać Wieczernik, twarz została w k o m p o n o w a n a w same d r z w i , stając się elementem w dekoracji ich zwieńczenia. Z t e g o p o w o d u o d początku XVIII w . M a n d y l i o n przestał w y s t ę p o w a ć j a k o samodzielna ikona, lecz przybrał f o r m ę m e d a l i o n u bądź kartusza ujętego w rzeźbiony i z ł o c o n y ornament. Ostatecznie z r e d u k o w a n i e w ą t k u nastąpiło, g d y w kartuszu w miejsce t w a r z y p o j a w i ł się inicjał A f t ; czasem kartusz p o d t r z y m y w a n y był przez s t a n o w i ą c e element dekoracji snycerskiej anioły. W i d o c z n e jest tutaj dążenie d o z a c h o w a n i a k a n o n i c z n e g o M a n d y l i o n u w w a r i a n c i e t y p o w y m dla obszaru karpackiego — c h u s t y trzymanej przez A r c h a n i o ł ó w . 18 R o m u a l d Biskupski odnalazł w ś r ó d karpackich przedstawień Oblicza pięć o d m i a n i k o n o g r a f i c z n y c h , c o łączył z faktem p o ­ s ł u g i w a n i a się przez a r t y s t ó w k i l k o m a w z o r a m i . O ile jednak jest m o ż l i w e , iż j e d n y m w z o r e m w y o b r a ż e n i a p o s ł u g i w a ł o się kilku t w ó r c ó w , t o budzi z a s t a n o w i e n i e fakt, by j e d e n malarz s t o s o w a ł d w i e różne redakcje t e g o s a m e g o t e m a t u . Dlatego też, p o m i m o s z c z e g ó ł o w e j analizy stylistycznej p r z e p r o w a d z o n e j przez R o m u ­ aldę Grządzielę n i e ł a t w o zgodzić się z nią, c o d o przypisywania A c h e i r o p o i e t o s u z Krępnej (il. 5 ) i i k o n y ze z b i o r ó w Oddziału Szołayskich (il. 2 ) t e m u s a m e m u artyście. Raczej może należało­ by w p o d o b n e j manierze stylistycznej o b u dzieł d o s z u k i w a ć się zależności w y n i k a j ą c e j z relacji m i s t r z — u c z e ń . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w z a b y t k a c h karpackich w a r i a n t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h najrzadsza jest wersja w z b o g a c o n a o klejmy z historią M a n d y l i o n u , umieszczone z g o d n i e ze z w y c z a j e m po b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia (il. 3 ) . N a j w a ż n i e j s z y m , o c z y w i ś c i e , e l e m e n t e m k o m p o z y c j i b y ł o sa­ m o Ś w i ę t e Oblicze i na s p o s ó b j e g o m a l o w a n i a należy z w r ó c i ć u w a g ę . Z g o d n i e z bizantyjskim k a n o n e m przedstawienie twarzy Z b a w i c i e l a p o w i n n o zawierać szereg e l e m e n t ó w , jak łuki nad b r w i a m i , guz u nasady nosa, p o d p u c h n i ę t e d o l n e p o w i e k i oraz określony t y p zarostu składającego się z krótkich w ą s ó w i roz­ d w o j o n e j brody. Kształt t w a r z y miał być regularny, pociągły, o lekko w y s t a j ą c y c h kościach p o l i c z k o w y c h i c i e n k i m nosie. D ł u g i e pukle w ł o s ó w należało rozmieścić regularnie p o o b u stronach g ł o w y w taki s p o s ó b , by zasłaniały g ó r n ą część uszu. 1 9 20 Powyższe zasady przedstawiania O d k u p i c i e l a przestrzegane b y ł y przez t w ó r c ó w „ s t y l u p i e r w s z e g o " w o f i c j a l n y m nurcie ikony. Poszczególne w i z e r u n k i różnią się między sobą mniej lub bardziej g r o ź n y m w y r a z e m t w a r z y czy spojrzeniem, często niemal s m u t n y m . Różny jest też kształt Oblicza — o d z d e c y d o w a n i e p o c i ą g ł e g o na ikonie z O w c z a r (il. 1) poprzez o w a l n ą fizjonomię 0 s k o ś n y c h oczach (il. 2 ) d o niemal t r ó j k ą t n e g o na w i z e r u n k u z Krępnej (il. 5 ) . Z m i e n i a się nieco kształt brody, c h o ć w w i ę k s z o ­ ści w y p a d k ó w pozostaje o n a r o z d w o j o n a , a także ilość i kształt pukli. Różnice te mieszczą się j e d n a k w ramach d o w o l n o ś c i dopuszczalnej w interpretacji k a n o n u , gdyż j e g o istotne elementy zostały z a c h o w a n e . Sytuacja zmieniła się w w i e k u X V I I , kiedy w dziełach n u r t u o f i c j a l n e g o przestano m a l o w a ć elementy V i g n o n a , gdyż sens ich umieszczania p r a w d o p o d o b n i e zatarł się w ś w i a d o m o ś c i malarzy. Kłóciły się one także z n o w ą estetyką, z g o d n i e z którą należało u k a z y w a ć Jezusa o obliczu p i ę k n y m 1 ł a g o d n y m . P o j a w i ł y się w i ę c t w a r z e pełniejsze, o szerokim 27 �II. 3. Ł u k ó w - W e n e c j a , XVI w . S ł o w a c k a Galeria N a r o d o w a w Bratysławie, p u b l . Tkać, 1 9 8 4 i w y p u k ł y m czole, a miękkie c z e r w o n e w a r g i n a d a w a ł y im w y r a z daleki o d X V - czy X V I - w i e c z n e g o ascetyzmu ( i k o n a z K r y w e g o ; ii. 7 ) . Puszyste loki odgarnięte zostały za uszy, a broda, c h o ć nadal r o z d w o j o n a była wyraźnie krótsza. Nurt l u d o w y natomiast k o p i o w a ł w i e r n i e k a n o n i c z n e Oblicze, a stosując przy t y m w ł a ś c i w e sobie środki stylistyczne dążył d o o d d a n i a w s z y s t k i c h i s t o t n y c h s z c z e g ó ł ó w ; sztuka l u d o w a była bardzo w y c z u l o n a na k a n o n i c z n e c e c h y u m o ż l i w i a j ą c e i d e n ­ tyfikację w i z e r u n k u . Przykładem może być ikona z B o g u s z y (il. 4 ) powtarzająca t y p Oblicza za o b i e k t e m z Krępnej (il. 5 ) . L u d o w e dążenie d o w i e r n o ś c i przekładu, przy j e d n o c z e s n y m n i e p e ł n y m zrozumieniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w w z o r u d a w a ł o czasem c i e k a w e efekty, jak t e n , g d y przedstawienie guza mądrości stało się cechą w s z y s t k i c h ś w i ę t y c h postaci na ikonie, a n a w e t z m i e n i ł o się w manierę stylistyczną m a l o w a n i a t w a r z y (il. 4 ) . I n n y m przykładem t a k i e g o n a i w n e g o tłumaczenia f o r m y może być zabytek z M a j d a n u S i e n i a w s k i e g o (il. 9 ) , gdzie p r a w d o p o d o b n i e opacznie zobaczony został układ c h u s t y p i e r w o w z o r u w s k u t e k czego d o d a n o C h r y s t u s o w i m a s y w n ą szyję. orujący M a n d y l i o n , ukazani w p o k ł o n i e lub na klęczkach, często z d ł o ń m i na znak czci u k r y t y m i p o d szatą. Trzecia o d m i a n a s t a n o w i ł a uzupełnienie d r u g i e g o t y p u — byli t o a n i o ł o w i e klęczący p o b o k a c h t k a n i n y i trzymający b a n d e r o l e z napisami; c z w a r t ą zaś s t a n o w i ł w a r i a n t z A r c h a n i o ł a m i w półpostaci, oburącz rozpościerającymi t k a n i n ę . Postaci a n i o ł ó w ukazane w całości miały najczęściej skrzydła z ł o ż o n e i o p u s z c z o n e w z d ł u ż p l e c ó w , natomiast jeśli w y c h y l a ł y się zza p o d t r z y m y w a n e j chusty ich skrzydła przeważnie były rozłożone d o lotu (il. 5, 6, 1 2 ) . Wraz z przeniesieniem obrazu T w a r z y Z b a w i c i e l a d o m e d a l i o n u na carskich w r o t a c h , s p o s ó b jej przedstawienia stał się bardziej schematyczny. Oddaje się t y l k o oczy, usta i nos, najczęściej przy p o m o c y linii, oraz w ł o s y i zarost, p o w t a r z a j ą c t y p o szerokim czole i p u k l a c h o d g a r n i ę t y c h za uszy (il. 1 0 ) . Oblicze Chrystusa i g ł o w y a n i o ł ó w otaczał n i m b . A u r e o l e r o b i o n o złote, gładkie lub z m o t y ­ w e m ukośnej kratki bądź w i c i r o ś l i n n y c h . T w a r z Z b a w i c i e l a otaczał przeważnie n i m b k r z y ż o w y (il. 1 , 5 ) ; niekiedy sam krzyż stawał się częścią z d o b i ą c e g o aureolę o r n a m e n t u . T k a n i n a , z g o d n i e z f o r m a t e m całego w y o b r a ż e n i a przybierała postać h o r y z o n t a l n i e u ł o ż o n e g o , s f a ł d o w a n e g o pasa, a jej propo­ rcje zależały także o d s p o s o b u u s y t u o w a n i a a n i o ł ó w . Bardziej p r z y p o m i n a ł a c h u s t ę , g d y f l a n k o w a ł y ją postaci A r c h a n i o ł ó w ; jeśli zaś byli o n i ukazani p o w y ż e j — w y g l ą d jej zbliżał się d o szala. Rozmaicie także b y w a ł a s f a ł d o w a n a — o d kilku p i o n o w y c h , g ł ę b o k i c h fałd w y c h o d z ą c y c h z miejsc, w k t ó r y c h ją przytrzymy­ w a n o poprzez bardziej s k o m p l i k o w a n e u k ł a d y fałd p i o n o w y c h i d i a g o n a l n y c h i m i ę k k o układającą się c h u s t ę b a r o k o w ą aż do t k a n i n y d r o b n o p l i s o w a n e j . Często g ó r n e rogi c h u s t y związane były w o z d o b n e w ę z ł y . Sam materiał miał b a r w ę k r e m o w o b i a ł ą lecz niemal zawsze był o z d o b i o n y g r a n a t o w y m i c z e r w o n y m szlakiem u d o ł u (il. 5 ) bądź k i l k o m a pasami r o z ł o ż o n y m i na całej p o w i e r z c h n i t k a n i n y (il. 2 ) . I n n y m w a r i a n t e m dekoracji było p o k r y c i e całej c h u s t y s t e m p e l k o w y m o r n a m e n t e m k w i a t k ó w i kropek jak na M a n d y l i o n i e z P o w r o ź n i k a . T w a r z Chrustusa u m i e s z c z o n o centralnie na tle n i m b u , który czasem w y s t a j e poza krawędź t k a n i n y (il. 1 ) , niekiedy zaś p o w o d u j e jej wybrzuszenie ku górze. Płótno z o d b i c i e m T w a r z y p o d t r z y m y w a n e b y ł o przez A r ­ c h a n i o ł ó w M i c h a ł a i Gabriela sporadycznie Uriela i Rafała (il. 2 ) . Ich atrybutami były z w i e ń c z o n e krzyżem laski h e r o l d ó w , czasem koła z inicjałami Chrystusa. P o n i e w a ż w ikonie s t o s o w a n o p e r s p e k t y w ę o d w r ó c o n ą postaci w y o b r a ż o n e p o b o k a c h c h u s t y należało o d c z y t y w a ć j a k o stojące na w p r o s t niej i rozpościerające tkaninę także przed s w o i m i o c z y m a . W o p a r c i u o s p o s ó b przedstawiania postaci anielskich R. Grządziela w y r ó ż n i ł a cztery w a r i a n t y M a n d y l i o n ó w karpackich. Pierwszy w y o b r a ż a ł całe postaci A r c h a n i o ł ó w s t o j ą c y c h p o b o k a c h trzymanej przez siebie c h u s t y , d r u g i t o a n i o ł o w i e a d ­ 22 Szaty A r c h a n i o ł ó w składające się z d ł u g i e j t u n i k i z rękawami oraz spiętej na ramieniu c h l a m i d y najczęściej m a l o w a n e na r ó ż o w o i zielono, przy c z y m k o l o r t u n i k i jednej postaci o d ­ p o w i a d a ł b a r w i e płaszcza d r u g i e j i na o d w r ó t . W późniejszych i k o n a c h k o l o r y s t y k a ta była bardziej d o w o l n a , w p r o w a d z o n a została biel i błękit. Na i k o n a c h l u d o w y c h p o j a w i a l i się Arc h a n i o ł o w i e ubrani w k o s t i u m y z e p o k i , czyli stroje d u c h o w i e ń s t ­ w a składające się z d ł u g i e j alby i krótkiej d a l m a t y k i (il. 9 ) . Ich w ł o s y p o c z ą t k o w o s p ł y w a j ą c e w p u k l a c h na r a m i o n a zmieniły się w ostrzyżone r ó w n o d o o k o ł a g ł o w y . Złote t ł o w ikonie o d d a w a ł o n a d p r z y r o d z o n ą rzeczywistość �II. 4. Bogusza, 1 poł. XVII w . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu, nr 8 5 1 / 5 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; P i e ń k o w s k a 1 9 7 1 ; Przeździecka 1 9 6 5 oraz Kłosińska 1 9 8 9 podając inną p r o w e n i e n c j ę z a b y t k u II. 5. Krempna, 2 poł. XV w . M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , nr 6 7 3 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; Grządziela 1 9 7 4 boskiej Ś w i a t ł o ś c i umieszczając w i z e r u n e k poza ziemskim cza­ sem i przestrzenią. Czasem artysta, by dać oparcie s t o p o m a n i o ł ó w zaznaczał u m o w n ą linię h o r y z o n t u i część tła poniżej p o k r y w a ł zieloną farbą. Stąd nie b y ł o daleko d o d o s ł o w n e g o p o t r a k t o w a n i a tej zieleni i zaznaczania na niej źdźbeł t r a w y , p o c z ą t k o w o s c h e m a t y c z n i e (ii. 8 ) , p o t e m zwłaszcza w ikonie l u d o w e j z coraz większą d b a ł o ś c i ą o realizm, aż d o p o j a w i e n i a się p a g ó r k o w a t e g o krajobrazu w d o l n e j części przedstawienia (il. 7 ) . Z drugiej strony p o j a w i ł a się tendencja d o o r n a m e n t a l n e g o t r a k t o w a n i a tła, d e k o r o w a n e g o r y t y m lub w y t ł a c z a n y m w pozłótce w z o r e m r o ś l i n n y m . Genezę t e g o zabiegu z jednej strony u p a t r y w a ć m o ż n a w malarstwie t a b l i c o w y m kościoła katolic­ kiego, z drugiej w e w p ł y w a c h bałkańskich. Z repertuaru sztuki zachodniej p o c h o d z i p o j a w i a j ą c y się w XVI I w . zwyczaj nabijania 23 �II. 6 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, k o n . XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 8 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 na deskę z i k o n ą o z d o b n e j ramy, — autorzy starszych dzieł ograniczali się d o pokrycia pola c z e r w o n ą , kontrastującą z t ł e m farbą. Z p o j a w i e n i e m się n a k ł a d a n e g o o b r a m i e n i a zaniknął k o w czeg. P o c z ą t k o w o z d o b i ł o się ramy rzeźbionymi k a b o s z o n a m i i p e r e ł k o w a n i e m , z czasem, w miarę r o z w o j u snycerskiej dekoracji ikonostasu i r o z b u d o w y w a n i a g o w stronę f o r m y architektonicz­ nej p o j a w i ł y się obramienia w postaci arkad w s p a r t y c h na pilastrach czy p ó ł k o l u m i e n k a c h , często z d o b i o n y c h o r n a m e n t e m roślinnym. W e d ł u g t e o l o g i i i k o n y r ó w n i e w a ż n e jak w i z e r u n e k b y ł y napisy. K a n o n i c z n y M a n d y l i o n p o w i n i e n posiadać p o d p i s p o grecku lub c e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k u , który umieszczano poniżej c h u s t y , inic­ jały IC XC na samej tkaninie, p o d w ó c h stronach Oblicza oraz w p i s a n y w n i m b k r z y ż o w y h a g i o g r a m Chrystusa i i O H oznacza­ jący „ T e g o Który J e s t " . Jeśli w y o b r a ż o n o A r c h a n i o ł ó w , r ó w n i e ż i o n e musiały być p o d p i s a n e i m i o n a m i . W a r u n k i te spełniały t y l k o najstarsze ikony n u r t u o f i c j a l n e g o (XVI w . ) ; młodsze dzieła a l b o w o g ó l e r e z y g n o w a ł y z p o d p i s u , albo p o z o s t a w i a ł y t y l k o inicjał i hagiogram. Napisy czasem umieszczano na w ą s k i c h , c i e m n y c h tabliczkach — był t o z w y c z a j z a p o ż y c z o n y z ikon bałkańskich. Litery d r o b n e , w y s m u k ł e na starszych p r z e d s t a w i e n i a c h , p o t e m straciły s w o j ą f o r e m n o ś ć , by na i k o n a c h l u d o w y c h przybrać w y g l ą d elementu d e k o r a c y j n e g o . Kanon ikony za j e d y n e u p r a w n i o n e w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chry­ stusa uważa M a n d y l i o n , j e d n a k w karpackim o d ł a m i e tej sztuki p o j a w i a j ą się inne rodzaje przedstawień Oblicza, a z inspiracji A c h e i r o p o i e t o s e m przy braku zrozumienia j e g o treści t e o l o g i c z ­ n y c h rodzą się w y o b r a ż e n i a łączące elementy różnych t y p ó w i k o n o g r a f i c z n y c h o b u p o r z ą d k ó w chrześcijaństwa. Przykładem może być X V I I - w i e c z n y zabytek z Bartnego p r z e c h o w y w a n y w ł a ń c u c k i m m u z e u m , na k t ó r y m c h u s t a z w i z e r u n k i e m Oblicza p r e z e n t o w a n a jest przez j e d n e g o , u s y t u o w a n e g o centralnie a n i o ­ ła, k t ó r e g o g ł o w a , ramiona i skrzydła w i d o c z n e są p o n a d t k a n i n ą . Ten s p o s ó b prezentacji c h u s t y przed s o b ą przez j e d n ą o s o b ę nawiązuje d o z a c h o d n i c h w y o b r a ż e ń ś w . W e r o n i k i ; istnieją 24 n a w e t c e r k i e w n e obrazy przedstawiające ją w p o d o b n e j pozie. W y o b r a ż e n i a takie p o j a w i ł y się w ś w i ą t y n i a c h obrządku w s c h o d n i e g o s t o s u n k o w o p ó ź n o , w y d a j e się w i ę c , iż w oparciu o analizę i k o n o g r a f i c z n ą w s p o m n i a n y zabytek z B a r t n e g o należy d a t o w a ć , być może, na w i e k X V I I I , a nie X V I I . W w i z e r u n k a c h świętej W e r o n i k i t k a n i n a jest mniejsza niż na obrazie z aniołem, a o d b i t a na materiale t w a r z p r z e d s t a w i a Jezusa w koronie c i e r n i o w e j . Ten s p o s ó b m a l o w a n i a Oblicza Z b a w i c i e l a , popular­ ny w Kościele R z y m s k i m o d d z i a ł y w a ł na c e r k i e w n ą sztukę coraz silniej w miarę jej okcydentalizacji. D o c h o d z i ł o czasem do połączenia „ W e r o n i k i " z M a n d y l i o n e m , jak t o się stało w d a t o w a ­ nej na rok 1 6 6 4 ikonie z Krempnej, znajdującej się w zbiorach Sanockiego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego. Zachowany w niej został s c h e m a t k o m p o z y c y j n y Spasa N i e r u k o t w o r n e g o w wersji karpackiej, z a n i o ł a m i t r z y m a j ą c y m i p ł ó t n o , zaś sama t w a r z na chuście należy d o i d ą c e g o na G o l g o t ę Jezusa z historii o W e r o n i c e . Zdarzało się także umieszczanie w i z e r u n k u ukorow a n e g o cierniem Chrystusa w m e d a l i o n i e na carskich w r o t a c h (II. 1 4 ) . 21 W i k o n o g r a f i i katolickiej istnieje także w y o b r a ż e n i e d e w o c y j n e oparte na rzymskim V o l t o S a n t o ; jest t o zmęczone, cierpiące oblicze mężczyzny patrzącego w d ó ł s p o d p r z y m k n i ę t y c h powiek, o k o l o n e d ł u g ą , rozdzielającą się na trzy pasma brodą. D o takiej t w a r z y n a w i ą z y w a ł p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a X I X - w i e c z n e j poli­ c h r o m i i r o k o k o w e g o m e d a l i o n u z D u b i e c k a (il. 1 3 ) . Jest to m a l o w i d ł o przedstawiające o d b i t ą na c h u ś c i e t w a r z Chrystusa p o z b a w i o n ą j a k i c h k o l w i e k ś l a d ó w m ę k i , lecz s k i e r o w a n e w dół spojrzenie nadaje jej w y r a z znurzenia; oblicze z M a n d y l i o n u patrzy zawsze w p r o s t na w i d z a , c o jeśli przyjąć hipotezę o p o w i ą ­ zaniu przedstawienia z w i z e r u n k i e m M e d u z y , nabiera dodat­ kowej wagi. Tak w i ę c , o ile c e r k i e w n e „ w e r o n i k i " patrzące przed siebie były u k o r o n o w a n y m i cierniem M a n d y l i o n a m i , o tyle półprzymknięte p o w i e k i w i z e r u n k u z D u b i e c k a p r a w d o p o d o b n i e w y w o d z ą się z kopii rzymskiego obrazu. Kopie t e g o c u d o w n e g o wyobrażenia �były r o z p o w s z e c h n i a n e w Galicji p o d postacią o d b i j a n y c h na płótnie m i e d z i o r y t ó w . W a r t o jeszcze d o d a ć , iż niezależnie o d medalionu istniała w d u b i e c k i e j c e r k w i płaskorzeźba C h u s t y ś w . Weroniki przedstawiająca spoglądające prosto oblicze w c i e r n i o ­ wej koronie; niestety, nie w i a d o m o , w który miejscu była umiesz­ czona. W i d a ć zatem, iż i k o n o g r a f i c z n y t y p , j a k i m jest Chusta ś w . Weroniki okazał się atrakcyjny dla k a r p a c k i e g o malarstwa cer­ kiewnego i został przejęty ze sztuki z a c h o d n i e g o chrześcijaństwa. Nie stało się t a k natomiast z i n n y m s p o s o b e m przedstawiania Twarzy Chrystusa istniejącym w Kościele R z y m s k o k a t o l i c k i m , czyli z Sancta Effigies. Jest t o t y m bardziej d z i w n e , że łaskami słynący obraz o tej t e m a t y c e z n a j d o w a ł się (i d o tej pory znajduje) w bezpośrednim sąsiedztwie t e r e n ó w , na k t ó r y c h m a l o w a n o ikony. C h o d z i t u o Oblicze Chrystusa znajdujące się w kościele farnym p.w. ś w . M a ł g o r z a t y w N o w y m Sączu, które w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i znane jest p o d n a z w ą „ P r z e m i e n i e n i e Pańs­ kie". Ta błędna i k o n o g r a f i c z n i e n a z w a d o t e g o s t o p n i a zrosła się z w i z e r u n k i e m , że p o w t ó r z o n a została w p u b l i k a c j i aspirującej d o rangi i k o n o g r a f i c z n e g o p o d r ę c z n i k a . Najprawdopodobniej nadana została dziełu p o n i e w a ż p i e r w o t n i e obraz umieszczony był w kaplicy p o d w e z w a n i e m Przemienienia Pańskiego w koś­ ciele f r a n c i s z k a n ó w . P o m i m o żywego k u l t u przejawiającego się między innymi o b e c n o ś c i ą k o p i i t e g o wyobrażenia w większości kapliczek na terenie Sądecczyzny oraz p r o c e s y j n y m ich o b n o s z e ­ niem podczas zarazy nie u d a ł o się odnaleźć z a b y t k ó w sztuki cerkiewnej n a w i ą z u j ą c y c h d o t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Chrystusa z sądeckiej fary. Sądzić w i ę c należy, że w y b i ó r c z e zapożyczanie w ą t k ó w z a c h o d n i c h przez malarzy c e r k i e w n y c h w y n i k a z ich miejsca w c y k l u c h r y s t o l o g i c z n y m , a zatem złączonych z nimi treści, przede w s z y s t k i m e m o c j o n a l n y c h . M a n d y l i o n i Sancta Effigies podkreślające t a j e m n i c ę n a t u r y Chrystusa są zbliżone w wyrazie, budząc respekt dla c u d o w n e j J e g o o s o b y . Nie o d c z u w a n o w i ę c potrzeby z a s t ę p o w a n i a Nie Ręką S t w o r z o n e g o Zbawiciela i n n y m j e g o w i z e r u n k i e m o p o d o b n y m znaczeniu. 22 Natomiast s t a n o w i ą c a część c y k l u pasyjnego Chusta ś w . W e r o ­ niki, której w y o b r a ż e n i e b u d z i ł o przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z u c i e z u m ę c z o n y m J e z u s e m nie miała w e w s c h o d n i e j ikonografii s w e g o z a d o w a l a j ą c e g o o d p o w i e d n i k a , stąd jej p o w o d z e n i e w coraz bardziej z l a t y n i z o w a n e j religijności X V I I I - i X I X - w i e c z n e j Cerkwi. Przemiany w ikonie karpackiej miały s w ó j o d p o w i e d n i k w o b ­ rębie grafiki często w y k o r z y s t y w a n e j przez malarzy j a k o wzór. Ilustrujące w A n f o l o g i o n a c h dzień 1 6 sierpnia ryciny przed­ s t a w i a j ą d w a t y p y f i z j o n o m i i Jezusa. Starsza ( L w ó w 1 6 3 8 ) ukazuje t w a r z p o c i ą g ł ą , raczej szczupłą, o s z t y w n e j , r o z d w o j o n e j brodzie. M ł o d s z y w a r i a n t t e g o s a m e g o w y o b r a ż e n i a t o oblicze pełniejsze, o szerzej r o z s t a w i o n y c h oczach, o t o c z o n e puszystymi, z w i j a j ą c y m i się na r a m i o n a c h w pukle w ł o s a m i ( L w ó w 1 6 5 1 ) . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy ryciny te posłużyły k i e d y k o l w i e k jako w z ó r d o ikony, g d y ż w w y p a d k u tak z n a n e g o i u t w i e r d z o n e g o tradycją w ą t k u , j a k i m był M a n d y l i o n , rola grafiki, j a k o p o m o c y w k o m p o n o w a n i u przedstawienia była p r a w d o p o d o b n i e m n i e j ­ sza, za c z y m może przemawiać fakt, iż o b a d r z e w o r y t y korzystają z o d m i a n y ukazującej anioły w p ó ł p o s t a c i a c h , którą posłużono się w większości i k o n starszych o d zawierających ryciny ksiąg. W czasie w y d a n i a t y c h o s t a t n i c h d o m i n o w a ł o ujęcie ze stojącymi lub klęczącymi p o b o k a c h t k a n i n y a n i o ł a m i . M o ż e w i ę c same i k o n y bądź n i e z a c h o w a n e p o d l i n n i k i d o ich m a l o w a n i a były inspiracją dla sztycharzy. Jest t o t y m bardziej p r a w d o p o d o b n e , że ze w z g l ę d u na s w e przeznaczenie (ilustracje święta Przemiesienia M a n d y l i o n u ) poniżej t k a n i n y grafiki ukazują procesję podążającą ze Ś w i ę t ą Chustą w kierunku K o n s t a n t y n o p o l a . Żadne natomiast z m a l o w i d e ł nie p o w t ó r z y ł o tej k o m p o z y c j i , w i ę c e j , klejmy z historią M a n d y l i o n u , zawierające dzieje A b g a r a , umieszczane b y ł y symetrycznie p o b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia, a nie poniżej, m i m o że w przypadku i k o n o i n n y m temacie ta ostatnia praktyka była dość p o w s z e c h n a . W y d a j e się w i ę c , że c e r k i e w n y d r z e w o r y t nie w p r o w a d z a nic d o ikony A c h e i r o p o i e t o s a , lecz sam czerpie z niej w z o r y . II. 7. K r y w e , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 6 5 25 �II. 8. M i e j s c o w o ś ć nieznana, X V I I / X V I I I w . M u z e u m N a r o d o w e w Krakowie, Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 9 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 ; Pietrusiński 1 9 6 0 ; il. 9. M a j d a n S i e n i a w s k i , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 1 2 0 8 Ikona karpacka. Geneza — twórcy — odbiorcy W ciągu blisko pięćsetletniej historii i k o n y karpackiej m o ż n a m ó w i ć o istnieniu kilku n u r t ó w t w ó r c z o ś c i , w p e w n y c h okresach p ł y n ą c y c h r ó w n o l e g l e , kiedy indziej splatających się ze sobą i przenikających n a w z a j e m . N i e w i e l e w i a d o m o natomiast o g e ­ nezie samego zjawiska. Większość w y p o w i a d a j ą c y c h się na ten temat a u t o r ó w w i d z i związki między m a l a r s t w e m f r e s k o w y m XII — X V w . a i k o n a m i , z których najstarsze datuje się w ł a ś n i e na w i e k XV. Svjencickyj w i d z i a ł w n i c h k o n t y n u a c j ę f r e s k ó w lubelskich bądź k r a k o w s k i c h p r z y s t o s o w a n y c h d o o d m i e n n y c h w a r u n k ó w e k s p o n o w a n i a w e w n ę t r z a c h d r e w n i a n y c h c e r k w i karpackich. Badająca m a l o w i d ł a ścienne A n n a Różycka-Bryzek u w a ż a tę zależność za bardziej złożoną. P o d o b n i e jak Pełeński przyjmuje w i e k XII — XIII za najlepsze lata sztuki halickiej, która nie podniosła się już p o załamaniu w y w o ł a n y m u p a d k i e m politycz­ n y m księstwa w k o ń c u XIII w . , a odrodziła się w s w y m w a r i a n c i e l u d o w y m w XVI — X V I I - w i e c z n y c h i k o n a c h . W e d ł u g tej autorki bizantyńsko-ruskie freski z k o ś c i o ł ó w p o l s k i c h były w przeważa­ jącej mierze dziełem a r t y s t ó w o b c y c h : ś r o d k o w o r u s k i c h , p s k o w ­ skich czy n o w o g r o d z k i c h m a l u j ą c y c h j e d n a k przy w s p ó ł u d z i a l e malarzy m i e j s c o w y c h , jak lubelski t w ó r c a „ m a n i e r y p r o w i n c j o n a l n o - a r c h a i z u j ą c e j " . Być może w ł a ś n i e j e g o postać, utoż­ samiana hipotetycznie z Hajlem z Przemyśla n a g r o d z o n y m przez W ł a d y s ł a w a J a g i e ł ł ę , jest łącznikiem „ m i ę d z y d a w n e m i i n o w y ­ mi laty" między szkołą halicką a ikoną karpacką. 15 26 A u t o r z y najstarszych i k o n , z g o d n i e z tradycją w s c h o d n i ą związani ze ś r o d o w i s k i e m bazyliańskich k l a s z t o r ó w g r u p o w a l i się, być może, w w ę d r o w n e artele jak t w ó r c y m a l o w i d e ł ś c i e n ­ nych. Pochodzili o n i przeważnie s p o ś r ó d l u d n o ś c i m i e j s c o w e j , c h o ć byli w ś r ó d n i c h także serbscy i bułgarscy u c h o d ź c y s p o d turec­ kiego p a n o w a n i a . Wszyscy oni działali w rozproszeniu i o d ­ daleniu o d d u ż y c h o ś r o d k ó w artystycznych, z a r ó w n o t y c h , gdzie p o w s t a w a ł y ikony, jak i t y c h , w k t ó r y c h m a l o w a n o obrazy. W n i e k t ó r y c h dziełach t e g o okresu odnaleźć m o ż n a w p ł y w y ze szkół r u s k i c h . Malarze działali w i ę c przy klasztorach w Spasie, Terle, Sninie czy Bukovskiej Horce, a przede w s z y s t k i m w Ł a w r o w i e , gdzie istniała szkoła malarska p r o w a d z o n a przez m n i c h ó w , którzy nauczali jeszcze w czterech p o d o b n y c h p l a c ó w k a c h : W o w c z e m , W a l a w i e , U l u c z u i S m o l n i c y . R ó w n i e ż na akademii t e o l o g i c z n e j w Krasnym Brodzie istniał w y d z i a ł malarski. W pier­ wszej p o ł o w i e XVI w . przy klasztorze ś w . O n u f r e g o w e L w o w i e p r a c o w a ł malarz ruski Fedor, a o k o ł o p o ł o w y t e g o w i e k u znany był Oleksy z Leska, ośrodka s k u p i a j ą c e g o p e w n ą ilość malarzy. R ó w n i e ż w Samborze działała g r u p a a r t y s t ó w , a w ś r ó d nich niejaki Feduszko. Z n a n y jest r ó w n i e ż z t e g o okresu Gregor B o s y k o w i c z z S u c z a w y na Wołoszczyźnie. 16 Z a r ó w n o t w ó r c y d u c h o w n i , jak i ś w i e c c y p o c h o d z i l i przeważ­ nie z niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , c o w y n i k a ł o przede wszys- �tkim ze struktury w y z n a n i o w e j l u d n o ś c i . M o ż n i , n a w e t jeśli w y c h o w a n i zostali w obrządku w s c h o d n i m , często przechodzili na katolicyzm. G d y natomiast pozostali w i e r n i o r t o d o k s j i , ich stosunek d o t w o r z e n i a i k o n p o d w p ł y w e m z a c h o d u przestawał cechować szacunek, jaki kościół w s c h o d n i ż y w i dla t e g o zajęcia. Niski s t o s u n k o w o prestiż malarza, w y w o d z ą c y się z tradycji zachodniego ś r e d n i o w i e c z a przeniesiony został na karpackich t w ó r c ó w i k o n , k t ó r y c h zajęcie w a r s t w y wyższe uważały za „poniżającą pracę m a n u a l n ą " . W drugiej p o ł o w i e XVI w . na obrzeżach miast p o j a w i l i się „pictortes rutheni s u b u r b a n i " ; nieco luźniej związani z klasz­ torami, mniej w y k s z t a ł c e n i , często, jak się zdaje, wręcz nie douczeni, malujący dla zarobku oprócz i k o n także d r z e w c e kopii i siodła. Oni w ł a ś n i e byli p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a m i nurtu l u d o w e g o w ikonie karpackiej. Pod koniec XVI w . polscy malarze l w o w s c y zagrożeni przez podmiejskich pictores oraz malarzy i n n o w i e r c ó w ( g ł ó w n i e Or­ mian) u t w o r z y l i b r a c t w o , które uzyskało z a g w a r a n t o w a n y pra­ w e m m o n o p o l na umieszczanie dzieł zrzeszonych w nim t w ó r c ó w w ś w i ą t y n i a c h w o j e w ó d z t w : ruskiego, p o d o l s k i e g o i w o ł y ń s ­ kiego. Po p o d p i s a n i u Unii Brzeskiej d o b r a c t w a d o p u s z c z o n o malarzy w y z n a n i a g r e k o k a t o l i c k i e g o , lecz d y z u n i c i znaleźli się poza organizacją c e c h o w ą . Dla o b r o n y w ł a s n y c h i n t e r e s ó w p o w o ł a l i p o d o b n e s t o w a r z y ­ szenie w o p a r c i u o istniejące już l w o w s k i e B r a c t w o S t a u r o p i g i a l ne. P o d o b n i e jak L w ó w , inne stolice biskupie — Przemyśl, M u k a c z e w o — były w t y m czasie d u ż y m i o ś r o d k a m i malarstwa, powstającego z a r ó w n o w o p a r c i u o klasztory, jak i ś w i e c k i e organizacje c e c h o w e oraz g r u p u j ą c y m i na przedmieściach p r a c o ­ wnie „ p a r t a c z y " . Także w mniejszych miastach f u n k c j o n o w a ł y pracownie malarskie, w k t ó r y c h działali mieszczanie i niższy kler świecki: często artyści z j e d n e g o w a r s z t a t u byli ze sobą s p o k r e w ­ nieni i należeli d o s z a c o w n y c h mieszczańskich r o d ó w np. w M o ś ­ ciskach m a l o w a n i e m z a j m o w a ł a się rodzina burmistrza. P r o w i n c j o n a l n e ośrodki i k o n o w e g o malarstwa istniały w N o ­ w y m Sączu, D r o h o b y c z u , C h y r o w i e , S ą d o w e j W i s z n i , Jaśliskach. A r t y s t ó w skupiały także d o b r a S o b i e s k i c h w Ż ó ł k w i , gdzie działał malarz T y m o f i e j S t y s ł o w i c z . Znane były warsztaty w J a w o r o w i e czy R y b o t y c z a c h , przy c z y m te ostatnie miały d o d a t k o w e oparcie w istniejącym o b o k , w Posadzie R y b o t y c k i e j klasztorze. Centrami były także liczne monastyry, często niewielkie, p o c h o d z ą c e z d r o b n o s z l a c h e c k i c h i c h ł o p s k i c h f u n d a c j i . Na początek XVII stulecia przypada założenie w a ż n e g o ogniska religijnego o r t o ­ doksji, j a k i m był klasztor w Skicie M a n i a w s k i m . Oddzielną grupę, a raczej c o najmniej d w a zespoły s t a n o w i l i malarze pracujący na terenie d ó b r Klucza M u s z y ń s k i e g o , w ś r ó d których był miesz­ czanin muszyński A w l e n t y Radymski. Z c e c h e m l w o w s k i m z w i ą z a n y był Fiodor S i e n k o w i c z (czynny z a w o d o w o w pierwszej p o ł o w i e XVII w . ) , który m a l o w a ł dzieła o treści religijnej na z a m ó w i e n i e ruskiego d u c h o w i e ń s t w a oraz ś w i e c k i e obrazy dla p o l s k i c h m a g n a t ó w . J e g o w y c h o w a n k i e m był piastujący g o d n o ś ć seniora b r a c t w a malarzy katolickich M i k o ł a j M o r a c h o w s k i , z w a n y P e t r a c h n o w i c z e m unita, który „ p i e r w s z e s w e kroki stawiał w ramach sztuki zachodniej i o d niej d o p i e r o w r ó c i ł d o malarstwa c e r k i e w n e g o " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 2 9 9 ] . Był o n między i n n y m i t w ó r c ą n o w e g o ikonostasu w Cerkwi Wołoskiej w e L w o w i e . Z a r t y s t ó w zrzeszonych w Stauropigii w y m i e n i ć należy Ł a w rysza Puchalskiego w a l c z ą c e g o o p r a w o umieszczania w ś w i ą t y ­ niach ikon n a m a l o w a n y c h przez s c h i z m a t y k ó w d y z u n i t ó w . P o d o b n ą d r o g ę t w ó r c z ą o d malarstwa z a c h o d n i e g o d o i k o n o ­ w e g o przeszedł inny w y b i t n y malarz J o w Kondzelewicz z Białe­ g o s t o k u , autor przedstawień z przegrody ołtarzowej w cerkwi b o h o r o d c z a ń s k i e j . W t y m s a m y m mniej w i ę c e j czasie w Saliste w S i e d m i o g r o d z i e p r a c o w a ł Nicolaus Pictor Poloni (freski t a m ­ tejsze d a t o w a n e są na rok 1 6 7 4 ) . W drugiej p o ł o w i e XVII w . zaczyna się upadek cechu l w o w s ­ kiego w y n i k a j ą c y ze zmniejszania się liczby i ubożenia o d b i o r ­ c ó w , spada też p o z i o m t w ó r c z o ś c i w a r s z t a t ó w p r o w i n c j o n a l ­ n y c h , które jednak pracują przez cały w i e k XVIII zaopatrując n a w e t odległe c e r k w i e . Malarze realizujący większe zlecenia c e r k i e w n e należeli już d o g r u p y a r t y s t ó w kształconych na za­ chodzie, jak na przykład Łukasz D o l i ń s k i , który naukę pobierał w W i e d n i u na koszt b i s k u p a - m e t r o p o l i t y l w o w s k i e g o . Zdarzało się także, iż malarze p r a w o s ł a w n i w y k o n y w a l i obrazy i malatury w kościołach k a t o l i c k i c h , jak m n i c h Hezychius G ł o w a c k i z klasz­ toru p o d h o r e c k i e g o , który o k o ł o roku 1 7 6 5 w s p ó l n i e z z a k o n ­ nikami k a t o l i c k i c h zgromadzeń, w y k o n a ł w y s t r ó j kościoła w tychże P o d h o r c a c h . Przez cały w i e k XIX na terenie Przemyśla działał cech malarzy, z których niektórzy p r a c o w a l i na zlecenia grekokatolickiej hierarchii, chociaż większość w y k o n y w a ł a za­ m ó w i e n i a d o p o s z c z e g ó l n y c h c e r k w i w mieście i okolicach. Przeważnie j e d n a k t w ó r c a m i i k o n X I X - w i e c z n y c h byli małomias­ t e c z k o w i rzemieślnicy lub s a m o u c y , w ś r ó d których liczną s t o s u n 17 II. 10. R ó w n i a , XVIII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 541 J ' 1 27 �k o w o g r u p ę s t a n o w i l i malujący amatorsko księża. Znaczące miejsce w s c h y ł k o w y m okresie istnienia i k o n y karpackiej zajął działający w e w s c h o d n i e j M a ł o p o l s c e ród B o g d a ń s k i c h , k t ó r e g o nestor Józef B o g d a ń s k i ( 1 8 0 0 — 8 4 ) kształcił się w Krakowie, p o d o b n i e jak j e g o w n u k o w i e , a b s o l w e n c i krakowskiej A k a d e m i i Sztuk Pięknych. Pod koniec XIX w . w z m i a n k o w a n e są s p r o w a d z a n e d o i k o n o ­ s t a s ó w obrazy z M o n a c h i u m . Był t o czas, g d y w c h a t a c h c h ł o p s k i c h m a s o w o w miejsce d a w n y c h i k o n m a l o w a n y c h ręcznie p o j a w i ł y się d r u k o w a n e w Berlinie, W i e d n i u i Pradze litografie. Najdłużej t r w a j ą c ą k o n t y n u a c j ą karpackiej ikony l u d o ­ w e j były p o k u c k i e i s i e d m i o g r o d z k i e obrazki na szkle, k t ó r y c h malarze działali d o I w o j n y ś w i a t o w e j . O d b i o r c a m i i k o n w regionie karpackim byli g ł ó w n i e przed­ stawiciele niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , gdyż s p o ś r ó d n i c h rekrutowali się najczęściej w y z n a w c y o b r z ą d k u w s c h o d n i e g o na ziemiach Rzeczypospolitej i Węgier; t y l k o w M o ł d a w i i o r t o d o k s j a była religią panującą, jeśli nie liczyć nieudanej p r ó b y w p r o w a d z e ­ nia chrześcijaństwa r e f o r m o w a n e g o przez d e s p o t ę J a k u b a Heraklidesa. Zdarzało się, że c e r k w i e w y p o s a ż a l i k a t o l i c c y właściciele dóbr, lecz naturalnie korzystali z n i c h mieszkańcy w s i — c h ł o p i i d r o b n a szlachta. Częściej zresztą ś w i ą t y n i e ozdabiane były na koszt g m i n y , a w z w i ą z k u z w y s o k ą ceną na dzieła malarskie i k o n y chłopskie rzadko miały p o j e d y n c z y c h f u n d a t o r ó w . Ten ostatni zwyczaj przyjął się natomiast w ś r ó d z a g r o d o w e j szlachty, której p r z y w i l e j e m b y ł o umieszczanie w c e r k w i i k o n y z w y m a l o w a n y m na o d w r o c i e e p i t a f i u m f u n d a t o r a . S k o m p l i k o w a n ą s p r a w ą jest określenie etnicznej przynależno­ ści z a r ó w n o t w ó r c ó w , jak i o d b i o r c ó w i k o n k a r p a c k i c h , b o w i e m rekonstrukcja m a p y etnograficznej ziem o d Popradu p o B u k o w i ­ nę między w i e k i e m XV a XIX jest u t r u d n i o n a nie t y l k o ze w z g l ę d u na ilość zamieszkujących te tereny nacji, ale też przez ich r u c h l i w o ś ć . Poza t y m jest t o okres k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Nie kusząc się w i ę c o d o k ł a d n e ustalenia z a s i ę g ó w w czasie i przestrzeni w y m i e n i ć należy p o l s k i c h górali i p o g ó r z a n o b o k Ł e m k ó w , n a z y w a j ą c y c h siebie R u s n a k a m i , i ruskich B o j k ó w . Następnie U k r a i ń c ó w , g ó r s k i c h H u c u ł ó w i zasiedlających p o ł u ­ d n i o w e stoki Karpat S ł o w a k ó w , a także s i e d m i o g r o d z k i c h W ę g ­ r ó w , W o ł o c h ó w i M o ł d a w i a n . Bez z b y t n i e j przesady można p o w i e d z i e ć , że w n a r o d o w y m t y g l u przyszło istnieć tej sztuce, której korzenie sięgają B i z a n c j u m P a l e o l o g ó w , a gałęzie? Nie w i a d o m o n a w e t „ c z y m o ż n a u w a ż a ć je za k o n t y n u a c j ę t r a d y c y j ­ n e g o i k o n o p i s u czy też w i d z i e ć w n i c h należy t y l k o f o r m a l n i e z n i m z w i ą z a n y o d p r y s k sztuki z a c h o d n i e j " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 3 0 0 ] . Zastanawiając się nad t y m p r o b l e m e m należy pamiętać, że n a w e t w o r t o d o k s y j n e j M o s k w i e , poczynając o d X V I I w . k a n o n i c z n a sztuka i k o n y przeżywa kryzys i coraz wyraźniej ulega w p ł y w o m z a c h o d u . O ile zatem silniejsze musiały być łacińskie o d d z i a ł y w a n i a na terenie, gdzie tradycje chrześcijańskie w s p ó ł ­ istniały nierzadko w obrębie j e d n e j w s i . Świat obrazu — świat ikony Przemiany, j a k i m ulegało w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa ilustrują procesy zachodzące w c a ł y m malarstwie r e g i o n u karpack o - p o d o l s k i e g o . Są o n e w y n i k i e m okcydentalizacji t y c h ziem p r o w a d z o n e j ś w i a d o m i e o d w i e k u XIV, przy j e d n o c z e s n y m zawężeniu się kręgu o d b i o r c ó w oraz ich u b o ż e n i u . Z m i a n y formalne, ikonograficzne i t e c h n i c z n e s t a w i a j ą p o d znakiem zapytania tożsamość t y c h dzieł j a k o ikon d o t e g o s t o p n i a , iż W o j c i e c h B i a ł o p i o t r o w i c z z a p r o p o n o w a ł dla n i c h nazwę „ c e r k i e w n e g o malarstwa t a b l i c o w e g o " . W y d a j e się jednak, że kryterium ikoniczności w i z e r u n k u , jakie obrał autor t e g o określenia nie z a d o w a l a w pełni, gdyż z g o d n i e z n i m na m i a n o ikony nie z a s ł u g i w a ł o b y całe niemal m a l a r s t w o m o s k i e w s k i e i rosyjskie o d XVII w . d o r e w o l u c j i . N a w e t w Rosji b o w i e m myśl religijna zatraciła w ó w c z a s rozumienie t e o l o g i i ikony, c o d o p r o w a d z i ł o d o kryzysu p r a w o s ł a w n e j sztuki p o ł ą c z o n e g o z jej okcydentalizacją. Stosuje się jednak nazwę „ i k o n a " w o b e c dzieł X V I I — X I X - w i e c z n y c h , tak jak określa się m i a n e m k a t o l i c y z m u religię X I X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w , która wszak nie w pełni o d p o w i a d a ł a w y m o g o m u n i w e r s y t e c k i e j t e o l o g i i . Nie c h o d z i t u o p o z i o m e d u k a c j i , lecz o różnicę j a k o ś c i o w ą . J e d n o c z e ś n i e zgodzić się trzeba z Białop i o t r o w i c z e m , iż sam fakt spełniania przez ś w i ę t y obraz f u n k c j i k u l t o w y c h nie określa g o jeszcze j a k o ikony. U w a g a ta d o t y c z y także sytuacji o d w r o t n e j , g d y w i z e r u n e k w y ł ą c z o n y z liturgii w s c h o d n i e j r o z p o z n a w a l n y jest nadal j a k o i k o n a . Wyjaśnienia t e g o p r o b l e m u należy szukać w s a m y m dziele. T e o l o g i a p r a w o sławna wychodzi od obiektywnej obecności sacrum w wizerunk u , która s p r a w i a , iż p r a w d z i w a ikona pozostaje ikoną niezależnie o d w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h . Pamiętać j e d n a k należy, że w y o b rażenie nie jest „ z w y k ł ą " hierofanią, lecz w c i e l e n i e m ś w i ę t o ś c i w formę. J a k podkreśla c y t o w a n y kilkakrotnie w tej pracy Paul E v d o k i m o v : „ O b r a z nosi imię o r y g i n a ł u , a nie j e g o n a t u r ę " . Styl ikony w y n i k a zatem z zasad realizmu d u c h o w e g o , D o ś w i a d c z e n i e zbierane na tej drodze d o p r o w a d z i ł o , zdaniem w s c h o d n i c h malarzy i t e o l o g ó w , d o p o w s t a n i a zespołu ś r o d k ó w stylistycznych najlepiej o d d a j ą c y c h tę rzeczywistość. Należy d o n i c h k o n s e k w e n t n e s t o s o w a n i e k o n t u r u oddzielającego o d siebie 23 MMMMMM II. 1 1 . H u n k o w c e , 1 6 7 1 r. M u z e u m Szaryszskie w Bardziejowie, p u b l . Tkać 28 �Ni MMI fil mmmm c II. 1 2 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, 1 poł. XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 4 5 2 poszczególne e l e m e n t y k o m p o z y c j i oraz p o s ł u g i w a n i e się k o l o ­ rem l o k a l n y m p o ł ą c z o n e z r e s p e k t o w a n i e m j e g o znaczeń s y m ­ bolicznych. Użycie p e r s p e k t y w y o d w r ó c o n e j jest n a t u r a l n y m środkiem u ł a t w i a j ą c y m u c z e s t n i c t w o w ś w i ę t o ś c i , gdyż umiesz­ cza patrzącego w e w n ą t r z p r z e d s t a w i a n e g o ś w i a t a . W i e l k o ś ć postaci i u s y t u o w a n i e w obrębie przedstawienia p o d l e g a pra­ w o m rzeczywistości świętej i w y r a ż a ich hierarchię. Ś w i a t ł o jest w e d ł u g t e o l o g ó w n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m w y r a z u ikony, gdyż pochodzi o n o o d ś w i a t ł o ś c i n a d p r z y r o d z o n e j , s t a n o w i w ł a ś ­ ciwość C h w a ł y . D o p l a s t y c z n e g o jej w y r a ż a n i a u ż y w a n o złota pokrywającego t ł o , n i m b y oraz h i m a t i o n Z b a w i c i e l a i B o g u ­ rodzicy. Z g o d n i e z t a k i m r o z u m i e n i e m blasku ikona przedstawia przedmioty nie j a k o o ś w i e t l o n e , lecz s t w o r z o n e przez ś w i a t ł o . N i e m o ż l i w e jest zatem korzystanie z p u n k t o w e g o o ś w i e t l e n i a , które dzięki ś w i a t ł o c i e n i o w i p o m a g a o d d a ć b r y ł o w a t o ś ć ukazy­ w a n e j f o r m y . Z a ł o ż e n i o m t y m o d p o w i a d a p e w n a płaskość przed­ s t a w i e ń , gdzie bryłę wyraża się s f a ł d o w a n i e m t k a n i n y lub poprzez s t o p n i o w e nakładanie coraz jaśniejszych barw. Te ostatnie są również p o c h o d n y m i ś w i a t ł a określanymi przez j e g o natężenie. Wierność k a n o n o w i traktuje się także j a k o środek w y r a z u , a sam kanon staje się kategorią estetyczną. Nic sprzecznego z k a n o n e m nie może być piękne, a przede w s z y s t k i m nie jest w stanie o d d a ć rzeczywistości n a d p r z y r o d z o n e j . Usztywnienie m a l a r s t w a i k o n przez k a n o n nie stało na prze­ szkodzie z m i a n o m s t y l i s t y c z n y m , które m o ż n a z a o b s e r w o w a ć najłatwiej na przykładzie r ó ż n o c z a s o w y c h i k o n o tej samej tematyce. A n n a R ó ż y c k a - B r y z e k ilustrowała t o z j a w i s k o przy pomocy w i z e r u n k u Chrystusa C h a l k i t e s a pisząc: „ p i e r w o t n a ikona z VI w . p r o m i e n i o w a ł a hellenistycznym p i ę k n e m ł a g o d n e g o oblicza, o d d a n e g o p ó ł t o n a m i b a r w kości s ł o n i o w e j i r ó ż o w y c h , druga z w . VII przybrała (...) w y r a z s u r o w s z y w z w i ą z k u z zani­ kiem stylu i l u z j o n i s t y c z n e g o na korzyść linearnego, a trzecia z w. IX zakrzepła już z a p e w n e w a b s t r a k c y j n y m języku klasycznej sztuki ś r e d n i o b i z a n t y ń s k i e j . " Później p r a w d o p o d o b n i e nabrałaby słodyczy i p r a w d y szczegółu i k o n z okresu renesansu Paleologów, które zastąpiłby z czasem mistycyzm hezychastów [ R ó ż y c ka-Bryzek, 1 9 7 1 , s. 1 0 7 ] . 24 Należałoby zatem poszukać o d p o w i e d z i na pytanie, czy dzieła określane m i a n e m i k o n karpackich mieszczą się w całości, lub choćby c z ę ś c i o w o w z m i e n n o ś c i stylistycznej ikony. W malarst­ wie karpackich c e r k w i już u p o c z ą t k ó w nastąpiło zetknięcie się pierwiastka l u d o w e g o z i k o n ą , c o miało w p ł y w na s w o i s t y charakter tej sztuki. R ó w n o c z e ś n i e silne były w p ł y w y sztuki zachodniej, g ł ó w n i e c e c h o w e g o malarstwa t a b l i c o w e g o . W m i a ­ rę u p ł y w u czasu coraz wyraźniejsze stało się rozbicie ikony karpackiej na d w a nurty: sztukę s k u p i o n ą w miastach bądź w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h klasztornych ( Ł a w r a Poczajowska, Skit M a n i a w s k i ) , która realizowała duże z a m ó w i e n i a oraz p r o w i n ­ c j o n a l n ą ikonę l u d o w ą . Należy przy t y m z a u w a ż y ć , iż właśnie k a n o n i c z n a p o c z ą t k o w o t w ó r c z o ś ć oficjalna szybko traci f o r m a l ­ ne c e c h y ikony, podczas g d y l u d o w a z a c h o w u j e je w z b o g a c a j ą c 0 w ł a ś c i w ą sobie o r n a m e n t a l n o ś ć i zainteresowanie p r a w d ą detalu. Dla „ s t y l u l u d o w e g o " charakterystyczny jest także linearyzm przedstawienia oraz arbitralne t r a k t o w a n i e płaszczyzny o t o c z o n e j k o n t u r e m , które u m o ż l i w i a „zamienianie świata materii w d e k o r a c y j n ą ekspresję z n a k u " [ P i w o c k i , 1 9 7 2 , s. 6 7 ] , U l u b i o n ą zasadą k o m p o z y c j i jest u t w ó r c ó w l u d o w y c h rytmizacja m o t y w u oraz j e g o symetria. Sztuka l u d o w a jest także t w ó r c z o ś c i ą s k a n o n i z o w a n ą , c h o ć jej zasady nie mają u ś w i a d o m i o n e j i rozwiniętej p o d b u d o w y t e o l o ­ gicznej, jak t o jest w w y p a d k u ikony, a w y n i k a j ą raczej z za­ c h o w a w c z o ś c i m o d e l u kultury, w obrębie której istnieje. Istotne w przypadku dzieł karpackich jest t o , iż ikonopis' zetknęła się tutaj także z l u d o w o ś c i o w ą w y r o s ł ą na gruncie k a t o l i c y z m u polskiego, który p o z o s t a w a ł w ż y w y m kontakcie z o r t o d o k s j ą o d p o c z ą t k ó w s w e g o istnienia. J a k k o l w i e k teologia katolicka n i e w i e l e m ó w i o sztuce sakralnej, negując z d e c y d o w a ­ nie j a k ą k o l w i e k o b e c n o ś ć o s o b y przedstawionej w obrazie, j e d n a k praktyka k u l t u w i z e r u n k ó w c u d o w n y c h istnieje w Koś­ ciele o d w i e k ó w . Na ziemiach p o l s k i c h kult o b r a z ó w zyskał p o p u l a r n o ś ć , o czym ś w i a d c z y ilość ś w i ą t y ń , w których otaczano czcią łaskami słynące w i z e r u n k i oraz p o w s z e c h n y zwyczaj pielg­ r z y m o w a n i a d o n i c h . Z jednej w i ę c strony na skłonną d o fetyszyzacji w y o b r a ż e ń ś w i ę t y c h sztukę l u d o w ą nałożyła się katolicka u c z u c i o w o ś ć , wyrastająca z d u c h a p ó ź n e g o średnio­ w i e c z a , a p o t e m kontrreformacji, z drugiej zaś eschatologiczny realizm ikony poparty s p ó j n ą t e o l o g i ą w i z e r u n k u . Środki w y r a z u sztuki l u d o w e j nie pozostają w sprzeczności z założeniami ikony, podczas g d y na przykład p r o p o n o w a n y przez sztukę c e c h o w ą ś w i a t ł o c i e ń czy p e r s p e k t y w a zbieżna p o d w a ż a j ą jej g ł ó w n e założenia. T o ostatnie zjawisko związane jest o c z y w i ś ­ cie z czerpaniem przez X V I I - w i e c z n y c h i późniejszych malarzy c e c h o w y c h ze z d o b y c z y r e n e s a n s o w e g o s p o s o b u w i d z e n i a , dla którego przyjęto t u n a z w ę realizm żivopisi. „ W kręgach k u l t u r o ­ w y c h , które nie przeszły n i g d y w tej skali okresu racjonalizacji 1 ' u n a u k o w i e n i a ' sztuki ( c o krąg kultury zachodnioeuropejskiej — przyp. a u t o r k i ) — np. w kręgu sztuki chińskiej, japońskiej czy n a w e t bizantyjskiej — przejścia między sztuką l u d o w ą a n i e l u d o w ą są też mało czytelne, niekiedy w ł a ś c i w i e zupełnie nijakie" [ P i w o c k i , 1 9 7 0 , s. 1 4 8 ] . Powyższe zdanie t ł u m a c z y zgodne 29 �w s p ó ł b r z m i e n i e stylistyki l u d o w e j z ikoną s p o s o b e m o d m i e n ­ nego podejścia d o sztuki w ł a ś c i w e g o różnym k u l t u r o m . Trzeba też pamiętać, iż w większości kultur sztuka przedstawiająca ma ścisły związek z religią, stąd jej dzieła o d p o w i a d a j ą zawsze określonemu w z o r o w i religijności. L u d o w e w i z e r u n k i ś w i ę t y c h postaci „są s y m b o l a m i w znaczeniu najbardziej d o s ł o w n y m , tj. przedmiotami mającymi udział w naturze w y o b r a ż o n e j postaci i postać tę streszczającymi" [ C z a r n o w s k i , 1 9 5 6 , s. 8 8 ] , Zatem stosunek religijności l u d o w e j d o obrazu p r z y p o m i n a o r t o d o k s y j ­ ne odniesienia d o ikony, a w i z e r u n e k o treści religijnej w sztuce l u d o w e j przekazuje rzeczywistość nadprzyrodzoną. T w ó r c z o ś ć ta zdaje sobie sprawę z o d r ę b n o ś c i p r a w rządzących ś w i a t e m przedstawienia o d świata otaczającego. L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś w i ę t y c h mają s w o j e źródła w t y m nurcie artystycznej t w ó r c z o ś c i c z ł o w i e k a , który M a l r a u x opisał w p i e r w s z y m t o m i e Przemian Bogów noszącym w i e l e m ó w i ą c y t y t u ł Nadprzyrodzone. Stawia je t o w j e d n y m rzędzie ze sztuką romańskiego ś r e d n i o w i e c z a czy malarstwem ikon, ale o c z y w i ś c i e nie utożsamia. Wszystkie te dzieła starają się być w i e r n e „ r e a l i z m o w i n a d p r z y r o d z o n e m u " , a stąd z kolei w y n i k a j ą s k ł o n n o ś c i d o s t o s o w a n i a o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w stylistycznych. Należy pamiętać, że p o w s t a w a ł y one w w a r u n k a c h konkret­ nego czasu i przestrzeni, stąd różnice w w i e d z y , poziomie wykształcenia t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w , t e c h n i c e . T w ó r c z o ś ć l u d o ­ w a s t a n o w i ą c część k u l t u r y niższej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a w obrębie sztuki religijnej zawsze korzysta ze w z o r c ó w artystycz­ n y c h g r u p „ o ś w i e c o n y c h " . Czerpie j e d n a k ze s t y l ó w u c z o n y c h t o t y l k o , c o po p r z e t w o r z e n i u z g o d n y m z jej u p o d o b a n i a m i estetycz­ nymi znajdzie s w o j e miejsce w nadprzyrodzonej rzeczywistości obrazu. W t y m kontekście zrozumiałe staje się z g o d n e w s p ó ł i s t n i e n i e ikony ze sztuką l u d o w ą , czego przykładem może być z a r ó w n o sztuka serbska czy bułgarska, jak i ikona karpacka, gdzie z jednej strony w k a n o n i c z n y c h i k o n a c h o f i c j a l n y c h dostrzega się „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " , z drugiej nurt malarstwa pozostaje w i e r n y ikonie w ó w c z a s , g d y sztuka oficjalna o d stylistyki tej ostatniej o d c h o d z i . PRZYPISY W bibliografii i przypisach w przypadku nazwisk i t y t u ł ó w t r a n s k r y b o w a n y c h z cyrylicy z a s t o s o w a n o transliterację w e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h n o r m b i b l i o g r a f i c z n y c h , jednak w tekście pracy p o z o s t a w i o n o tradycyjną spolszczoną p i s o w n i ę : d o t y c z y t o także nazwisk t ł u m a c z o n y c h , w k t ó r y c h o c z y w i ś c i e , z a c h o w a n o wersję tłumacza. „ e p o k ę n o w e g o w i z u a l i z m u " (Porębski, 1 9 8 6 s. 1) Ikonie nie przysługuje u w i e l b i e n i e (latreia) zastrzeżone dla O s ó b B o s k i c h , ani n a w e t niższy rodzaj u w i e l b i e n i a , j a k i m otacza się d o s k o n a ł e s t w o r z e n i a , czyli M a t k ę B o g a i ś w i ę t y c h (hiperduleia i duleia). W i z e r u n e k może być j e d y n i e o b i e k t e m czci (proskynesis). Por. E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 5 Ś w i ę t o ś ć nie jest o b e c n a w ikonie substancjonalnie, t y l k o o b r a z o w o . J u ż t o j e d n a k wystarcza, by materię w i z e r u n k u w p e w i e n s p o s ó b zsakralizować. Ikony, która uległa zniszczeniu nie w o l n o w y r z u c i ć ; należy ją zakopać lub u t o p i ć . W i e r n y p o w i n i e n d o t y k a ć i k o n y t y l k o podczas s k ł a d a n e g o na niej w y r a ­ żającego cześć p o c a ł u n k u . (Por.: Uspienski, 1 9 7 6 ) W e d ł u g Florenskiego staranne z a g r u n t o w a n i e deski p o d ikonę ma na celu u p o d o b n i e n i e jej d o ściennej niszy, w której p i e r w o t n i e umieszczono ś w i ę t e w i z e r u n k i (Florenski, 1 9 8 4 , s. 1 7 7 ) T e o l o g i a w s c h o d n i a odróżnia Tradycję Ś w i ę t ą , której ź r ó d ­ łem jest w o l a Boża i która jest niezależna o d n a t u r a l n y c h u w a r u n k o w a ń c z ł o w i e k a , o d tradycji w y w o d z ą c e j się z w o l i Kościoła. Ź r ó d ł e m Tradycji są pisma o b j a w i o n e oraz tradycja niepisana, czyli nie umieszczona w Piśmie Św. Z a w a r t a jest o n a 3 4 W e d ł u g Lazareva ( 1 9 8 3 , s. 1 2 7 ) dla p o w s t a n i a „ s z k o ł y malarstwa i k o n " zaistnieć musi szereg n i e z b ę d n y c h w a r u n k ó w , jak „Dziedziczenie i stałość tradycji, dostatecznie w y s o k i p o z i o m kultury, nieprzerwany ciąg z a m ó w i e ń , o b e c n o ś ć cech w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , istnienie w ł a s n y c h s i l n y c h z a s o b ó w malarzy". Na p o d s t a w i e źródeł historycznych w y d a j e się, że Halicz s w ą rangą c e n t r u m artystycznego nie spełniał w y m a g a ń s t a w i a n y c h „ s z k o l e " , a p o d o b n y był raczej d o o p i s y w a n y c h przez Lazareva: Włodzimierza, R o s t o w a , T w e r u czy J a r o s ł a w i a , gdzie działały pojedyncze warsztaty malarskie, podczas g d y siedzibą szkół były takie miasta jak Psków, M o s k w a czy N o w o g r ó d . U ż y w a j ą c s f o r m u ł o w a n i a realizm żivopisi m a m na myśli k o n w e n c j ę malarstwa z a c h o d n i e g o d o p o c z ą t k ó w w i e k u XX, d o k u b i s t y c z n e g o przełomu, który M. Porębski nazwał o t w i e r a j ą c y m 1 2 5 6 • > 13. D u b i e c k o , XVIII w . m e d a l i o n przemal. XIX M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 9 0 3 30 w. �w Symbolach W i a r y ( o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o C r e d o ) , k a n o ­ nach apostolskich, p o s t a n o w i e n i a c h s o b o r ó w p o w s z e c h n y c h , starych liturgiach oraz historii i praktyce Kościoła. Najsłynniejszą hermeneją była Synaksis Helpiosa Rzymiani­ na z IX/X w., zaś najstarszą z a c h o w a n ą jest podręcznik D i o n i z e g o z Furny (XVIII w . ) o d n a l e z i o n y na A t h o s i e przez Duranda i Didrona i o p u b l i k o w a n y przez t e g o o s t a t n i e g o w roku 1 8 4 5 Terminologię d o t y c z ą c ą t e c h n i k i i k o n o p i s i przyjęłam za: Peśćanskyj, Svjencickyj, 1 9 3 2 Wydarzenie t o nie jest opisane w żadnej z k a n o n i c z n y c h Ewangelii. W a p o k r y f a c h o b o k przytoczonej najpopularniejszej wersji historii, która została w ł ą c z o n a d o liturgii kościoła rzyms­ kiego jako VI stacja Drogi Krzyżowej, istnieje też przytaczany przez J a k u b a de V o r á g i n e (Złota Legenda, Warszawa 1983, s. 1 9 1 — 1 9 6 ) w a r i a n t łączący tradycję M a n d y l i o n u z o s o b ą św. W e r o n i k i . W e d ł u g n i e g o u t r w a l e n i e o d b i c i a na chuście należącej d o świętej nastąpiło podczas działalności apostolskiej Jezusa, przed j e g o męką. N i e w i a s t a nie m o g ą c stale w i d z i e ć swojego w ę d r u j ą c e g o ciągle mistrza, chciała „ d a ć sobie w y m a l o ­ wać J e g o p o d o b i z n ę , by (...) m o g ł a pocieszać się spoglądając na Jego obraz". S p o t k a w s z y ją w drodze d o malarza Jezus odcisnął swoje oblicze na przeznaczonej d o w y k o n a n i a w i z e r u n k u c h u ś ­ cie. Echem tradycji także p o k r e w n e j d z i e j o m M a n d y l i o n u był ciąg dalszy tej historii, w k t ó r y m Ś w i ę t a Chusta p r z y w r ó c i ł a z d r o w i e cesarzowi T y b e r i u s z o w i . Bonifacy VIII u s t a n o w i ł n a w e t specjalny o d p u s t z w i ą z a n y z o d w i e d z e n i e m lub w y k o n a n i e m kopii ś w . Oblicza z rzymskiej bazyliki ( G a d o m s k i , 1 9 6 5 ) . Por. Encyklopedia Katolicka, 1 9 7 3 , s. 5 5 , gdzie M a n d y l i o n Abgara błędnie o p i s a n o j a k o w y o b r a ż e n i e Jezusa cierpiącego. Na określenie ś r o d k o w y c h d r z w i ikonostasu w literaturze polskiej u ż y w a się o p r ó c z t e r m i n u „carskie w r o t a " p o p r a w n i e j szego przekładu n a z w y ruskiej, a m i a n o w i c i e „ k r ó l e w s k a b r a m a " . Pierwszy j e d n a k w a r i a n t w y d a j e się częściej u ż y w a n y i bardziej z a d o m o w i o n y w polszczyźnie z a r ó w n o literackiej, jak i p o t o c z n e j , stąd m i m o mniejszej p o p r a w n o ś c i z d e c y d o w a ł a m się na j e g o użycie. Z karpackich t e r e n ó w o b e c n i e leżących w granicach Polski znana jest j e d n a c e r k i e w nosząca t o w e z w a n i e , a znajdująca się w T u l i g ł o w a c h , diec. przemyska. (Za informację dziękuję pani J. Roguskiej-Szczęk z M u z e u m - Z a m k u w Ł a ń c u c i e ) . M a n d y l i o n ilustruje d o g m a t o W c i e l e n i u i j e d n o ś c i natur Chrystusa, zaś Pantokrator uosabia s ę d z i o w s k ą w ł a d z ę Syna Bożego. Z n a n y jest haft ze szkoły m o s k i e w s k i e j , na k t ó r y m 7 8 9 1 0 1 1 12 13 1 4 Oblicze umieszczone zostało p o m i ę d z y postaciami o r a n t ó w : M a t k i Boskiej, ś w . J a n a Chrzciciela, A r c h a n i o ł ó w i a p o s t o ł ó w , czyli w kontekście w ł a ś c i w y m dla postaci Pantokratora w Deesis; Oblicze zostało tu p r z e d s t a w i o n e w miejsce innego w ą t k u c h r y s t o l o g i c z n e g o j a k o w i z e r u n e k streszczający w sobie wszyst­ kie treści związane z postacią Jezusa. Por. Różycka-Bryzek, 1 9 8 3 , s.147. P r a w d o p o d o b n i e w na­ s t ę p n y m p ó ł w i e c z u działali na terenie Polski artyści ruskiego p o c h o d z e n i a , lecz być może, J a g i e l l o n o w i e mając mniejszy niż założyciel dynastii s e n t y m e n t d o m a l o w i d e ł t w o r z o n y c h „ m o r e g r a e c o " , nie byli tak szczodrzy w o b e c malarzy i stąd d o k u m e n t y milczą na ich temat. Z drugiej strony przeciw tezie o działalności w Koronie t w ó r c ó w i k o n ś w i a d c z y ć może fakt, iż d o w y k o n a n i a m a l o w i d e ł w kaplicy w a w e l s k i e j Kazimierz J a g i e l l o ń c z y k spro­ wadził artystów z Pskowa. W ą t k i e m p ó ł n o c n o r u s k i m jest t z w . Chrystus z M o k r ą Brodą (Kłosińska, 1 9 7 3 ) . P o d o b n i e s p o s ó b przedstawiania św. M i k o ł a ­ ja w półpostaci i z zamkniętą księgą w d ł o n i p o c h o d z i ze szkół ruskich ( B i s k u p s k i , 1 9 7 1 ) , a także w y s u w a n i e ś r o d k o w e j części rysunku poza k o w c z e g (Svjencickyj, 1 9 2 8 ) . G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 ; Łoziński ( 1 8 8 7 ) przypisuje ikonostas b o h o r o d c z a ń s k i a r t y s t o m bułgarskim w i d z ą c w nim przegrodę o ł t a r z o w ą z c e r k w i w Skicie M a n i a w s k i m . Np. w c e r k w i w Ż ó ł k w i p u b l . przez G ę b a r o w i c z a (Gębaro­ wicz, 1966). T y m bardziej, że Kłosińska datuje później niż pozostałe dzieła Mistrza z Ż o h a t y n a , czyli na pocz. XVI w . (Kłosińska, 1 9 8 9 , tabl. 8 ) . Są t o t z w . elementy V i g n o n a , n a z w a n e tak o d nazwiska badacza relikwii (por. tegoż: Le linceul Christ. Étude scientifique, Paris 1 9 0 2 ; także I. W i l s o n , Całun Turyński, Warszawa 1 9 8 4 ) . W przypadku t e g o zabytku nie można w y k l u c z y ć inspiracji czysto z a c h o d n i e j , gdyż p o d o b n e ikonograficznie przedstawienie (Chusta ś w . W e r o n i k i p o d t r z y m y w a n a przez a n i o ł y ) znajduje się na predelli p o c h o d z ą c e g o z M o s z c z e n i c y X V - w i e c z n e g o T r y p ­ t y k u ze ś w . Marią M a g d a l e n ą ( G a d o m s k i , 1 9 8 8 , il. 2 7 8 ) , lecz ze w z g l ę d u na o d m i e n n ą k o m p o z y c j ę o b u o b r a z ó w w y d a j e się t o mało p r a w d o p o d o b n e . W . S m o l e ń , Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce, Lublin 1 9 8 7 , s. 231 — 3 5 P o d o b n i e i w s p ó ł c z e ś n i e nie o d p o w i a d a jej w i e l e przeja­ w ó w naszej p o b o ż n o ś c i . O religijności l u d o w e j por.: Czarnowski, 1956; Tomicki, 1981 W i z e r u n e k Chrystusa w t y p i e Pantokratora umieszczony nad k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k ą Bramą Chalké. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 II. 14. Zabłotce, ikonostas XVIII w . przemal. X I X / X X w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 6 4 5 31 �W Y K A Z C Y T O W A N E J L I T E R A T U R Y Białopiotrowicz W. Łoziński W. 1887 Malarstwo 1989 1931 Freski ruskie w Katedrze Sandomierskiej, 1986 Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie cerkiewnym w oparciu o wy­ brane zagadnienia z terenu karpat. „Polska Sztuka Ludowa" z. 3 — 4 Z problemów ikony karpackiej, (w:) Chrześcijański Wschód a kultura polska, Lublin, s. 3 4 7 — 3 6 4 Biskupski R. 1971 1982 1985 Warsztat malarstwa ikonowego około drugiej ćwierciXV Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", t. 14 Wybrane warsztaty malarstwa ikonowego wieku, „Folia Historiae Artium", t. XVIII Malarstwo ikonowe od XV do XVIII Sztuka Ludowa", z . 3 — 4 Czarnowski S. 1956 Kultura religijna wiejskiego 88—107 Evdokimov P. Prawosławie, Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1965 Malowidła ścienne w Czechowie, Gadomski J. 1988 1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1932 Ikonopysna „Polska 1970 (w:) Dzieła 1.1, Warszawa, s. Warszawa Gotyckie malarstwo Gębarowicz M. z historii tablicowe sztuki XVII „Folia Historiae Artuni", t. II Małopolski 1966 Szkice wieku, 1974 Twórczość malarza ikon z Żohatyna, 1460—1500, Warszawa „Prace Wydziału Filologicz- no-Filozoficznego Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 16, z. 3, Toruń Grządziela R. 1968 Kłosińska J. Wystawa w Recklinghausen. podkarpackich, „Folia Historiae Artium" t. X Z zagadnień stylu oraz ikonografii ikon „Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", 1.1 1973 Ikony, Kraków 1989 leons from Poland, Warszawa Lazarev V. N. 1983 demii Umiejętności", T.XXXVI Pełeński J . Peśćanskyj V., Svjencickyj I. Piwocki K. Niektóre technika zagadnienie Russkaia ikonopis', Moskwa ta jiji dierela, Kraków Lviv teorii sztuki ludowej, Wrocław, s. 1 4 1 — 1 5 5 (w:) tegoż. Sztuka Styl w sztuce także ludowej, 1986 Kubizm, Warszawa 1971 Pojęcie 1983 Bizantyńsko-Ruskie 1928 1929 Ikonopys' galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv Ikony galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv 1981 Religijność 1976 Prolegomena 1955 Złota Legenda, 1930 Malowidła 1984 Całun Turyński, Warszawa oryginału nal-replika-kopia, Svjencickyj I. Tomicki R. ludowa, i kopii 270 Vorágine de J. Walicki M. w malarstwie Warszawa malowidła bizantyjskim, (w:) w kaplicy zamku lubelskiego, (w:) Etnografia t.2, Wrocław, s. 2 9 — 7 0 Uspienski B. żywa, „Polska Sztuka Ludowa", z. 2 Porębski M. do tematu „Semiotyka Polski. Przemiany kultury ikony". Orygi- Warszawa ludowej, Rozmowa z .... „Znak", nr Warszawa ścienne kościoła św. Trójcy na zamku w Lublinie, „Studia do dziejów sztuki w Polsce", t. III Wilson I. 15. M a t y s o w a , XVII w . ; ¡I. 1 6 . Ł u k ó w - W e n e c j a , XVII w . 32 „Sprawozdania Polskiej Aka­ 1972 Różycka-Bryzek A. 1984 na Rusi, Lwów XV i XVI w., „Materiały halickiej w. na Łemkowszczyźnie, ludu polskiego, 1964 Florenski P. szkoły cerkiewne Mars A. 1418 rok, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72e55a2a91a8d95464a845cd0f028272.pdf dd6378193ef4de0db6b934d5cd46f6d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4207 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.188-189 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e511178fd3a50812d473f75e0685d9a8.pdf ef088eccdacd98a621d0eb8f57715ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4206 Title A name given to the resource "Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska „DZWIERKA NA NALEPĘ" W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę " przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami z perkalu rozciągniętymi na sznurkach. Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u ­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze­ szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce — natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę . Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie, a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta­ wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy, że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu­ j ą c y się pod piecem chlebowym. Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja (jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy­ pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń . Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde­ cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia, obok nielicznych snycerskich i malowanych. Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a ­ dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen­ tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j ­ prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen­ tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po­ przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na drzwiczkach szafek na naczynia. Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem (Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio­ nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl. — 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość. R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych, o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo­ podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji (Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia­ towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y . Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą , 186 j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9), b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem, b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle­ j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem. W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna­ ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża, podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty.. W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9), płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł­ niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i . Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . * Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma­ lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety, w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które zawsze należały do m ę ż c z y z n . W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry­ t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin­ n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11). Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po­ jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu­ pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob­ nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko, przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo­ cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego. B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo­ stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado­ mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa­ nia dźwierek. * Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf ( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie. �Л <2 3 6 7 Ч 8 Tabl. Zdobienie „ d ź w i e r e k na n a l e p ę " . Ozdoby n a k ł a d a n e : 1 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 2 — Łukawiec, pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. 3 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . 4 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. Ozdoby n a k ł a d a n e połączone z r y t e m : 5, 6 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 7 — Jasionka, pow. Rzeszów, w y k . Kazimierz Nowak. 8 — Terliczka, pow. Rzeszów, w y k . Pieczonka. Ozdoby wykonane t e c h n i k ą s n y c e r s k ą : 9 — Ł ą k a , pow. Rzeszów. 10 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . Ozdoby malowane: 11 — Łukawiec, pow. Rzeszów. I I . 1. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " . Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. I I . 2. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " zdobione t e c h n i k ą snycerską. Ł ą k a , pow. Rzeszów. Fot.: J a n Świderski — il. 1; A . Rokicki — il. 2; R y s . — Maria Czarnecka 187 �ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b43f50a02f44f187223088f62ea5ea70.pdf 2299eecaa9a91bc581b638b6d47b8860 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3251 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O Antropologia kultury jest nauką młodą. Jeszcze w 1952 г., w t o k u S y m p o s i u m I n t e r n a t i o n a l o f A n t r o p o logy w N o w y m J o r k u , Siegfried F r e d e r i c k N a d e l nego­ w a ł j e j o d r ę b n o ś ć od f u n k c j o n a l i s t y c z n i e r o z u m i a n e j a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . Dzisiaj w p r a w d z i e n i k t j u ż nie od­ m a w i a s p e c y f i k i tej d y s c y p l i n i e , , k t ó r e j p r z e d m i o t e m nie jest c z ł o w i e k p e ł e n z n a c z e ń , ale c z ł o w i e k t w ó r c a zna­ czeń", jednak p r ó b y ściślejszego o k r e ś l e n i a jej zakresu i pozycji wśród nauk społeezno-historycznych natrafiają n a d a l na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . I n n ą p o s t a w ę p r e z e n t u j e t u p r z e c i e ż s o c j o l o g i z u j ą c a g r u p a p a r y s k a Isaaca C h i v y , i n ­ ną ekonomizujący Maurice Godelier, związani z trady­ cją szkoły praskiej i W ł a d i m i r a Proppa przedstawiciele tartuskiej szkoły semiotycznej, etnologizujący historycy s p o d z n a k ó w N o u v e l l e H i s t o i r e etc. N a t y m t l e s t o s u n ­ k o w o w y r a ź n i e r y s u j ą się zainteresowania o d l e g ł e j od inspiracji socjologicznych i ekonomicznych nowej etno­ logii polskiej, której p r o g r a m charakteryzuje najpełniej pięć n a s t ę p u j ą c y c h p o s t u l a t ó w : 1. — o d e j ś c i a o d p o z y t y w i s t y c z n y c h i p o s t p o z y t y w i stycznych (funkcjonalizm) k i e r u n k ó w etnologii w s t r o n ę u j ę ć s y s t e m o w y c h , w y c h o d z ą c y c h od k a t e g o r i i w ł a ś c i ­ w y c h badanej kulturze, a więc niejako „od w e w n ą t r z " ; 2. — a p l i k o w a n i a k o h e r e n t n e g o i k o n s e k w e n t n e g o aparatu p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n e g o , a k c e n t u j ą c e g o stro­ nę znaczeniową zjawisk kultury; 3. — k o n c e n t r a c j i b a d a ń n a s y s t e m i e t z w . k u l t u r y d u ­ chowej w jej szerszym j e d n a k r o z u m i e n i u , n i ż u K a z i ­ mierza Moszyńskiego, o b e j m u j ą c y m również religijność, obrzędowość, mitologię, literaturę ludową, problematy­ kę identyfikacji kulturowej etc; 4. — z a n i e c h a n i a — w a r u n k o w a n y c h p r z e z f o r m a l n e pseudoklasyfikacje — p r z y p a d k o w y c h o p i s ó w z j a w i s k , na k o r z y ś ć syntetycznych prac interpretacyjnych mających na celu u j a w n i e n i e u k r y t y c h s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a ; 5. — i n t e r d y s c y p l i n a r n o ś c i r o z u m i a n e j j a k o w i e l o ­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e i asymilowanie w s p ó ł c z e s n y c h o s i ą g n i ę ć d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , n a czele z h i s t o r i ą , semiologią, religioznawstwem, j ę z y k o z n a w s t w e m , biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem. P o m i m o t a k z d e c y d o w a n e g o o d c i ę c i a s i ę od t e n d e n ­ c j i r e p r e z e n t o w a n y c h n p . p r z e z M a u r i c e ' a G o d e l i e r a , czy M a r c a A u g ś , p r o g r a m t e n m o ż e b y ć jeszcze — w z a l e ż ­ n o ś c i od r e a l i z a c j i — b l i s k i co n a j m n i e j p a r u n u r t o m antropologii k u l t u r y . To w ł a ś n i e m i e l i ś m y na m y ś l i p i ­ s z ą c , iż w y z n a c z a o n p o z y c j e „ s t o s u n k o w o wyraźnie". Niech w i ę c nie d z i w i czytelnika p e w n a n i e j e d n o r o d n o ś ć haseł pomieszczonych w niniejszym s ł o w n i k u . Ukazuje ona po p r o s t u z a k r e s w e w n ę t r z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a t e n ­ dencji, dostrzegalnych w nowej etnologii polskiej, k t ó r a — j a k s ą d z i ć m o ż n a — r o z w i j a ć się poczyna w czte­ r e c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się k i e r u n k a c h : o r t o d o k s y j n i e s t r u k t u r a l n y m , p o s i ł k u j ą c y m się przede w s z y s t k i m dokonaniami radzieckiej szkoły semiotycznej, struk­ SŁOWNIKA t u r a 1 n o - h i s o r y c z n y r n — d ą ż ą c y m do w z b o g a c e ­ nia d o r o b k u etnologii osiągnięciami francuskiej, pol­ skiej i radzieckiej ,,nouvelle histoire", s t r u k t u r a l n o - m i t o z n a w с z у m — o d w o ł u j ą c y m się obok s p u ś ­ cizny Claude'a Levi-Straussa i uczonych g r u p y tartus­ k i e j r ó w n i e ż do t r a d y c j i m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o i wreszcie f e n o m e n o l o g i c z n y m — podejmują­ cym g ł ó w n i e zagadnienie identyfikacji k u l t u r o w e j , m e n ­ talnych konsekwencji konfrontacji „swój : obcy". Wy­ daje się, że ten w ł a ś n i e o r y g i n a l n y d o b ó r r ó ż n y c h ale w istocie rzeczy blisko s p o k r e w n i o n y c h o r i e n t a c j i , ich d o p e ł n i a n i e się i w s p ó ł p r a c a , d e c y d u j ą o specyfice i po­ tencjale polskiej antropologii k u l t u r y . K r ó t k a historia antropologii k u l t u r y nie wyklucza o c z y w i ś c i e jej d ł u g i e j t r a d y c j i . N i e ogranicza się w i ę c do z d e k l a r o w a n y c h s t r u k t u r a l i s t ó w p i e r w s z a c z ę ś ć s ł o w ­ n i k a — p r e z e n t u j ą c a uczonych, k t ó r y c h d z i e ł a s t a ł y się dla nowej etnologii polskiej ż y w y m i bezcennym ź r ó d ­ ł e m inspiracji. Nie chodzi w niej o o m a w i a n i e całości dorobku uszeregowanych alfabetycznie k l a s y k ó w , lecz t y l k o o p r e z e n t a c j e t y c h i c h p r a c , t w i e r d z e ń , czy d e z y ­ d e r a t ó w , z k t ó r y c h do d z i ś k o r z y s t a m y , l u b k t ó r y c h c z u ­ j e m y s i ę s p a d k o b i e r c a m i . Jest to w i ę c u j ę c i e g ł ę b o k o i ś w i a d o m i e s u b i e k t y w n e , z czego a u t o r z y z d a j ą s o b i e w pełni sprawę. Po c z ę ś c i s u b i e k t y w n y c h a r a k t e r m a r ó w n i e ż d o b ó r haseł i w d r u g i m — metodologicznym rozdziale s ł o w ­ nika, z a w i e r a j ą c y m prócz podstawowych pojęć i katego­ r i i , t a k ż e te z nich, k t ó r e w procesie zwalczania n o w o ś ­ ci g r u p o w a ł y n a j w i ę c e j a t a k ó w , j a k r ó w n i e ż p a r ę h a s e ł m a j ą c y c h dopiero s p r o w o k o w a ć d y s k u s j ę i sprzeciw. Trzecia i ostatnia część s ł o w n i k a p o ś w i ę c o n a jest na­ tomiast bilansowi dotychczasowych, konkretnych doko­ n a ń w y p u n k t o w a n y c h o r i e n t a c j i n o w e j etnologii. Nie ms w niej kropek nad i , r o z w i ą z a ń i o b o w i ą z u j ą c y c h for­ muł, raczej zbiór propozycji, hipotez i spostrzeżeń. I w ł a ś n i e d l a t e g o a u t o r z y s ł o w n i k a w i e r z ą , iż o k a ż e s i ę o n u ż y t e c z n y . (L.S.) ROLAND BARTHES W s k a z a n i a m e t o d o l o g i c z n e R o l a n d a B a r t h e s a (1915—1930) z a w a r t e p r z e d e w s z y s t k i m w p r a c a c h : . M i t dzisiaj 1956, Znak w wyobraźni 1962 i Działalność strukturalistyczr.i 1963 ( t ł u m . p o l s k i e w z b i o r z e Mit i znak, W a r s z a w a 1970) nie w y c h o d z ą z a s a d n i c z o poza z a k r e s o r t o d o k s y j n e g o strukturalizmu, w jego levi-straussowskim wydaniu. Wszakże ani wyróżnienia symbolicznych, paraćl£gmatyczn y c h i"syntagmatycznych relacji znaku, ani znanej ana­ lizy m i t u j a k o systemu semiologicznego nie s p o s ó b za­ liczyć do jego o r y g i n a l n y c h o s i ą g n i ę ć . N i e w ą t p l i w i e p r e ­ kursorski charakter ma natomiast Barthesa k r y t y k a so­ cjologii, jak r ó w n i e ż t y p podejmowanej p r z e z e ń proble­ matyki. �W Systeme de la mode (1967) a n a l i z u j e R o l a n d B a r t ­ hes „ u b r a n i e o p i s a n e " ( v e t e m e n t ś c r i t ) , a w i ę c z b i ó r su­ gestii i d y r e k t y w p r z e k a z y w a n y c h w k o m u n i k a t a c h m o d y przez m a s o w e ś r o d k i przekazu. P o r ó w n u j ą c serie t a k i c h k o m u n i k a t ó w s t a r a s i ę w y ł o w i ć u k ł a d cech d y s t y n k t y w nych decydujących o t y m , iż d a n y p o s z c z e g ó l n y eg­ zemplarz „ u b r a n i a rzeczywistego" (vetement reel) m o ż e b y ć , w p r z e c i w i e ń s t w i e d o i n n e g o , u z n a n y za m o d n y . O k a z u j e s i ę , i ż o „ m o d n o ś c i " s t r o j u n i e d e c y d u j e z osob­ n a j e g o k r ó j , t y p m a t e r i a ł u , k o l o r e t c , lecz t y l k o u t a ­ jona s t r u k t u r a i c h p o w i ą z a ń . I t a k oto znajduje po­ t w i e r d z e n i e i n t u i c j a , iż n p . o s o b n i k w b i t y w s z l a g i e r o ­ w e spodnie, e x t r a k o s z u l ę , a opatrzony ponadto superm o d n y m i d e t a l a m i , miast b y ć en vogue, s t a n o w i ć m o ż e ż a ł o s n ą k a r y k a t u r ę m o d y — uosobienie niezrozumienia i zanegowania j e j w y m o g ó w . Tymczasem socjologia s k ł o n ­ na jest do p o s ł u g i w a n i a się k l a s y f i k a c j a m i o p a r t y m i w ł a ś n i e na p o j e d y n c z y c h , w y r w a n y c h z k o n t e k s t u i c y ­ sto z e w n ę t r z n y c h s y m p t o m a c h . „ N a p r z y k ł a d , s o c j o l o g k u l t u r y — k o m e n t u j e Stefan Ż ó ł k i e w s k i — bada p r e ­ ferencyjne w y b o r y f i l m o w e danej zbiorowości. Jak ma p o k l a s y f i k o w a ć f i l m y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m w y b o r u , bez uprzedniej analizy semiotycznej i f i l m ó w i odpowied­ n i c h z a c h o w a ń w i d z ó w ? (...) B e z w y n i k ó w uprzedniej analizy strukturalnej wszelka taka klasyfikacja, n i e z b ę d ­ n a p r z e c i e ż d l a socjologa k u l t u r y , b ę d z i e dyletancka". D o t y c z y to z r e s z t ą n i e t y l k o t a k d e l i k a t n e j i s p e c y f i c z ­ n e j r n a t e r i i i , j a k p r o d u k c j a a r t y s t y c z n a ale r ó w n i e ż k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , czy s p o ł e c z n e j , d o k t ó r e j aplikowane są u p o r c z y w i e przez s o c j o l o g ó w , rzekomo o b i e k t y w n e , a w rzeczywistości mechaniczne i często z a t r a c a j ą c e j a ­ k i k o l w i e k sens w y n i k ó w , p o d z i a ł y n a g r u p y w i e k u , p ł c i etc. „ M i t — s t w i e r d z i ł R o l a n d B a r t h e s — polega na przedstawieniu szeregów natury i kultury — ukazywa­ n i u jako naturalnych, w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , ideologicz­ nych, historycznych etc, przedstawianiu bezpośrednich produktów stosunków kulturowo-społecznych i związa­ n y c h z n i m i p o w i k ł a ń m o r a l n y c h , estetycznych, klaso­ w y c h , czy i d e o w y c h , j a k o p o w s t a ł y c h s a m e p r z e z s i ę , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do u z n a n i a i c h za » d o b r e p r a w a « , »głos o p i n i i publicznej«, » n o r m y « , »chwalebne z a s a d y « — j e d n y m s ł o w e m za rzeczy w r o d z o n e " . W y ­ c h o d z ą c od tej d e f i n i c j i z d e c y d o w a ł s i ę R o l a n d B a r t h e s na a n a l i z ę , w k a t e g o r i a c h m i t u , szeregu z j a w i s k t z w . w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y elit. W e ź m y na p r z y k ł a d pojęcie „ p o s t ę p u c y w i l i z a c y j n e g o " . Jest w j e g o r a m a c h rzeczą p e w n ą — i zgodną zresztą z powszechnym odczuciem E u r o p e j c z y k ó w — iż n p . k u l t u r a p r a w n a współczesnej E u r o p y stoi w y ż e j o d j u r y s t y k i P i g m e j ó w M b u t i . S ą d ten wydaje się tak oczywisty, że nie m u s i b y ć nawet uza­ s a d n i a n y czy t o w i ę k s z ą s k u t e c z n o ś c i ą ( t a k n i e j e s t ! ) , czy i n s t r u m e n t a l n ą p r a k t y c z n o ś c i ą ( i t a k n i e j e s t ! ) n a ­ szych k o d e k s ó w . W y p ł y w a o n b o w i e m z n i e u ś w i a d a m i a nego, a w k a ż d y m razie r z a d k o f o r m u ł o w a n e g o prze­ konania, że k u l t u r a europejska realizuje najlepiej ogól­ noludzkie d ą ż e n i a psychiczne, moralne i intelektualne. I n n y m i słowy, że n a t u r a l n y m i w r o d z o n y m d ą ż e n i e m l u d z k o ś c i jest p ę d k u tej o d m i a n i e k u l t u r y , j a k ą w d r o ­ dze s p e c y f i c z n y c h z b i e g ó w o k o l i c z n o ś c i i p r o c e s ó w d z i e ­ j o w y c h w y t w o r z y ł a z a c h o d n i a E u r o p a . I t a k oto s a m a natura człowieka, interes jego wrodzonych potrzeb u s p r a w i e d l i w i a ć poczyna narzucanie d a l e k i m M b u t i eu­ r o p e j s k i c h n o r m i p r a w , n a w e t j e ś l i p r o w a d z ą o n e do konfliktów, dezintegracji społecznej i zagłady. Takie najprostsze p r z y p a d k i m i t u , s t a n o w i ą c e niejako r o z w i n i ę c i e jego d e f i n i c j i , i n t e r e s u j ą jednak Rolanda Barthesa tylko marginalnie. W y r a f i n o w a n y smak inte­ l e k t u a l n y i ironiczny z m y s ł obserwacyjny, k a ż ą m u po­ d e j m o w a ć analizę p r z y p a d k ó w , w których mit przejawia się w sposób bardziej z a k a m u f l o w a n y , b ą d ź paradoksal­ n y . Z n a j d z i e m y na t e j l i ś c i e w s p ó ł c z e s n y c h m i t ó w m . i n . ; n o w y m o d e l C i t r o e n a , t w a r z G r e t y G a r b o , T o u r de F r a n ­ ce, f r a n c u s k i p l a k a t w y b o r c z y , s t r i p - t e a s e , w y o b r a ż e n i a o E i n s t e i n i e , i k o n o g r a f i ę A b b e P i e r r e ' a , czy G u i d e B l e u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę przy ostatnim z tych p r z y ­ p a d k ó w . „ B y ł p a n w H i s z p a n i i ? ? — A czy w i d z i a ł p a n A l h a m b r ę , corridę, Escurial, flamenco, Prado i Samosierr ę ? " — Ten bełkot pojęcio-zabytków charakteryzuje nie­ mal w pełni Hiszpanię z perspektywy Trabanta. Hiszpa­ n i e s ą n i e j a k o d o d a t k i e m do t e g o m e n u , d o d a t k i e m w ł a ś ­ ciwie z b ę d n y m . Escurial przestaje b y ć elementem c a ł e g o systemu k u l t u r y i b e r y j s k i e j , w y r a s t a j u ż sam przez s i ę , deus ex machina, w r o z k ł a d z i e o b i e k t ó w , k t ó r e p o z n a ć winien k u l t u r a l n y turysta. Obejrzenie nie t y l k o zastę­ puje t u zrozumienie, ale n i e p o s t r z e ż e n i e w k r a d a się w j e ­ go f u n k c j e . K t ó ż p y t a : ,, czy z r o z u m i a ł p a n f l a m e n c o ? " Ten intelektualny b e ł k o t znajduje jednak swoich spon­ s o r ó w , s c h l e b i a j ą c y c h jego o f i a r o m . A l e ż to c a ł k i e m n a ­ t u r a l n e widzenie ś w i a t a . A l e ż tak w ł a ś n i e trzeba. I tak o f i a r a z m i e n i a s i ę w w y r o c z n i ę , b ł ę d y w „ s ł u s z n e zasa­ dy". Powstaje kolejny m i t . „ G u i d e Bleu uznaje t y l k o p e j z a ż e m a l o w n i c z e . M a l o w n i c z e j e s t z a ś t o , co j e s t w y ­ j ą t k o w e . P o m i ę d z y w i d o k a m i p o w o ł y w a n y m i przez G u i ­ de do e s t e t y c z n e g o i s t n i e n i a r ó w n i n a w y s t ę p u j e s p o r a ­ dycznie i to t y l k o wtedy, gdy m o ż n a s t w i e r d z i ć , że jest żyzna. P ł a s k o w z g ó r z e nie istnieje wcale. Jedynie góra, w ą w ó z , przełęcz lub w a r t k i potok z a d o ś ć u c z y n i ć m o g ą w y m a g a n i o m panteonu podróży, o tyle jednak tylko, o ile p o t ę g o w a ć m o g ą uczucia grozy, s a m o t n o ś c i i i m po­ d o b n y c h u n i e s i e ń . (...) O g ó l n i e rzecz b i o r ą c G u i d e B l e u dzieli miałkość wszelkich opisów analitycznych odrzuca­ j ą c y c h jednocześnie w y j a ś n i a n i e i fenomenologię — nie o d p o w i a d a o n na ż a d n e z p y t a ń , k t ó r e m o ż e sobie s t a ­ wiać współczesny podróżnik przyglądający się widokom rzeczywistym, widokom, k t ó r e trwają. Sam już dobór prezentowanych z a b y t k ó w niweczy j e d n o c z e ś n i e rzeczy­ w i s t o ś ć d a n e j z i e m i i d a n y c h l u d z i , p o m i j a w s z y s t k o co m a t a m m i e j s c e w t e r a ź n i e j s z o ś c i , co j e s t w i ę c h i s t o r y c z ­ ne. I s t n i e j ą c y z a ś n i e j a k o s a m p r z e z s i ę z a b y t e k s t a j e s i ę w k o ń c u n i e z r o z u m i a ł y , a w i ę c g ł u p a w y . T a k oto p o w y n i s z c z e n i u w s z y s t k i e g o , co s ł u ż y z r o z u m i e n i u , s p o ­ t y k a nasz p r z e w o d n i k los w s p ó l n y z r e s z t ą w s z e l k i m m i ­ s t y f i k a c j o m — staje s i ę o n z a p r z e c z e n i e m w ł a s n e j f u n k ­ c j i — n a r z ę d z i e m z a ś l e p i a n i a . . . " ( M y t h o l o g i e s , 1968). Wezwanie do kontekst k u l t u r o w y n o w ą . Rzadko ujęć systemowych, kto dał m u jednak zemplifikację, jak Roland Barthes. unaocznić tą najgłębszą prawdę znajecie? — Siebie s a m y c h JAN STANISŁAW uwzględniających nie jest na p e w n o w e t n o l o g i i r z e c z ą tak dramatyczną I któż jak on etnografii — Kogóż poznajecie! eg- potrafił po­ (L.S.) BYSTRON B y s t r o ń (1892—1964) z a j m u j e w d z i e j a c h e t n o g r a f i i p o l ­ skiej p o z y c j ę w y j ą t k o w ą , a j e d n o c z e ś n i e zgoła specyfic7ną. Otóż a n i jego n a j w a ż n i e j s z e prace o charakterze p o d r ę c z n i k o w y m , do k t ó r y c h p r z y k ł a d a ł s z c z e g ó l n ą w a ­ g ę (Wstęp do ludoznawstwa polskiego 1926 i rozsz. 1939, Kultura ludowa 1936, Etnografia Polski 1947), a n i z a p o ż y ­ c z o n y o d E m i l a D u r k h e i m a i w m n i e j s z y m s t o p n i u od Luciena L e v y - B r u h l a aparat metodologiczny nie o p a r ł y s i ę z ę b o w i czasu. R ó w n i e ż m o n o g r a f i e z w y c z a j ó w z w i ą ­ z a n y c h z u p r a w ą z b ó ż (Zwyczaje żniwiarskie w Polsce 1916) i z n a r o d z i n a m i (Słowiańskie obrzędy rodzinne 1916) s ą d z i ś w . w a r s t w i e i n t e r p r e t a c y j n e j anachronicz­ ne. P o m i m o t o jest s p u ś c i z n a J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a ż y w y m ź r ó d ł e m inspiracji nowoczesnej etnologii polskiej, a z a d e c y d o w a ł y o t y m trzy jej p r z e s ł a n i a : �1. P i e r w s z y w ś r ó d p o l s k i c h e t n o g r a f ó w z w r ó c i ł B y ­ stroń u w a g ę na m i t o t w ó r c z y charakter konfrontacji s w ó j ' obcy ( w k t ó r e j k r y t e r i a o b c o ś c i m o g ą b y ć bardzo r ó ż ­ ne: etniczne, j ę z y k o w e , r e l i g i j n e , zawodowe, klasowe, k u l t u r a l n e . . . ) i p r e c y z y j n e o p i s a ł w Megalomanii Narodo­ wej (1935) m e c h a n i z m y m i t y z a c j i obcego. I t a k s k o n k r e ­ tyzowane początkowo symptomy obcości poczynają pod­ legać — p o d ł u g Jana S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a — procesom idealizacji w trzech w y m i a r a c h . Pierwszy z nich, k t ó r y m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b r a ż e n i o w y , to p o s t ę p u j ą c a d e f o r m a c j a o b r a z u obcego. N p . r e l i g i a ż y d o w s k a j e s t n a j ­ p i e r w i n n a , p ó ź n i e j o c z y w i ś c i e . gorsza, n a s t ę p n i e d e m o ­ niczna, wreszcie diabelska i zbrodnicza (w3 obrażenia o mordach r y t u a l n y c h , d o d a w a n i u k r w i dzieci c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h do m a c y e t c ) . P o d o b n i e N i e m i e c ze ś m i e s z n e g o c u d a k a staje s i ę d i a b ł e m , k o m u n i s t ą , z y s k u j e m i a n o Ż y ­ da, m a s o n a , ś w i ę t o k r a d c y , A n t y c h r y s t a etc. D r u g i w y ­ m i a r to r o z c i ą g a n i e s ą d u i n d y w i d u a l n e g o na c a ł ą g r u p ę : to s t ą d w y r a s t a j ą k o s z m a r n e p o w i e d z e n i a o t y m , „ ż e d o ­ bry N i e m i e c to t a k i , k t ó r y spoczywa pod ziemią", o „ s k ł o n n o ś c i a m e r y k a ń s k i c h W ł o c h ó w do z b r o d n i " , „ d y ­ b i ą c y c h na c n o t ę europejskich panienek A r a b a c h " , „ l e ­ n i w y c h c h ł o p a c h " . . . Stereotyp przestaje r ó ż n i c o w a ć . Z l y j e s t k a ż d y N i e m i e c , w s z y s c y W ł o s i to m a f i o s o i t d . T r z e ­ c i m wreszcie w y m i a r e m jest idealizacia historyczna w y ­ twarzająca wrogów „odwiecznych", „wiekowe krzywdy", czy c h o ć b y t r a g i c z n e , w i e ń c z ą c e Megalomanię narodową przysłowie, że „jak świat ś w i a t e m nie będzie Niemiec P o l a k o w i b r a t e m " . B y w a j ą r ó w n i e ż , acz z n a c z n i e r z a ­ dziej, sytuacje o d w r o t n e : „ W ę g i e r , Polak d w a b r a t a n k i " . wierzymy w „angielski spokój", „japońską pracowitość", „ s k a n d y n a w s k ą u c z c i w o ś ć " — z n ó w bez w y j ą t k ó w , bez zastrzeżeń. Na t y m p o z y t y w n y m przykładzie zauważyć m o ż e m y dalszy etap k s z t a ł t o w a n i a się obrazu obcych. Nie d o ś ć w i ę c , że A n g l i k jest p u n k t u a l n y , ż e p u n k t u a l ­ n y jest k a ż d y A n g l i k , że k a ż d y A n g l i k b y ł , jest i b ę d z i e p u n k t u a l n y , t r z e b a jeszcze t e n s t e r e o t y p z o b i e k t y w i z o ­ w a ć . I t a k f o r m u j e s i ę o s t a t e c z n i e m i t , w k t ó r y m nasze wyobrażenia o „odwiecznej niższości k u l t u r a l n e j " np. Papuasów przestają już być subiektywnymi, uwarunko­ w a n y m i historycznie s ą d a m i , a stają się „ p o c z u c i e m i n ­ s t y n k t o w n y m " . Z a p ó ź n i e n i e z a ś Papuasa jest o c z y w i ś c i e cechą z „mlekiem matki wyssaną" (porównaj: „Polka mnie zrodziła, z jej piersi wyssałem...") lub w y k s z t a ł c o ­ n ą p r z e z o b i e k t y w n e (sic!) w a r u n k i h i s t o r y c z n e , czy n a ­ wet klimatyczne. 7 2. Szereg d r o b n y c h p r a c p o ś w i ę c i ł J a n Stanisław B y s t r o ń p r o b l e m a t y c e n i e p e n e t r o w a n e j d o t ą d p r z e z et­ n o g r a f i ę , j a k n p : n a p i s o m na drzewach, m o g i ł a c h , p r z e d ­ m i o t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u , s z y l d a c h etc. (Napisy — drobiazgi tradycyjne 1927), z n a k o m g r a n i c z n y m i o r i e n t a ­ c y j n y m (Znaki 1938), j ę z y k o w i u c z n i ó w s z k o l n y c h , k o r p o ­ r a c j i z a w o d o w y c h , g r u p p r z e s t ę p c z y c h (Języki drugorzęd­ ne 1911), z a s a d o m konstruowania dowcipów (Komizm 1939, w y d . z m i e ń . 1960), t z w . ł a ń c u s z k o m ś w . A n t o n i e ­ go (Łańcuch szczęścia 1938), czy l u d o w y m w y o b r a ż e n i o m k o s m o l o g i c z n y m (Wierzenia o środku świata 1923, Czyn­ niki magiczno-religijne w osadnictwie 1937) etc. P r z y ­ c z y n i ł y s i ę one n i e t y l k o do w y d a t n e g o r o z s z e r z e n i a et­ n o g r a f i c z n e j b a z y ź r ó d ł o w e j , lecz u k a z a ł y r ó w n i e ż , iż „ c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y " , osadzony w g ł ę b o k i c h , u t a j o ­ nych strukturach m y ś l e n i a mitycznego m o g ą mieć r ó w ­ nież zjawiska, k t ó r y c h nie b y l i b y ś m y wcale s k ł o n n i t r a k ­ t o w a ć j a k o „ l u d o w e " , czy „ p i e r w o t n e " , i n n y m i s ł o w y , żc m i t j e s t w ś r ó d nas. W a n a l i z i e o w y c h „ d r o b i a z g ó w " c h w y ­ t a ł się B y s t r o ń r ó ż n y c h s p o s o b ó w : od p ł a s k i e g o socjol o g i z m u (Języki drugorzędne), poprzez dociekania histor y c z n o - g e n e t y c z n e (Łańcuch szczęścia), a ż po p r ó b y b u ­ d o w y bardzo zresztą uproszczonych m o d e l i (Czynniki...). N i e o s i ą g n ą w s z y na t y m p o l u n a d m i e r n y c h sukcesów zwrócił wszelako uświadamiany — co w Jan Stanisław charakter warunkach wielu Bystroń u w a g ę na zjawisk kultury, zmienność trwaniu nietakże etnografii polskiej u z n a ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p i o n i e r s k i e — na z ł o ż o n y charakter mian: a zdarzeń, przy za ich prze­ jednoczesnym długim struktur. 3. „ O c z y w i ś c i e n i e m a m z ł u d z e ń co do tego, ż e ogromna ilość c z y t e l n i k ó w będzie t r a k t o w a ł a niniejszą książkę jako zbiór mniej lub więcej wesołych opowia­ dań i zabawnych konceptów. Niech i tak będzie! Jeżeli t e o r i a o k a ż e s i ę c h y b i o n a , to n i e c h p r z y n a j m n i e j k s i ą ż ­ ka w tej niezamierzonej r o l i o k a ż e się p r z y d a t n a . T y l e j e s t k s i ą ż e k n a ś w i e c i e i to z n a j b a r d z i e j d o s t o j n y m i t y ­ t u ł a m i , z k t ó r y c h nawet takiego p o ż y t k u nie ma" p i s a ł J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń w e w s t ę p i e do Komizmu. A w i ę c — dystans do w ł a s n y c h dzieł, k p i n a z k o t u r n ó w i p o ż ó ł k ł y c h z a s ł u g , i u d y c z n y r ó w n i e ż cel n a u k i . J e ś l i p r z y p o m n i m y j e d n a k , że ten sam r o z b a w i o n y autor p o ­ t r a f i ł w Megalomanii narodowej z d o b y ć się na d r a m a ­ t y c z n e p o t ę p i e n i e n a c j o n a l i z m u i n i e c o f n ą ć go n a w e t w obliczu najplugawszych a t a k ó w i i n w e k t y w , p r z y z n a ć chyba b ę d z i e m y m o g l i , że w y b r a ł on h u m a n i s t y k i n a j ­ i s t o t n i e j s z ą c z ą s t k ę i u z n a ć go za p r a w d z i w e g o n a u c z y ­ c i e l a n a u k o w e j 1'art d e v i v r e . (L.S.) GEORGES DUMEZIL D u m e z i l u r . 1898 j e s t t w ó r c ą n o w o c z e s n e g o m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , a u t o r e m m . i n : L e Festin d'immortalitć ( U c z t a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ) 1924, Loki 1948, L'idcnlogie tripa-atie des Indo-Europeens (Trójdzielna ideolo­ gia I n d o e u r o p e j c z y k ó w ) 1958, L c s Dieux des Germains (Bogowie G e r m a n ó w ) 1959, t r y l o g i i Mythe et Epopee 1968—1973, F e t e s romaines d'dele et d'automne (Letnie i j e s i e n n e ś w i ę t a r z y m s k i e ) 1975, Manages romains (Wasela r z y m s k i e ) 1979. Ż a d n a z t y c h j e g o p r a c n i e byJa t ł u m a c z o n a na j ę z y k p o l s k i . O znaczeniu etnologii Georgesa zadecydowały podstawowe Dumezila przede dla wszystkim współczesnej jego cztery tezy: 1. I ż m i t o l o g i e p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , b ę ­ dąc odbiciami koherentnych i logicznych wizji świata, t w o r z ą zawsze s y s t e m y . 2. I ż p r ó b y n a w e t w z g l ę d n e g o d a t o w a n i a wątków m i t y c z n y c h s ą p r z e d s i ę w z i ę c i a m i ex d e f i n i t i o n e b e z p ł o d ­ n y m i , b o w i e m : „ K r z e s ł o nie jest p r o s t ą s u m ą k a w a ł k ó w drewna, wiechci słomy i śrub metalowych, z których zostało zrobione. Dopiero f u n k c j o n o w a n i e całości t ł u m a ­ czy poszczególne elementy. Wiedza o wieku owych szczap, w i e c h c i , czy ś r u b n i e w i e l e s i ę w i ę c p r z y c z y n i do zrozumienia — jeśli wolno się tak wyrazić — istoty k r z e s ł a . " O w s z e m , m i t y m a j ą s w o j ą h i s t o r i ę ale w p i s a ­ n a j e s t ona i v d ł u g i e t r w a n i e ( l o n g u e d u r ć e ) n i e m i e r z a l ­ ne w k a t e g o r i a c h c h r o n o l o g i c z n y c h z a p o ż y c z o n y c h z h i ­ storii politycznej. 3. I ż o b r z ę d j e s t m i t e m w a k c j i , c z y l i i n n y m i s ł o ­ w y , o b r z ę d o w o ś ć i m i t o l o g i a b ę d ą c o d b i c i a m i tej samej wizji świata mogą być interpretowane łącznie (wzajem­ nie służyć swojej interpretacji). Natomiast kwestia pierwszeństwa mitu (Jacques Soustelle), ,czy rytuału (Victor B e r a r d , Robert Graves) nie ma w i ę k s z e g o zna­ czenia. 4. I ż s t r u k t u r a p a n t e o n u b ó s t w w s z y s t k i c h m i t o l o g i i indoeuropejskich jest t r ó j d z i e l n a — b ó s t w a o w e r e a l i z u z u j ą b o w i e m t r z y zasadnicze f u n k c j e o d r ę b n e ale i w z a ­ j e m n i e s i ę d o p e ł n i a j ą c e : a. p a n o w a n i a , w sensie w ł a d z y a d m i n i s t r a c y j n e j i n a d p r z y r o d z o n e j n a d ś w i a t e m , b. s i ­ ły zdobywczej — militarnej, с płodności. N p : 49 T �Indie funkcja funkcja funkcja a. b. c. Skandyna­ Rzym (Weda) wia Mitra Туг Waruna Indra Odyn Dius Jupiter Bliźnięta Thorr Nsordr Mars Quirinus Nasatya Freyr Flora (Edda) etc. s a m i e n i e t e g o co ś w i ę t e z t y m co s p o ł e c z n e , a t a k ż e i d e a p r y m a t u s p o ł e c z e ń s t w a nad k a t e g o r i a m i m y ś l i , nie m o ­ gą b y ć k o n t y n u o w a n e przez s t r u k t u r a l n ą — a n i w o g ó ­ le w s p ó ł c z e s n ą — e t n o l o g i ę . K o n k r e t n e p r a c e e t n o g r a ­ ficzne Marcela M a u s s a (1872—1950) p r z y n o s z ą tu w p r a w d z i e n i e r z a d k o c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę tez s o c j o l o g i z m u : gdy bada on okresowe n a r a s t a n i e i z a m i e r a ­ nie ż y c i a r e l i g i j n e g o E s k i m o s ó w j a k o p r o s t ą funkcję zjawiska s p o ł e c z n e g o — k o n c e n t r a c j i i rozpraszania się w ę d r u j ą c y c h g r u p , gdy demonstruje potęgę społecznej s u g e s t i i d o p r o w a d z a j ą c e j j e d n o s t k ę do ś m i e r c i , czy t e ż gdy szkicuje s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a indywidualnych, bezwiednych w r ę c z „ s p o s o b ó w p o s ł u g i w a n i a się c i a ł e m " 1 2 O s t a t n i a (4) z t y c h tez b u d z i d z i s i a j n a j w i ę c e j u sadnionych wątpliwości. W y s u n i ę t e kontrpropozycje uka­ z u j ą b o w i e m system p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h j a k o zbsadnicze r u s z t o w a n i e k o n s t r u k c j i m i t ó w , w k t ó r e j u k ł a d triadowy odgrywałby tylko drugorzędną, uzupełniającą rolę. N a t o m i a s t p o z o s t a ł e trzy tezy z o s t a ł y w t y m stoyn i u z a s y m i l o w a n e przez n o w o c z e s n ą e t n o l o g i ę , ż e w y ­ d a w a ć się j u ż m o g ą — n i e b a g a t e l n y to d o w ó d znaczenia d z i e ł a ich autora dla r o z w o j u d y s c y p l i n y — nieledw ie t r u i z m a m i . S z c z e g ó l n i e p r z y t y m w a ż n e w y d a j e się d z i ­ siaj s t w i e r d z e n i e s t r u k t u r a l n e j t o ż s a m o ś c i m i t ó w i c y k ­ l ó w o b r z ę d o w y c h , oraz ich systemowego charakteru. P r z e s ł a n k i te legły w s z a k ż e u podstaw nie t y l k o b a d a ń n a d m i t a m i , czy r y t u a ł a m i l u d o w y m i , lecz r ó w n i e ż i c h pojedynczymi o k r u c h a m i i p o g ł o s k a m i , czyli tą sfera kultury, k t ó r ą o k r e ś l a ć się p r z y j ę ł o eufemistycznymi m i a n a m i : „ w i e r z e n i o w o ś c i " , „ z a b o b o n u " albo „ p r z e s ą d u " , a k t ó r ą obecnie u w a ż a m y — zgodnie z Georgesem D u m ć z i l c m — za j e d n ą z f u r t e k do „ w y ś w i e t l e n i a i z r o z u ­ m i e n i a s t r u k t u r m y ś l e n i a l u d z k i e g o " . (L.S.) T STEFAN CZARNOWSKI I GICZNEJ INTERPRETACJI KATEGORII MYŚLI) MARCEL MAUSS KULTURY DO (OD SOCJOLO­ ELEMENTARNYCH O d p o w i e d ź na w s t ę p n e p y t a n i e biograficzne: j a k ą e t y k i e ­ t ę p r z y d a w a ć o b u t y m p o s t a c i o m — e t n o l o g ó w czy so­ cjologów — będzie zależeć od p r z y j ę t e g o k r y t e r i u m w y ­ r ó ż n i a n i a obu dyscyplin. Jeśli o ich o d r ę b n o ś c i m a sta­ n o w i ć p r z e d m i o t b a d a ń , to w ó w c z a s z n a c z n a CZĘŚĆ d o ­ robku t y c h t e o r e t y k ó w k u l t u r y i badaczy społeczności archaicznych, ich religii, m i t o l o g i i , t r a d y c y j n e j kultury c h ł o p s k i e j m i e ś c i się w szeroko p o j ę t e j etnologii. M o ż n a jednak różnicę m i ę d z y socjologią a etnologią u s t a n a w i a ć n i c w sferze p r z e d m i o t u b a d a ń < z j a w i s k w y j a ś n i a n y c h , e x p l a n a n d u m , ale w sferze e x p l a n a n s o w — f a k t ó w p r z e z k t ó r e w y j a ś n i a się b a d a n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą . A w t e d y s o c j o l o g i ę b ę d z i e o d r ó ż n i a ć od e t n o l o g i i to, iż p i e r w s z a t ł u m a c z y k u l t u r ę f u n k c j o n o w a n i e m me c h a n i z m ó w społeczeństwa, druga zaś — wewnętrznymi m e c h a n i z m a m i j e j sarnej. M i e j s c e o b u b a d a c z y b y ł o b y w ó w c z a s w d y s c y p l i n i e , przez samego C z a r n o w s k i e g o n a z y w a n ą socjologią kultury. A b y n a l e ż y c i e szeroko — w b r e w d z i s i e j s z e m u s k o ­ jarzeniu z r o z u m i e ć ten t e r m i n , trzeba w z i ą ć pod u w a g ; , że zakorzeniony jest on w m y ś l i teoretycznej francuskiej szkoły socjologicznej, stworzonej przez E m i l a D u r k h e i m a (1859—1917), k t ó r e j c z y n n y m i u c z e s t n i k a m i b y l i o b a j badacze. Z a r ó w n o e t n o l o g i a j a k s o c j o l o g i a czy n a w e t h i ­ storia są w d u r k h e i m o w s k i m ujęoiu s k ł a d o w y m i jednej nauki generalnej — antropologii, k t ó r a traktuje o czło­ w i e k u j a k o istocie s p o ł e c z n e j . N a u k i te o d r ó ż n i a oczy­ w i ś c i e s p e c y f i k a b a z y ź r ó d ł o w e j , ale o d m i e n n e t y p y f a k ­ t ó w m a j ą s ł u ż y ć do k o n s t r u o w a n i a w s p ó l n y c h d l a c a ł e j antropologii ogólnych praw życia społecznego. Akcent k ł a d z i o n y t u na idei s p o ł e c z e ń s t w a p r z e j a w i a się w y r a ź ­ nie w h a s ł a c h , k t ó r e nierzadko z a s ł u g u j ą w r ę c z na m i a ­ no m i s t y f i k a c j i p a n - s o c j o l o g i z m u . P r o g r a m o w e s f o r m u ­ łowania Durkheima, typu: „pod postacią adorowanej ś w i ę t o ś c i ( b ó s t w a ) g r u p a czci s a m ą s i e b i e " , d a l e j — u t o ż - 50 1 3 — w s z ę d z i e widoczne jest p o d p o r z ą d k o w a n i e f a k t ó w i n ­ d y w i d u a l n y c h (fizjologicznych i psychologicznych) socjo­ logicznym. C h o c i a ż p o g l ą d y te z p e w n o ś c i ą nie są m y l n e i ш з w y m a g a j ą dziś s z c z e g ó l n e j r e w a l o r y z a c j i , to p r z e c i e ż nie w idei s p o ł e c z e ń s t w a szuka s t r u k t u r a l n a etnologia pa­ r a d y g m a t u dla w y j a ś n i e n i a k u l t u r y . C z y m zatem z a s ł u ­ ż y ł sobie M a u s s n a p o w t ó r n e o d k r y c i e , j a k i e g o d o k o n a ł L e v i - S t r a u s s , a u t o r obszernego w p r o w a d z e n i a do jego p i s m ( S o c i o l o g i e et antropologie 1950, w y d . p o l . S o c j o l o ­ g i a i antropologia, W a r s z a w a 1973 ( I ) . A n a l o g i c z n i e z a p y ­ t a j m y t e ż , co w p r a c a c h C z a r n o w s k i e g o w y m a g a d z i ś najuważniejszego odczytania. K w e s t i ę tę potraktujemy z a r a z e m j a k o s p o s o b n o ś ć do z a s t a n o w i e n i a s i ę , co d l a etnologii strukturalnej w y n i k a z prac o biegunowo od­ m i e n n y c h z a ł o ż e n i a c h i j a k to s i ę w o g ó l e d z i e j e ż e w p r a c a c h t y c h — z a c z y n a j ą c y c h s i ę z r e g u ł y od z d e ­ cydowanie socjocentrycznych deklaracji programowych — jest z a s k a k u j ą c o d u ż o t a k i c h gotowi jesteśmy przyjąć. ustaleń, które i dzisiaj D w a a k t u a l n e do d z i ś d z i e ł a M a u s s a t o n a p i s a n a w r a z z I I . H u b e r t e m p r a c a Esąuisse d'une theorie ge­ nerale de la magie, 1902—1903, w y d . p o l . Zarys ogól­ nej teorii magii (I), a przede wszystkim imponujący Esąuisse sur le don, 1923—24 — Szkic o darze (1). W pierwszym formułuje myśli, które stanowią na­ s t ę p n y po d z i e l e F r a z e r a k r o k k u z r o z u m i e n i u m a g i i . Uwydatnia binaryzm w myśleniu magicznym (zresztą to j e g o m i s t r z i w u j , D u r k h e i m , j e s t t w ó r c ą opozycji sacrum — profanum, która zrobi później t a k ą k a r i e r ę w nauce: „ w s z y s t k i e m a g i e s p e k u l o w a ł y na p r z e c i w i e ń ­ s t w a c h , na o p o z y c j a c h : p o w o d z e n i e i pech, z i m n o i c i e p ­ ło, w o d a i o g i e ń , w o l n o ś ć i p r z y m u s itd. W i e l e rzeczy u g r u p o w a n o n a zasadzie p r z e c i w i e ń s t w i p o s ł u g i w a n o się ich o p o z y c y j n y m c h a r a k t e r e m . B ę d z i e m y zatem u w a ­ ż a l i p o j ę c i e p r z e c i w i e ń s t w a za s p e c y f i c z n e p o j ę c i e m a g i i " ( I , s. 92). P r e c y z u j e p r a w a m y ś l o w e , k t ó r e r z ą d z ą m a ­ gią, p r z y c z y m stale a k c e n t u j e p o n a d - i n d y w i d u a l n y , spo­ łeczny charakter magicznych operacji m y ś l o w y c h , co u p o d a b n i a m a g i ę do j ę z y k a : „ M a g i a j e s t p r z e c i e ż m o ż l i ­ w a t y l k o dlatego, że operuje p o k l a s y i i k o w a n y r n i gatun­ k a m i . G a t u n k i i k l a s y f i k a c j e są j u ż same z j a w i s k a m i z b i o r o w y m i . Tego w ł a ś n i e dowodzi ich a r b i t r a l n y charak­ t e r i n i e w i e l k a i l o ś ć w y b r a n y c h p r z e d m i o t ó w do k t ó r y c h s i ę o g r a n i c z a j ą . (...) s t a j e m y t u w o b e c z j a w i s k p o d o b ­ n y c h d o z j a w i s k m o w y . (...) P o d o b n i e j a k d l a r z e c z y istnieje s k o ń c z o n a ilość n a z w i n i e w i e l k a ilość z n a k ó w , podobnie j a k s ł o w a p o z o s t a j ą w o d l e g ł y m t y l k o albo zgoła ż a d n y m z w i ą z k u z rzeczami, k t ó r e oznaczają, tak związki między znakiem magicznym i rzeczą oznaczaną s ą w p r a w d z i e bardzo ś c i s ł e , ale t e ż i bardzo nierzeczy­ wiste; są to z w i ą z k i liczby, płci, obrazu — i w o g ó l e wszystkich w y o b r a ż o n y c h j a k o ś c i — wszelako j a k o ś c i w y o b r a ż o n y c h przez s p o ł e c z e ń s t w o " (s. 103—4). , , U p o d ­ łoża systemu w r ó ż b i a r s k i e g o znajduje się, p r z y n a j m n i e j i m p l i c i t e , s y s t e m k l a s y f i k a c j i (...) k a ż d a m i t o l o g i a jest w g r u n c i e r z e c z y k l a s y f i k a c j ą " ( I , s. 772—3). �P r z y z n a n i e k l u c z o w e j r o l i praw-om k l a s y f i k a c j i i k o ­ jarzenia, dzięki relacjom p o d o b i e ń s t w a i ciągłości z j e d ­ nej a opozycji z drugiej strony, u p o w a ż n i a Maussa — k i e d y w y j a ś n i a m a g i ę — do r e z y g n a c j i z T y l o r o w s k i c j k o n c e p c j i a n i m i z m u , t e o r i i duszy, p o j ę c i a p a r t y c y p a c j i i t d . I d e e t e u w a ż a o n n i e bez r a c j i za k a t e g o r i e w ł a ś ­ ciwe indywidualistycznie nastawionym europejskim u m y s ł o m , podczas gdy z j a w i s k o m a g i i — j a k wszelkie i n n e — n a l e ż y w y j a ś n i a ć za p o m o c ą k a t e g o r i i m y ś l o ­ w y c h w y p r a c o w a n y c h p r z e z z b i o r o w o ś c i , w k t ó r y c h ono istnieje. K i e r u j ą c się t ą d y r e k t y w ą o d k r y w a u podstaw zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w społeczeństwach plemiennych ( t a k i c h j a k m a g i a czy p e r m a n e n t n a w y m i a n a darów) p e w n e specyficzne kategorie m y ś l o w e , k t ó r e s ą o w y m g r u p o m w ł a ś c i w e a „ c a ł k o w i c i e obce n a s z y m r o z s ą d k o m d o r o s ł y c h E u r o p e j c z y k ó w " . S ą to t u b y l c z e i d e e typu mana — z a r a z e m s i ł y i s u b s t a n c j i , j a k b y e t e r u , d z i ę k i i s t n i e n i u k t ó r e g o m o ż l i w e jest d z i a ł a n i e magiczne albo t y p u hau — „ d u c h a r z e c z y d a r o w a n e j " , k t ó r y p o w o d o ­ w a ć m a wieczne k r ą ż e n i e d a r ó w . I t u w ł a ś n i e — jak wskazuje Levi-Strauss — roz­ p o c z y n a s i ę ś l e p a u l i c z k a : c h c ą c u c i e c od i n t e r p r e t a c j i europocentrycznych Mauss ulega spekulacjom tubyl­ czym, k t ó r e też przecież m i s t y f i k u j ą rzeczywistość. Za­ t e m w y j a ś n i e n i e n i e p o w i n n o o d w o ł y w a ć s i ę do t u b y l ­ czej t e o r i i m a g i i czy w y m i a n y a n i t e ż d o „ e u r o p e j s k i e j " l o g i k i k l a s y c z n e j , ale do „ z n a c z n i e b a r d z i e j a b s t r a k c y j ­ nej matematycznej l o g i k i relacji", na j ę z y k k t ó r e j L e v i -Strauss proponuje przeformułować p o j ę c i e mana (i, s. X L V ) . W z g o d z i e ze s w y m i p r y n c y p i a m i s o c j o l o g i z m u M a u s s postulował badanie wszystkich „ e l e m e n t a r n y c h kategorii m y ś l i z b i o r o w e j " j a k o u z a l e ż n i o n y c h zawsze o d f o r m życia społecznego. Sama zresztą ludzka u m i e j ę t n o ś ć ka­ tegoryzacji, klasyfikowania zjawisk ma w t y m ujęciu — biegunowo o d m i e n n y m od strukturalistycznego — s w ó j czysto s p o ł e c z n y r o d o w ó d . A n a l i z u j ą c w r a z z D u r k h e i m e m t o t e m i z m j a k o s k ł o n n o ś ć do w y r ó ż n i e n i a w s z e l ­ k i c h r o d z a j ó w rzeczy ( z w i e r z ą t , r o ś l i n itd.) na podo­ bieństwo podziałów własnej grupy plemiennej, pisze: .„Nie j e s t b y n a j m n i e j t a k , j a k zdaje s i ę p r z y p u s z c z a ć Frazer, że z w i ą z k i logiczne m i ę d z y rzeczami p o s ł u ż y ł y za p o d s t a w ę z w i ą z k o m s p o ł e c z n y m m i ę d z y l u d ź m i , lecz w r ę c z p r z e c i w n i e , te d r u g i e b y ł y p i e r w o w z o r e m p i e r ­ w s z y c h " ( I , s. 776). „ N i e m a p o w o d u p r z y j m o w a ć za rzecz o c z y w i s t ą , ż e l u d z i e k l a s y f i k u j ą w s p o s ó b c a ł k i e m n a t u r a l n y na m o c y w e w n ę t r z n e j k o n i e c z n o ś c i swojego j e d n o s t k o w e g o rozumu... to k l a s y f i k a c j a rzeczy o d t w a ­ rza k l a s y f i k a c j ę l u d z i " ( I , s. 714—715). B r z m i t o j a k p o l e m i k a z L e v i - S t r a u s s e m , k t ó r y p r z e c i e ż d o p i e r o w 60 lat p ó ź n i e j napisze: „ Z a ł o ż e n i e m życia s p o ł e c z n e g o , na­ w e t p i e r w o t n e g o , jest zawsze d z i a ł a n i e i n t e l e k t u , k t ó r e :go w ł a ś c i w o ś c i f o r m a l n e n i e m o g ą b y ć b e z p o ś r e d n i m (odbiciem konkretnej organizacji s p o ł e c z e ń s t w a " (Totc•mizm, W a r s z a w a 1962, s. 129). U p r o ś c i l i b y ś m y j e d n a k obraz p o w y ż s z e j k o n t r o w e r s j i g d y b y ś m y przeoczyli paradoksalny fakt, ż e c y t o w a n y m t u z d a n i e m L e v i - S t r a u s s r e k a p i t u l u j e p o g l ą d y ... s a m e g o Durkheima, w dziele k t ó r e g o dostrzega wewnętrzną sprzeczność: socjocentrycznej werbalistyce towarzyszy zrozumienie dla koncepcji w y c h o d z ą c e j od p r a w l u d z ­ k i e g o u m y s ł u . J e ś l i tak jest w istocie, to z n a c z y ł o b y , że o j c o w i e francuskiej s z k o ł y socjologicznej w t o k u k o n ­ k r e t n y c h analiz p r z e b i l i się na d r u g ą s t r o n ę s w y c h w ł a s ­ n y c h z a ł o ż e ń ; t a k d ł u g o badali system m y ś l i j a k o po­ chodny wobec systemu społecznego, że wreszcie o k a z a ł się on rzeczą n i e l e d w i e n a j w a ż n i e j s z ą . Formułowany przez n i c h p r o g r a m b a d a n i a „ s p o ł e c z n e j h i s t o r i i k a t e g o r i i ludzkiego umysłu", sporządzenia katalogu kategorii, ;z u w z g l ę d n i e n i e m ich zmienności w różnych typach s p o ł e c z e ń s t w , r e a l i z o w a ł c a ł y zespól uczonych. W efek­ cie z a d o k u m e n t o w a n a została odmienność pojmowania t a k i c h , z d a w a ł o b y s i ę u n i w e r s a l n y c h k a t e g o r i i , j a k czas i p r z e s t r z e ń , c a ł o ś ć , r o d z a j , osoba, s u b s t a n c j a i t d . M o ż e to w ł a ś n i e u d o w o d n i e n i e istnienia innej l o g i k i , r z ą d z ą ­ cej n p . k a t e g o r i ą czasu i p r z e s t r z e n i , w m y ś l e n i u ar­ c h a i c z n y m w o l n o n a m u z n a ć za n a j i s t o t n i e j s z e o s i ą g n i ę ­ cie t e j s z k o ł y , c h o ć p r z y c z y n t y c h o d m i e n n o ś c i n i e w i ą ­ ż e m y d z i ś t a k p o p r o s t u ze z m i e n n y m i s o c j o l o g i c z n y m i . S t e f a n C z a r n o w s k i (1879—1938) — z a p o c z ą t k o w a ł w ramach szkoły c h a r a k t e r y s t y k ę kategorii przestrzeni, i d ą c t u w ś l a d za H u b e r t a s t u d i u m o czasie. C a ł e j e g o d z i e ł o jest z r e s z t ą p r z e n i k n i ę t e d u c h e m s z k o ł y francus­ k i e j . Teza D u r k h e i m a , ż e idea s p o ł e c z e ń s t w a o d z w i e r ­ ciedla się w idei b ó s t w a , przebija n a w e t w t a k i c h l a ­ p i d a r n y c h k o n s t a t a c j a c h C z a r n o w s k i e g o na t e m a t r e l i ­ g i j n o ś c i l u d u p o l s k i e g o , j a k c z ę s t o c y t o w a n y s ą d iż chłop p a ń s z c z y ź n i a n y p r z y d a w a ł Matce Boskiej, Opie­ kunce i O r ę d o w n i c z c e rysy ł a s k a w e j i w s t a w i a j ą c e j się za n i m „ d o b r e j p a n i e n k i ze d w o r u " (Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, 1937 ( w : ) Dzieła, 1956 ( I I ) . Inspiracja Maussowska n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w stu­ d i u m n a t e m a t i r l a n d z k i e j l e g e n d y o ś w . P a t r y k u , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk bohater narodowy Irlandii, 1919 ( I I ) . S p o ł e c z e ń s t w o i r l a n d z k i e w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a zostaje t u p r z e d s t a w i o n e tro­ c h ę na p o d o b i e ń s t w o E s k i m o s ó w , gdzie z a s a d n i c z ą isto­ t ą k u l t u r o t w ó r c z e j z m i a n y j e s t f a k t s k u p i e n i a po o k r e ­ s o w y m rozproszeniu. Legenda irlandzka ma stanowić mit ś w i ą t narodowych — „jedynych chwil, gdy n a r ó d l o b i w r a ż e n i e zorganizowanej g r u p y " . Przez w i ę k s z o ś ć r o k u b o w i e m c z ł o n k o w i e g r u p y żyją w rozproszeniu (nie ma t u miast ani wsi) „ w d n i powszednie nie istnieją o n i , rzec m o ż n a , i n a c z e j n i ż j a k o j e d n o s t k i ; s p o t y k a j ą s i ę ze s o b ą w y ł ą c z n i e w ś w i ę t a (...) Ś w i ę t o j e s t j e d y n ą chwilą, w której społeczeństwo uświadamia sobie ż e istnieje jako grupa, a u ś w i a d a m i a t y m silniej, i m m n i e j ­ szy j e s t k o n t a k t m i ę d z y j e g o c z ł o n k a m i w okresach d z i e l ą c y c h j e d n o ś w i ę t o od d r u g i e g o " ( I I , t . I V , s. 118, 233). P o s t a ć bohatera bada C z a r n o w s k i j a k o osobowy w i ­ zerunek g r u p y — ale nie pokazuje w y r a ź n i e m e c h a ­ nizmu społecznych uwarunkowań legendy. Odnajduje za to n i e j a k o w e w n ę t r z n e , h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e i m i t o ­ logiczne d e t e r m i n a n t y z e s p o ł u w i e r z e ń n a t e m a t osoby ś w i ę t e g o . M ó w i ą c k r ó t k o : d o w o d z i , iż chrześcijańska hagiografia zajęła t u miejsce plemiennej epiki, legen­ darna osobowość św. Patryka została bowiem zbudo­ wana z e l e m e n t ó w rodem z irlandzkiej tradycji epic­ k i e j i m i t o l o g i c z n e j . N i e b y ł o to t y l k o p r z e j ę c i e p o s z ­ czególnych m o t y w ó w m i t y c z n y c h i wzbogacenie t a k i m i kliszami legendarnego ż y w o t u świętego. Legenda irlandz­ k a to w c a l e n i e z b i ó r e p i z o d ó w m i t y c z n y c h „ n a h a f t o w a n y c h n a k a n w i e o p o w i a d a n i a , lecz w g r u n c i e rzeczy j e j o b c y c h " ; t u sama k a n w a m a c h a r a k t e r g ł ę b o k o . m i ­ tologiczny. Jak pokazuje C z a r n o w s k i k a n w a ta — a w i ę c p o w i e d z i e l i b y ś m y : s t r u k t u r a t e k s t u — w s p ó l n a jest dla b a d a n e j l e g e n d y oraz d l a w i ę k s z o ś c i m i t ó w i r l a n d z k i e g o c y k l u mitologicznego. C y k l ten obejmuje wieloaktową historię kolejnych fal bogów i demonów, najeżdżających w y s p ę i n i s z c z ą c y c h się n a w z a j e m . G ł ę b o k a analogia o b e j m u j e n i e t y l k o l e g e n d ę i m i t y , ale t a k ż e o b r z ę d y — g r o m a d n e ś w i ę t a d o r o c z n e w r a z ze s k ł a d a n y m i n a n i c h o f i a r a m i . P r e z e n t a c j a tego z w i ą z k u n i e w y p a d ł a , ze w z g l ę d u n a p o g m a t w a n i e i r l a n d z k i e j m i t o l o g i i , n a ­ zbyt czytelnie. M i t y irlandzkiego cyklu m ó w i ą o powtarzających s i ę n a j a z d a c h b o g ó w zza m o r z a , k t ó r z y w y z w a l a j ą k r a j spod władzy poprzedników, zaś p ó ź n i e j sami giną. Chrystianizacyjna misja Patryka, który również przybył 51 1 �— j a k o c u d z o z i e m i e c — zza m o r z a , z k r a i n y p r z y p o ­ m i n a j ą c e j m i t o l o g i c z n ą s i e d z i b ę b o g ó w — jest w i ę c dzie­ ł e m a n a l o g i c z n y m i s t a n o w i ostatni r o z d z i a ł tej samej m i t o l o g i i . Co w i ę c e j , ś m i e r ć s t a r y c h b o g ó w i t r i u m f n o ­ w y c h oraz liczne, s k ł a d a j ą c e się n a m i t o l o g i ę c e l t y c k ą w ą t k i p o c h o d n e w o b e c tego m o t y w u ( k r ó l o b ó j s t w a , t r a ­ giczne ś m i e r c i w d n i w i e l k i c h ś w i ą t ) są — j a k to e n i g ­ matycznie formułuje Czarnowski — „mitami odpowia­ d a j ą c y m i " n a j w i ę k s z y m ś w i ę t o m , p r z y p a d a j ą c y c h na po­ c z ą t k i zasadniczych p ó r r o k u ; podobnie i legenda patr y c j a ń s k a w i ą ż e się kalendarzowo z W i e l k a n o c ą . Noto­ ryczne w m i t o l o g i i celtyckiej epizody ś m i e r c i w dzień ś w i ę t a m a j ą s t a n o w i ć „ m i t s k ł a d a n e j tego d n i a o f i a r y " , u k ł a d a j ą c się w r y t m c y k l u rocznego. Ś w i ą t e c z n a ofia­ ra w y n i k a ć ma — t u Czarnowski idzie ś l a d e m Frazera — z idei u ś m i e r c a n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o bóstwa; „ o d r o d z e n i e s i ę boga w r o z m a i t y c h p o s t a c i a c h j e s t s t a ­ ł y m e l e m e n t e m w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i w I r l a n d i i (...) o f i a r a ś w i ą t e c z n a j e s t c z y m ś , co n a m w y ­ jaśnia kolejność klęsk i zwycięstw w życiu mitycznych najeźdźców. Powszechny w mitach motyw — stały p o w r ó t d u c h ó w kolonizatorów, którzy w pewne określo­ ne d n i p r z y b y w a j ą z a s t ą p i ć s w y c h k r e w n y c h z m a r ł y c h l u b w y m o r d o w a n y c h p r z e z n i c h — s p r o w a d z a s i ę do wyobrażenia obrzędowej śmierci boga świątecznego, śmierci poprzedzającej r y c h ł e jego z m a r t w y c h w s t a n i e (...) d z i e j e n a j a z d ó w , k t ó r y c h p o s z c z e g ó l n e e p i z o d y u k ł a ­ dają się zgodnie z kolejnością świąt, są mitycznym w y o b r a ż e n i e m liczbowego c y k l u p ó r roku. C y k l ten dzie­ l i się na okresy, k t ó r e o d p o w i a d a j ą z m i a n o m z a c h o d z ą ­ c y m w p r z y r o d z i e " ( I I , t . I V , 103, 107—108). Natomiast rezultaty szczegółowej analizy skłaniają C z a r n o w s k i e g o do w n i o s k ó w , c h y b a c e n n i e j s z y c h n i ż t e , k t ó r e w y n i k a ł y b y z socjologicznych założeń: św. Patryk zawdzięcza s w ą p o p u l a r n o ś ć nie tyle mechanizmom ściśle społecznym, ile zbieżności z postaciami i schematami mitologicznymi a w u f o r m o w a n i u legendy uczestniczyły również ukryte reguły w a r u n k u j ą c e jej związek z m i ­ tem, o b r z ę d e m c y k l u dorocznego i l o g i k ą ofiary: P a t r y k p e ł n i r o l ę n o w e g o boga, z a j m u j ą c e g o m i e j s c e b o g a u ś ­ mierconego w ofierze, jest w i ę c b o g i e m o d r a d z a j ą c y m się, z w y c i ę s k i m . o r a z n a g r a n i c y i poza j e j o b r ę b e m , razem miejsca s k u t e c z n o ś c i o b r z ę d ó w . co wyznacza za­ W s p o s ó b z g o ł a p r e k u r s o r s k i dostrzega z w i ą z e k k a ­ t e g o r i i p r z e s t r z e n i i czasu, r o z u m i a n e g o j a k o n a s t ę p s t w a p o k o l e ń , z w i ą z e k , k t ó r y m y ś l symboliczna unaocznia w i d e i c e n t r a l n e j osi k o s m i c z n e j . Z w r a c a u w a g ę n a g ł ę b o ­ kie znaczenie w o b r z ę d o w o ś c i r u c h u spiralnego i jego z w i ą z e k z r u c h e m p o osi g ó r a - d ó ł , c h o ć o g r a n i c z a s i ę t u do i n t e r p r e t a c j i s o c j o l o g i c z n y c h . Czarnowska uwrażliwia nas na fakt nieciągłości przestrzeni w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h , na to ż e n i e jest t a m ona c z y s t ą „ f o r m ą poznania", że jest r ó ż n o r o d n i e w a r t o ś c i o w a n a i z a b a r w i o n a u c z u c i o w o . W y c h o d z ą c z za­ ł o ż e n i a , ż e to o k r e ś l o n e k o n w e n c j e s p o ł e c z n e d e t e r m i ­ n u j ą sposoby p o d z i a ł u przestrzeni n i e u k a z a ł w p r a w d z i e , że o w e k o n w e n c j e b a z u j ą n a systemach w y o b r a ż e ń m a ­ j ą c y c h s w ą logikę, b y ł j e d n a k bardzo blisko ustalenia p o d s t a w o w y c h zasad t e j l o g i k i . P r z e c z u w a ł t o c h y b a , bowiem w swych rozważaniach nad ruchem w i r o w y m w y p o w i a d a zdanie, k t ó r e m u i z dzisiejszej p e r s p e k t y w y przyznajemy s ł u s z n o ś ć : „ Z d a j e m i się, ż e p r z y c z y n i a m s i ę do ( r o z w i ą z a n i a d o ś ć w a ż n e g o z a g a d n i e n i a , w k a ż d y m r a z i e m o j a p r ó b a . s t a n o w i n o v u m " . (J.S.W.) 1 Es­ Socjo­ 2 wpływ Szkice o sezonowych przemianach społeczeństw kimosów. Studium z morfologii społecznej, (w:) logia i antropologia, W a r s z a w a 1973. Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej na cmlo j e d n o s t k i , t a m ż e . Sposoby posługiwania się ciałem, tamże. 3 M I R C E A E L I A D E I R U D O L F O T T O ( O D F E N O M E N O L O G I I RE­ LIGII D O F E N O M E N O L O G I I KULTURY) » E l i a d e u r o d z i ł s i ę w 1907 r . w B u k a r e s z c i e , d z i e s i ę ć l a t przed ukazaniem się podstawowego s t u d i u m z zakresu m o r f o l o g i i s a c r u m , d z i e ł a R u d o l f a O t t o — Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhaltnis cum Rationalen, 1917. ( t ł u m . p o l . — Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich, stosunek do elementów racjonalnych, W a r s z a w a 1968 ( I ) . Pisarz, religioznawca ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y w s w y c h późniejszych pracach do d o r o b k u n i e m i e c k i e g o u c z o ­ nego, k o n t y n u a t o r f e n o m e n o l o g i c z n e g o k i e r u n k u badań nad symbolem, m i t e m i religią (Carl Gustav Jung, Gerardus van der Leeuw). Tak jak w analizach Otta ka­ p i t a l n e znaczenie miało ujawnienie pierwiastka irra­ cjonalnego w w y o b r a ż e n i a c h , d o ś w i a d c z e n i a c h i p r z e ż y ­ ciach s a c r u m , t a k dla o g r o m n y c h syntez Eliade'go i s t o t ­ ne b y ł o ukazanie jego z ł o ż o n o ś c i , w i e l o z n a c z n o ś c i i p e ł ­ n i : ... p o m a s z e r u j e m y jednak inną drogą: oświetlimy zjawisko ś w i ę t o ś c i w całej jego złożoności, a nie t y l k o s k o n c e n t r u j e m y spojrzenie na jego stronie i r r a c j o n a l n e j . I n t e r e s u j e nas n i e t y l k o s t o s u n e k m i ę d z y elementem nieracjonalnym i racjonalnym, a świętość w całej pełni". Z a n i m d o s z ł o do t e g o w y z n a n i a u c z o n e g o i r e a l i z a c j i p o s t a w i o n e g o w n i m sobie c e l u , w p o s t a c i t a k i c h f u n ­ d a m e n t a l n y c h p r a c , j a k : Traite d'histoire des religions, 1949, t ł u m . p o l . Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966 1 W efekcie w i ę c C z a r n o w s k i , podobnie j a k jego f r a n ­ cuscy mistrzowie dążący skrupulatnie do ustalenia wszechobecnośici systemu społecznych u w a r u n k o w a ń w k u l t u r z e , p r z y c z y n i a się m i m o w o l i do u j a w n i e n i a we­ wnętrznej system o w o ś ci k u l t u r y . Podobnie rzecz się m a w p r z y p a d k u d w ó c h k r ó t k i c h Studiów z socjologii poznania: Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w ma­ gii, oraz Góra i dół w systemie kierunków sakralnych (II), p o ś w i ę c o n y c h kategorii przestrzeni w k u l t u r a c h a r c h a i c z n y c h . A u t o r r o z p o c z y n a od d e k l a r a c j i s o c j o l o ­ gicznych; p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j działa o k r e ś l o n a moc m a g i c z n o - r e l i g i j n a (zbadanie r e g u ł r o z k ł a d u tej m o c y jest celem pracy) m a dla Czarnowskiego przede w s z y s t k i m w a l o r s p o ł e c z n y , jest p r z e s t r z e n i ą danej g r u p y . Odchodzi on j e d n a k d a l e k o o d s t w i e r d z e n i a p r o s t e g o przekładu, odzwierciedlania się s p o ł e c z e ń s t w a w przestrzeni i szki­ cuje w s t ę p n i e p e ł n i e j s z ą k o n c e p c j ę j e j w a l o r y z a c j i i k a ­ t e g o r y z a c j i . Z d a j e sobie s p r a w ę z w a ż n o ś c i opozycji: p r z e s t r z e ń s w o j a — p r z e s t r z e ń obca i j e j s a k r a l n y c h k o n o t a c j i . Z w r a c a u w a g ę n a m a g i c z n o ^ r e l i g i j n e znacze­ nie g r a n i c y j a k o „ p r z e s t r z e n i odmiennej n a t u r y , niż p r z y l e g a j ą c e do niej tereny", w i d z ą c j ą — w r a z z d r o ­ gami i wszelkiego t y p u miejscami p u s t y m i , niczyimi, j a k o ś w i a t n i e u p o r z ą d k o w a n e g o sacrum. W jego szkico­ wej koncepcji z a w a r t y jest postulat w i d z e n i a przestrze­ ni jako układu koncentrycznych kręgów, w których sacrum realizuje się najmocniej w p u n k c i e c e n t r a l n y m 52 ( I I ) ; Le mythe de 1'ćternel retour. Archetypes et rćpe-' titions (Mit wiecznego powrotu, Archetypy i powtórze­ nia) 1949; Images et Symboles. Essais sur le Symbolisme magoco — religieusse (Obrazy i symbole. Eseje 0 symbolizmie magiczno-religijnym) 1952; Mythes, reves, mysteres ( M i t y , m a r z e n i a , m i s t e r i a ) 1957 — w y b ó r ł ą c z n y t ł u m . p o l . S a c r u m , m i t , h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970 ( I I I ) Birth and Rebirh. Patterns of Initiation (Narodziny 1 Odrodzenie. Wzory inicjacji) 1958 — w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na n i e k t ó r e elementy jego biografii, p o z w a l a j ą c e lepiej u c h w y c i ć i z r o z u m i e ć nie t y l k o g ł ó w n e w ą t k i i te- �m a t y jego n a u k o w e j t w ó r c z o ś c i , ale r ó w n i e ż (przyznawa­ ne m u w powszechnej o p i n i i ś w i a t a n a u k i , j a k ż e r z a d ­ kie w dobie w s p ó ł c z e s n e j specjalizacji, m i a n o i n t e g r a l ­ nego h u m a n i s t y . W c u r r i c u l u m v i t a e r u m u ń s k i e g o u c z o ­ nego d a d z ą s i ę b o w i e m o d n a l e ź ć z a r ó w n o t a k i e m o ­ m e n t y , k t ó r e p o z w a l a j ą w n i m w i d z i e ć j u ż to filozofa, już to f i l o l o g a , literaturoznawcę, indianistę, badacze f o l k l o r u , j a k i te, d l a nas n a j b a r d z i e j z n a c z ą c e , k t ó r e p o z w a l a j ą (spostrzec w n i m p r z e d e w s z y s t k i m e t n o g r a f a , z g o d n i e z t y m , co o i s t o c i e t e j n a u k i s ą d z i C l a u d e L ć vi-Strauss, u j m u j ą c ją jako „oscylację między misją a a z y l e m (...) r e a k c j ę p r a w i e z a k o n n ą p o b u d z a j ą c ą do w y c o f a n i a s i ę n a p e w i e n czas l u b n a z a w s z e w d z i e ­ dzinę studiów, wchłonięcia i rozpowszechniania war­ t o ś c i n i e z a l e ż n y c h o d c h w i l i , k t ó r a p r z e m i j a ; co z a ś do p r z y s z ł e g o uczonego, jego cel jest w s p ó ł m i e r n y j e d y n i e z czasem t r w a n i a w s z e c h ś w i a t a " . „(...) e t n o g r a f s t a r a s i ę zarazem p o z n a ć i osądzić c z ł o w i e k a z p u n k t u widzenia dostatecznie w y n i o s ł e g o i oddalonego, aby u c z y n i ć to w o d e r w a n i u o d cech p r z y p a d k o w y c h , z w i ą z a n y c h z o k ­ reślonym społeczeństwem lub z określoną cywilizacją" — dla k t ó r e g o wreszcie etnografia jest t ą s p e c y f i c z n ą h i s t o r i ą , k t ó r a j a k o „(...) h i s t o r i a d o t y k a j ą c a s w y m i d w o ­ m a k r a ń c a m i h i s t o r i i ś w i a t a i m o j e j h i s t o r i i o d s ł a n i a za­ razem ich w s p ó l n ą r a c j ę , a p r o p o n u j ą c m i badanie czło­ w i e k a w y z w a l a m n i e od z w ą t p i e n i a , r o z w a ż a b o w i e m r ó ż n i c e i p r z e m i a n y m a j ą c e znaczenie d l a w s z y s t k i c h , z w y j ą t k i e m l u d z i p r z y s t o s o w a n y c h do j e d n e j , j e d y n e j c y w i l i z a c j i i k t ó r z y b y u l e g l i r o z k ł a d o w i , g d y b y m i e l i sie. z n a l e ź ć poza n i ą " . P o c z ą t e k tej drogi Eliade'go s t a n o w i ą studia n:3 uniwersytecie b u k a r e s z t e ń s k i m z zakresu indianistyki, kontynuowane w Kalkucie pod k i e r u n k i e m wybitnego historyka filozofii indyjskiej Surendramatha Dasgputy. Po s t u d i a c h a k a d e m i c k i c h n a s t ę p u j e t r z y l e t n i o k r e s „ w y ­ cofania s i ę " w p o d h i m a l a j s k i region gól Uttar Pradeszu, g d z i e E l i a d e staje s i ę u c z n i e m h i n d u s k i e j s z k o ł y d u c h o w e j p r a k t y k u j ą c a s e e z ę i j o g ę . O w o c e m tego e t a ­ p u j e s t j e g o p r a c a d o k t o r s k a : Yoga, Essai sur les origenes de la mystique indienne (Joga. Rozprawa o ge­ nezie mistyki indyjskiej) 1936, p ó ź n i e j s z e monografie tematyczne takie j a k np. studium o szamanizmie — Le chamanisme et les techniques archaiques de I'extase (Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy) 1951, s t u d i u m o s y m b o l i c e w ę z ł ó w — Les dieux lieurs et le s-ymbolisme des n o e u d s ( B ó s t o w i -wierzące i symbolizm węzłów) 1947, o r a z szereg a r t y k u ł ó w w y d a w a n y c h w z a ­ ł o ż o n y m przez siebie c z a s o p i ś m i e , u k a z u j ą c y m się w l a ­ t a c h 1938—42 „ Z a l m o x i s . R e v u e d e s ' e t u d e s r e l i g i e u s e s " , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e z b l i ż a ł y a u t o r a k u p i e r w s z e m u spo­ śród d w u b i e g u n ó w wspomnianej oscylacji m i ę d z y mis­ ją a azylem. Okres misji i rozpowszechnienia w c h ł o ­ n i ę t y c h w a r t o ś c i t r w a nieprzerwanie od p o w r o t u E l i a ­ de'go do E u r o p y , g d z i e p o c z ą t k o w o p o d e j m u j e w y k ł a d y z historii r e l i g i i na Uniwersytecie Bukareszteńskim, o g ł a s z a j ą c m . i n . p u b l i k a c j e : Metalurgy, Magic, Alchemy (Metalurgia, Magia, Alchemia) 1938; Cosmologie si alchimie babiloniana (Kosmologia i alchemia, babilońsna) 1937; Notes sur le symbolisme aquatique (Uwagi o sym­ bolizmie akwatycznym) 1938; La mandragorę et les mylhes de la „naissance miraculese" (Mandragora i mity 0 cudownych narodzinach) 1940—42; Mitul reintegrari (Mit reintegracji) 1942; Les livres populaires dans la literature romaine (Literatura ludowa w literaturze ru­ muńskiej) 1939. O d 1946 n a s t ę p u j e okres współpracy z Georgesem D u m e z i l e m oraz wykładów z zakresu m o r f o l o g i i sacrum i s t r u k t u r m i t ó w w E'oole P r a c t i q u e des H a u t e s Etudes, u w i e ń c z o n y c h w y d a n i e m Traktatu... 1 w s p o m n i a n y c h j u ż s y n t e z . W 1957 r . E l i a d e o b e j m u j e po J o a c h i m i e W a c h u k a t e d r ę h i s t o r i i r e l i g i i n a U n i w e r ­ sytecie w Chicago. W latach 50-tych ukazuje się p o p r a ­ w i o n e i rozszerzone w y d a n i e J o g i p . t . Le Yoga. Immorialite et liberte (Joga. Nieśmiertelność i wolność) 1954. W 1960 r. p r z y s t ę p u j e d o w y d a n i a n o w e g o c z a s o p i s m a „ A n t a i o s , Z e i t s c h r i f t f u r eine freie W e l t " , w k t ó r e g o przedmowie zamieścił następującą deklarację: „Abstra­ hując od wszelkiej problematyki wyznaniowej, ś w i a t o ­ p o g l ą d o w e j czy p o l i t y c z n e j „ A n t a i o s " p r a g n i e s ł u ż y ć ż y ­ w e j t r a d y c j i , p o n i e w a ż c z ł o w i e k doby dzisiejszej, jeżeli n i e chce p ó j ś ć c a ł k o w i c i e w n i e w o l ę a u t o m a t ó w , m u s i n a w i ą z a ć ł ą c z n o ś ć z t y m co s t a ł e , p o n a d c z a s o w e , co z n a j ­ duje swój w y r a z w symbolu, micie, poezji". W dekla­ racji tej, jak i w innych wypowiedziach pełnych k r y ­ tycznych a k c e n t ó w pod adresem współczesnej cywili­ zacji o d n a j d u j e m y echa p o d o b n y c h w ą t k ó w i p r o b l e ­ m ó w , z k t ó r y m i s p o t y k a m y się w p i o n i e r s k i m s t u d i u m morfologii sacrum Rudolfa Otto. R u d o l f Otto (1869—1937) t e o l o g protestancki. W l a t a c h 1911—12 m i a ł o k a z j ę z e t k n i ę c i a s i ę z r e l i g i j ­ nością Wschodu biorąc udział w wyprawach nauko­ w y c h do M a r o k a , I n d i i , J a p o n i i . P o d s t a w o w y m z a g a d ­ n i e n i e m j e g o p r a c y Świętość... jest p y t a n i e o i s t o t ę do­ ś w i a d c z e n i a r e l i g i j n e g o , d o ś w i a d c z e n i a t e g o , co ś w i ę t e . Analizując poszczególne e l e m e n t y tego doświadczenia w oparciu o teksty modlitw, h y m n ó w , wypowiedzi o Bo­ gu — teksty numinotyczne poprzez a n a l i z ę etymologicz­ n ą s ł o w n i c t w a o d n o s z ą c e g o s i ę do ś w i ę t o ś c i , O t t o d o k o ­ n u j e oczyszczenia t e g o p o j ę c i a z j e g o p ó ź n i e j s z y c h n a ­ w a r s t w i e ń i w y d o b y c i a na j a w jego p i e r w o t n y c h zna­ czeń. O d p a d a j ą kolejno moralno-etyczne orzeozniki koja­ r z e n i a ze s ł o w e m „ ś w i ę t y " . Święty t o n i e t y l e d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y ( n p . ś w i ę t y c z ł o w i e k ) co p r z e d e w s z y s ­ t k i m niezwykły, dziwny, n a p a w a j ą c y lękiem, niesamowi­ ty, c a ł k i e m inny. Na plan pierwszy w y s u w a się t u element irracjonalny świętości, b ó s t w a — numinosum, e l e m e n t g r o z y (tremendum), mocy (gniew boży, отдг theou, ira deorum), element wszechmocy (majestas), w o b e c k t ó r e j c z ł o w i e k czuje s i ę „ p r o c h e m i p y ł e m " , e l e m e n t t a j e m n i c y (mysterium) — którym towarzyszą: lęk, poczucie b o j a ź n i i t r w o g i ( „ s t r a s z n e to m i e j s c e " w o ł a J a k u b po p r z e b u d z e n i u s i ę ze s n u w B e t e l , ś w i ę ­ t y m miejscu). Otto p o d k r e ś l a tę a m b i w a l e n c j ę : uczuciom strachu i g r o z y t o w a r z y s z y f a s c y n a c j a ( e l e m e n t fascinans), po­ czucie n i e z w y k ł o ś c i ( e l e m e n t rnirum), c u d o w n o ś c i , wznios­ ł o ś c i numinosum ( e l e m e n t augustum), odczuwanie w o ­ bec n i e g o s z a c u n k u i czci. S i e d z ą c te e l e m e n t y , o b s e r ­ w u j ą c wzajemne ich relacje i odcienie, p r z y d a j ą c i m n a z w y , O t t o stale w s k a z u j e n a o p ó r j a k i s t a w i a to, co święte myśleniu dyskursywnemu, wszelkiej racjonalnej a n a l i z i e i o b r ó b c e p o j ę c i o w e j . T o co święte zawiera w sobie zawsze j a k ą ś n a d w y ż k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó r e j n i e p o d o b n a o d d a ć w p o j ę c i a c h . C z ł o w i e k z b l i ż a s i ę do t e g o co ś w i ę t e t y l k o p o p r z e z p o j ę c i o p o d o b n e p r z e d s t a w i e n i a , w y o b r a ż e n i a — ideogramy, obrazy, analogie. S t a n o w i ą one p r ó b ę r a c j o n a l i z o w a n i a t e g o co i r r a c j o n a l n e . Siedząc n a p i ę c i e p o m i ę d z y e l e m e n t e m i r r a c j o n a l n y m i r a c j o n a l n y m w m i s t r z o w s k i s p o s ó b O t t o r y s u j e via n e g a t i o n i s n a j a k i e j c z ł o w i e k s z u k a d o s t ę p u do tego co ś w i ę t e , do numinosum, które jak Bóg u mistyka Tersteegena („Bóg, k t ó r e g o m o ż n a p o j ą ć nie jest B o ­ g i e m " ) jest w c i ą ż c z y m ś c a ł k i e m , z u p e ł n i e i n n y m : „ C z e ­ go o k o n i e w i d z i a ł o a n i u c h o n i e s ł y s z a ł o i w serca człowieka nie wstąpiło... któż nie odczuł podniosłego t o n u tych s ł ó w P a w ł a . . . P o u c z a j ą c e j e s t , ż e w t y c h s ł o ­ wach, w których u c z u c i e c h c i a ł o b y w y p o w i e d z i e ć to, co m a n a j w y ż s z e g o , z n o w u u s t ę p u j ą obrazy, u m y s ł u c i e ­ k a o d o b r a z ó w i c h w y t a t y l k o t o , co n e g a t y w n e . A j e s z ­ cze b a r d z i e j p o u c z a j ą c e j e s t , ż e p r z y c z y t a n i u czy s ł u ­ chaniu t y c h s ł ó w p r a w i e wcale nie z a u w a ż a m y ich w y - 53 T �łącznie negatywnego wywierające nic n i e ma. ność, jak ogromne Jest charakteru... wrażenie, to p o u c z a j ą c e niezależna jest napisano w ze cale których względu pozytywna treść hymny właściwie na od okolicz­ wyrazis­ t o ś c i p o j ę c i o w e j " ( I , s. 67). S z c z e g ó l n i e d l a nas i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć t e p a r t i o analiz Otta, k t ó r e śledzą wspomniane elementy d o ś w i a d ­ czenia n u m i n o t y c z n e g o oraz o w ą v i a negationis w k u l turze-sztuce, muzyce, j ę z y k u l i t u r g i c z n y m : „ E l e m e n t p o t ­ worności i zgrozy p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w i w i z e r u n k ó w bogów, w y d a j ą c y się n a m dziś dość często tak odpy­ chający, miał w ludziach p r y m i t y w n y c h i naiwnych, na­ w e t d z i s i a j jeszcze, a p r z y p a d k o w o n a w e t i u nas, w z b u ­ dzić poprzez swe oddziaływanie prawdziwe uczucie, p r a w d z i w e j religijnej bojaźni... Srogie, surowe a często n a w e t straszne, s t a r e b i z a n t y j s k i e p a n a g i e b a r d z i e j p o ­ b u d z a j ą n i e k t ó r y c h k a t o l i k ó w do p o b o ż n o ś c i n i ż M a ­ d o n n y Rafaela. Specjalnie daje się z a u w a ż y ć t e n r y s u p e w n y c h postaci b o g ó w indyjskich. Durga, bengal­ ska „ W i e l k a M a c i e r z " , k t ó r e j k u l t m o ż e b y ć o t o c z o n y prawdziwym obłokiem najgłębszej pełnej drżenia poboż­ ności, j a k w kanonicznym przedstawieniu prawdziwa karykaturą diabła. Pomieszanie przerażającej zgrozy z n a j w y ż s z ą ś w i ę t o ś c i ą n i g d z i e n i e w y s t ę p u j e w spo­ sób tak przejrzysty, jak w X I księdze Bhagawadgity. (...) D l a nas l u d z i Z a c h o d u , n a j b a r d z i e j numinotyczną s z t u k ą w y d a j e się gotyk, a to przede w s z y s t k i m z po­ w o d u s w e j p o d n i o s ł o ś c i . A l e t o n i e w y s t a r c z a . Jest za­ s ł u g ą W o r r i n g e r a , a u t o r a d z i e ł a Probleme der Golik wykazanie, że szczególne w r a ż e n i e , j a k i e sprawia gotyk, p o l e g a n i e t y l k o n a j e g o p o d n i o s ł o ś c i , lecz n a o d c i e n i u i dziedzictwie prastarego magicznego nadawania formy, k t ó r e o n s t a r a s i ę w p r o w a d z i ć h i s t o r y c z n i e . (...) G o t y k posiada j a k i ś urok, a t e n jest c z y m ś w i ę c e j n i ż u r o k c z e g o ś w z n i o s ł e g o (...) T o co w z n i o s ł e , a t a k ż e t o co t y l k o magiczne, jest — o ile t y l k o m o ż e — t y l k o p o ś r e d ­ n i m ś r o d k i e m p r z e d s t a w i e n i a n u m i n o s u m w sztuce. B e z ­ p o ś r e d n i c h ś r o d k ó w m a o n a u nas n a Z a c h o d z i e t y l k o d w a . I s ą one w c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o s ó b j e d y n i e n e ­ g a t y w n e , s ą t o c i e m n o ś ć i m i l c z e n i e (...). P a n i e , m ó w t y s a m / W c i s z y n a j g ł ę b s z e j / I c i e m n o ś c i do m n i e . (...) C i e m n o ś ć musi b y ć taka, aby m o g ł a b y ć s p o t ę g o w a n a p r z e z k o n t r a s t , a t y m s a m y m jeszcze b a r d z i e j w y c z u ­ w a l n a : o n a s a m a m u s i jeszcze c h c i e ć przezwyciężyć o s t a t n i e ś w i a t ł o . D o p i e r o p ó ł m r o k j e s t m i s t y c z n y (...)". P ó ł m r o k z a p a d a j ą c y w halach o wysokich sklepieniach, pod k o n a r a m i w y s o k i c h d r z e w r o s n ą c y c h w z d ł u ż alei, osobliwie o ż y w i a n y na skutek tajemniczej gry półś w i a t ł a , w c i ą ż jeszcze p r z e m a w i a do p s y c h i k i , i b u ­ downiczowie świątyń, meczetów i kościołów potrafili z r o b i ć z niego u ż y t e k . W j ę z y k u d ź w i ę k ó w , c i e m n o ś c i o d p o w i a d a m i l c z e n i e . (...) N a j ś w i ę t s z y , n a j b a r d z i e j n u minotyczny m o m e n t w e mszy, m o m e n t konsekracji, na­ wet najdoskonalsza m u z y k a mszalna w y r a ż a t y l k o przez t o , ż e m i l c z y , i to c a ł k o w i c i e i p r z e z d ł u ż s z y czas, t a k , że j e d n o c z e ś n i e m o ż e p r z e b r z m i e ć samo milczenie. I ż a ­ den i n n y , c h o ć b y najbardziej p o b u d z a j ą c y do p o b o ż n o ś c i m o m e n t m s z y n i e da s i ę p o r ó w n a ć z t y m m i l c z e n i e m przed Panem. P o u c z a j ą c e jest p o s ł u c h a ć M s z y H - m o i Bacha. Jej n a j b a r d z i e j m i s t y c z n ą częścią, j a k to z a z w y ­ czaj b y w a w s k o m p o n o w a n y c h m s z a c h , j e s t incamatus. E f e k t polega t u na c i c h y m , s z e p c z ą c y m , p o w o l n y m na­ s t ę p o w a n i u po sobie f u g , k t ó r e p r z e c h o d z ą w p i a n i s s i ­ mo. W t y m p ó ł g ł o s i e , w t y c h w n a j w y ż s z y m stopniu osobliwych, o p a d a j ą c y c h w d ó ł m a ł y m i t e r c j a m i pasa­ żach, w tych u r y w a n y c h synkopach i w t y m p r o w a ­ dzeniu melodii w górę i w dół, w y r a ż a j ą c y c h pełne lęku zdumienie, m o ż n a się tylko d o m y ś l a ć w s t r z y m u ­ j ą c e j oddech t a j e m n i c y ; jest ona t u raczej z a s y g n a l i ­ z o w a n a n i ż w y r a ż o n a w p r o s t . (...) 54 Obok milczenia i c i e m n o ś c i sztuka W s c h o d u zna jeszcze t r z e c i ś r o d e k z d e c y d o w a n i e n u m i n o t y c z n e g o w r a ­ żenia: p r ó ż n i ę i p r z e s t r z e n n ą p u s t k ę . Przestrzenna p u s t k a j e s t j a k b y w z n i o s ł o ś c i ą w t y m co p r z y z i e m n e . R o z l e g ł e p u s t y n i e , bezkresne jednostajne stepy s ą c z y m ś p o d n i o s ł y m (...). A r c h i t e k t u r a c h i ń s k a — j a k o s z t u k a u k ł a d u i z g r u p o w a n i a b u d o w l i — w y k o r z y s t u j e ten ele­ ment bardzo m ą d r z e i głęboko. O s i ą g a w r a ż e n i e czegoś u r o c z y s t e g o n i e p r z e z w y s o k i e h a l e czy i m p o n u j ą c e p i o ­ ny, a p r z e c i e ż n i e ma n i c uroczystszego n i ż m i l c z ą c e przestrzenie p l a c ó w , p o d w ó r c ó w i d z i e d z i ń c ó w , k t ó r y m i o p e r u j e . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą g r o b o w c e ce­ sarzy z d y n a s t i i M i n g k o ł o N a n k i n u i P e k i n u , w c i ą g a ­ j ą c e do k o m p o z y c j i puste przestrzenie c a ł e g o k r a j o b r a z u . Jeszcze b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c a j e s t p u s t k a w m a l a r s t w i e c h i ń s k i m . Istnieje t u w r ę c z sztuka m a l o w a n i a pustki, przedstawiania jej jako czegoś wyczuwalnego i r ó ż n i ­ c o w a n i a tego s z c z e g ó l n e g o t e m a t u w r ó ż n o r o d n y s p o s ó b . Nie t y l k o istnieją obrazy, na k t ó r y c h p r a w i e nic nie ma, nie t y l k o jest w ł a ś c i w o ś c i ą stylu w y w o ł y w a n i e j a k najsilniejszego wrażenia skąpą kreską i oszczędnymi ś r o d k a m i , ale p r z y d u ż e j ilości o b r a z ó w , z w ł a s z c z a p r z y tych, k t ó r e m a j ą j a k i ś z w i ą z e k z k o n t e m p l a c j ą , odnosi się w r a ż e n i e , że sama p u s t k a jest w y m a l o w a n y m p r z e d ­ m i o t e m i t o g ł ó w n y m p r z e d m i o t e m o b r a z u . " ( I , s. 99, 104—107). E l i a d e ' e g o ł ą c z y z O t t e m w y r a ź n a n i e c h ę ć do p r z e ­ ceniania w a r t o ś c i r o z u m u dyskursywnego m y ś l e n i a po­ j ę c i o w e g o , z m i e r z a j ą c e g o do ś c i s ł o ś c i i p r e c y z a e j i t e r m i ­ nologicznej z j a k i m m a m y do czynienia w k u l t u r z e Za­ chodu. Ł ą c z y ich przekonanie o ogromnej w a r t o ś c i i n ­ n y c h d r ó g poznania z a c h o w u j ą c y c h p o z y t y w n ą treść przy z n a m i e n n y m b r a k u p r e c y z j i p o j ę c i o w e j . Jak Otto w y ­ dobył i z a a k c e n t o w a ł v i a n e g a t i o n i s , tak Eliade u j a w n i a i a k c e n t u j e v i a c r e a t i o n i s , k t ó r a spoczy­ wa w symbolach, ideogramach, m i t a c h . Dla obu j e d n a k ­ że w s p ó l n e jest przekonanie, ż e : „ O b r a z y takie zbliżają j e d n a k l u d z i s k u t e c z n i e j i w s p o s ó b i s t o t n i e j s z y niż. j ę z y k a n a l i t y c z n y . W istocie jeśli istnieje p e ł n a solidar­ ność r o d z a j u ludzkiego, m o ż n a j ą o d c z u ć i «uczynić» na p o z i o m i e o b r a z ó w " ( I I I , s. 38). P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć studia Otta nad p o r ó w n a n i e m zachodniej i wschod­ n i e j m i s t y k i , o d s ł o n i ę c i e p o d o b i e ń s t w m i ę d z y n i h i l za­ chodniej mistyki, a próżnią wschodniej, ukazanie za­ dziwiających zbieżności pomiędzy słownictwem Mistrza Erckhardta a s ł o w n i c t w e m Siankary . 2 P r z e k ł a d a n i e s y m b o l i , o b r a z ó w , m i t ó w na j ę z y k dysk u r s y w n y jest d l a Eliade'go z a j ę c i e m bezprzedmioto­ w y m , podobnie j a k r o z w a ż a n i a genetyczne „wyjaśnia­ j ą c e " i c h pochodzenie. C h a r a k t e r y s t y c z n a jest d l a niego podzielana z i n n y m i fenomenologami r e l i g i i rezerwa dla r o z w a ż a ń historyczno-genetyeznych, ewolucjanistycznych, uchylenia wyjaśnień p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h (istnieje różnica p o m i ę d z y stwierdzeniem obecności strachu, lęku, trwogi, które towarzyszy doświadczeniu religijnemu — j a k czyni to Otto, a u p a t r y w a n i e m w strachu, lęku i t r w o d z e np. wobec sił p r z y r o d y p r z y c z y n postawy r e ­ l i g i j n e j , b u d o w a n i a na t y m t e o r i i , ; n a t u r y z m u " j a k o j e d ­ nego z p i e r w o t n y c h , w sensie e w o l u c j o n i s t y c z n o - r o z w o j o wego, s t a d i u m religii). T o drugie, m a ł o że nie uzasad­ nione postępowanie, redukuje złożoność doświadczenia r e l i g i j n e g o do j e d n e g o z a l e d w i e e l e m e n t u (trernendum), charakterystyczne jest t a k ż e u c h y l e n i e stawianego przez pozytywizm problemu fałszu i prawdy wyobrażeń, wie­ rzeń, symboli, idei religijnych. Eliade podobnie j a k Jung r e p r e z e n t u j e s t a n o w i s k o , iż j e d y n ą p r a w d ą s y m b o l i , o b ­ r a z ó w jest i c h i s t n i e n i e , a t y m co m o ż e z r o b i ć n a u k a jest uznanie i c h istnienia i badanie j a k o autentycznego p r z e d m i o t u , nie d a j ą c e g o się s p r o w a d z i ć do i n n y c h zja­ wisk. �„Zjawisko religijne należy b a d a ć w skali religijnej" ( I I , s. 1). W t y m f e n o m e n o l o g i c z n y m d u c h u E l i a d e a t a ­ k u j e F r e u d a , „ k t ó r y u w a ż a ł s i ę za w i e l k i e g o w t a j e m n i ­ czonego, .podczas g d y b y ł j e d y n i e o s t a t n i m p o z y t y w i s t ą . (...) P o c i ą g j a k i d z i e c k o p ł c i m ę s k i e j o d c z u w a wobec m a t k i i j e g o p o c h o d n a — k o m p l e k s E d y p a , m o g ą szo­ k o w a ć o tyle, o ile t r a k t u j e się to zjawisko d o s ł o w n i e, z a m i a s t — j a k n a l e ż y — p r z e d s t a w i ć j e j a k o o b ­ razy. Bo p r a w d z i w y jest Obraz M a t k i , n i e zaś t a k a to a t a k a m a t k a , h i c et n u n c , j a k t o r o z u m i a ł F r e u d . T o Obraz M a t k i odsłania, i jedynie on m o ż e odsłonić s w ą r z e c z y w i s t o ś ć i swe f u n k c j e — zarazem kosmologiczne, antropologiczne i psychologiczne. P r z e k ł a d a n i e obrazów n a t e r m i n y k o n k r e t n e t o zabieg b e z s e n s o w n y ; obrazy z a w i e r a j ą w s z e l k i e aluzje do k o n k r e t u , u j a w n i o n e przez F r e u d a , ale r z e c z y w i s t o ś ć j a k ą u s i ł u j ą w y r a z i ć n i e m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w t e g o r o d z a j u o d n i e s i e n i a c h do k o n k r e ­ t u . (...) W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć , ż e p o c i ą g b u d z o n y p r ^ e z matkę, interpretowany w płaszczyźnie bezpośredniej i „ k o n k r e t n e j " — j a k o p o ż ą d l i w o ś ć w s t o s u n k u do w ł a s ­ n e j m a t k i — m a sens j e d n o z n a c z n y i ograni­ c z o n y ; jeżeli natomiast z w a ż y m y , że chodzi t u o Obraz M a t k i , p o c i ą g ó w n a b i e r a w i e l u z n a c z e ń , j e s t to za­ r ó w n o chęć odzyskania b ł o g o s t a n u , j a k i w ł a ś c i w y b y ł m a t e r i i o ż y w i o n e j , jeszcze « n i e u k s z t a ł t o w a n e j » , z w s z y s t ­ k i m i m o ż l i w y m i aspektami: kosmologicznym, antropolo­ g i c z n y m i t p , u r o k w y w i e r a n y na « d u c h a » przez « m a t e r i ę » , n o s t a l g i a za p r a j e d n o ś c i ą , a w i ę c t a k ż e c h ę ć o b a ­ lenia p r z e c i w i e ń s t w , polaryzacja itp. Otóż jak powiedzia­ ł e m i j a k p r ó b u j ę to w y k a z a ć O b r a z y z s a m e j s w e j s t r u k t u r y s ą w i e l o w a r t o ś c i o w e " ( I I I , s. 35). E l i a d e a k c e n ­ tuje polisemantyczną wartość obrazu i symbolu. „ P r a w d z i w y jest w i ę c o b r a z j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł znaczeń, n i e zaś j e d n o z j e g o z n a c z e ń , b ą d ź też jeden t y l k o z licznych p l a n ó w odniesie­ n i a ( I I I , s. 36). U s t a w i a to c a ł ą d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą E l i a d e ' g o n i e po s t r o n i e n a u k ś c i s ł y c h ( m o n o l o g i c z n y c h ) a po s t r o n i e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( d i a l o g i c z n y c h ) , ż e ­ b y u ż y ć t u r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z o n e g o przez B a c h t i n a : „ G r a n i c ą n a u k i w naukach ścisłych okazuje się i d e n ­ t y f i k a c j a a = a, w b a d a n i a c h l i t e r a c k i c h ( w o g ó l e h u ­ manistycznych: antropologii, etnografii — dodajmy t u o d siebie — Z . B . ) — to p r z e z w y c i ę ż e n i e o b e c n o ś c i o b ­ cego, bez p r z e k s z t a ł c e n i a go w czysto s w o j e (...) P r z e j ś c i e obrazu w symbol nadaje m u szczególną g ł ę b i ę zna­ czeniową i perspektywę znaczeniową. Treść prawdzi­ wego s y m b o l u przez u p o ś r e d n i o n e z ł ą c z e n i a znaczeniowe wykazuje współzależność z ideą całkowitości świata, z p e ł n i ą u n i v e r s u m k o s m i c z n e g o i l u d z k i e g o . (...) W j a ­ k i e j m i e r z e m o ż n a s k o m e n t o w a ć sens ( o b r a z u czy s y m ­ b o l u ) ? T y l k o p r z y p o m o c y i n n e g o ( i z o m o r f i c z n e g o ) sensu ( o b r a z u czy s y m b o l u ) . O d s ł o n i ć go w p o j ę c i a c h nie­ podobna. Możliwa jest albo względna racjonalizacja sensu ( z w y k ł a a n a l i z a n a u k o w a ) , a l b o j e g o p o g ł ę b i a n i e p r z y p o m o c y i n n y c h s e n s ó w (...) p o g ł ę b i a n i e d r o g ą p o ­ szerzenia dalekiego k o n t e k s t u . W y j a ś n i a n i e s t r u k t u r s y m ­ bolicznych, z k o n i e c z n o ś c i przesuwa się w n i e s k o ń c z o ­ n o ś ć s e n s ó w symbolicznych, dlatego t e ż nie m o ż e s t a ć s i ę n a u k o w y m w sensie n a u k ś c i s ł y c h . Interpretacja s y m b o l i n i e m o ż e b y ć n a u k o w a lecz j e s t o n a g ł ę b o k o poznawcza" . 3 Rozumienie s y m b o l u przez symbol, wydobywanie i z e s t a w i a n i e w i e l u w a r t o ś c i t e g o samego s y m b o l u n a t l e i n n y c h , u m i e s z c z e n i e go n a t l e z e s p o ł ó w i k o m p l e k ­ s ó w s y m b o l i c z n y c h — oto d r o g i rozumienia znaczeń i sensu, k t ó r y m i p o s u w a s i ę E l i a d e . W i ą ż e s i ę z t y m określona terminologia, zadomowiona już zresztą we w s p ó ł c z e s n y m słowniku etnologicznym, k t ó r ą wprowadza Eliade w s w y c h studiach nad religią i człowiekiem re­ l i g i j n y m , homo religiosis. T o , co p o z w a l a rozpatrywać religię jako autonomiczny przedmiot badań, nie dający s i ę s p r o w a d z i ć bez r e s z t y do w y m i a r ó w h i s t o r y c z n y c h , socjologicznych, e k o n o m i c z n y c h , j ę z y k o w y c h , co t w o r z y s k a l ę r e l i g i j n ą — to p r z e c i w s t a w i e n i e s a c r u m i p r o f a num w y s t ę p u j ą c e w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h . D l a c z ł o w i e ­ k a r e l i g i j n e g o ( k t ó r e g o Eliade, c z ę s t o k r o ć zasadnie, w oparciu o m a t e r i a ł etnologiczny u t o ż s a m i a z c z ł o w i e k i e m społeczeństw tradycyjnych, pierwotnych, „prymitywnych" i przeciwstawia m u człowieka świeckiego często identy­ fikowanego z reprezentantem współczesnej cywilizacji) nie istnieje jedna jednorodna p r z e s t r z e ń , jeden j e d n o r o d ­ n y czas. P o s t a w a r e l i g i j n a w i ą ż e s i ę n i e o d ł ą c z n i e z w a r ­ t o ś c i o w a n i e m , w a l o r y z a c j ą , w y b o r e m . Pewna t y l k o p r z e s t r z e ń jest ś w i ę t a , w y o d r ę b n i o n a z c a ł e g o o t a ­ czającego ś w i a t a (miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a , cudowne ź r ó d ł o , ś w i ę t a g ó r a i t p . ) p e w i e n o k r e ś l o n y czas j e s t cza­ sem ś w i ę t y m (czas ś w i ą t , p o s t u , p i e l g r z y m k i , modlitwy i t p . ) . A l e i c z ł o w i e k ś w i e c k i zna o d p o w i e d n i k i p r z e s t r z e ­ n i i czasu n i e c o d z i e n n e g o , n i e z w y k ł e g o ( e g z o t y c z n e k r a j ­ o b r a z y , „ H a w a j e " , czas w a k a c j i , z a b a w y ) . N a w e t ż y j ą c y w czasie „ n a j b a r d z i e j historycznym", świeckim, czło­ w i e k zna r ó ż n e r y t m y c z a s o w e — czas z a k o c h a n i a , czas melancholii, s ł u c h a n i a m u z y k i — w k t ó r y c h przekracza g r a n i c e czasu h i s t o r y c z n e g o . C a ł a f e n o m e n o l o g i a r e l i g i i u p r a w i a n a p r z e z E l i a d e ' g o z m i e r z a do o ż y w i e n i a ź r ó d e ł tych współczesnych, zdezaktualizowanych obrazów, t ę s ­ k n o t y za c z y m ś z u p e ł n i e i n n y m . F e n o m e n o l o g r e l i ; > i i staje p r z e d p r o b l e m e m , co u z ­ n a ć za f a k t y r e l i g i j n e , j a k i e d o k u m e n t y r o z p a t r y w a ć d l a u p o r z ą d k o w a n i a n i e z w y k ł e j i c h r ó ż n o r o d n o ś c i i bogac­ t w a . E l i a d e o p e r u j e t u t a j t e r m i n e m : hierofania — coś, co o b j a w i a sacrum. T a k i e szerokie rozumienie f a k t u w jego zasadniczej f u n k c j i — hierofanicznej, umożliwia rozpatrywanie i odkrywanie wszechzwiązku pomiędzy s z e r e g i e m t a k s t r u k t u r a l n i e o d m i e n n y c h o d siebie f a k ­ t ó w i d o k u m e n t ó w r e l i g i j n y c h . Z a r ó w n o w a ż n y jest t u t e k s t m i t u , p r z e s ą d , gest l i t u r g i c z n y , d z i a ł a n i e t e c h n i c z ­ n e otoczone o b r z ę d e m , r y t u a ł , w i z e r u n k i , s ł o w a m o d l i t w y i z a k l ę c i a , a r c h i t e k t u r a s a k r a l n a , m u z y k a i ś p i e w , szata k a p ł a n a , a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l i t d . D l a pozna­ nia z j a w i s k a r e l i g i j n e g o , jego istoty, r ó w n i e w a ż n e są d o k t r y n a l n e , teologiczne u j ę c i a idei r e l i g i j n y c h , w y p r a ­ cowane przez e l i t y , j a k i w e r s j e l u d o w e , a p o k r y f i c z n e , niejasne, odbiegające od ortodoksyjnych wykładni. W s z y s t k i e one u d z i e l a j ą sobie w z a j e m n i e ś w i a t ł a , u c z e s t ­ nicząc w d a j ą c y c h się wydzielić zespołach, odmianach, t y p a c h s a k r a l n o ś c i . P r z y n a l e ż ą c do r ó ż n y c h r e l i g i i , p o d ­ n o s z ą r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy tego, co ś w i ę t e . W s z y s t k i e zanurzone w historii, b ę d ą c k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i p r z y k ł a d a m i k s z t a ł t o w a n i a się stosunku c z ł o w i e k a do świętości, mogą stać się przedmiotem rozpatrywania i rozważania: 1 — tego co w n i c h 2 — tego, co w n i c h 3 — t e g o co historyczne lokalne, uniwersalne, 4 — tego co h i e r o f a n i c z n e i k r y p t o f a n i c z n e , 5 — tego, co j e d z i e l i i ł ą c z y . (1) K a ż d a h i e r o f a n i a z a w i e r a w sobie p e w i e n o k r e ś ­ lony moment historyczny: „ W e ź m y np. wedyjski tekst o d n o s z ą c y s i ę do z m a r ł e g o : „ P e ł z a j , k u z i e m i , m a t c e t w e j ! N i e c h a j w y b a w i c i ę o d n i c o ś c i ! ( R i g w e d a , X , 13, 10). T e k s t t e n u j a w n i a n a m (3) s t r u k t u r ę sakralności tellurycznej (ziemia w y s t ę p u j e jako m a t k a , Tellus M a ­ ter) a j e d n o c z e ś n i e p e w i e n m o m e n t w h i s t o r i i r e l i g i i i n ­ dyjskiej, ten, w k t ó r y m Tellus M a t e r n a b r a ł a o k r e ś l o ­ nej w a r t o ś c i — p r z y n a j m n i e j dla pewnej g r u p y ludzi — j a k o o p i e k u n k a b r o n i ą c a p r z e d n i c o ś c i ą (co z r e s z t ą z o ­ s t a ł o p ó ź n i e j zarzucone w w y n i k u r e f o r m y , j a k ą p o ­ c i ą g n ę ł y za s o b ą U p a n i s z a d y i N a u c z a n i e B u d d y ) " ( I I , s. 8). 55 1 �(2) H i e r o f a n i ą l o k a l n a to n p . j a k i ś o k r e ś l o n y g a t u ­ n e k d r z e w a u w a ż a n y za ś w i ę t y , i s t n i e j ą c y o b o k w y o b r a ­ ż e n i a (3) d r z e w a k o s m i c z n e g o ( A x i s M u n d i ) w d a n e j re­ l i g i i . C h o c i a ż jest h i e r o f a n i ą (nie jest b o w i e m d r z e w e m z w y k ł y m lecz ś w i ę t y m ) i c h o c i a ż w y r a ż a t ę s a m ą s y m b o ­ likę n i e p r z e r w a n e j regeneracji ś w i a t a , jej znaczenie jest oczywiste t y l k o w k r ę g u tej r e l i g i i i ma w a r t o ś ć l o k a l ­ n ą , podczas gdy w y o b r a ż e n i e A x i s M u n d i jest hierofa­ n i ą u n i w e r s a l n ą , z n a n ą we wszystkich s t a r o ż y t n y c h cy­ wilizacjach. (4) H i e r o f a n i ą j a w n ą j e s t i d e o g r a m d r z e w a k o s m i c z ­ nego, k r y p t o f a n i ą z a ś — w i o s e n n y m a i k , zwyczaj u r o ­ czystego p r z e n o s z e n i a g a ł ą z k i n a ' w i o s n ę d o w s i , w p r o ­ w a d z a n i e c h ł o p c a u b r a n e g o w g a ł ę z i e — „ Z i e l o n e g o Je­ rzego" w K a r y n t i i ( w dn. Sw. Jerzego), zielonego „ J a s i a kominiarza" (Jack-in-the-green) w A n g l i i w dn. 1 maja, zwyczaj dotykania drzewa przez k o b i e t ę c i ę ż a r n ą dla spowodowania pomyślnego porodu, zwyczaj sadzenia d r z e w n o w o n a r o d z o n e m u d z i e c k u l u b przez dzieci, za­ kaz ś c i n a n i a d r z e w i t p . (5) Przykładem wartościowania, zestawieniach palma może przesunięć jak: Axis tu być znaczeń Mundi, obserwowanie i sensów drzewo prze­ w takich życia, krzyż, wielkanocna. W świetle bogactwa, wielorakości hierofanii, podział n a sacrum i profanum traci pozornie s w o j ą w y r a z i s t o ś ć . „ W g r u n c i e r z e c z y n i e w i e m y , czy i s t n i e j e c o ś — p r z e d ­ m i o t , gest, f u n k c j a fizjologiczna, z a b a w a i t d — co b y g d z i e ś w c i ą g u h i s t o r i i l u d z k o ś c i nie p r z e k s z t a ł c i ł o się w h i e r o f a n i ę " ( I I , s. 17). T o b o g a c t w o Eakraliiości, d a ­ j ą c e się o b s e r w o w a ć na wszystkich poziomach rzeczy­ wistości (sztuka, dramat, taniec, m u z y k a , i n s t r u m e n t y muzyczne, d z i a ł a n i a techniczne, tradycje zawodowe i гаwody, rośliny, zwierzęta, zjawiska atmosferyczne i astro­ nomiczne, gry, zabawy, z a b a w k i — j a k np. grzechotka o d p ę d z a j ą c a od dziecka złe duchy i ś m i e r ć , kołatka W i e l k o p i ą t k o w a ) , p i e r w o t n y k u l t o w y c h a r a k t e r otacza­ j ą c y ś w i a t i rzeczy, z k t ó r y m i stykał się człowiek w c i ą g u s w e j h i s t o r i i — n i e t y l k o , ż e n i e s k ł a n i a do wyeliminowania przeciwstawienia sacrum i profanum,, ale p o z w a l a w o p a r c i u o n i e d o s t r z e g a ć w o w y m c h a o s i e sakralności pewne odmiany, typu hierofanii, podnoszące r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy t e g o co ś w i ę t e ( h i e r o f a n i ę uraniczne, aquatyczne, telluryczne, agrarno-wegetacyjne itd). H i e r o f a n i ą o z n a c z a b o w i e m zawsze j a k i ś wybór, j a k i e ś o d d z i e l e n i e od r e s z t y z j a w i s k i r z e c z y . Ś w i ę t y k a m i e ń , święte drzewo, ś w i ę t e źródło są w y r a ź n i e w y ­ o d r ę b n i o n e i w y d z i e l o n e od r e s z t y k a m i e n i , d r z e w , w ó d . Owo oddzielenie w i d a ć nawet w p r z y p a d k u jednostko­ wej hierofanii: „ O d d z i e l e n i e przedmiotu hierofanicznego jest w k a ż d y m b ą d ź razie oddzieleniem przynajmniej o d niego samego, p o n i e w a ż p r z e d m i o t t e n s t a j e s i ę h i e ­ rofanią dopiero wtedy, gdy przestaje b y ć zwykłym przedmiotem świeokim i przybiera nowe wymiary, «wym i a r y » s a k r a l n o ś c i . " Ś w i ę t y k a m i e ń , ś w i ę t e d r z e w o sta­ j ą się h i e r o f a n i a m i , gdy niejako p r z e s t a j ą b y ć sobą — z w y k ł y m kamieniem, z w y k ł y m drzewem. Na t y m jedno­ stkowym etapie d i a ł e k t y k a hierofanii, jej rozumienie, jakie znajdujemy u Eliade'go p r z y p o m i n a rozumienie s y m b o l u i jego d i a l e k t y k i przez J u n g a : „Symbolowi przysługuje ten p o d w ó j n y charakter r e a l n o ś c i i nie­ realności. Nie b y ł b y on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, k t ó ­ re nie m o g ł o b y b y ć symboliczne. A symboliczne m o ż e b y ć t y l k o to, co w j e d n e j r z e c z y o b e j m u j e jeszcze i n n ą . G d y b y zaś s y m b o l b y ł n i e r e a l n y to b y ł b y t y l k o c z y m ś p u s t y m i w y i m a g i n o w a n y m , n i e o d n o s z ą c y m s i ę do ż a d ­ nej r z e c z y w i s t o ś c i , w s k u t e k czego t a k ż e n i e b y ł b y s y m ­ bolem." as Te d w a k l u c z o w e t e r m i n y : p r z e c i w s t a w i e n i e sacrum i profanum, o r a z hierofanią, w oparciu o k t ó r e Eliade przedstawia i p o r z ą d k u j e zjawiska z zakresu historii r e l i g i i ( d o c i e r a j ą c do u n i w e r s a l n y c h , p o w t a r z a l n y c h s t r u k ­ tur w najrozmaitszych i kulturowo odległych odmia­ nach d o ś w i a d c z e n i a religijnego) p o z w a l a j ą u t r z y m a ć i po­ ł ą c z y ć ze s o b ą d w i e p e r s p e k t y w y u j m u j ą c e i s t o t ę t y c h zjawisk. P e r s p e k t y w ę a k c e n t u j ą c ą w y b ó r (diałektyka: gr. d i a l o g o — w y b i e r a m , r o z d z i e l a m , w y d r ą ż a m ) i p e r ­ s p e k t y w ę akcentującą szczególnego rodzaju wartość, ja­ k ą z a w i e r a w sobie k a ż d a h i e r o f a n i ą — w a r t o ś ć s y m b o ­ l u , nie t y l k o z jego w i e l o w y m i a r o w y m , integrującym, 0 c z y m j u ż b y ł a m o w a , ale r ó w n i e ż z p r z e z r o c z y s t y m , p r z e z i e r a j ą c y m , o t w a r t y m n a i n n e z n a c z e n i a i sensy c h a ­ r a k t e r e m , co n a j t r a f n i e j w y r a ż a u l u b i o n a s e n t e n c j a P a u ­ l a R i c o e u r ' a : „ S y m b o l d a j e do m y ś l e n i a " . Co i n n e g o d a j ą d o m y ś l e n i a , i co i n n e g o „ m ó w i ą " h i e r o f a n i ę uraniczne (symbole, postaci z w i ą z a n e z nie­ b e m ) , co i n n e g o t e l l u r y c z n e , co i n n e g o l u n a r n e . Z d w o ­ istej p e r s p e k t y w y , ta p i e r w s z a p o z w a l a o b s e r w o w a ć : 1 — o t w i e r a n i e się p o s z c z e g ó l n y c h z e s p o ł ó w s y m b o ­ licznych na inne aspekty r z e c z y w i s t o ś c i sacrum; 2 — przesunięcia a k c e n t ó w , znaczeń i sensów, tak jak np. p r z e s u n i ę c i a od hierofanii uranicznyeh m ó w i ą ­ c y c h o o d d a l e n i u , t r a n s c e d e n c j i , w z n i o s ł o ś c i , do t e l l u ­ ry cznych i a g r a r n o - w e g e t a c y j n y c h , a k c e n t u j ą c y c h moc, s k u t e c z n o ś ć , p ł o d n o ś ć , gdzie miejsce hierofanii (czegoś co o b j a w i a sacrum) z a j m u j ą k r a t o f a n i e ( c o ś , co o b j a ­ wia moc); 3 — charakterystyczne i powtarzalne zjawiska jak n p . d e i o t i o s i — b ó s t w a bez k u l t u , b ó s t w a n i e b a w y ­ pierane przez telluryczno-agrarno-wegetacyjne kulty 1 symbolikę płodności; fenomen wspólny zarówno dla religii plemiennych, jak i dla pewnych e t a p ó w rozwoju u n i w e r s a l n y c h s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h (np. w j u d o c h r z e ś c i j a ń s t w i e o d w r a c a n i e się od J a h w e k u B a a l o m — w Sta­ r y m t e s t a m e n c i e , od S t w ó r c y k u s t w o r z e n i u — p o g a ń ­ s t w o p i ę t n o w a n e p r z e z A p o s t o ł a P a w ł a ( R z y m . 1, 18—25); 4 — charakterystyczne zjawiska nieodłącznie zwią­ zane z ż y c i e m h i e r o f a n i i , s y m b o l i i o b r a z ó w — b. o g ó l ­ n i e p o j ę t e z j a w i s k o гкотгок^агттш ( b u r z e n i a j e d n y c h o b ­ r a z ó w i s y m b o l i , z a s t ę p o w a n i a ich i n n y m i ) oraz t d o l a t f i ( r a t o w a n i e s t a r y c h o b r a z ó w i s y m b o l i przez i n t e g r o w a ­ nie ich w n o w y c h u k ł a d a c h ) ; 5 — „imperializm" boskich postaci i lokalnych hierofanii, które zmierzają do wyrażenia wszystkich znaczeń z w i ą z a n y c h z i n n y m i hierofaniami i postaciami, i p r z e k s z t a ł c a n i a się na drodze totalizacji z n a c z e ń w po­ stacie i h i e r o f a n i ę u n i w e r s a l n e i t p . (że poprzestaniemy na w y m i e n i e n i u t y l k o t y c h k i l k u f e n o m e n ó w o b s e r w o ­ w a n y c h przez Eliade'go). D r u g a z a ś p e r s p e k t y w a ( ż e b y p o z o s t a ć p r z y t y m sa­ m y m u r a n i c z n y m p r z y k ł a d z i e ) p o z w a l a o d n a j d o w a ć sens symboliki niebiańskiej wstępowania, wchodzenia po schodach (w r y t u a ł a c h intronizacyjnych); w m o t y w a c h w ę d r ó w k i m i t y c z n y c h b o h a t e r ó w i ś w i ę t y c h , wznoszenia s i ę , l a t a n i a , „ b y c i a p o r w a n y m do t r z e c i e g o n i e b a " — j a k to o k r e ś l a j ą ś w i a d e c t w a o ś w i ę t y c h i ś w i ę t y m za­ chwyceniu, w technikach ekstatycznych; w symbolicz­ nej c i ą g ł o ś c i p o m i ę d z y ś w i ę t y m i g ó r a m i , mitologiczny­ m i w y o b r a ż e n i a m i góry kosmicznej, drzewa kosmiczne­ go, k o n t y n u a c j i t y c h s a m y c h z n a c z e ń w i d e o g r a m a c h wieży, s c h o d ó w , drabin, symbolice miejsc podniesionych i podniosłych jak np. tron, ołtarz. P e r s p e k t y w a t a k a p o k a z u j e j a k i s y m b o l „(...) p o z w a l a na p r z e j ś c i e , na obieg z jednej p ł a s z c z y z n y do d r u g i e j , z jednego ś w i a t a do d r u g i e g o , s c a l a j ą c w s z y s t k i e te p ł a s z c z y z n y i w s z y s t k i e t e p o z i o m y , ale n i e stapiając i c h w j e d n o " (por. n p . s y m b o l p e r ł y ł ą c z ą c y w s o b i e s y m b o l i z m a q u a t y e z n y i l u n a i i n y — I I . s. 432—3). N a �koniec perspektywa taka u m o ż l i w i a dostrzeżenie kores­ pondencji między np. niezwykle pojemnym kompleksem s y m b o l i k i l u n a r n e j , z w i ą z a n e j z r y t m e m faz k s i ę ż y c a , a tak r ó ż n o r o d n y m i f a k t a m i j a k „.narodziny, stawanie się, ś m i e r ć , z m a r t w y c h w s t a n i e ; w o d y , r o ś l i n y , kobieta, płodność, n i e ś m i e r t e l n o ś ć , c i e m n o ś c i kosmiczne, życie p ł o ­ dowe, egzystencja pozagrobowa z n a s t ę p u j ą c y m po niej odrodzeniem typu lumamego (światło w y ł a n i a j ą c e się z c i e m n o ś c i ) , tkanie, s y m b o l n i c i ż y w o t a , przeznaczenie, c z a s o w o ś ć i t d . " ( I I I , s. 162). P o z w a l a t e ż ś l e d z i ć n a j e j tle u w y r a ź n i a j ą c e się subkompleksy, j a k np. l u n a r n o -rozrodezy, księżyca-wody-kobiety-ziemi, księżyca-deszc z u - p ł o d n o ś c i - k o b i e t y - ś m i e r c i i t p (por. I I , s. 95—207). Obie zaś perspektywy w y z n a c z a j ą drogę, na k t ó r e j Eliade poddaje k r y t y c e szereg p o k u t u j ą c y c h dotychczas w e t n o g r a f i i p o j ę ć d o t y c z ą c y c h z j a w i s k r e l i g i j n y c h , oraz opacznych interpretacji i teorii z n i m i związanycn. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć k r y t y k a p o j ę c i a mana — u p a t ­ r y w a n i a w t y m z j a w i s k u w i a r y w moc, siłę o t a c z a j ą c ą przedmioty, osoby, zwierzęta, rośliny — pierwotnej, p r e a n i m i s t y c z n e j fazy r e l i g i i . I d ą c w tej k r y t y c e ś l a d a ­ m i s w y c h p o p r z e d n i k ó w e t n o l o g ó w : HocaTta, H o g b i n a , W i l l i a m s o n a , R a d i n a i i n . , r o z w a ż a j ą c o d p o w i e d n i k i rael a n e z y j i s k i e g o t e r m i n u mana ( o z n a c z a j ą c e g o o w ą m a g i c z ­ n ą moc i siłę) — jak orenda u Irokezów, oki u H u r o n ó w , megebe P i g m e j ó w , w o k a n d o i manitoo Siuksów i Algonkimów, Eliade kwestionuje tezę, iż w terminie mana z n a j d u j e w y r a z w i a r a w b e z o s o b o w ą s i ł ę i m o c r o z p r o s z o n ą w kosmosie, j a k t e ż poddaje w w ą t p l i w o ś ć w o g ó l e w s z e l k i e i n t e r p r e t a c j e s t a w i a j ą c e p r o b l e m oso­ b o w o ś c i tej mocy, d o c i e r a j ą c do i s t o t n y c h i m i m a n e n t n y c h k a t e g o r i i z w i ą z a n y c h z t y m i w i e r z e n i a m i . D a j e o n do zrozumienia j a k w odrzuconych interpretacjach , docho­ d z ą do g ł o s u p r o j e k c j e i k a t e g o r i e n a r z u c o n e p r z e z o b ­ s e r w a t o r ó w i b a d a c z y . Podczas g d y P a u l R a d i n u w a ż a w o d n i e s i e n i u do p o j ę ć wokanda i manitoo, iż najbar­ d z i e j a d e k w a t n y m i t e r m i n a m i , o d d a j ą c y m i i c h sens s ą : „święty", „dziwny", „ważny", „cudowny", „niezwykły", „silny", i że chodzi w nich przede w s z y s t k i m o z w r ó c e ­ nie u w a g i na moc realnego istnienia — Eliade dochodzi do w n i o s k u , i ż p r z e d m i o t y , z w i e r z ę t a , r o ś l i n y , d u s z e l u d z ­ k i e , o s o b y p o s i a d a j ą c e mana — t o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e d m i o t y , r o ś l i n y , etc. i s t n i e j ą c e p a r e x e l l e n e e . „ K r ó t ­ k o m ó w i ą c w s z y s t k o co p a r exellenee istnieje, t y m s a m y m p o s i a d a mana; inaczej m ó w i ą c , posiada m a n a to w s z y s t k o , co w y d a j e s i ę c z ł o w i e k o w i s k u t e c z n e , t w ó r ­ cze, d o s k o n a ł e (...). T a k w i ę c p r o b l e m p o s t a w i ć n a l e ż y w k a t e g o r i a c h o n t o l o g i c z n y c h : z j e d n e j s t r o n y t o , co i s t n i e j e , co j e s t r z e c z y w i s t e , z d r u g i e j s t r o n y t o , co n i e istnieje; nie zaś w kategoriach osobowe-bezosobowe, cielesne-bezcielesne, p o j ę c i a te b o w i e m w ś w i a d o m o ś c i ludzi p i e r w o t n y c h nie m a j ą pozycji, j a k ą zyskały w k u l t u r a c h w y ż s z y c h . T o , co j e s t w y p o s a ż o n e w m a n a — istnieje w p ł a s z c z y ź n i e ontologicznej i t y m s a m y m jest skuteczne, p e ł n e , owocne. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o «bezosobowosci» mana, pojęcie to b o w i e m w archaicz­ n y m h o r y z o n c i e d u c h o w y m n i e m a s e n s u " ( I I I , s. 172). R e k o n s t r u u j ą c ó w horyzont duchowy człowieka re­ ligijnego (w k u l t u r a c h archaicznych, pierwotnych, ple­ m i e n n y c h ) E l i a d e dociera do szeregu u n i w e r s a l n y c h zja­ w i s k i t o w a r z y s z ą c y c h i m d z i a ł a ń i p o s t a w homo reli­ giosis. T a k i m z j a w i s k i e m j e s t illud tempus, czas ś w i ę t y , m i t y c z n y , czas w z o r c o w y . C z ł o w i e k r e l i g i j n y p r a g n i e ż y ć w owym czasie ( m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a nym, powtarzanym, odtwarzanym w rytuale, obrzędzie, zwyczaju, działaniu technicznym) n a ś l a d u j ą c ó w czas p o c z ą t k u , k i e d y wszystko d z i a ł o się p o r a z p i e r w s z y . M i t , ś w i ę t a historia (odpowiednio do t r a d y c j i z jej: „ T a k r o b i l i nasi ojcowie, dziadowie i pradziadowie...") j e s t o p o w i e ś c i ą o gęsta deorum, jest z b i o r e m preceden­ sowych aktów, historią. działań, wydarzeń. Jest więc wzorcową C z ł o w i e k r e l i g i j n y poprzez o b r z ę d y , r y t u a ł y , obrazy (imago — i m i t a r e = n a ś l a d o w a ć ) o d t w a r z a ó w czas, o w ą ś w i ę t ą r z e c z y w i s t o ś ć , stara się zbliżyć d o ń i odzy­ skać jej doskonałość i pełnię. Widać to zarówno w zwy­ czaju p i e l g r z y m k i na K a l w a r i ę ( k t ó r a , j a k z a u w a ż a Ste­ fan C z a r n o w s k i w s t u d i u m o r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j , jest p o w r o t e m do czasu M ę k i P a ń s k i e j , „(...) w ę d r ó w k i Je­ zusa o d W i e c z e r n i k a p o p r z e z G ó r ę O l i w n ą a ż n a G o l ­ gotę") jak i w samych kalwariach odtwarzających wier­ nie scenerię t y c h w y d a r z e ń ( „ J e r o z o l i m a przeniesiona do P o l s k i ! " p o w i e C z a r n o w s k i ) , w B o ż o n a r o d z e n i o w y c h zwyczajach ż ł o b k a , r o z ś c i e l a n i a s ł o m y w izbie, w k ł a d a ­ n i a siana pod obrus w i g i l i j n e g o stołu itp. O w o o d t w a ­ r z a n i e czasu początków szczególnie w y r a ź n i e widać w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , gdzie z a j ę c i o m t e c h n i c z n y m , r o l ­ n i c z y m , gospodarczym (np. b u d o w a n i u d o m u , k o n s t r u o ­ w a n i u łodzi, uprawie ogrodów) b ą d ź towarzyszy re­ cytacja m i t u kosmogonicznego, b ą d ź t e ż są cne w i e r n y m o d t w o r z e n i e m i p o w t a r z a n i e m c z y n n o ś c i oraz d z i a ł a ń o b ­ j a w i o n y c h przez B o g ó w , h e r o s ó w , o k t ó r y m opowiada mit. S z c z e g ó l n ą r o l ę w r e a k t u a l i z o w a n i u czasu ś w i ę t e g o o d g r y w a j ą m i t y kosmogoniczne z ich zasadniczymi w ą t ­ k a m i p r z e j ś c i a od C h a o s u do K o s m o s u , ' o d b e z ­ ł a d u do u f o r m o w a n i a , od ś m i e r c i do ż y c i a , „ o b r a z y R a ­ j u " , s y m b o l i z m centrum, s y m b o l i k a środka świata (por. S t e f a n C z a r n o w s k i , j e g o p r e k u r s o r s k i e s t u d i a o magdeznoHredigijnym w a r t o ś c i o w a n i u p r z e s t r z e n i ) . Człowiek religijny pragnie żyć w centrum, w sa­ mym środku rzeczywistości par exellenee istniejącej, t a m g d z i e m o ż l i w y j e s t k o n t a k t ze w s z y s t k i m i p o z i o m a ­ m i sacrum, gdzie m o ż l i w e jest p r z e j ś c i e z jednej sfery do d r u g i e j ( n i e b o - z i e m i a - p o d z j e m i e ) . T a k i m i e l e m e n t a m i s y m b o l i z m u c e n t r u m s ą n p . święta góra, góra kosmicz­ na d o t y k a j ą c a s w y m w i e r z c h o ł k i e m n i e b a , p r z e c h o d z ą c a p r z e z n i ą o ś ś w i a t a , drzewo kosmiczne, z n a j d u j ą c e się w o b r a z a c h R a j u d r z e w o ż y c i a , ź r ó d ł o w o d y żywej. Sku­ p i a t e e l e m e n t y w sobie ś w i ą t y n i a ( n p . w a r c h i t e k t u r z e c e r k w i w y s t ę p u j e p o d z i a ł na niebo i ziemię, złączone rajskimi, królewskimi wrotami), która jest Obrazem Ś w i a t a (Imago M u n d i ) , siedziby ludzkie, d o m y zoriento­ wane na ś r o d e k ś w i a t a (ołtarze domowe, miejsca święte) same b ę d ą c e o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u (por. s t u d i u m o kosmologicznych aspektach symboliki j u r t y Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego), lokalne sanktuaria i miejsca święte dublujące symboliczną strukturę „środka świata" (Eliade zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y fenomen c z ę s t y c h d u b l e t ó w w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — por. s t u d i u m Mariusza Wieczorkowskiego na temat legendy 0 środku świata w Oporowie — w tradycji nisławie Oporowskim). o św. Sta­ T e n kreacjonistyczny pierwiastek, p r z e j ś c i a od C h a ­ osu do K o s m o s u , n a w i ą z a n i e do p r a w z o r c a stworzenia ś w i a t a , p o w r ó t do i l l u d t e m p u s o b s e r w o w a ć możemy w r y t u a ł a c h konsekracyjnych, w obchodach ś w i ą t cyklu d o r o c z n e g o , w p r z e j ś c i u od S t a r e g o do N o w e g o R o k u , od z i m y do w i o s n y ( u t o ż s a m i a n y c h z p r z e j ś c i e m od ś m i e r c i do ż y c i a ) . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć , c z ę s t o k r o ć r e a l i ­ z u j ą c e się w s p o s ó b n i e j a w n y , n a w i ą z a n i a do praczasu 1 p r a a k t u stworzenia (np. obrazy stworzenia ś w i a t a , R a ­ j u — w k o l ę d a c h b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , światy wyko­ nane z o p ł a t k a i zawieszane u p o w a ł y , sombolika cho­ i n k i czy p a l m y w i e l k a n o c n e j j a k o k r y p t o f a n i i Drzewa Ż y c i a ) , n a w i ą z a n i e do m i t u k o s m o g o n i c z n e g o w naj­ drobniejszych szczegółach o b r z ę d o w o ś c i dorocznej i ro­ dzinnej, w symbolach, emblematach, zwyczajach, w y ­ o b r a ż e n i a c h , wierzeniach, s k ł a d a j ą c y c h się na f o l k l o r — w i e d z ę , czy t e ż l u d o w ą w i z j ę ś w i a t a (szerzej o n a w i ą z a - r •)7 1 �niach do szard Tomiccy, i człowieka, mitu kosmogonicznego Drzewo Warszawa Życia. — por. Ludowa Joanna wizja i Ry­ świata 1975). Inne p r z y k ł a d y to: obrzędowość towarzysząca naro­ d z i n o m dziecka, s t a n o w i ą c a k o m p l e k s h u m i positio (roz­ w i ą z a n i a na ziemi — o b r z ę d napotykany p r a w i e w s z ę ­ d z i e o d A u s t r a l i i p o C h i n y , o d A f r y k i po A m e r y k ę P o ­ ł u d n i o w ą , p o s i a d a j ą c y swe o d p o w i e d n i k i u s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w i Rzymian w wyobrażeniach bogini narodzin (Ejletyja, Damia, Aukseja), p r z e d s t a w i a j ą c y c h ją na k l ę c z k a c h , w p o z y c j i k o b i e t y , k t ó r a r o d z i na z i e m i ) , w jeszcze b a r d z i e j p o w s z e c h n y m z w y c z a j u k ł a d z e n i a n o ­ w o r o d k a na z i e m i ę , w k t ó r y m znajduje w y r a z d o ś w i a d ­ czenie i ż : „ m a t k a l u d z k a j e s t t y l k o przedstawicielką W i e l k i e j M a t k i t e l l u r y c z . n e j (...) p o c z ę c i e i r o z w i ą z a n i e to m i k r o k o s m i c z n e wersje wzorcowego a k t u d o p e ł n i o ­ nego przez z i e m i ę : m a t k a l u d z k a n a ś l a d u j e t y l k o i p o ­ wtarza praakt pojawienia się życia w łonie ziemi" ( I I I , s. 151). D o t e j s a m e j s y m b o l i k i — d a j ą c e j w y r a z p r z e ­ konaniu o ciągłości życia i śmierci, ich paradoksalnej j e d n o ś c i , o u z y s k a n i u nowego życia przez ś m i e r ć — n a w i ą z u j e zwyczaj grzebania z m a r ł y c h w pozycji kucz­ nej ( e m b r i o n a l n e j ) ; a t a k ż e o b r z ę d y n o w y c h n a r o d z i n (posiadające moc u z d r a w i a j ą c ą symboliczne pogrzeba­ nie chorych, g r z e s z n i k ó w , a w r y t u a ł a c h inicjacyjnych obejmujących obrzędową śmierć i zmartwychwstanie — p o g r z e b a n i e n e o f i t y w z i e m i , u m i e s z c z e n i e go w d o l e ) gdzie s y m b o l i c z n y pogrzeb ma t ę s a m ą w a r t o ś ć magiczn o ^ r e l i g i j n ą , co z a n u r z e n i e w w o d z i e , chrzest. „ C h r z e s t u z m y s ł a w i a ś m i e r ć i pogrzeb, ż y c i e i z m a r t w y c h w s t a ­ nie. G d y z a n u r z y m y g ł o w ę w wodzie, j a k b y w grobie, s t a r y c z ł o w i e k p o g r ą ż a s i ę i zostaje p o g r z e b a n y ; g d y wychodzi z wody: wraz pojawia się nowy człowiek." i'Jan C h r y z o s t o m ) . W obrzędach związanych z p a l m ą w i e l k a n o c n ą : ob­ c h o d z ą c z n i ą pola, s t a w i a j ą c j ą w rogach p ó l , uderza­ j ą c n i ą z w i e r z ę t a podczas p i e r w s z e g o w i o s e n n e g o w y p ę d u b y d ł a na pastwisko (palmy u ż y w a się w ó w c z a s w y m i e n n i e z c h o i n k ą , z a c h o w a n ą do tego c e l u o d B o ­ żego Narodzenia) — w geście uderzenia p a l m ą ludzi, w z a t y k a n i u " j e j p o d d a c h e m d o r n u czy b u d y n k ó w gos­ p o d a r c z y c h : c z ł o w i e k s t w a r z a n i e j a k o n a n o w o siebie, z w i e r z ę t a , p o l a i t d . czy t e ż p r e c y z y j n i e j m ó w i ą c — o d ­ t w a r z a na n o w o ś w i a t . Podobnie s y m b o l i z m „ s t w o r z e n i a ś w i a t a " odnajdu­ j e m y w zwyczajach o b d a r o w y w a n i a dzieci i z m a r ł y c h podczas N i e d z i e l i Przewodniej — jajkami, pisankami (z j a j k a w y p r o w a d z a ł y p o c z ą t e k ś w i a t a kosmogoniczne mity Egiptu, Fenicji, Chaldei, starożytnych Indii, Poli­ nezji i Malanezji, w Oceanii np. panuje przekonanie, że c z ł o w i e k rodzi się z jajka). Kosmogonii odpowiada w ó w c z a s antropogonia, stworzenie człowieka naśladuje i powtarza stworzenie Kosmosu. Zna „jajo w s z e c h ś w i a t a " t a k ż e i mitologia grecka — pelazgijski i h o m e r y c k i m i l o stworzeniu świata. W misteriach orfickich barwione do p o ł o w y n a c z a r n o j a j o s y m b o l i z o w a ł o n o c i d z i e ń , ś m i e r ć i ż y c i e . J a j k a u w a ż a n o t e ż za u l u b i o n ą p o t r a w ę z m a r ł y c h , o c z y m ś w i a d c z ą m a l o w i d ł a nagrobne i zna­ leziska skorupek, ś w i a d c z ą c y c h o z w y c z a j u składania w s t a r o ż y t n o ś c i j a j e k do g r o b u . S p l o t t y c h k r e a c j o n i ­ s t y c z n y c h z n a k ó w m o ż e m y z n a l e ź ć w z w y c z a j u zano­ szenia p i s a n e k na m o g i ł y , w z a w i e s z a n i u i c h s k o r u p e k na drzewkach „ m a i k a c h " , w geście p r z e ż e g n a n i a się znakiem krzyża, w modlitwach rozpoczynających i k o ń ­ c z ą c y c h d z i e ń , m o d l i t e w k a c h do ś w i ę t y c h i f o r m u ł a c h t o w a r z y s z ą c y c h zabiegom magiczno-medycznym, w k t ó ­ r y c h p r z y w o ł u j e się obrazy Raju, Golgoty, M ę k i P a ń ­ skiej (por. t e k s t y m o d l i t e w e k z e b r a n y c h przez Fran­ c i s z k a K o t u l ę w k s i ą ż c e p t . Znaki przaszłości). Wszyst­ 58 k i e obrazy w p r o w a d z a j ą c z ł o w i e k a w s y m b o l i c z n e uczes­ tnictwo w odrodzeniu i odnowieniu Kosmosu. Pierwiastek kreacjonistyczny m o ż e m y t a k ż e obser­ w o w a ć w s a m e j s t r u k t u r z e czasu ś w i ą t e c z n e g o — w za­ w i e s z e n i u n a co d z i e ń o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m ( r y t u a l n e rozpasanie, orgie), w o d w r ó c e n i u r ó l z w i ą z a n y c h z po­ d z i a ł e m n a p ł c i , w o b r z ę d o w e j z a m i a n i e szat, w s y m b o ­ l i c z n y m p o w r o c i e do czasu C h a o s u , p i e r w o t n e g o n i e ukształtowania poprzedzającego akt stworzenia, czasu, który charakteryzuje się, podobnie jak czas e s c h a ­ tologiczny („pagórki b ę d ą z r ó w n a n e a doliny wypeł­ nione", „lew będzie obok jagnięcia", „dziecko obok żmiji"), podobnie j a k Bóg w „definicji" Mikołaja z K u zy — „ T a j e m n i c a p e ł n i " , p o g o d z e n i e m s p r z e c z n o ś c i , j e d ­ nością p r z e c i w i e ń s t w , coincidentia oppositorum. T o co u E l i a d e ' g o ( o b o k u j a w n i e n i a k o s m o - t e o l o gicznych f u n k c j i symbolu, w świetle k t ó r y c h t r a c ą racje b y t u takie p o j ę c i a j a k np. k u l t roślin czy k u l t zmar­ ł y c h ) s t a n o w i m o r f o l o g i ę sacrum, fenomenologię świę­ t o ś c i , to u G e r a r d u s a v a n d e r L e e u w ' a (1890 — —1950), h o l e n d e r s k i e g o t e o l o g a , p a s t o r a , r e l i g i o z n a w c y , muzykologa i egiptologa, autora Phdnomennologie der Religion, 1956 ( t ł u m . p o l . Fenomenologia Religii, War­ s z a w a 1978 ( I V ) i w i e l u i n n y c h p r a c — jest fenome­ n o l o g i ą m o c y . „ C z ł o w i e k r e l i g i j n y — pisze L e e u w — p r a g n i e ż y c i a bogatszego, g ł ę b s z e g o i szerszego, p r a g n i e mocy. I n n y m i s ł o w y człowiek szuka w swym życiu c z e g o ś , co go p r z e w y ż s z a , p r a g n ą c s i ę t y m p o s ł u ż y ć , a l b o s i ę do tego m o d l i ć . C z ł o w i e k , k t ó r y n i e p r z y j m u j e ż y ­ cia po p r o s t u , lecz c z e g o ś o d e ń chce ( m o c y ) , s t a r a s i ę z n a l e ź ć w ż y c i u sens. P o r z ą d k u j e ż y c i e w j a k ą ś s e n s o w ­ ną całość (znaczeniową): w ten sposób powstaje kul­ tura. Na p s t r o k a c i z n ę danych zarzuca r e g u l a r n i e sple­ cioną sieć; w t e d y p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie: d z i e ł o sztuki, obyczaj, gospodarka. Z kamienia człowiek czyni sobie o b r a z , z p o p ę d u n a k a z , z p u s t k o w i a — u p r a w n e pole. W ten s p o s ó b rozwija moc. A l e nie poprzestaje na t y m , s z u k a d a l e j coraz g ł ę b s z e g o i szerszego s e n s u " (TV, s. 720). 4 T a k j a k w p r z y p a d k u Eliade'go, z a s y g n a l i z o w a l i ś m y t y l k o n i e k t ó r e w ą t k i z jego s t u d i ó w , t a k i w p r z y p a d k u a u t o r a Fenomenologii religii o g r a n i c z y m y się t y l k o do w y p o w i e d z i określających p o s t ę p o w a n i e fenomenologicz­ ne. W w y p o w i e d z i a c h t y c h m a m y do c z y n i e n i a z b a r ­ dziej — a n i ż e l i u Eliade'go — ś w i a d o m y m w y a r t y k u c w a n i e m zasad i e t a p ó w m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j . ? F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , j a k k o l w i e k u p r a w i a n a i przez t e o l o g ó w , czy t e ż u j a w n i a j ą c a k o s m o - t e o l o g i c z n e f u n k c j e symboli, różni się od teologii: „Teologia m ó w i o Bogu. W f e n o m e n o l o g i i B ó g n i e jest a n i p o d m i o t e m , a n i p r z e d ­ miotem, albowiem m u s i a ł b y być fenomenem, t j . m u s i a ł ­ by u k a z y w a ć się. Bóg zaś nie ukazuje się, t j . nie u k a ­ z u j e s i ę w t a k i s p o s ó b , ż e b y ś m y m o g l i go r o z u m i e ć i m ó w i ć o n i m . K i e d y się ukazuje, r o b i to w z u p e ł n i e i n n y s p o s ó b , t a k i , k t ó r y n i e p o c i ą g a za s o b ą z r o z u m i a ­ ł e j m o w y , lecz z w i a s t o w a n i e " ( I V , s. 728). F e n o m e n o ­ logia n a t o m i a s t jest ś w i a d e c t w e m , j a k i e s k ł a d a badacz z tego, co z o s t a ł o m u u k a z a n e , co z r o z u m i a ł p r z y g l ą ­ d a j ą c się ludziom, zdarzeniom, f a k t o m ( r e l i g i j n y m , k u l ­ t u r o w y m ) . W teologii m ó w i ą c e j o Bogu, o g a r n i a j ą c e j kie­ r u n e k p i o n o w y ( d r o g ę o d B o g a do c z ł o w i e k a ) i p o z i o m v ( d r o g ę c z ł o w i e k a do B o g a ) , t r e ś c i ą z w i a s t o w a n i a o B o g u jest j e g o ukrycie i objawienie. Fenomenologia natomiast zajmuje się t y l k o k i e r u n k i e m poziomym. „Jej domem — n a w e t j e ś l i o p i e r a s i ę o n a n a m i ł o ś c i do z a ś w i a t ó w — j e s t z i e m i a " ( I V , s. 728). T r e ś c i ą , ś w i a d e c t w e m f e n o ­ m e n o l o g i i j e s t w i ę c t o , co dane i interpretacja. Fenomenologia, j a k k o l w i e k m ó w i ą c a o przeżyciach, n i e jest p s y c h o l o g i ą . N i e i n t e r e s u j ą jej subiektywne stany, odczucia, doznania, ale z o b i e k t y w i z o w a n e , u d o - �kumentowane, przeżycia, np. nia w (częstokroć takim „przeżycie nie rozumieniu drzewa, jako wyrażone jakie epifanii bezpośrednio) zawiera życia, w sobie odradza­ się, miodości, n i e ś m i e r t e l n o ś c i " itp. Aczkolwiek z u p e ł n i e r ó ż n a od s t r u k t u r a l i z m u , bo uznająca ciągłość pomiędzy przeżyciem a rzeczywistoś­ cią, r e k o n s t r u u j ą c a przeżycie jako organiczną całość, d a j ą c ą s i ę r o z u m i e ć n a p o d s t a w i e j e j c z ę ś c i (por. r e ­ konstrukcje przeżycia numinotycznego u Rudolfa Otta), fenomenologia ma z n i m wiele w s p ó l n y c h elementów. C ó ż b o w i e m oznacza ta r e k o n s t r u k c j a ? — „ M o ż n a j ą opisać j a k o wprowadzenie pewnego p l a n u w chaotycz­ n ą g m a t w a n i n ę w ą t k ó w t z w . r z e c z y w i s t o ś c i . Plam t e n n a z y w a s i ę s t r u k t u r ą . S t r u k t u r a to z w i ą z e k , k t ó r y n i e jest ani j e d y n i e p r z e ż y w a n y , a n i t e ż j e d y n i e w y a b s t r a ­ h o w a n y l o g i c z n i e czy k a u z a l n i e , lecz — r o z u m i a n y . S t a ­ n o w i ona o r g a n i c z n ą c a ł o ś ć , k t ó r e j n i e m o ż n a r o z ł o ż y ć na części, ale k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć na podstawie jej części; s t a n o w i t k a n i n ę , k t ó r e j nie uda się u t k a ć przez d o d a w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w czy c l e d u k o w a n i e j e d n e g o e l e m e n t u z i n n e g o , ale k t ó r ą z n ó w da s i ę r o ­ z u m i e ć j a k o c a ł o ś ć . I n n y m i s ł o w y s t r u k t u r a jest w p r a w ­ dzie p r z e ż y w a n a , ale nie b e z p o ś r e d n i o ; jest k o n s t r u o w a ­ na, ale n i e w s p o s ó b l o g i c z n o - p r z y c z y n o w o - a b s t r a k c y j ny. S t r u k t u r a jest sensownie u c z ł o m o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ­ c i ą . Sens z a ś n a l e ż y c z ę ś c i o w o do s a m e j r z e c z y w i s t o ś c i a c z ę ś c i o w o do k o g o ś , k t o s t a r a s i ę j ą z r o z u m i e ć . Sens jest zawsze z a r ó w n o z r o z u m i a ł o ś c i ą , j a k r o z u m i e n i e m , i to w n i e p o d z i e l n y m , p r z e ż y w a n y m z w i ą z k u . N i g d y nie da s i ę p o w i e d z i e ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , co j e s t m o i m r o z u ­ m i e n i e m , a co z r o z u m i a ł o ś c i ą tego, co r o z u m i a n e . T o m a m y na m y ś l i , k i e d y m ó w i m y , że o d s ł a n i a się p r z e d nami zrozumiałość jakiegoś związku, jakiegoś człowie­ k a czy t e ż j a k i e g o ś w y d a r z e n i a " ( I V , s. 713). Sens n i e jest t u w i ę c w y n i k i e m matematycznych (logicznych) m o ż l i w o ś c i k o m b i n a c j i z n a c z e ń — „... w y k l u c z a s i ę t u wszelkiego r o d z a j u przemoc wobec rzeczy, e m p i r y c z n ą , l o g i c z n ą czy m e t a f i z y c z n ą " ( I V , s. 719). N a w i ą z a n i e do t r a d y c j i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , o p i e ­ r a j ą c y c h się na r o z u m i e n i u ( D i l t h e y ) , ta g ł ę b o k a d i a l e k t y c z n o ś ć — „ C a ł a istota f e n o m e n u dana jest w t y m , że j a w i się » k o m u ś « . K i e d y ó w »ktoś« zaczyna m ó w i ć 0 t y m , co s i ę j a w i , w ó w c z a s m a m y do c z y n i e n i a z f e ­ n o m e n o l o g i ą " ( I V , s. 712) — p o z w a l a p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p o s t ę p o w a n i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o do r o z m o w y , j a k ą p r o ­ w a d z i badacz z r z e c z y w i s t o ś c i ą ( d o k u m e n t a m i , w y p o w i e ­ d z i a m i , f a k t a m i , o d n o s z ą c y m i s i ę c z ę s t o k r o ć do d a l e k i e j p r z e s z ł o ś c i , w t y m sensie do z a - ś w i a t ó w ) i p r z y z n a ć , ż e : „ F e n o m e n o l o g i a n i e j e s t w y s p e k u l o w a n ą m e t o d ą , lecz p r a w d z i w i e l u d z k ą d z i a ł a l n o ś c i ą ż y c i o w ą , k t ó r a polega na t y m , że n i e g u b i m y się a n i w rzeczach, a n i w na­ s z y m ego, n i e u n o s i m y s i ę , j a k B ó g , n a d r z e c z a m i a n i n i e p o r u s z a m y s i ę w ś r ó d n i c h j a k z w i e r z ę t a , lecz c z y ­ n i m y c o ś , co n i e j e s t d a n e a n i z w i e r z ę c i u , a n i B o g u : s t o i m y r o z u m i e j ą c o n a u b o c z u i o g l ą d a m y t o , co s i ę n a m u k a z u j e " ( I V , s. 717). „ K a ż d e p o s z c z e g ó l n e p r z e ­ ż y c i e j e s t j u ż z w i ą z k i e m , ( o d n o s i s i ę to z a r ó w n o do p r o c e s u b a d a w c z e g o , d o r o z u m i e n i a , i do p r z e ż y c i a j a k o p r z e d m i o t u r e k o n s t r u k c j i — p r z y p . Z . В . ) . T o co s i ę ukazuje, ukazuje s i ę w obrazie. M a p l a n y (tła) dalsze 1 p l a n y boczne; wobec i n n y c h u k a z u j ą c y c h się jestestw (Wesenheiten) pozostaje w s t o s u n k u p o d o b i e ń s t w a lub k o n t r a s t u , l u b t e ż w stu i n n y c h relacjach, t a k i c h j a k : uwarunkowanie, położenie peryferyjne lub centralne, k o n k u r e n c j a , dystans i t p . Relacje te są zawsze r e l a c j a m i postrzegalnyrni, stosunkami r o z u m i a n y m i . Nie są to n i g ­ dy relacje faktyczne, stosunki przyczynowe. Naturalnie, n i e w y k l u c z a j ą t y c h o s t a t n i c h , ale n i c o n i c h n i e m ó w i ą . M a j ą znaczenie w y ł ą c z n i e w z r o z u m i a ł y m z w i ą z k u . Tego r o d z a j u z w i ą z e k — n i e z a l e ż n i e od t e g o , czy d o t y c z y jakiegoś człowieka, nazywamy (Por. typem typologię sytuacji lub religii historycznej typem przeprowadzoną wśród znanych s y s t e m ó w religijnych, su i u c i e c z k i , r e l i g i a pokoju, religia i współczucia, w a l k i , religia nieskończoności religia czy idealnym" i religii (IV, przez пр.: religia s. Leeuwa, dystan­ : spokoju, relig a ascezy, religia — 714). nie­ nicości miłości). N a f e n o m e n o l o g i ę , „ k t ó r a j e s t m ó w i e n i e m o t y m , co się n a m p o j a w i ł o , s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e stadia: a — N a z y w a n i e — „ t e m u co s t a ł o s i ę w i d z i a l n e n a d a j e m y n a z w ę . (...) N a d a j ą c n a z w y r o z d z i e l a m y f e n o ­ m e n y i ł ą c z y m y j e ze s o b ą , t j . i n n y m i s ł o w y k l a s y f i k u ­ j e m y je. C o ś do czegoś w ł ą c z a m y albo z czegoś e l i m i n u ­ j e m y . T o n a z y w a m y « o f i a r ą » , to z n ó w « o c z y s z c z e n i e m • > " ( I V , s. 715) . . . „ s y m b o l i z m e m c e n t r u m " , „ h i e r o f a n i ą " , „ h u m i positio", „ m y s t e r i u m t r e m e n d u m " i t p . b — W ł ą c z e n i e fenomenu we w ł a s n e ży­ cie — jeżeli b a r b a r z y ń c a opowiada p r o f e s o r o w i , że ongiś i s t n i a ł j e d y n i e w i e l k i pierzasty w ą ż , to ten uczo­ n y m ą ż n i e m ó g ł b y w o g ó l e u z n a ć s i ę za z n a w c ę w t e j materii, g d y b y nie poczuł się w e w n ę t r z n i e w s t r z ą ś n i ę t y i przynajmniej w pewnej mierze nie zechciał z a p r a g n ą ć , ażeby ó w barbarzyńca miał słuszność. Tylko stałe i usil­ ne ć w i c z e n i e w u m i e j ę t n o ś c i w z y w a n i a s i ę , t y l k o n i e ­ ustanne uczenie się r ó ż n y c h r ó l pozwala fenomenolo­ g o m w y j a ś n i a ć t o , co s i ę u k a z u j e " ( I V , s. 716); с — P o w s t r z y m a n i e s i ę od s ą d ó w (epo­ chs) — f e n o m e n o l o g i a m ó w i ą c п р . o s y m b o l i c e w ó d , z a ­ dowala się tu stwierdzeniem zawartej w niej concidentia oppositorum (woda, jako nośnik życia, odrodzenia, i w o d a , j a k o n o ś n i k ś m i e r c i , chaosu) — u c h y l a j ą c w s z e l ­ k i e s ą d y , d o t y c z ą c e tego, czy t a k i c h a r a k t e r s y m b o l i z ­ m u w ó d w y n i k a z e m p i r y c z n y c h , m e t a f i z y c z n y c h , czy t e ż logicznych (myślenie binarne) właściwości wody; d — V / у j a ś n i e n i e — „... t o , co n a l e ż y do siebie, p o w i n n o z o s t a ć z ł ą c z o n e , t o , co r ó ż n e , p o w i n n o z o s t a ć o d siebie o d d z i e l o n e . N i e w t e n j e d n a k s p o s ó b , b y z w i ą z ­ ki przyczynowe d e t e r m i n o w a ł y wyjaśnienie, jak np. A w y n i k a z В , С z n ó w ma t a k ą genezę, k t ó r a zbliża je do D — lecz j e d y n i e i w y ł ą c z n i e w t e n s p o s ó b , ż e u z y s ­ k u j ą f o r m ę z r o z u m i a ł y c h z w i ą z k ó w , j a k to n p . c z y n i p e j ­ zażysta łącząc lub oddzielając poszczególne «fragmenty». W s p ó ł i s t n i e n i e nie p o w i n n o s t a w a ć się istnieniem o d r ę b ­ n y m , lecz z r o z u m i a ł ą ł ą c z n o ś c i ą . I n n y m i s ł o w y s z u k a m y z w i ą z k u o charakterze t y p u idealnego. N a s t ę p n i e sta­ r a m y się z w i ą z e k ten p r z y p o r z ą d k o w a ć w i ę k s z e j c a ł o ś ­ ci z n a c z e n i o w e j i t d . ( I V , s. 717); e - - W s z y s t k i e te a k t y r a z e m i j e d n o c z e ś n i e s t a n o ­ wią w ł a ś c i w e rozumienie. Doświadczenia fenomenologii r e l i g i i , k t ó r a j e s t n i e h i s t o r i ą , lecz r o z u m i e n i e m f a k t ó w religijnych, w y m a g a j ą c y m nieustannej k o r e k t u r y i w s p ó ł ­ d z i a ł a n i a ze s t r o n y h i s t o r i i , f i l o l o g i i , a r c h e o l o g i i i i n ­ n y c h nauk szczegółowych, nie t y l k o w y d a j ą się nieod­ zowne w badaniu i rekonstruowaniu k u l t u r y duchowej, a l e m o g ą w n i e ś ć w i e l e c e n n y c h i n s p i r a c j i do b a d a ń n a d k u l t u r ą w ogóle. W y s t a r c z y b o w i e m z a u w a ż y ć , iż po­ między faktami religijnymi a faktami kulturowymi w y ­ s t ę p u j e istotne p o d o b i e ń s t w o . Wystarczy d o k o n a ć m a ł e g o p r z e s u n i ę c i a , k t ó r e zawiera się j u ż w pojęciu „rzeczy ś w i ę t y c h " (a w i ę c o d z n a c z a j ą c y c h s i ę s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ­ c i ą , w a g ą i z n a c z e n i e m , j a k i e s i ę do n i c h p r z y w i ą z u j e ) by z n a l e ź ć się na g r u n c i e f e n o m e n o l o g i i k u l t u r y , zaj­ m u j ą c e j się t a k i m i faktami, k t ó r e w danej społeczności, k u l t u r z e , w y r ó ż n i a j ą s i ę od p o z o s t a ł y c h r z e c z y s w ą n a d w a r t o ś c i o w o ś c i ą . „ B a d a j ą c ż y c i e i w s p ó ł ż y c i e ludzi obec­ n i e l u b w p r z e s z ł o ś c i — pisze f e n o m e n o l o g Jacques D . J. W a a r d e n b u r g — w ś r ó d d a n y c h f a k t ó w możemy zawsze r o z r ó ż n i ć k i l k a t a k i c h , k t ó r e w t y m ż y c i u czy w s p ó ł ż y c i u m i a ł y l u b m a j ą dla zainteresowanego znacze- " 59 �nie s z c z e g ó l n e , w i ę k s z e n i ż w y d a r z e n i a codzienne. T a k i e w y r ó ż n i o n e f a k t y z a j m u j ą specjalne miejsce w naszym ż y c i u . D o t y c h f a k t ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę od p o z o s t a ł y c h w y ­ d a r z e ń naszego ż y c i a s w ą n a d w a r t o ś c i ą ( M e h r w e r t ) n a ­ l e ż ą z a r ó w n o sposoby z a c h o w a n i a , w y o b r a ż e n i a , o p o w i e ś ­ ci i t d . , j a k i o k r e ś l o n e k o n k r e t n e r z e c z y , z w i e r z ę t a i l u ­ dzie. P r z y t y m aspekt z n a c z e n i o w y zazwyczaj d o m i n u j e n a d a s p e k t e m f a k t y c z n y m , t a k , ż e w y r ó ż n i o n e w t e n spo­ s ó b f a k t y ż y c i a d a n e j j e d n o s t k i czy s p o ł e c z n o ś c i n i e t y l ­ k o s p e ł n i a j ą f u n k c j ę w y z n a c z o n ą p r z e z samo t w o r z y w o lecz -'urazem t a k ż e s t a n o w i ą t o , co z w y k l e n a z y w a m y systemem symboli. K r ó t k o m ó w i ą c , s p e ł n i a j ą one f u n k ­ cję s y m b o l i c z n ą P o d o b n i e j a k z c h w i l ą p r z y b y c i a do obcego k r a j u , k t ó r y c h c i e l i b y ś m y p o z n a ć , b ę d z i e m y s z u ­ k a ć t y c h rzeczy, k t ó r e e w i d e n t n i e i n t e r e s u j ą d a n y c h l u ­ d z i , t a k t e ż b a d a j ą c i n n ą n i ż nasza k u l t u r ę — z w ł a s z c z a w t e d y g d y c h o d z i o p r o b l e m r e l i g i i — s z u k a m y tego, co m a t a m w i ę k s z ą w a r t o ś ć d l a z a i n t e r e s o w a n e g o . W y ­ k r y c i e tego r o d z a j u z n a c z ą c y c h f a k t ó w d o k o n u j e s i ę c z ę ś c i o w o n a p o d s t a w i e tego, co b a d a c z o w i r z u c a s i ę bez­ p o ś r e d n i o w o c z y ze w z g l ę d u n a z g o d n o ś ć l u b k o n t r a s t z j e g o w ł a s n ą k u l t u r ą i co u ś w i a d a m i a a n sobie w n o w y i szczególny sposób, częściowo zaś dzięki jego w y s i ł k o w i , by p o j ą ć w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę o d n o ś n e j k u l t u r y i r e l i ­ g i i oraz z r o z u m i e ć z w i ą z k i w danej c a ł o ś c i . W odniesieaiu dc pierwszego p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą c e m o ż e b y ć stwierdzenie, że zgodność i kontrast odnoszą się nie t y l ­ k o do z e w n ę t r z n y c h , o d i z o l o w a n y c h f a k t ó w z ż y c i a b a ­ dacza i b a d a n e j k u l t u r y , lecz t a k ż e do g ł ę b s z y c h w a r s t w , jak n p . w z a j e m n y u k ł a d t y c h z n a c z ą c y c h f a k t ó w w o d ­ n o ś n e j k u l t u r z e " . F e n o m e n o l o g i a „ i d ą c po t e j d r o d z e , m u s i p o k o n a ć w i e l e p r z e s z k ó d . N i e d a n y j e j jest o g l ą d ^ t w a r z ą w t w a r z » . A l e i za p o m o c ą z w i e r c i a d ł a m o ż n a w i e l e z o b a c z y ć . A o t y m , co s i ę w i d z i , m o ż n a m ó w i ć " . ( I V , s. 719). 5 K a g r u n c i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j m o ż e m y z n a l e ź ć sze­ reg prac, k t ó r e a c z k o l w i e k nie i d e n t y f i k u j ą się z t r a d y ­ c j ą f e n o m e n o l o g i c z n ą , t o j e d n a k w p r ó b i e d o c i e r a n i a do t y c h znacznych f a k t ó w , w e w n ę t r z n y c h k a t e g o r i i s k ł a d a ­ j ą c y c h się na r z e c z y w i s t o ś ć badanej k u l t u r y , realizują s t a w i a n e sobie przez f e n o m e n o l o g i ę cele ( p o r . n p . J a c k a O l ę d z k i e g o Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w , 1971). N a t o m i a s t ś w i a d o m ą r e p r e z e n t a n t k ą p o ­ d e j ś c i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o b y ł a C e z a r i a B a u d o u i n do 1 Das Heilige ligiosen (Świętość und das Profane. Mom Wesen des rei świeckość. O ilocie religii) 1957. 2 West-Ostliche Mystik. Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung (Zachodnio-wschodnia mistyka. Porównanie i rozróżnienie dla interpretacji istoty) 1926; Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum (Indyj­ ska r e l i g i a ł a s k i a c h r z e ś c i j a ń s t w o ) 1930. 3 M . B a c h t i n , Uwagi do metodologii badań literac­ T ł u m . p o l . w : „ L i t e r a t u r a " 1976, n r 22 ( 3 . V I ) , s. 5. 4 Aegyptiscłie staroegip- kich, M . i n . : Goodsvorstellingen in de oud — pyramideteksten 1916 (Wyobrażenia bogów w 1 Courtenay E h r e n k r e u t z J ę d r z e j e w i c z o w a (1886—1967), a u t o r k a t a k i c h prac j a k : Siady walk Rosjan z Mordwinami w rosyjskiej literaturze lu­ dowej, 1916; Echa stosunków polsko-rosyjskich w bylinach, 1918; Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, 1927; Ze studiów nad obrzęda­ mi weselnymi ludu p o l s k i e g o , 1929; Zwyczaje wio­ senne ludu polskiego, 1927; Kwiatki św. Jerzego, 1927; Kalendarz świętojerski, 1959—1960; Legenda o Kra­ kusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w legendzie aurea J. de Voraigne; Onomastyka najstar­ szych roczników świętojerskich, 1954—55; k t ó r a w s w y m s t u d i u m o p a t r o n c e m u z y k i , ś w . C e c y l i i (Sw. Cecylia, „ L u d " , 1922) p r z e d s t a w i a z n a n y ze w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i ludowej „apokryficzny" typ św. Cecylii, jako ślepej, kor­ nej, cichej d z i e w i c y na tle u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t ­ k a c h k u l t u r y rzymskiej i w tradycjii hagiograf icznej, „li­ turgicznej" wersji, ukazującej t ę s a m ą postać, jako bo­ gatą, dostojną, d u m n ą przedstawicielkę rodu Ceceljuszów M e t e l l i . D z i ę k i t a k i e m u z e s t a w i e n i u d o c h o d z i a u t o r k a do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h tradycję ludową, takich jak udramatyzowame, przerysowanie po­ s t a c i (poprzez p r z y p i s a n i e j e j ś l e p o t y , p o d k r e ś l e n i e u ł o m ­ ności, upośledzenia) o d s ł a n i a j ą c t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w tradycyjnej ludowej w i z j i ś w i ę ­ tości, kojarzącej częstokroć p r z y n a l e ż n ą świętości nie­ z w y k ł o ś ć z u ł o m n o ś c i ą (kalecy, nawiedzeni, „ j u r o d i w i " , m u z y k u j ą c y ślepcy, żebracy etc). Odtwarzając p r a w d o p o d o b n ą drogę przejścia od mo­ t y w u „ b o g a c t w a " z a w a r t e g o w i m i e n i u gens C e c y l i a do m o t y w u „ ś l e p o t y " , d o c i e r a j ą c do s p e c y f i c z n e g o z j a w i s ­ ka, j a k i m jest t w ó r c z a l u d o w a e t y m o l o g i a , w o p a r c i u o m a t e r i a ł historyczny i filologiczny, rekonstruuje p e ł n y o b r a z t r a d y c j i , z w i ą z a n e j ze ś w i ę t ą C e c y l i ą . P r z y c z y m h i s t o r i a , k t ó r a s t a n o w i p o d s t a w ę do t e j r e k o n s t r u k c j i n i e jest t r a k t o w a n a j a k o e m p i r y c z n e n a s t ę p s t w o f a k t ó w , a l e j a k o s t o p n i o w e k s z t a ł t o w a n i e s i ę sensu. D l a B a u d o u i n de Couitenay, dla której tak j a k dla innych fenomenonog ó w , p r z e d m i o t n a u k i jest do p e w n e g o s t o p n i a „ w y t w o ­ rem czynności naukowych", „każdy w y t w ó r kultury, któ­ r y n a l e ż y do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h j e s t t y l k o ostatnim ogniwem poprzedzającego, go s z e r e g u form p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę , o s t a t n i m w y k ł a d n i k i e m tej t r a d y c j i " . ( Z . B . ) skich tekstach Piramid); Egyptische Eschatologie 1919 ( E s c h a t o l o g i a E g i p s k a ) ; B a c h ' s Mattheuspassion 1937 (Pa­ sja według św. Mateusza. Bacha); In dem Himmel ist. ein Tanz... Uber religiose B e d e u t u n p des T a n z e s u n d des Festzuges 1937^ (W niebie jest taniec... O religijnym zna­ czeniu tańca i odświętnego pochodu. T ł u m . pol. w . : „Li­ t e r a t u r a n a ś w i e c i e " , 1978, n r 5); Sacred und Profane Beauty: The Holy in Art, 1963 (Święte i świeckie Pie'.ino: Święte w sztuce). J a c q u e s D . J. W a a r d e n b u r g , W sprawie fenome­ nologii religii. Uwagi zasadnicze [ w : ] „ E u h e m e r , Prze­ g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , 1974 n r 3, s. 73, 74. 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6934441c598386017485d843948f197.pdf 453aca0cd01d133d373b9bd6c207f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3250 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Uwagi po biennale kowalstwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ UWAGI PO BIENNALE KOWALSTWA Wszystkie konkursy sztuki ludowej, zwłaszcza ogól­ n o p o l s k i e , m a j ą d w a , w y r a ź n i e d o s t r z e g a l n e , cele. J e d ­ n y m jest s t y m u l a c j a d a n e j d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i , d r u g i m rozeznanie w procesach, k t ó r e w tej t w ó r c z o ś c i zacho­ d z ą . O b a cele s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e , s k o r o s i ę b o w i e m chce p r o w a d z i ć p o l i t y k ę o p i e k i , trzeba w i e d z i e ć , j a k i jest s t a n r z e c z y w i s t y z j a w i s k a , w j a k i m k i e r u n k u z m i e ­ r z a , co j e s t w n i m w a r t e p o p a r c i a , co z a ś n i s z c z y n a j ­ cenniejsze jego w a r t o ś c i . c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a naszej s z t u k i l u d o w e j z a s a d ą e k o ­ n o m i i sił i ś r o d k ó w , z a s a d ą — n a z w i j m y j ą t a k — o p ­ tymalizacji (maksimum wyrazu przy m i n i m a l n y m wkła­ dzie pracy). M o ż n a przy t y m z a u w a ż y ć , że i m bardziej p r z e d m i o t jest z w y c z a j n y i f u n k c j o n a l n y , t y m silniejsze są związki f o r m y z t e c h n i k ą , z t r a d y c j ą . D o ś w i a d c z e n i e i p a m i ę ć wiążą się w ó w c z a s z n a w y k a m i estetycznymi, k t ó r e b a z u j ą na w z o r a c h w y n i e s i o n y c h z p r z e s z ł o ś c i , odziedziczonych po w c z e ś n i e j s z y c h pokoleniach. Biennale kowalstwa ludowego, k t ó r e zorganizowano p o d k o n i e c 1979 r . w R a d o m i u , m i m o ż e n i e o b j ę ł o w s z y s t k i c h c z y n n y c h jeszcze w k r a j u w a r s z t a t ó w , b y ł o i m p r e z ą w a ż n ą . Przede w s z y s t k i m dlatego, ż e w y j ą t k o w o w y r a ź n i e p o k a z a ł o j a k i e j e s t d z i s i a j k o w a l s t w o , co j e s t j e g o s i ł ą , co z a ś s ł a b o ś c i ą . B y ł a to n i e t y l e k o n f r o n t a c j a o ś r o d k ó w , co p o s t a w t w ó r c z y c h , s p o s o b ó w r o z w i ą z y w a ­ nia starej i n o w e j t e m a t y k i . S p r z y j a ł o t e m u zoriento­ wanie r e g u l a m i n u k o n k u r s u j e d n o c z e ś n i e na f o r m y t r a ­ dycyjne i nowe. Dzięki temu, oglądając w y s t a w ę m o ż n a b y ł o o b s e r w o w a ć relacje m i ę d z y t r a d y c j ą a w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą , m i ę d z y zasadami m y ś l e n i a , w ł a ś c i w y m i d a w n e j sztuce l u d o w e j a t e n d e n c j a m i e s t e t y c z n y m i , k t ó ­ re dostrzec m o ż n a obecnie w ś r ó d w i ę k s z o ś c i twórców l u d o w y c h . Chodzi t u o jednoczesne w y s t ę p o w a n i e d w ó c h estetyk, d w ó c h k o d ó w estetycznych, z których jeden w i ą ż e się z zasadami d a w n e j sztuki l u d o w e j , d r u g i z a ś z obecnymi upodobaniami twórców oraz środowiska, w którym przebywają. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o j a w i a s i ę n o w a f u n k c j a , no­ w y p r z e d m i o t — dochodzi do g ł o s u w s p ó ł c z e s n a ś w i a ­ d o m o ś ć e s t e t y c z n a t w ó r c y , u p o d o b a n i a , k t ó r e o n (a t a k ­ że jego ś r o d o w i s k o ) przejawia w zdobieniu wnętrza, w o c e n i e tego, co p i ę k n e czy b r z y d k i e . S ą d z ę n a w e t , ż e d a ł o b y się t u s f o r m u ł o w a ć t a k ą p r a w i d ł o w o ś ć : i m bar­ d z i e j t w ó r c a d ą ż y do tego, a b y j e g o d z i e ł o b y ł o „ p i ę k n e " , t y m silniej podlega p r e s j i obecnych u p o d o b a ń estetycz­ n y c h , t y m bardziej o d r y w a się od d a w n y c h r e g u ł k s z t a ł ­ towania formy. (Dawne formy, k t ó r e m y percepujemy w kategoriach piękna, t w ó r c y l u d o w i oceniają w kategor­ iach r z e m i o s ł a , rzeczy „starodawnych"; natomiast za „ p i ę k n e " u w a ż a j ą t o , co o d p o w i a d a i c h o b e c n y m u p o d o ­ b a n i o m e s t e t y c z n y m , co z a w i e r a n a d w y ż k ę d e k o r a c j i n a d formą funkcjonalną). 1 2 3 Nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że ta „ d a w n a " estetyka w i ­ doczna jest przede w s z y s t k i m w w y t w o r a c h tradycyj­ n y c h , z w ł a s z c z a u ż y t k o w y c h , t a m gdzie prostota i k l a ­ r o w n o ś ć f o r m y w y n i k a j ą z p o s z a n o w a n i a cech m a t e r i a ł u i t e c h n i k i jego o b r ó b k i ; gdzie k s z t a ł t , k o m p o z y c j a , o r n a ­ m e n t zgodne są z p o d s t a w o w ą f u n k c j ą p r z e d m i o t u oraz Interferencja dawnej i nowej estetyki występuje z r e s z t ą n i e t y l k o p r z y p o d j ę c i u n o w e j t e m a t y k i . Jest ona zauważalna również w wykonawstwie dawnych p r z e d m i o t ó w . P r z e j a w i a s i ę w ó w c z a s w d ą ż e n i u do o b fitszego z d o b i e n i a p o w i e r z c h n i , do k o m p l i k o w a n i a s y l ­ w e t y ( n p . z a w i a s u czy w y k ł a d k i ) , do z a s t ę p o w a n i a o r n a ­ m e n t y k i geometrycznej — roślinną. Na schemat t r a d y ­ cyjnego w z o r u nasuwa się w ó w c z a s w a r s t w a nowsza, k t ó r e j c e c h ą p o d s t a w o w ą jest w ł a ś n i e dekoracja, roz­ budowanie m o t y w ó w floralnych, d ą ż e n i e do w p r o w a - �k l i e n t ó w , k t ó r z y w o l ą od a u t e n t y k u l u d o w e g o ( z b y t w ich m n i e m a n i u „ z g r z e b n e g o " ) f o r m y bogato dekorowane, g r a w i t u j ą c e k u w z o r o m nie-ludowego k o w a l s t w a . (Oto paradoks współczesnej twórczości „ l u d o w e j " — kierunek jej przemian wiedzie od szlachetnej prostoty f o r m d a w ­ nych, chłopskich, k u wzorom dworskim, mieszczańskim, h i s t o r y c z n y m czy p s e u d o - n o w o c z e s n y m . Jest t o w i ę c p r o ­ ces a k u r a t o d w r o t n y o d tego, k t ó r y w y s t ę p o w a ł w p r z e ­ s z ł o ś c i , k i e d y to l u d w z o r y d w o r s k i e , k o ś c i e l n e czy m i e s z c z a ń s k i e a d a p t o w a ł do s w o i c h w a r u n k ó w i u p o ­ d o b a ń estetycznych). Z d o b i e n i u , gdzie t y l k o to m o ż l i w e , s p r z y j a j ą rów­ nież upodobania p r a c o w n i k ó w skupu w r ó ż n y c h insty­ tucjach, a zwłaszcza wycena p r z e d m i o t ó w . Niemal w s z ę ­ d z i e ( d o t y c z y t o n i e t y l k o s z t u k i l u d o w e j ) za rzecz z d o ­ b i o n ą p ł a c i s i ę z n a c z n i e w i ę c e j , n i ż za p r z e d m i o t s z l a ­ c h e t n y , lecz p r o s t y . P o d s t a w ą w y c e n y n i e j e s t b o w i e m d o s k o n a ł o ś ć p r z e d m i o t u , lecz w k ł a d pracy potrzebnej do j e g o w y k o n a n i a . 2 d z e n i a , g d z i e t y l k o s i ę da, l i n i i f a l i s t y c h , esowato-flores o w a t y c h . W y s t ę p u j e to w s t o p n i u n i e w i e l k i m p r z y p o ­ d e j m o w a n i u t e m a t y k i u ż y t k o w e j (okucia w o z ó w , n a r z ę ­ dzia gospodarskie), ale w znacznie silniejszym p r z y w y ­ robie p r z e d m i o t ó w , k t ó r e obok swej f u n k c j i użytkowej p e ł n i ą r ó w n i e ż (a o b e c n i e p r z e d e w s z y s t k i m ) f u n k c j e zdobnicze, reprezentacyjne. P r z y k ł a d e m m o g ą być np. zawiasy pasowe i esowe W ł a d y s ł a w a , A n d r z e j a i Jana G ą s i e n i c ó w —• M a k o w s k i c h , w y k o n y w a n e n a z a m ó w i e ­ nie właścicieli i budowniczych nowo p o w s t a j ą c y c h w i l l i w s t y l u „ z a k o p i a ń s k i m " ( i l . 10—12). U p o d o b a n i a i a m b i c j e k o w a l i z n a j d u j ą w ó w c z a s uzasadnienie w w y r a ź n i e zdob­ n i c z e j f u n k c j i t a k i c h z a w i a s ó w , o k u ć czy k l a m e k . Z g o d ­ ne s ą z r e s z t ą z o c z e k i w a n i a m i z d e c y d o w a n e j większości II. 93 40 1. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , k r z y ż , w y s . 50 i 96 c m . I I . 3. E u g e n i u s z C h o ł u j , kopos, Trzecim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi deko­ racji p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h są konkursy. Pozornie m a m y w ó w c z a s do c z y n i e n i a z p o w i e l a n i e m d a w n y c h w z o r ó w , w r z e c z y w i s t o ś c i j e d n a k są to j u ż p r z e d m i o t y inne. A t r a p y , k t ó r e — o czym w y k o n a w c a dobrze w i e — n i g d y nie b ę d ą s p e ł n i a ł y swej w ł a ś c i w e j r o l i . Z a w i a s pasowy b ę d z i e l e ż a ł w sali w y s t a w o w e j na kostce l u b w i s i a ł na planszy — nie b ę d z i e j e d n a k d ź w i g a ł przez d ł u g i e lata c i ę ż k i c h d r z w i . K o w a l stara się w i ę c , aby był on piękniejszy od pięćdziesięciu innych z a w i a s ó w jego r y w a l i . Z m y ś l e n i a funkcjonalnego przechodzi na e s t e t y c z n e . C z ę s t o zEipomina n a w e t , j a k i m p o w i n i e n b y ć „ p r a w d z i w y " zawias. R o z c z ł o n k o w u j e jego k s z t a ł t , roz­ w i j a , m i m o iż t y m s a m y m o s ł a b i a m a t e r i a ł ( n p . r e p r . w katalogu zawiasy pasowe S t a n i s ł a w a Chołuja czy Z y g m u n t a L o r k a ) . L u d z i e z n a j ą c y się na rzeczy w y t y ­ k a j ą k o w a l o m t a k i e u c h y b i e n i a . C z y k o w a l e s a m i tego nie r o z u m i e j ą ? O c z y w i ś c i e r o z u m i e j ą i g d y b y p r a c o w a l i d l a siebie, czy r o b i l i z a w i a s y do d r z w i k o ś c i e l n y c h l u b w r ó t s t o d o ł y przede w s z y s t k i m m y ś l e l i b y o t y m , j a k i ciężaT m u s z ą one w y t r z y m a ć , j a k w z m o c n i ć miejsca, k t ó r e najbardziej „ p r a c u j ą " . A l e k u j ą c na k o n k u r s nie z a s t a n a w i a j ą się nad t y m , z a p o m i n a j ą , że to ma b y ć autentyk „na niby"; widzą zresztą reprodukcje w kata­ l o g a c h , i n s p i r u j ą c e i c h w ł a ś n i e do t a k i c h estetyzujących r o z w i ą z a ń (np. katalog omawianego Biennale). Wie­ d z ą t e ż , ż e w y k ł a d k a , w r z e c i ą d z czy z a w i a s z o s t a n ą p o ­ k a z a n e na wystawie niczym bransoletki u jubilera. A w i ę c je zdobią. Przede w s z y s t k i m z d o b i ą ! I często c m . I I . 2. A n d r z e j i J a n u s z G ą s i e n i c e M a k o w s c y , w i d e ł k i , d ł . 40 c m . I I . 4. Mieczysław Hulewicz, trójnóg-denarek, 14 c m . wys. wys. �6 П. 5. Antoni Moćko, ś w i e c z n i k , w y s . 48,5 c m . I I . 6. B r o n i s ł a w P i e t r a k , Świecznik I I . 7. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , ś w i e c z n i k , w y s . 6,5 c m . na t y m w y g r y w a j ą , j a k o ż e p r z e d m i o t y t a k i e (nawet nieudane) zyskują niejednokrotnie najwyższe oceny'. P a t r z ą c na o b f i t ą o r n a m e n t y k ę w i e l u e k s p o n a t ó w — z t y m w i ę k s z y m szacunkiem i wręcz zachwytem podzi­ w i a ł e m na B i e n n a l e f o r m y p i ę k n e — w ł a ś n i e p r z e z s w ą prostotę, proporcje, oszczędne wprowadzenie elementu zdobniczego (np. zawiasy pasowe Antoniego Moćki, Edwarda Chołuja, Dominika Ustaszewskiego, widełki A . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h ( i l . 2), w s z y s t k i e n a d e ­ s ł a n e p r a c e M i e c z y s ł a w a H u l e w i c z a — ( i l . 1, 4, 7). O ile jednak przy w y r o b a c h u ż y t k o w y c h i w y k o n y ­ w a n y c h od d a w n a , z a s a d n i c z y s c h e m a t k o m p o z y c j i nie 7 na trzy świece, wys. 36 cm. u l e g a ł w i ę k s z y m zmianom, a p u n k t e m odniesienia b y ł a p a m i ę ć d a w n e j f o r m y , to p r z y p o d e j m o w a n i u n o w y c h te­ m a t ó w (o c e c h a c h n i e z a w s z e z n a n y c h z d o ś w i a d c z e n i a ) , do g ł o s u d o c h o d z i ł o i n d y w i d u a l n e p o c z u c i e f o r m y , po­ m y s ł o w o ś ć , i n w e n c j a ; a co za t y m i d z i e — k s z t a ł t u j ą c e się w s p ó ł c z e ś n i e u p o d o b a n i a estetyczne. R z u t u j e to w s p o s ó b oczywisty na p r z e c i ę t n y poziom artystyczny tych prac, n i ż s z y od p o z i o m u w y r o b ó w t r a d y c y j n y c h ; nieraz nawet ocierający się o granice kiczu. Z w ł a s z c z a widocz­ ne j e s t to t a m , g d z i e w z o r e m i n s p i r u j ą c y m k o w a l a b y ł p r z e d m i o t m a j ą c y s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m ozdobie. C i sami ludzie, k u j ą c dobre, t r a d y c y j n e przedmioty użytkowe, proponowali niedobrą amatorszczyznę, wyko­ n u j ą c przedmioty t y l k o dekoracyjne — k o g u t k i , pieski, smoki, f i g u r k i z ż e l a z a , „ p a m i ą t k i " . W tej d z i e d z i n i e spo­ ro n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w n a d a w a ł o s i ę b a r d z i e j na w y s t a w ę kiczu niż sztuki ludowej (przykłady m.in. w katalogu Biennale). Charakterystyczne jest w takich p r z y k ł a d a c h odejście o d w z o r c ó w t r a d y c y j n e g o k o w a l s t w a (od j e g o g r a m a t y k i form), a szukanie inspiracji w przedmiotach nie-ludowej proweniencji, w świecznikach z mosiądzu, tralkach d r e w n i a n y c h , w y r a b i a n y c h na t o k a r s k i m warsztacie, b i ­ b e l o t a c h s t a w i a n y c h n a s t o l i k a c h czy n a b i u r k u , w s p ó ł ­ c z e s n y c h p a m i ą t k a c h ( i l . 9). Z a r ó w n o wśród adaptacji jak i dzieł o charakterze dekoracyjnym, inspirowanych rozwiązaniami techniczny­ m i i artystycznymi dawnego kowalstwa, wyróżnić można d w i e postawy, d w a t y p y n a w i ą z a ń do t r a d y c j i . Jeden, częściej spotykany w ś r ó d n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w i , j a k s i ę zdaje, s z c z e g ó l n i e p o ż ą d a n y p r z e z m i ł o ś n i k ó w i o p i e ­ k u n ó w s z t u k i l u d o w e j , to n a w i ą z a n i e do k o n k r e t n y c h 41 �8 w z o r ó w (jak np. k r a t y , zawiasy, spinki), d r u g i , rzad­ szy, a l e z n a c z n i e c i e k a w s z y — t o w y c h o d z e n i e o d g r am a t y k i l u d o w y c h f o r m , r e g u ł artystycznego m y ś ­ l e n i a , e l e m e n t a r n y c h zasad k o m p o z y c j i . P i e r w s z y p o l e g a na ż o n g l e r е е e l e m e n t a m i z n a n y m i , d r u g i n a p r z e m y ś l e ­ n i u sensu p o d e j m o w a n e g o z a d a n i a , z g o d n i e z c h a r a k t e ­ rem t w o r z y w a i t r a d y c y j n ą technologią. Jedno o c z y w i ś ­ cie nie przeczy d r u g i e m u , l o g i k a k o n s t r u k c j i nie w y k l u ­ cza s i ę g n i ę c i a po r o z w i ą z a n i e f o r m a l n e , występujące w d a w n y m przedmiocie. M o t y w k r a t y z okienka spich­ rza m o ż e b y ć z a s t o s o w a n y i w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d ­ m i o c i e , a l e t y l k o w t e d y , g d y m a to s w o j e u z a s a d n i e n i e logiczne, z a r ó w n o u ż y t k o w e j a k i k o m p o z y c y j n e . Z re­ g u ł y j e d n a k nastawienie na t a k i t y p adaptacji p r o w a d z i do p s e u d o - l u d o w e g o e k l e k t y z m u , do s t y l i z a c j i , p o d c z a s gdy m y ś l e n i e formą, r o z w i ą z a n i a m i w y n i k a j ą c y m i z tech­ n i k i kowalstwa, sprzyja autentycznej twórczości. Dla­ tego z p e w n ą n i e u f n o ś c i ą p a t r z ę n a p r a c e , k t ó r e z g o d ­ nie z oczekiwaniami z a m a w i a j ą c y c h , mają być tylko a d a p t a c j ą d a w n y c h form. Rzadko kiedy b y w a j ą dobre, i j a k s ą d z ę w ł a ś n i e dlatego, że sama idea adaptacji k i e ­ r u j e u w a g ę l u d o w y c h t w ó r c ó w na z e w n ę t r z n e podo­ b i e ń s t w o , na wykorzystanie schematu dawnego przed­ m i o t u w n o w y m zastosowaniu. W d o b r y m p r z y p a d k u b ę d z i e to np. wieszak na p ł a s z c z e w k s z t a ł c i e zawiasu p a s o w e g o (z d o d a n y m i k o ł e c z k a m i ) , z a p r o p o n o w a n y p r z e z B r o n i s ł a w a Pietraka, p r z y n a j m n i e j d o w c i p n y w tej z m i a ­ n i e r ó l , w z ł y m : k r a t a — d r z w i c z k i do k o m i n k a . O ile ciekawsze b y ł y na Biennale prace w y w o d z ą c e się z m y ś l e n i a o f u n k c j i p r z e d m i o t u , o jego k o n t e k ś c i e 42 9 przestrzennym i p r z e d m i o t o w y m . Pokazali je m.in. M i e ­ c z y s ł a w H u l e w i c z i A n t o n i M o ć k o , obaj d o s k o n a l i , a za­ razem w y r a ź n i e r ó ż n i od siebie. W t y m m i e j s c u p r z e j d ź m y do n a s t ę p n e j refleksji, j a k ą n a s u n ę ł a wystawa. Otóż w sytuacji, gdy kowal w y k o n u j e p r z e d m i o t y n a w y s t a w ę , a do tego formy, k t ó r e n i e są a n i ściśle u ż y t k o w e , a n i osadzone w t r a ­ d y c j i r e g i o n u (czy o ś r o d k a ) , w y r a ź n i e j z a r y s o w u j e s i ę j e g o o s o b o w o ś ć t w ó r c z a . N i e znaczy t o , ż e b y ł j e j p o ­ zbawiony dawny kowal, pracujący w bliskim kontakcie z i n n y m i k o w a l a m i , a l e n i e m i a ł on t e j szansy i n d y w i ­ d u a l n e j w y p o w i e d z i , co w s p ó ł c z e s n y . Z r e s z t ą w y o s t r z o ­ n e m u s p o j r z e n i u n a cechy i n d y w i d u a l n e s p r z y j a za­ r ó w n o forma konfrontacji, j a k ą jest k o n k u r s , j a k t e ż i n i e m o ż n o ś ć o c e n i e n i a n a j e g o p o d s t a w i e , co j e s t d o ­ b r e m w s p ó l n y m j a k i e g o ś o ś r o d k a , co z a ś c e c h ą o d r ę b n ą . W s y t u a c j i , k i e d y w B i e n n a l e u c z e s t n i c z y 45 o s ó b , a w i ę c m n i e j n i ż jest w k r a j u w o j e w ó d z t w , odpada m o ż ­ ność porównania w k ł a d u indywidualnego z tradycją lo­ k a l n ą . Jedynie kowale radomscy wystąpili jako zespół. O g l ą d a j ą c i c h w y r o b y , z a s t a n a w i a m s i ę t y l k o c z y to, co w y d a j e s i ę w i d z o w i p o d o b n e w i c h p r a c a c h , w i ą ż e się z d a w n i e j s z ą t r a d y c j ą , czy t e ż jest j u ż r e z u l t a t e m sporej ilości k o n k u r s ó w , p r z e p r o w a d z a n y c h po w o j n i e na t e r e n i e o b e c n y c h w o j . r a d o m s k i e g o i k i e l e c k i e g o . M y ś l ę o t e n d e n c j i do obfitego zdobienia k a ż d e g o p r z e d ­ m i o t u u ż y t k o w e g o , swoistego h o r r o r v a c u i , k a ż ą c e g o k o ­ walowi podziabać każdy centymetr kwadratowy powierz­ chni, j a k b y w o b a w i e , że sam „ c z y s t y " k s z t a ł t pozba­ w i o n y jest w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . �Cechy w s p ó l n e m o ż n a wali zakopiańskich, ale Gąsieniców-Makowskich. Cukier kolegów w Jan jak Mieczysław spod było również dotyczą one Zarówno Biernacik Gubałówki. bowiem różnią Niestety, Biennale. (Jednak i oni, i biorący Schrainer prostych do z Brzeźna bogato również dekorowanych, zauważyć jedynie nie u Bronisław się od wzięli udział ko­ rodziny w ewoluują swych udziału Biennale od form „naturalistycznych"). G ą s i e n i с e-M а к o w s с у reprezentują kowalstwo bardzo dobre warsztatowo, a k c e n t u j ą c e rolę zdobnictwa. Na ich p r z y k ł a d z i e doskonale w i d a ć kierunek przemian w estetyce w y r o b ó w k o w a l s k i c h , z w i ą z a n y z c z y n n i k a m i . 0 k t ó r y c h pisałem już uprzednio. P i ę k n e , szlachetne w s w y c h p r o p o r c j a c h „ w i d e ł k i " ( i l . 2) r e p r e z e n t u j ą d a w ­ n y p u n k t o d n i e s i e n i a , z a w i a s y esowe, a z w ł a s z c z a k l a m k i — s ą j u ż p r z y k ł a d e m t e n d e n c j i „ b a r o k i z u j ą c y c h " ( i l . 10— 12). N i e n e g u j ą c s p r a w n o ś c i w a r s z t a t o w e j M a k o w s k i c h m o ż n a i m z a r z u c i ć , ż e w d ą ż e n i u do e f e k t u w i r t u o z o w ­ s k i e g o z a t r a c j ą c z a s e m s z l a c h e t n o ś ć f o r m y , czego p r z y ­ k ł a d e m mogą być reprodukowane w katalogu klamka 1 smok (Janusza) oraz p e l i k a n (Władysława). Niejednorodność poszczególnych elementów całości, z a k ł ó c e n i e „ s t y l i s t y k " m o ż n a też dostrzec w pracach M i e c z y s ł a w a Z a n i e w s k i e g o z Lubijewa (woj. ostro­ łęckie). Obok ł a d n i e w y w a ż o n e g o w proporcjach zawia­ su p o k a z a ł o n w i e l e p r a c ś w i a d c z ą c y c h o i n w e n c j i , c h o ć niejednolitych, niespójnych. Są w nich udane fragmen­ t y , j a k np. o r z e ł w ś w i e c z n i k u z m a p ą Polski, ale b r a k c a ł o ś c i o w e g o u j ę c i a p r z e d m i o t u . Z a n i e w s k i n a d e s ł a ł na B i e n n a l e n a j w i ę c e j , b o a ż 36 p r a c , j e g o t e m p e r a m e n t t w ó r c z y i w y s i ł e k m o g ą z a i m p o n o w a ć , ale k i e r u n e k roz­ w o j u niepokoi. Odchodzi b o w i e m od u m o w n o ś c i ludo­ w e g o k o w a l s t w a d ą ż ą c do e f e k t ó w r a c z e j i l u s t r a c y j n y c h . W i d a ć to z a r ó w n o w k o n i k u , w i e ń c z ą c y m okucie dyszla wozu, jak też w świecznikach i figurkach z żelaza (il. 17). W c h o d z ą c w i n n ą k o n w e n c j ę a r t y s t y c z n ą n i e z a w s z e u m i e jej s p r o s t a ć , toteż wiele jego prac sprawia w r a ż e ­ n i e a m a t o r s t w a n i e osadzonego j u ż w r y g o r a c h l u d o w e j twórczości. Podobne u w a g i b u d z ą prace S t a n i s ł a w a T o m с z ук a z T a r n o w a . M i e s z c z ą się one w szerokiej skali — między tradycją a współczesnością, między znakomitą a d a p t a c j ą dawnych form (funkcjonalne i p i ę k n e przybo­ ry kominkowe), a zupełnie już „nie — ludowymi" kon­ cepcjami o b r a z ó w z żelaza i krat tematycznych. T o m ­ czyk jest d u ż ą i n d y w i d u a l n o ś c i ą i nie m o ż e d z i w i ć , że p r z y s w y c h z a i n t e r e s o w a n i a c h a r t y s t y c z n y c h oraz k o n s t r u k c y j n o - m e c h a n i c z n y c h w y k r a c z a poza f o r m y l u d o w e ­ go k o w a l s t w a . C h o d z i t y l k o o to, j a k to r o b i , do czego z m i e r z a , co o s i ą g a . J e g o k o ł a t k i s t a n o w i ą p r z y k ł a d n i e t y l k o dobrego r z e m i o s ł a k o w a l s k i e g o , ale i ś l u s a r s t w a . D o w o d z ą d u ż e j p o m y s ł o w o ś c i i w y o b r a ź n i (np. k o ł a t k i w k s z t a ł c i e m ł y n a , d z w o n ó w ( i l . 16), p a w i a ) , k t ó r e t o ce­ chy z n a j d u j e m y r ó w n i e ż w jego d e k o r a c y j n y c h k r a t a c h i s c e n a c h h i s t o r y c z n y c h . A l e p r a c e te n i e s t a n o w i ą j u ż przedłużenia ludowego kowalstwa, w y r a s t a j ą bowiem z g r u n t u innego m y ś l e n i a , i n n y c h w z o r ó w estetycznych. I s t o t n e staje się w n i c h przekroczenie o g r a n i c z e ń , k t ó r e — z d a w a ł o b y się — d e t e r m i n u j ą charakter kowalskiego d z i e ł a . W j e d n e j ze scen „ H i s t o r i i O r ę ż a Polskiego" t w o r z y j a k b y w y c i n a n k o w y fresk, ale m i m o p r ó b u p o ­ rządkowania kompozycji przez r y t m i z a c j ę podobnych e l e m e n t ó w , c a ł o ś ć n a l e ż y j u ż n i e do k r ę g u i n s p i r a c j i l u ­ d o w y c h , ale do p o s z u k i w a ń , c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla n u r ­ t u p l a s t y k i a m a t o r ó w . N a j c i e k a w s z a z tej serii d z i e ł jest k r a t a p r z e d s t a w i a j ą c a K o p e r n i k a na t l e k r ę g ó w n i e b i e s ­ k i c h ( i l . 14), c e l n a w s y m b o l i c z n y m u j ę c i u , z w a r t a w k o m p o z y c j i , o p a r t e j n a w y r a ź n i e a k c e n t o w a n e j osi sy­ metrii i r y t m i e t o r ó w planet. 1Я I I . 8. K a z i m i e r z M a r k i e w i c z , Świecznik na osiem świec, w y s . 99 c m . I I . 9. P a w e ł W i n i a r s k i , ś w i e c z n i k , wys. 156 c m . Z a w i a s y : A n d r z e j G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 10, d ł . 30 c m ; W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 11, d ł . 33,5 c m ; i l . 12, d ł . 39,5 c m . 43 I �Zupełnie inny typ osobowości twórczej przedstawia sobą A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (woj. kieleckie). I n ­ w e n c j a j e g o , c h o ć n i e m n i e j s z a n i ż T o m c z y k a czy Za­ niewskiego w y r a ż a się w o b r ę b i e r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ cyjnych, charakterystycznych dla ludowej o r n a m e n t y k i . Dla każdego tematu umie znaleźć w ł a s n e , konsekwentne rozwiązanie. Najbliższy wzorom rzemiosła kowalskiego j e s t w ż y r a n d o l u ( i l . 15). P r o s t o t a i p i ę k n o t e g o d z i e ł a s p r a w i a j ą , że z n a k o m i c i e h a r m o n i z o w a ł o b y z a r ó w n o те ś r e d n i o w i e c z n y m jak i nowoczesnym w n ę t r z e m . W ś r ó d ś w i e c z n i k ó w , z k t ó r y c h k a ż d y jest i n n y , s z c z e g ó l n i e cie­ k a w e s ą d w a , o p a r t e o t y p o r n a m e n t y k i , z b l i ż o n y do kompozycji w y c i n a n e k . D o w o d z ą one d o b r e g o p o c z u c i a formy i proporcji, k t ó r e zresztą przejawia artysta we wszystkich s w y c h pracach. W i d a ć je w i ę c z a r ó w n o w t y c h „ k a n d e l a b r a c h " ( i l . 5) j a k i w m o n u m e n t a l n y m ś w i e c z n i ­ k u „z o r ł e m " ( i l . 13). Z n a k o m i c i e z e s t a w i a w n i m p ł a s z ­ czyznę p i ę k n i e stylizowanego orła z d r o b n y m ornamen­ tem, b i e g n ą c y m w z d ł u ż całej kompozycji. Ś w i e c z n i k ten po k i l k u r e t u s z a c h ( p o d s t a w a , t a l e r z y k i p o d ś w i e c e , „ b l a s z a n o ś ć " orła) m ó g ł b y być j e d n y m z najlepszych dziei „ r e p r e z e n t a c y j n e j " sztuki kowalskiej. •: . IJ. 13. A n t o n i Moćko, świecznik, wys. . .. • is 123 cm. Dzieła Moćki oraz Mieczysława H u l e w i c z a z Czarnej Wsi Kościelnej (woj. białostockie) zdecydowa­ n i e w y r ó ż n i a ł y s i ę na B i e n n a l e s w ą k l a s ą a r t y s t y c z n ą i więzią z ludową tradycją. Ale kiedy Moćko nawiązu­ j e w s w y c h f o r m a c h do r ó ż n y c h , n i e k o n i e c z n i e k o w a l ­ skich w z o r ó w , Hulewicz w y p o w i a d a się c a ł k o w i c i e w granicach f o r m prostych, funkcjonalnych, kowalskich. Rozłożysty świecznik M o ć k i w i d z i m y z pewnego odda­ lenia jak f o r m ę p ł a s k ą , u Hulewicza natomiast k a ż d y przedmiot ma swą przestrzenność, k a ż d y element swą g r u b o ś ć . P u n k t e m w y j ś c i a j e s t sztaba ż e l a z a , k u t e g o , zginanego, k s z t a ł t o w a n e g o w sposób najbardziej pro­ sty i — c h c i a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć — r z e c z o w y . T r ó j n ó g - d e n a r e k ( i l . 4) a z w ł a s z c z a ś w i e c z n i k ( i l . 7) m o g ą b y ć d e m o n s t r o w a n e na- w y k ł a d a c h s z t u k i j a k o w z ó r formy f u n k c j o n a l n e j , n i c z e g o n i e n a ś l a d u j ą c e j , lecz w y p r o w a ­ dzonej z samej istoty t w o r z y w a i t e c h n i k i jego o b r ó b k i . Konkurs ujawnił zarówno możliwości uczestniczących w n i m kowali, jak też problemy związane z przejściem od f o r m u ż y t k o w y c h d o a d a p t a c j i , od t r a d y c y j n e g o r z e ­ m i o s ł a do w s p ó ł c z e s n e g o r ę k o d z i e ł a a r t y s t y c z n e g o . O d tej strony rolę s w ą spełnił. P o k a z a ł d w a n i e b e z p i e c z e ń ­ s t w a , k t ó r e g r o ż ą t e j d z i e d z i n i e l u d o w e j s z t u k i . Jedn-o polega na l i k w i d a c j i jego t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i „od ś r o d k a " , d r u g i e na l i k w i d a c j i k o w a l s t w a „od z e w n ą t r z " , przez b r a k d o p ł y w u n o w y c h k a d r , z e r w a n i e c i ą g u po­ k o l e n i o w e g o p r z e k a z u u m i e j ę t n o ś c i i zasad a r t y s t y c z n e ­ go m y ś l e n i a . W o b u p r z y p a d k a c h d e c y d u j ą c ą s t a j e s i ę rola o p i e k u n ó w sztuki ludowej. II. 14. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Kopernik, wym. 76 X 62,5 c m . I I . 15. A n t o n i M o ć k o , Żyrandol, 76 X 76 c m . I I . 16. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Ko­ łatka w kształcie dzwonków, w y s . 52 c m . K o n k u r s y nie zastąpią p r z e m y ś l a n e j , konsekwentnej d z i a ł a l n o ś c i . P o w i e d z m y w i ę c e j — k o n k u r s y bez t e j d a l ­ szej d z i a ł a l n o ś c i s t a j ą s i ę p o z o r e m o p i e k i , z a s ł o n ą d y m ­ n ą p r z e s ł a n i a j ą c ą f a k t , ż e w i s t o c i e n i c s i ę n i e r o b i od l a t , a b y p o w s t r z y m a ć z a n i k l u d o w e g o k o w a l s t w a . Czy u d z i a ł w j u r y (jako p r z e w o d n i c z ą c e g o ) przedstawiciela C e p e l i i oznacza, ż e c o ś s i ę z m i e n i ? N i e u m i e m z d o b y ć s i ę na o p t y m i z m , s k o r o i n s t y t u c j a t a , coraz s i l n i e j p o d ­ dana naciskom „ p l a n u " , „zysku", „ p r o d u k c j i " , nie uczy­ n i ł a d o t ą d niczego istotnego dla zachowania k o w a l s t w a czy g a r n c a r s t w a . T r u d n o m i u w i e r z y ć a b y w i l k ( n a w e t najbardziej sympatyczny) m ó g ł być d o b r y m pasterzem owiec. Opieka nad k o w a l s t w e m w y m a g a d z i a ł a ń gospo­ darczo n i e e f e k t y w n y c h , t r o s k i mecenasa, t r o s k i w r ę c z i n ­ d y w i d u a l n e j o c z ł o w i e k a , s p o s ó b r o z w i ą z a n i a jego t r u d ­ n o ś c i ż y c i o w y c h i t d . O c z y m t u z r e s z t ą m ó w i ć , s k o r o od k i l k u l a t n i k t ze s t a t u t o w y c h o p i e k u n ó w t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h n i e u m i a ł z a p e w n i ć i m p r a w a do p o s i a d a n i a u c z n i ó w (przekazu umiejętności) s p o w o d o w a ć w y ł ą c z e n i e �ich z gestii ustawy o z a t r u d n i a n i u i zarobkach emery­ t ó w . A k o w a l i j e s t coraz m n i e j . S t a r z y w y m i e r a j ą , p o ­ r z u c a j ą k u ź n i e , m ł o d y c h jest n i e w i e l u . 5 S p r a w y są trudne, w y m a g a j ą kompleksowego roz­ w i ą z a n i a , bo p r z e c i e ż p r z y s z ł o ś ć k o w a l s t w a ( j a k t e ż i g a r n c a r s t w a ) , z a l e ż y p r z e d e w s z y s t k i m o d t e g o , czy się stworzy odpowiednio skuteczny i t r w a ł y system b o d ź ­ ców, zachęcających młodych, zdrowych i silnych ludzi do p o d j ę c i a p r a c y w t y c h d z i e d z i n a c h ; czy z n a j d z i e s i ę i n s t y t u c j a g o t o w a n i e t y l k o t e m u p a t r o n o w a ć , ale i r e a l ­ n i e p o m ó c ( S T L ? ) . D o p i e r o o d p o d j ę t y c h (czy n i e p o d j ę t y c h ! ) d e c y z j i b ę d z i e z a l e ż a ł o , czy B i e n n a l e r a d o m s k i e stanie się p o c z ą t k i e m rzeczywistej opieki nad l u d o w y m k o w a l s t w e m , czy t e ż p o z o s t a n i e w pamięci widzów i uczestników tylko jako piękne rekwiem, podzwonne r z e m i o s ł u , k t ó r e tak jest obecnie potrzebne s p o ł e c z n i e . N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r o z w i ą z a ń z a s a d n i c z y c h , na charakter współczesnego kowalstwa w p ł y w a j ą wnioski, jakie w y c i ą g a j ą uczestnicy k o n k u r s ó w i p u b l i c z n o ś ć z t a ­ kich imprez jak Biennale. Sądzę nawet, że rola dydak­ tyczna k o n k u r s ó w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j znacznie jest w i ę k ­ sza n i ż p o d o b n y c h i m p r e z p r o f e s j o n a l i s t ó w ; t w ó r c y l u ­ d o w i b a r d z i e j s i ę b o w i e m l i c z ą z o p i n i ą f a c h o w c ó w , od k t ó r y c h n b . z a l e ż y i c h sukces i z a r o b e k . O b s e r w u j ą w i ę c co s i ę z n a l a z ł o n a w y s t a w i e , co w y b r a n o d o k a t a l o g u , k o g o i .za co n a g r o d z o n o . D l a t e g o j e s t t a k w a ż n e , a b y w y k o r z y s t a ć szansę d y d a k t y c z n ą , k t ó r ą stwarza konkurs. Czy u c z y n i o n o t o w R a d o m i u ? niej, 1 Zacznijmy od nagród, a więc w s k a z ó w k i bezpośred­ co z n a l a z ł o u z n a n i e w o c z a c h j u r y . P r z y z n a n o sie- �dem n a g r ó d pierwszych, d w i e drugie, siedem trzecich. Proporcje z a s k a k u j ą c e . K i e s ł y s z a ł e m d o t ą d o t a k i e j licz­ bie p i e r w s z y c h n a g r ó d w k o n k u r s i e na j e d n ą d z i e d z i n ę t w ó r c z o ś c i . O c e n i a j ą c tak samo W i n i a r s k i e g o , Z a n i e w ­ s k i e g o , W . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h , T o m c z y k a , H u ­ lewicza i M o ć k ę traci się szansę wskazania, j a k i e w a r t o ś ­ c i c e n i s i ę n a j w i ę c e j . Co m a m y ś l e ć w i d z , o g l ą d a j ą c p r z y niezbyt u d a n y m eksponacie k a r t k ę — I nagroda? T r u d ­ no u w i e r z y ć , a b y j u r y n i e d o s t r z e g ł o i s t o t n y c h r ó ż n i c w poziomie artystycznym nagrodzonych kowali. Bardziej prawdopodobne w y d a j e s i ę , iż k i e r o w a ł o s i ę r ó w n i e ż i n n y m i , n i e t y l k o a r t y s t y c z n y m i p r z e s ł a n k a m i . M o ż e na­ g r o d z i ł o i k s a za t o , ż e r e p r e z e n t u j e w o j e w ó d z t w o , w k t ó ­ r y m z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s , y g r e k a za w k ł a d pracy i p o n i e s i o n e k o s z t y , zeta za w i e r n o ś ć t r a d y c j i a o m e g ę w r ę c z p r z e c i w n i e , za ś m i a ł e o d e j ś c i e o d t r a d y c j i ? . . . A l e wtedy należało o t y m wyraźnie powiedzieć. Jawność motywacji jury winna być zasadą i trudno zrozumieć, dlaczego p o s t u l a t t e n , t a k p r z e k o n y w a j ą c o sformułowa­ n y przez A l e k s a n d r a B ł a c h o w s k i e g o , nie jest r e a l i z o w a ­ n y . S ą d z ę t e ż , ż e n a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do tego, a b y w e r n i ­ saż k o n k u r s u s t a ł się o k a z j ą do spotkania jego uczestni­ k ó w ze z n a j ą c y m z a g a d n i e n i e p l a s t y k i e m . J e s t t o j e d n a z n i e l i c z n y c h szans t a k i e j f a c h o w e j k o n s u l t a c j i , k t ó r a na p e w n o m o g ł a b y bardzo p o m ó c n i e j e d n e m u t w ó r c y , z w ł a s z c z a gdy p o d e j m u j e o n nowe zadania. W ł a ś n i e na t a k i m „ s e m i n a r i u m " w i d z i a ł b y m sens pokazania p r z e d m i o t ó w nieudanych, nawet kiczów. A l e pozostawienie i c h na w y s t a w i e ( z w ł a s z c z a tak ładnie i starannie z a a r a n ż o w a n e j j a k w R a d o m i u ) na pewno nie u ł a t w i a s t a r a ń o w y c h o w a n i e estetyczne s p o ł e c z e ń s t w a . A p r z e c i e ż tego zagadnienia n i e m o ż n a t r a c i ć z oczu, organizując wystawę. O b a w i a m s i ę , iż ź r ó d ł e m p o d o b n e g o lesseferyzmu m o ż e b y ć p r z e ś w i a d c z e n i e , ż e w s z y s t k o co c h ł o p z r o b i ł było p i ę k n e . R z e c z y w i ś c i e , bardzo często było. A l e dzi­ siaj w c a l e n i e m u s i b y ć . I n n a j e s t b o w i e m s y t u a c j a l u ­ dowego t w ó r c y , z a k ł ó c o n y ś w i a t jego w a r t o ś c i estetycz­ nych, inne relacje z otoczeniem. P o d o b n i e j a k w y s t a w a , i s t o t n e j e s t , co s i ę p o k a z u j e w katalogu. D o b ó r ten, z a l e ż n y t y l k o od organizatora, najlepiej u j a w n i a jego upodobania. K a t a l o g r a d o m s k i , d o b o r e m z d j ę ć o r i e n t u j e na te cechy, przed k t ó r y m i n a ­ l e ż a ł o b y w ł a ś n i e przestrzec k o w a l i , pokazuje w i e l e p r z e d ­ m i o t ó w , k t ó r e w ogóle nie p o w i n n y się b y ł y z n a l e ź ć n.i II. 17. Mieczysław Zaniewski, przy pracy, w y s . 21 c m . Kowal w y s t a w i e . N i e z a w i e r a t e ż , co j u ż t r u d n o z r o z u m i e ć , p o d ­ stawowych informacji o Biennale. Ile osób wzięło w n i m u d z i a ł , i l e prac n a d e s ł a n o , i l e zaś odrzucono, k t o i gdzie zamieszkały wziął udział w konkursie. Rozumiem t r u d ­ n o ś c i w y d a w n i c z e , ale s k o r o m o ż n a b y ł o w y d r u k o w a ć k a r t k ę z n a z w i s k a m i nagrodzonych, nie r o b i ł o j u ż w i ę k ­ szej t r u d n o ś c i d o d a n i e t y c h n i e w i e l u , a w a ż n y c h i n f o r ­ m a c j i . W s y t u a c j i , g d y n i k t n i e chce p o ś r e d n i c z y ć m i ę ­ dzy p o t e n c j a l n y m o d b i o r c ą a k o w a l a m i n a w e t adres w y ­ starczyłby zainteresowanym. B i e n n a l e r a d o m s k i e b y ł o pierwsze, p o c z ą t k i zawsze są t r u d n e , teraz chodzi o to, aby w y k o r z y s t a ć jego do­ ś w i a d c z e n i a i — rzecz n a j w a ż n i e j s z a — a b y p o d j ą ć d z i a ­ ł a n i a o r g a n i z a c y j n e , zdolne p o w s t r z y m a ć z a n i k tego p i ę k ­ nego r z e m i o s ł a . P R Z Y P I S Y 1 Ogólnopolskie Biennale K o w a l s t w a Ludowego, Ra­ d o m , l i s t o p a d — g r u d z i e ń 1979. O r g a n i z a t o r z y : M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Departament Bibliotek, D o m ó w Kultury i Działalności Społ.-Kult., „Cepelia", Związek Sp. R ę k o d z i e ł a L u d . i A r t . w W a r s z a w i e , W y d z . K u l t . i Szt. U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w R a d o m i u , M u z e u m W s i R a d o m s k i e j w R a d o m i u . K o m i s a r z e w y s t a w y : d r . S. R o ­ s i ń s k i i m g r M . Jurecka, ekspozycja: art. p l . Z. K a r b a r z . W Biennale wzięli udział kowale z w o j e w ó d z t w : r a d o m s k i e g o ( o k . 18), n o w o s ą d e c k i e g o (9), t a r n o w s k i e ­ go (3), ł o m ż y ń s k i e g o (4), b i a ł o s t o c k i e g o (2), p ł o c k i e g o (2), c h e ł m s k i e g o (2), l u b e l s k i e g o (2), z a m o j s k i e g o (1), k i e l e c ­ 2 k i e g o (2). D a n e m o g ą n i e b y ć ś c i s ł e , z a c z e r p n i ę t e s ą z protokołu nagród, sformułowanego niezbyt dokładnie. Jako ośrodek m o ż n a p o t r a k t o w a ć jedynie g r u p ę k o w a l i z w o j . radomskiego. P o r . A . J a c k o w s k i , K o n k u r s y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. 32, 1978, n r 3—4, s. 166. J a k w y n i k a n p . ze s p i s u c z ł o n k ó w S T L o r a z d a ­ n y c h 11 k o w a l i , b i o r ą c y c h u d z i a ł w B i e n n a l e , k t ó r y c n d a t y u r o d z e n i a s ą m i z n a n e , n a 50 o s ó b : w w i e k u p o n i ­ żej 30 l a t j e s t 1, w p r z e d z i a l e w i e k u 30—50 l a t j e s t 19 o s ó b , w p r z e d z i a l e 51—60 l a t j e s t 8 o s ó b , p o w y ż e j 60 l a t — 22 o s o b y , w t y m 10 l i c z y p o n a d 70 l a t . 3 4 5 Fot.: J . Swiderski 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34e87d1e734e674b5eb75f511e3c8f0f.pdf f2fd05db2fc0ed9bc47670bfd0034aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4450 Title A name given to the resource Współczesna sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Kosynier, karczmarz i zawiadow­ ca, drzewo polichr., wys. 27, 25, 26 cm. Wyk. Ignacy Kamiński. Oraczew, pow. Łęczyca. Aleksander W S Jackowski P Ó Ł C Z E S N A S Z T U K A L U D O W A Uwagi po wystawie łódzkiej Rok „dwudziestolecia" sprzyjał obrachunkom, a zwłaszcza podsumowaniom dorobku minionych lat. M i e l i ś m y wiec k i l k a bardzo starannie przygotowanych w y s t a w powojennej sztuki ludowej, z k t ó r y c h na szcze­ g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą t r z y : K u r p i ó w (z Puszczy Zielo­ nej i B i a ł e j ) , czterech w o j e w ó d z t w (rzeszowskie, l u ­ belskie, kieleckie, b i a ł o s t o c k i e ) oraz poprzedzona k o n ­ kursem i pokazami p o w i a t o w y m i — w y s t a w a t w ó r c z o ś ­ ci ludowej w w o j . ł ó d z k i m . Ta ostatnia ze szczególną o s t r o ś c i ą u w y d a t n i ł a charakter p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h obecnie na w s i w twórczości ludowej. Dlatego też na jej p r z y k ł a d z i e chciałbym zarysować problematykę w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej i z w e r y f i k o w a ć pewne s ą d y Obiegowe, nie zawsze oparte o r z e c z y w i s t o ś ć . Oczywiście, w o g ó l n y m zarysie te same zagadnienia m o ż n a dostrzec i na obu p o z o s t a ł y c h wystawach, jeśli je pomijam, to dlatego, że „ k u r p i o w s k a " , chociaż sama w sobie u r z e k a j ą c o p i ę k n a , nie w n i o s ł a w istocie rzeczy nic nowego d o stanu naszej dotychczasowej wiedzy, a wystawa czterech w o j e w ó d z t w k a ż e w pierwszym r z ę ­ dzie m ó w i ć o problemie o d r ę b n o ś c i regionalnych i o cechach w s p ó l n y c h — sugeruje w i ę c k r ą g r o z w a ż a ń inny, choć na pewno nie m n i e j istotny. Wystawa ł ó d z k a obejmuje z a r ó w n o tereny o stosun­ kowo ż y w e j jeszcze t r a d y c j i sztuki ludowej, jak też i inne, na k t ó r y c h trzeba b y ł o dopiero r e a k t y w o w a ć pewne dziedziny r z e m i o s ł poprzez system r ó ż n y c h b o d ź ­ ców, j a k konkursy, pomoc i i n s t r u k t a ż ze strony etno­ grafów, z a c h ę t a materialna (stypendia, nagrody, zaku­ py) i akcja propagandowa, prowadzona g ł ó w n i e przez p r a s ę i m i e j s c o w ą r o z g ł o ś n i ę r a d i o w ą . Wystawa ł ó d z k a jest przy t y m p i ą t ą j u ż po wojnie o g ó l n o w o j e w ó d z k ą i m p r e z ą tego t y p u , p o p r z e d z o n ą przez solidne rozpoz­ nanie terenu, a w pewnych wypadkach i przez specjal­ ne badania penetracyjne prowadzone przez p r a c o w n i ­ 1 2 3 k ó w m u z e ó w regionalnych. Dodajmy, że po raz p i e r w ­ szy w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w z n a l a z ł a się miejscowa Ce­ pelia. A zatem wolno u w a ż a ć z a r ó w n o konkurs, jak i w y s t a w ę za reprezentatywne dla tego t y p u imprez, o b e j m u j ą c y c h to, co nazywamy zazwyczaj „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Czy jednak zebrany m a t e r i a ł pokazuje w całej pełni w s p ó ł c z e s n ą twórczość? Na to pytanie postaram się udzielić odpowiedzi w dalszym ciągu roz­ w a ż a ń i przyznam, ta - w ł a ś n i e sprawa „współczesnej sztuki ludowej" interesuje mnie najbardziej. Czym jest w swej istocie? Jakie są granice tego pojęcia? N i m się na to odpowie, w a r t o z a s t a n o w i ć się w ogóle nad t y m , jakie modele twórczości reprezentowane są obecnie na wsi i w k r ę g u tzw. ludowej k u l t u r y . Sztuka ludowa jest jednym z p r o d u k t ó w k u l t u r y ludowej. Tam gdzie k u l t u r a l u d o w a jest w z g l ę d n i e samoistna, w w y r a ź n e j opozycji do k u l t u r y p a n u j ą c e j , k u l t u r y s p o ł e c z e ń s t w a o ś w i e c o n e g o — tam zazwyczaj i sztuka ludowa ma rysy o d r ę b n e , nader .spójny zasób pewnych cech, nazywany nieraz (mniejsza o t o czy precyzyjnie) — stylem l u d o w y m . W sytuacji jednak roz­ padu k u l t u r y ludowej jako formacji o d r ę b n e j (a w k a ż ­ dym razie w uchwytny sposób innej), sztuka ludowa przestaje istnieć jako pewien s p ó j n y zespół f o r m , sta­ j ą c się w coraz w i ę k s z y m stopniu zjawiskiem o cha­ rakterze r e l i k t o w y m . W warunkach współczesnego życia g i n ą zasadnicze czynniki p o w o d u j ą c e izolację a w i ę c i o d r ę b n o ś ć b y t u ludowej k u l t u r y . Te same informacje d o c i e r a j ą w s z ę ­ dzie. Tworzy się nowy model k u l t u r y społecznej, w k t ó r e j i s t n i e j ą „ p i ę t r a " , ale linie p o d z i a ł u b i e g n ą j u ż nie w e d ł u g k r y t e r i u m pochodzenia, p r z y n a l e ż n o ś c i do wsi czy miasta, a nawet w y k s z t a ł c e n i a . N a w y k i k u l t u r o w e z a c h o w u j ą się oczywiście, ale g ł ó w n i e w pokoleniach ludzi starszych. Młodzież poza 19. �Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko: Rzeźby w drzewie polichr.: II. 2. Żołnierz Księstwa Warszaw­ skiego, wys. 39,5 cm. 1964 r. II. 3. Sw. Józef w róży krzaku (awers rzeźby dwustronnej), wys. 29 cm. 1964 r. II. 4. Matka Boska w róży krzaku (rewers tejże rzeźby), wys. 29 cm. 1964 r. II. 5. Zyzik Marianna wys' 37 5 cm 1964 r. II. 6. Jan XXIII (jragm.), 1963 r. ' ' nielicznymi w y j ą t k a m i partycypuje już w powszech­ n y m modelu k u l t u r y , coraz bardziej obca t r a d y c j i r o ­ dzimej, p a r t y k u l a r n y m n a w y k o m i upodobaniom. Wieś p r z e s t a ł a już dawno b y ć t w o r e m jednolitym. Jest, podobnie jak i m a ł e miasteczka, terenem zderzeń r ó ż n y c h modeli k u l t u r o w y c h . R o z p a t r u j ą c a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś ć polskiej „ p r o w i n c j i " , a w i ę c wsi, m a ł y c h miasteczek, osad — widzimy, że współżyją ze sobą r o ż ­ 20 ne modele twórczości. Tak w i ę c spotykamy obok siebie, często jednocześnie, takie zjawiska j a k : 1. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y l u ­ dowej, przeznaczona na u ż y t e k w ł a s n y i ś r o d o w i s k a , 2. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y ludo­ wej, przeznaczona d l a odbiorcy spoza ś r o d o w i s k a w ł a s n e g o (sztuka „ e s k p o r t o w a " , dla miasta, zagra­ nicy), �. twórczość zgodna z i s t n i e j ą c y m i obecnie upodoba­ n i a m i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii miejskich, przeznaczona na u ż y t e k tych ś r o d o w i s k , twórczość o ambicjach n a ś l a d o w c z y c h w stosunku do r ó ż n y c h w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h konwencji twórczych (realizm, impresjonizm, abstrakcja), '. twórczość i n d y w i d u a l n a , w y n i k a j ą c a ze szczególnych dyspozycji psychicznych, gatunku w y o b r a ź n i , spo­ sobu odczuwania ś w i a t a , i. twórczość dzieci, '• twórczość profesjonalna art. p l a s t y k ó w . Wszystkie te modele t w ó r c z o ś c i i s t n i e j ą r ó w n o l e g l e obok siebie. Są t u w i ę c z a r ó w n o zjawiska, k t ó r e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć w kategoriach sztuki ludowej i inne, nic już nie m a j ą c e w s p ó l n e g o z t y m pojęciem, j a k w ł a ś n i e wymienione w punktach 4, 5, 6, 7. Nie zaliczamy bowiem do „ s z t u k i l u d o w e j " ani t w ó r ­ czości art. p l a s t y k ó w m i e s z k a j ą c y c h i m a l u j ą c y c h na wsi czy w miasteczkach (p. 7), ani t w ó r c z o ś c i dzieci (p. 6), zindywidualizowanej w m i n i m a l n y m stopniu, podległej g ł ó w n i e p r a w o m rozwoju psychiki dziecięcej, k s z t a ł t o w a n i a się p o s t r z e ż e ń , w y o b r a ź n i , sprawności manualnej i t p . T w ó r c z o ś ć dzieci f o r m u j e się zresztą w naszym czasie pod w p ł y w e m szkoły, ilustracji k s i ą ż k o - 2 1 A �wej, telewizji i t p . zjawisk, t y l k o u dzieci a k t y w n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h obserwujemy zainteresowanie dla k r ę g u sztuki uprawianej przez starszych (wycinanki, w y r o b y z b i b u ł k i i słomy). Nie jest też „ s z t u k ą l u d o w ą " t w ó r c z o ś ć Nikifora, Ociepki i i m podobnych (p. 5 ) . Nie jest i nie b y ł a akceptowana przez społeczność m i e j s c o w ą , a ź r ó d ł e m jej nie jest tradycja, ale szczególne dyspozycje psy­ chiczne, w e w n ę t r z n e nakazy. T r u d n o też zaliczać do „sztuki l u d o w e j " — malarstwo czy r z e ź b ę o w y r a ź n i e n a ś l a d o w c z y m charakterze. Zaliczamy je do kategorii twórczości amatorskiej, k s z t a ł t u j ą c e j się na ogół dość podobnie w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i warstwach społecz­ nych (p. 4). Na k s z t a ł t tej sztuki w n i e w i e l k i m tylko stopniu Wpływa tradycyjna k u l t u r a ś r o d o w i s k a . Jedynie w sytuacjach przedstawionych w p. 1, 2 i 3 m o ż n a m ó w i ć o sztuce i o twórczości ludowej. Nie w n i k a m t u w szczegółową definicję pojęcia, k t ó r e g o zakres w y z n a c z a j ą umownie p r z y j ę t e k r y t e r i a . O sztu­ ce ludowej m y ś l ę t u w sensie powszechnie p r z y j ę t y m , obiegowym, ramy tego- pojęcia w y z n a c z y ł a p r a k t y k a , sposób p o s ł u g i w a n i a się n i m w czasopiśmiennictwie etnograficznym. Sytuację najprostszą, najbardziej p r z y s t a j ą c ą do konwencjonalnych definicji sztuki l u d o w e j przedsta­ wia p. 1. Jest to klasyczny model twórczości o charak­ terze powszechnym, zbiorowym ( a b s t r a h u j ę t u od tego, czy w y k o n a w c ą b y ł a jednostka, „ s p e c j a l i s t a " — czy k a ż d y członek g r u p y społecznej na u ż y t e k w ł a s n y ) , k t ó r e j zespół cech formalnych wyznacza w pierwszym rzędzie tradycja, rola zaś inwencji w ł a s n e j b y ł a w y r a ź ­ nie w t ó r n a w stosunku do tej tradycji. P u n k t 1 od 2 pozornie r ó ż n i t y l k o przeznaczenie tej twórczości. R ó ż n i c a ta ma jednak kapitalne znaczenie. W pierwszym w y p a d k u m a m y bowiem do czynienia ze s z t u k ą d e t e r m i n o w a n ą upodobaniami ogółu społeczności, s z t u k ą w t y m w i ę c sensie p o w s z e c h n ą i z b i o r o w ą , w y 4 5 II. 7. Kobieta z dzieckiem, drzewo surowe, wys. 37 cm. Wyk. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 8. Diabeł, kamień, wys. 14 cm. Wyk. B. Grabski. II. 9. Ko­ bieta w kłosach, drzewo surowe, wys. 22 cm. Wyk. Wacław Czerwiński. Świnice, pow. Łęczyca. II. 10. Chuligan w strachu, drzewo surowe, wys. 18 cm. Wyk. W. Czer­ wiński. 98 �11 11. 11. Kobiety, Para staruszków, drzewo surowe, drzewo surowe, wys. wys. 12 18,5 i 17 cm. Wyk. Stefan Kołodziejski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 12. 12,5 cm. Wyk. Mieczysław Zegliński. Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka. n i k a j ą c ą w sposób b e z p o ś r e d n i z odmiennego charakteru ludowej k u l t u r y , z całej s t r u k t u r y życia. W d r u g i m w y p a d k u chodzi o s z t u k ę , w y k o n y w a n ą w w a r u n k a c h coraz mniejszego oparcia o ś r o d o w i s k o w ł a s n e , niekiedy nawet w b r e w jego upodobaniom. Po­ wodem tej twórczości jest z a m ó w i e n i e „z z e w n ą t r z " , co pociąga za sobą r ó ż n o r a k i e konsekwencje. Gwarantem f o r m y staje się instytucja z a m a w i a j ą c a , n a d z ó r a r t y ­ styczny. Sztuka taka nie mieści się już w strukturze życia danej społeczności, nie w y n i k a ' z ż a d n y c h istot­ nych potrzeb. Jest k o n t y n u a c j ą f o r m dawnych, .zamie­ r a j ą c y c h czy w r ę c z m a r t w y c h . T w ó r c z o ś ć taka m o ż e być i n t e r e s u j ą c a a nawet w y ­ bitna, jej rola w p o m n a ż a n i u d ó b r naszej narodowej k u l t u r y artystycznej nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ale nie uczestniczy już ona w ż y w y m k r w i o b i e g u k u l t u r y , co­ raz bardziej oderwana od potrzeb i u p o d o b a ń ś r o d o ­ wiska. Model twórczości reprezentowanej w p. 3 stanowi pewien w a r i a n t p. 1. Tyle że w w a r u n k a c h zacierania się w i e l u o d r ę b n o ś c i n u r t u ludowej k u l t u r y , w czasie jej stopniowego rozpadu w y w o ł a n e g o i n f i l t r a c j ą treści i w z o r ó w p r z y c h o d z ą c y c h z miasta, z innych grup spo­ łecznych. Jest to w i ę c t w ó r c z o ś ć w w a r u n k a c h rozpadu dawnych t r a d y c j i , kiedy i s t n i e j ą jeszcze pewne w s p ó l n e więzi, n a w y k i estetyczne i „ m o d y " , ale ich k s z t a ł t i droga rozwojowa w a r u n k o w a n e są coraz silniej w p ł y ­ w a m i w z o r ó w estetycznych miasta, a ściślej m ó w i ą c p e r y f e r i i ' miejskich. N a t u r a l n y m obszarem s t y k u wsi i miasta b y ł y dawniej j a r m a r k i , odpusty, targi, t a m t e ż u f o r m o w a ł się szczególny model estetyki wiejsko-drofan o m i e s z c z a ń s k i e j , o b e j m u j ą c y swym zasięgiem z a r ó w n o l u d n o ś ć wiejską., jak. i pewne środowiska miejskie ( r o b o t n i k ó w , r z e m i e ś l n i k ó w ) . Ta estetyka „ o d p u s t o w a " stanowi dziś zaplecze i w c i ą ż ż y w ą t r a d y c j ę dla w s p ó ł ­ czesnej twórczości ludowej omawianego t u modelu 3. I w czasie, kiedy w i e ś coraz bardziej odczuwa obcość swoich dawnych f o r m k u l t u r o w y c h , izolujących j ą od miasta — ś w i a t odpustowych k r a m ó w , jarmarcznej b a r w n o ś c i , kolorowych k w i a t ó w z bibuły, l i z a k ó w i za­ bawek dla dzieci wciąż jest obszarem w s p ó l n y m , o d ­ powiadającym z a r ó w n o upodobaniom l u d n o ś c i wiej­ skiej, jak i pewnych grup z miejskich peryferii k u l t u ­ rowych. W r o z w a ż a n i a c h teoretycznych, dla czystości w y w o ­ du, warto m o ż e w p r o w a d z i ć w t y m miejscu pewne roz­ r ó ż n i e n i e . Mianowicie do „sztuki l u d o w e j " zaliczać t y l ­ ko modele 1 i 3 (mimo że w ostatnim przypadku po­ jęcie „ l u d " jest szersze i mniej o k r e ś l o n e ) . Model 2 jest w moim odczuciu wciąż jeszcze t w ó r c z o ś c i ą autentycz­ n ą i l u d o w ą , ale w ł a ś n i e t w ó r c z o ś c i ą , a nie sztu­ ką. Twórczość jest bowiem s p r a w ą jednostki czy j a ­ kiegokolwiek zbioru ludzi, k t ó r y c h łączą pewne w s p ó l ­ ne założenia, program d z i a ł a n i a . S z t u k ę j a k i e j ś zbioro­ wości m o ż n a jednak r o z u m i e ć jako pojęcie, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ć m u s z ą więzi terytorialne i k u l t u r o w e , w k t ó r y m istnieje pewien w s p ó l n y model ż y w e j tradycji, akceptowany powszechnie. W t a k i m znaczeniu m ó w i ­ m y o sztuce Odrodzenia czy sztuce M ł o d e j Polski, dla działalności poszczególnych a r t y s t ó w r e z e r w u j ą c raczej o k r e ś l e n i e „ t w ó r c z o ś ć " (np. M i c h a ł a A n i o ł a czy W y ­ spiańskiego). Rozpatrzmy teraz w s p o s ó b bardziej konkretny i szczegółowy w y r ó ż n i o n e uprzednio trzy modele t w ó r ­ czości, b i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a w y s t a w ę łódzką, to co zostało i to ep nie zostało na niej pofcazane. �i 13 II. 13. Bażant, drzewo polichr., 15,5 X 35 cm. Wyk. Fran­ ciszek Marciniak. Witów, pow. Łęczyca. II. 14. Tańcząca para, drzewo polichr., wys. 21,5 cm. Wyk. Czesław Czekalik. Stoczki, pow. Sieradz. II. 15. Harmonista, drzewo polichr., wys. 29,5 cm. Wyk. Wiktor Rysio. Świnice, pow. Łęczyca. II. 16. Drzewko z gajowym, drzewo polichr., v:ys. 85 cm. Wyk. Cz. Czekulik. 11. 17. Kobieta z masielnicą, drzewo polichr., wys, 29,5 cm. Wyk. Fr. Marciniak. 15 T w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjne w coraz m n i e j ­ szym stopniu zaspokaja potrzeby ś r o d o w i s k a . I t r u d n o nawet p r z y p u s z c z a ć , że m o ż e b y ć inaczej. C h o c i a ż b y dlatego, że zmienia się rola i miejsce tej t r a d y c j i . N i e ­ g d y ś — p r z y d a w a ł a spoistości l u d o w e j kulturze, stwa­ r z a ł a ramy, w k t ó r y c h m i e ś c i ł a się t w ó r c z o ś ć całej zbio­ r o w o ś c i . B y ł a j e d y n ą siłą o k r e ś l a j ą c ą granice i n d y w i ­ d u a l n y c h u p o d o b a ń , przeszłością z a a k c e p t o w a n ą i po­ p a r t ą autorytetem starszych p o k o l e ń , k s z t a ł t u j ą c ą gusta i n a w y k i artystyczne. A l e tradycyjne f o r m u ł y w no­ w y c h w a r u n k a c h nie m o g ą w y s t a r c z a ć . Przede wszyst­ k i m dlatego, że wraz z rozpadem tradycyjnych f o r m k u l t u r o w y c h w c h o d z ą formy nowe, odmienne. Tradycja „ l u d o w a " jest w i ę c , j a k to już przedtem m ó w i l i ś m y , t y l k o j e d n ą z konwencji artystycznych, i to nie zawsze n a j w a ż n i e j s z ą . Jest nieprzydatna w stosunku do coraz w i ę k s z e j ilości zjawisk i p r z e d m i o t ó w . Nie do p o m y ś l e ­ nia jest np. s a m o c h ó d , t r a k t o r czy m o t o c y k l malowane w k w i a t k i , „ l u d o w a " maszyna do szycia, radio, lampa, żelazko. B u r z ą one w nieuchronny s p o s ó b dotychczas i s t n i e j ą c e wzorce estetyczne, w p r o w a d z a j ą nowe pojęcia i wartości. Oczywiście nic nie dzieje się nagle, zwłaszcza w sferze ś w i a d o m o ś c i ludzkiej. Z m i a n y m a j ą charakter procesualny, pewne elementy o b u m i e r a j ą p r ę d z e j , za­ s t ą p i o n e n o w y m i , inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą t r w a ł o ś ć . G i n ą dziedziny ekonomicznie nieprzystosowane do k o n k u r e n c j i z t o w a r a m i sklepowymi. Nie istnieje j u ż artystyczne kowalstwo, produkcja malowanych czy zdo­ bionych snycerskim ornamentem mebli, p r z e m y s ł o w e w y r o b y w y p i e r a j ą garncarstwo, a nawet tkactwo. Gipsy z a s t ę p u j ą dawne ś w i ą t k i , i do w y j ą t k ó w n a l e ż ą dziś kapliczki, w k t ó r y c h stawia s i ę nowe r z e ź b y l u d o w y c h a r t y s t ó w . Na szerszą s k a l ę robi to Janos z D ę b n a , ale już m a ł o kto poza n i m . Co zostało z dawnej sztuki ludowej? Przede wszyst­ k i m te dziedziny, k t ó r e w y t r z y m u j ą r y w a l i z a c j ę z w y ­ r o b a m i fabrycznymi. Niech nas przy t y m nie łudzi f a k t w y s t ę p o w a n i a jeszcze na pewnych obszarach stroju l u 24 �dowego, stroju paradnego czy u ż y w a n i a glinianych g a r n ­ k ó w . C h c ą c z o r i e n t o w a ć się w dynamice z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w , n a l e ż y widzieć zmiany z a c h o d z ą c e w r ó ż ­ nych generacjach, d o s t r z e g a ć co się kupuje i w y t w a r z a , a co donasza i u ż y w a . Absolutna większość stroju" j a ­ k ą m o ż n a jeszcze s p o t k a ć we wsiach łowickich, opo­ czyńskich, rawskich, kurpiowskich a nawet p o d h a l a ń ­ skich — pochodzi z lat dawniejszych. Dziś m a ł o k t o j u ż w y k o n u j e s t r ó j do noszenia, a d a w n i mistrzowie k r o j u p r a c u j ą już g ł ó w n i e na z a m ó w i e n i e z e s p o ł ó w a r t y ­ stycznych czy Cepelii. Znamienne, że na konkurs łódz­ k i p r z y s ł a n o bodaj że jeden a m o ż e dwa p e ł n e stroje, p a r ę czepców, bo zapaski, k t ó r y c h było sporo — wszyst­ kie z a s t a ł y zakupione przez Cepelię i p r z e w a ż n i e z m y ­ ślą o niej b y ł y robione. K o n k u r s s t a n o w i ł d o k ł a d n ą f o r m ę penetracji terenu i , przy założeniu n a d s y ł a n i a t y l k o w y r o b ó w w y k o n a n y c h w latach powojennych, p o z w a l a ł na dosyć p r a w i d ł o w ą o r i e n t a c j ę w ż y w o t n o ś c i poszczególnych dziedzin. 6 W y t w a r z a się nadal p i ę k n e tkaniny, wełndaki i coraz więcej — szmaciaki. T k a n i n y na wystawie są absolut­ nie d o s k o n a ł e , p i ę k n e w kolorystyce, w r y t m i e rapor­ tów, b e z b ł ę d n e technicznie. Jest to dziedzina twórczości jeszcze ż y w a , a tkanina s w ą j a k o ś c i ą i kosztem k o n k u ­ ruje z f a b r y c z n ą (w k a l k u l a c j i wiejskiej p r a c ę liczy się n i e s ł y c h a n i e n i s k o ) . Wydaje się, że wiele w z o r ó w t k a n i n m o ż e się m i e ś c i ć w ramach i s t n i e j ą c y c h obecnie „mód", i p r z y j m u j ą c wzorzec m i e s z c z a ń s k i e g o w n ę t r z a z meblami na wysoki p o ł y s k m o ż n a pogodzić z n i m ka­ py, szmaciaki, Obrusy. S p r a w ę t ę w a r t o by zresztą p r z e b a d a ć w terenie m e t o d ą a n k i e t o w ą , podobnie j a k i całe zagadnienie stosunku do t r a d y c j i w r ó ż n y c h g r u ­ pach w i e k u , zawodu i t p . 7 ¿Ná u ż y t e k w ł a s n y w y k o n u j e się jeszcze r ó ż n e g o r o ­ dzaju b i b u ł k o w e p r z y s t r o j ę , k w i a t y , k t ó r y m i zdobi się ś w i ę t e obrazy, domowe kapliczki, a czasem i s a m ą izbę (il. 33, 36). I one mieszczą się w k r ę g u u p o d o b a ń w s p ó ł ­ czesnych, dlatego też zasięg w y s t ę p o w a n i a kwiatów sztucznych nie ogranicza się do wsi, a obejmuje t a k ż e osiedla fabryczne, miasteczka i miasta, z a s p o k a j a j ą c po­ trzeby ś r o d o w i s k z peryferii k u l t u r a l n y c h . Ż y w y od­ d ź w i ę k wzbudza nadal repertuar k r a m ó w jarmarcznych i odpustowych. Znajdujemy na nich m . i n . tradycyjne zabawki — sprzedawane przez handlarzy, r o z w o ż ą c y c h t o w a r z w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w . Tak jest np. w K r a k o w ­ skiem, gdzie ż y w i e c k i e centrum produkcji drewnianych, zdobionych zabawek w c i ą ż znajduje zbyt dla swych w y r o b ó w (wózki z k o ń m i , s t o ł k i - k o n i k i , karuzele, tacz­ k i , k o n i k i , a w ostatnich latach i samoloty, zdobione niemal w identyczny niemal sposób), czy z zabawka c e r a m i c z n ą , w c i ą ż jeszcze p o w s z e c h n ą na d u ż y c h obsza­ rach k r a j u (gliniane koguty-gwizdki), czy z cukrow"ynii kogutkami. Zabawek zresztą na wystawie łódzkiej było niewiele i p r z e w a ż n i e nie te, k t ó r e zobaczyć m o ż n a u wiejskich dzieci, lecz j u ż dla miasta robione d r e w ­ niane, p i ę k n i e malowane ptaszki A d a m a i Kazimierza S t e f a ń s k i c h , W a c ł a w a Laskowskiego czy Andrzeja Ł ę bowskiego oraz ruchome modele — zabawki (tracze) Z innych d z i a ł ó w tradycyjnej sztuki, ż y w e j jeszcze w ś r ó d l u d n o ś c i wiejskiej, w y m i e n i ć m o ż n a pisanki oraz garncarstwo, chociaż to, co w i d z i e l i ś m y na wystawie, raczej znajduje już n a b y w c ę w Cepelii niż w ś r ó d l u d ­ ności okolicznej. (Stąd pewne cechy „ c e p e l i o w s k i e " w y ­ r o b ó w M u s z y ń s k i e g o czy S t e f a ń s k i e g o — d o s k o n a ł a s p r a w n o ś ć , dbałość o p o l e w ę , g l a z u r ę — ale i pewna s c h e m a t y c z n o ś ć , tak c z ę s t a przy masowej produkcji, przy k t ó r e j gubi się „ślad d ł o n i " , to m i n i m a l n e odchy­ lenie, k t ó r e o d r ó ż n i a artystyczne r ę k o d z i e ł o od p r o ­ dukcji fabrycznej, masowej). I t o wszystko ... Dodajmy, że poza pewnego t y p u z a b a w k ą d r e w n i a n ą i zdobieniem w n ę t r z wszystkie w y ­ mienione t u rodzaje sztuki, spotkane na łódzkiej w y ­ stawie, w y k o n y w a n e są r ó w n i e ż , i to coraz liczniej, dla odbiorcy miejskiego, dla Cepelii. Tak jest — i w y s t a w a t y l k o p o t w i e r d z i ł a ten stan rzeczy. Wszystko, poza w s p o m n i a n y m i t u w y j ą t k a m ' . 25 �II. 18. Kobieta z masielnicą, drzewo, wys. 36 cm. Wyk. Jan Tomasik, Zakościele, pow. Rawa Mazowiecka. II. 19. Jeździec na koniu, biskwit, wys. 11 cm. Wyk. J. Grala. II. 20. Figurka ceramiczna, biskwit, wys. 8 cm. Wyk. Jadwiga Grala. Burzenin, pow. Sieradz. II 21. Pa­ jąk, słoma, papier. Wyk. Maria Kabzińska. Rawa Ma­ zowiecka. II. 22. „Jeż" — słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. stawy. (Na o m a w i a n y m konkursie ł ó d z k i m znalazło s i ę np. sporo wycinanek w t a m t y m „ s t y l u " poczętych.' O d ­ rzucono je oczywiście we w s t ę p n e j selekcji. Bo t e ż dziś d e c y d u j ą o t y m co dobre a co złe k o ­ misje artystyczne, złożone z e t n o g r a f ó w , p l a s t y k ó w , z n a w c ó w zagadnienia. I w y t w a r z a się nieraz sytuacja paradoksalna, gdy w ł a ś n i e wieś d ą ż y do zmian, odrzuca s t a r ą s z t u k ę , tradycyjne formy, a broni ich miasto, nabywca, k t ó r y chce m i e ć w ł a ś n i e to co było, co jest zgodne z i s t n i e j ą c y m dawniej l u d o w y m kanonem. D o ­ dajmy, aby u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , w i e ś odrzuca sztu­ kę l u d o w ą , gdyż przyjmuje na co dzień i n n ą m o d ę , k t ó r a (część t k a n i n i g a r n k ó w , k w i a t y b i b u ł k o w e , pisanki) — n a l e ż y już do twórczości, k t ó r a chociaż wyrasta z t r a ­ dycji i w niej znajduje oparcie, przeznaczona jest dla innych, nie-ludowych ś r o d o w i s k , na samej wsi nie z n a j d u j ą c j u ż dziś ż a d n e g o rezonansu. Oczywiście i dawniej, jeszcze w połowie zeszłego stulecia b y w a l i ludzie „z miasta" k u p u j ą c y za grosze h u c u l s k ą c e r a m i k ę , g ó r a l s k ą s n y c e r k ę , a później w y ­ cinanki, skrzynie malowane, r z e ź b y i obrazy na szkle. T y l k o że wtedy nie miejski klient d e c y d o w a ł o formie przedmiotu, lecz ś r o d o w i s k o , k t ó r e b y ł o o d b i o r c ą i sę­ dzią, w i e ś — k t ó r e j zbiorowy s ą d mocen b y ł akcepto­ w a ć , ale i o d r z u c a ć f o r m y obce tradycji, niezgodne z podstawowymi kanonami p a n u j ą c e g o smaku. M i ł o ś ­ n i k sztuki ludowej k u p o w a ł t o co widział, co już b y ł o zrobione pod ciśnieniem ludowego ś r o d o w i s k a . A l e teraz ten w ł a ś n i e obcy klient s t a ł się n i e m a l że j e d y n y m już o d b i o r c ą . On decyduje, on przyjmuje nowe r o z w i ą z a n i a lub je odrzuca. W praktyce chodzi t u oczywiście nie o przypadkowych gości z miasta, k u ­ p u j ą c y c h czy zamawiających j a k i ś przedmiot, lecz o aparat skupu Cepelii, o komisje artystyczne tej i n ­ stytucji a wreszcie o j u r y k o n k u r s ó w i wystaw, one to b o w i e m stały się obecnie w i e l k i m i g i e ł d a m i , k t ó r e fe­ r u j ą w y r o k i , w s k a z u j ą co potrzebne i co zdobywa uzna­ nie, a co spotyka się z p r z y g a n ą lub d y s k w a l i f i k a c j ą . Robi się w i ę c pod gust komisji plastycznej, nieraz na­ wet domniemany (zwłaszcza na imprezy okolicznościo­ we i rocznicowe). I nieraz, gdy m y z a p o m n i e l i ś m y już co się przed k i l k u n a s t u l a t y chwaliło, o wycinankachsloganach, r z e ź b a c h upstrzonych emblematami i po­ w i e r z c h o w n ą s y m b o l i k ą — tam, na w s i , gdzie nie do­ ciera warszawska wieść i nie śledzi się w a h a ń baro­ m e t r u p o l i t y k i k u l t u r a l n e j , zdarza się w s k r z e s z a ć te niedobre tradycje n a - o k o l i c z n o ś c i o w e fconkursy j wy26 20 �21 o b o w i ą z u j e p o s z c z e g ó l n y c h ludzi. Przy w y s t ą p i e n i a c h zbiorowych, „ n a z e w n ą t r z " — podczas d o ż y n k ó w , ś w i ą t narodowych, o b c h o d ó w i t p . — s t r ó j l u d o w y jest „ z n a ­ k i e m " regionu, jego symbolem. Z e s p o ł y regionalne k u l ­ t y w u j ą s t r ó j podobnie j a k szopki czy m a s k i , p o j a w i a j ą się one w zabawach i widowiskach, c h ę t n i e o g l ą d a n e , ale w ł a ś n i e — o g l ą d a n e z z e w n ę t r z jak przedstawienie, a nie p r z e ż y w a n e b e z p o ś r e d n i o na zasadzie w s p ó ł u c z e s t ­ nictwa (tak noszono ... tak b y ł o ... tak o n i to r o b i l i ...). Sztuka l u d o w a staje s i ę o ż y w i o n ą h i s t o r i ą . „ O ż y w i a n i e " takie b y ł o b y oczywiście dalekie od p r a w d y , nieporadne i często artystycznie b e z w a r t o ś c i o ­ we, jak to w i d z i m y w rekonstrukcjach przeszłości, do­ konywanych z a r ó w n o za g r a n i c ą , j a k i np. w naszych „zielonogórskich w i n o b r a n i a c h " — gdyby nie to, że t w ó r c z o ś ć ludowa jest w c i ą ż ż y w a w p a m i ę c i tysięcy ludzi, że istnieje p o k a ź n a liczba znakomitych tkaczek, garncarzy, rzeźbiarzy, w i k l i n i a r z y , wycinankarek — prawdziwych mistrzów swego fachu, a nieraz bez­ sprzecznych a r t y s t ó w . A l e nawet o n i nie zawsze w y z n a j ą na w ł a s n y u ż y t e k dawne formy, tak 'np. tkaczki d y w a n ó w p o d w ó j n y c h w Sokółce inne w z o r y u k ł a d a j ą d l a siebie, inne zaś dla miasta. Nierzadko z a m a w i a j ą c w y c i n a n k ę czy haft u s ł y ­ szeć m o ż n a — a j a k i m a b y ć ? po starodawnemu czy p o naszemu? W p o d t a t r z a ń s k i e j wiosce jeden z górali z a p y t a ł w p r o s t : „A w j a k i m m a b y ć stylu?" Tworzenie poza ś r o d o w i s k i e m jest oczywiście rzeczą .możliwą i nawet d o ś ć często s p o t y k a n ą , ale w a r u n k i e m .poziomu artystycznego takiej t w ó r c z o ś c i musi b y ć j e j zgodność z w y o b r a ż e n i a m i i s ą d a m i t w ó r c y . Inaczej staje się r z e m i o s ł e m , w k t ó r y m producent oferuje towar „w stylu gotyckim", „ b a r o k o w y m " czy „ n o w o m o d n y m " , jak to b y w a w warsztatach w y k o n y w a j ą c y c h wystroje kościołów czy meble „stylowe". Nie sposób nie w i ­ 22 dzieć tego r y s u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a d l a sztuki ludowej, przeistaczania się jej w p r o d u k t r z e m i e ś l n i ­ czy, w „ s z t u k ę „ c e p e l i o w s k ą " — tak j a k zmieniło s i ę j u ż w n i ą nasze „ M a z o w s z e " czy „ Ś l ą s k " , tak jak obserwujemy to w i n n y c h krajach, w k t ó r y c h wcześniej z a n i k ł a autentyczna sztuka l u d o w a l u b gorsze b y ł y f o r m y opieki. M o ż e m y cieszyć się z o s i ą g n i ę ć opieki nad l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą , nie zmienia to jednak f a k t u , że w p o r ó w ­ n a n i u z d a w n ą s z t u k ą obserwujemy m i m o wszystko artystyczny regres. Powolny, hamowany przez cały sy­ stem opieki, ale widoczny. P r z y c z y n ą jego nie jest jednak wymieranie najlepszych starych t w ó r c ó w (ostat­ n i o Maria Konopka, Leon K u d ł a , Jakub Czeczelewski, Franciszka B u r z y ń s k a , Anna Legutowska...), k t ó r y c h nie m o g ą zastąpić mniej uzdolnione jednostki z m ł o d ­ szych generacji, ale to, że t w ó r c y ci nie m a j ą dziś ,dla swej d z i a ł a l n o ś c i w ł a ś c i w e g o oparcia. Nie daje i m jej ś r o d o w i s k o w ł a s n e , a i od n u r t u p a n u j ą c y c h k o n ­ wencji artystycznych odcina ich o d m i e n n o ś ć tradycji, które kontynuują. Inna jest psychika współczesnego człowieka, inna ś w i a d o m o ś ć a nawet widzenie artystyczne. (Artysta w s p ó ł c z e s n y m o ż e ś w i a d o m i e o d r z u c i ć np. p e r s p e k t y w ę zbieżną, ale jest to przecież czymś i n n y m n i ż auten­ tyczna nieznajomość zasad tejże perspektywy u d a w ­ nego t w ó r c y ludowego.) ( Inne jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e tradycji. Dawniej b y ł a to tradycja ś r o d o w i s k a , tradycja ż y w a i jedyna, a w i ę c bezwzględna, k t ó r ą k a ż d y członek społeczności m u s i a ł a k c e p t o w a ć —• dziś jest to już t y l k o jeden z modeli sztuki, k t ó r y w s p ó ł c z e s n y t w ó r c a m o ż e p r z y j ą ć , ale nie musi. Dawna tradycja w y z n a c z a ł a n u r t twórczości, sta­ nowiła w a ż n y element więzi grupowej. Dzisiejsza t r a 27 �II. 23. Wycinanka —drzewko, 41,5X54 cm. Wyk. Stanisława nanki, 46 X 26 cm. Wyk. Katarzyna Kaczor, Wierznowice, dycja nie ma j u ż ani dawnej mocy działania, ani nie formuje w t y m stopniu w y o b r a ź n i t w ó r c z e j i na­ w y k ó w estetycznych. Znajduje się w stadium rozpadu, z tradycji staje się modelem twórczości, j e d n y m z w i e ­ l u , i to modelem odrzucanym coraz bardziej przez g r u ­ p ę , ś r o d o w i s k o . Nie chcę powiedzieć, ż e p r z y j ę c i e tej dawnej t r a d y c j i wyobcowuje t w ó r c ę z w ł a s n e g o ś r o d o ­ wiska, choć i tak już niekiedy bywa, ale w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę , że t r a d y c j a ta nie jest j u ż ł ą c z n i k i e m m i ę d z y ż y j ą c y m pokoleniem, zwłaszcza ludzi m ł o d s z y c h . Pozostaje już t y l k o „ a r k ą przymierza" z przeszłością, k t ó r e j coraz m n i e j oddaje się cześć. O s ł a b i e n i e s i ł y d z i a ł a n i a t r a d y c j i obserwujemy na­ wet w ś r ó d t y c h , k t ó r z y ś w i a d o m i e do n i e j n a w i ą z u j ą . Sprzyja to i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniom, powoduje w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e twórczości, w k t ó r e j coraz moc­ niej akcentuje się w ł a s n e oblicze jednostki, kosztem tego co b y ł o dawniej w s p ó l n e , powszechne. Prowadzi ,to jednak w ł a ś n i e poprzez r o z w ó j i n d y w i d u a l n y c h cech do rozbijania dawnej t r a d y c j i . I jest to proces nie­ uchronny, p r o w a d z ą c y do sytuacji, w k t ó r e j t w ó r c a zacznie jak r z e m i e ś l n i k p o w i e l a ć gotowe f o r m y , b ą d ź ,też będzie coraz bardziej odchodzić od zasad t r a d y c y j ­ n y c h , zdając się na w ł a s n ą i n w e n c j ę . Ta druga droga prowadzi oczywiście do rozwoju indywidualności — niestety, w sztuce p o s t ę p tego rodzaju bynajmniej nie m u s i oznaczać w y ż s z e j w a r t o ś c i artystycznej dzieł, przeciwnie, wiemy, że t w ó r c y samorodni, o n i k ł e j na ogół ś w i a d o m o ś c i artystycznej o d r z u c a j ą c t r a d y c j ę sta­ j ą się nieporadni i dopiero lata nauki i pracy m o g ą i m pozwolić na przekroczenie progu, k t ó r y dzieli amatoradyletanta od prawdziwego artysty. 8 Oczywiście sprawy te najmniej widoczne są w t w ó r ­ czości o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m , gdzie decyduje f> w y n i k u przestrzeganie w y m o g ó w warsztatowych — j a k np. w tkactwie. A l e już w kowalstwie czy g a r n ­ carstwie obserwujemy, że gdy t w ó r c a chce o d e j ś ć od f o r m tradycyjnych, s z u k a j ą c np. r o z w i ą z a ń bardziej naturalistycznych — ł a m i e d y s c y p l i n ę warsztatu, i uzy­ skuje efekt, k t ó r y choć samemu w y k o n a w c y wydaje s i ę w i e l k i m k r o k i e m n a p r z ó d , nie jest n i m w istocie (ceramika bolimowska, w y r o b y kowalskie S t a n i s ł a w a 28 Kubik. Monice, pow. Łowicz. pow. Sieradz. II. 24. Tasiemki, wyci­ Rydza). Dzieje się tak, .ponieważ t w ó r c o m t a k i m nie dostaje p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i artystycznej, k t ó r ą dawniej z a s t ę p o w a ł a ś w i a d o m o ś ć ograniczona, u k s z t a ł t o w a n a na gruncie tradycji, k t ó r e j uprawianie p r o w a d z i ł o do swoi­ stej w i r t u o z e r i i „ j e d n e j g a m y " . Szczególna sytuacja w y s t ę p u j e w twórczości r z e ź ­ biarskiej, k t ó r a najmniej z w i ą z a n a jest z d y s c y p l i n ą warsztatu oraz z b e z p o ś r e d n i m w p ł y w e m f o r m t r a d y ­ cyjnych. W rzeźbie zawsze n a j w y ż s z y był w s p ó ł c z y n n i k i n d y w i d u a l n e j i n w e n c j i t w ó r c z e j , toteż stanowi ona n a j ­ bardziej i n d y w i d u a l n ą i p e ł n ą f o r m ę wypowiedzi, uza­ l e ż n i o n ą bardziej od t y p u u m i e j ę t n o ś c i , n a w y k ó w i w y ­ o b r a ź n i t w ó r c y niż od estetycznej tradycji ś r o d o w i s k a . ( W i d a ć to nawet t a m , gdzie i s t n i e j ą pewne w s p ó l n e k o n t a k t y r z e ź b i a r z y , możliwości wzajemnego ich od­ d z i a ł y w a n i a na siebie, a t a k ż e inspirowania się po­ dobnymi t r e ś c i a m i czerpanymi z f o l k l o r u regionu, j a k to ma miejsce np. w grupie łęczyckiej.) 9 J a k o ś ć artystyczna Współczesnej rzeźby ludowej za­ leży przede wszystkim od siły talentu i w y o b r a ź n i t w ó r c y , od jego dyspozycji psychicznych. Nic dziwnego, że najwybitniejsi jej reprezentanci to ludzie w y j ą t k o w i , żyjący j a k b y poza swoim czasem i ś r o d o w i s k i e m , o s i l ­ nej o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , co pozwala i m p r z e c h o d z i ć m i m o rzeczy widzianych i zmusza do tworzenia form o d r ę b n y c h , w ł a s n y c h , o d p o w i a d a j ą c y c h ich w y o b r a ź n i i n a w y k o m technicznym. Ci najwybitniejsi — to (mówię o c a ł y m k r a j u ) Józef Janos z D ę b n a , Józef P i ł a t z D ę b ­ skiej W o l i , a zwłaszcza z m a r ł y niedawno Leon K u d ł a . Ten n a j w y ż s z y poziom reprezentuje na omawianej przez nas w y s t a w i e Jan Lamęcki. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że i n n i s ą słabi. Prze­ ciwnie, z a s k a k u j ą c y jest na ogół w y r ó w n a n y i niezły poziom t w ó r c z o ś c i , k t ó r a oscyluje dziś p r z e c i e ż m i ę d z y tradycją ludową, twórczością „naiwną" i zwykłym amatorstwem. Rzeźba stanowi najciekawszy chyba dział w s p ó ł c z e s n e j ż y w e j twórczości. Jest t e ż j e d y n ą dzie­ d z i n ą tej t w ó r c z o ś c i , w k t ó r e j nie stosuje się w ocenie k r y t e r i ó w ściśle „ e t n o g r a f i c z n y c h " , a w k a ż d y m razie interpretuje się je nader szeroko. Wystawa ł ó d z k a p o k a z a ł a (a zjawisko to p o t w i e r ­ d z a j ą r ó w n i e ż inne wystawy), że ilość r z e ź b i a r z y r o ś - �10 nie, a poziom p r z e c i ę t n y prac w p o r ó w n a n i u ze sta­ nem sprzed k i l k u n a s t u lat w y r a ź n i e się p o d n i ó s ł . D u ż ą r o l ę o d g r y w a w t y m i a k t , ż e r z e ź b i a r z e nie t w o r z ą „sobie a muzom", a k a ż d a dobra r z e ź b a kupowana jest przez Cepelię, k t ó r a u m i a ł a s t w o r z y ć t w ó r c o m l u d o ­ w y m w ł a ś c i w y k l i m a t , z a p e w n i ć dobre w a r u n k i m a ­ terialne, z b y t . Obecny r o z w ó j r z e ź b y w i ą ż e się ściśle z d o b r ą na n i ą k o n i u n k t u r ą . Gdyby nie masowe za­ potrzebowanie, nie doszliby L a m ę c k i czy K a m i ń s k i do tego stanu perfekcji, j a k i z a u w a ż a m y w i c h pracach. Bez k o n k u r s ó w i opieki — K a m i ń s k i nie r z e ź b i ł b y w ogóle, a L a m ę c k i t y l k o sporadycznie. Obecnie p r a ­ cują bardzo intensywnie, w o l n i od t r o s k materialnych, k ł o p o t ó w ze zbytem. (Rzeźbiarz za figurę dostaje prze­ w a ż n i e p a r ę s e t złotych — najlepsi z a r a b i a j ą rocznie do 90.000 zł). W i ę c p r a c u j ą dużo, na pewno w i ę c e j n i ż d a w ­ ny ś w i ą t k a r z . Tak np. K a m i ń s k i w ciągu 5 lat pracy dla Cepelii w y k o n a ł ponad 2.000 r z e ź b . Inni rzeźbią w granicach 60 — 100 figur rocznie. Oczywiście p r o ­ wadzi to do pewnej standaryzacji, ale j e d n o c z e ś n i e sta­ n o w i j a k b y tygiel, w k t ó r y m w y k r y s t a l i z o w u j e się for­ ma, szczególny „ s t y l " artysty. Przez powtarzanie szli­ fują f o r m ę , u s t a l a j ą proporcje, szczegóły. Odpadają czynności i efekty przypadkowe, u t r w a l a j ą się zdoby­ cze. Tworzenie setek w a r i a n t ó w podobnych r o z w i ą z a ń stwarza w ł a ś n i e t ę s w o b o d ę obracania się w raz za­ k r e ś l o n y m k r ę g u . W i d a ć to doskonale np. w sposobie b u d o w y g ł o w y , a zwłaszcza b r w i i oczu w figurach L a m ę c k i e g o . R z e ź b i a r z d o p r a c o w a ł się t u f o r m y w ł a s ­ nej, konsekwentnej i plastycznie niezwykle ciekawej (il. 2—6). P o d w y ż s z a n i e się ś r e d n i e g o poziomu produkcji r z e ź ­ biarskiej jest t e ż w y n i k i e m na ogół p r a w i d ł o w e j opie­ k i nad n i m i ze strony Cepelii, a t a k ż e w ł a ś c i w e j w ostatnich latach p o l i t y k i n a g r ó d na konkursach i w y ­ stawach. Z n i k ł a więc z sal w y s t a w o w y c h najgorsza amatorszczyzna, nagradzana o n g i ś tak s k w a p l i w i e za „ n o w y " temat, za naturalizm, za t a n i ą i j a k ż e często nieprawdziwą symbolikę. R z e ź b a należy do tych dziedzin, dla k t ó r y c h wciąż jeszcze jest miejsce we w s p ó ł c z e s n e j kulturze i k t ó r a zapewne d ł u g o jeszcze będzie uprawiana, z a r ó w n o za­ wodowo, j a k i amatorsko. Gdy w a r u n k i życia i p o d a ż w y r o b ó w fabrycznych uczynią zbędne wytwarzanie g a r n k ó w , t k a n i n czy wycinanek, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r s k a m i e ć będzie więcej szans istnienia, gdyż W y r a ż a ona pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka. Być może obok wspomnianej już k o n i u n k t u r y r ó w ­ nież i potrzeba tworzenia z a w a ż y ł a na t y m , że ilość 1 1 l i . 25. Kodra, 35,5 X 100 cm. Wyk. 1961 r. Katarzyna r z e ź b i a r z y stale się p o w i ę k s z a , tak np. w Łodzi poja­ w i ł y się nowe nazwiska: Adam Kolski, Mieczysław Żegliński, S t a n i s ł a w Kołodziejski, Franciszek M a r c i n i a k , C z e s ł a w Czekalik oraz Jan Tomasik. Te d w a nazwiska warto zapamiętać. Czekalik p o k a z a ł prace najbardziej m o ż e „ l u d o w e " , s t o j ą c e na granicy r z e ź b y i zabawki ( i l . 14, 16), Tomasik natomiast z a p r e z e n t o w a ł dwie r z e ź b y .pozornie b y ć m o ­ że p r y m i t y w n e , ale modelowane z dużą k o n s e k w e n c j ą r z e ź b i a r s k ą ( i l . 18). Rzeźb i n t e r e s u j ą c y c h b y ł o na w y s t a w i e sporo, szcze­ gólnie jednak ciekawe jest, j a k r ó ż n i są ci r z e ź b i a r z e . L a m ę c k i , K a m i ń s k i , Tomasik, Czekalik, Grabski, Czer­ w i ń s k i — k a ż d y jest i n n y . Bo t e ż , j a k t o j u ż m ó w i ł e m , właśnie r z e ź b a daje w twórczości l u d o w e j n a j p e ł n i e j s z ą p r o j e k c j ę osobowości a r t y s t y . T o t e ż spotykamy w tej profesji t w ó r c ó w o w y o b r a ź n i lirycznej, epicznej i ekspresywnej. P o j ę c i a te nie m i a ł y b y oczywiście sensu, gdyby je z a s t o s o w a ć do tkacza czy garncarza. Tkacze b o w i e m czy garncarze, niezależnie od sposobu p r z e ż y ­ wania, t y p u w y o b r a ź n i i usposobienia, d a d z ą p r o d u k ­ cję nie r ó ż n i ą c ą się od siebie, l i m i t o w a n ą t r a d y c j ą re­ gionu a nie stanami psychicznymi. Rzeźba jednak jest j a k czuły sejsmograf, u j a w n i a j ą c y i n d y w i d u a l n o ś c i ludz­ kie, a r ó ż n i c e osobowości, t y p ó w emocji, w y o b r a ź n i — odczuwa się w y r a ź n i e w samej t w ó r c z o ś c i . T a k np. K a ­ m i ń s k i w swych r z e ź b a c h opisuje, i l u s t r u j e t y p y w i e j ­ skie, kolejarza, muzykanta ( i l . 1). C z e r w i ń s k i natomiast tworzy z pobudek emocjonalnych, chęci wyrażenia w ł a s n y c h s t a n ó w psychicznych, r o z ł a d o w a n i a ich po­ przez d r a m a t y c z n ą o p o w i e ś ć o ludziach bezbronnych i nieszczęśliwych. 12 Nie rzeźba d o s t a r c z y ł a jednak n a j w i ę k s z e j niespo­ dzianki, ale ceramika figuralna, a ściślej m ó w i ą c Jad­ wiga Grala z Burzenina. Jej r z e ź b y z gliny przypomina­ ją f o r m y archaiczne i to nie tyle europejskie co po­ łudniowo-amerykańskie. Postacie z w i e r z ą t , ptaków, j e ź d ź c ó w na koniach zdobi ornament wyciskany g w o ź ­ dziem ( i l . 19, 20). F i g u r k i te nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h analogii w naszej sztuce l u d o w e j , choć sama zasada k s z t a ł t o w a n i a ich, a nawet dekoracja nie o d b i e g a j ą od repertuaru stosowanego w ceramice. Są p r z y k ł a d e m twórczości i n d y w i d u a l n e j , choć w y n i k a j ą c e j z „ d u c h a " ludowej sztuki, z p r a w i d ł o w e g o stosunku do m a t e r i a ł u , gliny. P o c z ą t k o w o , na w y s t a w i e pokonkursowej w Sie­ radzu, p o k a z a ł a Grala zwierzaki z gliny ( b i s k w i t y ) . W rok później — j u ż otoczona o p i e k ą mgr Zofii N e u manowej, kierowniczki regionalnego Muzeum w Sie­ 13 Guzek. Jackowice, pow. Łowicz, �radzu, Grala wzbogaciła t e m a t y k ę prac (wojak na k o ­ niu), zaczęła f i g u r k i p o k r y w a ć b r ą z o w ą lub zieloną p o l e w ą , n a s t ę p n i e w y p a l a ć , k o r z y s t a j ą c z pomocy ś w i e t ­ nego garncarza Hieronima M u s z y ń s k i e g o . Można są­ dzić, że w ł a ś n i e pomoc i n n y c h u ł a t w i ł a G r a l i pozbycie się w r z e ź b a c h e l e m e n t ó w drobnych, n a r a ż o n y c h na ł a t w e zniszczenie (nip. lanc u w o j a k ó w ) . M ó w i ą c o G r a l i trzeba w i ę c t a k ż e w s p o m n i e ć o r o l i opieki, pomocy okazanej jej tak przez k o l e g ę - f a c h o w c a j a k i przez etnografa. Problem pomocy ma swoje dobre, ale i złe strony. Z a s t ę p u j e d a w n ą k o r e k t ę ś r o d o w i s k a , podsuwa nowe rozwiązania technologiczne, koryguje błędy, ułatwia przestawienie twórczości na potrzeby miejskiego od­ biorcy. Ale t e ż w dalszej konsekwencji m o ż e p r o w a d z i ć do tego, że t w ó r c a staje się coraz bardziej w y k o n a w c ą . Gorzej, gdy osoba r a d z ą c a nie reprezentuje n a j w y ż s z y c h k w a l i f i k a c j i plastycznych, zwłaszcza że t w ó r c y l u d o w i , skoro już zaczynają s t o s o w a ć się do zaleceń, nie m o g ą mieć przecież rozeznania, k t ó r a rada jest słuszna, a k t ó r a p r o w a d z i ć m o ż e na m a n o w c e . 14 A jednak opieka jest dziś n i e z b ę d n a , stanowi nawet s k ł a d o w ą część s t r u k t u r y współczesnej sztuki ludowej. Od f o r m i jakości tej opieki zależy w d u ż y m stopniu poziom twórczości, jej dalsze losy — w więc czy i j a k d ł u g o n o s i ć jeszcze będzie charakter autentycznego r ę ­ kodzieła. K o n k u r s y , wystawy, nagrody i selekcja przy zaku­ pach Cepelii, s t a n o w i ą bardzo istotny czynnik u t r z y ­ m y w a n i a poziomu sztuki. Na konkurs łódzki n a d e s ł a n o kilkaset wycinanek, w t y m wiele r a w s k o - o p o c z y ń s k i c h , d o s k o n a ł y c h jeszcze przed k i l k u laty. O k a z a ł o s i ę j e d ­ nak, że te same w y c i n a n k a r k i , k t ó r e w ó w c z a s d a w a ł y b e z b ł ę d n e kompozycje, po latach, w k t ó r y c h nic nie r o b i ł y na sprzedaż ani na konkursy, n a d e s ł a ł y prace znacznie gorsze, słabe, a często w r ę c z niedobre. W y ­ s t a r c z y ł o w i ę c k i l k a lat b r a k u zainteresowania, aby na terenie wybitnie „wycinankarskim" nastąpił duży regres. 15 Tam zaś, gdzie stwarza się zapotrzebowanie, anga­ żuje t w ó r c ó w w s p r a w ę p r z y w r ó c e n i a do życia za­ m a r ł e j już dziedziny czy technik — rezultaty b y w a j ą d o s k o n a ł e . P r z y k ł a d e m — p r ą ż k o w a n e w e ł n i a k i łęczyc­ kie, o p i ę k n i e stonowanych barwach, szmaciaki brze­ 30 zińskie, a t a k ż e i wycinanka z tego powiatu, w i e l u ń ­ skie plecionki ze s ł o m y i korzeni, artystyczne w y r o b y kowalskie. O ile jednak plecionki czy szmaciaki nie o d b i e g a ł y od znanych Wszędzie w z o r ó w , o tyle t k a n i n y łęczyckie b y ł y p r a w d z i w y m zaskoczeniem. Nie z n a l i ś m y i c h do­ tąd, teraz pokazano spory zestaw w e ł n i a k ó w , odtworzo­ nych przez ludzi, k t ó r z y podobno p a m i ę t a l i je z lat m ł o d o ś c i . Za n a m o w ą m g r J a d w i g i Grodzkiej, k i e r o w ­ niczki Muzeum w Łęczycy, w e ł n ę farbowano b a r w n i k a ­ m i n a t u r a l n y m i . W rezultacie otrzymano t k a n i n y o bar­ wach ściszonych, stonowane, k t ó r y c h k o l o r y s t y k ę w y ­ znaczało przede wszystkim tło i szersze pasy, skontrastowane czy zharmonizowane z r ó ż n o b a r w n y m i p r ą ż ­ k a m i . (Walentyna i A n t o n i K r ó l a s i k o w i e z Oraczewa pokazali piękne szaro-brązowe i czerwono-zielone, Franciszka Palbiańczyk z Łęczycy o l i w k o w o - z i e l o n o - ż ó ł te, barwione w ł u s c e cebuli, Jadwiga B i a ł o k o z z Ja­ s t r z ę b i a p i ę k n e srebrnoszare z zielonymi p r ą ż k a m i — farbowane w odwarze z k o r y d ę b o w e j itd.). Tego rodzaju rewelacje k o n k u r s ó w , starannie p r z y ­ gotowane p o p r z e d n i ą 'penetracją w terenie, z a c h ę t ą , stypendiami — m a j ą d u ż e znaczenie, 'pozwalają nam o d t w o r z y ć w a r t o ś c i sztuki ludowej regionu, j u ż z a n i k ł e a d o t ą d nie znane. Pozwala t o z a p e ł n i a ć b i a ł e p l a m y na mapie, daje nadzieje, ż e t k a n i n y takie zobaczymy w sklepach Cepelii, co stanowi z kolei w k ł a d w n a s z ą współczesną kulturę artystyczną, a ludowym twórcom ( p r z e w a ż n i e ludziom starym) pozwoli p o p r a w i ć s y t u a c j ę materialną. Czy jednak w o l n o bezkrytycznie p r z y j ą ć k a ż d ą no­ wość, u j a w n i o n ą na konkursie czy wystawie? Nie po­ w i n n a b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i od tej strony sprawa plecio­ nek. Są zgodne z f o r m a m i i s t n i e j ą c y m i na terenach niezbyt o d l e g ł y c h ; przy czym podobne, 'niezależnie od siebie, n a d e s ł a n o z r ó ż n y c h Wsi, a precyzja w y r o b u wskazuje na rzemiosło długo uprawiane, doskonale znane. Inaczej ze w s p o m n i a n ą w y ż e j t k a n i n ą łęczycką, pokazanymi w y p i e k a m i o b r z ę d o w y m i czy f o r m a m i brze­ zińskiej w y c i n a n k i . T u konkurs t y l k o zarysowuje p r o ­ blem, ale go nie r o z w i ą z u j e , m a t e r i a ł pokazany jest w i ę c — p ó k i co — t y l k o s y g n a ł e m a nie dowodem. Dla naukowca sens k o n k u r s ó w polega bowiem na t y m , że poszerzają one n a s z ą wiedzę, p o z w a l a j ą obser- �w o w a ć procesy zmian, z a c h o d z ą c e w twórczości l u d o ­ wej i s y g n a l i z u j ą nowe zjawiska, pełniąc t y m samym jakby rolę w s t ę p n e g o rozpoznania w terenie. Jednak z p u n k t u widzenia n a u k i , takie s y g n a ł y nie m o g ą za­ stąpić d o k ł a d n i e j s z y c h b a d a ń , dają jednak konkretne p u n k t y zaczepienia, p o z w a l a j ą f o r m u ł o w a ć pytania w y ­ m a g a j ą c e odpowiedzi. Gdy konkurs ujawnia prace dawne m i e s z c z ą c e się' w ramach naszej wiedzy o regionie, rzecz jest oczywista, stają one się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m dokumentem. Inaczej jest jednak z d z i e ł a m i n o w y m i , zwłaszcza gdy m a j ą charakter jednostkowy. W y m a g a j ą one w e r y f i k a c j i , stwierdzenia czy o d p o w i a d a j ą temu, co b y ł o n i e g d y ś w danym terenie powszechne. M o ż n a to nawet ująć tak, że i m bardziej ciekawe i oryginalne jest n o w o o d k r y t e zjawisko, t y m w a ż n i e j s z e jest ujawnienie jego jednost­ kowego w z g l ę d n i e społecznego charakteru i genezy. Badacz nie m o ż e też z a p o m i n a ć o t y m , że p i ę k n a i chwalebna czynność inspirowania t w ó r c z o ś c i k a ż e b r a ć pod u w a g ę r ó w n i e ż i w s p ó ł c z y n n i k w p ł y w u osoby i n s p i r u j ą c e j , dodajmy — w p ł y w u nieraz niezamierzo­ nego. S t ą d jeszcze jeden argument na rzecz potrzeby w e r y f i k a c j i m a t e r i a ł ó w konkursowych i w y s t a w o w y c h w procesie dalszych b a d a ń . W niczym to jednak nie umniejsza w i e l k i e j i wielostronnej r o l i k o n k u r s ó w . Reaktywowanie z a m a r ł y c h technik dla celów po­ znawczych, jednorazowo, np. dla uzyskania kolekcji dawnych f o r m w y c i n a n k i czy haftu — ma sens oczy­ wisty. A l e pobudzanie twórczości, d a j ą c e nadzieje na t r w a ł y zarobek, m a sens jedynie wtedy, gdy ten zaro­ bek m o ż n a z a p e w n i ć , inaczej czyni się ludziom t y l k o niepotrzebny zawód, k r z y w d ę . Rozumiem r a d o ś ć o r ­ g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u i w y s t a w y , ż e u d a ł o się i m na­ m ó w i ć do pracy t y l u plecionkarzy, w t y m aż 7 z Ł ę c z y c ­ kiego, a po j e d n y m z Sieradzkiego i Piotrkowskiego. R a d o ś ć t ę m ą c i m i t y l k o obawa, czy pobudzanie do życia tej w ł a ś n i e dziedziny jest uzasadnione ekonomicz­ nie. O ile m i wiadomo Cepelia p r z e s t a ł a przecież k u ­ p o w a ć s ł o m i a n e naczynia od plecionkarzy białostockich, a zbyt nie d o r ó w n u j e p o d a ż y . Z kolei — plecione na­ czynia, nawet tak d o s k o n a ł e j a k S t a n i s ł a w a Pierzakowskiego czy Wojciecha D r ą ż c z y k a , t r a c ą dziś s w ą pier­ w o t n ą f u n k c j ę . N i e g d y ś b y ł y n a j t a ń s z y m naczyniem, dziś w y p a r ł je emaliowany garnek, a l u m i n i u m i plastyk, są to więc jeszcze jedne przedmioty b e z u ż y t e c z n e , „ozdobne". Owszem — b. ł a d n e . A l e gdy m y ś l ę o ich cenie, k t ó r a musi b y ć wysoka, aby w y r ó b b y ł o p ł a c a l n y (kufel — ponad 100 zł) — o g a r n i a j ą w ą t p l i w o ś c i czy uda się z a p e w n i ć t y m rzeczom zbyt. Na pewno nato­ miast słuszne i celowe jest rozwijanie p r o d u k c j i mat 1 6 s ł o m i a n y c h , na k t ó r e zawsze istnieje d u ż e wanie. zapotrzebo­ S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m jest k o w a l s t w o artystycz^ ne. Szczególnym dlatego że w zasadzie ż a d n a z f o r m w y k o n y w a n y c h dawniej dziś nie jest u ż y t e c z n a . Obok więc znajomości r z e m i o s ł a , t w ó r c a musi m i e ć s p o r ą wyobraźnię plastyczną, umiejętność znalezienia n o ­ wych z a s t o s o w a ń dla swego kunsztu, j a k t o p o k a z a ł na wystawie Stefan M o r a w s k i ( i l . 35). A to nie jest proste. N a p r a w d ę niewiele dobrych i t w ó r c z y c h po­ m y s ł ó w w i d z i się na konkursach, r e a k t y w u j ą c y c h k o ­ w a l s t w o artystyczne. A nawet w t e d y , gdy ż y r a n d o l , popielniczka czy ś w i e c z n i k szczęśliwie p o ł ą c z ą w sobie użyteczność z ł a d n ą f o r m ą , m o ż e o k a z a ć się, ż e przed­ m i o t jest n i e o p ł a c a l n y . Kowalstwo jako rzemiosło ulega procesowi prze­ k s z t a ł c e n i a . Jego sytuacja jest inna niż np. garncarstwa, k t ó r e po prostu ginie, staje s i ę n i e o p ł a c a l n e , niepo­ trzebne. K o w a l i zawsze jest za m a ł o , t y l k o ż e zmienia się p r o f i l zawodu, k u ź n i a p r z e k s z t a ł c a się w warsztat mechaniczny, a zamiast r o b i ć gwoździe, p r y m i t y w n e okucia i n a b i j a ć k o n i o m p o d k o w y , k o w a l w s p ó ł c z e s n y reperuje s p r z ę t rolniczy, t r a k t o r y , skomplikowane m a ­ szyny. I w y r a ź n a jest l i n i a r o z w o j u — warsztaty na­ prawcze, mechaniczne, a w dalszej perspektywie i r a ­ diowe, elektrotechniczne. Zmienia s i ę w i ę c p r o f i l za­ wodu, m ł o t i k o w a d ł o u s t ę p u j ą miejsca bardziej s k o m ­ p l i k o w a n y m n a r z ę d z i o m i maszynom. Z p u n k t u widzenia opieki nad d a w n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , problem k o w a l s t w a nie istnieje. N i e m a b o ­ w i e m w i e l u w y b i t n y c h , utalentowanych t w ó r c ó w , po­ zbawionych m o ż n o ś c i pracy i zarobku. O celowości artystycznego r z e m i o s ł a kowalskiego d e c y d o w a ć m u s z ą potrzeby r y n k u . Dziś jeszcze ś w i a d o m o ś c i tych potrzeb nie w i d a ć niemal, ale wydaje się, ż e są dane, aby po­ trzeby te rozbudzić. J e ś l i się nie w i e do czego j a k i e ś przedmioty m a j ą służyć, po co istnieć, nazywa się je p a m i ą t k a r s t w e m . Konkursy p a m i ą t k a r s k i e są też miejscem, na k t ó r e n a d s y ł a się w s p ó ł c z e s n e w y r o b y l u d o w y c h t w ó r c ó w , ł ą ­ czące elementy tradycyjnej f o r m y z n o w y m przezna­ czeniem. Usiłuje się t e ż w c i s n ą ć w k r ą g „ p a m i ą t k a r ­ s t w a " w y r o b y artystycznego kowalstwa. Chyba jednak nie to jest w ł a ś c i w e miejsce i nie w k i e r u n k u drobnej p a m i ą t k i powinno k i e r o w a ć się t w ó r c z o ś ć w y b i t n y c h k o w a l i . Zastosowanie dla i c h pracy w i d z ę w e w s p ó ł ­ czesnej architekturze, w n ę t r z u . Tam, gdzie chodzi 0 rzecz j e d n o s t k o w ą , u n i k a l n ą , s z l a c h e t n ą w materiale 1 technice. K r a t y , latarnie, świeczniki, kandelabry i t d . T y l k o że taka twórczość, z a s t ę p u j ą c a g i n ą c e j u ż (a ra- ft. 26. Melioracja pola, wycinanka, 23 X X 32,5 cm. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowi, pow. Łowicz. II. 27. Wycinanka, " , 5 X 25 cm. Wyk. Łucja Ogórek, Zawada, Pow. Brzeziny. c e 31 �p o d t r z y m a ł a przy życiu g a s n ą c e już o ś r o d k i t w ó r c z e , d a ł a m o ż n o ś ć p e ł n e g o wypowiedzenia s i ę w y b i t n i e uta­ lentowanym t w ó r c o m l u d o w y m . Dzięki zorganizowaniu zbytu do miasta i za g r a n i c ę , dzięki d u ż e m u w y s i ł k o w i organizacyjnemu a po części i propagandowemu u d a ł o się nie t y l k o u t r z y m a ć poziom produkcji „ludowej sztuki" na poziomie lat p o p r z e d z a j ą c y c h o s t a t n i ą wojnę, ale w w i e l u wypadkach poziom ten znacznie przekro­ czyć. I w t y m t y l k o sensie m o ż n a m ó w i ć o r o z w o j u ludo­ wej twórczości. Istotnie, dzięki opiece, u d a ł o się za­ c h o w a ć przy życiu p a m i ę ć w i e l u p r o c e d e r ó w , niekiedy s p o w o d o w a ć , iż w y b i t n i starzy t w ó r c y przekazali swe u m i e j ę t n o ś c i i w i e d z ę dzieciom i w n u k o m , co jednak najistotniejsze — pomoc, k o n i u n k t u r a s p o w o d o w a ł a podjęcie pracy przez starych t w ó r c ó w , od lat już nie­ a k t y w n y c h . Chyba jednak trudno n a z y w a ć to „ r o z k w i ­ tem sztuki ludowej". J u ż chyba p r ę d z e j m o ż n a m ó w i ć o jej galwanizacji. P r z y z n a ć trzeba — galwanizacji doskonałej. II. 28. Wycinanka, 23 X 18 cm. Janina Frzyborkowa. Zakościele, Rawa Mazowiecka. Wyk. pow. czej zanikłe) w miastach warsztaty metaloplastyki nie obejdzie się bez w s p ó ł p r a c y z plastykiem, a przede wszystkim z architektem. Nie o „ o z d o b ę " bowiem cho­ dzi, ale o f u n k c j o n a l n o ś ć , o o k r e ś l o n y charakter p l a ­ styczny dzieła, k t ó r e g o prostota i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y ś w i e t n i e m o g ą ' h a r m o n i z o w a ć tak z z a b y t k o w y m , j a k i nowoczesnym w n ę t r z e m . K o n k u r s y u j a w n i ł y uzdolnione jednostki, dalszy los kowalstwa artystycznego zależy od p r a w i d ł o w e g o usta­ wienia ich pracy, i n s t r u k t a ż u prowadzonego przez do­ brego metaloplastyka i architekta w n ę t r z , od dalszych f o r m artystycznej opieki. Rzecz dotyczy o c z y w i ś c i e j e d ­ nostek, ale wydaje się, ż e przy p r a w i d ł o w y m zorga­ nizowaniu ich pracy, na brak zbytu nie p o w i n n i na­ rzekać. Od r o l i o r g a n i z a t o r ó w i o p i e k u n ó w zależy dziś ist­ nienie twórczości ludowej „na eksport". P r z e r w a ć za­ m ó w i e n i e , z l i k w i d o w a ć f o r m y opieki — a w ciągu k i l ­ k u lat nie będzie już większości dawnych dziedzin sztuki ludowej, a w k a ż d y m razie przestanie ona i s t n i e ć jako fakt k u l t u r o w y i społeczny. Niezależnie bowiem od s l o g a n ó w na temat r o z k w i t u sztuki ludowej w naszym k r a j u w rzeczywistości obserwujemy zanik na wsi tradycyjnych f o r m sztuki, s t a ł e kurczenie s i ę modelu 1, k t ó r y ma charakter w y ­ r a ź n i e r e l i k t o w y , przy czym charakterystyczne dla na­ szego czasu jest jego w s p ó ł i s t n i e n i e r ó w n o l e g ł e z k u l ­ turą masową, kulturą przemysłową, formami w y k s z t a ł ­ conymi już nie na gruncie k u l t u r y ludowej. 1 7 18 Powstrzymywanie tego procesu przemian nie wydaje się ani r o z s ą d n e , ani nawet m o ż l i w e . Sprawa nie roz­ g r y w a się bowiem na płaszczyźnie u p o d o b a ń , d e c y d u j ą czynniki ekonomiczne, społeczne, k u l t u r o w e , decyduje sytuacja obiektywna, p o d w a ż a j ą c a r a c j ę istnienia od­ r ę b n e j k u l t u r y ludowej. M o ż n a w i ę c w ą t p i ć w skutecz­ ność akcji z m i e r z a j ą c y c h do zahamowania procesu roz­ padu tej tradycyjnej k u l t u r y w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . Realne jest natomiast podtrzymywanie przy życiu twórczości, samej produkcji ludowych w y r o b ó w , nawet w ó w c z a s gdy nie s ą już swojej społeczności potrzebne. I w t y m zakresie pomoc M i n . K u l t u r y , m u z e ó w a zwłaszcza Cepelii d a ł a rezultaty doskonałe, doprowa­ dziła do aktywizacji p o k a ź n e j liczby osób (3 — 4.000), 32 Jest to więc coraz bardziej sztuka „ c e p e l i o w s k a " , rzemiosło kierowane, a zasługą w i e l k ą o p i e k u n ó w jest, że proces przeradzania się autentycznej twórczości w r z e m i o s ł o kierowane przebiega powoli, w atmosferze serdeczności i szacunku dla żyjącego jeszcze pokolenia autentycznych t w ó r c ó w ludowych. U ż y w a m o k r e ś l e n i a „ s z t u k a cepeliowska" w sensie r e f e r u j ą c y m , nie w a r t o ś c i u j ą c , nie s t w i e r d z a j ą c czy jest ona „ g o r s z a " czy „lepsza". Jest, jak się zdaje, w z g l ę d n i e n a j l e p s z ą jeszcze d r o g ą dalszej egzystencji w i e l u dzie­ dzin ludowej sztuki. C e c h ą tej „ c e p e l i o w s k i e j " sztuki jest wysoki poziom techniczny, d o s k o n a ł o ś ć wykonania, ale i pewna r u ­ tyna, r z e m i e ś l n i c z a s p r a w n o ś ć , w y n i k a j ą c a z n a t u r a l ­ nego d ą ż e n i a do z w i ę k s z e n i a tempa produkcji, aby uczy­ nić j ą j a k najbardziej o p ł a c a l n ą (np. ceramika pokazana na wystawie). A przy produkcji masowej z r o z u m i a ł y jest b r a k czasu na n a m y s ł , b r a k świeżości, j a k ą m i a ł dawny t w ó r c a , k t ó r y m ó g ł spokojnie o b m y ś l a ć , co i j a k zrobi. (Pięknie pisała o takim tkaczu dywanów H . S c h r a m m ó w n a ) , W perspektywie czasu ta „ c e p e l i o w ­ ska" sztuka zapewne zastąpi dziś ż y w e jeszcze f o r m y twórczości ludowej, stanie się r z e m i o s ł e m p r o d u k u j ą ­ cym „ w stylu l u d o w y m " . I m później to n a s t ą p i , t y m oczywiście lepiej, nie m n i e j z tych nieuniknionych konsekwencji trzeba sobie z d a w a ć s p r a w ę , zwłaszcza że j u ż obecnie w i d a ć pierwsze oznaki tego k i e r u n k u przemian. Widoczne jest to zwłaszcza w r ę k o d z i e l e , w rzemio­ słach takich j a k tkactwo czy garncarstwo, w k t ó r y c h już obecnie dostrzegamy coraz częściej powielanie (do­ s k o n a ł y c h zresztą) w z o r c ó w . W przyszłości nie w y k l u ­ czona jest sytuacja, gdy o k a ż e się najcelowsze w y k o ­ nywanie t k a n i n „ l u d o w y c h " w warsztatach miejskich, w e d ł u g dawnych, najlepszych w z o r ó w , a k t o wie czy w pewnych sytuacjach produkcji autentycznych wzo­ r ó w l u d o w y c h nie podejmie p r z e m y s ł tekstylny ( p r ó b y takie podjął przed k i l k u laty Instytut Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ) . Oczywiście zniknie wtedy „ j e d y n o ś ć " k a ż d e j tkaniny, satysfakcja j a k ą daje jeszcze naszemu pokoleniu ś w i a d o m o ś ć , że coś jest „ręcznej roboty". Nie zatraci się natomiast istotny walor artystyczny l u ­ dowych t k a n i n (oczywiście przy d o b r y m w y k o n a n i u i surowcu). I n n a natomiast będzie sytuacja w tych dziedzinach, k t ó r e oparte są o t w ó r c z ą i n w e n c j ę jednostki, jak np. w rzeźbie figuralnej. T u o powielaniu nie m o ż e być mowy, n a j w y ż e j o dobrych kopiach najwybitniejszych �dzieł przeszłości (tak jest za g r a n i c ą , czemu u nas się tego nie robi?). Proces rozwoju będzie zapewne p r o w a ­ dził w r z e ź b i e do coraz bardziej poprawnych prac, s t o j ą c y c h na granicy sztuki profesjonalnej i amator­ szczyzny. K o n t y n u a c j a dawnej r z e ź b y nie jest m o ż l i w a , przede w s z y s t k i m dlatego że jej charakter w y n i k a ł nie tyle ze s p r a w n o ś c i technicznej ś w i ą t k a r z a , co z jego widzenia, o d m i e n n o ś c i p s y c h i k i . Dziś, w i n n y c h w a ­ runkach, r z e ź b i a r z m a i n n ą , bliższą naszemu czasowi p s y c h i k ę i w y o b r a ź n i ę , t o t e ż i dzieła jego m u s z ą być inne od dawnych. P r a w d z i w ą o d r ę b n o ś ć z a c h o w a ć m o g ą t y l k o „ n a i w n i " , t w ó r c y w e w n ę t r z n i e odizolowani od o t a c z a j ą c e g o i c h ś w i a t a , ludzie najczęściej z j a k ą ś s k a z ą p s y c h i c z n ą , k t ó r y c h sztuka jest p r o j e k c j ą i c h oso­ bowości. 19 W r ó ć m y jednak w t y c h naszych r o z w a ż a n i a c h do t e r a ź n i e j s z o ś c i . S m ę t n e refleksje na temat zmierzchu autentycznej t w ó r c z o ś c i l u d u nie p o w i n n y nam prze­ s ł a n i a ć Obrazu zmian z a c h o d z ą c y c h w twórczości i upo­ dobaniach w s p ó ł c z e s n e j wsi i peryferii miejskich. Zmierzch tradycyjnej sztuki ludowej nie jest bowiem r ó w n o z n a c z n y z l i k w i d a c j ą o d r ę b n y c h f o r m twórczości. Proces l i k w i d a c j i r ó ż n i c m i ę d z y w s i ą a miastem p o t r w a zapewne długo. G i n ą powody w y w o ł u j ą c e o d r ę b n o ś ć , ale p o z o s t a j ą n a w y k i . Tworzenie się jednolitego mo­ delu k u l t u r y opartego o wzorzec k u l t u r y masowej nie jest s p r a w ą c h w i l i ani r o k u , ani nawet k i l k u lat. P r a w ­ dopodobnie zresztą zawsze i s t n i e ć b ę d ą o d r ę b n o ś c i upo­ d o b a ń i m ó d r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i pokoleń. Czy d o t y ­ czyć b ę d ą t y l k o u p o d o b a ń biernych, recepcji — ozy i twórczości w ł a s n e j (amatorskiej)? P r z y s z ł o ś ć p o k a ż e . W obecnym okresie procesy scalające dopiero prze­ n i k a j ą do ś r o d o w i s k wiejskich i peryferii k u l t u r o w y c h miast i miasteczek. Ś r o d o w i s k a te m a j ą jednak i swoją a k t u a l n ą twórczość, z g o d n ą z i c h obecnymi upodoba­ niami, s z t u k ę , k t ó r ą m o ż n a r ó w n i e ż n a z w a ć l u d o w ą , j a k o że jest powszechna, o d r ę b n a od sztuki n u r t u p r o ­ fesjonalnego i przy t y m kontynuuje nawet pewne ce­ chy i tradycje sztuki, k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć o d p u ­ s t o w ą , j a r m a r c z n ą . Jest to w ł a ś n i e model 3 w s p o r z ą ­ dzonej na w s t ę p i e a r t y k u ł u systematyce. M o d e l ten obejmuje t w ó r c z o ś ć o d p o w i a d a j ą c ą a k t u ­ alnym potrzebom i upodobaniom l u d n o ś c i wsi i pery­ f e r i i miejskich, u p r a w i a n ą w k r ę g u tego ś r o d o w i s k a i dla niego. Są to z a r ó w n o powszechnie dziś spotykane m a k a t k i z jeleniami czy ł a b ę d z i a m i na stawie, o k t ó r y c h w n i k ­ l i w i e p i s a ł niedawno Fr. K o t u l a , j a k też i wszelkiego rodzaju w y r o b y spotykane na kramach odpustowo-jarmarcznyeh, zabawki, gipsowe psy, koty i koguty — rzadziej t y g r y s y (słonie w y s z ł y z mody), Z o r r a na ko­ niu, tancerki, kobiety w n e g l i ż u na l w i e leżące i t p . tematy, k t ó r y c h ź r ó d ł e m są zapewne porcelanowe f i ­ g u r k i rokokowe, k t ó r y c h r ó ż n e późniejsze nawet wersje s p o t k a ć m o ż n a b y ł o przed w o j n ą w dworach czy miesz­ kaniach miejskich. F i g u r k i takie masowo n a b y w a ć m o ż ­ na b y ł o b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e na k a ż d y m bazarze. 2 0 i ś w i ę t a sukienki o d o m i n u j ą c e j kolorystyce niebieskiej czy np. r ó ż o w e j , a starsze kobiety k o m p o n u j ą z k u p ­ nych m a t e r i a ł ó w barwne stroje o o d r ę b n e j formie i k o ­ lorystyce — już nie tradycyjnie ludowe, ale jeszcze nie miejskie. Nie jest to j u ż sztuka ludowa, taka j a k ą znamy z przeszłości. Nie jest — przede w s z y s t k i m dlatego że w z g l ę d n i e spoista s t r u k t u r a l u d o w e j k u l t u r y u l e g ł a rozpadowi i w c h ł a n i a coraz w i ę c e j e l e m e n t ó w obcych, niezdolna już całkowicie je z a a d a p t o w a ć , z o r g a n i z o w a ć w n o w ą o d r ę b n ą całość. Jest to jednak sztuka okresu przejściowego, okresu rozpadu tradycyjnej kultury, w k t ó r e j na r ó w n i z elementami r e l i k t o w y m i w s p ó ł ­ istnieją z u p e ł n i e nowe. Nie zamierzam t u b r o n i ć artystycznej w a r t o ś c i tej sztuki. Na pewno nie da s i ę jej w całości p o r ó w n a ć z d z i e ł a m i d a w n y m i , choć i w niej z n a j d u j ą się obiekty, w k t ó r y c h już dzisiaj w i d z i m y walory estetyczne. S ą to oczywiście w a l o r y inne niż w dawnej sztuce i jeśli dostrzegamy je, to dzieje się to w k o n t e k ś c i e r o z w o j u f o r m sztuki naszego czasu, K s z t a ł t o w a n i a się nowych postaw estetycznych, innych nieco potrzeb. P r z y s z ł o ś ć zapewne pozwoli z a u w a ż y ć w tej jarmarczno-odpustowej twórczości elementy i n n e jeszcze, k o r e s p o n d u j ą c e z n o w y m i potrzebami. Pozwoli o d c z u w a ć j ą w kate­ goriach o d r ę b n e g o „stylu", b y ć m o ż e m i e s z c z ą c e g o się w nowych konwencjach estetycznych. A l e to są t y l k o przypuszczenia. Obecnie bowiem bynajmniej nie w i d z ę potrzeby propagowania tej nowej sztuki l u d o w o - j a r marcznej, czynienia na n i ą „ m o d y " . A jeśli tak ak­ c e n t u j ę ten — istotnie w s p ó ł c z e s n y — n u r t sztuki l u ­ dowej, to dlatego aby z w r ó c i ć n a ń u w a g ę e t n o g r a f ó w i ludzi z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą , aby b a d a ć j ą , d o k u m e n t o w a ć i u c h r o n i ć przed z a g ł a d ą , j a k ą t y m n i e ­ t r w a ł y m dziełom niesie czas. Niestety, nie notuje się obecnie przemian w upodo­ baniach l u d u — ipomija niemal wszystko, co wykracza poza f o r m y już znane i m i e s z c z ą c e się w ramach t r a ­ dycyjnych w y o b r a ż e ń o sztuce ludowej. A przecież zachodzące zmiany chociażby w tematyce gipsowych figurek m o g ą b y ć i n t e r e s u j ą c e dla socjologa, etnografa czy historyka k u l t u r y , ś w i a d c z ą c o procesie f o r m o w a n i a się g u s t ó w a nawet o pokracznych formach przenikania mody na „ n o w o c z e s n o ś ć " w s z t u k ę m a s o w ą . Niestety „ r a d a r y " naszych e t n o g r a f ó w w y c h w y t u j ą doskonale k a ż d y przejaw tradycyjnej sztuki, niewiele jednak u w a ­ gi p o ś w i ę c a się zjawiskom, k t ó r e k s z t a ł t u j ą się i zmie­ n i a j ą współcześnie. B y ć m o ż e w y n i k a t o z tego, że II. 29. Wycinanka, Marianna Dudaszek. ziny. 17 X 17 cm. Zacharz, pow. Wyk. Brze­ Nowa t w ó r c z o ś ć ludowa, to t a k ż e spotykane gdzie­ niegdzie fabryczne meble (nawet na „ w y s o k i p o ł y s k " ) zdobione przez u ż y t k o w n i k ó w W jaskrawo kolorowe wzory r o ś l i n n e , k w i a t o w e a nawet geometryczne. To — malowane d o s ł o w n i e na szkle, dekoracyjne bordiury, o k a l a j ą c e w obrazku miejsca, pod k t ó r e w k ł a d a się foto­ g r a f i e . To — specyficzny sposób p o s ł u g i w a n i a się ele­ mentami nieludowej twórczości w celu uzyskania efek­ t u bliskiego upodobaniom danej społeczności — tak w u r z ą d z e n i u w n ę t r z , j a k i stroju. P r z y k ł a d e m m o g ą być ubiory C y g a n ó w , ale i w pow. nowotarskim spo­ tyka się wsie, w k t ó r y c h d z i e w c z ę t a noszą w niedziele 21 22 33 �II. 30. Pająk, słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. U. 31. „Prześcieradło", len szary z białą bawełną. Wyk. Rozalia Koska. Łęg, pow. Rawa Mazowiecka. II. 32. Tkanina. Wyk. Katarzyna Królasik. Oraczew, pow. Łę­ czyca. II. 33. Bukiet, papier, bibuła. Wyk. Józefa Wojciechowska. Zawady, pow. Brzeziny. II. 34. Naczynie zasobowe, sło­ ma. Wyk. 1963 r. Wojciech Drążczyk. Zduny, pow. Łęczyca. badania prowadzi się z pozycji tradycyjnych form sztuki, że w założeniu ich chodzi zazwyczaj o u c h w y ­ cenie obrazu przeszłości. Nie n e g u j ę oczywiście celo­ wości takich b a d a ń , szkoda jednak, że s z u k a j ą c ś l a d u przeszłości, pomija się nieraz fakty współczesne. A przecież w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z o ś ć wiejska jest znacz­ mu* I W 34 i m $ F4«4 lYifiTffrT! rjiUiiLL nie m n i e j t r w a ł a niż dawna, przedmiot ma życie k r ó t ­ kie, to co było przed 10 laty, dziś jest n i e m a l nie do zrekonstruowania, w ł a ś n i e dlatego że n i k t nie przy­ w i ą z y w a ł do tego wagi, że najmniej ceni się m o d ę p o p r z e d n i ą , a o wiele w y ż e j t a k ą , k t ó r ą dzieli j u ż od nas dystans czasu. �Sądzę, że powinno się o r g a n i z o w a ć w y s t a w y o r ó ż ­ nych profilach. A w i ę c : — Wystawy k l e j n o t ó w sztuki ludowej, dzieł n a p r a w d ę najwyższej rangi — g ł ó w n i e r z e ź b y , drzeworytu, m a ­ larstwa, w y c i n a n k i , t k a n i n y (takie w y s t a w y ś w i a d ­ czą o miejscu ludowej sztuki w dorobku k u l t u r y narodowej). — Wystawy przeglądowe współczesnej twórczości, ś w i a d c z ą c e o formach i rezultatach opieki nad t ą twórczością. ( S t w a r z a j ą o k a z j ę ujawnienia się nie znanych d o t ą d a r t y s t ó w , co z kolei pozwala na oto­ czenie ich o p i e k ą , zapewnienie i m w a r u n k ó w dalszej d z i a ł a l n o ś c i ) . Do tej kategorii zaliczam w y s t a w ę łódzką. — W y s t a w y problemowe, p o k a z u j ą c e autentyczny stan twórczości ludowej danego okresu, proces z a p o ż y ­ czeń i asymilacji, zagadnienia inspiracji s z t u k ą l u ­ d o w ą architektury, malarstwa, r z e ź b y , g r a f i k i i rze­ m i o s ł artystycznych. Dla etnografa, dla badacza k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , (a w i ę c i k u l t u r y ludowej) cenne b y ł o b y na pewno za­ poznanie się w ł a ś n i e z w y s t a w a m i o charakterze p r o ­ blemowym. Wystawy b o w i e m „ w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u ­ dowej" nie p o k a z u j ą w istocie całości zagadnienia, obrazu zachodzących przemian. Mogą nawet, choć oczy­ wiście bez ż a d n y c h intencji tego rodzaju, s u g e r o w a ć nieprzygotowanemu w i d z o w i obraz jednostronny, nie o d p o w i a d a j ą c y rzeczywistej sytuacji. Obraz k r a j u , w k t ó r y m k w i t n i e sztuka ludowa i f o l k l o r , obraz Polski nie rzeczywistej a turystycznej. Egzotyka l u d o w a ma i dziś zapewne swój sens, z w ł a s z c z a w aspekcie zagra­ nicznej t u r y s t y k i , ale chyba dobrze b y ł o b y , aby w y ­ stawy o i n n y m , p r o b l e m o w y m charakterze, k o r y g o w a ł y ten t r o c h ę przecież n i e p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j twórczości naszego l u d u . 25 33 Chodzi t u w i ę c przede wszystkim o i n t e n s y f i k a c j ę b a d a ń nad procesami z a c h o d z ą c y m i na w s i i peryferiach miejskich, o dostrzeganie i dokumentowanie zjawisk w s p ó ł c z e s n y c h , chodzi o to, aby muzea etnograficzne Zbierały p r z y k ł a d y tej w s p ó ł c z e s n e j twórczości, ekrany f o t o g r a f ó w ulicznych, m a l o w i d ł a ze strzelnic i karuzel, szyldy malowane, m a l u n k i i r z e ź b y z w o z ó w c y g a ń ­ skich, barwne m a k a t k i , f i g u r k i gipsowe, w y r o b y z l u ­ sterek, kule szklane z zatopionymi w wodzie f i g u r ­ kami (św. stajenka, ł a b ę d z i e , p i ł k a r z e , T r ó j c a Ś w i ę t a itp.), obrazki malowane na szkle, przedmioty służące do dekoracji w n ę t r z i t d . Chodzi wreszcie o to, aby u j a w n i a ć rezultaty takich badań nawet w postaci w s t ę p n y c h rejestracji w formie a r t y k u ł ó w w czasopis­ mach fachowych, r e p o r t a ż y fotograficznych, k s i ą ż e k , filmów. 2 6 34 2 3 M o ż e też i w a r t o p o k a z a ć j u ż teraz w trybie w y s t a w naukowo-problemowych t ę s z t u k ę p r z e d m i e ś ć i w s p ó ł ­ czesnej wsi, p o d y s k u t o w a ć co jest, a co nie jest kiczem, z a s t a n o w i ć się nad i s t o t ą zjawiska „ s z m i r y " , a przez to widzieć problem szerzej — nie z a w ę ż a j ą c go do p ł y t ­ kich kampanii przeciwko „jeleniom na r y k o w i s k u " . Może i w a r t o n i e k t ó r e f o r m y tej sztuki jarmarcz­ nej n o b i l i t o w a ć , p o k a z u j ą c je w odpowiednim kontek­ ście na wystawach sztuki ludowej czy prymitywnej. Takiej n o b i l i t a c j i d o c z e k a ł y się ostatnio sztuczne k w i a ­ ty, d o t ą d p r z e w a ż n i e pomijane, a nawet uznawane za „szmirę". N i e z w y k ł y urok w y s t a w y „ k w i a t y dla W a r ­ szawy" zorganizowanej przez C e p e l i ę s p o w o d o w a ł na­ wet w p e w n y m ś r o d o w i s k u m o d ę na te kwiaty. Wszystkie eksponaty zakupiono. 2 4 Nie b y ł o b y jednak s ł u s z n e m i e s z a ć na wystawach o charakterze artystycznym o b i e k t ó w cennych z w ą t ­ p l i w y m i . Rola b o w i e m takich w y s t a w jest inna — po­ kazuje ś w i a t o d r ę b n e j i p i ę k n e j sztuki naszego l u d u . Są one w a ż n e i d l a samych t w ó r c ó w ludowych, k t ó ­ rych np. na w e r n i s a ż łódzkiej w y s t a w y p r z y b y ł o blisko dwie setki. 35 �A miejsce w y b i t n y c h dziel ludowej sztuki jest dziś w ł a ś n i e w muzeach, z a ł o ż y w s z y oczywiście, że s ą to muzea z prawdziwego zdarzenia, dobrze w y p o s a ż o n e w reprezentatywne kolekcje dzieł, otwarte dla publicz­ ności, a nie w stanie permanentnych r e m o n t ó w czy organizacji. Przyjdzie też zapewne czas gdy b ę d z i e m o ż n a wybrane najcenniejsze r z e ź b y czy obrazy o g l ą ­ d a ć w muzeach sztuki obok sal ze s z t u k ą ś r e d n i o ­ wieczną, obok r z e ź b Szczepkowskiego, d r z e w o r y t ó w Sko­ czylasa i Kulisiewicza, o b r a z ó w Tadeusza Makowskiego. Sztuka l u d o w a jeszcze nas otacza, ale jest t o czas jej zmierzchu. Dobrze byłoby, aby nie u r o n i ć niczego z jej dorobku, z tego co jeszcze m o ż n a z b a d a ć , zano­ tować, utrwalić i zachować. PRZYPISY 1 Sztuka ludowa północnego Mazowsza. Pułtusk, w r z e s i e ń 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 4, s. 232. Wystawa współczesnej sztuki ludowej czterech województw [rzeszowskie, lubelskie, białostockie i k i e ­ leckie], L u b l i n , listopad 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " niniejszego numeru, s. 64. Sztuka ludowa ziemi łódzkiej na XX-lecie PRL. Ł ó d ź 1964. Dane d o t y c z ą c e wystawy, konkursu i kata­ logu z n a j d u j ą się w „ K r o n i c e " niniejszego n u m e r u pisma. Na t y m miejscu c h c i a ł b y m t y l k o powiedzieć, że jak zawsze wystawa zorganizowana została doskonale, a k a ­ talog stanowi w istocie m a ł y album, opracowany z nie­ z w y k ł ą t r o s k l i w o ś c i ą tak o t r e ś ć i r z e t e l n o ś ć informacji, jak i o poziom graficzny oraz edytorski. Por. A . Jackowski, Z p r o b l e m a t y k i współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , I X , 2 3 4 II. 35. Ukrzyżowany, fragm. krzyża kutego w żelazie, wys. 20,5 cm. Wyk. Stefan Morawski. Wólka, pow. Łę­ czyca. II. 36. Bukiet, krepina. Wyk. Marcjanna Chlebna. Złaków Kościelny, pow. Łowicz. II. 37, 38. Figurki jarmarczne, 1964 r. Łowicz. 1955, nr 5 oraz K . Piwocki, A la limité de l'art popu­ laire et non-populaire, „ Z e s z y t y Etnograf. Muz. KÛlt. i Szt. L u d . w Warszawie", t. 1, 1960. ,...w t y c h zespołach k u l t u r o w y c h , k t ó r e etnografia o k r e ś l a n a z w ą «lud», spotykamy na t r a d y c j i o p a r t ą w y t w ó r c z o ś ć a o i o r o w ą o charakterze artystycznym, t a ­ k ą czy i n n ą , w t a k i c h czy i n n y c h regionach. T ę t r a ­ d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś ć l u d u , ,bez w z g l ę d u na to czy f o r m y j e j s ą pierwotne, czy też n a p ł y w o w e , nazywam s z t u k ą l u d o w ą , p o n i e w a ż t e r m i n ten jest dziś p o w ­ szechnie p r z y j ę t y w tym właśnie znaczeniu" (H. S c h r a m m ó w n a , Sztuka ludowa i j e j znaczenie dla kul­ tury artystycznej, W i l n o 1939, s. 1). [Sztuka ludowa jest to:] „ S z t u k a tworzona przez l u d dla w ł a s n e g o u ż y t k u , o specjalnych, swoistych cechach, o w ł a s n y m , sobie t y l k o w ł a ś c i w y m wyrazie s t y l o w y m z a r ó w n o f o r m a l n y m , j a k i technicznym" ( K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , 1951, t. X , seria I I ) . „Sztuka ludowa w społeczeństwach cywilizowanych to t w ó r c z o ś ć artystyczna l u d u , czyli tej części społe­ c z e ń s t w a , k t ó r a z p o w o d u r ó ż n i c ekonomicznych i u c i ­ sku klasowego nie m o g ł a k o r z y s t a ć z d o r o b k u sztuki, zwanej « w y ż s z ą » " (R. Reinfuss w pracy: R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w i960, s. 6). W konkursie, j a k to podaje w szczegółowym o m ó ­ w i e n i u z a w a r t y m w katalogu B . Kowalec, wzięło udział 378 o s ó b z 11 p o w i a t ó w , n a d s y ł a j ą c ponad 3150 prac. W I I etapie pozostawiono 2.200 prac 234 t w ó r c ó w . Por. A . Damrosz, Artystyczne tkactwo ludowe z Porządzia (Puszcza Biała), „Pol. Szt. L u d . " ; X V I I I , 1964, nr 2. s. 87. Por. uwagi J. St. Bystronia o p i e ś n i a c h l u d o w y c h : „ M o ż n a śmiało powiedzieć, że pieśń l u d o w a ginie nie tyle w s k u t e k zaniku samodzielnej t w ó r c z o ś c i , jak r a ­ czej wskutek nadmiaru twórczości i n d y w i d u a l n e j , k t ó ­ ra powoduje w rezultacie coraz to intensywniejsze p r z e k s z t a ł c a n i e zasobu pieśniowego, rozbicie na coraz to drobniejsze części i wreszcie zanik t r a d y c j i p i e ś n i o ­ w e j , k t ó r a p r z e c i e ż stanowi i s t o t ę życia p i e ś n i " . (Artyzm pieśni ludowej, P o z n a ń 1921). 5 6 7 8 36 �9 „W 'przedmiotach tych [nietradycyjnych — przyp. A. J.] w y k a z u j ą w y t w ó r c y n i e u d o l n o ś ć swoją nie dla­ tego że brak i m talentu, ale dlatego że te przedmioty są dla nich zbyt m ł o d e . Jeszcze się z n i m i nie zżyli, nie p r z e t r a w i l i ich i nie u r o b i l i w f o r m ę o k r e ś l o n ą w ł a s n y m i zbiorowym postanowieniem" — pisze T. Se­ w e r y n w : Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 62. 10 w w y s t a w i e szt. l u d . w o j . łódzkiego z 1955 r. b r a ł o udział 3 r z e ź b i a r z y : J. Brzozowski, J. Grzegory z pow. łowickiego i K . Ajs z pow. piotrkowskiego. W 1957 r. — t y l k o Grzegory, w 1958 r. — Ajs i I . K a ­ m i ń s k i z pow. łęczyckiego, w 1959 r. „ o d k r y t o " J. L a m ę c k i e g o , k t ó r e g o prace z n a l a z ł y się na wystawie szt. lud. ziemi r a d o m s z c z a ń s k i e j . W 1961 r. w y s t a w i a ł o 6 r z e ź b i a r z y łęczyckich, 2 — łowickich, 1 — p i o t r k o w s k i , 3 — z r a d o m s z c z a ń s k i e g o . Razem 12. Na ostatniej w y ­ stawie w 1964 r. z n a l a z ł y się r z e ź b y 27 t w ó r c ó w , w t y m z p o w i a t ó w : łęczyckiego — 14(!), sieradzkiego — 6, rawskiego — 4, i po jednym z w i e l u ń s k i e g o , r a d o m ­ szczańskiego i piotrkowskiego (z dotychczas w y s t a w i a ­ j ą c y c h nie wzięli u d z i a ł u Grzegory i Brzozowski, obaj z łowickiego. W t y m samym roku w wystawie w s p ó ł ­ czesnej łęczyckiej sztuki ludowej wzięło udział 22(!) rzeźbiarzy. 1 W zestawieniu t y m u w z g l ę d n i a m jedyni? r z e ź b i a ­ rzy — t w ó r c ó w figur, pomijam w i ę c w y k o n a w c ó w p t a s z k ó w , zabawek i t p . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u dvr. A n t o n i K a m i ń s k i , k t ó ­ r y o r g a n i z u j ą c p l a c ó w k ę Cenelii w N o w v m Jorku u m i a ł z a i n t e r e s o w a ć nasza -rzeźbą ludowa z a r ó w n o m u ­ zea, jak i w y b i t n y c h k o l e k c j o n e r ó w sztuki. Orientacja w zagadnieniu i ś w i e t n y smak pozwoliły m u na stwo­ rzenie p o w a ż n e g o r y n k u eksoortowego dla rzeźby, co s t w o r z y ł o w a r u n k i dla rozwoju twórczości r z e ź b i a r s k i e j w k r a j u . Z kolei racjonalna polityka z a k u p ó w , z a m ó ­ wień, konkursów i wystaw ugruntowała koniunkturę i p r z y c z y n i ł a się do podniesienia poziomu prac. Jest t o zasługa p. Janiny O r y n ż y n y i zespołu w s o ó ł p r a c o w n i k ó w Cepelii — zwłaszcza w Łodzi i Warszawie — a t a k ż e k i e r o w n i k ó w m u z e ó w regionalnych w Łęczycy, Sieradzu, Kielcach i t d . Por. A . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 1. 1 1 1 2 37 13 Na wystawie w s p ó ł c z e s n e j szt. l u d . pow. Ł a s k i Sieradz, Sieradz, czerwiec 1963. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, n r 3—4, s. 204. W ł a ś n i e obawa o m o ż l i w o ś ć wypaczenia auten­ tycznej twórczości ludowej p o d y k t o w a ł a w 1929 r. W a n ­ dzie S c h r e i b e r ó w n i e s ł o w a : „ A r t y s t ó w l u d o w y c h nie należy d o k s z t a ł c a ć w szkołach d l a i n s t r u k t o r ó w ani na kursach zawodowych. Oczywiście nie wolno też pod­ s u w a ć ż a d n y c h u r z ą d z e ń ani u ł a t w i e ń pracy..." (Rozwa­ ż a n i a o popieraniu sztuki ludowej i ludowego przemysłu artystycznego, ..Sztuki Piękne", V , 1929, s. 469). 14 15 Dowodem ż y w e j jeszcze t r a d y c j i w y c i n a n k i jest chociażby to, że 38,5% u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u łódzkiego stanowili t w ó r c y wycinanek (90 osób), d o m i n u j ą c i l o ­ ściowo nad i n n y m i d z i a ł a m i sztuki (np. t k a c t w o — 23%, rzeźba — 11,5%). 16 Z w r a c a ł u w a g ę na ten aspekt k o n k u r s ó w jeszcze w 1949 r. Józef Grabowski, p i s z ą c : „ D l a t e g o też roz­ dmuchiwanie twórczości garncarzy, bez zapewnienia jej zbytu jest może cenne dla n a u k i , lecz bolesne w skut­ kach dla k r ó l i k ó w d o ś w i a d c z a l n y c h " (Drogi i manowce współczesnej plastyki ludowej, „ O d r o d z e n i e " , 1949 r., nr 29). 17 „ J e s t s p r a w ą powszechnie z n a n ą , że u p ł y w a j ą c e dwudziestolecie b y ł o i dla polskiej sztuki ludowej o k r e ­ sem p o w a ż n e g o r o z w o j u " — czytamy w j e d n y m z ostat­ nio wydanych k a t a l o g ó w — „ S z t u k a l u d o w a nie t y l k o nie ginie, ale rozwija się i w n i e k t ó r y c h dziedzinach osiąga f o r m y znacznie bogatsze niż to notuje histo­ r i a " — pisze p o w a ż n y etnograf w popularnej pracy w y ­ danej przed k i l k u laty. 18 Por. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika, Warsza­ w a 1963, s. 147—154; St. Ż ó ł k i e w s k i , O kulturze Polski Ludowej, Warszawa 1964, s. 151—167, 173—174. „W niedalekiej już przyszłości sztuka ideoplastyczna, ograniczona do prostych z n a k ó w semantycznych, w y s t a r c z a j ą c y c h na w y r a ż a n i e p r y m i t y w n e g o p o g l ą d u na ś w i a t , dobiegnie swego kresu. Bo nie będzie j u ż m o g ł a podołać swoim rozszerzonym zadaniom na sku­ tek przyswojenia sobie przez w i e ś i w ogóle przez cały ś w i a t pracy k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j , szerzej, k u l t u r y 1 9 1 38 37 �11. 39. „Łabędzie", Łosice. makatka, ol. na pł. europejskiej. Nowe w a r s t w y społeczne zasilą zawodowo grupy p r o d u c e n t ó w k u l t u r y z a r ó w n o naukowej, j a k artystycznej, z o s t a n ą automatycznie w ł ą c z o n e w z w y k ł y proces budowania cywilizacji, a jako elementy psy­ chicznie zdrowe i ż y w o t n e o d e g r a j ą w n i m zapewne w i e l k ą rolę. K t o wie, m o ż e dopiero na tej drodze m o ż ­ na się będzie d o p r a c o w a ć nowych f o r m artystycznych, zgodnych z n o w y m i czasami" — p i s a ł w 1948 r. Tadeusz Dobrowolski w art.: Wystawa sztuki ludowej w Kra­ kowie, „ N o w i n y Literackie", 1948, n r 6. Fr. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, nr 3—i. Por. r ó w n i e ż tegoż autora art.: Dwie strony medalu, „ N o w i n y Rzeszowskie", 1960, n r 186. I n f o r m a c j i tej udzielił m i ł a s k a w i e p. doc. dr Józef Grabowski, k t ó r y przed k i l k u tygodniami na­ p o t k a ł podobne p r z y k ł a d y w M a g ó r z e , i d ą c z Suchej do Z a w o i . Widział tam r ó w n i e ż szafkowe kapliczki p r z y d r o ż n e z n o w y m i dekoracyjnymi m a l u n k a m i na szkle, za k t ó r y m i s t a ł a figura. Por. J. Burszta, Zb. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle ma­ teriałów ze wsi koszalińskich, „Pol. Szt. Lud.", X V I , 1962, n r 4. 2 0 2 1 2 2 Fot.: 3« Jan Swiderski 2 3 W y j ą t k i e m jest t u , o ile m i wiadomo, redakcja „Gromady", k t ó r e j pracownicy zebrali za w ł a s n e p i e ­ n i ą d z e k o l e k c j ę tego rodzaju prac. Przed k i l k u zaś laty m a ł ą w y s t a w k ę makatek, .pocztówek, r z e ź b i t d . zorga­ nizowało k o ł o naukowe przy Z a k ł a d z i e Etnografii U.W., o r g a n i z u j ą c na o t w a r c i u jej d y s k u s j ę na temat tej t w ó r c z o ś c i . R ó w n i e ż doc. K o t u l a z e b r a ł w muzeum rzeszowskim zbiór l u d o w y c h makatek. 2 * luty KuHaty dla Warszawy, Warszawa, Salon TPSP, 1964. Uczestnicy w y s t a w y łódzkiej dostali w 1964 r. od Cepelii za swe prace ok. 350.000 zł (już po o d t r ą ­ ceniu podatku). Informacja p. I . W i t o r z e ń ć , k i e r o w ­ niczki Rejonowego B i u r a S k u p u Cepelii w Ł o d z i . Na ten aspekt zagadnienia zwraca u w a g ę Zb. Gawrak w art. Nieporozumienie z Polską egzotyczną ( „ K u l t u r a " , 1964, n r 29) o b a w i a j ą c się, że propagowanie ludowej egzotyki u t w i e r d z a ć m o ż e m i t Polski j a k o k r a ­ j u p r y m i t y w n e g o , k r a j u wiejskich strzech, gliny, d r e w ­ na i słomy. Bardzo ciekawe uwagi na temat w s p ó ł ­ czesnego stosunku do sztuki ludowej zawiera art. B. M i c h a ł o w s k i e j : W etnograficznym słoju, „Polityka", 1962 r., nr 30. 2 5 2 6 — i l . 1—38; Jan Urbanowicz — i i . 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0fba3607cf439aef19ab3de483b3bab.pdf 188817bdc3c8bb36a72002151c6240e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3529 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L 1 ". v \ - ^ ^ ^ ^ * •** T & INSTYTUT SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 4 oo o et 3 �T R E Ś Ć Olga Mulkiewicz Z zagadnień kieleckiej Jerzy Czajkowski Ozdobne ule skrzynkowe Anna Kunczyńska Chrystus Frasobliwy w snycerki . . . 206 polskiej rzeźbie ludowej 211 Franciszek Kotula Nowożytne Aleksander Jackowski Michał Maśliński O motywach ludowych i ich adaptacji Ludowe kowalstwo artystyczne (Uwagi z w i ą z a n e z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą w Krakowie) Anna K u n c z y ń s k a Konkurs sztuki Anna Kunczyńska urny haftu 230 żywieckiego i 231 243 przegląd ludowej 248 Wystawy wycinanek w Muzeum Ł o w i c k i m Kronika Summary of articles 195 250 252 . . 254 Na okładce: 1. Fragm. pióra przęślicy. Wyk. Piotr Konajcik. Mąkosy Stare, pow. Radom. Wł. Muz. Świętokrzyskiego. 2. Okucie, żelazo, 1960 r. Wyk. Franciszek Piwowarczyk. Skrzynka, pow. Myślenice. 3. „Chrystus Frasobliwy", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 54 cm. Andrzejówka, pow. Biłgoraj. Wł. Muz. w Zamościu. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: „Gwiazda", wycinanka, Gałaj, Łowicz. Fot. Stefan Deptuszewski. 1960 r., wys. 22 cm. Wyk. Anna �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN R O K XIV 1960 NR �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery P l w o ć k i , dr Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcj i i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: Maria K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Hilda Andrews Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a6acd8d9eb58bab006fcd224f73626e.pdf ac1b4cad13c49aa6d264e85267784de1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4525 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4208 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.189-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I-III K A 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 20.1—18.11 —• w Kaliszu t r w a ł V I I I P r z e g l ą d Amatorskiego R u c h u Artystycznego, w czasie k t ó r e g o od­ bywały się w y s t ę p y zespołów instru­ mentalnych i instrumentalno-w okalnych. 7 * 20.1 — rozpoczęła się tradycyjna ..Zima Katowicka 74", w czasie k t ó r e j wśród licznych imprez zorganizowano Targi Plastyki Amatorskiej. * 26.1 — 3 . I I — t r w a ł y tradycyjne Zimowe D n i K r y n i c y , w czasie k t ó ­ rych w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne oraz czynne b y ł y w y s t a w y : malarstwa Nikifora i rzeźb Józefa Citaka. * 27.1 — w Sycowskim O ś r o d k u K u l t u r y o d b y ł się V I I Festiwal Pieśni Ludowej z udziałem zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel pow. sycowskiego. Jury pod przewodnictwem dr Józefa Majchrzaka p r z y z n a ł o I miejsce zespo­ łowi pieśni i t a ń c a z Zawady, I I — z Nowej W s i , a I I I — zespołowi z M i łowic i Ślizowa. D o d a t k o w ą a t r a k c j ą festiwalu, by­ ła wystawa haftów i koronek d w ó c h artystek ludowych z ziemi sycowskiej — Zofii Wesołowskiej i A n i e l i Górki. Z okazji festiwalu zorganizowano też wystawę rzeźby w drewnie, prezentu­ jąc eksponaty w y p o ż y c z o n e z Muzeum Etnograficznego wo Wrocławiu. 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie odbył się kiermasz, zorganizowany w dniu z a m k n i ę c i a wystawy plastyki amatorskiej i ludo­ wej, a zarazem otwarcia I I Zjazdu Twórców Ludowych. * * 10, 11.11 — w Bukowinie Ta­ trzańskiej o d b y w a ł się I I K a r n a w a ł Góralski, zorganizowany przez władze pow. N o w y Targ pod hasłem „ w k a ż ­ dej gminie — festiwal". Celemimprezy jest upowszechnienie folkloru rodzi­ mego. 9.1 — w Galerii TPSP w War­ szawie otwarta została wystawa rzeźb Tadeusza. Cąkały, artysty ludowego z D ą b r ó w k i , pow. Ł u k ó w (lubelskie). Organizatorami wystawy b y l i : Cepelia, Związek Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego w Warszawie oraz TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog ze w s t ę p e m dr A n n y K u n czyńskiej-Irackiej, ilustrowany zdję­ ciami autora i jego prac. * 1 6 . I I I — w K r o b i , pow. g o s t y ń s k i rozpoczął się cykl imprez, k t ó r e t r w a ć będą w Wielkopolsce do lipca pn. „Wielkopolski festiwal d o ż y n k o w y " . Na inaugurację p r z y b y ł sekretarz К С PZPR Wincenty Krasko. * 2 1 . I I I — rozpoczęła się V K o ­ nińska Wiosna K u l t u r a l n a . W boga­ t y m programie imprezy przewidziane są kiermasze sztuki ludowej. Konkursy i wystawy I — w Muzeum i m . Staszica w Pile czynna b y ł a wystawa r z e ź b y ludowej regionu nadnoteckiego. Poka­ zano 30 prac wykonanych w drewnie i glinie, a r t y s t ó w ludowych: B . H y c kiego, J. Kunickiego, E . Bogackiego — П. 1. Wystawa sztuki ludowej Lubelszczyzny. Warszawa. z Piły oraz H . Winiarskiego i A . Senski ze Złotowa. 15.1 — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto w y s t a w ę pn. „ K w i a t y Polski Ludo­ w e j " . B y ł a to pierwsza z organizowa­ nych przez Cepelię imprez m a j ą c y c h obrazować dorobek X X X - l e c i a . N a wystawie pokazano prace ok. 80 t w ó r c ó w ludowych z 4 spółdzielni cepeliowskich (z Zawad, Opoczna, K a d z i d ł a i Łowicza) oraz ze spółdziel­ czych zrzeszeń z Białegostoku, G d a ń ­ ska, Krakowa, Poznania i Warszawy. W y s t a w ę k w i a t ó w z papieru i słomy uzupełniały p a j ą k i oraz drewniane, kolorowo p t a k i . L I I I w y s t a w ę otwarto w Gdań­ sku. * 18.1 — rozpoczęła się Panorama X X X - l e c i a w Warszawie, na której pierwsza prezentowała swój dorobek Lubelszczyzna. W ś r ó d licznych imprez i wystaw do najciekawszych należała wystawa pn. „ S z t u k a Ludowa Ziemi Lubelskiej" zorganizowana w Domu Chłopa przez Muzeum Okręgowe, Muzeum W si Lubelskiej i STL w L u ­ blinie. Zaprezentowano t u 500 prac z zakresu malarstwa, rzeźby, tkactwa, kowalstwa artystycznego, tkaniny, plastyki obrzędowej, garncarstwa, ple­ cionkarstwa. W szystkie eksponaty po­ chodziły ze zbiorów Muzeum Okrę­ gowego w Lublinie. T T Komisarzem wystawy był mgr Zygmunt Ślusarski, scenariusz opra­ cowali: mgr Sabina Dados i mgr Celes­ t y n W r ę b i a k . O p r a w ę plastyczną opra­ cowała K r y s t y n a Kozłowska. Z okazji wystawy wydano log ilustrowany, zawierający mgr Zygmunta Ślusarskiego i wienie poszczególnych działów ludowej Lubelszczyzny. kata­ wstęp omó­ sztuki Wystawie towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych, w k t ó r y m uczest­ niczyli znani t w ó r c y lubelscy, o d b y ł y się też pokazy oryginalnych strojów ludowych Lubelszczyzny oraz kon­ certy kapeli ze Skrobowa. * 19.1 — w Muzeum w Grudziądzu otwarta została, przeniesiona z Toru­ nia, wystawa pn. „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej". * 189 �I — w Ł y s y c h , pow. Kolno roz­ strzygnięto V doroczny konkurs wy­ t w ó r c ó w ludowych. Przyznano 50 n a g r ó d , a najlepsze prace pokazano na wystawie pokonkursowej. l - . I I —• w Muzeum w Częstocho­ wie otwarta została wystawa pn. „ L u d o w a i amatorska twórczość w drewnie". Zaprezentowano 73 praco 23 a u t o r ó w , m . i n . E. Czajkowskiego, T. Cąkały, Z. Skrętowicza. Eksponaty pochodziły ze zbiorów Muzeum w Czę­ stochowie, D K „ S t r a d o m " i kolekcji prywatnych. wano ok. 200 prac 85 autorów. J u r y pod przewodnictwem Danuty Chmielarskiej przyznało nagrody i wy­ różnienia. * I I — w ramach I I powiatowego p r z e g l ą d u zwyczajów i obrzędów zi­ mowych otwarto w myślenickim Domu K u l t u r y w y s t a w ę plastyki obrzędowej, na k t ó r e j pokazano: szopki, gwiazdy, l a l k i , maski i inno akcesoria zespołów kolędniczych. * * П. 2. Halina D ą b r o w s k a . Schody, olej, 4 9 x 3 4 cm. 1973. W ł . L . Z i m merer. I — w Galerii „ D e s y " w Krako­ wie otwarto w y s t a w ę prac H a l i n y Dąbrowskiej, z zawodu lekarza-psychiatry, k t ó r a od 1903 r. uprawia amatorsko malarstwo, a od 1967 — rzeźbę. * 29.1 — w salach wystawowych Ośrodka K u l t u r y i Informacji N K D w Warszawie otwarto w y s t a w ę pn. ..Amatorska sztuka artystyczna w NRD". * I I — w Muzeum Ś w i ę t o k r z y s k i m w Kielcach czynna b y ł a wystawa rzemiosła ludowego zorganizowana w w y n i k u b a d a ń terenowych prowa­ dzonych w ciągu ostatnich 4 lat przez p r a c o w n i k ó w Działu Etnograficznego w wiejskich ośrodkach wytwórczości drzewnej. Na ekspozycję złożyło się ponad 250 obiektów z 24 wsi. W grupie I pokazano przedmioty u ż y w a n e w go­ spodarstwie wiejskim i hodowlanym (np. kosiska, grabie, widły, styliska, szuflo, jarzma); w grupie I I •— przed­ m i o t y gospodarstwa domowego (prze­ t a k i , niecki, solnice, maglownice itp.). Osobno pokazano wyroby u ż y t k o w a n e przy tkactwie (międlice, wrzeciona, kołowrotki) oraz zabawki. Zademon­ strowano też prastare techniki wyro­ bu. * 4 . I I — w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa ma­ larstwa M a r i i Tarnawskiej-Wojtowicz. I — w klubie „ R u c h u " przy W o j . Sztabie Wojskowym w Kielcach czynna b y ł a wystawa prac 17-letniego rzeźbiarza ze Starachowic — Leszka Celucha, wielokrotnie nagradzanego na konkursach i wystawach kieleckiej sztuki ludowej. W y s t a w ę zorganizo­ wał kielecki k l u b STL. * I — w B i a ł y m s t o k u otwarta zos­ tała wystawa sztuki 1 udowej, na której zaprezentowano dorobek konkursu or­ ganizowanego przez Spółdzielcze Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego oraz Muzeum Okręgowe. Na konkurs wpłynęło 217 prac 72 a u t o r ó w . * 190 15.11. — w K l u b i e Spółdziel­ czości Pracy w Pszczynie otwarto wy­ s t a w ę k u l t u r y materialnej ludu psz­ czyńskiego, zorganizowaną staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Psz­ czyńskiej . Zaprezentowano ok. 120 ekspo­ n a t ó w zebranych głównie przez aktyw Towarzystwa, m . i n . archaiczne na­ rzędzia rolnicze, s p r z ę t y gospodarskie, j a k kobylice, koziełki, stępy, miech kowalski z Warszowic, magiel drew­ niany z Bojszów oraz s t a r ą łódź z pnia, w y d o b y t ą z dna rzeki Pszczynki. Pokazano też kompletne wyposażenie izby wiejskiej z X I X w. z charakte­ rystycznymi ł a w a m i , skrzyniami malo­ w a n y m i i obrazami. Cała ekspozycja zorganizowana została pod k ą t e m zagospodarowania w n ę t r z powstającej w parku „Zagrody wsi p s z c z y ń s k i e j " —• m i n i skansenu, k t ó r y ma b y ć o t w a r t y w 1975 r. Scenariusz wystawy opracował mgr Igor P ł a z a k , ekspozycję zapro­ j e k t o w a ł mgr Aleksander Spy ra. * 16.11 — w Muzeum w Rybniku otwarta została wystawa obrazów pn. „Wizje L u d w i k a Holesza", artysty ludowego z Świerklan, pow. Rybnik. * I — w Muzeum w Żywcu czynna była pokonkursowa wystawa szopek kolędniczych. Organizatorom konkur­ su było Muzeum przy współudziale Referatu K u l t u r y U r z ę d u Wojewódz­ kiego w Krakowie. J u r y pod przewod­ nictwem dr E w y Eryś-Pietraszkowej z IS P A N przyznało nagrody n a s t ę p u ­ j ą c e : nagrody I otrzymali — Jan i Józef H u l k a z Łękawicy, nagrody I I •— Józef Jasek z Żywca i W ł a d y ­ sław Kastelik z Gilowic, nagrody I I I — Józef Kupczak z Żabnicy. I I . 4. Z wystawy sprzętów do „Za­ grody wsi P s z c z y ń s k i e j " . * II. 3. Maria T a r n a w s k a - W ó j t o w i c z . Kwiaty wsi polskiej, olej. 1972. * 5 . I I — w Katowicach o d b y ł się p r z e g l ą d dorobku p l a s t y k ó w amato­ rów zorganizowany z inicjatywy Wo­ jewódzkiego Ośrodka KulturalnoOś w iatowogo. Na wystawie zaprczento - 16—28.11 — w ramach panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie zaprezento­ w a ł a swój dorobek kulturalny Biało­ stocczyzna. W ś r ó d licznych imprez czynna b y ł a wystawa podlaskich dy­ w a n ó w dwuosnowowych zorganizo­ wana w Staromiejskim Domu Kultury, w y s t ę p o w a ł zespół „ K u r p i e Zielone", a dn. 20.11. otwarto sklep z regional­ n y m i wyrobami tego terenu. * �18.11-—w Galerii „ D e s a " w K r a ­ kowie otwarta została wystawa та, larstwa Krzysztofa Okonia, z zawodu muzyka. * 21.11 — w Chojnicach, z okazji spotkania Z a r z ą d u Chojnickiego To­ warzystwa Kulturalnego z działaczami Towarzystwa K u l t u r y w Tucholi, zor­ ganizowano w y s t a w ę wycinanek Bro­ nisławy D u d y . * 23.11 — w K l u b i e — czytelni M B B w Inowrocławiu otwarta została wystawa haftu kujawskiego, na której eksponowano prace hafciarek ze Sławska. * I I — w Gorzowie otwarta została wystawa prac Nikifora. I I . 5. L u d w i k Holesz. Wizja życia na innej planecie, olej, 6 0 x 8 0 cm. * 1 — 9 . I I I — w pawilonie wysta­ w o w y m BTPSP w B i a ł y m s t o k u czyn­ na b y ł a wystawa drewnianych przed­ m i o t ó w u ż y t k o w y c h z terenu woje­ wództwa. Organizatorami wystawy b y l i : Białostockie TPSP oraz Galeria Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " . * 3 . I I I — w Olsztynie, w ramach c y k l u „ P r e z e n t u j e m y dorobek k u l t u ­ ralny p o w i a t ó w " osiągnięcia swoje d e m o n s t r o w a ł Pisz. W programie o d b y ł y się m . i n . wystawy twórczości ludowej i a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w . * I I . 6. Krzysztof O k o ń . T r y p t y k malowany na szkle. 1971. II. 4 . I I I •— w Zielonej Górze roz­ s t r z y g n i ę t y został konkurs na s z t u k ę l u d o w ą w o j e w ó d z t w a . Oceniając 668 prac 125 a u t o r ó w j u r y przyznało na­ grody i w y r ó ż n i e n i a . W dziedzinie r z e ź b y : n a g r o d ę I (3.000 zł.) o t r z y m a ł Franciszek Koz­ łowski z Gorzowa; nagrody I I (po 2.000 zł.) — Eugeniusz i Józef B u r y ł o z Przemkowa; nagrody I I I (po 1.500 zł.) — Wiesław Kloc ze Skwie­ rzyny i H e n r y k Cichowski z Zielonej Góry. W dziedzinie h a f t u : n a g r o d ę I (3.000 zł.) — Antonina Godzińska z Żagania. W dziedzinie t k a c t w a : na­ grodę I — M a r t a Najdek z Wichowa, pow. żagański. W dziedzinie plecion­ karstwa: n a g r o d ę I (3.000 zł.) — E d w a r d Stolarski z Nowej Soli, na­ grodę I I I (1.500 zł.) — Maria Budkie­ wicz z Ośna. W dziedzinie w y r o b ó w ze s ł o m y : — n a g r o d ę I I I (1.500 zł.) —• Maria Makowska z J a ł o w i c . W dziedzinie wycinankarstwa i ce­ r a m i k i przyznano t y l k o wyróżnienia. Fundatorami n a g r ó d b y l i : U r z ą d Wojewódzki — W y d z i a ł Kultury i Sztuki, W D K w Zielonej Górze oraz Spółdzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Uroczystość wręczenia n a g r ó d od­ b y ł a się 2 l . I I I . w gmachu Muzeum Ziemi Lubuskiej. 7. Fragment wystawy sztuki ludowej w o j . bydgoskiego. Warszawa. 191 �W Stołecznym D o m u K u l t u r y czynna b y ł a wystawa Teofila Ociepki, w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h — wystawa rzeźb ceramicznych Sta­ nisława Zagajewskiego, a w TPSP •— wystawa intarsji Edwarda K a p ł o ń skiego. Ponadto o d b y ł y się w y s t ę p y ze­ społów amatorskich regionalnych i fol­ klorystycznych, jak „ P a ł u k i " z K c y n i , „ K a s z u b y " i i n . , a w warszawskiej restauracji „ G a s t r o n o m i a " czynna by­ ła bydgoska karczma regionalna. * 16.111 — w P D K w Bychowie otwarta została wystawa sztuki ludo­ wej tego terenu. * U . 8. Teofil Ociepka. Janko kant, olej. Muzy­ I I I —• w galerii Towarzystwa Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie otwarto w y s t a w ę rzeźb Jana Graczyka, pra­ cownika Z a k ł a d ó w Mechanicznych „Ursus". * 15.111 •— w ramach Panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie rozpoczęła się prezentacja dorobku Ziemi B y d ­ goskiej. W ś r ó d wielu imprez zorgani­ zowano też wystawy sztuki ludowej i a m a t o r ó w . W Muzeum Historycznym na Starym Mieście otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej kujawskiej, pałuckiej i kaszubskiej, prezentując ok. 500 prac 86 a u t o r ó w . N a wystawie repre­ zentowane b y ł y wszystkie dziedziny sztuki ludowej, k t ó r e w okresie Trzy­ dziestolecia rozwijały się w wymienio­ nych trzech regionach w o j . bydgos­ kiego. Niewielka część wystawionych prac pochodzących z okresu wcześ­ niejszego m i a ł a u k a z a ć rozwój tradycji w sprzyjających warunkach właściwej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Komisarzem wystawy b y ł a mgr Wanda Szkulmowska, scenariusz opra­ cowała Halina Mikułowska, a projekt ekspozycji — Janina Sawicka-Julga. Z okazji wystawy wydano folder zawierający ogólną informację. W Muzeum Etnograficznym czyn­ na b y ł a wystawa włocławskiego fajan­ su z okresu Trzydziestolecia. K o m i ­ sarzem wystawy b y ł a Romualda Hankowska, której a r t y k u ł zamieszczamy w numerze. 20.111 —• w Muzeum Mazowiec­ k i m w P ł o c k u otwarto w y s t a w ę „Miko­ łaj Kopernik w rzeźbie ludowej". Polska Sztuka Ludowa za granicą 8 . I I •— w W i n t e r t h u r k . Zurichu otwarta została wystawa polskiej sztuki ludowej, uprzednio prezento­ wana w Lozannie. Komisarzem obu wystaw b y ł a mgr Zofia Reinfussowa, kustosz krakowskiego Muzeum Etno­ graficznego. * 9 . I I •— w Aalst (Belgia) otwarta została wystawa pn. „Mikołaj Koper­ n i k w rzeźbie ludowej". Pokazano t u 11 prac malarskich i 25 rzeźb ludo­ wych eksponowanych uprzednio w To­ runiu, a b ę d ą c y c h własnością M u ­ zeum Okręgowego. * 14.111 — rozpoczął się w Rennes w Bretanii „ T y d z i e ń Polski", w czasie którego otwarta została wystawa —• kiermasz w y r o b ó w ludowych i artys- Fot.: J a n Świderski il. 1—3,6—8; B . Weber — II. 4. tycznych zorganizowana przez Ce­ pelię i francuskie przedsiębiorstwo „Asipag". * 26.111 •— w Leningradzie roz­ poczęły się d n i G d a ń s k a , w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa ręko­ dzieła artystycznego Polski północnej zorganizowana przez „ A r t - R e g i o n " . Inne 6.1 — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie o d b y ł się woje­ w ó d z k i Zjazd Twórców Ludowych i P l a s t y k ó w A m a t o r ó w , zorganizowa­ n y przez W o j e w ó d z k ą R a d ę Związ­ k ó w Zawodowych, W D K w Szczecinie i Szczecińskie Towarzystwo K u l t u ­ r y -—-z okazji dorocznej wystawy. 11 najbardziej z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m wręczono nagrody pieniężne, wielu innych o t r z y m a ł o dyplomy. * 24.11 — w Bydgoszczy o d b y ł się uroczysty koncert Zespołu Pieśni i T a ń c a Ziemi Bydgoskiej, k t ó r y obchodził 15-lecie swej działalności. Z tej okazji zasłużeni jego członkowie otrzymali złote i srebrne odznaki. * I I — Towarzystwo Przyjaciół P a m i ę t n i k a r s t w a , Związek Spółdzielni R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „ C e p e l i a " , przy udziale Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w Ludowych rozpisali z okazji X X X - l e c i a P R L ogólnopolski konkurs na p a m i ę t n i k i twórców ludo­ wych. * 27—30.111 •—• w Zakopanem o d b y w a ł się V I I P r z e g l ą d Filmów 0 Sztuce. I n a g r o d ę o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek o twórczości plastycznej 1 pisarskiej łódzkiego robotnika, pt. „ Ś w i a t y Grzegorza S t a ń c z y k a " . Wy­ różnienie I o t r z y m a ł film M a r i i Mrozek „ Z a l i p i e " , a jedno z wyróżnień „Przy­ goda Pani M a r i i " Mirosławy Marcin­ kiewicz (o malarstwie M a r i i Wojto­ wicz). K r o n i k ę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach w o j e w ó d z k i c h i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za p o ś r e d ­ nictwem miejscowych O d d z i a ł ó w i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub b e z p o ś r e d n i o w Centrali K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warsza­ wa ,ul. Towarowa 28. konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na r o k n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , w i n n y opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo w ł a ś c i w y c h u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocz­ towe, listonosze i b e z p o ś r e d n i o Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00- 958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% droższa od pre­ numeraty krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, Konto P K O nr 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy i n d y ­ w i d u a l n i m o g ą n a b y w a ć t ę p u b l i k a c j ę w k s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i Nauki, konto P K O nr 1- 6-100312, w k s i ę g a r n i „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w G ł ó w n e j K s i ę ­ garni Naukowej 00-068 Warszawa, K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, w K s i ę g a r n i N a u ­ kowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy m i e s z k a j ą c y za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona — Ruch" 00- 068 Warszawa, u l . K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7. Bank H a n d l o w y S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1860 egz. Objętość: 9,10 ark. wyd.; 7,50 ark. druk. Papier: Ilustr. I I I , kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 21.V.1974 r. Podpisano do druku 27.VIII.1974. Wydrukowano we wrześniu 1974. Cena 18,— zł. Z. G . „Tamka". Zakład nr 2. Zam. 282. W-121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5030e738e44f810cce8d1da9e6b5dfaa.pdf 0f7ee638dd7b9aff681f7baa8d829dbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:288 Title A name given to the resource Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.415-452 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J(ODEI!YK Li\NGE HrSTOHlA BADAŃ NAD TAŃCEM LUDOWYM W POLSCE WSTĘP Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy. Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi. Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe, które stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy. Często taniec pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej danego terenu. Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc często ponadregionalne działy. [6,141]. Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów. W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby). Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w bihliografii. nawiasach oznaczaj'l pozycje wymienione na końcu w wykazie �,11 li RODERYK LANGE ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji określonego tańca. Niewątpliwa jest także współzależność muzykowania i tańczenia wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne, z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie się muzyki wiejskiej. Stąd znajomość istotnego wyglądu folkloru tanecznego miałaby pierwszorzędne znaczenie praktyczne również dla prac muzykologicznych. Dużą rolę w tworzeniu się tradycyjnego repertuaru wsi odegrały infiltraty w postaci tańców obcego pochodzenia (obce narody lub obce środowiska). Tańce innych narodów zostały niekiedy tak dalece wchłonięte, że trudno utożsamiać je z pierwowzorami (np. "ecossaise" występujący w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej linii zapożyczenia. Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej mody tanecznej w różnych okresach. Na wieś docierały tego rodzaju tańce z opóźnieniami i zawsze z odkształceniami charakterystycznymi dla procesów adaptacji obcych środowiskowo tworów. W Polsce obserwujemy dodatkowo, obok wpływów i przenikania repertuaru tanecznego miejskiego, również szczególnie silne oddziaływanie środowiska szlacheckiego, dworskiego, z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują przenikanie polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej. Z tego środowiska, drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać na środowisko wiejskie pomimo szaty, jaką im nadawali dworscy kompozytorzy. [38]. Ten szczególny okres powiązania kultury dworskiej z kulturą wiejską, ludową mija jednak szybko i dopiero w dobie romantyzmu obserwujemy ponownie świadome włączanie elementów repertuaru tanecznego wsi do repertuaru warstw uprzywilejowanych (od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym okresie nie tylko na naśladowaniu czy adaptowaniu muzyki tańców chłopskich przez ówczesnych kompozytorów, ale również na aktywnym uprawianiu "tańców ludowych" przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą się nawet w "stroje ludowe". Były to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu. Z dworów szlachty wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie (XIX w.). Przedostawały się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza w Grodnie, przeniesiony przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych) �Historia badldt nad tańcem lllclow.vJn tv Polsce 417 i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe" odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu. Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF). Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto). Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla różnych celów. Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie) jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie poszczególnych nurtów tańca. Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne. W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych" otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego. Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego". Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą 5 - Lud, t. 51, cz. II, 1965 �418 RODERYK LANGE dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na nowe interpretacje sceniczne. Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie. Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia, adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży wiejskiej. W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu" folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego. Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej. Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej �IIis!ori" hadań nad tańcem tur1ow!Jm w Polsce 419 i piśmie nutowym (już w XVII. w.powstał współczesny system), to dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej. Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964). Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej następujące okresy: 1) O d n a j d a w n i ej szy ch czas ów do pier w szej ć w i e r c i w i e k u XIX. Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu <pisarskiego. Taniec jako sztuka użytkowa. 2) O d p i e r w s z ej ć w i e r c i d o koń c a w i e k u XIX. Zainteresowa'nie przedmiotem tańca ludowego. Pierwsze badania etnograficzne nad folklorem tanecznym - O. Kolberg. 3) O d koń c a XIX w. d o l a t 30 - t Y c h w i e k u XX w ł ą c zn i e. Początkowy regres, potem próby organizowania nowocześnie pojętych badań. Publikacje taneczne o walorach etnograficznych. Ogólny wzrost jakości dokumentacyjnej materiałów. 4) O k r e s p o II woj n i e ś w i a t o w e j. Dwukrotnie organizowane oficjalnie badania terenowe. Stosowanienowoczesnych środków dokumentacji formy (kinetografia). Ustalenie metod badawczych. I BADANIA CELOWO ORGANIZOWANE Dziedzina tańca ludowego z różnych względów bardzo pozno doczekała się zorganizowanego warsztatu badawczego. Właściwie dopiero zbiory materiałów tanecznych dokonane przez Kolberga oparte zostały o planowo przeprowadzone etnograficzne prace terenowe. Po Kolbergu aż do ok. 1930 r. włącznie mamy do dyspozycji tylko opracowania przyczynkarskie, a potem popularne. Mają one niekiedy nawet walory materiałów źródłowych. Nie posiadają jednak dostatecznej dokumentacji, nie zmierzają do całościowego objęcia materiału tanecznego na określonym terenie i podania go w jakimś obiektywnie pojętym przekroju. Za autora świadomie organizującego swe penetracje terenowe po �420 RODERYK LANGE Kolbergu może uchodzić dopiero Z. K w a ś n i c o w a. Co prawdn prnce tej autorki miały tylko za zadanie dostarczyć zespołom szkolnym i świetlicowym materinłów repertuarowych. Jednak właśnie w tych pracach równocześnie uwidocznia się jakaś generalna koncepcja postępowania przy zbiorze materiałów z zapewnieniem ich dokumentacji. Poważnym osiągnięciem na polu tworzenia się warsztatu badawczego nad tańcem ludowym w Polsce są prace Ipodjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1937, n kierownnc przez Prof. dr Cezarię Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową. Celem tych poczynań miało być zasadniczo przygotowanie materiałów na wystawę międzynarodową w Archives de la danse w Paryżu. Do pracy wciągnięto cały zeSipół fachowców jak Z. Kwaśnicową, S. Głowackiego, J. Pulikowskiego i in. [7]. Prace te miały jednak zarazem stanowić zrąb naukowej działalności w zakresie folkloru tanecznego, a materiały -- zaczątek centralnego a'rchiwum tańca ludowego. Wszystkie te osiągnięcia zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Z indywidualnych zbieraczy terenowych tego okresu wykazujących się zorganizowanym warsztatem badawczym należy wymienić przede wszystkim R. W. H a l' a s y m c z u k a. Jego monografin o tańcach huculskich z roku 1939 [106] świadczy o świetnie postawionych badaniach etnograficznych, prowadzonych zresztą pod kierunkiem prof. prof. A. Fischera i A. Chybińskiego. Drugą podobną monografią tego typu jest już w okresie po II wojnie światowej praca W. K o t o ń s k i e g o o "góralskim" i "zbójnickim" z terenu Podhala z roku 1956 [162]. Etnograficzny warsztat badawczy nie jest w niej jednak lepiej ~stawiony aniżeli wIpracy Harasymczuka. Interesujące nas ze względu na powiązania folkloru tanecznego z reliktami dawnych tańców w zabawach dziecięcych, były badania prowadzone przez wiele lat przez prof. Uniwersytetu Poznańskiego E. Piaseckiego (publikacje z lat 1922, 1932, 1959), [252, 255, 256]. W okresie po II wojnie światowej dwukrotnie organizownno badaniCl oficjalne nad folklorem tanecznym. W roku 1946 Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w Warszawie (potem Państwowy Instytut Sztuki) uwzględnił w ramach badań nad .folklorem również zagadnienie tańca. Twórcą i kierownikiem Działu Badania Tańca był T. Z Y g l e l' (do 1952 r.) [373]. Po likwidacji Działu prace badawcze nad tańcem prowadzono w PISsporadycznie i mnrginalnie jako dopełnienie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego, a wyjątkowo tylko wyłącznie w zakresie tańca ludowego. (M. Sobolewska-Drabecka pod kier. Doe. M. Sobieskiego) [292]. W Dziale Tańca PIS przeprowadzono próby badań terenowych w oparciu o mały, prowizoryczny kwestionariusz i potem ankiety wysyłane w teren. Systematycz- �Historia ba(/an nad tańcem tlldowym w Potsce 421 nyc.;hprac.;terenowych nie udało się jednak zmontować. Nie opracowano też zalożeń metodycznych. Poza serią artykułów kierownika Działu T. Zyglera [373, 374, 375] niczego nie opublikowano. W roku 1954 zorganizowano w etnograficznym ośrodku w Toruniu badctnia nad folklorem tanecznym (w latach 1959-1965 - Dział Tatka Muzeum Etnograficznego w Toruniu). W tym okresie przeprowadzono systematyczne badania na terenie północnej Polski. Materiały zebrane przygotowywane są do druku. Równocześnie opracowano i opublikowano kwestionariusz i założenia metodyczne prac podejmowanych nad folklorem tanecznym [184, 185, 187]. Dział Tańca udzielał stale konsultacji i sprawował stalą opiekę nad badaniami terenowymi szeregu indywidualnych zbieraczy (.J. Marcinek - Beskid śląski, .T. Tomasik -- Krakowskie, G. Dąbrowska - Kurpie). Wobec braku możliwości zapewnienia dalszego rozwoju tej komórce (obsada jednoosobowa) Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu przestał istnieć w styczniu 1966 r. Tym samym nie ma w Polsce ponownie oficjalnej placówki prowadzącej badania nad folklorem tanecznym. If I\U;TODYK A I M~;TODOLOGIA Do wieku XIX taniec jest traktowany tylko jako sztuka użytkowa i z tego okresu nie posiadamy też specjalnych opracowań z dziedziny tańca ludowego w Polsce. Podobnie zresztą kształtowała się sytuacja w wicIu innych krajach. Przez długie okresy możemy śledzić zatem tylko ewentualny wzrost zainteresowania tańcem jako przedmiotem na marginesie innych dziedzin. Wszelkie ;próby metodycznego ustawienia prac w zakresie tańca ludowego to rezultaty osiągane dopiero w ostatnich latach. W oparciu o najważniejsze kompleksy materiałów spróbujemy omówić przebieg tworzenia się w Polsce jednej z najmłodszych gałęzi nauki jaką jest folklorystyka taneczna w obrębie choreologii. Najdawniejsze polskie źródła pisane, jak np. średniowieczne kroniki i pisma kościelne, wzmiankują bardzo ogólnikowo o samych formach tańców, mówiąc zasadniczo tylko o tępieniu lub występowaniu zwyczajów pogańskich u ludu itp. [56]. Sporo nazw tańców, być może często zaczerpniętych w bezpośrednich kontaktach z ludnością wiejską, przekazała nam literatura jarmarczna XVI i XVII wieku tworzona przez wędrownych rybaltów, często eks-bakalarzy i żaków. [l, 2, 3, 25]. Bardzo też ogólnikowo wymienia tańce literatura gospodarcza tego okresu (l07]. Polska literatura piękna posługuje się fragmentami opisów tańca jako jednym z atrybutóvv warsztatu pisarskiego lub w najlepszym razie, ujmuje je jako opisowe elementy obyczajowości, jak to robią np. ks. �RODERYK LANGE Wujek, Marcm z Urzędowa, Marcin Bielski, Mikołaj Rej, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Hieronim Morsztyn, Wespazjan Kochowski, Kasper Miaskowski, Jan Chr. Pasek i in. oraz w .późniejszych okresach np. Mickiewicz, Reymont. Wyjątkowo zupełnie 'pojawiają się w tym okresie pozycje przekazujące jakieś realia wykonawcze tańców polskich, jak np. dzieło G. Tauberta z r. 1717 (Rechtschaffener Tantzmeister) wymieniająceodrębności tańców polskich, które zaskakiwały autora przebywającego w tym okresie w Gdańsku. Dawne dzieła muzyczne przekazują nam sporo melodii tanecznych, które jednak trudno z całą pewnością identyfikować z j Clkąś określoną formą taneczną (ruchową). Przy zapisach muzyki spotykamy też niekiedy nazwy tańców i teksty przyśpiewek. Dlateg() tak trudno sądzić w oparciu o tak niepełne źródła o wyglądzie form tanecznych tych okresów, ich przebiegu i roli jaką odgrywały w o'brębie ówczesnego życia społe.cznego. Wydaje się, że dobór opisywany.ch tańców był najczęściej przypadkowy, zależnie od tego, czy zdołał zwrócić na siebie uwagę autora i czy ewentualnie nadawał się jako rekwizyt warsztatu pisarskiego. Nie mamy też pewności, czy poszczególni autorzy wyliczają wszystkie tańce znane w określonym środowisku na przestrzeni określonego wycinka czasowego i czy uwzględniają istotnie najbardziej reprezentatywne formy. Często też późniejsi autorzy opierając się na niepełnych źródłach wcześniejszych, niedostatecznie sprawdzonych, a sami pozbawieni bezpośredniego kontaktu z folklorem tanecznym, 'kompilują i mylnie interpretują napotkane wiadomości i przyczyniają się do urabiania nieprawdziwych pojęć o folklorze tanec2lnym, jego formach i rozwoju. Nic też dziwnego, że np. w "Encyklopediach Staropolskich" Glogera (1903) i Briicknera (1939) tańce (rozpracowane też hasłami) nie d':1ją pojęcia o całkowitej postaci fenomenu tańca w dawnej Polsce. Taniec ludowy jako problem wypłynął też dopiero w dobie romantyzmu z jego szeroko pojętymi zainteresowaniami ludowością. Widomym znakiem tego w zakresie tańca w Polsce jest szkic K. Brodzińskiego ,,0 tańcaeh polskich" (1828 r.) i rozdziały o tańcach w pracach Ł. Gołębiowskiego (1830, 1831 r.) [22, 94, 95]. Do pozycji tego typu należy również książka K. Czerniawskiego ,,0 tańcach inarodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów a w szczególności na tańce polskie" (1847 r., z przedrukowanym zresztą artykułem Broozińskiego). [49]. Dużo jest w tych opracowaniach poetyczno.ści i entuzjazmu, mniej realiów i rzeczowej oceny. Zaskakująco syntetyczną i trafną charakterystykę najważniejszych grup tańców polskich dał w swym szkicu L. Zienkowicz (lR41 r.) [3671· Trudno jednak właściwie określić jakąś zamierzoną metodę badań �Hls'uria badań nad tańcem tudowym w PoLsce ,123 w dziedzinie tańca ludowego przed Kolbergiem i potem długo po nim (aż do lat 3D-tych XX. wieku). Jako pierwszy stara się on w swych dziełach dać tańcowi równorzędną rolę w stosunku doo innych dziedzin bezpośrednio przez siebie badanego życia wsi. [144, 146-157]. Jego obiektywne nastawienie obserwatora-badacza jest też i w dziedzinie tańca w tym okresie nowoczesne i prekursorskie. Wielu współczesnych nam zbieraczy nie uwzględnia niestety założeń metodycznych realizowanych już w ,pol. XIX. wieku przez Kolberga. Podaje on przede wszystkim metrykacje załączanych opisów i wzmianek o tańcach. Ujmuje tańce w kontekście całego tradycyjnego repertuaru. Typuje tańce pierwszoplanowe. Przytaczając często wybór różnych melodii do tego samego tańca daje zarazem niejako przegląd różnorodnych możliwości wykonawczych w oparciu o akompaniament muzyczny. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie choreotechniczne poszczególnych wariantów tanecznych na t~renie tego samego nawet regionu. Stara się uchwycić pewne detale dotyczące specyficznego wykonawstwa tańców w ich autentycznym środowisku wiejskim (np. w zakresie rytmiki i agogiki - tempo rubato itd.). Daje też wyraz swoim poglądom na folklor taneczny jaiko zjawiska kulturowego w .specjalnych artykułach. [143, 145]. Po Kolbergu długo bardzo nikt nie podejmował tych prac w takim ł$: zakresie i takim ujęciu. Co więcej, nastąipił pewien regres w sposobie metodycznego ujmowania materiałów tanecznych. Późniejsze prace krajoznawcze, etnograficzne i muzykologiczne zawierają już tylko przyczynkarskie wiadomości o tańcach. Z końcem XIX i na pocz. XX wieku specjalną uwagą darzą materiały taneczne z terenu wsi muzykolodzy polscy, którzy opracowując zagadnienia muzyki ludowej i dawne źródła do muzyki polskiej, ustawicznie natrafiają na powiązania tanec:cne. I tak np. H. Windakiewiczowa (1898 r.) stara się nawet określać pewne typy rytmiczne polskiej muzyki ludowej przy pomocy "figur" tanecznych (ruchowych). Brak jednak materiałów choreotechnicznych w odpowiednim ujęciu uniemożliwia dziś często identyfikację tego rodzaju porównań. [350]. A. Chybiński (1911 r.) odkrywa powiązania wiejskiej praktyki tanecznej z polską muzyką renesansową w utworach z tabulatury organowej Jana z Lublina z 1540 r. [41]. Ł. Kamieński w oparciu o materiały terenowe zdołał określić występowanie zjawiSka rytmiczno-agogicznego zw. t€lmpo rubato w wiejskiej muzyce tanecznej na terenie Polski jako jej naczelnej cechy charakterystycznej (1918 r.) [130]. Badania muzykologiczne tańców ludowych tego i późniejszych okresów natrafiają jednak na poważne przeszkody ze względu na brak odpowiednich materiałów z rejestracją strony choreotechnicznej, co z kolei uniemożliwia dokonywanie obiektywnych porównań i identyfikacji tań- �RODERYK LANGE ców. Z drugiej strony muzykolodzy nie mają na ogół ,przygotowania choreograficznego. Ponownie podjęte w Polsce prace nad tańcem ludowym w latach 30-tych XX. wieku obejmują przede wszystkim ,popularne zbiory tańców ludowych do użytku potocznego w związku z rozwojem scen świetlicowych, widowisk o zabarwieniu ludowym etc. [46, 223]. Wyjątkowym osiągnięciem w tym okresie były prace Z. Kwaśnicowej. Np. w "Zbiorze pląsów" (1937-38 r.) [171] o charakterze popularnym opiera się autorka o ustalone kryteria przy selekcji materiałów uzyskanych na drodze penetracji terenowych przeprowadzonych w różnych stronach Polski. Zwraca ona uwagę na podstawowe elementy dokumentacji materiałów terenowych i stara się dać przy ,pomocy przytoczonych wariantów tanecznych jakąś orientację w strukturze folkloru tanecznego. (Przytoczone opisy są jedną z możliwości w zakresie wykonawstwa tanecznego). Cechuje ją też ostrożn9ść w wyciąganiu wniosków. Dzięki tym walorom praca ta ma wartość materiałową dla opracowai1 naukowych. Oprócz tego Kwaśnicowa jest autorką wielu 'później już publikowanych artykułów, w których stawia sobie za zadanie ustawienie metodycznych założeń w pracy nad tańcem ludowym. A więc stara się ona dokonać próbnej oceny rozwojowego ,procesu 'Polskiego tańca ludowego, analizy i systematyki motywów rytmicznych polskich tańców ludowych itd. [176]. Autorka ta m. in. zwróciła uwagę ·na dynamikę procesu rozwojowego tańca, ,na jego wielotorowość i złożoność. Prace te jednak są z konieczności ukierunkowane użytkowo ze względu na główne zajęcia autorki w AWF i analizują materiały przede wszystkim przez pryzmat ich 'przydatności użytkowej dla programów szkolnych. Ok roku 1937 specjalną uwagę zwracają w Polsce prace podjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Są to pierwsze zainteresowania dziedziną tańca ludowego ze strony oficjalnej etnograficznej placówki naukowej .. Przede wszystkim należy wymienić opracowane tam kartogramy z dziedziny tańca ludowego, dokonane w oparciu o dostępne w tym okresie materiały, z terenu Polski, a ukazujące: 1) rozmieszczenie tańców rozrywkowych na terenie wsi; 2) rozmieszczenie gier i tańców obrzędowych; 3) rozmieszczenie rytmów tanecznych na terenie Polski . .J ak istotnym momentem dla etnografii tańca są te prace nie trzeba specjalnie podkreślać. Kierowniczka tych poczynań, Prof. dr Jędrzejewiczowa dała w syntetycznych artykułach publikowanych w tym samym okresie, po raz pierwszy rzeczową, opartą na dostępnych materiałach źródłO'\vych ocenę folkloru tanecznego na terenie Polski. [6, 7, 8]. Są to wnikliwe charakterystyki poszczególnych grup tańca wiejskiego z mocnym podkreśleniem jego rozlicznych funkcji oraz ,próbami jego klasyfikacji rów- �Hlsloria badC!ń nad tańcem ludowym w Polsce 425 nież w zakresie formy. W tym samym też mniej więcej okresie problematyka folkloru tanecznego została ostatecznie włączona do opracowaI1 syntetycznych etnografów polskich. Rozdziały o tańcu ludowym spotykamy w podręczniku "Lud Polski" A. Fischera (1926 r.) i w jego "Etnografii Słowiańskiej" (1934) [70, 71], następnie również w rozprawie St. Poniatowskiego "Etnografia Polski" (1932 r.). Na szczególną uwagę jednak zasługuje to, co napisał o tańcach K. Moszyński (1939 r.) [229]. W rozdziale poświęconym tańcom przedstawił próbę systematyki prymitywnych tańców słowiańskich. W ujęciu tym jest wiele oryg~nalnych, po raz pierwszy sformułowanych poglądów autora. Również późniejsze opracowania z zakresu etnografii Polski lub monografie jej regionów uwzględniają zagadnienie fol1kloru tanecznego (np. J. Bystroń - 1947 r. [31], Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński - 19341'. [193]. Próby ekspozycji folkloru tanecznego, w 'oparciu o materiał naukowo przygotowany, dała wystawa w Paryżu w 1937 r. W stoisku polskim przygotowano plansze uwidoczniające najważniejsze figury kilku wybranych tańców z terenu Polski oraz szereg makiet rzeźbiarskich, przedstawiających fragmenty tańców, które konsultowane były przez informatorów specjalnie w tym celu sprowadzanych z terenu. (Prace Katedry D. W. Ten wycinek pracy powierzono ,Z. Kwaśnkowej) [7]. W podobny sposób zadanie ekspozycji tańca rozwiązało krakowskie Muzeum Etnograficzne montując w 1952 r. wystawę tańców ludowyCh [375]. W Muzeum EtnograficZlnym w Toruniu w latach 1956-66 ilustrowano monograficzne pogadanki o folklorze tanecznym i wykłady odtwarzanymi na żywo, rekonstruowanymi motywami folkloru tanecznego (w oparciu o kinetogramy i konsultacje dokonane na miejscu przez informatorów terenowych) [185]. Bardzo też niewiele mamy w ogóle pozycji specjalnie poświęconych folklorowi tanecznemu, a posiadających cechy opracowań naukowych. Do nich należy w pierwszym rzędzie praca R. W. Harasymczuka o tal1cach huculskich z roku 1939. Jest ona dzięki swym walorom met1odycznym pierwszą w tej dziedzinie pracą monograficzną w języku polskim. Gdyby autor był w stanie podać formę ruchową w jakimś obiektywnym zapisie graficznym, byłaby to praca wręcz wzorcowa. Załączone do niej mapki zasięgów poszczególnych wariantów tańców, tabele informatorów, świadczą o świetnie postawionym warsztacie terenowym. Autor nie był jednak choreologiem a przede wszystkim muzykologiem. Z tym większym uznaniem jesteśmy dla jego tak poważnego i do dnia dzisiejszego nie prześcignionego osiągnięcia. W tym szeregu musimy zwrócić uwagq na późniejszą pracę W. Kotońskiego z roku 1956 pt. "Góralski i zbójnicki" opartą o badania terenowe. Jest to druga po pracy Harysymczuka etno- !J �,lZ6 RODERYK LANGE graficzna monografia folkloru tanecznego jakiegoś terenu o charakterze naukowym. Jednak dokumentacja materiału muzyc;mego jest w niej znacznie lepiej przeprowadwna aniżeli tanecznego i słusznie dochodzimy dziś do wniosku, że prace w zakresie rolkloru tanecznego wymagają odrębnej specjalizacji i właściwych sobie środków, nie mieszczących się już w zakresie tradycyjnego warsztatu badawczego muzykologa. Z dużej ilości publikowanych zbiorów materiałów tanecznych o charakterze użytwym w okresie przed i powojennym, wiele - ma walory źródłowe. Niektóre z nich posiadają, szczególnie w ostatnich latach, wystarczającel dokumentację i mogą być brane pod 'liwagę w opracowaniach naukowych w zakresie etnografii tańca, np. "Tańce i zabawy Warmii i Mazur" M. D r a b e c k i ej 1960 r. [58] lub "Tańce i zabawy wielkopolskie" G l a p y i K o wal s k i e g o z roku 1961 [81]. W większości jednak wypadków właśnie strona dokumentacyjna i metodyczna przekreśla często wartość naukową dużej ilości tego typu opracowań. (Najczęściej pomijają one metrykację materiału. Autorzy nie podają, \vedług jakich kryteriów dokonano doboru niektórych tańców jako "charakterystycznych", nie podają ich w kontekście repertuarowym - więc nie wiadomo, jaką pozycję zajmują poszczególne tańce w obrębie tradycyjnego repertuaru. Nie wiadomo, w jakim nasileniu występują poszczególne tańce na określonym terenie itd.). Nowsze opracowania muzykologów polskich często nawiązują do materiałów tanecznych i wiele z tych opraeowań ma ,pierwszorzędne znaczenie dla zagadnienia etnografii tańca. Tak l1Jp.Br. Wójcik-Keuprulianowa w swym studium o IPolskiej muzyce ludowej daje wnikliwą ana·lizę typów tanecznych pod względem rytmicznym i muzycznym (1932 r.) (bibl. A379). Na podobnym materiale opiera się syntetyczny szkic S. Łobaczewskiej o tańcach polskich (1934 r.) [200]. Prace J. Reiss'a (1948, 1951) [270, 272] niewiele nowego wnoszą do dawnych utartych wiadomości o folklorze tanecznym. A. Chybiński pozostawił w swych materi::lłach zbiory wiadomości o niektórych tańcach i przygotowania do słownika tańców (publik. 1961 r.) [43]. Uwagę naszą zwracają prace J. i lVI. S o b i e s k i c h, którzy na marginesie badań terenowych nad folklorem muzycznym uwzględniają ściśle z nim powiązane zagadnienia z wiejskiej praktyki talllecZiTIej.[290-300]. Wiele też cennych materiałów i proponowanych rozwiązań w zakresie mu·zyki tanecznej :przynoszą nowe prace J. i Z. S t ę s z e w s k i c h (1959 r. i dalsze), szczególnie artykuły o rytmach mazurkowych w Polsce, czy pieśni o chmielu [307, 312, 3131. Dalej wymienić trzeba prace L. Bielawskie£o (np. o systemie metrorytmicznym polskich melodii ludowych (1959 r.) [161 z uwzględnieniem muzyki tanecznej, prace D. Idaszak (o mazurku 1960) [119, 120], A. Czekanow- �Hls:Orlll budań nad flllicem ludowym Ul Polsce 4~7 skiej (monografiu o pieśniach biłgorajskich 1961 r.) uwzględniające duży materiał z zakresu muzyki tanecznej w Polsce [48] i in. Melodie taneczne zawarte w dawnych źródłach 'polskich opracowywał w ostatnich latach K. Hławiczka (np. melodie mazurkowe w kancjonale z roku 1554, 1958 r.) [111], melodie 'Polonezowe (1962, 1965 r.) [113, 116]. Zagadnieniem tańca w dawnych źródłach muzycmych (polskich i obcych) interesuje się szczególnie Z. Stęszewska (np. :prace Z lat 1958, 1960, 1962) [310, 308, 311]. Wysiłki tej autorki mają pierwszorzędne znaczenie dla historii tańca w Polsce, ze w~ględu na niepełne i nikłe materiały z innych dziedzin z dawnych epok. Rezultaty tych prac niewątpliwie naświetlą też w jakiś sposób pośrednio zagadnienie tańców wiejskich. Cennym i nieodzownym dopełnieniem 'badań Z. Stęszewskiej są od niedawna p-odjęte prace M. Drabeckiej nad formami choreotechnicznymi dawnych tańców w -oparciu o dawne, zagraniczne źródła pisane (włoskie, niemieckie, francuskie, angielskie) i a notacje XVIII-wieczne tańców (system Fcuillet) [60]. F-ormy dawnych tańców, transkrybowane w nowoczesny sposób (w kinetogramach Labana), umożliwiają identyfi'kację dawnych wzmialnek i opisów słownych, podbudowują realiami choreotechnicznymi analizy muzykologiczne i często nawiązują nawet bezpośrednio do terenu Polski. Dużą wartość bezpośrednią dla etnografii tańca w Polsce mają prace E. P i a s c c k i e g a nad zabawami dziecięcymi. (1922 r. i dalsze) [252256]. Duży materiał do tego zagadnienia został zebrany również przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Autor dopatruje się w zabawach dziecięcych reliktów dawnych form tanecznych świata dorosłych. W swych badaniach Piasecki stwierdził, że forma i treść ruchowa zabaw jest starsza aniżeli dołączona do nich treść słowna i pojęciowa. (W analizach dotyczących wartości fabularnych autor opiera się m. in. na ocenach J. Bystronia). Uznanie tradycyjnych zabaw dziecięcych jako reliktowe p-ostaci dawnych tańców ma :pierwszorzędne znaczenie dla ich rekonstrukcji i umożliwia zastosowa'nie metody retrogresywnej w stosunku do odległych -okresów, z których nikłe materiały ,pisemne nie pozwalają wnioskować a wyglądzie ówczesnych form tanecznych [237]. Z prac a charakterze metodologicznym, obok wyżej już wymienionych opracowań Z. Kwaśnicowej, wymienić należy pu:blikacje T. Zyglera. W szeregu artykułów (1947, 1948, 1949 r.) [373, 374] podaje ramowe założenia planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym. Zwraca uwagę na braki w choreologii polskiej i sygnalizuje aktualny stan rzeczy. W latach 1946-1952 st-osowano też do prac nad folklorem tanecznym w Sekcji Instytutu Badania Sztuki Ludowej (kier. T. Zygler) "Kwestionariusz dla szperaczy terenowych w dziedzinie tańca" mający �428 RODERYK LANGE jednak tylko wyraźnie charakter przygotowujący i organizacyjny dla dal,szych prac terenowych. Jest on pozbawiony charakteru problemowego i o ile wiadomo, ta akcja żadnych rezultatów praktycznych nic przyniosła. W roku 1955 PIS podejmuje ponowne próby organizowaniabadaJ1 terenowych przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Opracowano w tym celu "Instrukcję w sprawie zapisywania tańców ludowych" i kar;ty materiałowe. Dotyczy ona sposobu dokonywania opisu formy rucho'wej i wypełniania załączonego wzoru karty. Uwzględnione w nich zasady dokumentacji mają charakter skrócony i obejmują dane dotyczące wykonawcy i samego tańca. (Autorki: M. Sobolewska, G. Dąbrowska). Ankiety te jednak traktują poszczególne tańce jako twory jednostkowe, wyrwane z całego kontekstu repertuarowego, zwyczajowego i pozbawiają tła społeczno-obyczajowego. O ile wiadomo i ta akcja żadnych rezultatów nie przyniosła. Żaden z kwestionariuszy i ankiet PIS nic był też publikowany. Opracowany w ośrodku toruńskim i opublikowany w roku 1960 1185] kwestionariusz do badań folkloru tanecznego, dopełniony opisem stosowanych metod i organizacji pracy, jest pierwszą tego typu publikacją w Polsce (Autor: R. Lange). Kwestionariusz obejmuje następujące dane: A. dane o informatorze i tradycji tanecznej; B. zapis tańca; C. "zabawy" ruchowej; D. charakterystyka środowiska. Do kwestionariusza załączone są wzory kart materiałowych. Praca postuluje podejmowanie bezpośrednich badań w terenie. Taniec został potraktowany jako wytwór kultury ludowej w pełnym kontekście społeczno-obyczajowym. W chwili obecnej można by już podjąć próbę ustalenia zasad postępowania badawczego na terenie całej Polski w oparciu o dotychczasowe wysiłki i doprowadzić do ugruntowania dziedziny wiedzy o folklorze tanecznym. W wielu krajach Europy i Amery'ki wciągu ostatnich kilku lat osiągano w tym zakresie poważne rezultaty. Wystarczy przytoczyć węgierskie opracowania naukowe z próbami dokonywania analiz strukturalnych, propozycjami systematyki etc. [209, 210, 319]. Ul DOKUMENTACJA FORMY RUCHOWEJ - OPISY I ZI\['[SY TANCOW Pierwszorzędne zagadniel!lie w dziedzinie dokumentacji tańca, jakim jest zapis jego formy ruchowej, do niedawna nic znajdowało zadowalającego rozwiązania. Problematyka ta nurtowała wielu choreologów i praktyków tańca na przestrzeni wieków. [181]. Brak jakiegoś środka umożliwiającego obiektywne utrwalenie ruchu na papierze w zapisie graficznym był zresztą główną przyczyną, dla której dziedzina badania tańca �Hi.sloria badoń nad tańcem ludowym w Polsce 429 tak pozna zaczęła się rozwijać i wyodrębniać z warsztatów naukowych muzykologii i historii kultury. Kapitalne rozwiązanie tego problemu daje dopiero w 1928 r. system notacji odkryty ,przez R. Labana [179]. To pismo taneczne w prosty sposób umożliwia jednoznaczne uchwycenie trójwymiarowości ruchu, czasu jego trwania i jego przepływu. Na pionowej pięciolinii zestawia się w zapisie równocześnie ruchy ,przebiegające w całym ciele ćwiczącego. Kolumny zestawia się w partytury, co umożliwia dokonywanie zapisu tańców ,grU'powych. W roku 1957, w Dreźnie na kongresie poświęconym temu zagadnieniu a zorganizowanym przez Akademię Nauk w Berlinie, cały szereg choreologów z różnych stron świata stwierdziło jednogłośnie, że właśnie system L a b a n a jest najbardziej predystynowany do prac nad folklorem tanecznym. Dzisiaj stosuje się już powszechnie w nowocześnie pojętych pracach nad tańcem ki'netografię Labana, która ma już zasięg światowy. Są to jednak osiągnięcia zaledwie ostatnich kilku dziesiątków lat i do tej pory najbardziej powszechnym i ogólnie dostępnym środkiem w zakresie utrwalania formy tańca był opis słowny. Jest on niestety tak dalece niedokładny i umożliwia tak dalece dowolne odtworzenia za'pisanych przebiegów ruchowych, że nawet w popularnej praktyce tanecznej nie zdaje ón egzaminu w stosunku do elementarnych wymogów ścisłości. Wyjątkowo tylko zdarzają się opisy słowne instruktywne, umożliwiające względnie dokładną rekonstrukcję przebiegu tańca. Do takich należą w opracowaniach polskich np. opisy tańców przytaczane przez Kolberga, dopełniane Iniekiedyprzez inne osoby. (Tu warto przypomnieć świetne opisy sporządzone przez BIizińskiego). Ponieważ odtwarzanie tańca z opisu słownego nastręczało zawsze tak wiele trudności, starano się w okresach późniejszych, kiedy wymogi dokumentacyjne wzrastały, dopełniać opisy znaczkami 'g,raficznymi uściślającymi przebiegi ruchowe w przestrzeni i czasie. Tego rodzaju usprawnienia w 'polskich pracach wprowadza n,p. J. Drozd w r. 1937 w książce o tańcach śląskich [62]. Przy pomocy symbolicznych znaczków dla dziewcząt i chłopców ustala się rozmieszczenie tancerzy w płaszczyźnie tanecznej w poszczególnych odcinkach wykonywanego tańca. Ciekawe usprawnienia o charakterze analitycznym wprowadził do swej pracy 'o tańcach huculskich R. W. Harasymczuk (1939 r.) [106]. Poszczególne elementy tańców zostały podane w drobiazgowym opisie słownym tylko jednorazowo, a w dalszych częściach 'pracy autor sygnuje je symbolami literowymi, tworząc w ten sposób przejrzyste schematy analityczne ·orientujące w morfologii danego tańca. (Metoda zapożyczona z muzykologii). Oprócz tego praca jest zaopatrzona w tabele z rysunka- �RODERYK LANGE mi sylwetki tancerza w różnych momentach realizowania określonego tańca. Precyzując opis słowny próbowano w różnych pracach opisywać przebieg tańca - takt za taktem. Niektórzy autorzy wyodrębniali nawet realizacje ruchowe przypadające w poszczególnych wartościach rytmicznych. Szczególnie duże zasługi na polu uporządkowania analizy rytmicznej w zakresie opisu tanecznego położyła Z. Kwaśnicowa. Jest to dalece uściślona metoda opisu słownego. Autorka ta jednocześnie sprecyzowała terminologię techniczlną w opisie tańca w języku polskim [173, 174, 175]. Szereg autorów podejmowało w swych pracach tę metodę opisu tańca [205], rzadko jednak w takim zakresie jak to robiła Kwaśnicowa, ponieważ tak drobiazgowy opis jest uciążliwy w trakcie jego sporządzani<l i odczytywania. Jednocześnie niemal, bo od roku 1933 S. G ł o wac k i, historyk tańca i teoretyk, starał się zwrócić uwagę kół zainteresowanych sprawami tańca na !pełną inotację graficzną R. Labana [87, 91]. Liczne, świetne artykuły Głowackiego omawiają znaczenie tego naczelnego zagadnienia dla wszelkich prac związanych z tańcem. Wypowiedzi te 'nawet znajdowały uznanie. Kinetografię iW Polsce stosował jednak w tym okresie sam tylko Głowacki. Nie stosowano jej np. w PIS w latach 1946-1952, kiedy istniała tam specjalna sekcja badania tańca ludowego. Jej kierownik, T. Zygler zwracał uwagę w swych artykułach na konieczność stosowania możliwie najściślejszych środków dokumentacji ruchu. Wskazywał również na kinetografię Labana, która by to zagadnienie rozwiązała w !sposób ostateczny. JednoczeŚinie wY'powiadał się krytycznie o możliwości wprowadzenia tego systemu w najbliższym czasie do Polski, ze względu na konieczność specjalistycznego, długotrwa łego przygotowania w tym zakresie. Jednocześnie jednak trzeba przYlPomnieć, że właśnie w stoisku polskim na wystawie tańca ludowego w Paryżu w 1937 r. wystawiono po raz pierwszy w takiej 'skali - kilnetogramy kilku polskich tańców, wykonane przez S. Głowackiego. Cały jego dorobek w tym zakresie przepadł w czasie II wojny światowej [7]. W roku 1954 wprowadzono kinetografię na nowo w badaniach prowadzonych nad folklorem tanecznym w ,ośrodku toruńskim. Jednocześnie Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu upowszechnił ten system w Polsce, orgalnizując wspólnie z CPARA w Warszawie 6-cioletnie s~kolenie w tym zakresie w latach 1958-1964. Dzięki tym zabiegom 'Przygotowano pierwszą grupę fachowców, ja szereg polskich publikacji o charakterze materiałowym zostaje zaopatrzonych w kinetogramy. Należałoby jeszcze ,omówić krótko zagadnienie ikonografii tanecznej w Polsce, tak bardzo istotnego środka dokumentacji ruchu. Materiały �Historia badań naci tańCe1l1 ludowym w PoLsce z tego zakresu są w Polsce niestety tak ubogie, że nawet .na przestrzeni wielu wieków nie mogłyby służyć jako źródło informacji o wyglądzie tańca ludowego. Z okresu renesansu znamy kilka zaledwie rycin, w tym kapitalny drzeworyt z dzieła J. K. Rama z roku. 1693 z przedstawieniem sceny w karczmie z tańczącą parą na pierwszym planie (rycina o wątpliwej zresztą proweniencji). Jeszcze :można -by wymienić ciekawą sconę z przedstawieniem alegorii handlu gdańskiego na obrazie Izaaka van dem Blocke z 1608 r. z grupy tańczących flisaków przed dworem Artusa. Następnymi rycinami z dokumentalnymi ujęciami scen tanecznych będą dopiero świetne rysunki Norblina z końca XVIII wieku i potem XIX-wieczne prace Stachowicza, Żwana, Stattlera, Kossaka i in. W tym okresie jednak sceny rodzaJowe są .często przestylizowane i wiele tracą z walorów dokumentu. Z pojawieniem się fotografii a szczególnie filmu powstały znakomite środki rejestracji ruchu rudzkiego. Nie zastąpią one co ;prawda I1Iigdy notacji graficznej, tak j'ak w pracach muzykologicznych taśma rmagnetofonowa nie zdoła zastąpić pisma nutowego. Film jest tu jednak znakomitym środkiem pomocniczym. Trudno byłoby jednak przytoczyć jakiś ,tytuł polskiego filmu czy nawet fotograficznej publikacji specjalnie poświęcony dokumentalnemu ujęciu folkloru tanecznego [75-77]. IV 1'F.RYTORIALNY ZASIĘG BADAN W dotychczasa'wych polskich pracach, poświęconych tańcom ludowym na obszarze Polski, kładziono głównie nacisk na opis i próbę typologii. Natomiast a wiele ,gorzej przedstawiają się badania nad zasięgami poszczególnych tańców i ich odmian. W pracach tJ'Pu regionalnego zagadnienia tańców .są często omawiane, ale użytkowy cel tych prac przesłaniał au torom zagadnienia typologiczne i 'zagadnienia zasięgów. P o d h a l e. Tańcami Podhala interesowało się wielu autorów ze względu na atrakcyjność tego teren,u i odrębność tańców kultury pasterskiej. M. in. Kolberg, Karłowicz, Goszczyó.ski, Gołaszcziński, Pospiszil, Mierczyński, Chorosiński - zob. bibl.). W artykułach tych autorów zawarte są cenne nieraz obserwacje terenowe, ważne dla szczegółowej typologii tańców góralskich. Monograficzne ujęcie tego materiału daje Katoński najpierw tylko (popularne) dla "zbójnickiego" [161, 162], a następnie na dużym materiale opartej pracy obejmującej już "góralski" i "zbójnicki" z terenu Podhala. Kra k o w s k i e. Brak pracy o folklorze tanecznym tego terenu ~ .. jeżeli nie liczyć "Ludu" Kolberga z opisami tańców [148]. Poetycki opis �432 RODERYK LANGE ."krakowiaka" daje Brodziński [21]. Z opisów opartych o obserwacje terenowe należy wymienić artytkuł Cierniaka i Jakubówny [44] z 'opisem 2 tańców. Spotykane w literaturze opisy "krakowiaka" dotyczą scenicznego opracowania tańca lub jego formy "narodowej". Zagadnienie materiałów z terenu Krakowskiego lub wręcz tańca "krakowiaka" poruszają w \Swych 'pracach: Bielawski, Bąkowsld, Sto .Tan, Semkowicz i in. (zob. bib!.). K i e l e c ki e. Z tego terenu mamy właściwie tylko opisy tańców z "Ludu" Kolberga. [A 376]. R z e s z o w s ki e. Popularne opracowanie tańców krośnieńskich Szmyda [321] oparte zostało o przekazy terenowe, dlatego może służyć jako materiał orientujący w folklorze 'tanecznym tego terenu. Podobnymi walo.rami - choć w daleko mniejs'zym stopniu odznacza się praca Nartowskiej o tańcach rzeszowskich, mająca cechy popularnego zbioru repertuarowego. [233] Nieco wiadomości o tańcu weselnym ziemi sanockiej przynosi praca Schramma. [280]. Opisy szeregu tańców dokonane przez Kolberga spotykamy w 11 tomie MAAE (1910) - Tarnów-Rzeszów. P r z e m y s ki e. Trochę opisów tańca 'u Kolberga. [157]. L u b e l s k i e. Źródłowe zapi'sy ta1'lców u Kolberga [149]. Popularne opracowanie tańców lubelskich Kaniorowej [133] jest już daleko posuniętą adaptacją folkloru tanecznego. Oprócz tego należy wymienić ady'kuł Kotuli o dawnej formie "lasowiaka" [1631 i ciekawy Clrtykuł Hemipla o grach i zaba'wach dzieci w pow. janowskim [lOR]. S a n d o 'fi i e r s ki e. Opisy źródłowe ta1'lców u Kolberga [146]. P o w i śle. Charakterystyczne grupy tańców omawia Chorosiński w ,swej pracy o folklorze muzyc~nym. Nie ma tam niestety szczegółów choreotechnicznych.[ 40]. R a d o m s ki e. Opisy źródłowe u Kolberga .[1541. K a l i s k i e. pewne wiadomości o tańcach w związku z obrzędClmi zawiera tom kaliski "Ludu" Kolberga. Krótkie charakterystyki tańca spod Wielunia zawiera Clrtykuł Kołodziejczyka [159], a z dkolic Częstochowy - Witanowskiego [352]. Chybiński w swej pracy opolskiej muzyce ludowej przytacza też indeks tańców z Kaliskiego [43]. Ślą s k. Opisy tańców weselnych Gawełka [73]. Poza tym szereg wiadomości i opisów w pracach: Hadyny, Konopki, Malickiego, Mendelowej, Mierzejewskiej, Morcinka, Musialika, Musioła, Reissa, Taciny, Wallisa (zob. bib!.). Praca Chybińskiego [43] zawiera szczególnie 0bfity indeks tańców śląskich. Reprezentacyjny zbiór tańców Drozda z Wisły [62], Musioła i SClchsCl dla powiatu rybnickieg0 [232]. �l1is!or;a had(l1i nad iańcenl ludowym w poLsce 433 Większość tych opracowań ma charakter użytkowy i tylko do pewnego stopnia orientuje a wyglądzie autentycznych form tanecznych. W i e I k a p a loSk a i Z i 2 m i a L u b u ska. Wielkopolska podobnie juk Śląsk ma stosunkowo dość obfitą literaturę przyczynkarską i popularyzatorską· Duży zbiór tańców zapisanych wopardu a kontakty terenowe zawiera praca Glapy i Kowalskiego. [81]. Opisy tańców daje Bzdęga z terenu Bisku,pizny [32]. Przyczynkarskie wiadomości zawierają artykuły: .lak'ubówny, .larzębowskiego, Horawskiego, Orlika, Szembekówny (zob. bib!.). Zbiory melodii ludowych publikowane przez .J. i M. Sobieskich [290, 297, 299] zawierają często krótkie opisy form tanecznych i niekiedy indoksy. Z tego powodu mogą być materiałem orientującym w zakresie folkloru tanecznego. P a łuk i. Niektóre tańce zawiera wyrywkowo praca Glapy i Kowalskiego [81]. Szczegółowe badania przeprowadził ośrodek toruński w latach 1954-1965 [187]. Kuj u w y. Doskonałe opisy folkloru tanecznego zawiera "Lud" Kolberga [147]. Aktualnie badania torenowe przeprowadzone przez ośro·· dek toruński (1954-1965). [187], Pewne wiadomości a wiejskim wydaniu kujawiaka przy;noszą opisy Kwuśnicowej [171] i Mierzejewskiej [219]. Kilka tańców wyrywkowo przytacza Głapa i Kowalski [18] . Z i e m i a D a b r z y ń ska. Kolberg napisał krótki 5z·kic monograficzny Ziemi Dobrzyilskiej z krótką charakterystyką tańców. [144]. Teren objęty ostatnio badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Gostyńskie. KTótki opis tańców u Kolberga [151]. Ł ę cz Yc k i e i S i e r a d z k i e. Pewną ilość opisowego materiału przytacza Kolberg [155]. Krótkie wzmianki zawierają prace Dekowskiego [51, 52] i Drozdowskiej [61]. Kilka tańców w popularnym wydaniu z Sieradzkiego podaje Wróblewski [356]. M a z o w s z c P o l n e. Opisy tańców u Kolberga [151]. M a z o w s z e L e ś n e. Opisy tańców u Kolberga [152]. M a z o w s z e S t are. Krótkie uwagi o tańcach u Kolberga [153].' O tuńcach kurpiowskich krótkie uwagi u Kolberga [153]. Krótkie omówienie tańców u Chętnika [33, 34]. Niektóre tańce omawia Skierkowski [288]. P o d l a s i e. U Kolberga krótka wzmianka o tańcach (156). O tańcach weselnych, a raczej o ich funkcji w czasie wesela ;pisze krótko Oleszczuk [239]. Zabawy, gry i częściowo tańce z okolic Międzyrzecza opisują Rumelówna i Pleszczyń;ski [277, 259]. li -- Lud, t :iI, cz. I J. J9fig �RODERYK LANGE War m i a i M a z u r y. Tańce i zabawy Warmii i Muzur zostuły opublikowane przez Drabecką [58] jako rezultat badań terenowych przeprowadzonych przy okazji akcji PIS. Z i e m i a M a l b o T ska. Króciutkie wzmianki o tańcach w pracy Łęgi. [197]. Z i e m i a C h e ł m i ń ska. Krótkie wzmianki w pracach Lęgi o Ziemi Chełmińskiej [199], okolicach Świecia [198]. Teren Ziemi Chełmińskiej jest objęty częściowo badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Z i e m i a Z ł o t o w sk a. Teren objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187, 188]. K a s z u b Y i K o c i e w i e. Wzmianki o tańcach kaszubskich zawierają prace Stelmachowskiej, Lorentza, Gulgowskiego (zob. bibJ.) Popularne omówienie - Prosnak [265]. Pewne wiadomości zawierają prace muzykologów, jak np. Kamieńskiego [131] i Bielawskiego [15] o tece pomorskiej O. Kolberga. PowaŻinym zbiorem tańców kaszubskich, aczkolwiek o charakterze popularnym jestpubHkacja Szafki i Madejskiego [204] i późniejszy, 2-tomowy zbiór tańców Szefki [317]. Teren południowych Kaszub zostDł ponadto objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Krótkie wzmianki o tańcach kociewskich zawiera popularny biuletyn pt. "Zapiski Kociewskie" [359]. Trohzę materiału przytacza Sychta w swym "Weselu kociewskim" dla sceny amatorskiej [315]. P o m o r z e Z a c h o d n i e. Krótkie wzmianki o bńcach w nic·· mieckicj pracy Tetznera [331]. V PRACE DOTYCZĄCE GENEZY TAŃCA LUDOWEGO I JEGO DZIF..TOW Rozważania dotyczące znaczenia społecznego i obyczajowego tańca jako takiego zawiera artykuł Gorzkowskiego z roku 1869 [96]. O genezie tańca pisał Wawrzoniecki w 1916 r. [:341], Pieńkowski w popularnym sikicu z roku 1922 [258] i Gluziński w artykule o rozwoju tańca z r. 1927 [85]. W roku 1930 w monografii pt. "Taniec" (red. M. Gliń:ski) ukazały się ciekawe artykuły W. Witwickiego o naturze tańca, F. Siedleckiego o tańcu religijnym i obrzędowym, E. Kuryły o tańcu ludowym, dworskim i towarzyskim. Ten ostatni szkic omawi8 podział tańców według warstw :społecznych. [326]. Kilka popularnych artykułów pisał w latach 3D-tych J. Ostrowski. (zob. bib!.), oraz St. Głowacki w swych opracowaniach historii tańca [91] uwzględnia taniec ludowy. Artykuł M. Sobolewskiej-Drabeckiej, omawiający niektóre zDgadnienia z najdawniejszych dziejów tańca (1960 r.). [301], jest próbą noweg,) spojrzenia na zagadnienie genezy tańca. �Hi.<;(orirz iJllci(/ń nuci /Cl1iCe1n ~llrlolV!Jrn lV PoLsce Zagudnieniarni tańca w starożytności zajmowali się u nas następujący autorzy: Lenkowski, Reiss, Witkowski. (zob. bibl.) Opracowania te interesują nas 'Ze względu na pewne powiązania folkloru z kulturą taneczną antyku i ze względu ,na momenty związane z genezą tańca wobec nikłych źródeł albo zupełnego ich braku z terenu Polski. Pierwszym, popularnym co prawda compendium z zakresu wiedzy () polskich tańcach ludowych jest publikowany w roku 1952 i 1963 przewodnik po wystawie tańców ludowych w Muzeum EtnograHcznym w Krukowie, napisany przez T. Z Y g l era. [375]. Po bardzo krótkiej churakterystyce ogólnej następują opisy niektórych typowych tańców polskich, komentujące makiety tańców na wystawie. Tekst został opracowany w oparciu o różne materiały źródłowe i nie rości sobie pretensji do syntetycznego szkicu historycznego. Pewne wiadomości dotyczące poglądów na genezę tańca (w oparciu o różnych uutorów) zawiera 1. T u r s k i e j "Krótki zarys historii tańca i baletu" z rdku 1962, <:l populurny szkic historyczny o tańcu ludowym w Polsce z szerokim uwzględnieniem jego roli w repertuarach zespołów 'po II wojnie światowej, zawiera ilustrowany album tej autorki oz roku 1962. [A :37R, 334]. Pierwszą próbą ukazania pełnej historii tańca ludowego w Polsce jest praca Zofii N o ż Y ń s k i e j z 1963 r. [236]. W oparciu o pracowicie zebrClne przyczynki źródłowe od pradziejów aż do połowy XVI wieku autorka rekonstruuje dzieje tańca, starając się ukazać je w jednolitym ciągu historycznym . .J ednClk wobec niesłychanie nikłych śladów tańca w źródłach z tego okresu, zastosowana przez autorkę metodu .progresywnCl w dokonywanej analizie nie mogła przynieśćs,podziewanych rezultatów. ChronologizacjCl i analizi:1 przeobrażeń społecznych tak mocno eksponowanu w pracy nie daje jednak żadnych realiów choreotechnicznych. Dopiero chyba dokłudne przebadanie istniejących jeszcze złóż folkloru tanecznego umożliwi na drodze retrogresji dokonanie rekonstrukcji pewnych przynajmniej form tanecznych w jakimś ograniczonym oczywiście zakresie, w stosunku do bardziej odległych okresów pozbawionych wystarczającej dokumentClcji materiałowej w dziedzinie tańca. V PROHY U.TF,Ć HISTORII DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ I ICH STANU Próby ujęć historii badania tańca ludowego w Polsce streszczają się do tej pory zasadniczo w dwóchpozy,cjach. Pierwszą z nich jest krótki artykuł z roku 1948 T. Zyglera, będący ramowym progrClmem takich badań na terenie Polski. Autor omawia dotycl1cZ<lSOWl' osiągnięci;} w tym zakresie [373]. �436 RODERYK LANGE Drugą pozycją jest artykuł J. Tomasika z roku 1961. Autor daje w nim analizę dotychczasowych osiągnięć. Jednak ,poszczcgólne momenty zostały opracowane nieproporcjonalnie w stosunku do ogólnego założenia pracy. Wiele zdarzeń opisano zbyt szeroko, a wiele innych zostało zupełnie pominiętych. W konsekwencji praca ta jest zbiorem fragmentarycznych wiadomości a przebiegu badań nad tańcem w Polsce i prnc nad tańcem ludowym w ogóle i zupełnie nie odpowinda założeniom, jakie narzuca tytuł artykułu [332]. Jeszcze tylko warto dodać, że w rozmaitych przeglądach osiągnięć w dziedzinie badań nad sztuką ludową ubolewa się, że taniec ludowy nie został nimi objęty (np. sprawozdania z działalności PIS) lub też że nic ma do tej pory publikacji w zakresie warsztatu badawczego dla tnńca ludowego (np. Kamocki, Przegląd kwestionariuszy ... [132]. W popularnym artykule z roku 1965 G. Dąbrowska postuluje konieczność utworzenia badań tańca w placówkach do tego zadania predystynowanych na terenie Polski, przeprowadzania właściwej dokumentacji materiałów i przy okazji analizuje niedostatki polskiej folklorystyki tanecznej [50]. �BIBLIOGRAFIA 1. A 2. 3. 4. 5. 11 o n i In Protestant XVI W., Erotyki, FTaszld, Obrazki, Epi[Jramaty. Biblioteka Pisarzy Polskich, t. 43, Kraków 1903, s. 112, w. 35---40. B a d e (' k i K., Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku. Lwów 1925. B a d e c k i K., PoL~ka Uryka mieszczańska. Pieśni, tańce, padwany. Lwów 1936. B a g a rów n a W., Studium o oberku (obertasie) na podstawie zbiorów O. Kolbcrga. Lwów 1932. B a n a s z y ń s k i M., SIadami polskiej Tcrpsychory. Kraków 1962, PWM, s. 154 . li. B a u d o u i n - C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., O tańcach ludow Polsce. Teatr Ludowy, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., Tańce i stroje. Arkady, Hl37, Rok III, nr 5. B a u d o u i 11 d e C o u r t e n a y - ,J ę d l' Z e j e w i c z C e s a l' i a, Folk dances and wcddinq custems in Poland. (Translated from the French). Bąk o w s k i K., O dawnych zabawach cechowych krakowskich. Wisła, T. XV, Wwa 1901, s. 285-302, 748. B e 11 e t o waS., Len w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Wiadomości Ludoznawcze, R. II, z. 1/2. Łódź 1933. B e n e t a waS., Konopie w wierzeniach i zwyczajach Ludowych. Prace etnologiczne, TNW, Warszawa 1936. B e r g m a n J. G., Schlesische Modetanze. Allgemeine Geschichtekunde des Preuss. Staates, 183ll, l, s. 270-280. B e r n a c k i, Teatr, dramat i muzyka za Stanis~awa ilugusta, Lwów 1925. I3iblioprafia zaqadniell. sztuki tanecznej z Lat 1945-1955. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1959. B i e l a w s k i L., Ma/crialy muzyczne z teki pomorskiej O. Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1. B i e l a w s k i L., Sy,'/.('m metrorytmic:zny polskich melodii ludowych. lVIuzyka, 1959, nr 4. B i e l a W s k i L., IJroblem kmkowiaka w twórczości Chopina. Referat na Międzynarad. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. B i e l a w s k i L., Siedcmnasta doroczna konferencja IFMC. Muzyka, 1965, nr 2, s. 81-89. B i e l s k i lVI., Sa1.1rry. Biblioteka Pisarzów Polskich, t. '4, Kraków 1889, s. 45, w. 680. B () n a r s kiM. und S c h l' o d e l' A., Polnische Tanze. Bibliothek der Unterhaltung und des Wissens, 59 (1935), s. 173-184. B r o d z i ń s k i K., Wieslaw. 1820, opis krakowiaka. B r o d z i ń s k i K., () tańcach polskich (polonez, krakowiak, mazurek, kozak\ wych '·'7. 8. 9. 10. 11. J 2. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. v 21. 22. �·J3:-1 HODEBYK Melitele, W-wa 1828. 2:;. B r li c k n e r A., ScllwerWinze. LANGl-: Archiv XV, s. :118--:3Hl, Nr. 1B92, s. ti-A?, 292-341. 24. 25. '.- 26. 27. 23. 29. v 30. 31. 32. 3:3. :34. 35. 36. 37. 38. :19. 40. 41. 42. ,}:;. 44. 45. 45. 47. 48. 49. B r ii c k n e r A., Początki teatru i dTOm.at średniowieclI!}, Biblioteka Warszawska, t. 3, R. 1394. B r li c k n e r A., Repertuar igrców średniowieczn yell. Pamiętnik Literacki, 1928, t. 25, z. 4. B r li c k n e r A., Taniec. Encyklop. Staropol., 1939, t. 2, s. 690--691. B r z o z o w s ka U., Pieśni i tańce kujawskie. Kraków 1950, PWN. B y l i c k i F r., Z ctnografii scuchu. Kraków 190.5. B Y s t roń J. S., Zwyczaje żniwiarskie w Pol.see. Kraków 191fl. B y s t roń J. S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek /(i--18. Warsł.a\\'<l 1935, t. 2, s. 205-208. B Y s t roń J. S., Etnografia Polski. Warszawa HJ47, Czytelnik. B z d ę g a J., Biskupianie. Poznań 1936, Zw. Teatrów Ludowych, s. !l2. C h ę t n i k A., Puszcza kurpiowska. Warszawa 1913, s. 99, lal. C h ę t n i k A., Kurpie. Kraków 1924, Bibl. geogr. "Orbis", s. 140. C h Ci t n i k A., Z kurpiowskich borów. Szkice, opowiadania. Obra:::ki i fJ(l(/kl, Lwów 1930, s. 65. C h ę t n i k A., O naszych pląsach i tailcach. O taJ/'cu i tań.cach w ofJCJk. Tańce czyli plqsy w Polsce. Życie Śpiewacze, 1949, VI. C h ę t n i k A., O tańcac/1 narodowych i ludowych. Po[skie (mke ludowe. Zycie Śpiewacze, VlI-VIII, 1949, s. 23-25. C h o m i ń s k i J., L i s s a Z., Muzyka polskiego Odmdzel1ia. Kraków UJ:;:l, PWN. C h o r o s i ń s k i J., Tańce góralskie. Praca Świetlicowa, 1951, Ill' ], s. 69-84. Chorosiński J., Melodie taneczne Powi.~la. Kraków 195:3, PWN. C h y b i ń s k i A., Tabulatlira orgaJJowa Jana z LublilIa. Kwartalilik l\luzyezny, 1911, z. I-IV. C h y b i ń s k i A., Lutnia, lutniści i tańce w poezji polskiej XV II w., "Spiewak", R. IX (1923), nr 1. C h Y b i ń s k i A., O polskicj muzyce ludowej. Kraków lrltil, PWN. C i e r n i a k J., Jak u b k ó w n a A., Dwa ta·ńee ludowe. Teatr Lud., 19:3'i, nr 9. C i e I' n i a k J., W słonecznym kręgu. Warszawa 1948. C i e r n i a k J., Zródca i nurty polskiego teatru lwlou.'cgo. Wybór pism, Warszawa 1963. C s a p l a r o s L, Tańce polskie na Węgrzech. Ruch Muzyczny, 1947, nr 2'1. C z e k a n o w s k a A., Pieśni biCgorajskie. Przyczynek do interprei<łc.:ji polskiego pogranicza południowo-wschodniego, Wrocław 1961, PTL. C z e r n i a w s k i K., O tańcach na1'Odowych z poglądem. lIis/orIICZII!J'i'n. es/etycznym 1860. na tańee różnych narodów a w szczególności 1/Ct taitce [Jolskic, W-wo D ą b r o w s k a G., W sprawie badm/' tańca ludowego. Muzyka, 1965, nr 1. s. 34-39. 51. D e J, o w s kiJ. P., Społeczność wiejska w Jasienin. Prace i Materiale' IIhl' zeum Arch. i Etnogr. \v Łodzi, Seria Etnogr., nr 1, Łódź 19;:;7. 52. D e k o w s kiJ. P., Tańce obrzędowe ]D weselu siemd.zkim. Studia i Materiały do dziejów ziemi sieradzkiej, Tom I, Łódź 1962, s. 121--129. 50. �Ilis'uria Uur[(oi .~:l. D c l a v e a u x L., Górale lańce'nL lwd beskidowi D c r c 56. W-wa UJ32, s. 48. D ł u g o s z J., Dziela Zbiór K., l' 58. D a be c k a lVI., Tańce Amatorskiego 59. D l' wszystkie. a b W-wa ec Ruchu i l' a b c c k a M., Kilka In65, nr 4, s. 46-51. l' o z d o w s k a W., Prace ililL. nr G2. D i Mat. I, Łódż l' l' zabawy WaTmii W-wa ludowe °w s k i S., Ó w n a Życic Tow. Zwyczaje tańcu, O kleru Kraków F i s c h e r A, szawa l' Centralna Poradnia O. Kolberga. CPARA, R. A. FeuiUeta. Muzyka, związane z w gospodarką Łodzi, w Seria Jesie- Etnograf., w L WYD., Teatrów Wisła-Poznań i Katowice 1964. rodzinne w lVIuzyki powiecie 1937, Lud., Kraków 22, Śląsk. Wysoko-mazowieckim. kultuTUlno-obyczajowe. Śpiew s. Oddz. szkolny W-wa 1925. II, 3. 1935, 1873. ustawodawstwo synodalne PoLsce średniowiecznej biskupów na. tle polskich.. ustawodawstwa sy- 1893. Lud A., pogTzcbowe poLski. ludu polskiego. Zakład Lwów-Warszawa-Kraków EtnogTUfia slowiańska. Narad. im. Osso- Hl26. Polacy. Książnica Atlas Lwów--War- 1934 s. 244. 72. G a n s z y n i c c ~zawa R., Polskie listy G a w e ł e k F r., Ta·ńce weselne 1909, s. (i9 i n. 74. G a w l i k o w s k i, Mu.zurka, 75. G a w rak Z., O fiLmowe ka Ludowa, dawnych 1n57, nr Sztuka l' Ludowa, czasów. Lwów---War- Ludowa, G l a p a 1\., Z Ludowa, sztuki 80. G l a p a Ludowa, A., ka Ludowa, twórczo.ki lHdowej. Lud, XV, polskiej Sztu- Polska ludowej i foLkLom za Lata 1945--1956. Pol- i foLkLorH za lata Pol- 2, s. 121-12:1. sztHki 19tH, nr Ludowej 1957-1960. 2, s. 118. nad notowaniem tańców nad fotografowaniem ludowych. Pol. Sztuka Ludowych. Polska 3. G l a p a A., Z doświadczeń Sztuka austriackim. 1!J57. 1957, nr doświadczeń 1948, nr na SLąsku 2, s. 119-120. a k Z., FiLmorJrafia Sztuka z Jaworzna archiwum Z., FilmoQrafia G a w rak 77. G a w milosne 1925, s. 61. n. 79. dzielach Etnograf. polskich. Średniowieczne (i9. F i s c h c l' A., Zwyczaje lińskich, Lwów 1921. 71. F i s c h e i Rozważania O tańcach E., i obyczaje nodalnego. 78. Pol., no. 1938, s. Mazur. "ChoH!orJTUphie" G7. E s t r c i c h e r K., TeatTU w Polsce. Gll. F i .i a l e It J., ska W-wa i w śląskich. 1947, cieszyńskie. D z ik ska Tańców 1960. i zwyczaje tańców o z d J., Dożynki l' o Archeol. Wisla-Cieszyn (if). 'o. Mit 1851. i do czerJo 1957. D w o rak o w s k i S., W-wa 1935, TNW. 66. E l s n e uwag Obrzędy G4. 70. Stow. 1867, T. I, s. 39-40. Chopinem. Muzeum o z eJ J., Wiązanka II. W,'d. (i:3. D Kraków Polskich 1963, s. 145. GO. D Gl. D Kraków tańce Tańców polskich. przed Artystycznego, lVI., Polskie k a pasm.a Karpat. MiŁośników Po1. s. 27. tańcach o a b i a l s k a H., Polonez 57. D o l' wiadomości Putscc UJ zachodniego :;4. D e r c 1(., Czym. jest stowarzyszenie dąży. W-wa 1!131 Stow. Mil. Tańców 55. Lucluw!-jnl, 1948, nr K o wal 1949, nr tańców 9110. s k i A., 11-12. Tańce wielkopolskie. Gęś wodą. Polska Sztu- �Jto 81. 82. 83. ~/ 84. "/85. 86. 87. 88. 89. 90. j 91. 92. 93. 94. 95. 96. .. j 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. HODERYK LANGE G l a p a A., K o wal s k i A., Tańce i zabawy wielkopolskie. Wrucław Elbl PTL. G l i c z n e r, S k r z e t u s k i E., Traktat. Grodzisk Wlkp. 1573. G 1 i c z n e r E., Taniec i rozmowa o nim ... PamiQtnik Literacki, fi. XIII, 1914/15, s. 363. G log e r Z., Encyklopedia staropolska. Loskauer 1903, T. IV, s. 354--358. G l u z i ń s k i J., Taniec i zwyczaj taneczny. Lwów 1927. Ossolineum, s. 22U. G lowa c k i S., Ku nowym formom tańca. Tyg. Ilustr., 1933, nr 40. G ł o wac k i S. Pismo taneczne i taniec pisany W-wa 1933. G ł o wac k i S., Tanicc w roku 1934. Życie Sztuki, 1935, II, s. 195-201. G ł o wac k i S., Balet, taniec sceniczny, szkolnictwo talleczne. Scena Polska, 1936, s. 215-221. G ł o wal' k i S., Narodziny i poczqtki tańca widowiskowego. Scena Polska, 1937, z. 1/4. G ł o wac k i S., Taniec widowiskowy w śrcdniowieczu i rcnesansie. Ta niec w XVII i XVIII wieku. Taniec w XIX i XX wiekIL Scena Polska, 1938, z. 1-4. G o d l e w s k i A., Gry sportowe, zabawy i tańce lud6w Oceanii. Kultura Fizyczna, 1954, nr 1. G o ł a s z c z i ń s k i, Spiewy i tańce ludu góralskiego pod Kil rpaia mi ... , 1851. Rqkopis w Bibliotece Warsz. Tow. Muzycznego 7695. G o ł ę b i o w s k i Ł., Lud polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1830. G o ł Qb i o w s k i L, Gry i zabawy r6żnych stan6w. W-wa 1831. G o r z k o w s k i M., Choroimania. Warszawa 1869 . G o s t o m s k i W., Polonez i memtCt, Szkic estetyczno-obyczajowy. Kraków 1891, s. 29. G o s z c z y ń s k i S., Muzyka i taniec górali, Dzicnnik Podróży. s. 151-15G. Grę d a K., Grożony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 7, s. 110. G r Qd a K., Blogoslawiony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 8, s. 125. G r q d a K., Goląbek. Świetlica Krakowska, 1945, nr 12, s. 185. G r o t W., Ludowe tańce polskie. G r z e g o r c z y k P., Teatr ochotniczy i tańce polskie. Warszawa 1948. G u l g o w s k i L, Kaszubi. Kraków 1924, "Orbis", s. 128. H a d y n a J., Tańce ludowe śląskie, z melodiami zanotowal i opisal ... , Zaranie Sląskie, 1908, s. 82-84. H a r a s y m c z u k R., Tańce huculskie. Lwów 1939. H a u r J. K., Skład abo skarbiec ... sekretów oekollomicy. Kraków lti9:l. H e m p e l L., Gry i zabawy dzieci w Skorezycach w pow. JUllowskim Ollb. Lubelskiej. Wisła, T. VII, 1893, s. 591-593. H. (Ł.) i H e m p e 1 (L.), Chodzenie z konikiem. Wisła, t. XVI. 1902, s. :l82-333. H l a s k i M., MazuT. Wie n 1857. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad muzyką polskieoo Odrodzenia. Muzyka, 1958, nr 1-2, s. 60-61. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad stylem polskim w muzyce, Por/stawowy rytm. poloneza. Muzyka, 1960, nr 4, s. 55-61. H ł a w i c z k a K., Z dziejów poloneza. Bydgoszcz 1962, B~'dgoskie Towarzystwo Naukowe, z. 7, s. 24-40. H l a w i c z k a K., Polska Proportio. Muzyka, 1963, nr 1-2. H l a w i c z k a K., Tańce polskie ze .zbioru An.ny Szirmall Keezer, Przełoili XVII i XVIJI w. Kraków 1963, PWM. �f1i8toria fHHlflń nad. tUliCCl1t ·IH w PoLsce tuclowynt 116. H l a w i c z k a K., Ze studiów nad historiq poLoneza. Muzyka, 1965, nr 2, s. 33-46. 117. Hoffmanowa, Tańce w PoLsce. 118. H o l' o W s k i J:.., Niektóre tańce Ludu 'lc-fdkopoLskiego. Przegląd Wielkopol., 1939, nr 5, s. 183. 119. I d a s z a k D., Mazurek przed Chopinem. Warszawa 1960. 120. I d a s z a k D., Die Masurka in der poLnischen Musik des 18. Jahrhunderls. Referat na Mil;'dzynarod. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. 121. J a c h i m e c k i Z., Stanislaw Moniuszko. Warszawa 1911. 122. J a c h i m e c k i Z., Dawne tańce poLskie. Życie polskie, 1914, luty. 123. J a c h i m e c k i Z., Zur Gesdlichte des polnischen Tanzes im 16 u. 17 Juhrh. W Przewodniku Koncertowym, Kraków 22. 124. J a c h i m e c k i Z., Muzyka poLska w rozwoju historycznym, Kraków 1948. 125. J a c h i m e c k i Z., Muzyka nu dworze króLa Władyslawa Jagielly 1424-1430. Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. Filolog., t. 54. 127. J a c q u e s, Mistrz tańców kieszonkowy, czyli zbiór najnowszych i najulubieńszych Waków, drylów l' dworskich dla 130. 131. 132. 133. 134. 135. 1:36. 137. 138. 'J 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. PoLek, wlasnej PoLonezów, PoLka-Mazuró nauki bez w Kontradansów, i koWonów, nav.czycieLa na Mazurów, jako też ka- komendę mistrza K:;. Poznań- 1865. z ą b o w s k i, Podkoziolek: zabawa taneczna z meLod. W. Wisla, IX, 499. K a l i n o w s k i A., Igry w Polszcze. Kultura Fizyczna, 1962, nr 11, s. 826-830. K a m i e ń s k i Ł., Zum "Tempo rubato". Archiv fill' MusikwissenschaIt.. R. I, 1918-1919, s. 108-126. K a m i e ń s k i Ł., Pieśni ludu kaszubskiego. Toruń 1936. K a m o c k i J., PrzegLąd kwestionariuszy etnograficznych wydanych w języku poLskim. Archiwum Etnogr. nr 5, Poznań 1953, PTL. K a n i o l' o w a W., Tańce lubdskie. CPARA, Warszawa 1960. K a l' low i c z J., Drobny taniec. Wisła, XVI, 1015-1016. O karnuwale i tańcach. Rozmaitości, Dodatek do "Gazety Lwowskiej", 1857, s. 54. K a l' wat ó w n a A., Taniec i zwyczuj tuneczny. Wychow. Fiz. w Szkole, 1938, nr 39, s. 114-120. K a z n o d z i e j a P l' a s k i, De modo ducendi coream. Rqkopis znajduje silo; w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu. K i l' n b e r g e l' J. P., Die aUezeit fertige Polonaisenund MenuettencoTnponist. Berlin 1757. K i t o w i c z J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania /lugustu III. Petersburg-TvIohylew 1855. K l o ś n i k Z., O tańcach narodowych polskich. Lwów 1907. K o l a g o C., T r l;'b s k a W., Mapa tańców polskich. Arkady 1937. K o l b e l' g O., Korcspondencja z Wiednia. Ruch Muz., 1857, s. 203-206. K o l b e l' g O., Słówko o tańcach ludowych. Kalendarz Jaworskiego 1860, s. 143-145. K o l b e r g O., WLa.~ciwości, pieśni i tańce Ludu Ziemi Dobrzyńskiej. Zbiór wiad. antropol. kraj. A. U., Kraków VI. K o l b e l' g O., Niceo o tm"!cach i instrumentach muzycznych ludu naszego. Dodatek do Lutni Pol., Poznań 1885, I, 48. skiego. 129. tańcowych zwrotów baLu. Kraków 128. J a porzqdków tudzież �.[ t~ HODE!tYE 156. 157. K olb er g K olb er g K olber g K o l b e l' g s. 16-64). K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K o l b e l' g 158. Koł 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. ł ą t a j Augusta 159. 160. 162. 163. 164. 165. Seria I, Warszawa llJ(j.~. Cz. 2, W-wa 1869. (Tańce s. 1~l7--229). Krakowskie. T. VI, Kraków 1873. (Tańce s. :16'i·-516). Lud, Lubelskie. Seria XVII, cz. II, Kraków 1884. (Tańce Lud, Sandomierskie. O., Lud, O., Lud, O., Kujawy. Lud, Kieleckie. O., Lud, Mazowsze O., O., Lud, O., O., O., O., Lud, Lud, Lud, Lud, O., Lud, H., Cz. 2, Kraków 1R8'). t. II, Kraków 1886. Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Mazowsze Stare. T. IV, Kraków 1888. Radomskie. Seria XXI, Cz. II. Kraków l~WB. Łęczyckie. Seria XXII Kraków 1889. Mazowsze. T. V, Kraków 1890. PTzemyskie, Zarys etnograficzny. Kraków 1891. Stan III (1750-1764). Seria Oświecenia Poznań XIX, Pol.ne. Cz. II, w Polsce w ostatnich. lalach PII/WWlIl!iU 1841. E., Zwyczaje, obTządki i pieśni ludu kaliskiefJo w ukoLud, t. XV, Lwów 1909. K o n o p k a M., ••Ko!omajki". Teatr Lud., 1937, nr la. K o t o ń s k i W., Taniec zbójnicki. Warszawa 1954. K o t o ń s k i W., Góralski i zbójnicki. Kraków 1965, PWl\1. K o t u l a F r., Lasowiak pieTwotny taniec ludowy. Nuw,\' Tygodnik 19')2, nr 8, s. 2. Krakowiacy. Przyjaciel Ludu, 1835, II, 333. K l' a u s s F. S., Gonitwy ślubne u Słowian po!tulniowych. Wisia, T. IV, lanO, Koł licach 161. O., LA, Ge: o d z ie j c z y k WieLunia. s. 112-122. K l' ó l i k o w s k i K., Tańce i ich znaczenie kulturalne. Poradnik teatrów i chórów, Lud, 1921, R. 8. 167. K l' z y w i c k a R., Gry i zabawy w Hościs:zewie. Wisla, t. V, n. lllB1, s. 5')2--- 166. -568. K u l' Y ł o E., Some ch.aracteristic Pol.ish. Danses. The Danse Joul'l1OlJ, London, June 1935. 169. K u l' Y ł o E., ThTee traditionaL PoLish Danse,';. The Dansc Journal, London, Sept., 1935. 170. K w a Ś n i c o waZ., Ogólne wy/'uczne pTZy opraco'wanin i /lanc,wllin po1,skic!' tańców Indowych.. Wychowania Fiz., l(133, s. 21-28. 171. K w a Ś n i c o waZ., Zbiór plqsów. Warszawa 1937/:lB. 172. K w a Ś n i c o waZ., O wychowaniu rlwzyczllo-rliclwwJjlll .. Nowd :-;z!-;:oia, UH6, s. 35-54. 173. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w świetle ana!i.zy jeąo fn//lccji, ('('cli 168. i pomiaTów w metodzie nauczania, notacji i opisie pol,kir'!70 tańca lwlo1Vr'iJo Wych. Fiz., 1951, nr 7-8, s. 441-446. 174. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w notacji i opisie t~lńcl!. Kul tura Fizyczna, 1951, nr 7-8, s. 441-466. 175. K w a Ś n i c o waZ., O współzależności muz)Jki i Tnc/Ul. Kultura I"iz,"czna, 1952, nr 3, s. 166. 176. K.v a Ś n i c o waZ., Próba nstaLenia tez i knJteriów oraz wytyczenia problematyki przy ocenie Tozwojowego procesu polskieąo (l11ica lur/owego. Kultura Fizyczna, 1953, nr 8, s. 583. 177. K w a Ś n i c o waZ., Polskie tańce ludowe - mctzur. W-wa 195:3, Sport i Turystyka. �lIis:orla 17ll. K w a ś n i c o waZ., chowych cyklicznych Lab LTD, 180. L a n IBl. L a n 179. blL<iań wuJ ((ltWP'ln lU(/(Ju;y,n w ]'oLsce PTOblemy TytmlL w spoTcie i tańc1 •. Hytm proce"ów i acyklicznych. Kultura Fizyczna, 1960, nr 7-8. ru- a n R., Principles of dance and movement notation. Macdonald a Evans, London 1956, s. 56. g e Ł., Polskie tańce llLdowe. Wychowanie Fizyczne 1938, s. 63-72. g e H., I tanccrze mają swój alfabet. Wiedza i Życie 1957, nr 2, s. 93--- -97. lB2. L a n g e R, Podstawowe minologią 183. 1:1.•. Ill;';. lBli. 187. 188. I!J 1. 192. 193. UH. 19,). UlG. UJI. 198. 199. 2r,O. 201. 202. Kinetografii (System Labana-Knuslaz ter- ludności rdzennej koszalii!skim. Lud, środkowo-wschodniej części pow. złotowskicfjo tom XLIX, za rok 1963, Wrocław 1965, PTL. L e n a r t o w i c z T., Mazur. Dzwon Lit. oddz. II, T. I, 132. L e n k o w s k i S., Klasyczny taniec grecki. Wiedza i Życie, 1933, s. 215-2:30. L e n k o w s k i S., KLasyczn)} taniec grecki i jego odrodzenie. Biblioteka Filomaty, Lwów 1935, (Z życia i kultury antyku). L. ,J., O lai~cach w Polsce: Sobótka 1869, 139-140, 150-151, 159, 166-167. Lorentz F., Fischer A., Lehr-Spławiński T., Koszubi, KuLtura L1idowa i j<:.?yk. Toruń 19:34. Instytut Bałtycki. L u d w i k z P o k i e w a, Litwa pod względem staroży/'nych zabytków obyczajów, skrc~lon(/ przez ... Wilno 1846, nakł. ksiqg. wi!. Rubena Rafałowieza w druk. Homma M. Tal1ce, s. 187-201. L u k i a n z S a m o s a t e, Dialog o tańcu. Tłum. Reiss Józef W., W-wa 1951, Biblioteka Meandra. L a s k a M., Bibliourafia ruchu teatrów Ludowych w Polscc 1901-1935 opracowała ... , W·-wa 1936, Instytut Teatrów Ludowych, s. XVI, 92. Ł c: ;; a W., X., Ziemia malborska. Kultura ludowa, TorUl'! 1933, Inst. Bałtycki. Tańce s. 204. Ł c:;; a W., OkoLice Swiecia. Gdańsk 1960. Gdańskie Tow. Naukowe. Tańce s. 16:3--164, 96, 9!J, 101. Ł G g a W., Ziemia Chelmińska. PTL, Prace i Materiały Etnograf., T. XVII, Wrocław 1961. Tańce s. 344-346. Ł o b a c z e w s k a S., Les danses polonaises. Paris 1934, A. LB. nr 1 i 2. L o z i ń s k i W., SCI/.on i kobieta. Z estetyki i dziejów życia towarzyskiego. Lwów 1921, Gubl'~'nowicz, s. 212. Ł o z i 11s k i W., Zycie polskie w daumych wiekaclt. W-wa 1934, wyd. 5. Tańce s. 165---167. w woj. 189. elementy polskim). Powie!., COPLA zam. 282/58, 100, A 4. L a n g e R., Z wojewódzkich eliminacji ze~[Jołów tanecznych. Biuletyn, WDl , B~'dgoszcz 211959, s. 163--168. L a n g e R, Les recherches et la Docwnentation de la Danse PoplLlaire dan~ Ie Mus';e F:thl1oflrclphique ci TorlLń. Ethnographica I, rocznik 1959, Museum Moraviae Brunense. L a n g e R, Taniec Lu.dowy w pracach MlLzeum Etnograficzneqo w Torunill. Metoda pl'aC)} i kwestionarilLsz. Tor Ul'! 1960, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. L a n g e R, Tańce kujawskie. Literatura Ludowa, 1963, nr 4, s. 13-20. L a n g e H., Działalność ośrodka torlLń~kiego w zakresie foLkloru taneczlwfiO i JnllzycZJJego. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 202-205. L a n g e R, Hozdział pt. "Tańce" w pracy zbiorowej: Zm'Ys sl.anu kuUury Llldowej 190. w jęZyklL �4U RODI!;({YK LANGE 20:3. M a c i e j o w s kiW. A., PoLska aż do picrwszej polowy XV II w. IWcI w.2iJl<;dem obyczajów i zwyczajów. T. 1-4, Petersburg-Warszawa 1842. 204. M a d e j s k i Z., S z e f k a P a we l., Kaszubskie pidni i tańce ludowc, zebrane i opracowane przez ... Wejherowo 1936, s. 80. 205. M a j e w i c z o waZ., Krakowiak. Wyd. Glównego Kom. Kult. Fil., W-wa 1951, s. 116. 206. M a 1 i c k i L., Materiały do kultury spolecznej góraLi śląskich. Prace i l\'lateriały Etnogr., T. VI, Lublin 1947, PTL. Tańce weselne s. lOS, 106, 107. 207. M a l' e k T., Mazur ucznia J. S. Bacha. Muzyka, 1951, nr 8, s. 28. 208. M a r t e n s H., Polonaise und Mazurka, Musikalische Formen in his/orise/lclI Reichen. T. 19, Berlin-Lichterfelde 1937. 209. M a r t i n G y, P e s o v ił r E., A Structuml AnaLysis of tire Iiulluari<ln FuL!e Dance (A Methodological Sketch). Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1961, t. X, z. 1-2. 210. M a l' t i n G y, P e s o v ił r E., Determination ot Motive Types in Dance FoLklore. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1963, t. XII z. 3-4. M e n d e lowa I., Pieśni i tańce na Górnym Śląsku. Powstaniec S1<jsld, 1935, s. 65-68. 212. M e s t e n h a u s e r K., Sto tigU1' mazurowych oraz zasady oWilllC i S.2C"Cgółowe mazura. W-wa 1878, IV, s. 136. 213. M e s t e n h a u s e l' K., Szkoła tańca w 3 częściach. W-wa 1H84. 214. M i c k i e w i c z A., Pan Tadeusz. Ksi~ga XII, Opis poloneza. 215. M i c k i e w i c z A., Mazur. Wiersze różne. 216. M i e l' c z y ń s k i S., Muzyka podhaLańska. Wierchy, R. lO, 19:32, Kraków. 217. M i e r z e j e w s k a J., Polska na Międzynarodowym Festiwalu Tańca Ludowego w Londynie. Teatr Ludowy, 1935, nr 8. 218. M i e l' z e j e w s k a J., Z praktyki szkolnej. Wychowanie Fil.. w Szkole. 1935/36, s. 110-119. 219. M i e r z e j e w s k a J., Tań.ce ludowe. Wych. Fil.. w Szkole, 19:36/37, s. 50-55, 211. 81-91. 220. 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. M M s. M ie ie l' l' z e j e w s k a J., PoLka PoLeska. Wych. Fil.. w Szkole, 1937/;38, s. o,J·--li7. z e.i e w s k a J., Kaczck, taniec śląski. Oświata Pozaszkolna, 19:31:, 112-115. i e l' z e j e w s k a J., Tańce ludowe. Teatr Ludowy 1938, nr l-li, lO, II. M i e l' z e j e w s k a - F r a n k i e w i c z J., Kilka uwag o rozwoju lońm lndowefjO w latach 1945-1964. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 140-147. M i k e t t a J., Mazurki. M i 1 e w s k a J., Sposoby zabawiania dzieci i ich zabawy w Cicchrllwwskim. Wisla, t. XVII, 1903, s. 31-39. M o r c i n e k G., Tańce śląskie, Gaz. Polska, 1937, nr 138. M o r c i n e k G., Przedmowa ... Zob. D r o z d J., Wiązanka ((/liC/iw ślqskicll. M o r t e n s e n O t t o., The Polish dance in De nmark. Referat na Międzynar. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. M o s z y ń s k i K., Kultura ludowa Słowian. Kraków 1939, PAU. M u c z k o w s k i J., Taniec śmierci w kościele 00. Bernarclynów w Kwkowic. Rocznik Krakowski, t. 22, R. 1929, s. 120-135. M u s i a 1 i k F., Trojak. Glosy z nad Odry, VII, 29. Taniec z melodią. M u s i o l A., S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickie{/o. Katowice 19:17. �l1is(oria 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. badań nad tańcem ludowym UJ Poisee 445 N a r t o w s k a L., Wiązanka tańców rzeszowskich. Skrypt wydany przez Wydz. Oświaty PWRN w Rzeszowie, 1955. N a r l i n d T., Zur Gcschichtc der polnischen Tiinze. Leipzig 1911, Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, 2, 191I. N o r l i n d T., Dic polnischen Tiinzc ausserhalb Polens. London 1912. N o Ż y ń s k a Z., Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych. Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu. z. 6/1963, s. 5-13I. N o Ż y 11 s k a Z., O wartości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWP, Poznań 1965, z. 11, s. 223-238. O koń W., O zabawach dzieci. Warszawa 1950, PZWS. O l e s z c z u k A., Ludowe obrzędy weselne na PorlLasin, Archiwum Etnograficzne nr 1, PTL, 195I. O r l i k M., Przodek szamotuIski, Z grodu Halszki. Mies. nr 12, Szamotuły 1935. 241. 242. 243. 244. 245. 246. 247. 248. 249. 250. 251. 252. 253. 254. 2.15. 256. 257. 258. 259. 260. O s t r o w s k a I., Bibliografia Zagadnień Sztuki Tanecznej z lat 1956-19.57. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1960. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1958-1960. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1962. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1961-1962. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1963. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Prawdziwa sztuka w prymitywie ludowym. Kurier Poranny, 1935, 23 VII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., O tanecznej magii i pląsach wegetacyjnych. Kurier Poranny, 1935, 30. VIII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Próba klasyfikacji ruchu ludzkiego w życiu i na sccnie. Teatr w Szkole, 1935/6, nr 1, s. 9-12. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Polskic tańce narodowe. Teatr w Szkole, 1936/37, nr 1-2, 4-5, 7-8, 9. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Dualizm form ruchowych w tańcu widowiskowym. W-wa 1938, Odb. Wiedza i Życie, R. 13, s. 392--407. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Zagadnienia estetyczne tańca widowiskowego. Warszawa 1938, Odb. Życie Sztuki, T. 3. O tańcach u różnych ludów. Rozm. koresp. warsz. 1828 s. 310. P a w i ń s k i, Taniec mieczowy. Ateneum, 1892, I, 6-42, 292-34I. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ruchowe dzicci i młodzicży. Wyd. 3, Lwów-Warszawa 1922. P i a s e c k i E., Badania nad genezą ćwiczcń cielesnych. Poznań 1922. P i a s e c k i E., Dzieje wychowania fizycznego. Wyd. 2, Lwów 1929, Ossolineum. s. 260. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ludowe w Polsce. Wiedza o Polsce, W-wa 1932, T. 3, s. 335-344. P i a s e c k i E., Tradycyjne gry i zabawy ruchowe oraz ich geneza, 40 lat od katedry WFUP do WSWF. Poznań 1959. P i ą t k o w s k a I., Z życia ludu wiejskiego z ziemi Kaliskiej. Wisła, 1889, t. 3, s. 767. P i e ń k o w s k i S., Kultura tańca. Gazeta Warszawska, 1922, nr 64. p l e s z c z y ń s k i A, ks. IKS pseud., Zabawy, gry i tańce ludowe w okolicy Międzyrzecza podla.skicgo. Wisła, III, 1889, s. 59-66. P () n i a t o w s k i S., Etnografi.a Polski. Wiedza o Polsce, t. 3, s. 202. �146 261. 262. RODERYK P o p i e l J., Kadryle, kontredanse, 1861, s. 43. P o s p i s z y l F r., Taniec zbójnicki mi ta-ńcami 263. Postępek u Słowian prawa ogólnie czartowskiego LANGE lancieru, ulany, książę cesarski. Warszawa na Podhalu i jcqo micjsce mięclzU orężl1Ui międzU Baskami w Purenajac/J. Kraków 1!J30. przeciw narodowi Ludzkicmu. Brześć Litewski 1570. 264. 2(j~. P ó ź n i a k W., Pieśni ludu P I' o s n a k J.. Kaszubskie 1951, nr 10. 97, 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. 286. 287. 288. 289. 290. 291. 292. pieśni i tańce. PIS--PWIVf, Poradnik Kraków 1956. Muzyczn~', Warszaw:l królowej Malgorzaty. Wyd. S. Dunin-Borkowski, Wiedeń 18:14, Psalm s. 56--57. R a p a c k i W., Sto lat sceny polskiej w Warszawie. Tnst~'tut Wydawniczy "Biblioteka Polska", W-wa 1925. R e i s s J., Henryk Oskar Kolbe1'q (1814-1890). R e i s s J., Tań.ce ślqskie. Polska Zachodnia, 1937, nr 125. R e i s s J., Podręczna encyklopedia muzyki. Kraków 194H, Wiedza Zrtw<'>rl Kultura. R e i s s J., Polonez, jego pochodzenie i rozwój. Poradnik Muz~'czny, Warszawa 1950, nr l, s. 2-8, nr 2, s. 3-6, nr 12, s. 2-5. R e i s s J., Pomówmu o ta-ńcu w Polsce. Poradnik Muzyczny, Warszawa HI.';1. nr 4-5, s. 2-5, nr 6, s. 1-5. R e i s s J., Mala encyklopedia muzyki. Warszawa 1960. PWN. R o g o w i c z W., Tańce polskie. Wieś i Dwór, 1913, nr 3. Rok o s z o waM .. "Od buczku" (weselny walc ślqski). Świetlica Krakowslw. 1946, nr 3, s. 45. Rok o s z o waM., Kołomajki (taniec .§[qski.). Świetlica Krakowska, 1946, nr 19, s. 302. R u m e l ó w n a A., Zabawy i gry w Masiach (pow. Bialostocki). Wislrt, T. XVII, W-wa 1903, s. 354-356. R y c h l i c k i F L, Taniec. Czas., 1860, nr 51, 52. S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickieQo. S c h I' a m m W., Ludowe obrzędy weselne we wsiach c/olillU [[oczcw/d i Ta/'nawki Ziemi Sanockiej. Archiwum Etnogr. nr 17, PTL, 19:58. S c h r o e d e I' A., Przedmowa do "Tańców polskich" Z. Stryjeńskie.i. Kraków 1929. S e e f r i e d - G u l g o w s k i E., Von einem unbekann(cn Volk in DC11lschland. Berlin 1911. S e m k o w i c z W., Krakowiaki, Wisła, T. XV, W-wa 1901, s. 202--204. S e we r y n T., StaropoLska Qrafika, Warszawa 1956. S i e d l e c k i F L, a tańcu. Życie Teatru, 1926, s. 34-36; 41-4:~. S k i e r k o w s k i W., Wesele na Kurpiach, Warszawa 1928. S k i e r k o w s k i W., Muzykalność ludu kmpiowskieqo, Kwartalnik Muzyczny, 1933, nr 17/18, s. 44-47. S k i e I' k o w s k i W., a niektórych tańcach kurpiowskich, Polski Rocznik Muzykologiczny, 1936, t. 2, s. 159-161. Smoleńcówna K., Gry d.ziecięce, Wisła, T. V, W-wa lR91, s. 21-24. S o b i e s k a ,J., WieLkopolskie śpiewki Ludowe. PWM, Kraków 1957, s. 294. S o b i e s k a J., Materialy do nauki o polskim folkLorze muzycznym. Cz. lIT. S o b i e s k i IVI., S o b o l e w s k a M., Pieśni ludowe Warmii i. Moznr. PW1\1. Kraków 19:55. 266. Psałterz 267. krakowskieqo. �T1i.s:oria l'Jaclu1l naci fańcem Luclvw'ym Ui Polsce S o b i C s k i M., Wybór polskich pidni ludowych. Kraków 1955. S o b i e s k i lVI., Piosenki z Kujaw. PWM, Krakow 1955. 295. S o b i e s k i M., Wart.ość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kuLtmy muzycznej. Muzyka, 1961, nr l, s. 105. 296. S o b i e s c y M. i J., Pidń ludowa i jej problemy. Poradnik Muzyczny, 1947, 293. 294. 1948, 297. IV 298. 1949. S o b i e s c y J. i M., Pidń kwiet.Le 299. 301. 302. :30:3. 304. :305. 305. ;'Ja,. 303. 309. 310. 311. 312. 313. 314. 315. 315. 316. 317. 318. 319. :320. 321. :322. i muzyka hadań, s. 17-35. S o b i e s c y M. i ,J., Instrukcja ludowej. 300. dot.ychczasowych Muzyka z. 2, 1950, Sobies S o b ie s Muzyka, Sob ole ludowa Polska w sprawie i ziemi Lubuskiej Ludowa, 1950, nr 1-·6, Wielkopolski Sztuka zbierania polskiej pidni muzyki maj. c y ,J. i M., Szlakiem kozIa lubelskiego. PWlVI, Kraków 1954. c y M. i ,J., Tempo Rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. 1960, nr 3. w s k a - D r a b e c k a M., Niektór ezagadnienia z najdawniejszych dziejów ta·ńca. Światowid, Tom XXIII, 1960. S l' o k a C., O tańcu towarzyskim. Cz. I, Kultura Fizyczna, 11/1962, s. 873-877. S t a l' c z e w s k i F .Die polnischen Tiinze. Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, Leipzig 1900-1901. S l e l m a c h o w s k a B., "Podkoziolek" w obrzędach zapustnej Polski Zoci lO ci niej. Poznaó 1933. S t e l m a c h o w s k a B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933. S t G s z e w s c y Z.. J., Zm' Genese und Chronologie des Masurkarhytmus in Poleli,. W-wa 1960. S t ę s zew s cy Z. i J., Do genezy i chronologii rytmów mazurkowych w Polsce. Muzyka, 1960 ,nr 3, s. 8-14. S t G s z e w s c y Z. i J., Tańce polskie z Vietoris-Kodex d'ruga polowa XVII w. PWlVI, 1960. S t G s z e w s k a Z., Piosenki z Mazowsza. PWM, Kraków 1957. S t G s z ew s k a Z., Z zagadnień staropolskiej muzyki tanecznej. Z dziej6w polskiej kultury muzycznej. I kultura staropolska. PWM, Kraków 1958. S t G s z e w s k a Z., Tańce polskie z tabulatm lutniowych. I, PWlVI, 1962. S t ę s z e w s k a J., Morfologia rytmów mazurkowych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, Muzyka, 1960, nr 2. S t G s z e w s k i J., "Chmiel szkic problernatyki etnomuzycznej wątku. Muz~'ka, 1965, nr l, s. 3-33. ? SI.. J., Kmkowiaczek i kolomyjka. Kłosy, 1866, I, 284. S l ryj e ń s k a Z., Tańce polskie. Kraków 1929, s. la. S Y e h l a B., Wesele Kociewskie. Wyd. Morskie, Gdynia 1959. S z a b l e w s k a S., Wesele i krzywy taniec u ludu ruskiego w okolicy Z/wraża. Kraków 1882. S z e f k a P., Tańce kaszubskie. Zeszyt I, WDTL, Gdańsk 1957. S z e m b e k ó w n a Z., Dalsze przyczynki do etnografii iWelkopoLski. Kraków 1910, PAU. S z e n t p a 1 O., Ver!i11ch cine!' Formanalyse der ungarischen VoLkstiinze. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, T. VII, z. 3-4, 1958. S z l e n k o waC., Skrypt do Tańców regionalnych. Kraków 1948. S z m ~'d .T., Tailce krośnieńskie, CPARA, W-wa 1961. S z u m a n S., nuch jako czynnik orqanizaeji wyrazu w ut.worachm.u:::lIczllych. PW1\,1. Kl'ak()\\; 1951. s. 230. �448 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330. 331. 332. 333. 334. 335. 336. 337. 340. 341. 342. 343. 344. 345. 346. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353. 354. 355. RODERYK LANGE T a c i n a J., Opisy etnograficzne tańców ludowych. Cz. I, Cieszyńskie. "Zwrot", 1951, nr 12, Cieszyn 1951. T a c i n a J., Zbiór tańców ludowych Slqska Cieszyńskiego. Kalendarz Zwrotu 1956, Czeski Cieszyn, s. 144-152. T a c i n a J., Recenzja pracy A. Glapy i A. Kowalskiego "Tańce zabaw~' wielkopolskie", Lud, XLVII, Wrocław 1962, s. 586-594. Taniec. Monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego, W-wa 19:10. Taniec zbójnicki górali w Tatrach. Kłosy, XXX, 391. Tańce górnoślqskie. Notatka z prośbą o informacje: dwadzieścia kilka nazw. Głosy z nad Odry, III, 170. tańcacIw różnych ludów. Ro=korsp-warsz. 1828, s. 310. Taubert rechtschaffener Tantzmeister. Leipzig 1717. T e t z n e r F., Die Slaven in Deutschland. Braunschweig 1902. T o m a s i k J., Z dziaLalności naukowo-badawczej i dydaktycznej 10 zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959. Etnogr. Polska, t. IV, 1961, s. 343-349. T r z e ś n i o w s k i R., Gry i zabawy ruchowe. W-wa 1953. T u r s k a L, Taniec w Polsce. Wyd. Artystyczno-Graficzne, W-wa 1962. U d z i e l a S., Krakowiacy. Kraków 1924. "Orbis", s. 151. V r t e l - W i e r c z y ń s k i S., Sredniowieczna poczja polska świecka. Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 60, s. 17. Wall i s S., tańcach górnoślqskich. Katowice 1929. Was i l e w s k i Z., Przyczynek do etnografii KrakowiakrJw. Wisła, 1892. t. 2, s. 191. W a w r z e n i e c k i M., Taniec. Wisła, XX, 1916, s. 44-46. Wax m a n J., Trojak - tańce narodowe. Swietlica Krakowska, 1946, nr 3, s. 46. Wax m a n J., Tańce narodowe. Kraków-Poznań 1946, s. 114. Poznań 1936. W i e c h o w i c z o w a W., Zasady inscenizacji rytmicznych, Dziesięć polskich Picśni ludowych, Poznań 1936. W i e m a n M., Zabawy muzyczno-ruchowe dla .~wietLic dzccięcych. Wychowanie pozaszkolne, 1951. W i e m a n M., Tańce ślqskie "Rechtor", "Owczarek", "D rybek". Drużyna, 1951, nr 6. W i e m a n M., Zabawy ze śpiewem. PZWS, 1955, s. 130. W il k o w s k a K., Ze studiów nad klasowym obliczem tańców polskich w epoce renesansu. Kraków 1953. W i n d a k ie w ic z S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej. Kraków 1921. W i n d a k i e w i c z H., Rytmika ludowej muzyki polskiej. W-wa 1898. W i n d a k i e w i c z H., Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach F. Chopina. Kraków 1926. W i t a n o w s k i M., Lud wsi Stradomia pod Częstochowq. Kraków 1893. W i t k o w s k i L., Taniec w starożytności. W-wa 1952. Wo l n i e w i c z ó w n a C., Kalina, trzy korowody dla mlodzieży żeńskiej. Poznań 1928. W ó j c i k i e w i c z B., Tańce polskie Jana Fischera. Kwartalnik Muzyczny, ° ° 1914. W rób l e w s k i Z., Sieradzkie tańce 3.~7. Wychowanie fiz. w szkole podstawowej. 356. i zabawy. W-wa Łódź 15161. 19451. �J-lis:o,-ia nadań nad taJicem lHdowym w Polsce 358. Z akr z e w s k i K., Obertas. Dod. do "Lutni Polskiej", Poznań 1885. 359. Zapiski Kociewskie. WDTL, Gdańsk 1957. 360. Z a r <: b a A., Tańee Ludowe w Szwecji. Polska Sztuka Ludowa, 1953, nr 3, s. 172-177. 361. Z a wad a P., Owięziok - taniec góraLski. Zaranie Śląskie, R. VI, 1930, z. 1, s. 41. 362. Z a w i s t o w i c z K., Jana Kochanowskiego pieśń świętojańska o sobótce, (l obrzędy świętojańskie. Ziemia, R. 1930, W-wa, t. XV. 363. Zdania cudzoziemców o tańcach w Polsce. Gaz. Polska, W-wa, 1830, nr 38. 364. Z e.i s z n e r L., Pieśni Ludu Podhalan ,czyLi górali tatr owych poLskich. W-wa 1845. e l i ń s k i S., Lud basiowiecki. Wisła, t. IV, 1890, s .789. Z i e n c A., Zespo/y pieśni i tańca w PoLsce. Muzyka, 1955, nr 11/12, s. 70-73. Z i e n k o w i c z L., Les Costumes du PeupLe Polonais. Paris 1841, s. 83. Z o z u l a Fr., Tańce ludowe. W-wa 1952. Zozula Fr., Hryniewiecka J., Oberek. W-wa 1954. Z y g l e r T., Taniec ludowy w szkole. Wych. Fiz. w Szkole, 1935/36, s. 105- :365. Z i 366. 367. 3G8. 369. :370. 110. Z y g l e r T., Taniec Ludowy i jego wartości wychowawcze. Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-17. 372. Z y g l e r T., Tańce hucuLskie. Wych. Fiz. w Szkole, 1938/39, s. 99-103. 373. Z Y g l e r T., PoLskie tańce Ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 1. 374. Z y g l e r T., RefLeksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11112. 375. Z y g l e r T., PoLskie Tańce Ludowe. Kraków 1952 (2. wyd. 1963). A 376. K o l b e r g O., Lud. Seria XVIII i XIX, Kieleckie 1885, 1886. A 377. L a n g e R., KiLka s/ów o foLklorze tanecznym. Teatr Ludowy, 1965, nr 6. A 378. T u r s k a L, Krótki zarys historii tańca i baletu. PWM, Kraków 1962. A 379. W ó .i c i k - K e u p r u l i a n Br., Muzyka Ludowa. Wiedza o Polsce, t. 3, 371. 1932. ) r 7 - LlIcf, t. 51, cz. II, 1968 �SUMMARY This paper gives a survey on the history of folk dance researches in Poland. In the Introduction the author goes on classifying some facts concerning the problems of "dance folklore", "national dance" and "folk dance". To each of those groups a short characteristic is given. The contemporary state of the dance folk~ lore and changes observed in it are mentioned too. On the way the scientific dance folklore researches in Poland are growing up following chronologization could be laid down: 1) from the eldest times to the first quarter of the XIX C (medieval sermons in which dances are mentioned only, literary sources with short dance impressions, old music tabulators with peasant dances melodies). 2) from the first quarter to the end of the XIX C (the first descriptions of dances instructive enough to reproduce an approximate shape of dance movements. Series of excellent folkloristic publications in which dances are often considered as an equivalent folk culture factor, O. Kolberg's "Lud" (The Folk) being the main one). ~) from the end of the XIX C to the 3D-ties of the XX C incl. (many material monographs of dances sometimes only of some ethnographical value. The first achievements in serious intended ethnographical works on dance folklore done by the Warsaw University). 4) after the Second World War (the organization of research centres for dance folklore in Warsaw and later in Toruń. Field works connected with modern methods of investigation). In the first chapter the author reviews some facts on the way from short dance notices and descriptions to the conscious art of collecting dance materials. Organization of the first dance researches (Warsaw University 1937, Warsaw State Institute for Art 1946-1952, Toruń ethnographical centre 1954-1966). The second chapter concerns methods and methodology of dance research. The way of dealing with the collected dance materials as observed in old and newest Polish sources. The principles of treatment in field work and scientific works. The first cartograms (C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, Warsaw University 1937) and the full ethnograpihical inquiry for the folk dance research (R. Lange, Torur1 ethnographical centre 1960). The third chapter is talking over the documentation of movement forms in Polish dance sources. The basic verbal descriptions of a very different rank and later the full graphic movement notation were used (Kinetography Laban used in Warsaw before the II World War by S1. Głowacki and a new in 1954 introduced by R. Lange in the Torur1 ethnographical centre and taught over the whole country). Then a review is following in which the very scarce iconographical dance �452 RODERYK LA Gl': materials in Poland are talked over and the few contemporary films which include some folk dance scenes only. In the fourth chapter the teritorial range of dance researches and dance collections in Poland is analysed on the contemporary known sources. The main publications and works done in every region are briefly mentioned. Great differences in quantity and quality could be observed here for the given parts of the country. In chapter five a very short review on Polish works dealing with the genesis of dance and its history is given. Among a series of poetically suited articles (particularly from the XIX e) some serious and modern works treating the ancient(M. Drabecka) and the antic-dances (L. Witkowski) should be mentioned here. A very popular compendium of some Polish folk dances was published in 1952 (T. Zygler) and in 1963 a very interesting article trying to give a survey on the history of the folk dance in Poland (Z. Nożyńska). But this work is failing because of the lack of SOUl'ces for many of the centuries and the progressive method used at the same time by this author. In the last chapter some articles are talked over, which partially only review the history of folk dance researches in Poland till now. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/425fd6b399c6bd393a2a7a422dde37b0.pdf f0d446f8f2207b78243a335b4357186e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy wycinanka łowicka sztuka ludowa - muzea Foks, Zofia - wycinankarka Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4454 Title A name given to the resource Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Kołodziejska W Y S T A W A W Y C I N A N E K Ł O W I C K I C H ZOFII FOKS W M U Z E U M O K R Ę G O W Y M W Z I E L O N E J G Ó R Z E W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y ­ b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a zielonogórskiego. * Znaczenie tej ekspozycji polega przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a , twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze­ w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron Polski. Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a ­ nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek). Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel­ nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy­ stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer­ pią m o t y w y ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w , a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y ­ w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o ­ wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m * Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied­ l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono­ górskiego. 11. 1. „Kodra", i 38 X 86 cm. Wyk. Zofia Foks. Chwalim, i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych. Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu­ p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie czy inne kolory. Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r. we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś ­ cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w . Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat. R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze­ d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi. Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod­ jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo­ n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę ­ gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y ­ cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i ­ doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y ­ j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą od zajęć gospodarskich. pow. Sulechów. 57 �Zofia Foks, Chwalim, 11. 2—4. „Kodry", 25 25 X 70 cm. II. 5—7. „Kodra", 55 X 92 cm. II. pow. Sulechów: X 70, 30 X 71, „Wstążki". II. S. 9, 10. „Gwiazdy". �9 10 Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł ­ t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta (te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych) i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h (mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm). Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e , fioletowe. Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona. Przeważają k o d r y z przedstawieniami stylizowanych k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze­ c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz­ ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro­ nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w . Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty­ lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze­ w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste. Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m ­ pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta­ wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz­ kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi (orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz­ kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r ­ szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1). Fot.: Tamara D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż ­ k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y ­ cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na­ klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h pa­ p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do 46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i " wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm. Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a ­ kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno­ kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a ­ dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o ­ t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k ­ szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a ­ t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó ­ rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7). Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz­ dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y ­ cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i ­ nanki. Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję twórczości artystycznej Zofii Foks. Roszak, poświęconą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f612fbd1ef640a26409632b3644b1b74.pdf 57d022a7221289684b0973e6958a42e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:286 Title A name given to the resource Sztuka ludowa o nauce o sztuce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.359-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1963 KSA WERY PIWOCKI SZTUKA LUDOWA W NAUCE O SZTUCE J est rzeczą powszechnie znaną, że naukę współczesną znamionują dwa sprzeczne - prądy: niezmiernie zaawansowana specjalizacja, spowodowana kolosalną rozbudową bazy placówek naukowych i już nie do opanowania mnóstwem publikacji, uniemożliwiających w praktyce wyczerpanie przez badacza bibliografii przy rozszerzaniu swych zainteresowań poza wąski krąg specjalizacji - oraz gorąc2Jkowe usiłowanie komasacji poszczególnych dyscyplin, krzyżowego posługiwania się ich metodami i językiem, co na ogół obiecuje duże możliwości sukcesów. Sprawa jest tym bardziej paląca, że w naukach humanistycznych same przedmioty badań naświetlane są z różiIlych stron i różnymi aparatami badawczymi, przez co ZJnajdująsię niewątpliwie na pograniczu kilku tqłdycyjnych dyscy'plin i pełne rozwiązanie ich problematyki musi chyba bazować na osiągnięciach kilku nauk. Do klasycznych tego rodzaju zagadnień pogrankznych należy napeWlIlosztuka ludo:wa. Zwracałem już na to uwagę w roku 19281. Dla etnografii sztuka ludowa nabiera obecnie szczególnego znaczenia, ponieważ wobec gwałtownie :zanikających treści kultury ludowej, w Ipierwszym rzędzie materialnej, sztuka ludowa wykazuje dużą odporność i nie ty1ko żyje, ale u nas jeszcze teraz wytwarza nowe działy, ja\{ malowane na płótnie "dywany" 2, albo niezwykle rozkwHająca na te.renie niemal całej PoLski produkcja sztueznych kwiatów 3 - przy czym j'edna i druga gałąź sztuki powstały niezależnie od podniet państwowej opieki nad sztuką ludową i - 'co ważniejsze dla własnych potrzeb środowi'ska wiejskiego. Słusznie więc pisał ongiś Jakub Burokhardt 4, że właśnie sztuka jest najtrwalszyrn ośrodkiem kulI metody w badaniach nad sztuką Ludową. Lud, seria II, t. X, 1928. Fr. K o t u l a, "Dywa~y " współczesne malarstwo Ludowe wsi rzeszowskiej. Polska Sztuka Ludowa, R. XVII, 1963, nr 3/4. J A. K u n c z y ń s k a - I r a c k a, Ludowe kwiaty sztuczne. Polska Sztuka Ludowa, R. XIX, 1965, nr 3. 4 WeltgeschichtLiche Betrachtungen, 1921, s. 216. l 2 Zagadnienie �360 KSAWERY PTWOCKI tury, co w odniesieniu do warunków Ipolskich pot.wierdził Moszyński 5. Spory, kto jest "predystynowany" do zajmowania się sztuką ludową wydają się rz,eczą jałową, natomiast jest sprawą dużej wagi, by etnografowiezmali nie tyl!ko prace historyków sztuki pisujących o tym przedmiocie, ale :by orientowali się - bodaj ogólnie - we współczesnych tendencjach nauki o sztuce, łącznie z jej socjologią. Celem tej rozprawy Jest właśnie ,wprowadzenie czytelni'ka w kierunki i różne postawy badawcze historyków i teoretyków sztuki, oczywiście z konieczności w dużej kondenzacji i uproszczeniu oraz tyLko w tych dziedzinach, które mogą zainteresować fachowego etnografa. Dzieło sztuki plastycznej jest przedmiotem materialnym, które może być oczywiście badane przez chemika, botaniika, technika, może być dokumentem historycznym dla dziejopisa i społeczmym dla 'S'ocjologa, można 'badać jego r'Olę w życiu społec~nym, duchowym, religijnym, handlowym itd. danego społeczeństwa. Prócz tego posiada jednak pewne cechy, które je wyróżniaj~spośród innych przedmiotów i 'pozwalają zaliczyć je do wielkiego złSioru oznaczanego pojęciem sztuki. Nie będę się naturalnie silił nla danie poprawnej def1nicji tego pojęcia -- mocniejsi łamali na nim swe zęby. Pragnę zwrócić jedynie uwagę na jeden z wyznaczników tego rpojęcia, który wydaje mi się sz'czególlllieważny, a bywa pomijany w pracach ściśle etnograficJmychi dzieło sztuki, pełnią~ nawet ważne fUn'kcje użytkowe, jest zawsze przekaźnik'iem jakichś uczuć czy poglądów, ni'e mających z reguły bezpośrednich 'zwiąL1kówz przeznaczeniem, albo może lepiej: zawiera zawsze pewną sumę informacji "bezinteresownych", dotyczących życia psychicznego czy bodaj nastroju twórcy, grupy !społecznej ozy jej określ:0nej warstwy w danym miejscu i czasie. Wyinterpretowanie tych treści l"arówno z tematu, jak i samej formy dzieła sztuki jest jednym z głównych zadań nauki o sztuce. 1. NARODZINY POJĘCIA LUDOWOŚCI W SZTUCE Pojęcie ludowości rodzi się w ,głębi XVIII wieku, niewątpliwie w z'wiąz'ku z narastającymi zwolna tendencjami rewolucyjnymi, przygotowującymi ruchy rewolucyjne XVIII i XIX wieku. Pierwszeństwo należy prawdopodobnie do Włocha Giambattista V i c 0, który w swych studiach o Homerze w r. 1730 'wprowadza pojęcie poezji ludowej 6. Poglądy Jean Jacques R o u ss e a u o przyrodzonym dobru człowieka pierwotnego zachęcały także innych do studiów nad twórczością ludu, przede wszystkim oczywiście literacką. Tu pierwszeństwo należy się Angli- 5 6 Referaty na XIII konferencji La scienza nuova. 1730. oświaiowej Min. W. R. O. P., 1930, s. 172. �.\';:.-/uklt .' {l/du/.{lU W 'II(1I1('t' () I):::luc'(;' :lfj l kowi P e r {;y 7 i wreszcie .T. G.l!ę~!,-d e r ow i 8, który podkreśla estetyczne walory ludowej poezji starogermańS'kiej i germańskiej. Idąc za myślą Rousseau, Herder tworzy 'Pojęcie sztuki ponadindywidualnej, zbiorowej, jaka miała być wykwitem pierwotnej jedności duchowej ludu. Radzi on badać cztery "S": "Sit te, Stamm, Sprache, Siedelung", co pozwoli zrozumieć treści zawarte w tej poezji, a identyfikuje ją z poezją narodową ludów germańskich. Od niego to ciągną się w pracach o sztuce ludowej te dwa głęboko zakorzenione przekonania: sztuka ludowa jest identyczna ze sztuką narodową i sztuka ludowa jest tworem anonimowym, jest erupcją zbiorowej twórczości plemiennej ongiś, chłolpskiej w wiekach późniejszych. Romantyzm, który pod wpływem 'Zapatrywań Herdera, wprowadza świadomie wątki ludowej poezji i muzyki do dzieł najwyższych koryfeuszów twórczości, był przekonany, że sztuka ludowa jest współczesną przeszfością, że zachowała ona w stanie dziewiczym 'pierwotną sztukę narodów europejskich, nieskalaną kulturą chrześcijańską czy antyczną 9. Z tego przekonania wyprowadza np. K. L i b e l t takie wnioski: "Widać stąd, że jeżeli wiedzy szukać trzeba między ucwnymi narodu, to pierwiastka narodowego szukać trzeba wśród samego ludu, nietkniętego inteligencją, amalgamującą narody i zacierającą narodowe odcienia" 10. I dale:i: "I nad nasz.ym ludem przeszły burze religijne i polityczne, socjalne nawet, nie dosięgły ani nie rozwiały 'pierwiastku jego narodowego. Szerokie potOlkicywilizacji, ;płynące ,na Polskę od Włoch, Niemiec, Francji, rozlały się tylko na powierzchni narodu i nie przesiąlmęły do tych ostatnich warstw społeczeństwa. Tam więc nietknięty, pierwotny zachował się pierwiastek narodowy" 11. Nacjonalizm rodzi się w romantyźmie i jego ·płodem stają slępęngermanizm i panslawizm, a jednym z kapitalnych argumentów "omszały duch 'narodu", zabalsamowany w sztuce ludowej. Szczególnie żywe echo tych romantycznych poglądów znajdujemy wśród badaczy narodów pozbawionych w XIX wieku niepodległości, których warstwy elitarne bądźto już uległy, bądź też ulec łatwo mogły wynar·odowieniu . .Jest przecież rzeczą znamienną, że właśnie wśród nich znaleźli się uczeni, którzy pierwsi zwrócili UWd.gętakże. na plastykę ludową i jej artystyezne walory. Palmę pieTWSZell.stwadzierży niezaprzeczenie .J. L Kra s z e w7 ReLiquies of Ancient EngLish Poetry, 1765. 1788, wcześniej: Kritische WaLder, 1769. !J Poglądy polskich romantyków streszcza A. A b r a m o w i c z: Studia nad genezą poLskiej kuLtury artystycznej. IHKM, 1962. 10 Kwestia żywotna filozofii, cytuję za: B. S u c h o d o l s k i, Ideały kuLturu a prądy społeczne, 1933, s. 398. li Ditto, s. 399. a VoLksLieder, �KSAWERY PIWOCKI s k i 12. Za nim w krótkich odstępach idą: Jugosłowianin F. L a y J~, Ukr:=tiniec O. K o s s a c z 14, Fin J. A h r e n b 'e r g 15. W związku z ówczesnymi poglądami estetycznymi uczonych tych nie interesowała sztuka figuralna (a więc malarstwo, rzeźba czy grafika ludowa) tylko motywy ornamentalne i zdobni(;ze, które 'poró'wnywano z motywami przedmiotów przedhistorycznych i wczesnohistorycznych i wysnuwano właśnie wnioski o prastarym pochodzeniu ornamentyki ludowej, jej znaczeniach symbolicznych, ważnych dla hipotetycznej rekonstrukcji wierzeń i kultury duchowej prasłowian, kumanów, prafinów etc.16. Ogromną zasługą tych prekursorów bylo nie tylko zwrócenie uwagi na samo zjawisko !plastyki ludo'\vej, ale także powolne i mozolne gromadzenie materiałów, na których 'Później można było budować już w opar- . ciu o fakty częściowo rozeznane i udokumentowaine. Obok G log e r a, na terenie polskim do takich zbieraczy należą: m. in. T. M o k ł o wski17 i W. Matlakowskj18, W. Szuchiewic1D, M. Brensz t a j n 20 i Fr. K r c e k 21. 2. POZYTYWIZM I DETERMINIZM HISTORYCZNY Wspomniane wyżej prace miały jeszcze inny podtekst metodyczny. Wiązał się on - choć w zas3dzie kontynuowały one hasła rzucone 'przez Kraszewskiego i innych w epoce późnego romantyzmu -- z istotnymi przemianami zapatrywań na nauki historyczne w dobie pozytywizmu. Znane motto Rankego, jako wskaźnik dla historyka "wie es eigentlich 12 pedia 13 dustrie, 1860. Na jego pierwszeilstwo zwraca m. in. uwagę Enciclo1963, pod hasłem "Arte popolare". Siidslavische Ornamente, 1872 i Ornamente siidslavischer Haus- und K1!11stin- Sztuka u Słowian, del Arte, 1875, H Narodnyj 15 Finsk ukrainskyj Ornamentik, ornament, 1877. 1877. m. in. artykuł .~w. p. Jana Gwalberta Pawlikowskiego znajdujących się wc Lwowie. Pisze on: drzeworyty ludowe "są po największej części lichotą tak pod względem układu (kompozycji), jak wykonania, z których artysta niczego się nie nauczy, ale dla badacza rzeczy ojczystych i starożytności mają one wielką wartość. Piękności rylca i wykończenia dostn:eżesz tu mało, a bohomazów tu więcej niż w innych oddziałach". Jeszcze Z. G log e r w swej Encyklopedii staropolskiej pod hasłem "Frasobliwy" mówi: "Były to zwykle rzeźby z drzewa bez wartości artystycznej ...". H. 16 O pejoratywnej ocenie wartości plastyki ludowej S c h m i t t a w ~·O nr "Czasu" z r. 1857: O zbiorach 17 Sztuka 18 Zdobnictwo na Podhalu, ludowa w Polsce, ludowe Hucu!szczyzna, 20 Krzyże i kapliczki 21 Pisanki w Galicji, 1892 oraz Zdobienie 1902. żmudzkie, H~93. 1laulwwych 1903. na Podhalu, 1901. 19 świadczy 1906. i sprzęt ludu polskiego �ludollJU Sztuka w nauce o szt1l.ce war" 22 - zakładało konieczność dokładnego zbierania materiałów badawczych, oparcia wszelkiej pracy na wszechstronnie pojętej heurystyce, a na czoło zadań wysunięcie zagadnień genetycznych. Źródła metody genetycznej tkwiły w Oświeceniu 23 i łączyły się z pojęciem rozwoju. Każdy fakt ma swoje historyczne uzasadnienie, a im głębiej sięgniemy wstecz dla jego wytłumaczenia tym większy 'Procent naukowości możemy osiągnąć. Ujęcia genetyczne uchodziły (i na ogół uchodzą dotąd) za jedynie obiektywne i naukowe. Łączy się z tym nadto pojęcie determinizmu, czerpane w dobie pozytywizmu z rozwoju nauk przyrodniczych, który opanowywał zwolna także nauki humanistyczne. Czołowi historycy sztuki K. S c h n a a s e 24-, J. B u l' C k h a l' d 125, jeszcze R. M u t h e l' 26 wierzyli, że istnieje ścisły i bezpośredni związek między ;kulturą spo-I łeczeństwa i dziełem sztuki, że 'ponad artystą stoi zamawiający dzieło lub je inspirujący, że więc wszelkie problemy artystyczne są· uwarunkow3lne tematem lub funkcją d~ieła. Ażeby dojść do genezy dzieła sztuki należy więc zrozumieć jego sens (funkcję), potrzeby odbiorców ora'z ustalić wzorce i wpływy, jakim mógł podlegać jego twórcąJA. M i c h e 127 pisał we wstępie do swej ogólnej historii sztuki, że historyk jest świadkiem, nie sędzią, a więc należy doń tylko rejestmcja faktów artystycznych, ich segrega,cja 'poprzez zestawienia w 'ciągi genetycznie ze sobą sprzężone, udokumentowanie czasu i miejsca oraz przyczyn społecznych powstania dzieła. Historia sztuki stała się więc kroniką lub klasyfikacją faktów i ~ypów, jak w historii naturalnej 28. Najwyższe ciągoty przyrodniczego ujmowania faktów artystycznych zdradzał H. T a i n e 29, który dzieło sztuki uważał za zdeterminowane przede wszystkim warunkami zewnętrznymi. Jego kształt i treść są wypadkową oddziaływania szkoły artystycznej, do której artysta należał oraz środowiska, w którym wzrastał i dla którego pracował. Dyspozycje duchowe artysty warunkowały w jego mniemaniu bezwzględni'e momenty biologiczne czyli rasowe. W ten sposób gromadził argumenty, jakie miały 'bez reszty tłumaczyć genezę dzieła sztuki. Wiele słusznych, ale tak~~ zbyt jednostronnych, zapatrywań pozyty-l wistów żyje dotąd w świadomości szeregu badaczy sztuki ludowej. Szcze- 1 Weltgeschichte, wstęp, 1872. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego Zjazdu Historyków Polskich, 1925. 2~ 20 24 Geschichte 25 Die Kultur der bildenden der Renaissance 26 Geschichte der Malerei, 27 Histoire 28 L. V e n t u r i, Histoire 29 Philosophie Kunste, ujęcia zjawisk kultury. 1846-1866. in Italien, 1860. 1909. de L'art. de l'art, de la critique 1866. d'art, 1938, s. 10 i nast. Pamiętnik IV �Kc;}\ WEH Y Pl WOCKl gólnie duży wpływ wywarł na nich G. S e m ,p e r 30.aorma i styl dzieła sztuki dadzą się bez reszty wywieść z materiału użytego do jego stworzenia, zastosowanej techniki i rodzaju narzędzi, a wreszcie funkcji. O ile Taine w szukaniu genezy dzieła wysuwał na plan pierwszy waruniki społeczne, to Semper zadawalał się determinującym znaczeniem procederu rzemieślniczego i technicznego, które j8koby automatycznie określają kształt dzieła sztuki, podczas gdy nawet zamysł, a więc ustalenie celu pracy, można odnieść do zamawiającego względnie do warunków społecznych, któl"e takie a nie inne funkcje tworom sztuki narzucały. Ten skrajny, "materialistyczny" determinizm nie zadawalał innych badaczy tej CJpoki.Obok wciąż licznej rzeszy uczonych Zlbierających materiały we wszystkich krajach z dziedziny faktów sztuki ludowej 31 lub próbujących dawać już syntezy naszej wiedzy o niej dla poszczególnych regiOiI1ów- występują w drugiej :połowie XIX wieku i początkach XX badacze, głównie archeologowie i folkloryści, dla których sztuka ludowa stała się archiwum metahistorycznym. Nie interesują ich żadne walory estetyczne, czy geneza stylistyczna formy dzieła, nawet nic związki bezpośrednie ze społecznością, w której tworzy artysta. Chodzi o życic motywu mitologicznego, symbolu 'pojęć magicznych. Z jednej strony ten typ' myślenia i interpretowania dzieł sztuki ludowej zahacza - poprzez piękne dzieła poety RuS'kina - o wspomniane już przekonania rom<.lntyczne o odwiecznym trwaniu motywów ornamentacyjnych i symbolicznych w sztuce ludowej, z drugiej zaś przez nagromadzenie imponującego aparatu erudycy'jnego: typu filologicznego - usiłuje .odpowiedzieć żądaniom pozytywizmu. Chodzi o wykazanie, że dzieło sztuki ludowej determinuje utylitaryzm, ale nie techniczny, lecz utylitaryzm wiary w zabiegi magiczne. Mit otrzymuje szatę chronologiczno-etnologiczną, a jego naocznym wykładnikiem staje się motyw artystyczny. T y lor 32, StU in den bildenden Kiinsten, 1878 i Praktische Asthetik, 18G8. W odniesieniu tylko do krajów europejskich warto może zanotować tylko najwybitniejszych: H. H u s z k a, Magyarische Ornamentik, 1900, O. S c h w i e dr a z h e i fi, Deutsche Bauernkunst, 1903, D. C o fi ~ a, Ornamentica romana., 1904, R. F orr e r, Von aUen und iiLtesten Bauernkunst, 1906, M. J. P a n a i t e s c u, CoHectie de cisaturi nationale romanesti, 1910, A. Vol k o v. Materiaux pour retlt·· no grap hi e de la Russie, 1910, Peasant-Art w "The Studio 1910-1914", C. H a l m, Peasant Art in Austria and Hungary, 1912, P. de K a y s e r, Ars fotktorica betgiea, 1919, M. H a b e r l a n d t, Volkskunst der BatkanWnder, 1919, N. Jor g a, L'art populaire en Romnanie, 1923, H. T. B o s s e r t, L'art populaire en Europe, 1927, E. P o e·g l e, L'art populaire letton, 1928, E. F r a n k o w s k i, Sztuka ludowa polska, 1928, E. G a 11 i, Arte rustica, 1929, P. G a l a u n e, Lictuviu liaudies 30 Der :lI menas, 1930. ;'2 Primitive Culture, 1871. �S=tukn ludo·wu tV nauce o sztuce J. G. Frazer33, K. von Spiess34, A. della Seta35, W. Deonna36, obok wielu innych reprezentują ten typ badań. Wedle np. Sety każda pierwotna produkcja figuratywna była zawsze magiczna tj. miała zawsze cele magiczne. Wedle jego "teorii figury" dzieła sztuki służyły zawsze zabiegom społecznie praktycznym, gdyż :poprzez nie człowiek zwalczał prywatnych i publicznych ·wrogów. Daje on cały szereg przykładów ze sztuki ludowej włoskiej, szczególnie neapolitańskiej i sycylijskiej, że podobnie jak w jaskiniowej paleolitu, jej istotnym celem było działanie magiczne. Ze wspomnianymi poprzednio "materialistami" łączy tych badaczy głębokie przekonanie o uwarunkowaniu dzieła sztuki poprzez "moce" i ·nawyki leżące całkowicie poza indywidualnością twórcy. "Archeolog i folklorysta 'nie mogą pracować niezależnie . " Pierwszy przekazuje drugiemu dalszy żywot motywów antycznych, które tworzą specjalny przedmiot jego studiów, drugi przekazuje pierwszemu pierwociny temi1tr'>wi motywów, które występują w sztuce ludowej" 37. Celem jest badanie zespołó'W znaków symbolicznych, jak np. koło, księżyc, krzyż, swastyka, zygzak, spirala, trójkąt, promienie itd. Wszystko ma swoje znaczenie, którego sens ginie w "pomroce dziejów". Trudno mi się powstrzymać -odstwierdzenia, że mit nie jest samoistną abstrakcją, tylko określonym f<.lktem historycznym, sprecyzowanej ś·ciśle doby. Tym niemniej badania te, wsparte o poszukiwanie sensu sztuki wSJpółczesnych ludów prymitywnych - przyniosły szereg doniosłych odkryć i interpretacji i - jak jeszcze zobaezymy - są w oparciu o nieco inne przesłanki kontynuowane także dzisiaj w bardzo szerokim zakresie. Materiały gromadzone przez wspomnianych poprzednio licznych ba·· daczy, którzy obOik folkloru słownego i muzycznego ujawnili w swych zbiorach ornament skrzyń i innych .sprzętów rzeźbionych i malowanych, budowę haftów i motywów tkanych, zespoły g-rafiki i malarstwa ludowego (np. rosyjski "łuhok"), typy podcieni i słupów w budownictwie drzewnym, kroje i elementy stroju czy nakryć głowy w różnych epokach od XVIII wieku począwszy, zespoły obrazów wotywnych i dewocyjnych i ich tematykę, typy ornamentyki i zabiegów technicznych polewanych garnków itd. itp. - materiały te zwróciły uwagę wielu historyków sztuki i kultury, że poza tym bogactwem kryje się wyraźna zależność od wzorów czerpanych hojnie ze sztuki i kultury oficjalnej. Szczególnie silnie wystąpiły tego rodzaju spostrzeżenia u uczonych, których interesował przede wszystkim wątek tematyczny lub proceder techniczny :J:J The Go/den Bough, 1890. J; Der Mythos a/s Grund/age ReLigione e arie figurativa, :if; Rosaces :l4 al/d entrances, der 1924. :r; D e o n n a, op. cit., s. 62. Bauernkunst, 1912. 1911. • �366 KSAWERY PIWOCKI i _którzy ni'e sięgali \V analizę formy dzieł ludawych. Powstaje teoria sztuki ludowej, jako sztuki wtórnej, nietwórczej, jak mówią Niemcy "gesunkenes Gut", Tego rodzaju poglądy są szeroko ro~rzestrzenione po dziś dzień wśród wielu historyik6w sztuki, co można uważać za wyraźną reakcję na romantyczne przecenianie jej wartości i znaczenia w twórczości poszczególnych narodów. Francuzi czy Włosi za pełny wyraz swej sztuki narodowej uważają dzieła G i t t a, R a f a e l a czy T i ep l a, P o u s s i n a czy Wat t e a u - i nie są skłonni udzielić większej uwagi sztuce ludowej Basków czy Sycylijczyków. ile się nie mylę pIerwszy najwyraźniej sformułował tego rodzaju poglądy G. V i c a i re 38, który starał się wyka'zać, że w pieśniach ludowych francuskich nie ma ani jednego motywu, który nie występowałby w poezji oficjalnej. Folklor ludowy jest wtórny, motywy wędrują "pod strzechy", ale pozostają pewnego r·odzaju plagiatem czy cieniem poezji "prawdziwej". U nas podobne zapatrywania miał chyiba K. L u b e c k i 39 w odniesieniu do plastyki ludowej. "Lud nie doszedł jeszcze do uznania piękna dla piękna, co jest zasadą sztuki ... " 40 "Tym mniej nie 'odróżnia lud poszczególnych sztuk pięiknych między sobą ... Taka ",:spólna miara estetyczna na sztukę i błyskotki, tudzież zupełny brak zróżnicowania sztuk pięknych okazuj~, że 'Zmysł ludu na sztukę jest tępy" 41. Jakże daleko odbiega to od romantycznych uniesień, ale także od współczesnych Lubeckiemu zapatrywań Witkiewicza i Warchalowskiego, 'którzy reprezen1:'Ują już nastę'P'ną fazę podejścia do sztuki ludowej. Tym niemniej poglądy deprecjonujące twórczość ludową trwają nadal. Nie był im obcy M. Haberlandt, w pracach przytoczonych w przypisach powyżej, albo N. N a um a n n 42. Sądzi on, "że sztuka elitarna ciel'lpi, gdy jest popularyzowana i rustyfikowama .,. szczególnie w wartości estetycznej. Jej motywy są banalizowane, środki artystyczne przybierają charakter nieporadny i to co ostatecznie 'powstaje działa jak :par'odia oryginału" 43. Romantyczna teoria o wielkiej samorodnej sztuce ludowej jest przy bliższym badaniu kłamstwem. W pieśniach i motywach plastyki ludowej zawsze można odszukać pierwowzory "oficjalne". Ze wspókzesnych, wiodących historyków sztuki może najwyraźniej wY'P0wiedział się w tym duchu B. B er e fi s o n, 'ZII1akomity'Znawca włoskiego renesansu: "Od 70-ciu lat zaj- ° ° • ° 38 Etudes sur La poesie 1902. ze Szkiców popuLaire, filozoficznych, 1910 oraz W. R. B e rs k i, Studia o Literaturze Ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Po,,:nań 1854. W. R. B e r w i ń s k i, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i p1'zsqdach ludowych. Poznań 1862. 40 Op_ cit., s_ 6_ n Op. cit., s. 7_ H Primitive GemeinschnttskuLtur, 1921. 4:1 Cyt. za A. H a u s e f, Sozialgeschichte der Kunst und Literatur, 1953, s. 28. :m Estetyka wi Ludowa. Odbitka 1'1 -~ �Sztuka ludowa w nauce () sztuce 367 muję się i przeżuwam zagadnienia historii sztuki. Nie mogę wydobyć się z przekonania, że istota sztuki ludowej wywodzi się ze sztuikiprofesjonalnej, jest to jakby spontaniczny bunt niemocy tępego tłumu przeciw nowym sposobom odczuwania, widzenia, wyrażania głosem, pe~ (, dzlem, ołówkiem. Nie widziałem pracy ludowej, która nie byłaby kopią kopii jakiegokolwiek dzieła profesjonalnego ... sukcesywną degradacją licznych kopistów kolejnych z oryginału, kopistów o niekompetencji infantylnej, będącej wyrazem dziecinnej duszy tłumu" 44. W opinii więc wielu współczesnych badaczy, także polskich, dzieło ludowe to poprostu dzieło nieudolne i nie oryginalne. Do tego rodzaju wniosków musi dojść metoda patrzenia na sztukę od strony tematu czy motywu oraz przy wartościowaniu dzieła od jego zgodności z nawykami widzenia "realistycznego". W poglądach tych tkwi dogmatyczna estetyka wartośdująca poprzez porównanie z jedynym wzorcem uznanym za "prawidłowy"; ideałem sztuki wypracowanym na gruncie europejskim w dobie początków renesansu. Wszystko, co odeń odbiega jest sztuką wtórną i nieudolną, właściwie w ogóle nie jes't sztuką. 3. WIEDEŃSKA SZKOŁA HISTORYKÓW SZTUKI I BENEDETTO CROCE Tymczasem od schyłku XIX wieku, a już zupełnie zdecydowanie od pierwszych lat bieżącego stulecia, sztuka oficjalna w Europie zrywa radykalnie właśnie z ideałami sztuki renesansowej i porenesansowej, świadomie niszczy estetykę wówczas wypracowaną i gwałtownie szuka nowych uzasadnień sądów wartościujących, przy czym dużą rolę w sztuce samej, jak i w jej teorii zaczynają odgrywać zachwyty nad sztuką prymitywną, także ludową. Prądy te u schyłku XIX wieku nazywa się niekiedy neoromantyzmem, a także w postawie sztuki i jej teorii w XX wieku dostrzega się kontynuację romantyzmu. Inne jednak są cele i metody, inne uzasadnienia i predylekcje. Jeśli chodzi o dyscypliny zajmujące się sztuką od strony badawczej to należy zwrócić uwagę na wielkie znaczenie dziś już klasycznych dzieł uczonych tzw. szkoły wiedeńskiej z jej koryfeuszem' Alojzym R i e g l e m na czele. Główną zdobyczą tej szkoły było opracowanie nowej metody wartościowania dzieła sztuki poprzez zdecydowaną walkę z dotychczasowym estetycznym dogmatyzmem. Przymierzanie dzieła sztuki danego czasu i kręgu kulturalnego do klasycznych dzieł antycznych, renesansowych czy do "poprawnego" oddania natury w myśl reguł wypracowanych przez Greków V w. czy teoretyków XV i XVI w. w Italii - uznał Riegl za kardynalny błąd dotychczasowej historii i teorii sztuki. Należy badać ją nie ze stanowiska jakiegokolwiek dogmatu estetycznego, ale 44 Artykuł w Carriere della Serra, 1956. J �i; 368 KSAWERY PIWOCKI ze stanowiska problemów, które przynosi każdy okres dziejóVY_Etuki i każdy krąg kulturalny. Problemy te mająpodwój.ne oblicze w sztuce plastycznej: treści cze11pane z objawów kultury danego czasu i miejsca oraz formy poprzez które tego rodzaju treści mogły 'być ujawniane. Analiza formy zajmuje w badaniach "s~koły wiedeńskiej" wiele miejsca i coraz wyraźniej przy:pisuje się jej czołowe znaczenie przy interpretacji sensu dzieła, Ten sam temat czy motyw np. statua władcy na koniu, nabiera zupełnie innych treści w interpretacji formalnej doby Marka Aurelego, w XIII w. w Bambergu, w XV u D o n a t e 11 a czy V e r o cc h i a, w XVII w Wersalu i w XVIII w. w Petersburgu. Poprzez te różne zmiany formy wyraża się wola twórcza epoki. Wprowadzone przez Riegla pojęcie "woli twórczej" odegrało dużą rolę w rozwoju nauk o sztuce. Uważał on sztukę za dbjaw ponadindywidualnych dążności określonych epok i kultur, a jej produktem plastycznym jest styl dunego dzieła sztuki: wola twórcza jest wo'lą stylotwór,czą.45 Riegl rozprawił się również z zapatrywaniami Sempera. Materiał i technika nie są elementem stylotwórczym czy nawet formÓtwórczym. Na przykładzie np. starożytnego, egipskiego motywu palmety, przejętego przez Greków, Rzym, Bizancjum, średniowiecze europejskie i muzułmańskie, sztukę Środkowej i Wschodniej Azji - dowodzi, że materiał i technika wykonania, zupełnie różna u różnych ludów i 'kultur - nic mają wpływu na sens motywu. Jego przemiany biegną niezależnie od komponentów materialnych, ·a natomiast równolegle do przemian stylistycznych całości zjawisk kultury plastycznej określonego czasu i środowiska.46 Podobnie m07:na udowodnić, że motyw lwa chwytającego ofiarę, jaki powstał ongiś w Mezopotamii, poprzez pośrednictwo conajmniej trzech innych kultur dostaje się do sztuki stepów północno-azjatyckich, a więc w warunki zupełnie innej kultury, innych pojęć religijnych. Nie sam więc motyw, ani nie tymbardziej kontakt z obserwacją przyrody, ani - zupełnie niemożliwe w tym wypadku relacje z imponderabiliami techniki czy materiału (tam ceramika i kamień tu metal), nie mogą tłumaczyć tego faktu. Można zrozumieć go tylko jako fascynację formą motywu, plastyczną siłą jego oddziaływania 47.Nie oznacza to oczywiście, że walka jaką ,prowadzi każdy artysta 'Z oporami stawianymi przez materię nie jest jedną z determinant formy dzieła sztuki - znaczy to jednak, że zamysł artystyczny, "wola twórcza" pokonuje tego rodzaju 45 Teoria ta wyłożona jest w Spiitromische Kunstindustrie, 1901. O szkole wiedeńskiej: J. S c h los s e r, Die Wienerschule der Kunstgeschichte, 1934, o pojęciu "woli twórczej: WI. T a t ark i e w i c z, Rozwój w sztuce. "Świat i człowiek", R. IV, 1908. Dodatek do "Kraju". 4fi Stilfragen, 1893. " M a l r a u x, Voix c/E'silence. cytuję wedle tlum.Stimmen der Stille, 1959, s.308. :! �.t;~lł1kll ludowa. W1U111(T o sztuce trudności zawsze w takim zakresie, jaki odpowiada potrzebom ekspresji danego artysty, czy też danego kręgu 'kulturalnego. To odkrycie Riegla miało wielkie znaczenie dla intel~pretacji sztuki ludowej, a także barbarzyńskiej czy prymitywnej: nieporadność kształtu nie jest czynnikiem stylotwórczym, niedostatki "obserwacji", nieumiejętność techniczna nie są istotne dla zrozumienia dzieła sztuki ludowej -- ważna jest aprobata artysty czy jego kręgu kulturowego jako uznanie dla "wykończonego" dzic'ła. Uzyskana w ten sposób ekspresja formy, a nie jej odniesienie do jakiegoś założonego przez badacza wzorca - winna być przedmiotem badania i interpretacji 48. Rozwiązywało to również zagadnienie "gesunkene~, Gut" -- wzorce tradycyjne są podstawą każdej sztuki zarówno ofic.jc11nej,jak ludowej, zarówno dawnej od prehistorii 'po Matejkę, od Picas3a do 'Pop-art - zawsze bowiem i w5',zędziearty-sta budo'wał i buduje swą sztukę w oparciu o odziedziczone tradycje tematyczne, motywy symboliczne, ujęcia formalne, procedery techniczne - albo im ulegając, albo je korygując, albo wreszcie zdecydowanie z nimi zrywając - natomiast istotny jest zawsze kierunek zmian formalnych, ich zasięg, walor plastyczny i ich wymowa ekspresyjna. "Przejęcie form artystycznych i motywów przez sztukę ludową jest zawsze związane z określonymi warunkumi. Recepcja dokonuje się nie mechanicznie, lecz zawsze można wykryć: zasady wyboru, w których dochodzi do znaczenia własny smak i charakterystyczne poczucie formy ludu ... W kai:dym razie właściwe zadanie badacza polei::a na ustaleniu zasad formalnych wedle których lud przekształca wartości przejęte skądinąd" 49. Dla etnografa postać Riegla jest tym bardziej interesująca, że w osobnej pracy zajął się także sztuką ludową 50. Uwalnia on jej pojęcie od romantycznego nacjonalizmu i nie bardzo wierzy w jej spontaniczność i pradziejowe żródła. Wydziela też ze sztuki ludowej 'pf'Odclikcjędla wsi, a więc rzemieślniczą, a także "vszelkiL działy sztuki przedstawiającej, które wedle jego mniemań są również dziełem rzemieślników i miejskich majstrów. Do sztuki ludowej, w jego ujęciu, należy zaliczyć jedynie zdob'" Sprawy te leżą u podstaw polemiki podpisanego z T, D a b r o wal s k i 111: IWJafj o rzeźbie Ludowej śLąskiej. "Zaranie śląskie", R. XI, 1935, X, P i \V o ck i, L; ha dań nad powstawaniem styLu Ludowego. "Przegląd Współczesny", R. XV, }936/37. Por. także X. P i w o c k i, FoLk aTtists and th.eir inspiration. The British Journal of Aesthetics. R. III, 1963 nr. 2 orc~::E1ie F a u r e, EquivoLences, 1fJ51 s. 37: "Jako aksjomat trzeba przyjąć, że artysta umiał zrobić wszystko, co chciał, a jeśli nie umiał, to tylko dlatego, że to leża lo w jego zamierzeniach". '!' A, H a u s e r. KU11stphiLosophie, 1958, s. 328. Por. również X. P i woc k j, Sztuka i tradycja. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. }; Dzieło sztuki i przedmiot estetyczny. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 6; Sztuka i historia. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 10. KiLka >ol ~ - VoLkskul1st, Luci, L :lI. Hau,sfLciss- C'z. J1. H)(:~: und Hausindustrie in Oestcrreich.,-Ungarn. llHl4. �KSA WERY 370 PIWOCKI nictwo przedmiotów codziennego użytku, a więc rzeczy produkowane przez lud wiejski dla siebie, z reguły pracę kabiet wiejskich (Haufleiss). Dlatego uważa sztukę ludową 'za dyletancką (nie zawodową) i pozbawioną wszevkich cech indywidualnych. Jest to sztuka par excellence anonimowa. Anonimowość sztuki ludowej była i jest jeszcze, szczególnie dla uczonych niemieckich, jedną z cech charakterystycznych, wyróżniających tę sznuikęod twór,czo.ścioficjalnej, choć odrzucono ciasne ograniczenia pojęcia sztuki ludowej wprowadzone przez Riegla. Zaliczamy dzisiaj do tej sztuki także wytwory przeznaczone dla ludu, choć pre -łukowane przez zawodowych rzemieślników, o ile odpowiadały nie tylko potrzebom ludu, ale :posiadały formę, którą odczuwamy jako ludową. Wiemy wszak, że ceramika, w dużej mierze budownictwo drzewne, często nawet krawiectwo, hafciarstwo, 'koronkarstwo i tkactwo, w pewnym znaczeniu ta!kże wycinankarstwo (nie tylko oczywiście obraźnictwo, drzeworytnictwo i rzeŹJba figuralna) np. w Polsce były produkowane przez zawodowych rękodzielników i z dyletanctwem nie mają nic wspólnego. W najlepszym razie oscylują między fachowym wykonywaniem zawodu na marginesie prac wiejskich, a doraźnymi ,próbami plastycznego wypowiadaillia się TlJp.w pisankarstwie (które jednak też niekiedy bywa wykonywane "zawodowo") czy wydnkarstwie, albo hafciarstwie i krawiectwie. Mit natomiast anonimowości ma bardzo twarde życic. Sugestia Riegla oddziałuje na badaczy po dziś dzień. W swej filozofii sztuki A. H a u s e r jeszcze w roku 1958 uważa, że "istota sztuki ludowej polega na tym, że W1pływindywiduum jest zredukowany do minimum" 51. Jeszcze w roku 1962 G. U l r i c h nazywa sztukę ludową anonimową 52. Fascynacja wśród badaczy polskich była nie mniej silna: Mimo wykrycia przeze mmie nazwisk szeregu drzeworytników ludowych - pisałem jeszcze w roku 1934 sztuce ludowej, jako anonimowej 53, podobnie W. S t e l m a c h o w s k a 5ł: "Z generacji na generację dokonuje się ta geometryzacja, a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich tylko warunkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje przedmiot zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń", Tymczasem dziś sądzę, że mówienie o twórczości kolektyw:nej, tak jak mówienie o duszy kolektywnej, jest kOll1strukcjączysto abstrakcyjną, wyrosłą ze starych wierzeń romantycznych, którym ulegał jeszcze nawet Riegi. Trzeba poprostu rozróżnić pojęcie sztuki indywidualistycznej i indywidualnej. Każde dzieło sztuki jest indywidualne i przy dobrej woli oraz odpowiednim znaw- ° 52 H a u s er, Kunstphilosophie, Welt der MaLerei, s. 121. 53 Drzeworyt ludowy 54 Na drodze do teorii Si op. cit., s. 313. w PoLsce, 1934, s. 89, 96 sztuki Ludowej, "Lud", 1 142. 1946, s. 176. L �Sztuka ludowa w naUCe o sztuce 371 stwie można wyszukać jego cechy indywidualne, natomiast rzeczywiście sztuka ludowa nie jest z reguły indywidualistyczna. Artysta ludowy rzeczywiście nie ambicjonuje się w poszukiwaniu odrębności, w przeciwstawianiu się zastanym schematom tematycznym czy formalnym. Tym niemniej, jak każdy twór'ca, szukać musi możliwości osobistego wypowiedzenia się, jeśli ogóle jego dzieło ma być zaliczane do sztuki. Ob()lk pojęcia woli twórczej ważne znaczenie dla nauki o sztuce miało wprowadzenie pojęcia struktury, które zawdzięczamy D i l t h e yow i, struktury zjawiska kulturowcg'o, przede wszystkim artystycznego 55. W przeciwieństwie do pozytywistycznej metody genetycznej, zalecał on badanie systematyczne dzieł sztuki, a nie jedynie determinant historycznych ich powstan~a. Chodzi o 'Pełny wgląd w strukturę dzieła i jego fenomenologiczny opis. Dzieło sztuki w tym rozumieniu jest przede wszystkim tworem jednostki twórczej, jestriiezniszczalnym śladem jej energii duchowej i jako takie ,posiada swoistą strukturę, wewnętrzną zwartość i zmysłowy zewnętrzny kształt 56. Morfologia formy, systematyka form stylowych pozwala zbliżyć się do psychicznych imponderabiliów twórczości indywidualnej, choćby nawet w najwyższym stopniu uzależnionej od środowiSIka społecznego. Trzeba nie tylko wyjaśnić, jak coś powstało (metoda genetyczna),a'le opisać także fenomenologicznie strukturę formalną dzieła (metoda systematyczna czy morfologiczna), a także zintertpretować siłę oddziaływania energii ,psychicznej tkwiącej w każdym dziele sztuki, co przecież ostatecznie decyduje o historycznej wartości każdego dzieła. Metoda genetyczna badała dzieło sztuki na tle historycznym, podawała jego relacje z pracami współczesnymi i poprzedzającymi, ustalała wpływy, jednym słowem określała jego pozycję w łańcuchu rozwojowym fa'któw artystycznych. Brak jej było "ewidencji tego czynnił{a, który 'Powoduje powstanie wartości plastycznych i sprawia, że dzieło sztuki przedstawia się jako wypływ pewnej określonej (indywidualnie i społ'ecznie) struktury duchowej i ją właśnie w formie zmysłowej ,odzwierciedla" 57. W pierwszych latach XX wieku równolegle, choć bez związku ze sobą, praktyka artystyczna (kubizm) i estetyka reprezentowana przez badania T. L i P P s a 58 doprowadziły do wniosku, że niezależnie od podjętego w dziele sztuki tematu - sama forma niesie ze sobą treści semantyczne: w ,i5 Por. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego ujęcia zjawisk kuLtury. Pam. IV Zjazdu Hist. Polsko w Poznaniu, 1925. "; Por. też K. T war d a w s k i, O czynnościach i wytwOTach, 1911. ," Wł. P a d l a c h a, Historia sztuki a hi,storia kultury. Pam. IV Zjazdu Rist. Polsk., 1925, s. 166. 58 Aesthetische Psychologie, 1903, jeszcze wyraźniej w Raumesthetik Y.nd geo- metrische Raumtauschung, 1908. V· , J �372 K5A WERY PIWOCKI "jest bezpośrednim ekwiwalentem uczuć i myśli" 5il. "Tak jak trz~sienie ziemi istnieje niezależnie od sejsmografu i zmian barometrycznych ... tak dzieło sztuki istnieje niezależnie, jako forma. Innymi słowy ... ono jej nie opisuje, ono ją rodzi .Jakiekolwiek intencje dzieła sztuki, nie są dziełem sztuki" 60. Znaczy to, że wszelkie uwarunkowania funkcjonalne, zwyczajowe, religijne etc. nie mogą sobie rościć pretensji do określenia istotnych wartości dziełp sztuki, ani nawet do określenia jego sensu semantycznego. Dzieło sztuki w tym znaczeniu jest tworem autonomicznym. Głównym bojownikiem hasła autonomizmu sztuki był na przełomie wieku, a więc równolegle z konstatacjami szkoły wiedeJ1skiej, Benedetto C r a c e. Dwie są formy poznania lud~kiego ~~- głosił on - intuicyjne i logiczne. W pierwszym pośredniczy fantazja, w drugim intelekt, pierwsza forma dotyczy poznania indywidualnego, druga ogólnego, pierwsza poznania przedmiotów, druga tylko ich wzajemnych stosunków, pierw~ sza tworzy obrazy, druga pojęcia. Intuicja opiera się na asocjacjach, które wiążą ze sobą elementy podświadome 61. Poznanie intuicyjne jest autonomiczne ,niezależne od funkcji rozumu i jest poprostu poznaniem artystycznym 62. Sztuka nie ma celów praktycznych, niezależna jest od moralności, wiedzy, tendencji politycznych i społecznych. :T est w pełni autonomiczna, opiera się w swym rozwoju na własnych autonomicznych prawach 63 Wywiedzione z intuicji prawa te zdają się być natury czysto psychologicznej. "Twórczość należy całkowicie do psychologii i może być traktowana tylko na jej gruncie" 64. Pisząc a poezji ludowej Croce -twierdząc, że odnosi się to do całej sztuki ludowej - podnosi, że ludowe od nieludowego różni się nie w istocie (essenza), lecz w tendencji ekspresyjnego oddziaływania. Sprowadza różnice do różnic psychologicznych 65. Zdaniem Lionella V e n t u r i e g o, ucznia Crocego, autonomiczność sztuki wynika jednoznacznie z faktu, że wartość dzieła nie jest pochodną przedmiotu na nim lwyobrażonego, ani jego funkcji, jaką dzieło może pełnić, ale z formy, jaką mu nadał twórca. Artysta musi stać poza życiem w momencie tworzenia: "Krzyk bólu nie jest dziełem sztuki, dopiero " pieśń zawodząca" 66. Aesthetische Psychologie op. cit., s. 166. X. P i w o c ki, Russerl i Picasso. "Estetyka", R. III, 1962, s. 17. 1\1 B. C r o c e, Aesthetik ats Wissel/schaH des Ausdrucks, 1905, tłum. z II w~·d. włoskiego, s. l i 7. ,,2 Detto s. 12. 1;:1 H. F o c i 11 a n, Vie des formes, 1935. cytuję wedle Panorama des idecs cunternporaines, 1957, s. 332. 64 C r o c e op. cit. s. 52. Por. także L. V e n t u r i, l-1istoire de la critique d'arf. 1938, s. 10. 65 A. B e r n h a r d, Vber kiinstlerische Intuition. Kongress fur Aesthetik und Allgemeine Kunstwissenschaft, 1914. 6r. Risto'ire de [a critique d'art, op. cit., s. 20 i nast. 59 lill �Sztuka ludoum w nauce o 373 sZt.łLCt' Do wprowadzenia w nauki o sztuce pojęcia autonomizmu sztuki przY'czynił się może w nie mniejszej mierze H. W ó l f f l i n, główny reprezentant bazylejskiej szkoły historyków sztuki, której oddziaływanie' było nie mniejsze niż wiedeńskiej. Wprowadza on do badań nad sztuk,,! pojęcie schematów optycznych i formalnych, charakterystycznych dla każdej epoki, kraju czy grupy społecznej. "Zdaniem jego da się wyróżnić w każdym dziele sztuki forma wewnętrzna, będąca indywidualną własnością danego twórcy oraz forma zewnętrzna, narzucona mu przez epokę, w której żyje. Tę ostatnią nazywa on schematem formalnym danej epoki i porównuje do osnowy, na której tka artysta swe indywidualne wzory, albo do naczynia, w które wlewa swą własną treść ... Żadne dzieło nie może się wyłamać całkowicie spod osłon, narzuconych przez schematy formalne. Ta właśnie forma zewnętrzna podlega prawom rozwojowym, historycznym, nazywanym prz'ez Wólfflina prawami widzenia" 67. Wólfflin interesował się nie genetyką historyczną dzieł, lecz ich systematyką formalną: zestawiając strukturę formalną prac różnych ćlrtystów<rochodził do wydedukowania swoich -schematów 'optycznych. Historia sztuk! ~t~ła się historią widzenia ludZ'kiego, ponieważ rozwój tych schematów miał mieć podłoże psychiczne. Dopiero w te schematy wtłacza artysta treść swych doznail 68, Badanie rozwoju samych form prow"" dziło zdaniem przeciwników Wólfflina do "historii bez dat i bez nazwisk", do tworzenia abstrakcyjnych struktur mających odpowiadać stylowym schematom danej epoki i gałęzi sztuki. Tym niemniej wprowadzona przez bazylejs'kiego uczonego metoda stylistycznej analizy dziel!1 sztuki i wprowadzone przez niego kategorie pojęciowe dla opisu formy czy schematów formalnych stały się klasyczną zdobyczą wiedzy o sztuce. Badanie rozwoju optycznych schematów niejako niezależnie od historii innych przejawów kultury - łączyło metodę Wó1fflilla ze zwolennikami autonomicznego pojęcia sztuki. Szczególnie wyraźnie widać to u H. F o c i 11 a n a, kontynuującego na gruncie francuskim badania Wólfflina. "Przed naszymi oczami i pod naszymi dłońmi istnieje dzieło sztuki jako rodzaj erupcji w świecie, który nie ma z nim nic wspólnego, wyjąwszy obrazy w sztukach zwanych naśladowczymi" 69. Tym niemniej forma sama jest znakiem, który nabiera pewnej symboliki, pewnej określonej semantyki. Tworzenie znaczących znaków formalnych jest istotną cechą sztuki plastycznej i poprzez analizę form dotrzeć możemy do ,;'i X. P i woc k i, Recenzja z Wól f f l i n a, Gedanken Biuletyn historii sztuki, R. VIII, 1946, s. 67, teorię swoją KunstgeschichlLiclle .J. Grundbegriffe, zur Kunstgeschichte, wyłożył WOlfflin w: 1915. 'i' WI. P o d l a c h a, Henryk W6Lffin i jego teoria sztuki, 1949, Por. także B i a ł o s t o c k i, W pogoni za schematem. Biuletyn historii sztuki, R. IX, 1947. ,'" Vie des formes, op. cit., s. 96. �KSA WERY PJWOCKI podstaw !psychologicznych tworu artystycznego oraz ustalić predyspJzycje psychkzne artysty. Tego rodzaju metody radzi on stosować takż~ do badania sztuki ludowej 70. Pod wpływem Wolfflina i jego zwolenników badacze sztuki ludowej poczęli próby określania "stylu ludowego" czy optycznych schematów, jakimi posługiwa'li się artyści ludowi, by z inteIipretacji formy wyłuskać podł-oże psychiczne, uwarunkowane oczywiście społeczną i historyczną sytuacją tych twórców. Spośród całej plejady nazwisk pozwolę sobie przytoczyć tylko. niektóre: M. Picard, który analizując formę ludowycll, niemieckich obrazów na sl'jkle dochodzi do określenia ",pierwotnego widzenia" ich twórców 71. O stylu ludowym mówi S. E r i x o n 72, o anat'llraliźmie sztuki ludowej J. V Yd r a 73 i W. Fraenger 74. W Polsce próby takie !podejmowali X. P i wo c ki 75 i J. Grab o w s k i 76. Jeszcze ostatnio sprawą tą interesował się A. P f i s t e r 77 i przede wszystkim P. T os c h i 78. Wedle tego ostatniego formę sztuki ludowej charakteryzują następujące cechy stylistyczne: 1. Liryc~ny syntetyzm, osiągany przez uproszczenia kształtów i ich redukcję do rzeczy najważniejszych, 2. uproszczenia kolorystyczne, uproszczenia obrysów, proporcji, unikanie światłocienia, 3. egzażeracja tj. przerysowywanie niektórych motywów i deformacja kształtów, 4. statyczne ujmowanie ruchu i - co za tym idzie - materializm oderwanych tematów i idei, 5. tendencje dekoracyjne, wynikające właśnie z dążenia do syntetycznych ujęć kształtu, . 6. wyraŹ'na rytmizacja linii, płaszczyzn, kolorów, całych 'postaci czy fi: gur. Podpisany nie może się dzisiaj powstrzymać od uwagi, że próby . stworzenia wspólnego a'lfabetu stylistycznego dla wszelkich gałęzi sztuki ludowej wszystkich krajów i 'czasów - sąch)"ba skazane na budowę abstrakcji, której przydatność w zestawieniu z konkretnym dzieł2m sztuki czy ich grupą jest niewielka. Nie znaczy to oczywiście, żeby bystra analiza i interpretacja formy dzieła czy zespołu dzieł 'nie mówib nam 70 Introduction Travaux art. et scient. du Congres Internatio1931. Bauernmalerei, 19.18, s. 23. a L'art populaire. nal des arts populaires 71 Expressionistische 72 Yom 73 Des principes Wesen en Prague, der Volkskunst, constructifs 1926. et logiques scient. du Congres Int. des art populaires, 74 Yom 75 Drzeworyt ka ludowa", 76 Wesen der Volkskunst. ludowy w Polsce, du genie populaire. Travaux art. et op. cit. Jahrbuch fur historische 1934 oraz Pojęcie sztuki Volkskunde, ludowej, R. II, 1926. "Polska sztu- R. I, 1947, z. 1/2. Zagadnienie stylu ludowego. "Polska sztuka ludowa", R. I, z. 1/2 i R. II, z. 1, 1947/48. 77 Bemerkungen R. XLIII, 78 L'arte zu den Grundlagen italiana, 1960. 1946. populare der Volkskunst. Archiv fUr Volkskunde, �sztuka Ludowa 375 w nauce o sztuce więcej o artyś'Cie czy artystach, al1boraczej o ich postawach psychicznych - niż najlepiej zrobione ankiety. W dziele sztuki artysta obnaża się całlkowicie i w prawdziwym dziele sztuki całkowicie także szczerze - żadna inna więc metoda nie '~doła sięgnąć głębiej w istotny sens sztuki, ani jej genezy. Badaczy tropiących poprzez analizę formy postawy psychiczne artystów spot)"kał często i spotyka dotąd jeszcze 79 !pogardliwy zarzut "psy,chologizmu". Chodzi tutaj jEdnak o rzecz dla sztuki, a więc także dla jej badania, naj istotniejszą. Twórczość Jest czynnością psychiczną, a nie manualną, jest ujawnia'niem postą""y \Y9bec różnych zjawisk życia indywidualnego izbio~,--;-~tYik~ wytw~rzan:i-~~--~kreślonych uż;~~cznych-~~ynieużytecznych przedmiotów. Analiza-formy dzfełam(;i~ te p6sta~-y unaocznić. Ot~ -jaiktę ;pr~~ę uj~uje jeden z pierwszych socjologów sztuki, uważający się za marxistę W. H a u s e n s t e i n 30. "Socjologia stylu nie może być socjologią temat'u ... jeśli sama siebie ma traktować serio: W socjologii stylu nie chodzi o wpływ stosunków socjalnych na tematykę, lecz na kształtowanie formy" 81. I dalej: "Dzieło może zawierać naj głębszą prawdę nie zadawalając zupełnie potrzeb art"ystycznych: świadom~ wkroczenie -myślenia dyskursywnego ogranicza zawsze stronę artystyczną" 82. "Socjolog sztulki ma stosunkowo łatwą grę, gdy przy pomocy metody materializmu historycznego bada genezę polilyczno-estctycmą takich zjawiSk, jak B l' U e g e l, H o g a l' t h, R e m b I' a n d t czy H a l s, D a u m i e l' lub G a v a l' n i, G I' o U x, Leon F l' e d e l' ic albo Me u n i e 1'. I nie jest żadnym osiągnięciem badać na gruncie socjologii obraz rewolucyjny, jakim D e l a c I' o i x uczcił sławę roku 1830 albo bajeczną litografię M a n e t a oz paryskich walk komunardów. Jest już rzeczą trudniejszą, gdy wagi socjalnej szuka się w egzaltacjach formy i barwy w obrazach o treści politycznej. Jeśli jednak mamy radykalnie ukazać 'Znaczenie socjologii w problemach czysto -estetycznych - to musimy się zwrócić do artystycznych wypowiedzi, w których nie chodzi wcale o polityczne oświadczenia" 83. Gruby, żdanowski dogmatyzm estetyczny przesłonił w tzw. "ubiegłym okresie" tego rodzaju wypowiedzi marxistów - tym niemniej dla badacz9. sztuki ludowej - gdzie tematyka niemal zupełnie nie przychodzi w pomoc badaczowi 'postaw artysty ludowego, albo zgoła kieruje go w innym kierunku - tylko analiza formaLna i interpretacja f-ormy dzieła, formalnego 7; A. A b r a /lll Die Kunst Hl 82 H3 ill o w i c z, Studia nad und die GeseUschaft, Op. cit., s. 5. Op. cit., s. 6. Op. cit., s. 10. genezą 1916. polskiej kultury art. Op. cit., s. 3l. �3i6 KSAWERY PIWOCKI jego schematu - może ujawnić także społeczne treści dzieła. Mówiąc przykładowo: wiszący na rozstajach dróg Ukrzyżowany jest - jak chcą niektórzy śladem prastarych wierzeń albo może już chrześcija6skich wyobrażeń o czyhających na dusze diabłach przeciw którym należy sil; bronić. Ale dla badacza sztuki nie te konstatacje są ważne - w .~amej formie figury te wyobrażenia winny znaleźć swoje odbicie. Gipsowy Ukrzyżowany kupiony w mieście pełni te same "funkcje" w przesądach, ale ich sobą nie ujawnia. 4. KUNSTGESCHICHTE ALS GEISTESGESCHICHTE I IKONOLOGIA PANOFSKYEGO. DVORAKA Do drugiej generacji szkoły wiedeńskiej historyków sztuki należał przede wszystkim Max D v o rak. W swych licznych pracach próbował on uściślić rieglowskie pojęcie "woli twórczej". Uważał bowiem nic bez racji, że termin ten, wygodny w użyciu, może służyć tylu interpretClcjom, że w praktyce może niczego już nie oznaczać. Wola twórcza jest wolą stylotwórczą danego okresu rozwoju sztuki, co jednak jest konkretnym jej wyznacznikiem? Czy wystarczy badać systematycznie zespoły cech formalnych, formalnych struktur i schematów, jak chciał Wolfflin, " może te same schematy optyczne czy inne mogą wyrażać różną treść"? Co winno być podstawowym celem badania historyka sztuki? Zdaniem Dvoraka.-poprzez interpretację zarówno formy, jak i tematyki czy funkcji dzieła sztuki, trzeba zmierzać do rozszyfrowania postaw duchowych sztuki danego artysty ezy danej epoki. Historia sztuki jest poprostu historią ducha ludzkiego w jego pełnej kompleksowości, nic historią widzeni,l, nie historią wątków tematycznych czy procederów technicznycł1. KlJżde dzieło tkwi w kręgu wyobrażeń światopoglądowych swojej epoki i jest ich odbiciem. Interesowały go 'przede wszystkim związki sztuki plastycznej z religią i filozofią danego czasu, z każdorazowymi wyobrażeniumi o świecie i roli w nim człowieka 84. W koncepcji Dvoraka za każdym dziełem sztuki kryje sią zespół treści charakterystycznych dla danej opoki, które kształtują formę dzieła, jego funkcje społeczne, polityczne i predylekcje tematyczne. Na te ostatnie zwraca szczególną uwagę - dziś szeroko rozprzcsii'zeniona w całym świecie - ~zkoła ikonologiczna Erwina P a n o f s k ye g o. Zdaniem jego - jakkolwiek dzieło sztuki jest przedmiotem przeznaczonym do tego, by być doznawanym estetycznie -~ to dla history!{<) jest przede wszystikim "zespołem znaków. które posiadają swój sens se"4 Kunstgeschichte ats Geistesgeschichte, 1924. �Sztuk.f! luduwa. u; nauce o s?'tuce 377 mantyczny" e". Czynność poznawczą przy badaniu dzieła sztuki plastycznej możemy podzielić na trzy etapy: w pierwszym występuje poznanie przedmiotowe, rozpoznanie elementów przedstawionych i ich identyfikacja, w drugim mamy do czynienia z analizą ikonograficzną, to jest --mówiąc przykładowo - w rozpoznanej postaci męskiej po szczególnych cechach rozpoznajemy np. św. Mikołaja, albo ustalamy, że dana scenu przedstawia bitwę pod Grunwaldem. W trzeciej fazie badawczej przystępujemy do analizy ikonologicznej. Mamy odczytać dzieło jako dokument historyczny danej epoki i jej charakterystyc~ny 9-ymptom. Chodzi o odkrycie wewnętrznego znaczenia dzieła, o jego istótną treść, o jego symboliczną formę. "Intel'pretacja taka wymaga szerokiej znajomości tendencji ludzkiej :psychiki i umiejętności, którą Panofsky określa jako syntetyczną intuicję. Czynni!kiem kontrolnym jest tutaj znajomość objawów czyli symboli kulturowych, wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych podstawowe sytuacje i tendencje psychiki ludzkiej wyrnżaly się przez specyficzne tematy i koncepty" 86. Ikonologia tropi symbole. Mają one dwa aspekty: ujawniają to, co ze swej natury jest niewidzialne, z drugiej zaś ukrywają to, co aspiruje do ujawnienia, ale co nasza świadomość chce ukryć. "Symbol w rzeczywistości jest daleki od tego, by być operacją kamuflażu myślowego, jest - prawdę mówiąc - przede .wszystkim językiem, najstarszym, ludzkim językiem" 87 "Język ten w rzeczywistości nie wywodzi się z systemu logicznego, m:leży go szukać 'w naszych doświadczeniach najstarszych, jakie życic złożyło w nas w pierwszym dzieciństwie ... Liczni są ci, którzy stwierdzili, iż symbole prawdziwe i spontaniczne nie są two,rami wyobraźni: wieczne i identyczne znajdują się pod wszystkimi równoleżnikami, we wszystkich epokach i u wszystkich ludów, posłuszne tajemniczym prawom" 8~. Dla badacza sztuki ludowej tego rodzaju tendencje mogłyby oznaczać - jak już wyżej zaznaczałem - pewną zachętę do nawrotu do romantycznych poszukiwań prastarych symboli, przechowanych, jak wówczas sądzono, w skarbnicy ludowej twórczości. W rzeczywistości podejście obecne jest inne. Większość ikonologów jest przekonana, że nawet identyczne "znaki" semantyczne i symbole, pojawiające się w różnych krn,;;, J. B i a ł o s t o c k i, Pięć wieków myśli o sztuce, 1959 -- rozdział: Metoda ikonologiczna w badaniach nad sztuką. '''; detto s. 276. Podstawowym tekstem dla teorii P a n a f s k y' e g o jest wstqlJ do dzieła: Studies in lconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, 1939, Z prac wcześniejszych warto wymienić: Herkules am. Scheidewege, 1930 i E. C a s s i l' e l' a Der Begriff der symbolischen Form im Jl.ufbal£ der Geisteswissenschaften, 1929 oraz SymbolpToblem und seine Stettung im Systhem der Philosophie. ZeitschriIt fur Aesthetik, R. XI, 1927. "7 R. H li Y g h e, L'art et !'ame, 1960, s. 1~~. "I< Detto s. 136. �378 KSAWEHY PIWOCKl jaJchi cZaJSach bynajmniej nie świadczą (jak to iTIp. myślał Frazer) o zwiąZ1kach'wzajemnej zależności. Dowodzą jeno identyczności "tajemniczych praw" ich powstawania. By zrozumieć tego rodzaju stanowisko musimy na chwilę zboczyć ku psychologii głębi i jej głównemu przedstawicielowi K. G. .l li n g o w i. Już psychoanaliza F r e u d a z początkiem naszego wieku zwróciła uwagę na znaczenie psychologicznych dociekat'l dla interpretacji sztuki 89, co - jak wiadomo - stało się jednym z bodźców grupy surrealistów 90, jednalkże daleko ,poważniejsze i głębsze konsekwencje miały dla nauki o sztuce zapatrywania właśnie .Junga. W przeciwieństwie do Freuda, psyc110log s2JWajcarski wyróżnia nie jedną, ale dwie warstwy podświadomości. Jego więc zdaniem dusza ludzka zawiera S'przężone ze sobą, ale istniejące 'odrębnie, trzy pokłady: świadomość, ,obejmującą wszelkie zjawiska 'psychicZlue, z który.ch zdajemy sobie sprawę, 'które spostrzegamy. Drugą warstwę tworzą treści i popędy psychiczne wyparte ze świadomości przede wszystkim z niedostosowania tych chęci i zachceń do życia społecznego. Być może, jak chciał Freud, dominują tu popędy seksualne. Istnieje jednak - zdaniem Junga - jeszcze jedna warstwa psychiczna: podświadomość kolektywna, najgłębsZ'ł, najbardziej ukryta przed okiem naszego żyda świadomego. Wedle .Junga składa się na nią potężna masa odziedziczonych przeżyć ludzkości odciśnięta w strukturze naszego mózgu. Mają to być doświadczenia i związane z nimi uczuciowe i pojęciowe zabarwienia przeżyć naszych człowieczych, a może i przedludzkich przodków, powtarzające się niezmiennie w nieobjętym wyobrażeniowo szeregu pokoleń. Dusza ludzka - w ujęciu Junga - przypomina budowlę, której najwyższe piętro zbudowane zostało w XX i XIX wieku, kondygnacja niższa pochodzi z wieku XVI, parter z XI, w piwnicy znajdujemy mury rzymskie i pozostałości egipskich ciosów, a pod nimi zasypaną jamę z narzędziami paleolitycznymi wraz z kośćmi zwierząt przedpotopowych. Treści tej najgłębszej warstwy są dziedziczne, a więc wspólne, kolektywne. Treścią tej podświadomości są obrazy i znaki, które są poprostu motywami mitologicznymi. Zdaniem Junga bowiem kluczem do odsłonięcia tych treści są mity ludzkości, jako wykładnik tej właśnie warstwy naszej psychiki. Te obrzędy i znaki nazywa Jung archetypami. W nich leży źródło naszych pozornie bezsensownych skojarzeń, metafor i wyobrażeń, zawsze zabarwionych silnie emocjonalnie. Ich treścią pierwotną jest prymitywna forma ujawniania instynktów i złączone z tym pierwotne wyobrażenia o codziennych, ale i odwiecznych przeżyciach człowieka. Archetypy symbolizują więc odwieczne konflikty ludzkie wy- " B9 fi e s, 90 Spośród wielu prac warto zwrócić uwagę na artykuł nr. 1, 1929. J. B r e t o n, Le surreaLisme et la peinture, 1928. dr. A 11 e n d y w F o r- �~1.,·ztHk(l ludowa 'II) nallCe () sztuce rosłe ze strachu, szoku, nieprzystosowania: śmierć, miłość, tęsknota, samotność, poczucie zaszczucia, chęć ucieczki, ale i marzenia o szczęściu i spokoju. Ilekroć człowieka ogarniają tego rodzaju nastroje, ukryte w kolektywnej podświadomości siły podsuwają mu gotowe rozwiązania, właśnie prastare archetypy takich rozwiązań w formie znaków i zaklęć. Zdaniem Junga dzieło sztuki jest kompleksem autonomicznym rozwijającym się początkowo całkiem nieświadomie, by osiągnąwszy próg świadomości włamać się do niej z niebywałą siłą. Związki tego kompleksu ze świadomością nie mają charakteru asymilacji treści podświadomych, lecz ich percepcji, to znaczy, że kompleks podświadomy zostaje wprawdzie spostrzeżony, ale nie podporządkowany świadomej kontroli. Ujawnienie kompleksu w akcie twórczym jest więc spontaniczne. Dzieło sztuki jest jego obrazem jako symbol mówiący o treści kompleksu. Istnieją dzieła sztuki zrodzone z pierwszej warstwy podświadomości, ujawniające kompleksy indywidualne. Ale - zdaniem Junga - istnieją też dziele, wyrosłe z podświadomości kolektywnej, dziedzicznej i wówczas odwołuje się ono do wspomnianych archetypów. Staje się w ten sposób śladem niezliczonych typowych przeżyć długiego szeregu naszych przodków i mówi nam o milionach indywidualnych doświadczeń w ich przeciętnej, w każdym zawarta jest część wszechludzkiej psychologii i ludzkiego losu, część bólu, strachu czy radości, jakie zdarzały się niezliczone razy naszym przodkom i przeciętnie miały ten sam przebieg. Wchodzimy w sytuację typową, wspólną całemu gatunkowi ludzkiemu i odczuwamy stąd rodzaj radosnego uniesienia, wzbogacenia przez siłę niezliczonych pokoleń przodków, albo przepotężną siłę która nas porywa, przygniata i dusi. Twórca staje się głosem całej ludzkości, która niepostrzeżenie w nas żyje. Każde zetknięcie z archetypem głęboko nas wzrusza, bo wznieca w nas siłę ponadindywidualnq, mocniejszą niż my sami. Kto rozmawia z archetypami, to jakby mówił z tysiącem głosów, a zjawiska i uczucia jednorazowe i przemijające podnosi do sfery rzeczy wiecznych, los osobisty do wyżyny losu ludzkości. Uwalnia przez to siły, które umożliwiały ludzkości od jej zarania ratowanie się z biedy i przetrwania najdłuższych i naj zimniejszych nocy w jaskini bytu. Niezadowolona z teraźniejszości tęsknota artysty cofa się w głąb ducha, aż po prawzór ukryty w nieświadomości kolektywnej, który zdolny jest uzupełnić jednostronność i braki współczesności 91. G ile przyjmie się teorię Junga i idących za nim ikonologów, to dla badacza sztuki ludowej staje się zrozumiała powszechność występowania określonych motywów np. zdobniczych, niezależnie od miejsca i czasu ich powstania. Nie warto wówczas tropić "wpływów": samorództwo n Dla Gegenwart, etnografa szczególnie 1932, artykuł iJber instruktywne die Beziehungen mogą der być: Seelenprobleme analytischen der Psychologie �.380 KSAWERY PIWOCKI określonego motywu czy znaku znajduje swe wytłumaczenie. Każde dziecko odkrywa na nowo i niezależni~ od siebie pewne elementy rytmów geometrycznych i 'każdemu koło nasuwa wspomnienie słońc:). Stąd obecne tropienie archetypów różni się zasadniczo od polowań romantyków. Znaki nie mówią koniecznie o ciągłej tradycji, ale jeno o psychicznej wspólnocie ludzi. Podpisany w czasie pierwszej wojny światowej znalazł się w oddziale inteligentów mieszczuchów, którzy zmuszeni zostali okolicznościami do budowy schronu-szałasu. Nic o tym nie wiedząc "wynaleźliśmy" konstrukcję dachu na ślemię. Konieczność techniczna czy archetyp? Badacz sztuki prymitywnej Otto B i h a J j i - M e r i n opowiedziałby się za tą drugą alternatywą. "Gdy pytamy, czym my ludzie właściwie jesteśmy i szukamy odpowiedzi poprzez poznanie skąd się wywodzimy - to nie możemy nie zanurzyć się głęboko w tajemnice prehistorii '" Wszystkie archetypy pamięci ludzkości wołają na twórcę" 92. Trzeba zaznaczyć, że fascynacja teorią archetypów .J unga nie objęło wszystkich ikonologów. Dla większości metoda ich ·oznaczała i oznacza ściśle historyczną pasję odczytywania sensu semantycznego dzieła sztuki poprzez znajomość kultury danej epoki, a szczególnie poprzez konfrontację symboli plastycznych z ich literackimi wzorami. Źródła pisane nie oznaczają już dla tych historyków sztuki źródeł archiwalnych, mówiących o autorze dzieła i warunkach powstania tego ostatniego, ale przede wszystkim pełną wiedzę o atmosferze kulturalnej, w jakiej 20stało ono powołane do życia i w jakiej kształtował się zamysł dzieła. Tym niemniej analiza symboli użytych w plastyce oderwała wielu uczonych od badania indywidualnych cech tworu artystycznego. W pewnym sensie powtórzyła się sytuacja znana krytyce szkoły bazylejskiej: Wolfflin w swej systematyce form i schematów optycznych pisał "historię bez dat i bez nazwisk", dziś w badaniu motywów symbolicznych traci się również z oczu samego artystę, który 'bądźto staje się "ilustratorem" literackich, teologicznych czy innych pomysłów obcych, bądź też ujawniając prastare archetypy i znaki, reprezentuje już nie siebie, ale typowe myślenie i odczuwanie poprzez sięgnięcie po archetypy powszechnej, J.;:olektywnej, dziedzicznej podświadomości. Sprawa jest tym dziwniejsza, że przekonania te zrodziły się w epoce, gdy naczelnym hasłem współczesnej sztuki jest niczym nieskrępowane ujawnionie właśnie indywidualnego widzenia, odczuwania i przeżywania. 1923 oraz J li n g - Ker e n y, Einfiihrung in das Wyd. IV, 1951. Por. także X. P i woc ki, Sztnka i psychologia głębi. "Współczesność", 1966, R. XI, nr II. 92 W. B a li m e i s t er, Das unbekannte in dcr Knnst. II w~'d. 1960. Wstęp: Otto Bi1halji-Nierin, s. Iti. Zllm dichtcrischcn WCSCI! dcr Kunstwcrk, MythoLogic. �.~';:tu1<(( UHlowa I./) nauce () s::tu('(! Spośród przeciwników ikonologicznej niwelacji twórczego indywiduum na pierwsze miejsce wysuną}bym chyba A. M a l r a u x, czyli pisarza i poetę, nie uczonego profesjonalnego, człowieka więc tym silniej związanego ze sztuką współczesną. Glosi on znowu, jak C r o c e, hasłu pełnego autonomizmu sztuki. Odrzuca stanowczo ciceronowskie powiedzenie: "poema loquens pictura, ;pictura taciturn 'Poema", gdyż uznaje, że same barwy, linie i bryły mają moc budzenia nie tylko naszych wzruszeń, ale bezpośredniego przemawiania do nas 93. W związku z tym badacza sztuki winny interesować formy dzieł sztuki, ich przemiany i ich "życie", tak, jak to już sformułował F o c i Ilon. "Nie is1mieje związek między artystą a historią ... lecz między artystą a historią form" 94. Stąd interesująca także badacza sztuiki ludowej teza o roli tradycji artystycznej: "Artystq ·określa .. dużo większe wzruszenie dziełami sztuki, niż rzeczywistością, którą one przedstawiają ... Artysta rozwija się dzięki konfliktowi z cudzą dojrzałością, w walce przeciw formom zastanym" 95. Wbrew lekceważeniu zagadnień stylu przez jlkonologów pisze Malraux: "Stwierdzamy, że sztuki plastyczne nigdy nie rodzą się ze sposobu widzenia świata, lecz zawsze ze sposobu kształtowania go. Styl nie wydaje nam się już wyłącznie zespołem cech wspólnych dziełom danej szkoły czy danej epoki ... lecz 'Poszukiwaniem najgłębszego sensu przy pomocy żywych form. I napytanie czym jest sztuka? zmuszeni jesteśmy odpowiedzieć: jest powstawaniem stylu z form" 96. W formach tych wyraża się indywidualność artysty poza wszelką anegdotą czy literaturą, poza wszelkim zleceniem czy motywem symbolicznym, użytym w warstwie semantycz,nej dzieła. Podkreślanie ciągłego związku artysty ze sztuką poprzedników uwypukla autonomizm sztuki. "Artyści formują się ze stadium dziecięctwa tylko przez rozprawianie się z obcą, dojrzałą formą ... każdy w młodości jest naśladowcą" 97. Natura nie jest artyście potrzebna, potrzebna jest inspiracja poprzedników: "artyści pracujący VI potwornych warunkach groty w Laiscauxprzede wszystkim pracowali bez modeli!" 98. Z uwagi na zainteresowanie rolą puścizny artystycznej w kształtowaniu sztuki - Malraux zwraca baczną uwagę na sztukę ludową. Wysuwa dwa twierdzenia: sztuka ludowa posiada bezpośrednie związki ze sztuką oficjalną swego kraju, a po drugie w swej istocie i w swym tradycjonaliźmie różni się od tej ostatniej jedynie nasileniem "" Por. X. P i w o c k i, Sztuka i historia. '" Psychologie de rar!. T. II s. 150. "" Detto, s. 117. ,Jl; Detto, T. L s. 133. "7 Voi.r de silence, op. cit., s. 271. "" Detto, s. 27:3. Mi'esięcznik literacki 1967 nr 10. �382 KSAWERY PIWOCKI właśnie tradycjonalizmu. Zwraca więc uwagę, że stylistycznie istnieją głębokie związki między sztuką ludową a oficjalną, przy czym nie chodzi tu a "gesunkenes Gut", ale o podobny sposób kształtowania form. "Obrazki, które obecnie tworzy islam są kaligrafiami. Gotyk jest związany tylko z naszą sztuką ludową ... Ani rozmaite gałęzie sztuki ludowej azjatyckiej, ani ceramika Giibri, w której nareszcie odkryliśmy formę wyrazową bizantyjskiej sztuki ludowej, nie wykazują pokrewieństwa do naszych form łamanych czy rurkowatych fałdów. W Europie Środkowej arabeska, która dotarła tam poprzez barok, nie wyraża wcale ruchu ani głębi, lecz stała się krzywizną podobną do orientalnej albo 'naiwnie geometryczną kaligrafią, kładzie miękko zarysowane krzywe obok s,truktur geometrycznych, jeszcze prostszych niż gotyckie" nn. Rola tradycji, rozumianej przez Malraux jako bezpośrednie oddziaływanie sztuki poprzedników (w jego Musee imaginaire), rozprawa ze stworzonymi przez nich systemami struktur formalnych - jest dla artysty ludowego wcale nie inna niż dla każdego innego. Dla współczesnego twórcy spadek muzealny ma to samo znaczenie, co dla ludu wzorce odziedziczone 100. Nawet tak 'pozornie ,oderwani od tradycji malarzc ..• naiwni - sztukę swą kształtują w oparciu o wybranych przez siebie poprzedni'ków. R o u s s e a u L e D o u a n i e I' rozprawiał się z mularstwem jarmacznym epoki Drugiego CesSlrstwa "tak, jak Tintoretto z malarstwem Tycjana" 101. Rozważania o wpływie wzorców formalnych na sztukę skłania Malraux 'do nawrotu do w6lfflinow:skiego pojęcia schematów formalnych. "W każdej sztuce precyzują się podstawowe schematy w następujących po sobie poszczególnych dziełach" 102. Indywidualniość artysty przejawia się w przeklształcaniu lub łama:niu tych schematów i artysta ludowy różni się od "uczonego" tylko zakresem wprowadzanych zmian. Nawet nieśmiałe znulezienie drobnej odmiany ujawnia jego indywidualność, oczywiście na miarę jego ni2 indywidualistycznej sztuki. Przekształcenia te i wybór wzorców tradycyjnych odzwierciedlają ich u'podobania i nawyki kh środowiska. "Dzieła ludowego ffiSllarstwa nie są bardziej przypadkowe, niż dzieła wielkich mistrzów ... Napewno dostosowują !się do uproszczonych form życia chłopskiego, jego świata wyobrażeń, jego zwróconej ku przeszłości postawie ... Może ci prości ludzie nie odwróciliby się od obrazów jezuickich, ale odepchnęliby Poussina, Wa;tteau i Gainsborougha '" Jeśli uczciwość wielkich mas zadawab się kształtowaniem wyrazu, który wydaje mu się bliski, to przyjmuje także inne formy wyrazu, gdy pozostają one tylko w zasięgu jego uczuciowości. Detto, Detfo, 101 Detto, 102 Detto, !19 lUD s. 489. s. 274. s. 284. s. 324. �S2tuka ludowa 383 w nauCe o s2tuce Na ścianach knajp po obrazach Georgina 103 zawisły dzieła Detaille 104, a na miejsce rzeźbiarzy bretońskich kalwarii przyszli wyrabiacze figurek gipsowych z St. Sulpice" 105. 5. ARNOLD HAUSER I ZAGADNIENIE GENEZY SZTUKI LUDOWEJ Tego rodzaju :poglądy historyków i teoretylków sztuki tłumaczą nam - jak myślę - różnice, jakie wyczuwa się w podejściu do zagadnień sztuki ludowej między historykami sztuki a etnog'rafami także u nas. Jest rzeczą charakterystyczną, że także współc:zesna socjologia sztuki różni się od podstawowych tez naszych socjologizujących etlnografów. Dla tych ostatnich - wydaje mi się - przewodnią myślą jest tłumaczenie sztuki i jej form, jej genezy i jej zróżnicowania - funkcją, jaką przedmioty sztuki ludowej pełnią w kulturze materialnej i duchowej wsi. "Zakres przedmiotowy sztuki ludowej" jest dla T. Seweryna wystarczającym wytłumaczeniem genezy form sztuki ludowej i - mimo, że sam wielokrotnie zwracał uwagę na związki i zależności jej od sztuki ••.oficjalnej - zdaje się nawoływać do poprzestania na tym stwierdzeniu. Pozwala to na wyodrębnienie jej zaikresu, ograniczenie się do zagadnień kulturowych wsi 106. Możnaby to ująć lapidarnie i przykładowo, że forma łyżki jest zdefiniowana jej funkcją (oraz materiałem i narzędziem), forma jej zdobiny logiką tegoż kształtu. Ro~wijając dalej tę myśl można powiedzieć, że wytłumaczeniem kształtu rózgi weselnej jest jej obrzędowa funkcja, a maski jej sens w obrzędowym tańcu. Barwne bajki ornamentyki pisanek pOIwstają z ·pra'starych .,wierzeń, które tłumaczą ich motywy zdobnicze, a kapliczki Iprzydrożńe uzyskują sens swój dzięki stwierdzeniu, że stawiano je na rozstajach dróg, "złych dróg". Czy stwierdzenia takie tłumaczą ich różnorodność? albo siłę ich ekspresji? (Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju badania są płodne i dają szereg ważnych wyjaśnień. Dla teoretyka jednak sztuki jest to dopiero warstwa wstępna, spod której dopiero należałoby wyłuskać istotne znaczenie i wartość każdego dzieła czy ich grup.) Spośród socjologów sztuki -- pomijając Lukasca i Garaudyega, którzy nie interesują się - o ile wiem - bezpośrednio rozwijanym przez nas zagadnieniem -należy zwrócić uwagę na Arnolda H a u s e r a, który zdaje się być kontynuatorem wspomniamego już Hausensteina. W sposób znamienny nie interesuje się on znaczeniem funkcji kulturo- .~, Ludowy malarz bretoński XIX wieku. Francuski odpowiednik Wojciecha Kossaka. III, M a l r a u x, Voix de silence, s. 487. Por. talkże X. P i w o c Ie i, Sztuka Ludowa i jej inspiracje, w Księdze pamiątkowej ku czci prof. M, Walickiego. W-wa 1966. IIlG "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, 1954, z. 5. 11):1 11I~ �KSAWERY PIWOCKl wych sztuki, jej przydatności w życiu materialnym i duchowym wsi. Mówiąc o sztuce ludowej zastanawia się natomiast nad jej charakterem i genezą historyczną oraz nad jej związkami z kulturą społeczną poszczególnych warstw i klas. "Cecha szczególna sztuki ludowej ... polega głównie na fakcie, że wpływ indywiduum jest zredukowany do minimum". Artysta ludowy ;,jest w swej istocie reprezentantem gminy" 107. Sila oddziaływania tej ostatniej jest tak wielka, że nawet twórca przychodzący z zewnątrz, z miasta czy klasztoru, musiał ulegać jej wymaganiom 108. Hauser nie przeczy, że dzieło sztuki jest zawsze dziełem indywidualnym i że nie ma "duszy kolektywnej" o jakiej mówili romantycy 109. Tym niemniej nacisk zbiorowości gminnej był tak silny, że istotne cechy sztu'ki ludowej nabierały charakteru specjalnego, niszczącego indywidualizm tej sztuki w samym jej zarodku. Stąd względnu ciągłość tej sztuki i powolne w niej zmiany, zależne cułkowicic od powolnych zmian samej społeczności wiejskiej. Tradycyjne wzorce mają dla tej sztuki pryncypialne znaczenie, a siła adaptacyjna wobec obcych wpływów i procederów - zmienia je do niepoznania i sprowadza do poziomu form zastanych. Dla Hausera sztuka ludowa jest sztuką chłopską i dlatego sporo miejsca poświęca jej genezie ze społeczeństw chłopskich neolitu. Tym niemniej sądzi, że twórczości neolitycznej nie można nazwać w żadnym wypadku sztuką ludową~ "Nie jest nią przynajmniej tak długo, póki nie nastąpi zróżmicowanie' społeczeństwa chłopskiego nil klasy, bo :sztuka ludowa ma sens tylko w przeciwstawieniu z pańską. ~. Sztuk-a mas plemien:nych natomiast, które nie podzieliły się jeszcze n.:l klasy władcze i niższe ... nie może być nazywana sztuką ludową, ponieważ poza nią nie ma żadnej innej." Co więcej: "sztuka chłopska neolitu, gdy zróżnicowanie to już się dokonało, nie jest nadal sztuką ludową, bo jej dzieła są przeznaczone nadal dla warstw przodujących i posiadających i są także przez nie produkowane, głównie przez kobiety (prządka-Penelopa) ... Praca ręczna, która później uchodzi za dyskredytującą społecznic, jest nadal w pełni honorowana", 110 ,,0 sztuce ludowej można mówić dopiero tam, gdzie istnieją różnice klasowe i różnice wykształcenia ... Społeczeństwo chłopskie niezróżnicowane pod względem wykształcenia, choćby już niejednolite, jeśli chodzi o stosunki władzy i majątku _.- jak to było przypuszczalnie w neolicie i co jeszcze znajdujemy u plemion germańskich ... wykształciło sztukę chłopską, ale nie ludową." III Sporo 107 PhHosophie der Kunstgeschichte, II/) Detto, s. 319/20. Detto, s. 315. A. H a li s e r, Sozial.gcschichte 111 Philosophie Illl! l/)!) der Kunstgeschichte, 1958, s. 313. der Kunst, 1953, s. 22. op. cit., s. 320. �8zt uka ludowa w naltce 385 o sztuce wreszcie mIejSCa poświęca Hauser wytłumaczeniu dlaczego "styl geometryczny" jest dla sztuki chłopskiej tak charakterystyczny i to zarówno w niezróżnicowanych społeczeństwach pierwotnych i barbarzyńskich, ale już chłopskich, jak i dla późniejszej sztuki ludowej. W ten sposób - podobnie jak u Hausensteina - socjologia służy mu do objaśnienia formy stylowej, a nie tylko genezy przedmiotu czy motywów ornamentacyjnych i symbolicznych. Dla podpisanego rozważania Hausera mają szczególne znaczenie, ponieważ problem genezy sztuki ludowej łączy się bezpośrednio z zagadnieniem jej definicji. Pytania możnaby sformułować w ten sposób: Czy dzieła sztuki ludowej są tylko pochodną funkcji, jaką spełniają w społeczności wiejskiej i to właśnie wyodrębnia ją od innych przedmiotów sztuki? Czy jest swoistym owocem życia chłopskiego, jakie w mało zmieniających się stosunkowo warunkach społecznych i materialnych przetrwało od czasu neolitu, co tłumaczy jej reliJktowość, jej predylekcję do form geometrycz,nych, jej rzucający się w oczy tradycjonalizm, czy więc jej geneza "ginie w pomroce dziejów"? Czy wreszcie można - opierając się na znajomości warunków socjologicZinych życia wsi europejskiej i historii sztuki ogólnej - pokusić się o ustalenie, kiedy rodzi się współczesna czy wczorajsza (mówiąc ściślej) sztuka ludowa, kitórej szata formalna i - co za tym idzie - kryjące się za nią treści, powstają ze starcia się z istniejącą już sztuką innych klas i warstw społecznych? Sprawie tej poś'vięciłem specjalną rozprawę 112, której wyniki zostały niestety - napewno z mojej winy - na ogół źle zrozumiane. Jej istotnym 'Sensem byłapolemi'ka z przyto'czonymi na 'Wstępie tezami Niedosziwina i Fiedorowa-Dawydowa, coprawda w warunkach ówczesnych nie wprost, ale przez samą treść mej wypowiedzi. Pisałem: "W pracy tej pragnę zwrócić uwagę na te elementy naszej ,przeszłości artystycznej, które wydają mi się szczególnie związane z życiem najszerszych mas ludowych i to pokazać je w każdorazowym przekroju historycznym, z całą zmiennością form tej sztuki. Umyślnie eliminuję z mych rozważań najwyższe indywidualne osiągnięcia ... a zwracam się do przeważnie bezimiennej twórczości prowincjonalnej. Nic może to oznacza6, że poprostu tę właśnie twórczość pasuję na głównego nosiciela ideałów ludowych i narodowych, pragnę bowiem jedynie wskazać, że ta peryferyczna działalność artystyczna tłumaczy nam w dużej mierze genezę elementów tematycznych i formalnych sztuki ludowej w XIX i XX wieku".113 Opierałem się w tym mniemaniu na sformułowaniu J. St. Bystronia, że "możemy mówić w pewnym sensie o kulturze ludowej, szlacheckiej czy O historycznej genezie Detto, s. 3. Por. także estetyczne", t. 3, 1966. 3 - II~ polskiej 11:< Niektóre Lud, t. ~l, cz. II, lqC~! sztuki ludowej, zagadnienia 1953. teorii sztuki ludowej. "Studia �38(; KSAWERY P1WOCK1 mieszczańskiej, ale nic możemy 'pod grozą wejścia na fałszywy tor mówić o treściach kulturalnych, które są same przez się ludowe, szlacheckie czy miejskie." 114 Sądziłem, że np. wierzenia religijne Polaków w XVII w. tworzą podobne treści 'kulturalne dla wszystkich warstw społecznych ówczesnej PolSIki, ale poprzez formę dzieł sztuki służącej ich wyrażeniu w utworze dworskim czy prowincjonalnym dojść możemy do ustalenia różnic - w rezultacie różnic między sztuką oficjalną i "protoludową·" Jak wiadomo początki odręhnego nurtu ludowego w naszej sztuce próbowałem ustalić na okres renesansu, a więc na wiek XVI, "samodzielny" jej roz'kwit na czasy od końca XVIII wieku. Oburzyło to wielu etnografów i archeologów, 115 co nie było niczym dziwnym, gdyż "zarówno wśród teoretyków ruchu ludowego, jak i u etnografów przelwnanie o rodzimości kultury i jej odrębności w stosunku do 'kultury ogólnonarodowej, zwłaszcza zaś o jej tradycji długowiekowej, sięgającej pogańskich czasów, nie jest bylllajmniej rzadkie... Niejeden etnograf i to czasem bardzo pożytecznie pracujący dla nauki, ulega, często nieświadomie, sugestii odrębności kultury ludowej jako przeżywającej się pogańszczyz.ny i w badaniach swoich z,wraca się ku odległej przeszłości, obojęt'ny wobec zmian kulturalnych ..." 116 Myślę, że elementy tej odległej przeszłości da się odszukać w motywach, symbolach czy nawet procederach technicznych lub w niektórych formach nawet współczesnej twórczości ludu. Sądzę jednak równoczeŚlllie, że nie są one wykładnikiem istotnym dla sztuki ludowej. Odwrotnie najlepiej można ją scharakteryzować i ująć, porównując sztukę ludową z elementami napływającymi z zewnątrz. Stopień asymilacji tych elementów oznacza naj jaśniej różnice obu nurtów zasadniczych kultury ludowej i nieludowej. Szereg ba·· daczy - z którymi podzielam ,poglądy .- początków sztuki ludowej szulka właśnie w epoce renesalllsu. Dlaczego? Oto kilka wyjaśniających cytatów: "EtnoJ.og czuje się świetnie ina znanym sobie terenie w sztuce greckiej przed V wie'kiem, a -nawet w malarstwie włoskim, gdy zatrzyma się na :szkole sieneńskiej. Tam grunt zaczyna się chwiać pod naszymi stopami, a wrażenie obcości ukazuje się nam dopiero z jednej strony w zestawieniu ze sztuką greoką V wieku, a z drugiej z malarstwem włoskim Odrodzenia." 117 Są tego dwie przyczyny: indywidualizacja oraz charakter figuratywny nowej sztuki greckiej V wieku i sztuki renesansu. -~,Trzeba to bliżej sprecyzować - mówi dalej Lcvi-Strcmss -- gdy mówir;' Kultura Luclowa, II wyd., 1947, s. 2l. Najsilniejszy wyraz temu oburzeniu dał 1\. A b r a fi ()W (j('lIezq poL~kit:'j kultury artystycznej, op. cit. "" .T. st. B y s t roń, Kultura ludowa, s. 22. mG. Charbonier, Entl"t:'(iens av('(' L('vi-Slrull~-', I!lGl, s. III 11> j ("Z. (j:l. Slllr/itt 1Ii1'/ �S!tlll~'n luclolva IV nauce () sztuce 387 o indywidualizacji, nie myślę o osobowości artysty, jako indywiduum i twórcy. Taką posiada on w wielu społeczeństwach prymitywnych. W Afryce nazwiska rzeźbiarzy są znane i tubylcy trafnie wyróżniają i charakteryzują ich styl indywidualny. W czasach klasycznych greckich i nowożytnych chodzi nie o indywidualizację artysty, ale odbiorcy. To już nic gru'pa odbiera twory sztuki, ale jej amatorzy." 118 "Przedstawienie sztuki zhierarchizowane wedle warstw o odpowiednim wykształceniu dałoby się ustalić dopiero dla czasów renesansu ... dla czasów mianowicie, gdy poszczególne warstwy odbiDTCÓWsztuki stają się samodzielniejsze i ostrzej odcinają się od siebie." 119 Dla sztuki renesansu "matematyka i geometria, optyka i mechanika, nauka o świetle i barwic, anatomia i fizjologia były orężem, a problemami do rozwiązania przestrzeń, struktura ludzkiego 'Ciała, studium ruchu, proporcji, studium draperii i eksperymenty barwne." .,W średniowieczu sztuka była jeszcze czymś naturalnym, powszechnie zrozumiałym, począwszy od renesansu uznano za konieczne myślenie o niej ... od renesansu, to jest od czasu, kiedy pojawiła się książka." 120 "Odkrycie sztuki ludowej nie przypadkiem przypada na czas, gdy odwrócono się od schematów renesansu." 121. Dla sztuki nie jest tyle istotne pojawienie się przecież już w społeczeństwie średniowiecznym klas posiadających i ludowych, ale dopiero różnic rozumienia świata i życia, różnic, których symbolem stało się pojawienie się ksiąidd. Dopiero teraz staje się wyraźny podział na kulturę alfabetyczną i analfabetyczną i dopiero teraz pojawia się pojęcie "naucza'nia" sztuki, a nie praktykowanie:tU'@najstra. Walka a uznanie sztuki jako wiedzy, którą najlepiej symbolizuje nam "Paragone" Leonarda da Vinci, wykopało przepaść między sztuką "uczoną" i właśnie ludową. Dla historyka sztuki, który nie chrzci lekkomyślnie każdej nieudolności pogardliwym - w takim rozumieniu - mianem sztuki ludowej - odrębność tej sztuki powstaje właśnie w starciu z kulturą renesansową i porenesansową i tym m. in. tłumaczy brak wyraźnej ludowej odmiany w sztuce cerkiewnej, aż po czasy, gdy i ona uległa magii renesansowej uczoności. Trafna uwaga Ulricha, 122 że dopiero zerwanie z estetyką renesansu umożliwiło karierę sztuki ludowej wśród warstw "oświeconych" - dowodzi niezbicie -- moim zdaniem - że wiązanie odrębności tej twórczości z przemianami w sztuce oficjalnej Odrodzenia ma pełne i solidne podstawy. 11." J '" 1~" ",J J"" Detto, s. 64. A. H a u s e r, Philosophic der Kunstgeschichte, op. cit., s. ::l09. A. H a u s e r, Sozialgeschichte der Kunst, 1953, s. 356. R. H u y g h e, Dialogue avec le visible, 1955, s. 38. G. U l r i e h, Welt der Malerei, 1962, s. 11R. �388 KSA WEHY PIWOnU Uwagi moje dobiegają końca. Sądzę, że ich publikacja możc wyjaśnić sporo nieporozumień, a spojrzenie w jakże skomplikowany i skłócony aparat badawczy sąsiedniej dyscypliny naukowej i główne kierunki jej ujęć - może przyczynić się do przewentylowania także własnych podstaw badawczych. Szczególnie wobec tak skomplikowanego zagadnienia, jakim jest sztuka. Każda sztuka, a więc i ludowa. Podana wcale obficie bibliografia w przypisach nie wyczerpuje oczywiście zagadnienia, ale mam nadzieję - ułatwi w wielu wypadkach zorientowanie się w omawianej problematyce. KSAWERY PIWOCI<I FOLK-ART IN SCIENCE ABOUT ART The author, historian and theoretician of art, dealing especially with folk-art, tries to introduce the ethnographer into problems interesting contemporary historians of art. Investigations about folk-plastics certainly are interesting for both and it seems to be necessity on behalf of both cources in investigations, to make themself masters of this area of art production. Surpassing in short, limited by size of the treatise, the main searching postures of different ,schools" of history of art - the author concentrates first of all on these opinions, which may be usefull in interpretation of folk-art exactly. In successive passages the author discusses the birth of the notion of folkness in art, especially stressing the points of view in romanticism and the beginning of interest in folk-plastics with J. 1. Kraszewski's "Sztuka u Słowian" from 1860. Next he discusses opinions of historians of art in positivism stressing Tain's anel Semper's significance with the theory of determinism of matter, tool and technic. Plenty of place is devoted to the theory of folk-art, as a secondary art anel not-creative, repeating outlines from "official" art. Mainly these investigators payed homage to it, who were interested in the theme, and not in the form of the work of art. The role of the "Vienna's school" of historians of art with Alois Riegl in the foreground - accordingly to investigations about folk-art, seems to be especially real. For valuation of art not from a point of an aesthetic dogma, but from the point of plastic problems of each period of art and each cultural circle (KuUurkreis) which Riegł demanded - opened only the way to a proper and impartial interpretation of folk-art. The more, at the same time he payed attention to the importance of the form only, the analysis of which takes in the works of the historians of art representing this school, more and more place. The author pays attention to Lipps' investigations concerning the semantic meaning of "pure form" and Benedett Croce's opinion picking up the parallel autonomous value of the artistic form. At the end the author stops at Heinrich Wolfflin's and Henry Focillon's opinions, at the theory of optical schemas of the first and at the aulonomous "life of forms" of the second investigator. In connection with it the author cliscusses various trials of the definition "folk-style", undertaken on Polish ground too. A speciall passage he devotes the Marxian sociology of art by Hausenslein. for whom sociology of style could not be a theme of sociology only. bul n lrial of sociological interpretation of artistic form. �S:::fli.l\rt l.u.dowa lV nClUC(~ o S:tucc Passing on to courses of the Xx-th century, the author stops first of all at Dvol'ak's opinion with his "Kunstgeschichte aIs Geistesgeschichte" and Erwin Panofsky's iconologic school. In connection with the last he discusses more spacious Jung's theory of archetypes. As a representative of antagonistic courses in relation to iconographers the author deduces Andre Malraux's opinion, who in a certain sense continues Focillon's and Croce's point of view, but with particular strength stresses the role of association among each artist's production, and the history of plastic forms. Showing the immediate influence of predecessors' works on the production of each artist - he gives a new sense to the idea of artistic tradition and autonomy of art. His declarations on the theme of folk-art, in connection with these theses, have particular significance for it's investigator. In the last passage the author deals with Arnold Hauser's sociology of art and widet.\" discusses the problem of historical genesis in folk-art. Leaning on Hauser he tries to substantiate the thesis of folk-art's separation in the epoch of Renaissance only, when official art became "science", fastidious from the artist the lmowledge of some scientific disciplines beginning with perspective and anatomy. This separation was favourable to the development of the deepening distinctions in education of separate social classes, leading to coming to life in the same region of alphabetic and illiterate cultures, so clear especially in countries of highest level of separate folk-art, in countries of Middle and East-Europe. The stired up and complicated investigative apparatus of historians and theoreticians of art reflects faithfully the complicated character of art, of folk-art too. All simplifying trials of grasping it leave a too great margin of indistinctness and doubt, and therefore it seems to be an important and necessary fact for the cthnographel" to know different possible interpretations of artistic phenomena t:JO. l\lax � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2944d1368cfd819f751b0dcd96769975.pdf f2fd8e3e403e038656a3c00f870742c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:316 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:280 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.219-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R o N A l Lud, PROFESOR DR JAN t. 51. 1967 CZEKANOWSKI Jan Czekanowski urodził się w 6. X. 1882 r. w Głuchowie w powiecie grójeckim. Studia uniwersyteckie odbywał w Zurychu w 1902-1906 r. Początkowo zamierzał odbyć studia matematyczno-przyrodnicze, pod wpływem jednak sugestyj F. Bujaka, skierował swoje 'Zainteresowania na antropologię i etnologię. Po ukończeniu studiów został asystentem w Muzeum Etnologicznym w Berlinie, gdzie zetknął się z F. Luschanem, B. Ankermannem i F. Graebnerem. twórcami kierunkI: historycznego w etnologii. W latach 1907-9 brał udział w naukowej ekspedycji zorganizowanej przez ks. A. Meklemburskiego w dorzecze górnego Nilu i Kongo oraz na obszarze Między jezierza. Owocem tej wyprawy było obszerne dzieło Jana Czekanowskiego pt. Forschungen im NiL-Kongo-Zwischengebiet wydane w po- �220 Sprawozclaniai recenzje staci 5-ciu tomów w latach 1911-1927, tom 6-y pt. Crania Africana ukazał się w Przeglądzie Antropologicznym w 1951 r. Te obszerne materiały i sprawozdania stanowią dotąd podstawę dla afrykanistów, przytacza je H. Baumann, R. Thurnwald i Westermann. Po okresie krótkiego pobytu w Muzeum Narodów w Petersburgu, przenosi sic: Jan Czekanowski w 1913 r. do Lwowa, by objąć katedrę antropologii i etnologii -opróżnioną po S. Ciszewskim. Odtąd najlepsze lata Jego twórczości naukowej wiążą się z uniwersytetem Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie był kolejno dziekanem i rektorem oraz - z działalnością w Towarzystwie Ludoznawczym. II wojna światowa spowodowała przeniesienie się Jego do Lublina, w którym w latach 1946-48 wykładał na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, od 19481960 r. był profesorem uniwersytetu w Poznaniu. Twórczość naukową Jana Czekanowskiego, wszechstronność Jego wiedzy i zainteresowań ilustruje bibliografia, obejmująca ponad p6ł tysiąca pozycyj opublikowanych. Jego dzieła dotyczą problematyki antropologicznej, etnologicznej - ściślej - afrykani""tycznej i slawistycznej a także metodologicznej *. Osobne miejsce zajmuje Jego dzieło Objektive Kriterien in der EthnoLogic wydane w 1911 r. oraz Zarys metod statystycznych. w zastosowaniu do antropoLogii (1913 r.). Metodę ilościową opracował również za Jego -sugestią oraz rozpowszechnił na gruncie nauki amerykańskiej - Stanisław Klimek, najzdolniejszy z Jego uczniów antropolog. Ta właśnie metoda nadała największy rozgłos pracom J. Czekanowskiego i stanowiła podstawę powstania "lwowskiej szkoły antropologicznej". Działalność naukowa Jana Czekanowskiego była silnie związana z dziejami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nowością była Jego me~oda i metodologia nauk antropologicznych, która wyraziła się w roczniku towarzystwa "Lud". Był On bowiem tym - który przeniósł do Polski nowe koncepcje naukowe, a mian. teorię historyczno-migracyjną, ukształtowaną w szkole wiedeńsko-fryburskiej i Muzeum Etnologicznym w Berlinie. W tymże Muzeum stykał się i współpracował z twórcami tego kierunku, rodziły się w Nim jednak poważne zastrzeżenia' do tej części teorii, którą określa się jako "teorię kręgów kulturowych". Domysły i dowolna kombinatoryka przy niezbyt ściśle określonej typologii budziły w Nim wątpliwości. Rozważania na ten temat dojrzewały w Nim już przed wyprawą afrykańską a to w związku z zastosowaniem statystyki w badaniach zjawisk antropologicznych. Chodziło Mu wówczas o współzależność, czy też o mechanikę współwystępowania określonych cech somatycznych na tle teorii mendelistycznej. Z tej dziedziny właśnie przeniósł Czekanowski swoje rozważania na teren etnologii i potraktował zjawiska kulturowe podobnie, jak cechy biologiczne. Był zwolennikiem metody kartograficznej ujmującej rozprzestrzenienie zjawisk kulturowych pod G a j e k, Jan Czekanowski jako etnograf. "Przegląd Antropologiczny", XXI, z. ~, s. 1010 i n., Wroclaw 1955. T e n ż e Jan Czekanowski. "Nauka Polska". Rok VI, 2(22)58, s. 118·-127. T e n ż e Przemówienie na uToczystaści obchodu So-tecia p"acy naulwwej PTof. J. Czcl<anowskiego. "Przegląd Zachodni", X, nr 11/12, Poznań 1954, s. 670-676. J. K o s t l' Z e w s Ie i, Jan Czekanowski jako badacz etnogenezy Sto wian. "PrzegJ.ld Antropologiczny", XXI, z. 3 (1955), s. 1035-1037 . •T, M Y d l a l' s k i, Pól wieku pTacy naukowej Jana Czekanowskiego. Przemówicnie wygIoszone w Poznaniu w dniu 18 gruc1nia 1931 r. "Przegląd Antropologiczny", XXI (1955), s. 1003-1010; "Przegląd Zachodni", 1'. X, nr 11/12 (954), s. 656--661. T. L e h l' - S P ł a w i ń s k i, Jan Czekanowski ja/w stawista. "Przegląd Antropologiczny". XXI, s. 1030-1035; "Przegląd Zachodni", X, s. 061-604. K. T Y rn i e 11 i e c k i, Przemówienie, Jan Czekanowsld jako Iti.storyk Slow:wits=cz{/:ny. "Przegląd Zachodni", X, S, 664-670. • J. �221 Kronika względam typologicznym. Zagadnienie to doprowadziło Go do następujących stwierdzeń: a) określone zjawiska na pewnych obszarach występują, bądź ich brak, b) określone zjawiska wykazują tendencję kompleksowego współwystępowania (korelacja), c) lub wykazują tendencję wzajemnego się wykluczania, d) albo też zachowują się w stosunku do siebie obojętnie. Zmierzał więc do określenia współczynnika asocjacji, który ujmował w specjalnych diagramach własnego pomysłu. Operacja ta jednak wymagała dwu etapów wstępnych w pracy: poprawnego pod względem typologicznym określenia i kartograficznego ujęcia występowania lub braku. Wyniki tej pracy na terenie kulturoznawstwa i w badaniu niektórych zjawisk językowych znalazły swój wyraz w Obiektive Kriterien in der Ethnologie, później szeroko stosował ją w obu wydaniach Wstępu do historii SŁowian. Wyrazem tej pionierskiej pracy Czekanowskiego, który cel główny etnologii widział w poszukiwaniach etnograficznych, były artykuły w XX i XXI tomie "Ludu" i inn. a propagująca koncepcję nauk antropologicznych. Śledząc profil czasopisma "Lud" widoczne jest Jego oddziaływanie w kierunku szkoły historycznej. Tu też toczył On dyskusję z reprezentantami innych kierunków. Slawistyczne prace Jana Czekanowskiego wiązały się z zagadnieniem określenia praojczyzny Słowian; zapoczątkowuje je dziełem Wstęp do historii Słowian. (Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, prehistoryczne i językoznawcze) wydanym w 1927 r. we Lwowie. Autor wrócił do tego zagadnienia po wielu latach. (uwzglQdnił wszystkie nowsze prace i badania, i wydał pod tym samym tytułem w 1957 r., oraz w dziele Polska Słowiańszczyzna (Warszawa 1948). Ostatni okres twórczości poświQcił zagadnieniom syntezy antropologicznej. W zakresie etnografii - chciał wydać całość swego pamiętnika z badań afrykańskich, gdyż tylko jeden jego tom ukazał się w 1958 r. w serii Prac Etnologicznych (tom VIII) pt. W głąb lasów ilruwimi. Interesował się żywo etnografią polską i był szermierzem w walce o powstanie Polskiego .1tlasu Etnograficznego. W korespondencji do redaktora z dnia 21. XII. 1964 r. pisał: "Był to wspaniały podarek gwiazdkowy I Zeszyt PAE, który jest doprawdy pomnikowym dziełem, i którego Ci pozazdrościć można. Studiowałem go z zapałem ...". Im bardziej posuwał się w lata, tym bardziej starał się czynnie działać w nauce polskiej swoimi radami, udziałem w konferencjach i zebraniach. W jego korespondencji bardzo bogatej wszystko co dotyczyło antropologii i etnologii znajdowało swoje odbicie. Był nie!'\Ąykle skrupulatny i nie pozostawiał żadnego listu bez natychmiastowej odpowiedzi, wyczcrpuj,!cej i serdecznej. przez siebie starannie wysyłanej. I ten rys Jego osobowości zaważył niejednokrotnie i na uczniach Jego. Ogromny dorobek naukowy Jana Czekanowskiego a także Jego udział w PAN i kongresach światowych sprawiły, że był w nauce postacią dostojną i popularną. Znajdowało to wyraz nietylko w tym, że był członkiem zarządów rozmaitych towarzystw naukowych, jak m. in. \V Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiąues, oraz przewodniczącym Polskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, ale i wielu towarzystw polskich i obcych, nie skarżył się jednak na nadmiar zajęć, atmosfera zjazdów i kongresów odpowiadała mu całkowicie. Miał też wysokie poczucie obowiązku, połączone z przeświadczeniem o wyjątkowej roli polskiej humanistyki. To też ostatnie lata nieraz wywoływały zadumę na jego pogodnym obliczu. Odszedł wielki Uczony, wielki Profesor i Wychowawca, jeden z tych nielicznych, co jak znicz rozświetlają mroki. o. G. �PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI W dniu 5 marca 1966 1'. nauka polska straciła wybitnego językoznawcę, teoretyka i komparatystę, zasłużonego badacza języka polskiego, połabskiego, hetyckiego, greckiego, pruskiego, autora wielu rozpraw z gramatyki porównawczej słowiańskiej i praindoeuropejskiej. Był również wyjątkowym w Polsce znawcą i badaczem systemów językowych ludów pierwotnych: Ameryki, Australii, Azji, Indonezji. Urodził się 17. V. 1906 r. w Kołomyi, studiował we Lwowie pod kierunkiem prof. PROF. DR TADEUSZ MILEWSKI T. Lehra-Spławińskiego językoznawstwo słowiańskie, uzyskując doktorat slawistyki w 1929 L na podstawie prac o języku połabskim. Na dalsze studia slawistyczne. a w szczególności z językoznawstwa porównawczego, przeniósł się do Krakowa i tu pracował głównie pod kierunkiem prof. J. Rozwadowskiego przez dwa lata. Na,stępne dwa lata spędził w Paryżu na studiach z językoznawstwa praindoeuropejskiego pod kierunkiem głównie prof. A. Meilleta. Po powrocie do Krakowa habilitował się najpierw z językoznawstwa słowiańskiego (1933 r.) na podstawie pracy "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), potem rozszerzy! habilitację na językoznawstwo indoeuropejskie (1937 r.) na podstawie pracy: "L'indohittite et l'indo-europeen" (Kraków 1936). Był oficerem rezerwy, walczył we wrześniu 1939 r., potem był więziony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen i w Dachau przez k.ilkanaście miesięcy. Profesorem został mianowany w 1939 r. w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na Katedrze Językoznawstwa Ogólnego i po wojnie podjął tam swoje obowiązki dydaktyczne, ale równocześnie wykładał jako docent w Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1949 r. uzyskał godność profesor G tytularnego, w 1954 r. został profesorem nadzwyczajnym, 1960 r. - profesorem zwyczajnym językoznawstwa ogólnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 19571960 był dziekanem Wydziału Filologicznego UJ. W ostatnich dziesięciu latach �Kronika 2:23 pełnił trudne funkcje redaktora Biuletynu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, tomy XIV (1955) - XXIV (1966). Dla nauki polskiej zasłużył się przede wszystkim dwoma podręcznikami uniwersyteckimi z językoznawstwa ogólnego: a) "Zarys językoznawstwa ogólnego" w trzech częściach, wydany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako "Prace Etnologiczne" tom I, Lublin 1947-1948 oraz b) "Językoznawstwo", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965. Oba te dzieła jak klamrą spinają liczne jego prace analityczne, dyskusyjne, artykuły i recenzje naukowe, artykuły popularnonaukowe, wydane w dwudziestoleciu powojennym z zakresu językoznawstwa polskiego, słowiańskiego, praindoeuropejskiego, ogólnego i porównawczego, opisowego i historycznego, ale przede wszystkim z językoznawstwa typologicznego, które było jego najważniejszym osiągnięciem naukowym. Językiem polskim zajmował się stale, chociaż tylko ubocznie, np. gdy ilustrował polskimi przykładami ogólno-językoznawcze teorie i wyjaśniał różne zjawiska ogólne lub terminy. Do jednego wszakże dyskusyjnego problemu polskiego dał się wciągnąć, jak i większość poL~kich językoznawców: parokrotnie pisał o pochodzeniu polskiego języka literackiego i o najważniejszym zjawisku językowym, wyzyskiwanym w tej dyskusji, tj. o mazurzeniu. Razem z prof. W. Taszyckim bronił małopolskiego pochodzenia polskiego języka literackiego z czasów przed rozwojem mazurzenia chociaż uznawał wielkopolskie pochodzenie niektórych ogólno-polskich właściwości fonetycznych i słownikowych. Kluczowa dyskusja o mazurzeniu nie jest dotychczas rozstrzygnięta w szczegółach, choć uciera się przekonanie, że rozwinęło się ono w latach między XI-XV wiekiem. Otóż rozprawa T. Milewskiego "Chronologia i przyczyny mazurzenia" (Kraków 1956) przyniosła bardzo wnikliwe i spokojne rozważania na ten temat z wnioskami popierającymi stanowisko genezy małopolskiej, tj. że mazurzenie rozwijało się najprzód na Mazowszu w XV w., a potem w Małopolsce w XVI w. i dlatego brak tej cechy w języku literackim, także u pisarzy małopolskich XV w. Rzecz wymaga dalszych badań, bo dotychczas nie udało .się jednoznacznie udowodnić, czy pisarze mazowieccy, unikający mazurzenia w XV w., utrzymywali jeszcze swoją starą wymowę wbrew narastającemu nowotworowi mazurzenia, czy też świadomie unikali w swoich zapiskach typowej cechy gwarowej, już dawno rozpowszechnionej na Mazowszu, biorąc za wzór wymowę niemazurzącą wielkopolską, popieraną przez język czeski i przez tradycję wymowy kościelnej i piastowskich ,sfer kulturalnych. Oryginalnym materiałowym wkłade~ T. Milewskiego do tej dyskusji było zestawienie licznych zapożyczeń staropruskich z Mazowsza zawierających mazurzenie. Naturalnie słuszne jest fonologiczne wyjaśnienie T. Milewskiego genezy mazurzenia, że jest to uproszczenie systemu spółgłoskowego z potrójną opozycją s-ii-ś, c-c-ć wobec parzystych opozycji innych spółgłosek, np. n-ń, l-l, p-p, v-v itp. Cennym nabytkiem polskiej onomastyki są objaśnienia T. Milewskiego polskich imion typu Blizbor z pierwszym członem nieodmiennym albo typu Pabierad, Piotrumiła z rzeczownikowym członem pierwszym w celowniku. Oba typy wedle Milewskiego są nowymi, polskimi formacjami, nieznanymi ani w świecie słowiańskim ani w indoeuropejskim. Całe zagadnienie imion złożonych rozpatrzył Milewski w rozprawie "Der morphołogische Bau der zusammengesetzten griechischen Personennamen" (Lingua Posnaniensis, VIII). Językiem połabskim zajmował się Milewski głównie w okresie swoich studiów slawistycznych we Lwowie. Wykonał wtedy kilka cennych prac materiałowych z historii połabszczyzny. W wyniku żmudnej analizy nazw osobowych i miejscowych w średniowiecznych dokumentach łacińskich z tego terenu sporządził mapkę �224 Kronika z zarysem rozprzestrzenienia narzeczy plemion połabskich na podstawie zasięgów kilku ważnych cech fonetycznych. "Zachodnia granica pomorskiego obszaru językowego w wiekach średnich" (Slavia Occidentalis, X) jest jedną z najważniejszych prac polskiej nauki międzywojennego okresu o lechickich, połabsko-pomorskich ziemiach między dolną Elbą i dolną Wisłą. Z tego zakresu cenny jest również artykuł Milewskiego o nazwie wyspy Rugii (SI. Occ., XX) w którym dO'Niódł, że pierwotnie nazwa ta brzmiała Roja lub Rana po skróceniu z Rojana, a mieszkańcy nazywali się Ranie po skróceniu z Rojanie. Od studiów połabskich przeszedł T. Milewski do gramatyki prasłowiańskiej i wykonał w tej dziedzinie kilka studiów o podstawowym znaczeniu. Najważniejsza jest praca: "Rozwój fonetyczny wygłosu prasłowiańskiego" (Slavia, XI), w której podał cenne i nowe wyjaśnienia genezy niektórych koncówek fleksyjnych prasłowiańskich etymologicznie niejasnych. Jednym z ważniejszych jego wyjaśnień jest zjawisko upraszczania dyftongów trójmiarowych, np. OU jako dyftong długi upraszczało się w końcówkach albo na au krótkie, albo na monoftong długi O, z czego poszła dwojaka postać słowiańska w d01JW obok doma itp. To była habilitacyjna praca T. Milewskiego i dała początek licznym jego studiom z prasłowiańszczyzny. Problematyka ich była bardzo zróżnicowana: o palatalizacji progresywnej spółgłosek k g x na c' z' s' (Rocznik Slawistyczny, XIII)" "O powstaniu prasłowiańskich samogłosek nosowych" (Rocz. Slav., X). ,,0 rozwoju prasł. grup tort, toLt, tert, teLt w językach lechickich" (Slavia Occid., XII), "Drobiazgi z fleksji prasłowiańskiej" (Prace Filologiczne XV, 2), ,,0 genezie aspektów słowiańskich (Rocz. Slawist. XV), oraz Melanges dla prof. Belicia 1937 szereg szkiców etymologicznych, np. o wyrazach: dąb, dąbrowa, Nysa, ja, kiernoz. Śledził pilnie nowe publikacje z gramatyki porównawczej słowiańskiej, napisał cenne recenzje: z podręcznika A. Vaillanta "Grammaire comparee des langues slaves" (Rocz. Slav., XVIII, 1), też z podręcznika Biernsztiejna S. B. "Oc zerk srawnitielnoj grammatiki sławiańskich jazykow" (Rocz. Slav., XXIV). Dążył widocznie do własnego ujęcia gramatyki porównawczej słowiańskiej metodą fonologiczną. Dowodzi też tego ostatni jego slawistyczny artykuł "Ewolucja prasłowiańskiego systemu wClkalicznego" (Rocz. Slaw., XXIV, 1965). Doszedł w nim do wniosku, że "ewolucja prasłowiańskiego systemu wokalicznego była wynikiem ingerencji zarówno płaszczyzny fonetycznej jak i fonologicznej ... Na działanie płaszczyzny fonetycznej ... wpływ wywierają kontakty z innymi językami, zmieniające się substraty i superstaty lingwistyczne. Natomiast ingerencja płaszczyzny fonologicznej pozostaje niezawodnie w związku ze stosunkami ilościowymi, z częstością występowania tych czy innych opozycji, z ilościowym ich obciążeniem funkcyjnym." Zagadnieniami fonologicznymi interesował się Milewski od czasu sWCc'.:l studiów w Paryżu i poświęcił tym zagadnieniom kilka osobnych artykułów, np. , Fonemy i ich warianty, założenia fonologii diachronicznej" (Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 6) itp. Od zagadnień prasłowiańskich przeszedł T. Milewski szybko do praindoeuropejskich. Rozszerzył habilitację na językoznawstwo porównawcze na podstawie pracy ,.L'indo-hittite et l'indo-europeen" (PAU, Kraków 1936). Studia nad językiem hetyckim posłużyły mu do różnych wnioskówogólnojęzykowego charakteru, np. w cennym artykule "Paralele hetycko-słowiańskie w ewolucji kategorii rodzaju" (Rocz. Slaw. XVI, 1), także pobudziły do bliższego poznania wczesnej epoki języków indoeuropejskich, do której odnoszą się niektóre artykuły i recenzje z materiałów greckich i staroitalskich. �225 J<ronika Najważniejsze dzieła T. Milewskiego dotyczą językoznawstwa ogólnego i topologicznego. Zaraz po wojnie w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym wydał trzytomowe dzieło "Zarys językoznawstwa ogólnego". W części I przedstawił teorię językoznawstwa, więc poglądy najwybitniejszych myślicieli od sta'rożytności po czasy współczesne, w szczególności poglądy młodogramatyków; potem w XX w. teorie Wundta, De Saussure'a, Trubieckiego, Biihlera, Szkoły Praskiej - zatem od teorii etnopsychologicznej po fonologiczną. Za najważniejszą zdobycz językoznawstwa XX wieku uważa badania typologiczne języków niepokrewnych, różnosystemowych. Materiał do tych badań zestawił w II i III tomie swej pracy pt. "Rozmieszczenie języków", tekst i atlas. Każdy język został tu określony zasięgiem przestrzennym, zasięgiem użycia społecznego oraz zasięgiem cza'sowym. Zostało to zilustrowane na 63 mapach. Jest to geograficznie uporządkowany inwentarz języków świata, a szczególnie w zakresie języków indoeuropejskich atlas dobrze pokazuje rozwój ich wędrówek i r07Jprzestrzenienia. Problemom język<Jznawstwa ogólnego służą również typologiczne badania Milewskiego o systemach językowych pierwotnych mieszkańców Ameryki, Australii i Azji. Ogłosił z tego zakresu kilka szczegółowych prac analitycznych, drukowanych głównie w Lingua Posnaniensis. Np. "Phonological Topology of American Indian Languages", t. IV; "The Conception of the Word in the Languages of North American Natives", t. III; "Comparaison des systemes phonologiques des langues caucasiennes et americaines", t. V, również recenzja gramatyki mongolskich języków Sanżejewa, t. IV itp. Poprzez studium osobliwości systemów języków nieindoeuropejskich dochodzi Milewski do interesujących wniosków o kulturze tych ludów. Ze studiów nad językiem Azteków wyrósł tomik Biblioteki Narodowej, Seria II, nr 116, 1959 r., z przekładem "Zdobycia Meksyku" Azteka-An<Jnyma i z naukowym wstępem. Również semantyczny a,rtykuł "Ziemia i niebo w poezji Azteków" drukowany w "Ludzie", t. 50, 1965 r., a przede wszystkim studium etnograficzne "Światopogląd kilku plemion Indian północno-amerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków" ("Lud", t. 41 1954, s. 153-182). Ostatnia praca T. Milewskiego "Językoznawstwo a logopedia i nauczanie języków obcych", drukowana w czasopiśmie "Logopedia", nr 6, 1965, w sposób przystępny dla niefachowca przedstawia nowe kierunki badań językoznawczych, które powinny być wyzyskane przez logopedię, jak są wyzyskiwane w nowoczesnych metodach nauczania języków obcych. Artykuł ten dowodzi, że T. Milewski od rozważań teoretycznych zamierzał przejść do zastosowań praktycznych, które obecnie coraz bardziej zajmują językoznawców. Z tego krótkiego przeglądu najważniejszych prac śp. Tadeusza Milewskiego widać, jak bogate i różnorodne ma·teriały zdołał On opanować, j'ak cierpliwie i niezwykle pracowicie zmierzał do uściślenia syntetycznych ujęć językoznawstwa ogólnego. Był jednym z nielicznych w Polsce teoretyków językoznawstwa, typologów, który zdobył uznanie u specjalistów w kraju i za granką. Językoznawca wybitnie zdolny, o wyjątkowej pracowitości, zmarł w pełni rozwoju swego talentu naukowe": go, przed skończeniem zamierzonych na szeroką skalę badań ogólnojęzykoznawczych. Niepowetowana to strata dla po}skiej nauki! Był to człowiek niezwykle prawy i pogodny. Koledzy, uczniowie długo zachowają w pamięci Jego życzliwość i zaraźliwy optymizm. Prace Jego są trwałym osiągnięciem naukowym. Władysław 15 - Lud, t. 51, 1967 Kuraszkiewicz �226 PROF. DR KAROL KORANYI WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Wielką stratę dla nauki naszej stanowi zgon zawsze nader czynnego historyka prawa Karola Korimy'ego, który spalał się doslownie w ustawicznych trudach dla dobra nauki, i w pracach organizacyjnych. Urodzony we Lwowie 1897 r. 18 lutego, skończyl tam gimnazjum i studiował tamże prawo i historię na Wydziale Prawa i Filozoficznym, a doktorat praw zdobył PROF. DR KAROL KORANYI w 1922 r., pracując głównie u profesorów: WI. Abrahama, P. Dąbkowskiego i A. Halbana. W 1934 1'. został asystentem przy Katedrze Historii Prawa na Zachodzie Europy, i na stanowisku tym pracował do wybuchu wojny ostatniej, choć już w 1931 r. habilitował się do historii prawa na Zachodzie Europy, na podstawie przyjętej pracy pt. "Podstawy średniowiecznego prawa spadkowego". Habilitacja ta była nielada skokiem, gdyż autora jej postawiła w rzędzie najlepszych polskich historyków-cywilistów. Za drugiej wojny światowej pracował we Lwowie i został profesorem tamecznego Uniwersytetu, i za czasów radzieckich wykładał jako profesor prawo państwowe, historię ustroju i prawa ZSRR, a nadto także historię prawa rzymskiego. Komisja Atestacyjna przy Wszechzwiązkowym Komitecie do Spraw Szkół Wyższych w Moskwie przyznała mu wobec jego zasług naukowych uchwałą swą z 1944 r. stopień doktora nauk prawnych. W 1945 r. przybył prof. Koranyi do Torunia, otrzymując tamże Katedrę Powszechnej Historii Państwa i Prawa w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, kierując poza tym dodatkowo w latach 1947-49 Katedrą Prawa Państwowego. W 1947/48 r. był prorektorem, w latach �Kronika 227 1948--51 rektorem tegoż Uniwersytetu. W 1949 r. otrzymał prof. Koranyi wykłady powszechnej historii państwa i prawa w Uniwersytecie Warszawskim, zrazu kontraktowo, lecz już w 1951 r. przeniósł się tam na stałe, dając się i tam poznać jako wybitny naukowiec, pedagog-dydaktyk i naprawdę utalentowany organizator. W latach 1953-55 lderował Instytutem Historii Państwa i Prawa w tymże Instytucie - niezależnie od zajęć powyż·szych był kierownikiem działu Historii Prawa w latach 1957/58, a w latach 1958/61 działu Dokumentacji w Instytucie Nauk Prawnych PAN, a zaś w latach 1962/64 pozostawał na stanowisku samodzielnego pracownika naukowego w Instytucie Historii PAN, do którego przeniesiono dział Historii Prawa. Prof. Koranyi był nader czynny i ruchliwy nie tylko w zakresie szerokich swych zaciekawień naukowych, ale również nader czynny społecznie. Okazywał w swych zajęciach niezwykłą energię, bardzo pozytywnie ustosunkowując się do rzeczywistości współczesnej. Już w b. Towarzystwie Naukowym we Lwowie należał do członków szczególnie czynnych; w krakowskiej PAU działał jako współpracownik Komisji Historycznej i Komisji Prawniczej, w latach 1948J52 pracował jako viceprezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, będąc zara!zem członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego, a nadto w latach 1953/58 sprawował prezesurę Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i członkostwo Komitetu Nauk Prawnych PAN oraz - długoletnie - Societe d'Histoire de Droit paryskiej, a także Commission InternationaLe pour L'Histoire des AssembLees d'Etat. Ciągle brał czynny udział w -zjazdach i kongresach naukowych, a w szczególności w zjazdach powszechnych historyków polskich i w międzynarodowych kongresach nauk historycznych, więc: w Oslo w 1928 r., w Warszawie w 1933 r., w Zurychu w 1938 r. Organizował też I-szy zjazd historyków prawa w Toruniu w 1950 r. i był gospodarzem tego zjazdu. Bardzo trudno ująć w krótkim szkicu tak obfitą twórczość naukową z tylu dziedzin i zainteresowań znakomitego prawnika Ko.rany.i'ego. Wykaz jego prac ma ponad 300 pozycji. Pamiętam zmarłego, gdy jako asystent Przemysława Dąbkowskiego badał derecho espanoL (prawo hiszpańskie), rozszerzając jak najbardziej swój teren studiów porównawczych. Wówczas to wraz z prof. Adamusem i piszącym te słowa pod przewodem zasłużonego prof. A. Suligowskiego tworzył komitet uczczenia jubileuszu W. A. Madejowskiego, którego prace popierał O. Balzer, któremu zaś oponował się w tej mierze prof. Kutrzeba. Koranyi'ego ciekawił szereg zagadnień historii prawa karnego, m. in. szereg związanych z nim problemów etnografii i etnologii prawniczej, folklOl'e juridique. Pierwszą swą obszerną rozprawą pt. Wpływ prawa fLandryjskiego na PoLskę w XVI wieku zapowiedział nowy kierunek badań: postacie Damhouder i Groicki zaciekawiły go tak bardzo, że wychodząc z ich badań zanalizował historię literatury prawniczej, zgłębiając wpływy wzajemne różnych systemów prawnych. Do tematu tego powrócił i w latach późniejszych, wydając w latach 1953-58 dzieła Bartłomieja Groickiego. Z badań nad dawnym prawem sądowym zwłaszcza są cenne praCe Koranyi'ego w związku z problemami prawa prywatnego i procesowego; z tej dziedziny istnieje sporo jego cennych bardzo tak monografii, jak artykułów, przy czym jako dydaktyk jest Kcminyi u nas w tej dziedzinie nawet pionierem. W nader licznych swych 'rozprawach i artykułach zawsze ważkich a napisanych oryginalnie, bo Koninyi był indywidualnością, traktował o historii miast i prawa miejskiego, a dalej prawa wojskowego, polskiego i za granicą, dzieje średniowiecznych traktów międzynarodowych, dzieje gospodarcze ze ,szczególnym uwzględnie- �228 Kronika niem handlu i historii prawa morskiego w Polsce przedrozbiorowej. Nadto był znakomitym historykiem prawno-politycznych doktryn feudalnych, wybornym historykiem zarówno źródeł jak i kodyfikacji, wciąż bacznym na folklor prawny. Bardzo był czynny w zakresie nauczania prawa w uniwe'rsytetach i wypowiadał się w tej mierze często, gdyż zależało mu na doskonaleniu naukowym badaczy polskich i udzielaniu im dobrej informacji naukowej. Stwierdzić należy, iż podniósł znaczenie tak potrzebnej u na.s bibliografii. Bardzo są ważne jego żmudne prace "Bibliografia historyczno-prawna za lata 1926-36", która wyszła w dwóch tomach w latach 1938/39 i w ich c.d. za lata 1937-47, także 2-tomowy, a opracowany i wydany razem z żoną uczonego p. Jadwigą Korimyi w latach 1953-59. Za clou twórczości naukowej Korimyi'ego uważa się potężną syntezę, powszechną syntezę państwa i prawa. Jest to wielki podręcznik uniwersytecki, wciąż uzupełniany i poprawiany, w coraz nowszych wydaniach, ale ku szkodzie ogółu niedokończony. Ten monument prawniczy, ,rzecz .pierwsza tego rodzaju w ogólnej literaturze prawniczej <ldznacza się znakomitym opanowaniem materiału porównawczego i na każdym kroku zdradza dydaktyka wielkiej miary. O Konl.nyi'm rzec można, że przeorał teren odłogu i otworzył nowe ho'ryzonty, a przeto zasługa jego jest zgoła wyjątkowa. Wobec tak cennego dorobku, którym uwieńczył żywot pracowity, należy mu się uznanie i cześć! Był świetnym historykiem prawa obyczajowego, które uwzględnił w wysokim stopniu. Jerzy Pogonowski PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK Dota,rła do Redakcji "Ludu" smutna wiadomość o śmierci Prof. dra Gerarda Ciołka w ukochanych przez Niego Tatrach. Zmarł na atak serca, gdy wracał samotnie na narta'ch z Hali Gąsienicowej do Zakopanego. Znów ubył z szeregów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden członek tak ściśle, zwłaszcza w latach powojennych, związany z pracami Towarzystwa. Gerard Ciołe,k był ,!:Dawcą problematyki muzeów skansenowskich i architektury ludowej. Liczne Jego ,podróże do Finlandii, Szwecji, Norwegii, Danii, Niemiec, Austrii i Czechosłowacji pozwoliły Mu na przeprowadzenie studiów porównawczych nad skansenem i budownictwem ludowym Europy środkowej, nic więc dziwnego, że po latach wędrówki po Europie, po odbyciu kampanii w.rześniowej w 1939 r. związał się z Tajną Politechniką Warszawską i pod kierunkiem profesora Tołwińskiego pisał dysertację doktorską pt. Regiony budownictwa wiejskiego w Polsce. Wprawdzie powojenna twórczość naukowa Gerarda Ciołka odrywa się od problematyki etnograficznej i skierowuje się ku studiom nad architekturą ogrodów, a także ku problemom konserwatorskim, zwłaszcza w sprawach ochrony krajobrazu, a później przechodzi do zagadnień, związanych z planowaniem architektonicznym i osiąga w tych dziedzinach poważne stanowisko naukowe, to nigdy jednak zagadnienie budownictwa wiejskiego nie było Mu obojętne. PodstaW<lwy kierunek Jego studiów uwieńczyły takie prace, jak: Ogrody polskie; Zarys historii kompozycji ogrodowej w Polsce i inne. W 1952 r. po śmierci prof. Tołwińskiego został kierownikiem Katedry Urbanistyki w Krakowie. W 195'4 r. uzyskał nominację na profesora nadzwyczajnego i dodatkowo objął wykłady w Zakładzie Architektury Krajobrazu na wydziale architektury w Warszawie. Załączony wykaz prac wiążących się z etnografią i skansenem wskazuje, że począwszy od 1938 r. po 1962 r. pojawiają siE; prace Gerarda Ciołka, artykuły i roz- �Kronika 229 prawy, których tematyka dotyczy budownictwa wiejskiego i ciesielstwa. W 1962 r. w zbiorowej pracy Historia sztuki poLskiej w II i III tomie porusza w dużym znawstwem zagadnienie budownictwa drewnianego, nie wyłączając wiejskiego. W studiach Jego nad budownictwem wiejskim widoczne są wpływy niektÓorych kie!'unków szwajcarskich, zwłaszcza tam, gdzie rozważa On zagadnienia statyki i ma- PROF. DR INŻ. GERARD CIOŁEK terialoznawstwa jako czynników determinujących formy budownictwa i ich ewolucj~. Do cennych uwag należą Jego wnikliwe spostrzeżenia, zawarte w książce F. Kopkowicza o roli tradycji ciesielskiej w Polsce i roli szk6ł ciesielskich w kształtowaniu się budownictwa i ornamentyki. Na szczególną uwag~ zasługują studia i projekty Gerarda Ciołka dla etnograficznego Muzeum Budownictwa w Morysinie, dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach oraz dla parku etnograficznego w Zakopanem. Jego też dziełem jest projekt skansenu w Lublinie. Odszedł z naszego grona człowiek, który pozostawił trwały ślad w nauce polskiej i w etnografii. Ale odszedł również człowiek, kt6ry odbył kampanię wrześniową w 1939 r. brał czynny udział w powstaniu warszawskim, był żołnierzem polskiej brygady spadochronowej. Do Polski powr6cił w 1945 1". i służył nauce i kulturze polskiej do dni ostatnich. Pozostaje pamięć o Nim jako o zasłużonym człowieku i naukowcu. J. G. 1937 - Projekt i realizacja mapy zasi~gu gotyku w Europie. Eksponat na wystawę w Paryżu nagrodzony DipLome d'Honneur. 1947-1955 Projekt parku kultury i muzeum etno~raficznego budownictwa wiejskiego w Morysinku. �230 Kl'onlkll 1954 - Projekt parku Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach (wspólnie łoszewskim). 1958 - Projekt Parku Etnograficznego w Zakopanem (nie zrealizowany). 1958 - Projekty: campingu w Zakopanem i skansenu w Lublinie. Wykaz wybranych publikacji prof. dra Gerarda z S. Mi- C i o łka Skandynawskie muzea pod otwal'tym niebem. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury". r. VI, nr 1, Warszawa 1938. Zamek w Ba,ranowie - system krużganków. "Biuletyn Historii Sztuki Kultury", r. VI, nr 4, Warszawa 1938. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VI, nr 2, Warszawa 1939. Urządzenia ogniowe i ich wpływ na rozwój planu chałupy wiejskiej ... Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", r. VII, nr 3-4, Warszawa 1947. Podstawy regionalnego planowania wiejskiego. "Miesięcznik Architektury", Warszawa 1947, nr 2. Dach w polskim budownictwie wiejskim. "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa 1947. nr 12, i 1948 nr 1. Wpływ środowiska geograficznego na formy csadnictwa budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. XXXIX, Kraków~Poznań 1952. Zagadnienia ochrony budownictwa ludowego. Kwartalnik. "Ochrona Zabytków", 1'. V, z. 4, Warszawa 1953. Rozdziały do książki Franciszka Kopkiewicza: "Ciesielstwo polskie" 1. Zarys historii i przegląd zabytków ciesielstwa polskiego (s. 18, iI. 109). VIII. Typy i formy dachów w budownictwie drewnianym (s. 18, ił. 32). XIJT. Zdobnictwo ciesielskie (s. 15, iI. 42). XIV. Zagadnienia konserwatorskie (s. 19, il. 28). "A'rkady", Warszawa 1958. Z zagadnień estetyki krajobrazu w Polsce. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki PAN, t. VII, z. 4, Warszawa 1962, Praca zbiorowa. Histo'ria Sztuki Polskiej, t. II, cz. V, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 6, ił. 3); cz. VI, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 11, ił. 6); t. III, cz. VII, rozdz. IV (z T. Dobrowolskim) Budownictwo drewniane (s. 3); cz. VIII, rozdz. IV. Budownictwo drewniane (s. 4, ił. 1). Wydawnictwo literackie, Kraków 1962. PROF. DR STEFAN NOSEK Dnia 19 lipca 1966 r. zmarł w Krakowie, po ciężkiej, przewlekłej chorobie prof. dr Stefan Nosek, kierownik Zakładu Archeologii Małopolski Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, członek Rady Naukowej tegoż Instytutu, oraz redaktor "Sprawozdań Archeologicznych" i "Prac Komisji Archeologicznej Krakowskiego Oddziału PAN". Stefan Nosek urodził się dnia 22 marca 1909 1'. W Krakowie. Tu kończył szkolę podstawową oraz III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego. Do 1934 1'. studiował z przerwami na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaznajamiając się z historią, archeologią oraz polonistyką i filologią klasyczną. Studia kończy dwoma magisteriami a mianowicie w zakresie historii (1934 r.) i prehistorii (1936r.l. Już w owa lata później doktoryzuje się na tymże uniwersytecie, na podstawie roz- �Kronika 231 prawy pt. "Kultura grobów skrzynkowych i pod kloszowych w Polsce południowo-zachodniej" . Bezpośrednio po wojnie, w 1945 r., rozpoczął samodzielną pracę, jako kierownik Katedry Prehistorii na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Był to prawdziwie pionierski okres w życiu ś.p. Profesora. Katedra Prehistorii stała się pierwszą w histo·rii Lubelskiego placówką archeologiczną. Fakt zaszczytny ale połączony z ogromnym trudem. Dziwne były wówczas sytuacje. Np. w początkowym okresie Katedra Prehistorii UMCS zajmowała dosłownie kąt w Katedrze PROF. DR STEFAN NOSEK Etnografii tegoż uniwersytetu, obydwie jednak korzystały z gościny Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ta bliskość etnografii na codziet't, wyrażająca się we wspólnych niektórych seminariach i licznych dyskusjach roboczych, wywarła duży wpływ na zakres archeologicznych ujęć Profesora, (co przekazał również swoim uczniom). Wyraziło się to w takich pracach jak: ,.Znaleziska w Biskupinie a wczesna kultura ludowa Słowian" (Lud t. 36-1939/45) oraz "Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne" (Lud t. 39-1948/5'1). Profes0'r staje się nie tylko czynnym członkiem PTL ale wchodzi również do Zarządu Głównego. W okresie narodzin Polskiego Atlasu Etnograficznego czuwa nad powiązaniami problemów etnograficznych i archeologicznych. W okresie późniejszym podejmuje się opracowania haseł "etnograficznych" dla Słownika Starożytności Słowiańskich, (amulety, bartnictwo, kora, narzędzia kopieniacze, podkowa). Archeologiczna twórczość naukowa ś.p. P,rofesora dotyczyła wszY'stkich epok z wyjątkiem paleolitu i mezolitu ze szczególnym jednak umiłowaniem młodszej epoki kamienia. Zbiegło się to z faktem, że szczególnie płodny okres jego życia przypadł właśnie na Lubelszczyznę, tak bardzo bogatą w zabytki tej epoki. Prace wykopaliskowe objęły liczne stanowiska m. in. w Stoku, Lesie Stockim i Klementowicach, pow. Puławy. Jaszczowie i Krężnicy Jarej, pow. Lublin i sięgnęły do woj. kieleckiego, w Kamieniu Plebańskim, pow. Sandomierz. �232 Kronika Najbardziej uderzającą cechą okresu lubelskiego bylo dziwne połączenie upartej, i wielkiej pracy naukowej dla Lubelszczyzny z równie wielką tęsknotą za Krakowem. Zył nieustanną nadzieją powrotu do tego miasta. Odchodząc już z Lublina w 1954 r. drukował w Krakowie dla UMCS podsumowanie archeologicznej wiedzy o Lubelszczyźnie, w obszernym tomie: "Materiały do badań nad historiq starożytną i wczesnośredniowieczną międzyrzecza Wisły i Bugu", (Annales UMCS vol. VI, sectio F). Jest to jedyne opracowanie tego -rodzaju w naszej literaturze archeologicznej. Jeszcze pracując w Lublinie habilitował się na UJ w 1'. 1947, na podstawie pracy pt. "Zagadnienie Prasłowiańszczyzny w świetle prehistorii". Oprócz neolitu wiele wysiłku badawczego poświęcił zagadnieniom etnogenezy Słowian. To właśnie było tematem jego pracy habilitacyjnej. Opowiada się i argumentuje lokalizację tej kolebki w dorzeczu Odry i Wisły. Akcentuje przy tym bardzo silnie ważną rolę, jaką mogłaby odegrać etnografia historyczna, "którąby ściśle połączyć należało z archeologią historyczną, boć pr:zecie etnograf historyczny musiałby pracować metodami a,rcheologicznymi". W Krakowie zostaje kierownikiem Zakładu Archeologii Polski (obecnie Małopolski) IHKM PAN, którą to funkcję pełnił do śmierci. W tymże czasie (1954 r.) został mianowany profesorem nadzwyczajnym (nominacja na prof. zwyczajnego ogłoszona w 2 mies. po śmierci). Brzejściowo był również dyrektorem Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Zmarły pozostawił bogatą spuściznę naukową, w tym szereg pozycji bardzo pracochłonnych, (ponad 160 pozycji). Do ostatnich chwil życia, jak gdyby w wyścigu ze śmiercią pracował, przekazując do druku obsze,rne publikacje. Rzeczą historii nauki będzie ocena całości dorobku. Dla uczniów był kimś więcej niż profesorem, bo pełnym życzliwości przyjacielem, inspirującym łagodnie problematykę badawczą i cierpliwie przypominającym o konieczności nieustannego wysiłku. I takim pozostał we wspomnieniach. Jan Prace prof. dra S. Noska z pogranicza archeologii Kowalczyk i etnografii Uwzględniając w tym wykazie tylko te pozycje, które się wiążą z problematyką etnograficzną, należy podkreślić, że całość dorobku liczy 158 pozycji, a oprócz tego 2 znajdują się w druku, co łącznie przekracza 210 arkuszy drukarskich. Perspektywy archeologiczne (w) Jan C z e k a n o w s k i: Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe. Wyd. II, Poznań 1957, s. 428449. Neurowie w świetle prehistorii. "Przegląd Zachodni", r. VIII (1952), nr 5-5 s. 270-278. Słowianie w pradziejach ziem polskich (skrypt). Koło Historyków Sztuki KUL, Lublin bd. s. 99. Problem celtycki w prehistorii Polski. "Sprawozdania PAU", t. LII (1951), s. 142-145. Slady kultów licie Polski. religijnych "Z otchłani wschodniej wieków", części basenu śródziemnomorskiego w neo- r. XVIII (1949), s. 178-186. Największe zdobycze Ludzkości. "Z otchłani wieków", r. XVII (1948), s. 65-59. Kultura łużycka i zagadnienie Prasłowiańszczyzny. "Wiadomości Historyczne" r. I (1948), nr 4, s. 18-24. �233 Kronika Lubor NiederLe. Stosunki "Lud", t. XXXVIII Praslowiańszczyzny PAU", t. XLVIII z (1948), s. 663-665. Italiq i krajami alpejskimi. "Sprawozdania (1947), s. 381-384. Slowianie w pradziejach Pionierzy archeologii ziem polskiej. polskich. Zorian Kraków 1946, s. 150. Dolęga Chodakowski. "Z otchłani wie- "Z otchłani r. IX kó\,,''', r. X (1935), s. 56-59. Czy Bastarnowie byli Celtami czy Germanami? wieków", (1934), s. 1-10. TADEUSZ ZYGLER (1906-1964) Działalność Tadeusza Zyglera dobrze była znana wśród etnografów z racji wielu funkcji przez Niego pełnionych. Ale jednocześnie znał Go dobrze świat taneczny. To nieco dzienne zestawienie środowisk jest wynikiem Jego specjalnych zainteresowań i wysiłków, aby zorganizować dziedzinę choreologii w Polsce. Ogólnie wiedziano, że specjalnie zajmowały Go zagadnienia folkloru tanecznego. Ale sprawom tańca poświęcał na wielu odcinkach tak wiele wysiłków, że cała dziedzina tańca w Polsce bardzo wiele Mu zawdzięcza. Urodził się 19 stycznia 1906 r. w Warszawie .. Po ukończeniu Gimnazjum im. J. Zamoyskiego w 1924 r. studiował nauki filozoficzne, biologię i pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim. Jednocześnie w latach 1920-1928 studiował muzykę w W. S. M. w Warszawie (teorię i grę skrzypcową). W latach trzydziestych ukazało się szereg Jego artykułów l, w których wskazywał na wy·sokie wartości wychowawcze tańca ludowego i jego przydatność w szkole. Zwracał też uwagę na możliwości materiałowe tkwiące w złożach folkloru tanecznego. Był On w tej dziedzinie jednym z prekursorów w Polsce. W latach 1946-1952, będąc już na stanowisku kierownika Sekcji Tańca Instytutu Badania Sztuki Ludowej (później Państwowego Instytutu Sztuki) podjął trud zorganizowania planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym 2. Program tego przedsięwzięcia został przez Niego opublikowany w treściwym artykule 3, omawiającym aktualny stan rzeczy i zadania, jakie taka akcja sobie stawiać powinna. W piśmie "Polska Sztuka Ludowa" ukazywały się Jego recenzje i artykuły, w których niejednokrotnie precyzował plany badań w dziedzinie tańca, wskazywał na konieczność prowadzenia takich prac i stawiał konkretne wnioski 4. W latach 1949-1950 pełnił zresztą obowiązki Redaktora Naczelnego pisma "Polska Sztuka Ludowa". Do pierwszej w Polsce stałej muzealnej ekspozycji poświęconej zagadnieniom tańców ludowych w krakowskim Muzeum Etnograficznym, opracował Tadeusz Zygler w r. 1952 ilustrowany przewodnik pt. "Polskie Tańce Ludowe", będący jedynym dotąd, popularnym kompendium w tym zakresie. 1 Z Y g 1 e I' T., Taniec ludowy w szkole, Wychowanie Fizyczne w Szkole, 1935/36, s. 105110., - Tańce huculskie, ibid. 1938/39, S. 99-103. - Taniec ludowy i jego wartości wychowawcze, Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-'17. 2 Polska Sztuka Ludowa, R. I, 1947, nr 1-2, s. 60--61; R. NI. 1949, nr 1-2, s. 63; R. nI. 1949, nr 11-12, s. 368. 3 Z Y g 1 e T T., Polskie Tańce ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr l. 4 Z Y g l e I' T., Refleksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11/12; Ibicl. 1948, nr 9-10, s. 64; Ibid. 1949, nr 3-4, s. 127. �234 K1'onika W roku 1954 opracował hasła do zagadnień muzykologicznych i choreologicznych dla Słownika Wyrazów Obcych (PIW). Tadeusz Zygler brał udział w wielu kongresach, zjazdach naukowych i festiwalach związanych z dziedziną tańca ludowego (1933 - Lwów, 1935 - Londyn, 1936 Hamburg, 1937 - Pa'ryż, 1945 - Łódź, 1948 - Praga, 1954 - Warszawa). będąc zwykle żywo zaangażowany w pracach kongresowych i organizacyjnych (członek komisji koku-rsowych itd.). Od 1951 r. wykładał historię taóca w grupie specjalistycznej studentów A.W.F. w Warszawie, a od 1953 r. prowadził wykłady o tej samej tematyce w zespole "Mazowsze". W roku 1955 Tadeusz Zygler został mianowany Dziekanem Wydziału Choreografi P.W.S.T. w Warszawie, pierwszej wyższej uczelni tanecznej w Polsce nie istniejącej już niestety, tak jak nie istnieje Sekcja Tańca P.LS. założona przez Niego. W roku 1961 uległ wylewowi krwi do mózgu i porażeniu lewostronnemu. W dniu 8. VI. 1964 r. zmarł nagle w wyniku zawału serca. Pochowany został w Warszawie na cmentarzu bródzień,skim (kwatera :ł2 C). Rocleryk Lange MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL SCIENCES AND ETHNOLOGICAL Sekretariat informuje członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o składzie członkowskim i władz Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (M.U.N.A. i E.), o czym zawiadomił prof. dr Lawrence Krader osobnym listem zadresowanym "Comite National Polonais de l'Union Internationale et du Congres de Sciences Anthropologiques et Ethnologiques", Poland, prof. dr J. Gajek, Secretaire. Równocześnie podajemy do wiadomości treść pisma dodatkowego prof. dr. L. Kradera. Sekretariat Generalny 17 marca Maxwell 1966 School Syracuse University Syracuse, New Jork 1321 Komunikat o zakresie działania Sekretariatu Generalnego, IUAES. 1965---66. Drogi Kolego! W załączeniu uprzejmie przesyłam naj nowszy spis zrzeszonych w International Union of Antropological and Ethnological Sciences instytucji. W ciągu ubiegłego roku Unia nasza nawiązala formalne stosunki i rozpocz<;ła pracę naukową z Międzynarodową Radą Muzeów (International Council of Museums) i Specjalnym Komitetem Międzynarodowego Programu Biologicznego 'CSD (International Biological Program of ICSU). P.rzedsięwzięcia te włączamy do naszych stosunków z Międzynarodową Radą Studiów Filozoficznych i Humani.stycznych (CIPSH) i Międzynarodową Radą Nauk Społecznych. Współpracujemy z Departamentem Nauk Społecznych UNESCO Union of Anthropological and Ethnological Sciences instytucji. �235 Kronika Unia współpracuje z tymczasowym programem "Salvage Ethnography" (Etnografia Ocalenia), której przewodzi Smithsonian Institution, Washington, pod kierownictwem Sol Taxa. Lawrence Kra der Sekretarz Wykaz członków i władz komitetów Argentyna, Sociaded Argentina dr O. Men~hin, prezes. narodowych: de Antropologia, Moreno • 350, Buenos Generalny Aires, prof. Australia, Australian Institute of Aboriginal Studies, 29, Lonsdale Street, Braddon, A.C.T., P.O. Box 553, City. Canberra A.C.T., prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. University's Board for Anthropological Research, University of Adelaide, Box 489, G.P.O., Adelaide, South Australia, prof. A. D. TrendalI, kierownik katedry. Departament of Antropology of the University of Sydney (N. S. Wales), porf. Geddes, Kier., Peter Lawrence, st. wykładowca. Aust.ria, Anthropologische Abteilung des Neutrhistorischen Museums, Burgring 7, Wien l, dl' W. Ehgratnel', dyrektor. Anthropologische Gesellschaft in Wien, Burgring 7. Wien 1, dr Walter Hirschberg, prezes, dr Johannes Jungwirth, seketarz, Naturhistorisches IVluseuITi. Anthropologisches Institut der UniversWit, Wien, Van Swietengasse l, prof. E. Breitinger. Institut fill' Volkerkundc del' Universitat, Wien, Universitatsstrasse, 7/IV, Wien 1, prof. J. Hackel, Vostand, dr Anna von Hohenwart-Gerlachstein, Secretaire General, prof. dr R. von Heine-Geldern. Museum flir Volkerkunde, Neue Hoiburg, Wien 1 Mme. E. Becker-Donner, dyrektor. Oesterreichische Ethnologische Gesellschaft. Universitatsstrasse 7/IV. Wien 1. prof. dr Josef Haekel, prezes. Belgia, Institut de Sociologie Solway de l'Universite libre. Pare Lecpold, Bruxelles, 6. Prof. A. Doney, dyrektor. Muse·? Royal de l'Afrique Centrale, Tervuren, Mr. L. Cahen, dyrektor. Societe Royale BeIge d' Anthropologie, 25, rue des Taxandres, Bruxel1es 4, Mme . .'\. Dorsinfang-Smets, prezes, Mr. Leguebe, sekretarz generalny, c/o Institut royal des Sciences Naturelles de Belgique, 31, rue Vauthier, Bruxelles,4. Bolivia, Centro de Investigaciones arqueológicas en Tiwanaku, Casilla 2325, La Paz, Bolivia, dr Carlos Ponce Sanginćs, dyrektor. Departamento de Arqueologia, Etnografia y Folklore del Ministerio de Educación de Bolivia, Calle lngavi num. 916, La Paz, Bolivia, dr Julia Elena For t(lll, ,Jefe. Instituto Lingliistico de Verano en Bolivia, Casilla 64, Riberalta, Beni, Bolivia. Sociedad Boliviana de Antropologia. Calle Ingavi, nLlm, 916, La Paz, Bolivia, dre Julia Elena Fortun, prezes. Brazylia, Associacio Brasileira de Antropologia, Museu Nacional, Quinta Boa Vista, Rio de Janeiro (Guanahara), dr J. Mattoso Camara, Jr., prof. Luis de Castro Faria. Cadeira de Antropologia de Facultade de Ciencias e Letras da Universidades de Sao Paulo, Caixa Postal .'i459, Sao Paulo, prof. Egon Sehaden. Departamento de Pesquisas da Universidade do Paranei, Rua General Carneiro 460; 6° andar. Curitiba, Parami, prof. L. Loureiro Fernandes, dyrektor. Escola de Sociologia e Politka de Sao Paulo, Rua General Jardim 522, Sao Paulo, prof. Cyro Berlinek, dyrektor. Instituto de Pasquisas Educacionais, Servico de Antropometria, Avenida Almirante Barroso 87, 7° andar, dr Maria Julia Pourchet. dyrektor, Rio de Janeiro (Guanabara). Instituto de Prehistoria e Etnologia, Ciudade Universitaria, dr Paulo Duarte, dyrektor. Sao Paulo. Instituto Nacional de Pesquisas da Amazonia, Caixa �23G Kronika Postal, 3. Belem, Pani, Museu Paulista, Departamento de Sao Paulo, Prof. dr Herbert Baldus, dyrektor. Uniao antropologicas e Etnologicas, Fortaleza, Ceara. Rua Pedro Cearense). Fortaleza, Ceara. c/o Instituto Je Antropologia. Prof. Francisco de Alencar, dyrektor, Avenida Viscon.:J" de Ceara. 8032, Etnologia, Carta Posti11 Brasileira de Ciencias T, 997 (Centro JVledico Universidade do Cear~i. Canepe 2635, Fortakz<1, Bulgaria, Institut morphologii BAN, Popiomova 27, Sofia. Prof. Musej etnografii BAN, Moskovska 6-a, Sofia, dr B. D. Bozikov. dr P. N. Boev. Canada, Carleton University, Department of Sociology and Anthropology, dr Frank Vallee, Ottawa, Ontario. Laval University, Faculte de Sciences Sociales, Quebec. Profesor Mars-Adelard Tremblay. National Museum of Canada, Human Hislor:.' Branch, Chief of the Archeology Division, Ottawa, Ontario, prof. W. E. Taylor, Jr., sekretarz. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columhia, dr Harry B. Hawthorne. University of British Columbia, Department of Sociology and Anthropology, Vancouver, British Columbia, profesor Wilson Duff. Chile, Museo de Historia Natural, Casilla 787, Santiago, dr Grełe l\losłny, dyrektor. Sociedad chilena de Arqueologia e Historia "Francisco Fonck." Vina DeI Mar, Jorge E. Schwab, prezes. Sociedad Chilena de Antropologia, Rosas 1388, Santiago, dr Luis Sandoval S., prezes. Colombia, Instituto de investigación etnológica. Museo Etnológico, Apartado posta I 496, Barranquilla, dr Carlos Anqulo Valdes, dyrektor. Departamento de Antropologia de la, Universidad de los Andes, Calle 18, carrera I-E, Apartado Aereo 4976, Bogota, D. F., dr Gerardo Reichel-Dolmatllff, Jefe. Instituto Colombiano de Antropologia, Apartado Nacional 407, Bogota, dr Francisco Marquez Yanez, sekretarz generalny, dr Manuel Casas Manrique; dyrektor. Cuba, Instituto de Etnologia y Folklore de la Comisión de la Academia de Ciencias de la Republica de Cuba,' Capitolio Nacional, La Habana, dr Argeliers Leon, dyrektor. Czechosłowacja, Czechoslovak Academy of Sciences, Institute for Ethnography and Folklore, Praha 2, Lazarska 8, CSSR, dr O. Skalnikova, sekretarz. Moravske Muzeum v Brne, Nemesti 25, unora 8, Brno, dr Jan Jelinek, dyrektor. Seclion anthropologique de la Societe du Musee National, Vaclavske nam, 68, Praha II, 1700, Praha, dr Jaroslav Suchy, sekretarz, dr Vojtek Fetter, prezes. Dania, Danish Ethnographical Society Nationalmuseet, Copenhague, dr Kaj Birket-Smith. International Secretariat for Research on the History of Agricultural Implements, National Museum, Copenhagen K., prof. G. Nellemann, M. Sc. Universitetes Anthropologiske Laboratorium Norreale 63, Kobenhavn, prof. B. J. Jorgenson. Ekwador, Casa de la Cultura, Casilla 789, Guayaquil, Sr. Carlos Zcvallos Menendez. Centro misional de investigaciones cientificas, Apartado 412, P. Ernesto Alvarez A., dyrektor, Quito. Finlandia, Kansallismuseo, bianink 33, Helsinki. Helsinki, dr Hilkka VilppuJa. Helsingin Yliopisto, Fa- �Kronika 237 Francja, Centre d'etudes anthropotechniques, 2 rue de Vallois, Paris leI'. Dr Pierre Vasal, sekretarz generalny, 42 rue Henri Barbusse, Paris Ve. Centre national de recherches d'Archeologie, Ministere des Affaires culturelles, Tunisia, (patrz Tunis). Centre universitaire havrais de Psychologie des peuples, Universite de Caen, MI'. M. Miroglio, dyrektor. Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite du film ethnographique, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Leroi Gourhan, prezes. M. J. Rouch, sekretarz. Comite international de standardisation en Biologie humaine Hospital Cochin, Pavillon de Recherches, 27, rue Faubourg Saint Jacques, Paris, 14, E. Schneider, prezes, G. A. Heuse, sekretarz generalny. Conservateur en Chef du Musee des Arts et Traditions Populaires, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris 16e, prof. M. Georges Henri Riviere. Institut d'Ethnologie d l'Universite de Paris, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. Henri Raulin, sekretarz generalny. Laboratoire d'Anthropologie de la Faculte des Sciences de Paris ,Sorbonne), Paris, 45, rue des Saints Peres, prof. Georges Olivier, dyrektor. Le Laboratoire d' Anthropologie Sociale, College de France, 11 Place Marcelin-Berthelot, Paris 5, prof. Claude Levi-Strauss, dyrektor. Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero, Paris XVIe. Prof. Saegnes Millot, dyrektor. Societe d'Anthropologie, BId. SL Marcel, Paris XlIle. Dr H. V. Vallois, sekretarz. Societe des Africanistes, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe, Mad. Dieterlen, sekretarz. Societe des Americanistes, Musee de l'Homme, Palais de Chaillot, Paris XVIe. Prof. R. d'Harcourt, prezes. MI'. Jacques Lafaye, sekretarz generalny. Societes des Oceanistes, Musee de I'Homme, Pal ais de Chaillot, Paris XVIe, P. O'Reilly, sekretarz generalny, Mad. Guyomard, sekretarz. Societe d'Ethno-Zoologie et d'Ethno-Botanique, 43, rue Cuvier, Paris-V, France, prof. R. Porteres. Societe internationale d'Ethnopsychologie normale et pathologique, 96 rue Pierre Demours, Paris XVIIe, dr Pidoux, sekretarz generalny. Niemiecka Republika Federalna, Anthropologisches Institut der UniversiUit, Kiel, Olshausenstr. 40-60, Bau 17, B2, prof. dr J. Sehaeuble, dyrektor. Anthropologisches Institut der UniversiUit. Mainz prof. dr Egon von Eiekstedt, Hon. dyrektor, dr lise von Sehwidetki, dyrektor. Anthropos Institut, St. A'lgustin, Siegburg (Rhl.), prof. dr Huber. Deutsche Anthropologische Gesellschaft, prof. dr Wilhelm Gieseler, prezes, Schloss, Tubingen. Deutsche Gessellschaft fUr Volkerkunde, Institut fUr Volkerkunde der Universitiit. lVIiinchen, prof dr H. Baumann, prezes. Frobenius Institut an del' cTohann WoIfang Goethe Universitat, Liebigstr. 41, Frankfurt a/Main, prof. dr Schmitz, dyrektor. Hamburgisches Museum fiir Volkerkunde und Vorgeschichte, 2 Hamburg 13, Binderstrasse 14, prof. K. Dittmer. Institut fi.ir Anthropologie und Humangenetik UniversiHit Miinchen, Richard Wagner Str. 10/1, Miinchen 2, prof. K. Saller. Institut fiir Humangenetik del' Universitiit Miinster i, W. Versaliusweg 12-14, Muenster i, VV,prof. dr Frhrr. von Verschuer, dyrektor. Museum fiir Liindev-und Volkerkunde, Stuttgart (Linden-Museum des Wiirttembergischen Vereins fiir Handelsgeographie E. V.), Hegelplatz 1, Stuttgart/N, dr Hans Rhotert, dyrektor. Rautenstrauch-,Joest Museum fiir Volkerkunde, Ubierring, 45. Koeln, dr W. C. J. Frohlich, dyrektor. Staatliches Museum fiir Volkerkunde, Muenchen, Konservator: dr Andreas Lommel, Maximilianstr. 26. Siidasiens Institut der Universitiit. Heidelberg Schaffelstrasse 6, prof. dr Schiller, dyrektor, prof. dr K. Jettmar, z-ca dyrektora. Niemiecka Republika Demokratyczna, Akademie der Vlissenschaften, Unter Institut fi.ir Deutsche Volkskunde an der oer Linden 8, Berlin, prof. dr W. Steinitz, �238 Kronika dyrektor. Museum flir Volkerkunde, Leipzig, dr Hans Damm, dyrektor, Taubchenweg 2. Leipzig. Staatliches Museum fUr V5Ike:'kunde, Dresden, dr S. Wolf, dyrektor, Dipl. ethn. Heinz Israel, z-ca dyrektora. Grecja, prof. V. Valaoras, 14, Asklipioll, Athenes. Gwatemala, Instituto de Antropologia Carlos Samayoa Chinchilla, dyrektor. e Historia, Edificio num. 5 de la Aurora. Haiti, Institut d'Ethnologie, rue, Capais, Port-Au-Prince, dr L. Mars, dyrektor. Honduras, Instituto Nacional de Antropclogia e Historia de Honduras Comayaguela D. C., dr Jose Nónez, dyrektor. Węgry, Magyar Neprajzi Tarsasag (Soch~te ethnographique hongroise), Konyves Kalman-Korut 40, Budapest VIII, dr Akos Szendrey, prezes, dr Tibor Bodrogi, sekretarz generalny. Sectio anthropologiea Musei Historici-naturalis Musei National, dr Nemeskeri, dyrektor, Baross-utica, J.3 Budapest VII. Islandia, prof. K. Eldjarn, Thjodminjasafn Islands, Reykjavik. India, Anthropological Survey' of India. Calcutta, Indian Museum, 27, Chowringee. Calcutta 13, dr K. Sen, dyrektor, dr N. Datta-Majumdar, dyrektor. Anthropological Department, Panjab University, Chandigar, dr S. R. K. Clwpra., kier. Anthropology Department. Delhi University, Delhi 35, Ballygunge Circular Road. Calcutta 19, prof. dr P. C. Biswas, kier. Department of Anthropology, University of Calcutta prof. dr K. Chattopadby, kier., Calcutta. Indian Anthropological Institute. Calcutta P. 26. Raja Basanta Roy Road Calcutta 29, dr Kalidas Nag, sekretarz. Man in India, Ranchi, Bihar 18, Church Road, Ranchi, Bihar prof. dr Nirmal Kumar Bose Poona University, Department of Sociology and Antropology Poona, India, Mme. J. Karve. Tribal Research Institute. Ranchi, Bihar, dr Sochchidananda, dyrektor. University of Delhi, Department of Sociology, Delhi School of Economics, Delhi 6, dr M. S. A. Rao, Ag. Head of the Department, prof. M. N. Srinivas. Iran, Comite iranien d'Anthropologie et d'Ethnologie. bal, Institut des Beaux Arts. Teheran. Teheran c/o: prof. Ali Hani- Izrael, Department of Prehistory and Anthropology of the University. Jerusalem, prof. Moshe Stckelis, dyrektor. Ethnological Museum and Folklore Archives. Haifa, Arlosoroff Street, 19. Haifa, dr Dov Noy, dyrektor. World Center for Jewish Folklore Research. Yeda'am. Tel Aviv, 39, Nachmani Street, P. O. B., 314. Tel Aviv., dr Yom-Tob Levinski, prezes. Włochy, Instituto di Ethnologia delIa Universita. Firenze, Via San Egidio, 21, prof. Paolo Graziosi, dyrektor. Instituto di Antropologia. Universita Cagliari, prof. C. Maxia. Instituto di Antropologia. Universita di Palermo, Via Archirafi, 22, Paiermo, prof. dr Venerando Correnti, dyrektor. Instituto italiano di Antropologia, Roma. Citta universitaria, prof. Sergio Sergi, dyrektor hon. prof. Genna, dyrektor. Instituto per Ie civilta primitive. Facolta di Lettere e Filosofia, Citta univcrsitaria, Roma, prof. V. L. Grottanelli, dyrektor, prof. V. Lanternari, sekretarz generalny. Wybrzeże Kości Słoniowej, Centre des Sciences Ivory Coast (Rep. of), dr B. Holas, dyrektor. humaines, B. P. 1600 Abidjan, Japonia, The Anthropological Society of Nipon, Motofuji-cho, Bunkyoku, Tokyo, dr Kotondo Hasebe, prezes. The Japan Society of Ethnology Shimo-Hoya, Hoya- �239 Kronika -machi, Kitatama-gun, Tokyo, 3, prof. dr Sh. Shiratori Japan, Ueno Park, Tokyo, prof. M. Oka. prezes. Science Council of Meksyk, Escuela de Antropologia de la Universidad Libero-Americana, clo dr Felip Pardinas, Cerro de las Torres, 395, Escuela Nacional de Antropologia, Museo Nacional de Antropologia. Bosque de Chapultepec, Mtro. Felipe Mnntemayor, dyrektor. Instito Indigenista Interamericano, Nifios Heroes 139, dr Miguel Leon Portilla, dyrektor. Instituto Nacional de Antropologia e Historia, Córdoba 43, dr Eusebio Davalos, dyrektor. Instituto Nacional Indigenista, Avenida Revolución, 1297, dr Alfonso Caso, dyrektor. Museo Nacional de Antropologia. Mexico, Bosque ric Chapultepec. dr Ignacio Bernal, dyrektor. Sccieelad Mexicana de Estudios antropológicos. Mexico, dr G. Aguirre Beltran, sekretarz, Avenida Revolución, 1279. Instituto de Investigaciones históricas de la Universidad Nacional, sección de Antropologia, Mexico, Jefe de la sección, prof. dr Juan Comas. Monaco, Musee d'Anthropologie rai, konserwator. Maroko, Institut tor. des Hautes Prehistorique, Etudes Marocaines, (Principaute de Monaco). L. Bar- Rabat. M. Henri Terrasse, dyrek- Holandia, Institute of Human Biology, 22-24 Achter den Darn, Utrecht, prof. dr Johann Huizinga, Mrs. Anne L. ToI. Koninklijk Instituut voor de Tropen, Linnaeusstraat 2A, Amsterdam, prof. R. A. M. Bergman. Leiden University, Leiden, prof. G. W. Locher. Nederlands Genootschap voor Anthropologie clo on. Inst. voor de Tropen, Linnaeusstrat 2 Amsterdam-O, prof. dr Th. Fischer, prezes, Mme. A. .l. van Bork-Feltkamp, sekretarz. Nowa Zelandia, Anthropology Department, Gathercole, Senior Lecturer in Charge. University of Otago, Dunedin, Norwegia, Ethnological Institute Universitetet l Oslo, Blindern, Knut Kolsrud. University of Bergen, Bergen, prof. Fredrik Barth. dr Peter Oslo 3, prof. dr Panama, Centro de Investigaciones antropológicas. Facultad de Filosofia, Letras y Educación. Universidad de Panama, Apartado 3277, Panama, dr Reina Torres de Arauz, dyrektor. Peru, Departamento de Etnologia y Arqueologia de la Universidad Mayor de San Marcos, Lima, dr Jose Matos Mar, Luisa Beausejour 286, S. Isidro. Lima. Instituto de Estudios humanos de Lima, Girón Apurimać 375. Lima dr M. M. Valle, dyrektor. Universidad de San Agustin. Facultad de Letras. Arequipa clo dr M. M. Valle, Girón Apurimac 375. Lima. Instituto Riva Aguero de la Universidad Católica. Lima, Plaza Francia. Lima. Museo Nacional de Historia. Lima, Avenida Alfonso Ugarte 656. Lima, ell' Luis E. Valcarcel, d:'lrektor. Polska, Comite National Polon ais de l'Union Internationale et du Congres des Sciences Anthropologiqucs et Ethnologiqlles, WroC'law, pl. Nankera 4, prof. dr Józef Gajek, sekretarz. Instytut Historii Kultury Materialnej. Warszawa, Polska Akademia Nauk, Warszawa, ul. Długa 26, prof. dr Witold Hensel, dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Warszawa, dr Tadeusz Dzierżykray-Rog'alski, prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24, Warszawa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, pl. Nankera 4. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, Łódź, Pl. Wolności, 13, Łódź, prof. dr l{onrad JaŻdŻewski. dyrektor. �240 KI'o11'ka Portugalia, Centro de Estudos de Antropologia cultural. Lisboa. Calle Rodrigo da Fonseca, 1416, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Et.nologia Peninsular. Universidade do Porto, prof. dr Antonio Jorge Dias, dyrektor. Centro de Estudos de Etnologia do Ultramar. Avenida Oscar Monteiro 34-1 esq., Lisboa, prof. Antonio de Almeida, dyrektor. Instituto de Antropologia DOlItor Mendes Correa, Porto, Facultade de Sciencias t:niversidade, Porto, prof. dr .J. dos Santos Junior, dyrektor. u Rumunia, Institut d'Archeologie de l'Academie Roumaine. BucUl'esti via J. C. Frimu, II. Bucuresti. Laboratorul de Morfologie, Animala, Universitatea lAS I, Romania, prof. Olga C. Necrasov. Senegal, Institut francais d'Afrique Noire, Dakar. B. P. 206, Th. Monod, dyrektor, Charge du Departement de Linguistique, M. Houis. Somalia, Cultural Relations Ministry of Education, Mogadishu, Musa Galaal, kier. Hiszpania, Catedra de Etnologia, Universidad de Barcelona, prof. dr L. Perleot, Barcelona. Departamento de Antropologia del Instituto Bernardino de Sahagun de Antropologia y Etnologia, prof. dr Santiago Alcobe, dyrektor, Laboratoriode Antropologia, Universidad de Barcelona. Departamento de Antropologia Social del Instituto Balmes de SOciologia, Madrid, Medinaceli 4, Madrid, prof. Claudio Esteva Fabregat. Museo Etnologico y Colonial. Barcelona, Parque de Montjuich, prof. dr Luis Pericot. Seminario de Americanistas de la Facultad de Filosofia y Letras de la Universidad, Madrid, prof. dr Manuel Ballesteros Gaibrois, dyrektor, dr Leonor Cabrera, sekretarz. Seminario de Historia Primitiva, Madrid, prof. dr Julio Martinez Santa-Olalla, dyrektor, .Jorge Juan 59, Madrid. Sociedad espanola de Antropologia, Etnografia y Prehistoria, Madrid, Apartado 1914, Madrid, Arquitecto Jose Luis Arrese, prezes, prof. dr Julio Martinez Santa- Olalla, sekretarz. Societat Catalana d'Estudis Histórics, Barcelona, dr R. Aramón, prezes. Apartado 1146, Barcelona. Szwecja, Etnografiska Institutet, Universitet, Goeteborg, prof. C. G. Izikowitz, dyrektor. Etnografiska Museet, Goeteborg, Norra Hamngatan, 12, Góteborg, C, prof. C. G. Izikowitz. Etnologiska Sallskapet St.ockolm, (Ethnographic Society of Stockolm), prof. John Grandlund, prezes. Swedish Committee for Folklife Research, Stockholm, prof. S. Erixon, prezes, Ormansgatan, 63, Stockom-Vallingby, 3. Szwajcaria, Association internationale pour l'Etude de l' Ant.hropologie Differentielle, lnstitut d'Anatomie de l'Universite, 20 rue de l'Ecole de Medecine Geneve Institut d' Anthropologie d l'Universite de Geneve, 44 rue des Maraichers, Geneve, prof. R. Marc Sauter, dyrektor. Musee Ethnographique (Museum fur Vólkerkunde), Augustinergasse 2, Basel. Societe Suisse D'Anthropologie et D'Ethnologie I, avo Franc<;is Borel, Cortaillod (Geneve), Miss Susanne Haas, sekretarz-skarbnik Societe Suisse des Americanistes, 65--67 Boulevard Carl Vogt, Geneve, Mad. M. Paranhos da Silva, sekretarz generalny. Taiwan, Institute of Ethnology (Academia Sinica), N;J,nkang, Taipei, Taiwan (Formosa), Shun-sheng-I,ing, dyrektor, prof. Yih yuan Li, Associate research fellow, sekretarz. Czad, Institut National Tchadien pour les Sciences bumaines, ForL Lamy, B. P. 503, Fort Lamy (Rep. du Tchad), prof. .T. P. Lebeuf, dyrektor. Bun,au de Paris, Musee de I'Homme Place du Trocadero, Paris 16. �241 Kronika Tunis, Centre national de rikherches et d'Archeologie, Tunis, Ministere res culturelles, dr Ali Sahly, Rieumes (Hf.wte Garonne) (France). des Affai- Wielka Brytania, Association of Social Anthropologists of the Commonwealth, University College London, Gower Street W. C. 1, London, Mr. loan Lewis. International African Institute, St. Dunstan's Chamber, 10/11 Fetter Lane, Fleet Street, London E. C. 4, prof. D. Forde, dyrektor. International Folk Music Council, London, dr Barbara Krader, sekretarz. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 21 Bedford Square, London W. C. 1, Anthony Christie, sekretarz. Egipt, Prof. M. Amer, 8 rue Salamlek, Garden City, La Caire, Republique Arabe Unie. Asyut University, Sociology Department, Assiut, dr A. Shawky, Head, Institut des Etudes Soudanaises, 3. Shagaret-el-Dur, Zamalek, I.e Caire, Republique Arabe Unie, prof. M. Awad. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej American Anthropological Association, 1530 P. Street, N. W., Washington 25, D. C., dr Stephen T. Boggs. American Folklore Society University of Pennsylvania, Philadelphia, Pennsylvania 19104, prof. Kenneth Goldstein. Anthropological Society of Washington. Smithsonian Institution, Washington, D. C., dr Eugene Knez. Bernice P. Bishop Museum Far Eastern Pre-History Association, P. O. Box 3466, Honolulu, Hawaii. Current Anthropology, University of Chicago, Department of Anthropology, l126E 59th Street, Chicago 37, Illinois, dr Sol Tax. Research Institute for the Study of Man, 162 East 78th Street, New York 21, New York, dr Vera Rubin. The Society for Applied Anthropology, University of Colorado, Boulder, Colorado, Mr. Orner C. Stewart, prezes. Uniwersytety, Brandeis University, Department of Anthropology, Waltham, Massachusetts 02154, prof. Robert A. Manners. kierownik katedry. Columbia University. Department of Anthropology, New York, New York 10027, prof. l\larvin Harri~. Cornell University, Department of Anthropology, Ithaca, New York, dr Allan R. Holmberg, kierownik katedry. Northwestern University, Department of Anthropology, Evanston, Illinois 60201, prof. Raoul Narroll. Stanford University, Department of Anthropology, Stanford, California, prof. George D. Spindler, kierownik katedry. University of Pennsylvania, Department of Anthropology, Philadelphia. Pennsylvania 19104, prof. Anthony F. C. Wallace, kierownik katedry. University of Pittsburg, Department of Anthropology, Pittsburg 13, Pennsylvania, prof. David Landy. University of Texas, Department of Anthropology, Austin, Texas, prof. Richard N. Adams, kierownik katedry. Wayne State University, Department of Sociology and Anthropology, Detroit, Michigar.. 48202, prof. Leonard Moss, kierownik katedry. Yale University, Department of Anthropology, New Haven, Connecticut, prof. Harold Conklin. Z.S.R.R., Institut d'Ethnographie de l'Academie des Sciences de L'URSS Moskva, ul. Dimitri Ulyanov, 19, Moskva V, 36, prof. S. P. Tolst6v, dyrektor, prof. G. F. Debetz. Institute of Anthropology, State University, Moskva, Karl Marx Prospekt, 18. Moskva k-9, dr V. P. Jakimov, dJyrektor. Watykan, Museo Missionario, Etnologico Palazzo Laterane, Laterano 6-A, Roma, Italy, R. P. M. Schulien. Piazza S. Giovanni in Wenezuela, Museo de Ciencias Naturales, Caracas, Apartado 3893, Caracas, dr Ramon Aveledo Hostos, dyrektor. Instituto Venezolano de Investigaciones Cientificas (LV.I.C.), Apartado 1827, Caracas, J. M. Cruxent, dyrektor. 16 - Lud, t. 51, 1967 �242 Kroniko Wietnam, Ecole fran!;ais d'Extreme France, II, place Marcelin Berthelot, Orient, prof. J. Filliozat, Paris 5 (France). dyrektor, College de Jugosławia, Etnolosko Drustvo Jugoslavije (Association cthnologique jugoslave), Studentski trg 13, p.f. 367, Beograd, prof. dr Bofivoje Drobnjakovic, prezes. Filosofska Fakulteta, Oddelek za etnolcgijo, Askercela ul. 12, Ljubljana, prof. V. Novak .. 7 Obrady S.I.E.E. Międzynarodowe Towarzystwo Etnologiczno-Folklorystyczne (S.LE.F.) założone w 1928 r. w Pradze pod nazwą Międzynarodowa Komisja Sztuki i Tradycji Ludowych (C.LA.P.) obradowało 25' kwietnia 1965 r. w IVlaTburgu pod przewodnictwem dyrektora Instytutu do Badań Etnograficznych w Środkowej Europie przy Philips UniversiHit. W obradach wziął udział m. in. prezes S.LE.F. Karel C. Peeters oraz sekretarz generalny Roger Pinion. Po wstępnym przemówieniu prezesa i omówieniu bieżących spraw organizacyjnych sekretarz generalny powiadomił uczestników obrad o powołaniu w ramach towarzystwa nowych komisji naukowych, których utwonenie postulowane było przez członków towarzystwa. zadania i skład tych komisji z pewnością zainteresują również polskich czytelników. Są to: 1. KomiSja d/s Europejskiego Atlasu Etnograficznego - prezesi: M. Bratanic, P. J. Meertens; członkowie: M. Barabas, S. Erixon, J. Gajek (polska), M. Zender. 2. Komisja d./s studiów bibliograficznych prezesi: G. Heilfurth, R. Wildhaber, 3. Komisja d/s studiów uniwersyteckich prezesi: H. Bausinger, W. Nicolaisen. 4. Komisja d/s studiów nad pracą: - prezesi: pani Belenyessi, J. Weber-Kellerman. 5. Komisja d/s studiów nad narzędziami pracy - prezesi: W. Jakobeit, Steensberg. 6. Komisja d/s studiów nad grami i zabawami ludowymi - prezesi: M. Kuret i Peesch. Zapowiedziano również utworzenie oW przyszłości dalszych komisji, m. in. d/s filmów folklorystycznych, wierzeń i zabobonów, świąt tradycyjnych, literatury ludowej, budownictwa wiejskiego. Na zakończenie obrad prezes omówił przyszłe możliwości współpracy z folklorystycznymi organizacjami w Ameryce Południowej oraz zaproponował nadanie tytułów ·członków honorowych S.LE.F. profesorom Renato Almeida i Milan Gavazzi. 27 kwietnia 1965 r. w Marburgu obradował Niemiecki Kongres Etnograficzny na temat folkloru związanego z pracą. Wstępne przemówienie wygłosił m. in. prezes S.LE.F. prof. dr Karel C. Peeters. Mówił on głównie o rozwijającej się współpracy między S.I.E.F. a niemieckimi organizacjami etnograficznymi i folklorystycznymi. Obrady kongresu toczyły się w ośmiu sekcjach: 1) budownictwa i rolnictwa, 2) baśni i legend, 3) sztuki ludowej, 4) strojów ludowych, 5) narzędzi pracy, 6) pieśni, muzyki i tańców, 7) językoznawstwa. 8) folkloru Niemiec Wschodnich. Kongres mimo tematyki, związanej z terenem Niemiec posiadał charakter międzynarodowy dzięki obecności wielu uczestników z zagranicy. Opracował T. Skarżyński w/g Bulletin Folklorique d'lIle-de-France, nr 30. str. 910-913. �243 KToniku SPRA WOZDANIE 7. I Ogólnopolskiego Krakowski Seminarium Afrykanistycznego zorganizowanego przez Oddział PTL w dniach 8 i 9 maja 1965 r. Oddział Krakowski PTL zo,rganizował 8 i 9 maja 1965 pierwsze ogólnopolskie Seminarium Afrykanistyczne w lokalu Zakładu Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Paderevianum, Al. Mickiewicza 8/10, 8 piętro sala 808. W sobotę dnia 8 maja o godz. 10 Seminarium otworzył Prezes Oddziału Krakowskiego PTL prof. dr Tadeusz M i l e w s k i, przedstawiając w krótkim zagajeniu zadania afrykanistyki polskiej. Pierwszy referat naukowy pt. Etiopska medycyna ludowa wygłosił prof. dr Stefan S t l' e l c y n. Omówi! on zarówno treść etiopskich rękopisów medycznych z XVII i XVIII w. jak też przedstawił wyniki badań terenowych. Ludowa medycyna etiopska jest w zakresie swych założeń teoretycznych odgałęzieniem tradycji greckich a następnie arabskich, w zakresie jednak konkretnych metod leczenia wykazuje ona dużą pomysłowość i oryginalność. Prof. Strelcyn przygotowuje obecnie wydanie filologiczne kilku etiopskich ['ękopisów medycznych. Po wygłoszeniu referatu prof. Stn~lcyn objął przewodnictwo obrad i udzielił głosu dr .Januszowi Kamockiemu, który omówił stan zbiorów afrykanistycznych w Polsce. Najbogatszym pod tym względem jest Muzeum Narodowe w Warszawie (około 6000 eksponatów), Muzeum Etnograficzne w KiI"akowie (około 1250 eksponatów w tym kolekcje Rogozińskiego z lat osiemdziesiątych XIX w.), Muzeum w Szczecinie, do którego obecnie napływają eksponaty z Ghany, i Muzeum w Bochni. Palącą potrzebą jest udostępnienie tych zbiorów publiczności przez organizowanie wystaw oraz wydawanie katalogów, artykułów informacyjnych itd. O godz. 13 obrady zawieszono i członkowie Seminarium udali się do Muzeum Etnograficznego, Plac Wolnica 1, gdzie w jednej z sal 7-ego piętra zorganizowano Wystawę zbiorów afrykanistycznych. Otwarcia jej dokonał DyrektoT Muzeum prof. dr Tadeusz Seweryn, a po Wystawie oprowadził gości dr Janusz Kamocki, zwracając ich uwagę na piękną broń i fetysze z Kamerunu oraz na instrumenty muzyczne plemion murzyńskich. O godz. 17 wznowiono brady w Collegium Paderevianum. Doc. dr Szymon C h o d a k wygłosił referat pt. $wiqtynie Ghany, w którym omówił wyniki własnych badań w tym kraju. Referent przedstawił funkcję społeczną' świątyń wynikającą ze światopoglądu miejscowej ludności murzyńskiej. Ich walkę z czarną magią i z przestępczością. Następny referat prof. dr Tadeusza M i l e w s k i e g o pt. Problem klasYfikacji języków Afryki przedstawił ewolucję poglądów w tej dziedzinie od D. Westermanna (1940) do J. H. Greenberga (1963). W wyniku rozwoju badań naukowych ustaliła się koncepcja czterech rodzin językowych Af,ryki: 1. kiwisan na samym południu, obejmująca dialekty Hotentotów i Buszmenów; 2. bantuidalna (u Greenberga kongokordofańska) w basenie Kongo, Nigru i w Kordofanie, 3. nilo-saharska (między Nilem a jeziorem Czad), 4. semito-chamicka (u Greenberga af,roazjatycka) w Afryce Północnej, która obejmuje 5 podrodzin: hausa-musgu (między Nigrem a jeziorem Czad), berberyjską, kuszycką, wymarłą dziś egipską i semicką. Referat prof. dr Romana S t o p y pt. Pokrewieństwo genealogiczne podstawowych czterech grup językowych Afryki szedł dalej od poprzedniego. Bronił on tezy, że cztery wyrozllłone w referacie prof. Milewskiego rodziny językowe są sobie pokrewne i że tworzą w gruncie rzeczy jedną ogólnoafrykańską rodzinę językową, �244 Kronika której najbardziej archaicmymi przedstawicielami są dialekty khoisan używane przez Hotentotów i Buszmenów. W niedzielę9 maja obrady wznowiono o godz. ID. Doc. dr Andrzej Wal ig Ó l' S k a wygłosił pierwszy referat pt. Dawność a współczesność Afryki, w którym naszkicował rozwój metod badań etnograficznych od drugiej połowy XIX w. po dziś dzień. Specjalną uwagę poświęcił referent szkole B. Malinowskiego i historii badań etnograficznych w Afryce. Następny referat prof. dr Tadeusza L e w i c k i e g o pt. Górnictwo i metalurgia w Afryce średniowiecznej dał niezmiernie barwny obraz życia gospodarczego Afryki w okresie między VIII a XIX w.n.e. Podstawą wywodów referenta były informacje zawarte w dziełach średniowiecznych geografów arabskich. Prof. Lewicki stwierdził że wiele ludów murzyńskich Afryki dokonało około początku n.e. skoku od neolitu bezpośrednio do epoki żelaza z zupełnym prawie pominięciem epoki miedzi i brązu. Ostatni referat wygłosił mgr Krzysztof M a k u l s k i pt. Kwestia posiadania ziemi w Afryce Północnej. Referent podkreślił ciągłe wahanie między kolektywną a indywidualną formą posiadania ziemi i przedstawił stanowisko, jakie zajmowały w tej sprawie kolejno plemiona berberyjskie, zdobywcy arabscy i francuskie władze kolonialne. Obrady zamknął prof. Strelcyn podkreślając w podsumowaniu, że znaczenie Seminarium polegało przede wszystkim na tym. że przedstawiciele polskiej afrykanistyki mogli się na nim po raz pierwszy spotkać i poznać *. Dalsze podobne zebrania są konieczne dla ,pomyślnego rozwoju badań. Po każdym referacie rozwijała się ożywiona dyskusja, która specjalnie owocną była po referatach prof. Strelcyna, Doc. Chodaka i Doc. Waligórskiego. Na każdym z trzech zebrań Seminarium frekwencja dochodziła do 50 osób. Tadeusz ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Milewski W POZNANIU Seminarium .Mnerykanistyczne, które obradowało w dniach od 2 do 4 maja 1965 roku w Poznaniu, określić można jako najliczniejsze w historii etnografii polskiej i wzorowo przygotowane zgromadzenie etnografów i przedstawicieli nauk pokrewnych poświęcone w całości problematyce pozaeuropejskiej. Organizatorami imprezy były: Zakład Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL a jej inicjatorem doc. dr Maria F l' a n k o w s k a, kierownik Zakładu i wiceprezes Zarządu Głównego PTL. . Seminarium okazało się przedsięwzięciem potrzebnym nie tylko stosunkowo wąskiej grupie amerykanistów, ale również przedstawicielom innych specjalności etnograficznych i naukowcom współpracującym z etnografią. Fakt, że uczestnicy Seminar,ium w całym szer'egu wystąpień, zarówno naukowych jak i natury organizacyjnej, wykroczyli poza ramy amerykanistyki i poruszyli zagadnienia interesujące szersze grono etnografów, podnosi rangę imprezy. Dobitnym świadectwem szerokiego zainteresowania obradami była przede wszystkim przekraczająca setkę liczba uczestników spotkania. W Seminarium wzięli udz·iał przybyli spoza Pozna- * Pierwsze seminarium afrykanistyczne odbyło się w PTL we Wrocławiu w 1957 r. Wzięli w nim udział m. inn. prof. J. Czekanowski, J. Gajek, T. Milewski, R. Stopa, A. Waligórski i inni. (Przyp. Red.). �245 Kronika nia: prof. dr W. Hensel, dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, prof. dr B. Olszewicz, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kierownik Katedry Etnografii Uniwer.sytetu Warszawskiego i kierownik Zakładu Etnografii Powsz~hnej IHKM PAN prof. dr W. Dynowski, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Toruńskiego doc. dr J. Klimaszewska, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, kierownik Zakładu Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego doc. dr A. Godlewski, pracownicy naukowi uniwersyteckich katedr etnografii, etnograficznych placówek PAN, etnografowie zatrudnieni w muzeach oraz przedstawiciele studenckich kół naukowych z Warszawy, Krakowa, Łodzi, Wrocławia, Lublina i Szczecina. Otwarcia Seminarium dokonała doc. dr M. Frankowska, podkreślając znaczenie tego typu specjalistycznych spotkań dla ,rozwoju badań naukowych. Uczestników obrad powitali: rektor prof. dr G. Labuda w imieniu Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu oraz prof. dr J. Burszta w imieniu Katedry Etnografii UAM i poznańskiego ośrodka etnograficznego. Inauguracyjny referat Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej wodbiciu językowym wygłosił prof. dr T. M i l e w s k i. W pierwszym dniu obrad referaty wygłosili również: doc. dr M. F r a n k o w s k a - Zróżnicowanie kulturowe ludów kopieniaczych Ameryki. Próba interpretacji, mgr L. K r z y ż a n i a k (poznań) - Z zagadnień, rozwoju miast Doliny Meksyku w okresie przedkolumbijskim oraz mgr B. K o h u t n i c k a (Warszawa) - Proces kształtowania się ekonomicznych podstaw kultury Indian Prerii. W drugim dniu Seminarium, w odróżnieniu od pierwszego, w którym dominowała problematyka historyczna, zajęto się zagadnieniami bliższymi współczesności. Referaty wygłosili: mgr K. M a ł k o w s k a (Warszawa) - Problem akulturacji w etnografii amerykańskiej, mgr B. K o h u t n i c k i (Warszawa) - P1'oces akulturacji u Indian Pueblo i dr A. L e w i c k a (Kraków) Przeobrażenia kulturowe Indian Amazonii Peruwiańskiej pod wpływem kontaktów europejskich. Ostatni dzień obrad zajęły wystąpienia: A. P a s e r n - Z i e l i ń s k i e g o (Poznań) - P'roblem powiązań Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz M. S k az i ń s k i e j (Poznań) Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Brak miejsca nie pozwala, przy dużej ilości wystąpień i ich tematycznej różnorodności, na skrótowe chociażby omówienie treści poszczególnych referatów, przeznaczonych zresztą do druku 1. O naukowej doniosłości wygłoszonych na Seminarium referatów mogą świadczyć ożywione dyskusje, toczone od pierwszego dnia obrad. Referat wybitnego językoznawcy prof. dr T. M i l e w s k i e g o stał się punktem wyjścia wymiany poglądów na temat kontaktów Ameryki przedkolumbijskiej z Oceanią oraz Azją południowo-wschodnią. Mówcy: prof. B. Olszewicz, prof. dr W. Dynowski, doc. dr A. Godlewski, doc. dr M. Frankowska i A. Posern-Zieliński podkreślali złożoność problemu kontaktów ludności Ameryki z innymi kontynentami, problemu niesłychanie kontrowersyjnego w nauce światowej. Większość dyskutantów stała na stanowisku możliwości obustronnych kontaktów amerykańsko-polinezyjskich oraz kontaktów między Azją południowo-wschodnią i Ameryką, przy czym te ostatnie, co podkreśliła w obszernym wystąpieniu doc. dr M. Fran- I Większość referatów opublikowano w "Etnografii Polskiej" t. X. �246 Kronika kowska, nie noszą znamion powiązań stałych czy długotrwałych. Cennym uzupełnieniem dyskusji z pierwszego dnia obrad stał si~ referat A. Posern-Zieliński i interesujące wystąpienie dr T. Marszewskiego, operującego materiałami etnobotanicznymi. Referatom L. Krzyżaniaka i B. Kohutnickiej, wygłoszonym po południu pierwszego dnia obrad, towa·rzyszyła dyskusja koncentrująca si~ przede wszystkim wokół zagadnienia genezy i rozwoju miast mezoamerykańskich oraz przeobrażeń kulturowych w wyniku wniesienia do zespołu kulturowego ważnych nowych elementów. Ostatnie zagadnienie zostało podj~te przez dyskutantów: doc. dr J. Klimaszewską. mgr K. MakuIskiego (Warszawa) i dr J. Kamockiego (Kraków), w związku z referatem mgr B. Kohutnickiej, która zakwestionowała koncepcję, jakoby przyj~cie konia wpłyn~ło w sposób decydujący na typ gospodarki i podstawowe cechy kultury Indian Prerii. W dyskusji nad genezą miast środkowoame.rykańskich zaprezentowano dwa stanowiska: prof. T. Milewski wypowiedział się za koncepcją, która wśród czynników miastotwórczych oddaje prymat funkcjom kultowym, natomiast doc. dr M. Frankowska skłonna była traktować proces powstawania miast jako podpo'I'ządkowany odd2Jiaływaniu całego zespołu czynników a wśród nich przede wszystkim ekonomicznych i administracyjnych. Dyskusja w drugim dniu obrad toczyła si~ przede wszystkim wokół możliwości stosowania w etnografii polskiej terminu akulturacja jako synonimu przemian czy prz.eobrażeń kulturowych. Większość mówców: dr H. Przesławska (Poznań), prof. dr T. MileWoSki,prof. dr J. Burszta, d.r J. Kamocki (Kraków), dr Z. Jasiewicz (Poznań), poprzez krytyk~ semantyczną .i zwrócenie uwagi na związek terminu z metodologią amerykańskich badań akulturacyjnych, wypowiedziała się przeciwko włączeniu akulturacji do zasobu terminologicznego etnograHi polskiej, rezerwując go dla prac informujących a badaniach etnograficznych w krajach, gdzie termin ten został przyjęty. Dyskusji tej, wbrew pozorom, nie należy traktować jako wyłącznie terminologicznej. Jej wartość polega na podkreśleniu istotnych związków terminologii z metodologią badań i zwrócenie uwagi na potrzebę krytycznego jedynie przejmowania p'I'Zez naukę polską terminów wytworzonych w ośrodkach pozapolskich. Godnym odnotowania uzupełnieniem Seminarium była "Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku" przygotowana przez Oddział Kultury i E:ztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu z inicjatywy i przy współpracy Zakładu Etnografii Powszechnej DAM. Otwarcia wystawy, której scena'I'iusz przygotowała doc. dr M. Frankowska a funkcję komisarza pełnił mgr S. Blaszczyk, dokonano w przerwie pierwszego dnia obrad. Wystawa doczekała się katalogu, który niestety ukazał się z pewnym opóźnieniem i nie został rozprowadzony wśród uczestników spotkania~. Seminarium A m er y k a n i s t y c z n e w Poznaniu stało się okazją dla przedyskutowania spraw organizacyjnych związanych z działalnością etnografów w ramach PTL. Zebranie organizacyjne w dniu 3 IV 1965 r., w którym uczestniczył prof. B. Olszewicz - prezes Zarządu Głównego PTL oraz kilkudziesięciu członków PTL z Zarządów Oddziałów PTL w Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu, otworzyła doc. dr M. Frankowska przedstawiając sytuację w polskiej amerykanistyce i wysuwając postulat utworzenia sekcji amerykanistycznej przy PTL. Liczni dyskutanci: doc. dr J. Klimaszewska, prof. dr B. Olszew1cz. prof. dr T. Milewski, mgr S. Błaszczyk (PoznaM, prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, mgr K. Makulski (Warszawa) i doc. dr A. Godlewski poparli projekt przedstawiony 2 M. F r a n k o w s k a, ss. 18. Wystawa sztuki Starożytnego Meksyku, Poznań 1965, �Kronika 247 przez doc. dr M. Frankowską, poszerzając go poprzez wysunięcie koncepcji innych sekcji określonych terytorialnie czy tematycznie, zlokalizowanych w poszczególnych ośrodkach posiadających kadrę specjalistów, o własnym zarządzie i regulaminie. Wniosek do Zarządu Glównego PTL o utworzenie w Poznaniu sekcji amerykanistycznej pod przewodnictwem doc. dr M. Frankowskiej sformułował prof. dr T. Milewski. Seminarium w Poznaniu poprzedzone bylo obradami amerykanistów w Krakowie w listopadzie 1963 roku i przez organizatorów ozna·czone zostało cyfrą porządkową II. Nie ulega wątpliwości, że dla dalszego rozwoju polskiej amerykanistyki korzystna bylaby kontynuacja tego rodzaju spotkań. Jednocześnie można żywić nadzieję, że instytucja Seminariów Amerykanistycznych dostarczy zachęty i posłuży za wzór etnografom specjalizującym się w problematyce innych kontynentów. Zbigniew Jasiewicz WYCIĄG Z PROTOKÓŁU XXXIX Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, odbytego w dniach 21-22 listopada 1964 r. we W l' o c ł a w i u 21 listopada 1964 r. dr WI. Świrski, prezes OddZJiału Wrocławskiego, dokonał otwarcia XXXIX Walnego Zgromadzenia, oraz powierzył przewodniczenie prezesowi PTL prof. dr B. O I s z e w i c z o w i. Przewodniczący przedstawił następujący porządek dzienny: 1. Uczczenie pamięci zmarłych w ostatnim roku członków PTL; 2. Odczytanie i przyjęcie protokółu z poprzedniego, XXXVIII Walnego Zgromadzenia w Opolu; 3. Wybór komisji: mandatowej, matki, skrutacyjnej i wnioskowej; 4. Sprawozdanie Zarządu Glównego PTL za rok 1962/63 i za okres 3-letniej kadencji (1961-1964); 5'. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komi.sji Rewizyjnej; 6. Sprawozdania Oddzialów PTL: 7. Dyskusja; 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. PTL; 9. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1965; 10. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisję wnioskową, w tym uchwalenie zmian statutu PTL; 11. Przyjęcie regulaminu wyborów; 12, Wybory członków Zarządu Gł. PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej PTL, Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat (1964-1967). Ad. 1. Prof. M. Prlifferowa przedstawiła straty wskutek śmierci członków w szeregach PTL: prof. dr J. st. By.stronia, prof. dr K. Koniny'ego, prof. T. Zyglera, mgr M. Wojeńskiej, dr T. Delimata, prof. B. Standery, których pamięć członkowie uczcili chwilą milczenia. Ad. 2. Z kolei mgr P. Kaleciak odczytał protokół z XXXVIII W. Z. w Opolu. W dyskusji nad protokólem dr L. Malicki wypowiedział się, że jest on zbyt szczegółowy. Przeciwne stanowisko zajął mgr P. Dekowski, argumentując, że protokół powinien być wyczerpujący, by uczestnikom przypomnieć problematykę, a nieobecnym na poprzednim. W. Z. dać pojęcie o jego przebiegu. W głosowaniu protokół przyjęto przez aklamację. Ad. 3. Następnie w glosowaniu jawnym wybrano następujące komisje: a) komisję mandatową w składzie: A. Kowalska-Lewicka, B. Jaworska M. Tarko i A. Kuczyński; b) komisję matkę: W. Antoniewicz, K. Zawistowicz-Adamska, M. Znamierowska-Prlifferowa, FI'. Wokroj, A. Oleszczuk, FI'. Klonowski, W. Sobisiak, St. Błaszczyk, WI. Jeż-Jarecki; c) komisję skrutacyjną: K. Antoniewicz, J. Jastrzębski, H. Romaliska, M. Paradowska ; d) komisję wnioskową: K. Wolski, F. Olesiejuk, K. Makuiski i J. Pieprzyk. Wyborów komisyj dokonano jednomyślnie. �248 Kronika Ad. 4. Sprawozdania z poszczególnych dziedzin działalności PTI przedłożyli prezes prof. dr B. Olszewicz, sekretarz generalny doc. dr A. L. Godlewski, redaktor ,Ludu" - prof. d,r J. Gajek, redaktor DWOK prof. dr J. Burszta, redaktor "Literatury Ludowej" - dr sto Swirko. Z kolei złożył sprawozdanie z-ca skarbnika - doc. dr T. Wróblewski. Ad. 5. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał jej przewodniczący dr Sto Badoń. Ad. 6. Sprawozdania Oddziałów zostały przedłożone na piśmie, ponieważ pełne ich odczytanie zajęłoby zbyt dużo czasu, ograniczono przemówienia do 5-ciu minut. Ad. 7. Po przerwie obiadowej odbyła się dyskusja nad sprawozdaniami. Wobradach popołudniowych przewodniczyła prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, viceprezes PTL. Prof. dr W. Antoniewicz zwrócił uwagę na Iakt, że niektóre Oddziały prowadzą samodzielną wymianę wydawnictw (także z zagranicy) i stwierdził że wymiana taka winna być rejestrowana centralnie, gdyż przedmiot jej stanowi własność całego Towarzystwa i całe Towarzystwo winno ko'rzystać z rezultatów tej akcji. Mgr P. Dekowski prosi o szybszą informację o nowych wydawnictwach PTL. gdyż zdarza się, że niektóre pozycje zostają rozdy,sponowane szybciej niż dociera informacja o ich pojawieniu się, wskutek czego nie można mieć kompletów wydawnictw PTL w Muzeum. Prof. K. Zawistowicz-Adamska krytykuje przerwanie pożytecznego zwyczaju, który istniał długo w tradycji PTL, że wszystkie Oddziały Towarzystwa otrzymywały po 1 egzemplarzu każdej pozycji wydawniczej do swoich bibliotek. Była to i informacja bibliograficzna dla członków, którzy mogli zapoznać się z nowym tytułem i na czas zamówić go dla siebie, była też najpożyteczniejszą społeczną fo,rmą magazynowania rezerw, gdyż biblioteki Oddziałów stanowią własność Towa,rzystwa, a książka stawała się dostępną nawet i dla tych członków PTL któ.rzy nie mogli sobie pozwolić na jej zakup. Tę tradycję należy odnowić. Mgr A. Nienartowicz główny księgowy PTL przypomina, że w tym roku tradycję tę wznowiono i prócz dzieł Kolberga, wysyłano do Oddziałów wszystkie pozycje, które się ukazały. Jeśli Walne Zgromadzenie uchwali, administracja PTL będzie wysyłać i dzieła O. Kolberga. Obecnie wniosek z ,redakcji DWOK, uchwalony na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego, zostanie wysłany do zatwierdzenia Wydziału I PAN i Departamentowi Wydawnictw Ministerstwa Kultury i Sztuki. Co do brakujących pozycji z okresu ,przerwy w wysyłaniu wydawnictw do bibliotek Oddziałów, to mogą one otrzymać uzupełnienie, jeśli nadeślą pisemne zamówienia wg katalogów na te pozycje, których brak. Dr S. Swirko wyraził niepokój, czy wobec obniżki subwencji przez Polską Akademię Nauk nie zostanie zagrożone istnienie "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin wskazuje na możliwość otrzymywania subwencji regionalnych. Z Wydziałów Kultury na zeszyty, dotyczące konkretnych 'regionów, nadto widzi możliwości w wewnętrznych przesunięciach w toku realizacji subwencji, na które Akademia przy odpowiednim uzasadnieniu na pewno wyrazi zgodę. Dr O. Gajkowa zwraca uwagę na nikłą stosunkowo ilość egzemplarzy O. Kolberga, wysyłanych za granicę. Przy podniesieniu nakładu następnych pozycji Kolbergowskich do 6000 egzemplarzy "Ar s Polona" powinna rozprowadzić przynajmniej dwukrotną ilość wysyłanych dotąd egzemplarzy. Prof. B. Olszewicz porusza sprawę centralnej biblioteki PTL we Wrocławiu. Zawiera ona 50000 tomów, a zatrudnia tylko 1 osobę. Brak etatów potrzebnych dla bibliotekarzy i funduszów na dalsze kompletowanie nowych pozycji bibliograficz-·· �Kronika 249 nych. Wiadomo zaś, że jest to biblioteka o znaczeniu ogólnokrajowym. Nowy Zarząd musi tę sprawę przedstawić Wydziałowi Bibliotek PAN. Prof. Gajek popiera wypowiedź prezesa Towarzystwa i stwierdza, że Biblioteka PTL jest jedyną, tak bogatą biblioteką etnograficzną w środkowej Europie. Dr Swirko odpowiada na zarzut nierytmiczności ukazywania się "Literatury Ludowej" i broni tytułu przed zamianą go w półrocznik. Częstszy periodyk jest dla redakcji wygodniejszy, gdyż każdy zeszyt może być poświęcony innemu regionowi. B. Gawin podkreśla ,wagę rytmicznego ukazywania się "Literatury Ludowej", uważa jednak, że nie należy dopuszczać do tego, by stała się tylko wydawnictwem seryjnym, a nie czasopismem. Ad. 8. Prezes prof. B. Olszewicz stawia pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, przedstawionego przez gl. księgowego mgra A. Nienartowicza. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. Następnie poddaje pod głosowanie przyjęcie sprawozdań Zarządu Gl. GKR i Oddziałów. Wszystkie przegłosowano jednomyślnie. Z kolei poddaje pod głosowanie wniosek GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Gl. Wniosek przegłosowano jednomyślnie, gdyż prócz. zainteresowanych, a więc członków Zarządu Gl. wstrzymał się od głosowania tylko jeden członek, a przeciw udzieleniu absolutorium nie głosował nikt. Głosowanie poparto oklaskami. Ad. 9. W związku z brakiem pewności o ile PAN sfinansuje działalność PTL przy zmniejszających się z .roku na rok dotacjach dla towarzystwa uznano, że Walnemu Zgromadzeniu brak podstaw i realnych danych konkretnych do uchwalenia budżetu na rok 1965. Troskę o budżet 1965 r. i wykonanie planów złożono na barki nowego Zarządu Gl. Odstąpienie od analizy i dzielenia tego, co nieokreślone i niepewne przegłosowano jednomyślnie, a pozostawienie tych problemów Zarządowi Gł. poparto po głosowaniu przez aklamację. Ad. 10. Komisja wnioskowa stwierdziła, że na Walne Zgromadzenie w sprawie zmiany statutu wpłynęły trzy wnioski. Pierwszy, zasadniczy wpłynął od Zarządu Gł. i został przedstawiony na piśmie wszystkim Oddziałom do wcześniejszego przedyskutowania. Drugi, z Oddziału Poznańskiego, proponuje zmianę w punkcie, który mówi, kto przewodniczy Walnemu Zgromadzeniu i sugeruje, by Walnemu Zgromadzeniu przewodniczyła osoba wybrana przez W. Z., a nie jak dotąd prezes lub jego zastępcy. Trzeci wniosek, Oddziału Toruńskiego proponuje odbywanie Walnych Zgromadzeń przez delegatów. Ponieważ wniosek ten pociąga za sobą zbyt dalekie zmiany w statucie i to w wielu punktach i ponieważ nie był dyskutowany przedtem w Oddziałach, a wprowadzenie go w życie wymagałoby zapewnienia źródeł dla opłacenia delegatów, którzy musieliby otrzymać zwrot kosztów podróży, komisja wnioskowa proponuje wniosek Torunia pozostawić do rozważenia nowemu Zarządowi Gł., a uchwalić obecnie statut według projektu rozesłanego przez Zarząd Gł., z uwzględnieniem poprawki, zgłoszonej przez Oddział Poznański. Prof. Fr. Wokroj proponuje nadto, by ze względu na większą jasność zdania drugiego z § 47 na stronie 13 starego statutu w drugim wierszu od góry między słowa "członków Oddziału" wstawić słowo "Zarządu", gdyż chodzi tam o członków Zarządu Oddziału. Ponieważ Walne Zgromadzenie zbliżyło się do tak ważnych decyzji jak zmiana statutu i wybory władz naczelnych Towarzystwa, komisja mandatowa przedstawiła wyniki swoich badań nad prawomocnością tegoż Zgromadzenia. Na 142 zgłoszonych na Walne Zgromadzenie przybyło 98 osób uprawnionych do głosowania. �2;)0 Kronika Wobec tego W. Z. może władnie podejmować wszystkie uchwały do zmiany statutu włącznie. Prof. Priifferowa poddała pod głosowanie wnioski komisji wnioskowej, dotyczące zmiany statutu wraz z poprawką uzupełniającą zgłoszoną przez prof. Wokroja. Wnioski przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Regulamin wyborczy przyjęto jednomyślnie. Ad. 12. Komisja skrutacyjna rozdała po trzy karty do głosowania z nazwiskami osób, proponowanych przez komisję matkę do Zarządu Cłówn€go GKR i Sądu Koleżeń'Skiego, na tablicy zaś wypisano nazwiska osób, których kandydaturę wysunięto z sali obrad. Głosujący mieli możność skreślania nazwisk i dopisywania w ich miej'Sce innych. Po obliczeniu głosów przez komisję skrutacyjną okazało się, że w głosowaniu wzięło udział 96 osób z uprawnionych 98. Dwie osoby opuściły salę przed głosowaniem. Ważnych głosów oddano 96. Na członków Zarządu Głównego zostali wybrani: Olszewicz, Pietki€wicz, Klonowski, Jaworska, Zawistowicz-Adamska, Kowalska-Lewicka, Bąk, Burszta, Suboczowa, Dubiel, Krzyżanowski, Frankowska, Kalec·iak, Polakiewicz, Lechowa, Kuźniewski, Kutn~eba-Pojnarowa, Petera i Sobi!siak. Na zastępców członków Zarządu Gl. wybrani zostali: Staszczak, Gajek i Godlewski. W skład GKR weszli: Błaszczyk, Malicki, Jar€cki, Świrko, Dobrowolska. Do Sądu Koleżeńskiego zostali wybrani: Antoniewicz, Kleczkowska, Dekowski. Wokroj i Doroszewski. Dokumenty, dotyczące głosowania, zostały przez komisję skrutacyjną zabezpieczone i oddane do przechowania. W czasie pracy komisji sk,rutacyjnej nad obliczaniem głosów uczestnicy Walnego Zgromadzenia prowadzili w dalszym ciągu dyskusję nad sprawami interesującymi poszczególne Oddziały i całe Towarzystwo. Przedyskutowano wniosek mgra A. Nienartowicza, by do bibliotek Oddziałów dostarczyć po 1 komplecie dzieł Oska,ra Kolberga. Po dłuższej dyskusji wniosek popierali prof. prof. Zawistowicz-Adamska, Priifferowa Wokroj, Lewicka i Kaleciak, a przeciw wnioskowi występował doc. Wróblewski i prof. Gajek. W wyniku dyskusji uchwalono przygniatającą większością głosów wniosek gl. księgowego nadając uchwale następujące brzmienie: Walne Zgrowadzenie uchwala, że przyszły Zarząd zrealizuje postulaty, by wszystkie Oddziały PTL posiadały w swych bibliotekach po jednym komplecie Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Przeciw tej uchwale głosował 1 członek, a od głosu wstrzymały się 4 osoby. Co do przyszłego Walnego Zg'romadzenia w Przemyślu postulowano by odbyło się ono około połowy września. Z Jasiewicz przypomniał swój dawny wniosek, by na przyszłość podawać wcześniej tematykę referatów zjazdowych i skróty lub tezy. Po zgłoszeniu przez komisję skrutacyjną wyników wyborów przewodnicząca prof. M. Priifferowa ogłosiła apeł do osób wybranych do nowych władz Towarzystwa, by jeszcze tego dnia, lub najpóźniej drugiego dnia Walnego Zgromadzenia odbyli swe pierwsze posiedzenia, celem ukonstytuowania wybranych organów. PTL znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i nie może sobie pozwolić na ponowne opłacenie kosztów podróży na osobne zebrania konstytucyjne i dlatego musi być do tego wykorzy,stany ich pobyt na Walnym Zgromadzeniu. Z tych względów zebranie konstytucyjne musi się odbyć naj dalej drugiego dnia W. Z.o gdyż nowy skład władz Towarzystwa należy do 14 dni przedstawić władzom administracyjnym. Tym komunikatem i podziękowaniem za uczestnictwo prof. M. Priifferowa zamknęła pierwszy dzień obrad Walnego Zgromadzenia. �Bilans Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1964 r. Aktywa Treść Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. __ -------- __ -------Banki - Zarządu Głównego Oddziałów Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Inne rozrachunki - Zarządu Głów- i nego - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Przedmioty nietrwałe w użytkowaniu Wyroby (wydawnictwa) Środki podstawowe Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego St~a~y niewyodrębnionej działal--i---_n_os_Cl_goosPDdarczej I I Suma bilansowa ---- Sumy zbiorcze Sumy 1_ j ednostk. __ o -,--- Lp. _____ 8127,66 :I! 50713,58 1. 1784049,80 622,75 7632,89 873,90 9129,54 296401,33 359374,51 655775,84 ---- 20535,41 il i l: 2. 366564,61 0 - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Odbiorcy - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Roz,rachunki publiczno-prawne Sumy do rozliczenia i inne Zużycie przedmiotów nietrwałych Odchylenia od cen ewidencyjnych II 5. ,I 6. , 7. " 8. ° Antoni Nienartowicz 677 352,80 ---- 715713,56 1395,10 550,40 1945,50 2991,90 47332,50 117462,36 112709,77 wyrobów Fundusz środków podstawowych ! Fundusz środków obrotowych ! Zyski niewyodrębnionej działalI ności gospodarczej 1416418,02 7016629,12 4668,32 ,--- 22 197,88 34872,60 --- 57070,48 21,818,92 128418,58 150237,50 117462,36 4671124,85 1380752,57 35665,45 --- -1 1 416418,02 208 038,05 9 435 871,?_5 ===:I'_-_-_-_-_-_-~~ma :~~~ansowa Główny Księgowy mgr 38360,76 - I 9. 346029,20 ... Sumy zbiorcze - ol 3. 4. 'II Sumy jednostko o : Wierzyciele i 1725208.56 __ ._--_._._--------_._---~ -- --- ---_ Treść ~__ ~ Pasywa ... --Ii ~-: -_---:~-_ -=-~_=:r~-_9_-_4-35-,-87-1-,O--5- Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bqk �R a c h u n e k w y n i k ó w z a 1 9 6 4 r. Dochody ---1------.... . --- _L_p_·--;-I 1. 2. 3. 4. 5. 6. - T_,r_e_ś_c_· __ Dochody z działalności statutowej Dochody z produkcji niewyodrębnionej 's!)I'zedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego Dochody do rozliczenia Dochody inne Zmniejszenie środków finansowych Suma bilansowa Wrocław, dnia 14, września Główny mgr Antoni Wydatki Il---------·-·-~---------··- --- -------.---~-.---.-.---.. II:_L_P_.-'.... Suma zł. 1 12823'-1 1. 2. 370302,591. 1 103082,40 :i 3. 515000,237359,25 7003,44 370065,99 4. T_,r_e_ś ć .. --.----.--: -- ..-.-----.. ._I_S_u_=~..:~~.. Koszty działalności statutowej Koszty działalności niewyodrębnionej (wyda wniczej) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Koszty wymiany i straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej 12 615 636,6~_,~_-,- 1966 r. Księgowy Nienartowicz Skarbnik Prof. dr Stanisław Bąk 368789,27 697569,15 I 1.245665,37 i 230666,43 72946,45 �Kronika Sesja 251 naukowa Na drugi dzień tj. 22. XI. odbyła się część naukowa oraz zwiedzanie wystawy fotograficznej i wystawy Polskiego Atlasu Etnograficznego. Na posiedzeniu naukowym wygłoszono następujące wykłady i referaty (większość ukaże sie w druku): prof. dr T. M i l e Vi s k i - Wyprawy kupców azteckich na przelomie XV i XVI w.; prof. dr T. L e w i c ki - Kilka uwag o ustrojach średniowiecznych państw Afryki Czarnej; mgr K. lVI a k u l s ki Węzłowe problemy historii etnicznej centralnej Sahary; mgr K. ŚW i e l' c z y ń s ka - Obrzędy inicjacyjne jako miernik sprawności; mgr J. L i s z k a, Wyprawa S. Rogozińskiego do Afryki: doc. dr A. L. G o d l e w s k i - Różnice między czlowiekiem pierwotnym a cywilizowanym w świetle własnych spostrzeżeń na wyspach Towarzyskich; mgr Z. K ł o d n i c k i - Zagadnienie uwarstwienia etnograficznego Austronezji na tle środków komunikacyjnych służących do żegLugi; mgr A. K u c z y ńs k i - Polscy badacze Ludów Syberii. Po każdym wykładzie i referacie odbywała się dyskusja. W przerwie między wykładami powiadomiono zebranych o wyniku konstytucyjnego zebrania Zarządu. Wybrane Prezydium Zarządu Gł. powitano oklaskami. Zakomunikowano również wynik oceny wystawy konkursu fotograficznego, urządzonego z okazji XXXIX W. Z. PTL. Apelem do wzmocnienia wysiłków dla dobra nauki polskiej prezes prof. B. 01szewicz zamknął obrady. Protokółował mgr Piotr Kaleciak WYCIĄG z XL Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach Z PROTOKÓŁU członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 24-26 września 1965 r. w P r z e m y ś l u Zgodnie z uchwałą Zarządu Głównego z dnia 23. IX. 1965 ,r. - XL Walne Zgromadzenie członków PTL w Przemyślu otworzył prezes Oddziału przemyskiego - mgr Stefan Lew. Powitał on wszystkich uczestników i zaprosił do Prezydium przedstawicieli nauki i władz miejscowych. Prezydium zebrani powitali oklaskami. Mgr Stefan Lew przewodniczył na przedpołudniowych obradach. P.rzedstawił zebranym porządek obrad, po czym nastąpiło uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; prof. dra Jana Czekanowskiego, zasłużonego członka honorowego, prof. dr Tadeusza Lehr-Spławińskiego i prof. Juliusza Zborowskiego. Porządek obrad: 1. Przemówienia powitalne; 2. Uczczenie pamięci zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL; 3. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXIX Walnego Zgromadzenia PTL odbytego w 1964 r. we Wrocławiu; 4. Wybór Komisji Wnioskowej; 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65; 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Sprawozdania Oddzialów PTL; 8. Dyskusja; 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR; 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966; 11. Uchwalenie wniosków przedlożonych przez Komisję Wnioskową. Ad. 1. Przemówienie powitalne w imieniu gospodarzy wygłosił Sekretarz Prezydium MRN w Przemyślu - ob. dr S. Jabłoński. Ad. 2. Przewodniczący przedstawił straty w szeregach członków PTL, spowodowane przez śmierć, a mianowicie: nestora PTL - prof. dra Jana Czekanowskiego, prof .. Juliusza Zborowskiego i prof. dra Tadeusza Lehr-Spławińskiego. �252 Kronika Wspomnienie o Rektorze Czekanowskim, długoletnim prezesie PTL i Jego Wielkich zasługach dla nauki polskiej i światowej wygłosił prof. dr Stanisław Bąk. Po skończeniu prz€mówienia prof. Bąka zebrani uczcili pamiGć Rektora Jana Czekanowskiego chwilą milczenia. Drugie wspomnienie poświęcił. prof. dr st. Bąk pamięci zmarłego prof. dr. T. Lehr-Spławińskiego i jako uczeń Rektora T. Lehr-Spławińskiego scharakteryzował Jego wielki dorobek naukowy. Zebrani uczcili pamięć prof. dra T. Lehr-Spławińskiego chwilą milczenia. Wspomnienie pośmiertne o prof. Juliuszu Zborowskim, honorowym członku PTL wygłosiła dr Anna Kowalska-Lewicka, po czym uczczono Jego pamięć chwilą milczenia. Ad. 3. Przeczytany przez Kaleciaka protokół z XXXIX Walnego Zgromadzenia we Wrocławiu przyjęto bez zastrzeżeń i przegłosowano jednomyślnie. Ad. 4. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wybrało jednomyślnie Komisję Wnioskową w następującym składzie: doc. dr A. L. Godlewski, dr A. Lewicka, mgr A. Kunysz. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1964/65 odczytała, z-ca sekretarza generalnego, mgr Ma'ria Suboczowa. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik PTL - prof. dr Stanisław Bąk. Redakcja DWOK przedstawiła osobne sprawozdanie, które złożył Walnemu Zgromadzeniu Redaktor Naczelny, prof. dr Józef Burszta. Oddzielnie szczegółowe sprawozdanie przedstawił również w imieniu "Literatury Ludowej" - redaktor dr Stanisław Świrko. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej PTL przeczytał przewodniczący komisji - dr Longin Malicki. Ad. 7. Większość Oddziałów przysłała do Zarządu sprawozdania na piśmie. Zabrakło jedynie sprawozdań z K,rosna, Limanowej i Sanoka. Ze względu na oszczędność czasu ustalono, by odtworzyć tylko najważniejsz€ i najbardziej dla danego Oddziału charakterystyczne punkty. Sprawozdania składali prezesi lub przedstawiciele poszczególnych Oddziałów. Ad. 8. W dyskusji pierwszy zabrał głos prof. dr W. Hejnosz. Zwrócił on uwagę na ·sprawozdania Oddziałów. Podkreślił różnorodność poziomów i zakresów poszczególnych sprawozdań, co sprawia wrażenie, iż nie są one porównywalne. Postawił wniosek, by Zarząd Główny rozsyłał wcześniej do Oddziałów szablon sprawozdań. Okres sprawozdawczy powinien być ujednolicony, jak również jednolicie uporządkowana tematyka. Należałoby wrócić do wzorów sprawozdawczych. Prof. dr B. O l s z e w i c z, prezes PTL, porusza szereg problemów związanych z obecną i dalszą działalnością Towarzystwa, a nawet warunkujących jego dalszy pomyślny rozwój. PTL, podobnie zresztą jak wiele innych towarzystw, przeżywa dość poważne trudności finansowe, które trzeba przezwyciężać, by nie dopuścić do obniżenia działalności. Nie można liczyć tylko na dotacje PAN, trzeba wykorzystać wszelkie możliwości własne. Należą do nich: regularne wpłacanie składek członkowskich, dobra propaganda i sprzedaż wydawnictw PTL oraz zdobywanie subwencji władz regionalnych na wydawnictwa dotyczące danych regionów. Trzeba ożywiać i wzbogacać działalność Oddziałów PTL. Nie można dopuścić do zagubienia się i likwidacji któregoś z istniejących Oddziałów. Trzeba ożywić i utrzymać również zapowiadający likwidację Oddział limanowski. Zarządowi Głównemu leży na sercu sprawa kolportażu wydawnictw PTL przez Oddziały. Nie wszystkie Oddziały mają jednakowe możliwości, ale wiele Oddziałów nie wykorzystuje ich w pełni. Apelujemy do wszystkich członków o zwiększenie troski o sprzedaż wydawnictw PTL. �Kronika 253 Za,rząd podjął decyzję o przecenie starszych publikacji i pocztówek. Wydawnictwa te dla członków będą jeszcze tańsze, zważywszy dochodzącą zniżkę członkowską o 25%• Oddziały otrzymają zawiadomienie o dokonanej przecenie. Mimo tych trudności Zarząd nie ustaje w działalności wydawniczej. Na dzisiejsze Walne Zgromadzenie przywieźliśmy XLIX tom "Ludu" i Etnografię Bułgarii Chr. Wakarelskiego. Zarząd rozważał możliwość trwalszego uczczenia pamięci profesora J. Czekanowskiego i powziął decyzję zorganizowania osobnej sesji naukowej wspólnie z etnografami, antropologami i filologami. Dorobek sesji dostarczy materiału do wydania specjalnej księgi pamiątkowej. Na zakończenie prezes PTL odpowiedział na apele niektórych Oddziałów o organizowanie dla członków wycieczek zagranicznych. Zarząd odnosi się do tego problemu pozytywnie i Prezydium przesonduje istniejące możliwości i powiadomi o wynikach Zarządy Oddziałów. Dr S. Swirko nawiązując do podanych przez prezesa PTL wiadomości o przecenie publikacji PTL proponuje, by komunikat o tym opublikować w najbliższym numerze "Literatury Ludowej". Mgr B. Gawin zauważył, że niektóre Oddziały w swoich sprawozdaniach w ogóle nie poruszały sprawy kolportażu, mimo że jest to bardzo ważna część pracy popularyzatorskiej naszego Towarzystwa. Mgr A. Kunysz proponuje, by z kolportażem wydawnictw dotrzeć do 250 muzeów na terenie kraju i do bibliotek poprzez Zarząd Muzeów w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Podkreśła również duże znaczenie tzw. dotacji docelowych. WRN i PRN chętnie popierają wydawnictwa regionalne i dotyczące ich terenów. Podaje szereg przykładów. Dr O. Gajkowa podkreśla rolę dobrej informacji bibliograficznej, podanej w prasie lub audycjach radiowych. Należy również publikować krótkie recenzje z naszych wydawnictw. Brak dobrej informacji bije w nas, gdyż potencjonalny odbiorca wydawnictw często o nich nie wie, lub nie może do nich dotrzeć. Mgr A. Niena-rtowicz przedstawia starania Zarzą·du Głównego i administracji. Dotychczas prasa słabo reaguje na propozycje i zlecenia. Jedynie "Słowo" zamieściło przesłane informacje bibliograficzne. W dalszym ciągu dyskusji zajęto się szczególniej problemem kolportażu wydawnictw PTL. Prof. Olszewicz podkreślił wielką rolę krytyki naukowej i recenzji oraz palącą jej potrzebę. Mgr W. Jarecki proponuje zwrócić się do Kuratoriów Szkolnych o zakupy wydawnictw do bibliotek szkolnych. Dr L. Malicki zwrócił uwagę na nasilenie wydawictwami regionalnymi danego regionu, którego te wydawnictwa dotyczą. Mgr A. Oleszczuk radził, by do popularyzacji wydawnictw PTL wciągać pokrewne o,rganizacje regionalne i kulturalne jak PTTK, CPLiA, teatry amatorskie i inne. Ad. 9. Sprawy bilansu przedstawił gł. księgowy PTL. Prof. W. Hejnosz postawił wniosek, by poddać pod głosowanie zatwierdzenie bilansu, uznanie sprawozdań Zarządu za wystarczające i uchwalenie wniosków, przedstawionych przez Gl. Komisję Rewizyjną. W głosowaniu jawnym przyjęto jednomyślnie sprawozdania Zarządu, zatwierdzono bilans i uchwalono wnioski G.K.R. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1965/66 .referował mgr A. Nienartowicz. Po wysłuchaniu wyjaśnień w głosowaniu jawnym uchwalono jednomyślnie wniosek, by działalność statutową sta~ać się utrzymać na dotychczasowym poziomie, przy czym działalność wydawniczą z konieczności trzeba zmodyfikować zgodnie z możliwościami finansowymi i dotacjami Towarzystwa. �Kronika Ad. 11. Komisja wnioskowa przedstawiła wnioski, które po przedyskutowaniu poddano pod głosowanie. 1) Wniosek Oddziału Poznańskiego by XLI Walne Zgromadzenie było połączone z sesją naukową w Poznaniu w 1966 r. przyj~to przez aklamację· 2) Wniosek Oddziału Toruńskiego, by za przykładem inicjatywy Oddziału Warszawskiego poczynić starania o wycieczki zagraniczne, na zasadzie bezdewizowej wymiany mi~dzy towarzystwami naukowymi przegłosowano i przyjęto jednomyślnie. 3) Wniosek prof. H. Hejnosza o ujednolicenie przez Zarząd Główny schematu sprawozdań Oddziałów przyjęto jednomyślnie. 4) Walne Zgromadzenie upoważnia Zarząd Główny do podjęcia starań o zorganizowanie sesji naukowej wspólnie z antropologami i filologami poświ~conej dorobkowi naukowemu i pamięci profesora Jana Czekanowskiego, przyjęto jednomyślnie. 5) W związku z trudnościami finansowymi PTL Walne Zgromadzenie proponuje Zarządowi Głównemu kilka zaleceń a mianowicie: a) mobilizację Oddziałów do ściągania składek i maksymalnego kolportażu wydawnictw; b) zwiększenie reklamy wydawnictw i dokonanie przeceny starszych publikacji: c) wykorzystanie dla ["ozwoju wydawnictw PTL możliwości Wydziałów Kultury WRN i PRN na popieranie wydawnictw regionalnych; d) zainteresowanie muzeów regionalnych kolportażem wydawnictw PTL. Zalecenia te przyj~to jednomyślnie. Na tym zakończono obrady XL Walnego Zgromadzenia w Przemyślu w dniu 24. IX. 1965 r. Sesja naukowa Następnego dnia 25. IX. 1965 r. w sali posiedzeń MRN w P l' Z e m y ś l u odbyła się sesja naukowa, której przewodniczyli prof. dr J. Burszta, doc. A. Gilewicz i prof. dr St. Bąk. Sesję otworzył prof. J. Burszta. Na program sesji złożyły się następujące referaty i komWlikaty naukowe: 1) mgr A. K u n y s z Obróbka drewna we wrzesnoŚTedniowiecznym Przemyślu; 2) doc. dr F. P e·r s o w s k i Z problemów pogranicza polsko-ruskiego w XXIV w.; 3) d·r A. G i l e w i c z Stan badań nad kulturq ludowq grup etnografi.cznych na terenie województwa rzeszowskiego; 4) dr st. Ś w irk o - komunikat naukowy; 5) mgr SL L e w - Współczesne przemiany demograficzne i kulturowe w dorzeczu średniego Sanu; 6) DYL A. R y b i c k i - Organizacja parku etnograficznego w Sanoku; 7) dr J. P a w ł O,w s k a Obrzędy rodzinne i doroczne we wsiach okolic Birczy; 8) dr M. B i e l' n a c k a podała komunikat naukowy. W czasie przerwy uczestnicy wzięli udział w otwarciu wystawy "Stroje ludowe woj. rzeszowskiego w Muzeum Ziemi Przemyskiej". Mieli oni możność wysłuchania koncertu muzyki staropolskiej w wykonaniu kwartetu smyczkowego Towarzystwa Muzycznego w Przemyślu. Po wysłuchaniu referatów i komunikatów odbyła się dyskusja. W dyskusji szczególnie wyróżnił się prof. dr St. Bąk, który poruszył wiele problemów na marginesie poszczególnych referatów. Szczególnie dużo uwagi poświęcił on problemowi językoznawczego i historycznego uwarunkowania zróżnicowań kulturowych Ziemi Przemyskiej. Podkreślił potrzebę zbierania bibliografii do monografii woj. rzeszowskiego. Postulował badania dialektów małomiasteczkowych. Zalecał badania �Bilans Polskiego Towarzystwa Aktywu _.- Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. _'-- .. .. _ .. -._---- •... _ ..... -----_.- Banki - Zarządu Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Koszty akcji i zadań zleconych I Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej w toku produkcji) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia .. - Zarządu Głównego : - Komitetu Kolbergowskiego I Dłużnicy - Zarządu Głównego i - Komitetu Kolbergowskiego ! Materiały w magazynie własnym i w przerobie ! Przedmioty nietrwałe w użytko! waniu - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego ! Wyroby (wydawnictwa) - Zarząi du Głównego - Komitetu Kolbergowskiego I Środki trwałe - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Pozostałe wartości trwałe - Zarządu Gl. - Komitetu Kolbergowskiego Straty i zyski niewyodrębnionej działalności gospodo - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego ~u~a-bil~~O~~ Główny mgr Antoni _._-_. Sumy jednostko T r e ś ć ~~=~~~ __ ~ ._. __ 116515,07 59 143,38 1 318498,10 ." __'__ 0._10241,05 Ludoznawczego na dzień 31. XII. 1965 r. __ _---,---,-- Sumy _.,,zbiorcze ..,.,,_. Lp. ii __ 1. 1494156,55 2. ' 3. 841,13 148832,95 682634,74 ----- 2461,10 200670,85 --,--'-_' 31427,51 42734,95 --'-_.- Pasywa .. 10082,18 25811.20 830467,90 203 131,95 4. 5. 6. 74 162,46 ..:... T r e ś ć , ... Rozrachunki z tytułu płac - Komitetu Kolbergowskiego Sumy do rozliczenia Zarządu Głównego i Wierzyciele Zarządu Głównego , - Komitetu Kolbergowskiego ! Zużycie przedmiotów nietrwałych - Zarządu Głównego i Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Fundusz środków trwałych - Zarządu Głównego .. - Komitetu Kolbergowskiego ! Fundusz obrotowy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Sumy zbiorcze 10830,200747,85 32681,45 980620,15 1 013301,60 108703,41 12.330,55 121033,96 1 428377,88 3f>202,45 1464580,33 4561 593,28 2908864,- 7470457,28 ---"-----'" i-- 72229,85 ' lOB 703,41 -12330,55 .._-3904264,35 1202170,- ----."--.-- 49495,16000.-_._1378882,88 20202,45 ------ 425096,12 !?~~~4-?_~ 121033.96 5106434,35 65495,- l 399085,33 877860,50 :_--=-_~-=----=--=r_' _1_0_2_8_0.·g __ 5_1,_0_2·_- e..- --__ -s_--u_-m_-~a~_b~il~a_n-s~o~w_·_;_·-_~-~_--_-_~~~~-_"_i-.~-2-8_0 95T_,02_-'- Księgowy Nienartowicz Sumy jednostko ...__ . ,....__. Skarbnik Prof. dr Stanislaw Bąk �Rachunek wyników Dochody -----l---- ! Lp. : _._l_. l 2 3 4 5 6 T r e ś ć . _ Suma zł. _-'- Dochody z działalności statutowej Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dochody z akcji i zadań zleconych Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Dotacje PAN - dla Zarządu Głównego -- dla Komitetu Kolbergowskiego I Dotacja z Budżetu Pal1.stwa na przejściowe dodatki mieszkaniowe Zmniejszenie środków finansowych Raze~~~I~~-bi~an~~~~·--1·2 l ---'-'T -.-------7 Wrocław, za rok dnia 14 września Główny mgr Antoni 1966 __ o __ 11 381,- Ii Lp. \' I 217936,44 I 417908,80 IIII 116000,- 977,45 l 005,40 Wydatki "'1 I 1__ __ 1 2 3 4 5 1965 . --- ------:--- ! T r e ś ć ._--_._----------_ Koszty działalności statutowej Koszty niewyodrębnionej działalności I podarczej (wydawniczej) 'Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji i zadań zleconych Straty niewyodrębnionej działalności podarczej Przejściowe dodatki mieszkaniowe II • 316370,61 II I 581948,70 gos- I 1608107,98 76 311,20 I ! i I i I ---1---·..--·-------.... -..· ---- -! 1'. Skarbnik Księgowy Nienartowicz zł. gas- I I 3112,901206,20 59452~;- Suma .•---__--.._1 I 535000,400000,- ---- Prof. dr Stanisław Bąk 8676,80 3112,- �Kronika onomastyczne i toponomastyczne. Zbieranie nazw lokalnych uznał za zadanie bardzo pilne. Na ten temat wypowiadali się dr Gilewicz, doc. Persowski. Dr Czajkowski zapytał o stanowiska przemyskie w badaniach archeologicznych. Mgr A. Kunysz odpowiedział, że odkopane budowle były przeważnie jednoizbowe, a ognisko mieściło się w centralnych miejscach chat. Zamykając obrady XL Walnego Zgromadzenia PTL w Przemyślu prof. St. Bąk podziękował za prace nad jego zorganizowaniem. Trzeci dzień XL Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego spędzili uczestnicy na autokarowej wycieczce krajoznawczej, przebiegającej trasą Przemyśl - Huwniki - Rybotycze - Bircza - Nienadowa - Babice - Krzywcza - Przemyśl. Na trasie tej wycieczki zwiedzano również Kalwarię Pacławską i Krasiczyn. W ten sposób program XL W. Z. członków PTL w Przemyślu został wypełniony do końca. Protokółował mgr Piotr Kaleciale �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abdb5eaea897040e7f721e4330e9d3eb.pdf be89dfe9410a8fd6f418e897a660f48a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:281 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.257-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOLE8ŁA W GA WIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA LATA 1959/1960 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁA W 1966 �Do chwili obecnej ukazały się następujące bibliografie w wydawnictwach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: "Lud", t. XXXVIII Za rok 1947 opracowała "Lud", t. XLIII za lata 1945-1954 oprac. "Lud", t. XLIV za rok 1955 opracował "Lud", t. XLVI za lata 1956-1958 oprac. za lata 1945-1955 osobne zestawienie oprac. "Archiwum Etnograficzne" nr 11 - etnografii polskiej 1. Barowa H. Bittner-Szewczykowa B. Gawin B. Gawin H. Bittner-Szewczykowa �Lud, SPIS t. 51, 1967 TREŚCI str. I. Część ogólna A. Bibliografie i indeksy B. Wydawnictwa ciągłe etnograficzne 267 czasopisma polskie zawierające 268 II. Metodologia i metodyka, (teorie i technika badań kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.). . III. Historia i organizacja etnografii IV. Muzea i muzeoznawstwo V. Etnograficzne etnonimiczne materiały opracowania terenowych, ankiety, 270 . etnograficzne materiały 271 . 273 regionalne. Studia materiały VI. Opracowania i materiały problemowe z zakresu etnografii Polski: A. Kultura materialna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla !zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo . 3. Pożywienie jego konserwacja i przygotowanie . 4. Przemysł ludowy, rzemiosło wiejskie i małomia'steczkowe (obróbka surowców) 5. Odzież 6. Budownictwo, sprzęty 7. Transport i komunikacja B. Kultura społeczna: 1. Prace ogólne z zakresu kultury społecznej 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne, polityczne i klasowe 3. Struktura rodziny . 4. Zwyczaje i obrzędy doroczne, rodzinne i in. . C. Kultura duchowa: 1. Wierzenia, demonologia, religia 2. Magia, wróżby 3. Wiedza ludu 4. Literatura ludowa (materiały i studia) powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania, legendy, widowiska, folklor robotniczy miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 275 280 280 281 282 282 283 283 285 285 285 285 286 287 288 288 288 �260 Bibliografia etnografii polskiej lata za 1959/1960 5. Materiały i studia nad muzyką ludową, pieśniami i tańcami 6. Materiały i studia nad sztuką ludową (konkursy i wystawy) D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Twórczość ludowa w praktyce kulturalno-oświatowej (zespoły muzyczne, inscenizacje) 2. Zmiany w układzie tradycyjnym grup społecznych (wsi, spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i in.) VII. Polacy na emigracji VIII. Etnografia ctwach) . (zagadnienie słowiańska nauki etniczne i etnograficzne) pomocnicze (w . polskich 304 wydawni306 309 310 310 311 311 X. Pogranicze etnografii z pomocniczymi posiłkującymi naukami: 1. Archeologia 2. Językoznawstwo porównawcze (dialektologia, onomastyka) 3. Antropologia etniczna 4. Geog,rafia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia b) atlasy, mapy, przewodniki 5. Historia: a) historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa b) walki klasowe 6. Historia sztuki 7. Historia literatury 8. Muzykologia działacze społeczni, polityczni i kulturalni, twrócy, 312 313 316 316 317 318 325 326 326 327 etno327 XII. Varia 330 XIII. Recenzje z czasopism i prac etnograficznych Indeks nazwisk Wykaz skrótów Wykaz czasopism i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skróty polskich oraz obcych WYKAZ SKROTOW ang. art. b.m. bib!. biogr. 303 306 IX. Etnografia pozasłowiańska : A. Europa B. Afryka C. Azja D. Ameryka E. Australia i Oceania XI. Chłopi jako grafowie 293 297 angielski artykuł bez miejsca wydania biblioteka biografia cd. concl. cont. cz. czas. ciąg dalszy conclusions contents część czasopismo 331 333 260 261 264 �Bibliografia dn. dod. dok. dot. egz. fasc. fel. fragm. franc. Bustr. in. Inh. inscen. inst. jęz. koresp. krat. sod. mies. nekr. nlb. nr odb. okl. opow. oprac. opubl. p. t. pocz. poem. polem. por. powiel. poz. Pozn. przem. przepr. r. R. rec. red. etnografii potskiej dnia dodatek, dodano dokończenie dotyczy egzemplarz fasciculus felieton fragment francuski ilustracja inne Inhalt inscenizacja instytut język kores ponden t kratkoje sodierżanije miesięcznik nekrolog nieliczbowane numer odbitka okładka opowiadanie opracował, opracowanie opublikowany pod tytułem początek poemat polemika porównaj powielone pozycja Poznań przemówienie przeprowa dził rok rocznik recenzja redaktor, redakcja Wykaz czasopism za tata ref. rep. res. rez. ros. rozdz. rozm. rys. s. scen. sod. sok. som. spraw. spraw. prod. streszez. sum. summ. supl. T. tab. tab!. tł. tow. uzup. v. lwI. wspr. wg wyd. wygł. wyj. wykr. wyp. wyw. przepr. zap. z. zob. Zsf. 1959/1960 261 referent reportaż resume rezjume rosyjski rozdział rozmowa rysunek stron(a) sommaire sceniczny sodierżanije sokraszczenije sprawozdanie sprawozdanie z produkcji filmu streszczenie summary summarium suplement tom tabela tablica tłumaczył towarzystwo uzupełnienie volumen wiersz w sprawie według wydał, wydanie wygłoszone wyjątek wykres wypusk wywiad przeprowadził zapis, zapisał zeszyt zobacz Zusammenfassung ich skróty Archeion (Warszawa) A·rcheo!. Archeologia (Warszawa) Archit. Architektura (Warszawa) Biul. Inf. NRD Biuletyn Informacyjny Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. Przem. - Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (Warszawa) �262 Bib!iografia etnografii polskiej za tata 1959/1960 Chłop. Droga - Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theologica (Warszawa) Czas. geogr. - Czasopismo Geograficzne Czas. prawno-hist. - Czasopismo prawno-hi.storyczne (Warszawa) Dawna kult. - Dawna Kultura (Wrocław) Drobna Wytwór. - Drobna Wytwórczość (Warszawa) Drogown. - Drogownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dzi€nnik Bałtycki Dziennik Bałtycki, Rejsy Echo Tyg. - Echo Tygodnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. - Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. Cukr. - Gazet Cukrownicza (Warszawa) Gazet Krakowska Geogr. w Szk. - Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Głos Tyg. - Głos Tygodnia. Dod. do dzienno Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy z nad Odry. Dod.do dzienno Trybuna Opolska Gosp. Rybna - Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. Wodna - Gospodarka Wodna (Warszawa) Gosp. zboż. - Gospodarka Zbożowa (Wa·rszawa) Handel Wewn. - Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. - Historia i Nauka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. - Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy dod. do Tyg. Chłops·ka Droga (Warszawa) Kul. i Zycie - Kultura i życie. dod. do Sztandaru Ludu (Lublin) Kwart. hist. Kult. Mat. - Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. - Kwartalnik Historyczny (Warszawa) Kwart. inst. pol. radz. - Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego Kwart. opoI. - Kwartalnik Opolski Las pol. - Las Polski (Warszawa) Lingua posn. - Lingua Posnaniensis (Poznań-Warszawa) Łódź liter. - Łódź Literacka Materiały i Studia INS - Materiały i Studia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) M€chan. Roln. - Mechanizacja Rolnictwa (Warszawa) Muzeal. - Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. filozof. - Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedzielę. Dod. do Trybuny Robotniczej (Stalinogród) Nauka pol. - Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. - Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) Nowe RaIn. - Nowe Rolnictwo (Warszawa) Nowy Tor. - Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Now. Tyg. - Nowiny Tygodnia. Dod. do Nowin Rzeszowskich �Bibliografia etnograf!! polskiej za lata 1959/1960 263 Od A do Z. Dod. do Dziennika Polskiego (Kraków) Onomast. - Onomastica (Wrocław) O trwały pokój - O trwały pokój, demokrację ludową (Bukareszt-Warszawa) Pam. Słowo - Pamiętnik Słowiański (Wrocław) P.r.S. - Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. Lud. - Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. - Poradnik Językowy (Warszawa) Postępy Nauk rolno - Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. - Praca Świetlicowa (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. - Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. - Prace polonistyczne (Wraszawa) Pracujemy w świetl. - Pracujemy w świetlicy (Warszawa) Probl. - Problemy (Warszawa) Prz. Antropol. - Przegląd Ant,ropologiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto - Przegląd Artystyczny Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. - Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. - Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. - Przegląd Kolejowy (Warszawa) Prz. Kult. - Przegląd Kulturalny (W~szawa) Prz. piek. - Przegląd piekarniczy (Warszawa) Prz. techn. - Przegląd Techniczny (Warszawa) Prz. ubezp. - Przegląd Ubezpieczeń (Warszawa) Przegl. zach. - Przegląd zachodni (pounań) Prz. zagad. socjal. - Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. - Przegląd zagranicznej literatury geograficznej (Warszawa) Porzyjaźń (Warszawa) Radio i Świat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gosp. Roczniki Dziejów Społecznych Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. - Roczniki Historyczne (Warszawa-Poznań) Rocz. ł6dz. - Rocz~ik Łódzki. Łódź Rocz-i Nauk rolno - Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazurach (Olsztyn) Sł. Tyg. - Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy - Spółdzielnia Pracy (Warszawa) Spółdz. produk. - Spółdzielnia P;rodukcyjna (Warszawa) Spraw. T. N. Tor. -Sprawozdania Towarzystwa Naukowego (Toruń) Spraw. Wrocł. T. N. - Sprpawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Śląsk liter. - Śląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) �264 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Swiat Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Świat My. Dod. do Głosu Olsztyńskiego Swiat i Życie. Dod. do tyg. Dzi€nnika Zachodniego (Katowice) Swiatowit (VVarszawa) Swiet. - Świetlica (Warszawa) Transp. - Transport (VVarszawa) Tryb. Ludu - Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. - Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. VVoln. - Trybuna VVolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twó,rcz. - Twórczość (VVarszawa) Tyg. powsz. - Tygodnik Powszechny (VVarszawa-Kraków) Tyg. demokr. - Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) VViad. archeol. - Wiadomości Archeologiczne (Warsza,wa) VVidnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (VVarszawa) VViedza i Życie (VVarszawa) Wierchy (Warszawa) VVojsko lud. - VVojsko Ludowe (VVarszawa) Zar. śl., - Zaranie Śląskie Katowice Zap. T. N. Tor. - Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu Za VVoln. Lud. - Za Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. - Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zesz. teor. polit. - Zeszyty Teoretyczno-Polityczne (War·szawa) Ziel. Sztand. - Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. - Życie Gospodarcze (VVal'Szawa) Zycie i kult. - Życie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Życie i Myśl (Warszawa) Życie lit€r. - Życie Lit€rackie (Krrak6w) Życie Lubelskie Życie Kult. wsi - Życie Kulturalne VVsi (Szczecin) Życie Kult. Ziemi rzesz. - Życie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Życie VVarsz. - Życie VVarszawy VVykaz wydawnictw i ich skróty FA W - Filmowa Agencja Wydawnicza (Wa,rszawa) IHKM - Instytut Historii Kultury Materialnej (VVarszawa) Instytut Zachodni (Poznań) Iskry (VVarszawa) Ks. i VV.- Książka i Wiedza (Warszawa) LSVV - Ludowa Sp6łdzielnia VVydawnicza (VVarszawa) N.K. - Nasza Księgarnia (Warszawa) Oss. - Zakład im. Ossolińskich (VVrocław) PAN - Polska Akademia Nauk PIW - Pań,stwOiWy Instytut VVydawniczy (Warszawa) PTL - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (VVrocław) PVVE - Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne (Warszawa) PVVM - Polskie VVydawnictwo Muzyczne (K.rak6w) (Kraków) �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 PWN - Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL - Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL - Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS - Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk (Katowice) Sp. i T. - Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw. - Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) WAG - Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne (Warszawa) 265 �I. CZĘSC OGÓLNA A. BlBLIOGRAFIE I INDEKSY 1. ARCHEOLOGIA Prus i krajów wschodniobałtyckich (Bibliografia adnotowana). Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 267-302. 2. BROZEK Ludwik: Bibliografia prac Walentego Krząszcza (1886-1959). Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 92-97. 3. BRZOZOWSKA Teresa: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958 (do listopada). Lite.r. lud., 1959, nr 1J2, s. 112-118. 4. BURBlANKA Marta: Problematyka bibliografii śląskiej (druki XV-XVIII w.). Rocz-i bibl., 1959, z. 1/2, s. 65-81, ilustr. 5. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii etnografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. LiteJ:".lud., 1959, nr 3/4, s. 96197. 6. CHOJNACKA Jadwiga, Chojnacki Władysław: Materiały do bibliografii folkloru zachodniopomorskiego (do 1959 .r.). Liter. lud. 1960, nr 4/5, s. 69-82, ilustr. 7. CHOJNAOKI Władysław: Bibliografia bibliografii Pomorza Wschodniego. Zap. hist., 1958111959, z. 4, s. 87-145. 8. ETNOGRAFIA Prus i krajów 'Wschodniobałtyckich. (Bibliografia adnotowana). Roczn. olszt., t. 2:1959, s. 302-309. T. 3:1,960,s. 395-304. 9. FLIS Stanisław: Bibliografia "Komunikatów" Instytutu Mazurskiego w Olsztynie za lata 1946-1950. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 495-498. 10. GAWIN Bolesław: Bibliografia etnografii polskiej za 1955 r. Wrocław 1959, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, LUD, t. 44:1957, s. 541-598. Tenże: Bibliografia etnografii polskiej za 1956-1958 r. LUD, t. 46:1960, s. 541-653. 11. HAJDUK Mikołaj: Polonica w krytyce ,radzieckiej. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 126-127 (przegląd wydawnictw w prasie białoruskiej o pracach folkloru białoruskiego). 12. KASZUBSKI słownik bibliograficzny. Kaszebe, 1960, nr 11, s. 5, 12-13, s. II, ilustr. ik4,13. KŁAK Tadeusz: Materiały do bibliografii Podlasia za lata 1910-1960. Liter. lud., 1960, nr 2./3, s. 108-119. 14. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie. Rok 1958, 1959. Spis treści oraz indeks nazwisk. 15. MOSZYŃSKA Barbara: Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 31--140. 16. SADOWNIK Jan: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu �268 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 folkloru śląskiego za lata 1945-195'8 (do marca). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 98-123. SPIS rzeczy za rok 1960, numery 1(35)-12,(46), czas. "Wieś Współczesna". Wieś współcz., 1960, nr 12, s. 153-160. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Bibliografia Mazur i Warmii w okresie dziesięciolecia (1945-1955). Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 318-324; nr 4, s. 443--452; 1959, nr 2, s. 239-248; nr 3, s. 366-382. SWIENKO H.: Bibliografia prac etnograficznych zawierających problematykę religioznawczą w kwartalniku "Lud" za lata 1895-1956. Euhemer 1960, nr 2, s. 62e-70. SWIRKO Dobrosława, Jankowerny Wojciech: Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 1945-1960 (do czerwca); Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5'5-64. WRZOSEK Adam: Bibliografia antropologii polskiej do roku 1955 włącznie, t. 1, Bibliografia abecadłowa i przedmiotowa. Wrocław 1959, t. 2, Bibliografia chronologiczna. Wrocław 1960 (PWN). ZWOLAKIEWICZ Henryk: Materiały do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru lubelskiego za lata 1945-1959 (do lipca). Liter. lud., 1959. nr 5/6, s. 78-84. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego (oraz) Bibliografia. Twórczość 1. Dobrzyńskiego w świetle publikacji. Pol. Szt. Lud., 1958, nr 2, s. 67--84., ilustr. Sum. s. 126. B. WYDAWNICTWA CIĄGŁE Czasopisma zawierające materiały etnograficzne 24. ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DEKOWSKI J. P.: Strój sieradzki (zob. po,z. 314); KLONOWSKI A. F.: Strój warmiński (zob. poz. 320); SEWERYN T.: Strój krakowiaków wschodnich (zob. poz. 325); STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski (zob. poz. 326); ŚWIEŻY J.: Strój podlaski (nadbużański) (zob. poz. 327). 25. ARCHIWUM Etnograficzne nr 20. BARTYŚ Julian, TURNAU Irena: Materiały do historii odzieży ludowej południowo-wschodniej Wielkopolski. Wrocław 1959, PTL s. 156, ilustr. (powielane). 26. ARCHIWUM Etnograficzne nr 18: BĄK Stanisław: Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie. Wrocław 195'8, PTL, s. 165 (powielane). 27. ARCHIWUM Etnograficzne nr 19. GAJKOWA Olga: Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, PTL, s. 117., tab!. 4 (powielane). 28. ETNOGRAFIA Polska, t. 1:1958. Rec. BIEŃKOWSKI Wiesław. Kwart. histor., 1959, nr 3, s. 926-929; KAMOCKI Janusz, Kamocka Maria. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 504-506. 29. ETNOGRAFIA Polska. 2. Wrocław 1959. Oss. 30. KOMUNIKATY Mazursko-Warmińskie R. 195'7-1959. Rec. CHOJNACKI Władysław, Prz. Zach., 1959, nr 4, s. 506-508. 31. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej 1959-1960 po 4 numery, Warwarszawa, PWN, IHKM. PAN. 32. KWARTALNIK Opolski, t. 1:1955, R. 5:1960. Rec. TARG Alojzy. Zar. śląs., 1960, z. 3, s. 460--466. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 269 33. LITERATURA Ludowa, R. 1959, nr 1-6; R. 1960, nr 1-4. Rec. DOBROSŁA WSKA Maria. Polonist., 1960, nr 3, s. 58---60. 34. LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ogólnego zbioru, t. 43, za rok 1956. Red. Józef Gajek, Wrocław 1958. T. 44, za rok 1957, Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze. 35. ŁODZKIE studia etnograficznę, t. I, Łódź 19,5'9,t. 2, Łódź 1960, (PWN) Polskie Towa'rzystwo Ludoznawcze. Oddział Łódzki. 36. NARODNA Tworczist'ta Etnografija 1957, z. 1-4, Rec. DOBRZAŃSKA-PA WLICA Anna. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 104-106. 37. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. R. 5 (ogólnego zbioru). Wrocław 1959, Oss. 38. POLSKI atlas etnograficzny. Zeszyt próbny. W,roc1aw 195'9. Rec. STAMIROWSKA Zofia: Uwagi o Polskim atlasie etnograficznym. Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 217-220. SZYMCZAK Mieczysław. Por. jęz., 1958, z. 10, s. 497-504. 39. POLSKA Sztuka Ludowa R. XI:1957. Spis treści. 40. PRACE Etnologiczne, t. 6, CZEKANOWSKI J.: Wgłąb lasów Aruwimi (zob. poz. 874). 41. PRACE i Materiały Etnograficzne. Zeszyt specjalny. (Nadbitka "Zarania Sląskiego", Nr 1, R. 1959). Katowice 1959, Śląski Inst. Naukowy, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 42. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIII, Wrocław 1959, PTL, s. 160, ilustr. 43. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XIX. Olsztyńskie, XXIV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Olsztyn 11-13 września 195'9 r., Wrocław 1960, PTL., s. 219, tabl. 36, map 4. 44. PRACE i Materiały Etnograficzne, t. XVI, Szczecin, miesięcznik, Nr 8 i 9 z 1959 r. 46. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. A (archeologia), Nr 4: PWN 1960, s. 93, tabl. 57 + 10; Nr 5: PWN 1960, s. 232, tabl. 56, ilustr. Ser. E (etnografia) Nr 3: PWN Łódź 1960, s. 313; Nr 4: PWN Łódź 1960, s. 58, tab!. 65, mapa 1. 46. PRZEGLĄD Zachodni, dwumiesięcznik, 1959, 1960 po 6 numerów, organ Instytutu Zachodniego. 47. ROCZNIK Łódzki. 2. Ogólnego zbioru, t. 5, Łódź 1959 (PWN). 48. ROCZNIK Przemyski. T. 9., Nr 1957, z. 1, P'rzemyśl 1958. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. 49. ROCZNIK Sądecki. T. 3, 1957, Rec. KUMOR Bolesław. Rocz-i teol.-kanon. T. 6:1959, z. 3, s. 135-142. 50. ROCZNIK Wrocławski. T. 1, 1957, Wrocław 1958. T. 2, 1958, Wrocław 1959, Oss. Towarzystwo Miłośników Wrocławia. 51. ROCZNIKI Dziejów Ruchu Ludowego. Nr 1. Warszawa 1959, ZSL. 52. SOWIETSKAJA Etnografija G. 1953, z. 3. Rec. KOJDECKA Anastazja. Lud, t. 45:1958/59, s. 320-,334. 5'3. ŚLĄSKI Kwartalnik Historyczny Sobótka. R. 15 (1960), Nr 3, Wrocław 1960, Oss. 53a. TEATR Ludowy R. 1960. 54. URBAŃCZYK Stanisław: Słownik Staropolski jako źródło etnograficzne. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 375-385. Res. 55. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wydany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 27, 1958, Kraków 1959 (PWN). �270 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 II. METODOLOGIA I METODYKA (technika badań terenowych, ankiety, kwestionariusze, instrukcje, wywiady itp.) 56. ADAMUS Krystyna: Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 157-204. Rez. Sum. 57. BARANOWSKI Bohdan: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań history'cznych. (Badania nad historią dawnej hodowli bydła). Studia etnogr., t. 2, Łódź 1960, s. 83-96. Res. 58. BEOBACHTUNG und Experiment in del' Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. Szwengrub LiIi Maria. Lud, t. 45':1958,/59,s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykańskich i zachodnioniemieckich socjologów o zagadnieniach teoretycznych założeń w badaniach społecznych). 59. BULANDA Edward: Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, Lud, t. 45: 1958/59, s. 91-124. Rez. s. 603-605. Svm. s. 585-587. 60. CHITIMIA I. C.: Zagadnienia klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszez., Lud, t. 44:1957, s. 266-.267. 61. CZAJKA Henryka: Zbieranie materiałów i edycja tekstów ludowych w Bułgarii. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 129~13l. 62. DAS INTERVIEW. KaIn 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, t. 45: 1958/59, s. 370-373. 63. GAJEK Józef: Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, Lud, t. 44:19'5'7, s. 153-204. Sod. s. 627-628. Sum. s. 610-611. 64. GAJEK Józef: Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Osobny dodatek do XLIV tomu LUDU, Wrocław 1959, s. l-56, wyd. PTL. 65. GAJEK Józef: Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. Artykuł w czasop. "Nauka Polska", zesz. 4, 1960. 66. GAJEK Józef: Transport i komunikacja lądowa. Archiwum Etnograficzne Nr 22. Kwestionariusz nr 5, PTL, Wrocław 1960, ss. 349. 67. HEJNOSZ Wojciech: Etnografia a prawo. Lud, t. 44, 1957, s. 130-136. Sad. s. 625-626. Sum. s. 608-609. 68. JUDENKO Konstanty: Religioznawstwo a "nauki antropologiczne". Euhemer 1960, nr 4, s. 3-12. 69. KLUCKHOHN Clyde. Społeczność ludzka a rozmaitość kultur. Tł. z franc., Zesz. teor.-polit., 1959, nr 3, s. 144-154. 70. KONIOSZ Janus'z: Socjolog a "regionalista". (Zagadnienia socjologiczne Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 13, s. 8. 71. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O nowy podręcznik etnografii Polski. Etnogr., pol., t. 3 :1960, s. 265-278. Res. 72. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1-4. Wrocław 1953. Rec. KARAS Mieczysław. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 371-375'. 73. LAET Siegf'red J. de: Archeologia i jej problemy. Tłum. z franc. Warszawa 1960, PWN, s. 167, tabl. 15. 74. LIGĘZA Józef: Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 279-293. Res. 75. MATERIAŁY z pracy zbierackiej uczniów, członków szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych, zgromadzone podczas etnograficznych obozów wędrownych, organizowanych przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 191-195, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 271 76. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań 'Wczesnośredniowiecznych wiejskich zespołów osadniczych. Wiadomości Archeologiczne, t. 22:1955, z. 2. Rec. KIERSNOWSKI Ryszard, Archeo!. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 214-217. 77. SEMKOWICZ W. Mitkowski Józef, Kutrzeba-Pojnarowa Anna: Etnografia i nauki pomocnicze historii w pierwszej połowie XX w., Lud, T. 44:1957, s.488-495. 78. STASZCZAKOWNA Zofia: Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego. Lud, T. 45:1958J59, s. 494--<5'16. 79. TOPOLSKI Jerzy: Dzisiejsza etnografia francuska. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, S, 153-157. 80. TURNAU Irena: Znaczenie źródeł etnograficznych dla badań historycznych, (Badania nad historią tkanin i odzieży w XVIII w.) Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 97-111. Res. III. HISTORIA I ORGANIZACJA ETNOGRAFII 81. BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. Lud, T. 44:1957, s. 523-526. 82. BOLDUAN Tadeusz: Badacze folkloru we wspomnieniach Słowińców. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 128. 83. BRODA Jan: Drugi po Kolbergu. (Na 50-lecie życia i 30-lecie pracy prof. Jana Taciny). Śpiew w Szk., 1960, nr 2, s. 96-97. 84. BRZOZOWSKI K., Brzozowska Ter€sa: Karol Brzozowski tłumacz pieśni litewskich i folklorysta. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 120-125. 85. BUKOWSKI Andrzej: Folkloryści kaszubscy XVIII, XIX i XX w. Liter. lud., 195'9, nr 112, s. 3-11. 86. BUKOWSKI Andrzej: Udział Floriana Ceynowy w powstaniach 1846, 1848 i 1863 roku w świetle nowych dokumentów. Gdańskie Zesz. Humanist., 1960, nr 1/2, s. 5-47 ilustr. mapa. 87. DAMROSZ Jerzy: Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 22u---c231. 88. DEKOWSKI Jan Piotr: Etnograficzne filmy krótkometrażow€. Prace Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Ser. etnogr., Łódź 1960, nr 3, s. 306-307. 89. DROJECKA Róża: Władysła1w Matlakowski lekarz i etnogr. Probl., 1959, nr 2, s. 131~133, ilustr. 90. (FK): Zmarł .prof. Mieczysław Czaja. Las pol., 1959, nr 4, s. 24, ilustr.; Ważniejsze publikacje naukowe. Nowe roln., 1959, nr 2, s. 68, ilustr.; Postępy Nauk Roln., 1958, nr 6, s. 1-4, Bustr. 91. GAJEK Józef: Jan Czekanowski, Sylwetka uczonego. Nauka polska, VI, 2(22) 58, Warszawa 1959, s. 118-127. 92. GAJEK Józef: Zagadnienia Millennialne na 33 Walnym Zgromadzeniu PTL. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 144-146. 92a. GAJKOWA Olga, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów w etnologii polskiej. Wrocław 1959, Arch. Etn., nr 19, s. 117. 92b. GAJKOWA Olga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895-1945-1960. Szczecin 1'960. 93. GLAPA Adam: Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoz,nawczego, Lud, t. 45:1958J59, s. 519-532. 94. GLAPA Adam, Kuźmicz Bolesław, Kucharska Jadwiga: Protokół z XXXIII �272 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-21. IX. 1958 w Cieszynie. Lud, T. 45:1958/59, s. 532-541. 95'. GŁADYSZ Mie'czysław: Kazimierz Moszyński (5. III. 1887-30. III. 1959). Etnogr. pol., t .3:19,60, s. 13-30, ilustr. Sum. 96. GORSKI Ryszard: Pierwsi badacze Mazowsza. Liter. lud., 1960, nr l. s. 4-8. 97. JANKOWSKA Anna, Szyfelbejn Zofia: Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego. Etnogr. pol., t. 2:1959, s.433-437. 98. JASIŃSKI Janusz: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikaty mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 361-365. 99. JUDENKO Konstanty: Bronisław Malinowski (oraz) Bibliografia prac ... Euhemer 1959, nr 4, s. 393-406. 100. KOZŁOWSKA-BUDKOWA Zofia: Działalność naukowa Franciszka Bujaka. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 5-18. 101. KUKIER Ryszard: Profesor dr Bożena Stelmachowska. Wspomnienie pośmiertne (oraz) Zestawienie prac ... wraz z ważniejszymi recenzjami o tychże pracach .Lud, t. 44:1957, s. 481-488, ilustr. 102. KRANDŻAŁOW Dymitr: Z dyskusji "karpackiej" przeprowadzonej podczas XXXI Walnego Zgromadzenia PTL we wrześniu 1956 r. w Zakopanem. Lud, t. 45:1958/59, s. 472-484. 103. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 19-5'8. Rez. 104. LIGĘZA Józef: Stanisław Wallis - folklorysta Górnego Śląska. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 20-24. 105. LIGĘZA Józef: XXXIII Walny Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zar. śląs., 1958, z. 3, s. 136-137. 106. ŁOPACIŃSKI Euzebiusz: Ludwik Chomiński. (Nekr.) Lud, t. 45:1958/59, s. 458-460, ilustr. 107. M. R.: Komisja koordynacyjna do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Kwart. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 741-743. 108. MALICKI Longin: Wrażenia z obrad Sekcji Etnograficznej (Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej). Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. 4, ilustr. 109. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956. Rec. BOGUCKA Maria, Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6: 1960, z. 1, s. 549-55'0. 110. MOST Władysław: Pochwała folkloru i etnografii. Na marginesie XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dniach 19-20 września 1958 r. w Cieszynie. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 95-97. 111. MOSZYŃSKI Kazimierz: Zasługi Kazimierza Nit,scha dla etnografii Polski i Słowiańszczyzny. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 100-103. 112. NASZ Adolf: Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 139-144. Rez. Sum. 113. NIZIŃSKA Irena: Profesor Feliks Przyjemski. Lud, T. 44: 1957, s. 495-498. 114. REINFFUS Roman: 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli (24.XII.1857 26.IX.1937). Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 58, ilustr. Sum. dod. s. 4. 115. STASZCZAKOWNA Zofia: Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopanem (w dn. 26-29.IX.195'6 r.), Lud, t. 44: 1957, s. 512-522. 116. SPRAWOZDANIA oddziałów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprac. �BibLiografia 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. etnografii polskiej za lata 1959/1960 273 Piotr Orzechowski, Janusz Optołowicz, Jadwiga Kucharska, Sebastian Flizak, A. Franciszek Klonowski, Stani,sław Bronicz, Tadeusz Wróblewski, Kalina Antonowiczowa, Lesław Lubowiecki, Wanda Jostowa, Lud, T. 45: 1958/59, s. 544--569. STATUT Polskiego Towaq:ystwa Ludoznawczego. Lud, t. 44:1957, s. 527-539. SUBOCZOWA Maria: Z prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Śląsku. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 3-10. SUBOCZOWA Maria: Źródła .i stan badań etnograficznych na Śląsku do 1952 r. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 51-62, mapa. ŚWIRKO Stanisław: Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoz.nawczego w Olsztynie. Liter. lud., 1959, nr 5i6, s. 107. ŚWIRKO Stanisław: Ks. Bernard Sychta Pelpliński pisarz uczony. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 39-43. WICHURA-ZAJDEL Edward: "Żelazny człowiek". W 30 rocznicę śmierci ks. Józefa Londzina. Kierunki, 1959, nr 28, s. 4. WILCZEK Stanisław: Józef Lompa. (Stan badań) Ruch liter., 1960, z. 1/2, s. 93-95. ANTONOW Michał: Działalność Józefa Lompy w związku nauczycielskim (1826-1840). Zar. śląs., 1959, z. 3, s. 90-95. WYCECH Czesław: Regionaliści chojniccy. Fragm. książki "Powiat chojnicki". Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 12-16. Tenże. "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści" ... Fragm. przem., Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 110-111. ZBIERSKA Eleonora: :K,siądz, etnograf, pisarz ludowy. Tyg. powsz., 1959, nr. 27, s. 4. ZfEMAK'Stanisław: W cichym dworku nad Narwią. (W 5'0 rocznicę śmierci Zygmunta Glogera). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 31-34. IV. MUZEA I MUZEOZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE 127. BABIRECKA Barbara: Prace około Muzeum w Tarnowskich Górach. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 146-147. 128. BASTIAN Alfons: Gulgowscy. (Muzeum kaszubskie we Wdzydzach założone przez Teodorę i Izydora Gulgowskich). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 1, 3, Bustr. 129. BŁACHUT Władysław: Folklor i plastyka Sądecczyzny. (Muzeum Ziemi Sądeckiej). Orka, 1959, nr 9, s. 3. Życie liter., nr 14, s. 8. 130. BRANDYS Marian: z notatnika reportera. (Muzeum Kaszubskie w Kartuzach). Świat, 1959, nr 38, s. 4-5, Bustr. 131. CZERNIE WSK A Krystyna: Z pobytu w Muzeum fUr Volkerkunde w Lipsku. Lud, t. 45:1958/59, s. 421-425. 132. DAWSKI S., PANAS Henryk: Smutne ,rozmyślania. (Wystawa w Muzeum Mazurskim). Warmia i Mazury 1959, nr 5, s. 29/30. 133. FRANKOWSKI Jan: Zalążek muzeum. (W sprawie utworzenia muzeum regionalnego w Kołobrzegu). Tyg. zach., 1959, nr 47, s. 12. 134. GABAŁOWNA Lidia: Szkice kujawskie. Z badań Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 5', s. 325-331, Bustr. 135. GABAŁOWNA Lidia: Zagadnienia scenariusza wystawy stałej działu archeologicznego Muzeum Archeologicznego w Łodzi. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. a·rcheo1. Łódź, 1958, nr 3, s. 155-167, Bustr. 136. GABAŁOWNA Lidia, Kwinkowska B.: Działalność działu archeologicznego 18 - Lud, t. 51, 1967 �274 Bibliografia etnograf H polskiej za lata 1959/1960 oraz Działu numizmatycznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w 1957 r. Wiad. archeol., 1959, z. 112, s. 76---79. 137. GLUZIŃSKI Wojciech, Itman Leszek: Rola i zadania muzeów regionalnych na Dolnym Śląsku. Rocz. Ziemi Kłodz., t. 3: 1958, s. 213-231. 138. GŁADYSZ Mieczysław: Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnogr. 'pol. t. 2: 1959, s. 109-138, mapa. Rez. Sum. 139. GRUDNIEWSKA Melania, Tarnowski Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Darłow1e za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 619. 140. GUZ E Joanna: Muzeum pięknej prowincji. (Muzeum w Łowiczu). Nowa Kult. 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 141. JANOCHA Henryk, Stafiński Aleksander: Sprawozdanie z działalności Muzeum 'W Szczecinku za 1959 r. Mat. zach.-IPom. t. 5:1959, s. 627--631. 142. JAKUBlEC Danuta: Zbiory, zbieracze i odbiorcy. (Bochnia - muzeum ziemi bocheńskiej). Życie Warsz., 1959, nr 179, s. 3. 143. JEZ-JARECKI Władysław: Warszawskie Muzeum Etnograficzne. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 27-29. 144. JOSTOWA Wanda: Braca nad organizacją podhalańskiego parku skansenowskiego. Wierchy, R. 28:1959, s. 226-227. 145. KACZMAREK Włodzimierz: Materiały z badań etnograficznych prowadzony,ch przez Muzeum Pomorza Zachodniego na Pomorzu Zachodnim. Mat. zach.-pom., t. 5: 1959, s. 447-486, ryc., tab. Zsf. 146. KURASIŃSKI Jan: Muzea regionalne (w ŁodzI i okręgu łódzkim). Ilustr. Jerzy Samujło. Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. z---.3, ilustr. 147. KWIECIŃSKA ZOfia: Archeologia historia etnografia. (O Muzeum w Łowiczu). Tryb. Ludu, 1959, nr 125, s. 4, ilUlStr. 148. KWIECIŃSKA Zofia: Bezdomne muzeum (Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach). Tryb. Ludu, 1959, nr 144, s. 8. 149. MALICKI Longin: Chojnicki bławatnik założycielem muzeum (regionalnego w Chojnicy). Kaszebe, 1960, nr 23, s. 1, ilustr. 150. MIERZEJEWSKA Krystyna: Muzeum w Płocku. Lud, t. 44:1957, s. 477-479. 1,5'1. MIKOŁAJCZYKOWA D.: Sprawozdanie z działalności popularyzacyjnej Działu Etnografii Muzeum Archeologiczmego i Etnograficznego za 1957 r. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. w Łodzi. Ser. etnogr., 195'8, nr 2, s. 173-175. 152. MISIŃSKA Maria: Sprawo1zdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Lud. t. 45:1958159, s. 411-418, ilustr. 153. MORAWSKA-KLĘCZKOWSKA J.: Zakopiań.ski skansen. (Projekt utworzenia parku etnograficznego). Tyg. powsz., 1960, nr 11, s. 6. 154. NOWAKOWNA Zofia: MalQwidło japońskie "jodomandara" z wyobrażeniem Zachodniego Raju Amidy (w Muzeum Narodowym w Krakowie). Rozpr. Spraw. Muzeum Nar. Kr., t. 5:1959, s. 109-140, ilustr. Sum. 155. OPTOŁOWICZ Janusz: Muzea sztuki ludowej (na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 3, ilustr. 156. PAPIS Barbara: Satul wieś znaczy. U naszych rumuńskich przyjaciół. (Muzeum Wsi w Bukareszcie). Orka, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 157. PŁATEK Piotr: Ziemia Bocheńska ma swoje Muzeum. Orka, 1959, nr 32, s. 6. 158. PRACE i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna, Nr 5, Łódź 1960, (PWN), s. 232, tabl. 56, mapa, ilustr. �Bibliografia etnografit polskiej za lata 1959/1960 275 159. PRZEWORSKA-HOLT Stefania: Warszawianka nad Pacyfikiem. (Dział kostiumów i tkanin Muzeum Sztuki w Los Angeles). Rozm. przeprowadził Andrzej KARPIEL. Świat, 1959, nr 19, s. 9, ilustr. 160. RADWAŃSKA-PARYSKA Zofia: Skansen ale gdzie? (Sprawa lokalizacji skansenu podhalańskiego przy drodze do Kuźni,c w Zako.panem). Tyg. powsz., 1960, nr 34, s. 2. 161. ROLA Jerzy: Nasze skanseny. Tyg. demokr., 1959, nr 37, s. 5, ilustr. 162. RUCZYŃSKI Teofil: Dzieje jednego muzeum (Muzeum Zi€mi Lubawskiej w Nowym Mieście). Orka, 1959, nr. 35, s. 8. 163. S. B. Organizujemy muzea regionalne na Ziemiach Zachodnich. Biu!. Inf., Pax, 196'9, nr 5, s. 55-56. 164. SEWERYN Tadeusz: Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego. Lud, t. 44:1957, s. 391--451, ilustr., mapa. Sod. s. 631-632. Sum. s. 613-615. 165. SIKORA Marian: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Koszalinie za 1959 r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 620-622. 166. SOBALSKI Franciszek: Dzieje Muzeum Regionalnego w Częstochowie. Nad Wartą, 1959, nr 10, s. 6. 167. SPRAWOZDANIE z działalności muzeów. (Dział Archeologiczny w Toruniu, Rzeszowie, Wrocławiu, Kielcach). Oprac. J. Kuszewski, A. Kunysz, W. Sarnowska, J. Kuczyński, Z. Pyzik, Wiad. Archeo!., 1958, z. 4, s. 401--405. 168. STARSKI M.: Czy muzeum będzie czynne w roku jubileuszowym. (Muzeum Ziemi Kaliskiej). Ziemia ka!., 1959, nr 16, s. 8. 169. SUBOCZOWA Maria: Prace nad śląskim skal1lSenem. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 110-123, ilustr., rys. 170. SZYFER Anna: Uwagi o muzeach skansenowskich. Wieś wspólcz., 1960, nr 6, s. 129-133. 171. TURNAU Irena: Muzeum Etnograficzne w Sofii. Kwart. Hist. Kult. Mater., 1960, nr 1, s. 160-161. 172. WOŹNIAK D.: Sprawozdanie Działu Archeologi'cznego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu w 1958 r. Silesia antiqua, t. 2:1960, s. 169-170. 173. WRZOSEK Adam: Przedwoj€nne Muzeum Kaszubskie w Dąbkach. Lud, t. 44:195'7,s. 453-477, Husk. 174. WIKTOR Jan: Ni€ch t':l muzeum stanie się chlubą wszystkich. (Muzeum Ziemi Sądeckiej w Szczawnicy). Orka, 1959, nr 27, s. 1-7. 175. WOJTACHNIA Edward: Muzeum Narodów Słowiańskich w Zamku malborskim. Rada nar., 1959, nr 19, s. 10-11, ilustr. 176. ZABOROWSKA Maria: Sprawozdanie z działalności Muzeum w Słupsku za 1959r. Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 622-<627. 177. ZNAMIEROWSKA-PRtlFFEROWA Maria: Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. T. 44:1957, s. 351-390. Sod. s. 629-631. Sum. s. 611-613. V. ETNOGRAFICZNE OPRACOWANIA I MATERIALY REGIONALNE STUDIA I MATERIAf"Y ETNONIMICZNE 178. ALEKSANDROWICZ Walenty: Głosy oddane na Polskę. (Z historii Kaszubów). Tyg. zach., 1960, nr 27, s. 1-8. 179. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okr€sie lateńskim i rzymskim oraz w'.pływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa �276 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 198. Bibliografia etnografii polskiej za lala 1959/1960 rzeszowskiego. Rocznik Województwa Rzeszowskiego, R. 1: 1958, z. 1. Rec. DĄBROWSKI Krzysztof, Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 318-319. ANTONIUK Jakub: Podlasie, jego przeszłość i mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 4-8. BADANIA terenowe na Śląsku w 1957 r. Zesz. nauk. U. Wr., Ser. A, nr 18, Archeol. Śląska, 1959, z. 3, s. 151-161, ilustr., rys., mapa. BAGIŃSKI Henryk: Kaszubi i nowi autochtoni Pomorza w oczach autora bestsellera o Bałtyku. Rozm. przepr. M. S. Stolica, 1960, nr 5', s. 10-11, ilustr. BIEŃKOWSKI Wiesław: Badania ludoznawcze Krzysztofa Celestyna MRONGOWIUSZA w okolicy Słupska w 1826 roku. Streszez. ref., Szczecin 1960, z. 6/7, s. 113. BOLDUAN Tadeusz: Bracia Słowińscy. Aleksandra Hilferdinga podróże na Kaszuby. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 5:1959, nr 1, s. 4; nr 2, s. 3, ilustr. Tenże: Słowińscy w Klukach ibidem, 1959, nr 6, s. 1-2. BRODOWSKA Helena: Struktura zawodowa wsi Chojny w latach 1859-1882. Rocz. Łódź., t. 2:1959, s. 47-69. tab. BROŻEK Ludwik: Tradycje ludoznawcze na Śląsku Cieszyńskim. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 11-28. BUSZTA Konrad: Kaszubszczyzna w "Gazecie Gdańskiej". Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. II-III. CHOJNACKI Władysław: Mazury i Warmia. 1800-1870. Wybór źródeł. Wrocław 1959, Oss. Rec. CIEŚLAK Tadeusz, Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 339-341; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 29. MARTUSZEWSKI Edward: Dwie książki o Warmii. Orka, 1959. nr 42, s. 7. CHOMICZ Adam: Walka wsi Dąbrówki o polskość w świetle tradycji miejscowej. Prz. zach., 1958, nr 6, s. 337-351, wykr. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Warsz. 195'9. Rec. DANIELEWICZ Jerzy, Nowe książki, 1959, nr 18, s. 1118-1119. CZAPLEWSKI Paweł: Wspomnienie z wędrówki po Kaszubach w 1895 r. Kaszebe, 1959, nr 18, s. I-II. DANIEL Wolfram, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. DĄBROWSKI Krzysztof: Kalisz prastary. Warsz. 1960. Rec. FORNALCZYK Feliks: Poszukiwanie skarbów. Ziemia kal., 1960, nr 17, s. 7-8, 11. DEKOWSKI Jan Piotr: Tarnie w południowo-zachodniej części Sieradzkiej. Łódz. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 67-69, rys. DOBROWOLSKI Kazimierz: Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie. Wierchy, R. 28: 1959, s. 221-224. DIE DEU'DSCHEN Ost.gebiete jeneseits der Oder und Neisse im S.piegel der polnischen Presse. Wiirzberg 1958. Rec. ENGLICHT Władysław, W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim, Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 973-976. GALAS Piotr: Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką· Etnogr. pol., t. 2:1959, IS. 341-360, ilustr., mapy. Rez. Sum. �Bibliografia 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 2C6. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. etnografii polskiej za lata 1959)1960 277 GĘBIK Władysław: Folklor Warmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. Liter. lud., 19'5'9, nr 3/4, s. 13-25, ilustr. GIERTYCH Jerzy: Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich, na podłożu pruskim. W: Sacrum Poloniae Millennium. Rzym 1957. Rec. LIETZ Zygmunt. Ko-my mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 267-270: Rozważania ... Fragm. książki "Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim", Warmia i Mazury, 1958, nr 7. s. 12-14. GLAPA Adam: Badania folklorystyczne, etnograficzne i językoznawcze na Ziemi Lubuskiej. Liter. lud., 1960, nr 6, S, 10-15, mapa. Ziemia Lubuska rys. historyczny, 1960, nr 6, s. 4-9, mapy. GŁODOWSKI Tadeusz: Dawne oblicze Boruty. Z tradycji ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1959, nr 5/6, s. 11, ilustr. GOLA Marian: O Społeczne zaangażowanie się Kaszubów. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 1. GORNY Śląsk. Cz. 1, 2. Praca zbiorowa, Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. 540, ilustr. GRYGIER Tadeusz: Z zagadnień diaspory na Warmii i Mazurach. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 2, s. 150-179, tab. GRZENIA-ROMANOWSKI Gereon: Lud ziemi kaszubskiej w walce o wyzwolenie społeczne i narodowe, Prz. mors., 1960, z. 7/8, s. 3-11, ilustr. HIBL Józef: Ułamek topografii cyrkułu jasielskiego pisany w roku 1808. Wierchy, R. 27: 1958, s. 273-277. JAGER H.: Probleme und Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutischen Landeskunde, J. 195'8. Rec. MONIAK Jan, Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113-115. JUDENKO Konstanty: Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 277-281. JUILLARD Etienne: La vie rurale dans la plaine de Bas·se-Alsace. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni, Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 459--463. KAJAN Tadeusz: Fakty i ludzie. Ziel. Góra 1960. Rec. ŚWIRKO Stanisław. Dwie książki o Ziemi Lubuskiej, Liter. lud., 1960, nr 6, s. 49-51. KAJAN Tadeusz: "My nie Polaki, my Ślązaki" (O pracy wśród ludności rodzimej". Tyg. zach., 1959, nr 10, s. 4-5. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa: Kaszubi w czasach XIX-wiecznych przybyszów. Liter. lud .. 1959, nr 112, s. 17-22. KAMIŃSKI Edmund: Karna Młodech Kaszebów. (O działalności klubów młodych Kaszubów). Kaszebe, 1960, nr 15, s. I. KAPENIAK Józef: Krwawi i Hyrni. Warszawa 1959, LSW, s. 318. KOŁODZIEJSKA Barbara: Badania kultury ludowej Ziemi Lubuskiej. Rocz. Lubuski., t. 2:1960, s. 152-165', ilustr., rys. KOWALEWSKA Danuta: Iwanowice. Monografia miejsca, ludzi i czasów. Ziemia kal., 1959, nr 12, s. 7. KRZEWSKA Maria: O pochodzeniu księżaków. Not. pło'ckie, 1960, nr 1, s. 17-19. KRZESKI Stanisław: Na pobojowisku Jadźwingów (Mordy). Ziemia mazow., 1960, nr 2, s. 42--45. KUHN Walter: Siedlungsgeschichte Oberschlesiens. Wiirzburg 1954. Rec. Golachowski Stefan, Na marginesie badań W. Kuhna nad historią osadnictwa na Górnym Śląsku, Zar. śląs., 1959, z. 2, s. 93-98, tab. �278 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. BibLiografia etnografil poLskiej za lata 195911960 KRZYŻANOWSKI Urban: Przygoda na Kaszubach. "Silva Rerum" Kuchtów. Ręboszewo. Kaszebe, 1960, nr 19/20, IS. 5. KUKIER Ryszard: Z dziejów ws·i Trzebialino w powiecie miasteckim. Zap. koszal., 1950, t. 4, s. 20-40, tab. mapy. KULTURA Ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 743, 1 nlb., tab!. 8. ilustr. Rec. FORNALCZYK Feliks; Dokument kultury Wielkopolski, Tyg. zach., 1960, nr 36, s. 4. Rec. PROROK Leszek: Pomnikowe ,wydawnictwo, Tyg. kult., Orka, 1960, nr 45, s. 6. KULTURA Ziemi Złotowskiej. Poznań 1959, Wyd. Poznańskie, s. 66, 2 nlb., mapa 1. KUTRZElBA-POJNAROWA Anna: Prace nad mOOlog'rafią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 205-22.5, tab., mapy., Rez. Sum. L. B. Pierwsza Sesja Naukowa poświęcona pradziejom Śląska. Z Otch!. Wieków, 19'5'9, z. l, s. 53-54. LAKOWSKI Leon B.: W walce z okrutnym losem (Wspomnienia z ruchu oporu na Kaszubach). Kaszebe, 1956, nr 22, s. 2, ilustr. LESZCZYŃSKI Józef: Z dziejów chłopów pogórskich. Zesz. nauk. UWr .. Ser. A, Nr 23, Hist., 1960, z. 3, s. 5-47, tab. Zsf. LIGĘZA Józef: Kultura grupy górniczej. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 83-92. ŁĘGA Władysław: Etnografia okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 267-275. Tenże: Okolice Świecia, Gdańsk 1960. Rec. MALICKI Longin, Kaszebe, 1960, nr. 23, s. II, ilustr. ŁUKASZEWSKI Antoni: Materiały archiwalne do problematyki migracyjnej na Warmii i Mazurach w XIX i początku XX wieku. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 237--'244. ŁUKOWICZ Henryk: Zabory i "Zabory". (Ziemia zaborowska w pow. Chojnice i poświęcone jej czasopismo). Kaszebe, 1960, nr 23, s. I, ilustr. MARTUSZEWSKI Edward: Nauka niemiecka a folklor Mazur i Warmii. Liter. lud., 1959, nr 314, s. 47-51. MATERIAŁY zachodnio-pomorskie. T. 3, Szczedn 1957 (druk ukończ. XI. 1958); t. 4, Szczecin 1958 (druk ukończ. X. 1959), Muzeum Pomorza Zachodniego, s. 524, 1 nlb. tabl. 54. MORAWSKI Tadeusz: Na Warmii i Mazurach w 1920 roku, wspomnienia plebiscytowe, Za i przeciw, 1960, nr 37, ~. 7. NASZ Adolf: Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląs. Kwart. Hist., Sobótka, 19,58, nr 3, s. 363-408, ilustr., rys., mapy, ihn. s. 527. NIZIŃSKA Irena: Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956. Ref .. Lud, t. 44:1957, s. 500-512. NOWAK Zbigniew: "Szwajcar,ia Kaszubska" A. D. 1898 (O reportażu sprzed 60 lat). Kaszebe, 1959, nr 2, s. 1-2. NOWAKOWSKI Stefan: Z aktualnych przeobrażeń wsi opolskiej. Kul. i Spa!., 1959, nr 4, s. 31-51. NOWOSZ Witold: Gospodarka rolna w Klonowej. Pr. i Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 75-99, tab. mapa. Res. OLBROMSKI Mieczysław: Skarby dra Kadyla. (Zbiory etnograficzne związane z historią ziemi jasielskiej). Orka, 1960, nr 13, s. 6. ORZECHOWSKI Kazimierz: Zabełtów i Krasne Pole. Studia i Materiały �Bibliografia etnografii polskiej za lata 279 1959(1960 z Dziejów Śląska, t. 2: 1958. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283. 243. OSTOJSKI Tadeusz: Volkslexikon. (Wybór haseł dotyczących Polski). Warmia i Mazury, 1960, nr 6, s. 22. 244. PILICHOWSKI Jerzy: Tajemnica słupskiej ziemi. Pojedzeme na Kaszube do Kluk. (Słowińcy). Odgłosy, 195'9,nr 9, s. 5--6, ilustr. 245. PIOTROWSKA Irena: We wspólnym domu. (Współżycie Kaszubów z ludnością napływową). Kaszebe, 1959, nr 9, s. 1. 246. PODLASZEWSKI F,ranciszek: Historia Dziemian. Kaszebe, 1960, nr 8, s. I, nr 9-io, s. II. 247. POLAŃSKI Antoni: Oświata i kultura polska w Raciborzu. Biul. naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 50-51. 248. REINFUSS Roman: Problem Karpat w badaniach kultury ludowej. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 3-11, ilustr. mapy. Oprac. Zofia REINFUSSOWA. Sum. s. 116. 249. REWSKI Zbigniew: Dwa nieznane rysunki z XIX wieku z obszaru Mazur i Warmii. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 219-223, ilustr. Krat. sod. Sum. 250. ROCZNICA plebiscytu (na Warmii i Mazurach). Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 27-30, ilustr. tab. 251. ROZENKRANZ E.: Granice Kaszubszczyzny. Kaszebe, 1959, nr 8, s. I-II, mapa. 252. ROZENKRANZ R.: Z naj dawniejszych dziejów Skarszewa. Kaszebe, 1959, nr 12, s. II, mapa. 253. ROŻAŃSKI Stanisław: Bursztyn. Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 7-10, lustr. 254. SOŁOMOWA Luba: Olsztyński Instytut Gallupa. (Badania socjolog·iczne środowiska wiejskiego na Warmii i Mazurach). Orka, 195'9,nr 42, s. 3. 255. STELMACHOWSKA Bożena: Wieś Kluki na tle badań dotyczących znaków zwoławczych na Kaszubach. W.: Słowińska wieś Kluki. Poznań 1958. Rec. WIŚNIEWSKI Jerzy: O początkach wsi Kluki. Studia Mat. Dz'iejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 479-485. 256. SZWENGRUB Lili Maria: Kształtowanie się kultury dni;;, codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 274-276. 257. SZYFELBEJN Zofia: Chłopska gospodarka .roLna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej. Etnogr. pol. t. 2:1959, s~232-240, ilustr., rys. 258. ŚWIDERSKA Alina: Wspomnienia z plebiscytu (na Wa'rmii i Mazurach). Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 6-7. 259. ŚWIRKO Dobrosława: Wędrówka z magnetofonem (po Pomorzu Zachodnim). Turysta, 19'60,nr 18, s. 10, ilustr. 260. SWIRKO Stanisław: Z problematyki folkloru Pomorza Zachodniego. Liter. lud., 1960, nr 45, s. 12-16, ilustr. mapy Krat. izłoż. s. 91. Zsf. s. 93; Folklo'!' podlaski w Mazowszu Kolberga. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 13-15. 261. WILCZEWSKI Herbert: Z problematyki etnografii okolic Grudziądza. Rocz. grudz., 1960, s. 277-280; Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku, Lud, t. 4:1957, s. 5'6-74. Sod.s. 620-622. Sum. s. 603-605. 262. WŁODARCZYK A.: O pracy i zamierzeniach Wydziału Kultury WRN w Łodzi w dziedzinie twórczośoi ludowej. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 117-121, ilustr. 263. WOJDAK Jan: Siostra Fabiola i "Habsburgi". Besko, pow. sanocki). Wieści, 1939, nr 2, s. 3. (Stosunki panujące we wsi �280 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 264. WOLFRAM Daniel, Ropp Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczec. 1958, z. 11/12, s. 137-143. 265. WOŁOSZYNOWSKI Julian: Opowiadania podolskie. Warszawa 1960. PIW s. 236. 266. WOJCIK Adam: Renesans regionalnej kultury Pogórza (karpackiego). Wieści, 1959, nr 13, s. 9, ilustr. 267. ZAJĄCZKOWSKI Stanisław: Opactwo "Na Łęczyckim grodzie" i jego uposażenie. Przyczynek do dziejów osadnictwa dawnej ziemi łęczyckiej w XI w. Rocz. Łódź, t. 1:1958, s. 283-300. 268. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Badania klonowskie jako przyczynek do badań nad regionem łódzkim. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódż, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 5-15. Tekst również w jez. francuskim.; Zakres badań etnograficznych nad regionem łódzkim. Osiągnięcia i postulaty badawcze. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 11-18. 269. Z DZIEJOW Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, s. 192, tabl. 16. 270. ZIERHOFFER Karol: Brzmienia ludowe nazw wsi w powiatach opatowskim i sandomierskim. Jęz. pol., 1959, nr 2, s. 106-121. 271. ZWARDON Andrzej: Na tropach przeszłości (kaszubskiej). Kaszebe, 1958, nr 22, s. 2, ilustr. VI. OPRACOWANIA I MATERIAŁY PROBLEMOWE ETNOGRAFII POLSKI Z ZAKRESU A. KULTURA MATERIALNA 1. Prace ogólne z zakresu kultury materialnej i zagadnień o strukturze gospodarczej wsi. 272. BOROWSKI Wacław: Marksizm a gos.podarka chłopska w okresie przedrewolucyjnym. Rocz. Pol. Tow. Ekon., R. 195'8/1959, s. 189-208. Sum. s. 424--425. 273. BORTKIEWICZOWA Filomena: Nadziały i powinności chłopów pańszczyźnianych w dobrach prywatnych Królestwa Polskiego. Warszawa 1958. Rec. STANKIEWICZ t'bigniew. Prz. his1., 1959, z, 3, s. 623~628. 274. BURSZTA Józef: Niektóre problemy "Atlasu kultury ludowej Wielkopolski". Sprawy Ośw. Kult. Woj. pozn., 1960, s. 152-167. 275. BURSZTA Józef: Od osa,dy słowiań'skiej do wsi współczesnej. Wrocław 1958. Rec.: KUSINSKI Witold. Prz. geogr., 1959, z. 2, s. 412-414. DĄBROWSKI Henryk, Górska-Gołaska K.: Rocz-i his1., R. 25:1959, z. 2, s. 345-351. LALIK Tadeusz: Kwart. His1. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 679-682. LIS Jan: Tysiąc lat wsi. Orka, 1959, nr 16, s. 6. STYŚ Wincenty: Prz. Hist., 195'9, z. 2, s. 370374. WIELGOSZ Zbigniew: Rocz.-i Dziejów społ. gosp., t. 22: 1960, s. 363-368. 276. GOLDBERG Jakub: Gospodarstwo mieszczan-rolników w ziemi wieluńskiej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Rocz. łódz., t. 2: 1959, s. 163-186, tab. 277. KOWALIK Danuta: Konferencja IG PAN poświęcona geografii osadnictwa wiejskiego w dniach 16-17. V. 1958 r. Prz. geogr., 1959, z. l, s. 210-212. 278. LISIŃSKI Henryk: DREWNIAK Bogusław: Źródła do historii kultury materialnej wsi na Pomorzu Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie. Szczecin 195'9, z. 8/9, s. 157-170. Zsf. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 281 279. LIBISZOWSKA Zofia: Gospodarstwo wiejskie w Polsce w XVII w. w opinii cudzoziemców. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 277-298. Res. 280. PRANDOTA Wiktor: Rozwój gospodarstwa wiejskiego w Polsce. Krótki zarys. Warszawa 1960. PWRiL s. 211, 1 nlb., ilustr. 281. SEWERYN Tadeusz: Łowieckie sposoby wabienia. Lud, t. 45:1958J59, s. 223263, ilustr. rys. Rez. s. 609-610. Sum. s. 591-592. 282. SUCHENI-GRABOWSKA Anna: !fateriały do dziejów kultury materialnej chłopów w województwie sieradzkim i ziemi wiNuńskiej w XVI wieku. Cz. II. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 217-340., ilustr. rys. tab. Rez. Sum. 2. Zdobywanie pożywienia: rolnictwo, hodowla zwierząt, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, bartnictwo. 283. ALEKSANDROWICZ Walenty: Statut rybaków z Kuźnicy w roku 1898. Tyg. mor,s., 1959, nr 52, s. 7. 284. BARANOWSKI Bohdan: Chów trzody chlewnej w Łęczyckiem w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 2:1959, s. 375417, ilustr. tab. Rez. Sum. 285. BARANOWSKI Bohdan: Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w. Pr. Mat. etnogr., t. 13:1959, s. 99-148. 286. BIELENIN Kazimierz, PIASKOWSKI Jerzy: Radliczka z Igołomi. Spraw. archeo!., t. 5 :1959, s. 273-279, ilustr., rys. sod. Sum. 287. BRONICZ Stanisław: Pług a konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim. Etnogr. po!., t. 3:1960, s. 121-124. rys. Sum. 288. BIERNACKA Maria: Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w. Etnogr. po!., t. 2:1959, s. 241246, ilustr. 289. DOBROWOLSKI Kazimierz: Kultura .pa.sterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina międzynarodowej współpracy naukowej. Streszcz. ref., Wierchy, R. 28:1959, s. 217-221. 290. GORZYŃSKI Stefan: O pastwiskach i wypasach śródleśnych w górach i na równinach w dawnej Polsce. Prz. hadowl., 1960, nr. 1, s. 25-28, ilustr. 291. GORZYŃSKI Stefan: Z dziejów rybołówstwa śródlądowego dawnej Rzeczpospolitej. Gosp. rybna, 1959, nr 1, s. 36, nr 2, s. 31-32, ilustr.; nr 4, s. 30-31, ilustr., nr 5, s. 30--31, ilustr., nr 6, s. 30; 1960, nr 1, s. 29-.'30. 292. KOSTROWICKA Irena: Narzędzia i maszyny rolnicze w Królestwie Polskim przed uwłaszczeniem. Zesz. Nauk. SGPiS, 1960, z. 19, s. 49-66. Sod. Sum. 293. KOTULA Franciszek: Bartniczy ród Sudołów. Streszcz. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 329-340, ilustr., rys. Rez. Sum. 294. KUCHARSKA Jadwiga: Obrona pracy doktorskiej (Bronisławy Jaworskiej pt. Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich). Zesz. nauk. UŁ.., Nauki humanist.-społ., 1960, z. 15, s. 25'7-258. 295. LENCZOWSKI Franciszek: Hodowla owiec w Żywiecczyźnie w XVIII w. Małopol. Studia hist., 1958, z. 314, s. 89-98. 296. MAZURKIEWICZ Józef: Zabytek prawa bartnego w Wierzchowicach z ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czas. prawno-hist., t. 10:1958, z. 2, s. 291-302. 297. NASZ Adolf: Narzędzia żniwn€ w Polsce. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 309-328, ilustr., rys., mapy. Sum; 298. NOWOSZ Witold: Drewniany pług z Orawy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. �282 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 w Łodzi. Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 15~/157, ilwtr. Res. Ręczne sieczkarnie. Pr. Mat. Muzeum Archeall. Etnogr. Łódź, Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 301-303, rys.; Stodoły o konstrukcji wewnątrzsochowej we wsi Czarnocin powiatu łódzkie.go. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 175-180, ilustr. Res. T,rzepacz do lnu. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 171-173, rys. Res. 299. PASTERSTWO Tatr Polskich i Podhala. T. l. Fizjografia i geografia pasterstwa. Wrocław 1959, Oss., 1'>. 224, 2 nlb., tabl. ilustr. T. 2 Pastwiska podgórskie i górskie. Teraźniejszość i przyszłość. Wrocław 1960, Oss. s. 209, 3 nlb., tabl. 66. 3. Pożytwienie 300. DEKOWSKI Jan Piotr: Pożywienie s. 3, 10. 4. Przemysł ludu łęczyckiego. Ziemia łęcz., 1960, nr 12, ludowy, rzemiosło wiejskie i małomiasteczkowe (ohróbka surowców) 301. ADAMUS Krystyna: Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowsz~yźnie. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 254--259, ilwtr. 302. GAJEWSKI Leszek: Z badań nad wyspecjalizowanym garncarstwem okresu późnolatefuskiego i rzymskiego w dorzeczu górnej Wisły. Spraw. archeo!., t. 5:1959, s. 281-302, ilustr., rys. Sod. Sum. 303. KLONOWSKI Franciszek Alfons: Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Wa'rmii, Mazurach i Powiślu. Rocz. Olsz1., t. 2:1959, s. 173-193, ilustr. Kwart. Sod. Sum. 304. LECHOWA Irena: Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie). Łódź. Studia etnogr., T. 2:1960, s. 5---44, ilustr. rys. tab. Res. 305. ŁUCZAK Czesław: Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich od XVI w. do chwili obecnej. Lud, T. 41:1954. Rec. Francić Mirosław, Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 396/397. 306. MISIŃSKA Maria: Folusz ręczny z pow. koneckiego. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 71-72, rys.; Staciwy - dawny typ warsztatu z Lubochni, pow. Rawa Mazowiecka, woj. łódzkie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź., Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 297-300, ilustr., rys. Tkactwo w Rzeczycy. W: Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. Wrocław 1958. Rec. TURNAU Irena. Kwart. His1. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. 307. MUSIANOWICZ Krystyna: Podkowy końskie źródłem do zagadnień handlu w okresie wczesnośredniowiecznym. Z Otchł. Wieków, 195'9, z. 4, s. 259-264, ilustr. 308. REINFUSS Roman: Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym. Etnogor. pol., t. 3:1960, s. 329-1350, rys., mapa. Res. 309. SEWERYN Tadeusz: Życie obyczajowe stolarzy sławińskich (wedle księgi Cechu Stolarskiego w Skawinie z lat 1799-1841). Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 177-179. 310. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: O niektórych bogactwach mineralnych na ziemiach Mazur i Warmii, eksploatowanych w przeszłości. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 435---441. 311. TRAWKOWSKI Stanisław: Młyny wodne w Polsce w XII wieku. Kwart. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 62-86, rys. Zsf. �Bibliografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 283 5. Odzież 312. BOŻYK Eugeniusz: Z historii ubiorów w Polsce. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 445-449, rys. 313. DEKOWSKI Jan Biotr: Czepce łęczyckie. z.iemia łęcz., 1960, nr 4, s. 3, ilustr., ry's.; ,,0 dulicie" czyli kaftanie łęczyckim, ibidem, 1960, nr 10, s. 8, rys.; O ludowym stroju łęczyckim, ibidem, 1959" nr 4, s. 4-5, rys. 314. DEKOWSKl Jan Piotr: Strój sieradzki. Wrocław 1959, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. 74, tabl. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4 Mazowsze i Sieradzkie. Z. 6. 315. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki odzieży ludowej na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1959, z. 8/9, s. 51-92, ilustr. mapy Zsf. 316. DUDKIEWICZ Józefa: Rola stroju w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 241-248. Res. 317. GAJEK Józef: Przedmowa do pracy: BożenyStelmachowskiej, Strój kaszubski - Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, zesz. 2. Wrocław 1960, s. 3 wyd. PTL. 318. GLAPA Adam: Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Rec. CHMIELOWSKI Stanisław Studia. Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 539-540. 319. IWANOYKO Eugeniusz: Donna di Posnania. Strój mieszczki poznańskiej z 1590 r. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. 1, s. 309-'316, ilust.r. Zsf. 320. KLONOWSKI A. Strój warmiński. Atla,s Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Cz. 1. Pomorze i Warmia. Z. 3, s. 62, 3 nlb., tabl. 2, ilustr. Wyd. PTL. 321. MICHEJDA Barbara: Polskie Stroje Ludowe. Poznaj Świat, 1960, nr 9, s. 3336, ilustr. 322. MODZELEWSKA Teodora: Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. Rec. Książki o Warmii i Mazura-ch. Warmia i Mazury, 1959, nr 11, s. 27-28, ilustr. 323. MROZIŃSKA Stanisława: Ubiory europejskie w XI-XV w. Mówią Wieki, 1959; nr 4, S. 46-48, nr 5, s. 45-48, ilustr. 324. NASZ Adolf: Dawny dolnośląski strój ludowy. Rocz. wrocł., t. 2:1958, s. 15'9188, ilustr. 325. SEWERYN Tadeusz: Strój krakowiaków wschodnich. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz. 5 Małopolska Z. 9, s. 100, tabl. 2, ilustr., PTL Wrocław 1960. 326. STELMACHOWSKA Bożena: Strój kaszubski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I, z. 2, Wrocław 1960. PTL. 327. ŚWIEŻY Janusz: Strój podlaski (nadbużański). Wrocław 1958 (druk. ukończ. II. 1959). Pol. Tow. Ludoznawcze, s. 48, 3 nlb. tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 4, Mazowsze, Z. 5. 328. WIECZOREK Barbara: Pas na kontuszu. (Strój polski), Wiedza i Życie, 1960, nr 12, s. 758-760., ilustr. 329. ZAGORNA Barbara: Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 266-273, ilustr. 330. ZIEMACKI Władysław: Materiały do historii młodzieży z lat 1818-1863. Wrocław 1956. Rec. TURNAU Irena, Lud, t. 45:1958/59, s. 399-402. 6. Budownictwo, sprzęty 331. BARANOWSKI Bohdan, BARTY S Julian: Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 113-147, ilustr., rys., tab. Res. �284 Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 332. BERNASIKOWA Maria: Z historycznego archiwum. Opisy chałup oraz karczmy, wybrane z inwentarzy wsi Modlnica Wielka. Pol. Szt. lud., 1959 nr lI2. s. 76-78. 333. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo na "sochy" w Wielkopolsce jego zanik. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. R. 5:195'7, nr 3/4. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21:1959, s. 233-235. 334. DEDERKO Bohdan: Dzieje pługa. Nowe Roln., 1960, nr 13, s. 30-31, ilustr. rys. 335. DEKOWSKI Jan: Kuchnie z "nalepą" na wsi łęczyckiej. Ziemia Łęcz., 1960, nie l s. 3, ilustr. Wnętrze chaty jasieńskiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Ser. Etnograficzna, 1958, nr 2, s. 45-89, ilustr. rys. tab. Res. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia. Lud, T. 45: 1958/59, s. 384-386. 336. DOBROWOLSKA Agnieszka: Z problematyki budownictwa ludowego Warmii. Mazur i Powiśla w świetle badań niemieckich. Rocz. olszt., T. 3:1960, s. 189217, ilustr., rys. Krat. sod. Sum. 337. DUBIEL Ludwik: Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim. Zar. śląs., 1959, z. l, s. 63-82, ilustr., rys. 338. DUMA Zdzisław: Drewniane spichrze ziemi opolskiej. Prz. zboż.-młyn., 1959, nr 6, s. 187-188, ilustr. 339. FITZ Ryszard: Budownictwo wiejskie. Tyg. zach., 1959, nr 17, s. 9. Rez. Sum. 340. JAŁOWIECKI Bohdan: Praca dla etnografów. (Uwaga o budownictwie wiejskim). Kierunki, 1959, nr 27, s. 2. 341. KLONOWSKI Franciszek: A.: Mazurskie chałupy podcieniowe. Kom-y mazur.-wa,rm., 1960, nr 3, s. 372-394, ilustr., rys. 342. KOSTRZEWSKI Józef: Haczyki do wędki z błyskawicą. Etnogr. pol., t. 3:1960. s. 25'6-264, rys. Sum; Kilka uwag o ,sidłach wczesnośredniowiecznych i współczesnych ludowych. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 59-65, ilustr. Res. 343. KWAŚNIEWICZ Władysław: Rozwój wnętrza domu chłopskiego z ziemi krakowskiej w latach 1880-1956. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 310-328, ilustr., rys. Rez. Sum. 344. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Terytorium Słowian północno-zachodnich w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem ludowym. Streszcz. ref. Szczecin 1960, ~. 617, s. 117/118. 345. MOJZYCH Sława: Konferencja w sprawie ochrony i inwentaryzacji drewnianego budownictwa ludowego na Warmii i Mazurach. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 321-323. 346. NADOLSKI Lubomir: Refleksje nad projektami budownictwa wiejskiego. Budown. wiej s., 1960, nr 12, s. 3-4, ilustr. Stan badań nad budownictwem wiejskim Opolszczyzny. Spraw. Wrocław TN, Ser. A., R. 11:1956, s. 30-31. 347. PIEŃKOWSKA Hanna: Zagadnienie ochrony budownictwa drewnianego ziem gór'skich. Postępy nauk roln., 1959, nr 6, s. 79-96. ilustr. 348. POKROPEK Marian: Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od połowy XIX wieku do chwili obecnej. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 260-267, ilustr. 349. SNAJDER Stanisław: Architektura współczesnych budynków wiejskich i jej powiązania z krajobrazem. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 26-29. 350. SERAFIN Stanisław: Architektura i krajobraz wsi. Warszawa 1958. Rec. J. S.: Książka o planowaniu osiedli wiejskich. Archit., 1959, nr 3, s. 117. �Bibliografia etnografii po!skiej za !ata 285 1959/1960 SOBISIAK Walerian: O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku. Lud, t. 44:1957, s. 343-348. 352. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo Słowińców. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 78, ilustr. 353. TŁOCZEK Ignacy: Pierwiastki ludowe w polskiej architekturze wiejskiej. Budown. wiejs., 1959, nr 2, s. 23-26, ilustr. 354. TRZECIAK Józef: Zadania służby architektoniczno-budowlanej na odcinku wiejskim na rok 1960. Budown. wiejsk., 1960, nr 3, s. 1-3, ilustr., tab. 351. 7. Transport i komunikacja 355. GÓRZYŃSKI Stefan: Spław 1959, nr 29, s. 4-5, ilustr. wiślany w Polsce dawnych wieków. Turysta, B. K U L T U R A S P O Ł E C Z N A 1. Prace ogó1ne z zakresu kultury społecznej KULTURA ludowa Wielkopolski. T. 1, Poznań 1960. Rec. IWASZKIEWICZ Jarosław: Wielkopolska. Życie Warsz., 1960, nr 236, s. 4. 357. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: O właściwy stosunek do kultury ludowej. (Teoria i praktyka prac etnograficznych). Wieś współcz., 1959, nr 11, s. 65-75. 35'8. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Społeczność wiejska. Wyd. 2, Warszawa 1958. Rec. BIERNACKA Maria: Książka dla naukowców i działaczy. Wieś współcz., 1959, nr 4, s. 167-160. 359. ZAWISZA Alicja: Kobieta w kulturze i obyczajach Polski XV wieku. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 118-146. 356. 2. Grupy społeczne, zawodowe, religijne 360. 361. 362. 363, 364. 365. 366. DROZDOWSKA Wanda: Przemiany w dziedzinie tradycyjnych wierzeń w Klonowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 279295. Res. FLIZAK Sebastian: Sidziniarki. Przyczynek do historii ruchu religijnego wśród górali. Lud, t. 44:1957, s. 340-343. MAJKOWSKA Damrota: Kolebka ruchu młodokaszubskiego (Gdańsk). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 1-2. PÓŹNY Walter: Mazurska Partia Ludowa. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 135-147. SOCHA Zbigniew: Kaznodziejstwo w opałach. Religijność wiejska. Biblijna zgaduj zgadula. Prz. kult., 1959, nr 26, s. 1-2; nr 27, s. 12; nr 28, s. 8. SYCHTA Bernard: Kaszubskie grupy regionalne i lokalne. Roczn. gdański, z. 17/18; 1958/5'9, s. 223-251, nuty, mapy. Rez. Sum. SZPAKOWSKI Zdzisław: Poglądy i aspiracje życiowe młodzieży wiejskiej. (Streszcz. odczytu). Zesz. nauk. KUL, 1960, nr 3, s. 120-121. 3. Struktura 367. rodziny STYŚ Wincenty: Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich. Lud, t. 44:1957, s. 137-152, tab., Sod. 626-627. Sum. s. 609~610; Współzależność rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa. Wrocław 1959. Rec. BARTOSIEWICZOWA S., Bronsztejn S., Prz. statyst., 1960, nr 2, s. 247-250, tab. �286 BibLiografia etnografit poLskiej za Lata 1959;1960 368. WALA WENDER Antoni: Zwyczaje i udziały ~adkowe 'chłopów we wsi Kargowa, powiatu kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII w. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 145-156., tabl. Rez. Sum. 369. WIERZBICKA-MICHALSKA Karyna: Małżeństwa wśród chłopów w drugiej połowie XVIII wieku. Kult. i SpoI. 1959, nr 1, s. 125-144, tab. 4. Zwyczaje, Oibrzędy doroczne, roidzinne i inne. 370. BAZIELICHOWNA Barbara, Deptuszewski Stefan: "Szlachcice" i "dziady" zwyczajowe widowiska. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 20-40, ilustr. Sum. s. 117. 371. BŁACHUT Władysław: Hej kolęda, kolęda!... (Obyczaje związane ze świętami Bożego Narodzenia i Nowego Roku). Wieści, 1959, nr 5US2, s. 1, 6, ilustr. 372. BRODA Jan: Dożynki w Podbeskidziu. Zar. śląs., 1960, z. 4, s. 657---4561,nuty; Święta godowe na Podbeskidziu. Ibid. 1959, z. 1, s. 127-134. 373. BYSTROŃ Jan Stanisław: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVIXVIII. T. 1, 2, Warszawa 1960, PIW, s. 454, tabl. 61, ilustr. 374. DEKOWSKI Jan Piotr: Wywoziny i inne z,wyczaje weselne w Łęczyckiem. Ziemia łęcz., 1960, nr 9', s. 5; Obrzędy i zwyczaje weselne BorusÓ<W.Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. Etnogr., 1960, nr 3, s. 249-278, tab. nuty. Res.; Zdawiny i oczepiny. Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. 9, nu,ty. 375. DROZDOWSKA Wanda: Wspomnienie Ja'Sienicka (o zwyczajach i obrzędach w Jasieniu) Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 124-131. Res. 376. DUDKIEWICZ Józefa: Piotrkowskie wózki dyngusowe. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi, Ser. etnogr., 1958, nr 2, s. 149~152. ilustr. Res. 377. DUŻYK Józef: Emaus i Rękawka (~yczaj krakowski obchodu Rękawki). Turysta, 1959, nr 7, s. 5, ilustr. 378. GANSINIEC Ryszard: Dożynki ,starożytności klasycznej. Etnogr. pol., t. 3, 1960, s. 138-148. Sum. 379. GŁOWA Zofia: Wystawa obrzędów dorocznych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Pol. Szt. Lud., 1969, nr 1/2, s. 98-99, ilustr. Sum., s. 119. 380. GŁOSIK Jerzy: Jak pomóc duszy czyli o obrzędach pogrzebowych (Łużyczan). Mówią wieki, 1959, nr 1, s. 36-38, ilusfr. 381. HEJNOSZ Wojciech: O żniwach w Polsce przed wiekami. Z Otchl. Wieków, 1960, z. 4, s. 326~331, ilustr. 382. HOPPE Jan: Zaduszki war,szawskie. Stolica, 195'9, nr 44, s. 14-15, ilustr. 383. JANTOS Henryk: "Ludu mój nie chodź smutny!" (Odpust w Bieniszewie). Tyg. zach., 19'59, nr 39, s. 1, 3, ilustr. 384. KAWECKI Jan: Wesele augustowskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 36-43, nuty. 385. ŁOZIŃSKI Władysław: Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku. T. 1-2. Kr. 1957. Rec. WONER Tadeusz, Nowe Prawo, 1959, nr 1, s. 78--80. 386. MALLEK Karol: Z mazurskich obrzędów ludowych. Warmia i Mazury, 1960, nr 12, s. 3.14,ilUStT. 387. NIEZGODA Piotr: Wspomnienia księdza generała (Zwyczaje wielkanocne na wsi galicyjskiej). Za i przeciw, 1959, nr 13, s. 6, ilustr. 388. OPOWIADANM., obrzędy i wierzenia ludowe na Mazurach i Warmii. Zapisała Barbara Fulińska, Władysław Gębik. Liter. lud., 1959, nr 3,/4, S, 70-83, ilustr., nuty. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 287 389. REINFUSS Roman: Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 3, s. 167-169, ilustr. Sum., s. 184. 390. ROPPEL Leon: Chodzenie po "szczodrakach" na Kaszubach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 106-108. 391. RUDNICKI Bohdan: Przy choince, jemiole i palmie... (Zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem). Za i przeciw, 1959, nr 51-52, s. 18, ilustr. 392. STAFIŃSKI Aleksander: Słowiańska osada Gwda. Mieszkańcy, ich wierzenia i przesądy. Zap. koszal., 1960, z. 6, s. 27-30. 393. SYCHTA Bernard: Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze ludowej, wierzeniach i obrzędach. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 51-63. 394. TOKAŃCZYK Andrzej: Wigilia skandynawska. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 11. 395. UZIĘBŁO Maria: Rok obrzędowy w pow. siedleckim. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 46-51. 396. WAWRZYŃCZAK Henryk: Wesele wiejskie. Nad Wartą, 1960, nr 8, s. 5, ilustr. 397. WAYDEL-DMOCHOWSKA Jadwiga: Stół wielkanocny. Stolica, 1960, nr 16, s. 10-11, ilustr. 398. WOŹNIAK Maria: Wesele w Jamnie. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 44-50 ilustr. 399. ZWYCZAJE Ludowe 'ze Spiczyna i Zawieprzyc pow. Lubartów (Zapis) LINDERT Bronisława. Liter. lud., 1959, nr 516, s. 71-72. C. KULTURA DUCHOWA 1. Wierzenia, demonologia, religia. 400. BRZEZIŃSKI Tadeusz: Przesądy, wróżby, przepowiednie powszechne znane w Sieradzkiem. Łódź. Studia etnogr., t. 1:1959, s. 129-132. 401. BUNIKIEWICZ Witold: Żywoty diabłów polskich. Poznań 1960, Wyd. Poznańskie, s. 129, tab!. 4. 402. DŻEJGO: Z wyznań prelegenta. Odczyty o wierzeniach religijnych w Chinach organizowane przez Stowarzyszenie Atełstów i Wolnomyślicieli. Współcz., 1959, nr 3, s. 2. 403. GABAŁOWNA Lidia: Rekwizty czarowników sprzed 4000 lat. Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 110~116, ilustr. rys. 404. GANSINIEC Ryszard: Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu. Lud, t. 44:1957. Sod. s. 622~624. Sum. s. 605---.607. 405. JAHODA Karol: O demonach, skarbnikach, duchach i legendach górniczych. Wiad. górn., 195'9, nr 12, s. 447-450. 406. JAHODA Karol: O górniotwie i skarbach zaklęty'ch Skalnego Podhala. Wiad. GÓrn., 1960, nr 1/2, s. 53-56. 407. KACZMAREK Lech: Istota i pochodzenie religii. Poznań 1958. Rec. WOJNAS Antoni. Tyg. powsz,., 1959, nr 6, s. 5. 408. KĄCKI Franciszek: Polska kultura rełigijna na Śląsku w latach 1870-1914. Za i przeciw, 1959, nr 22, s. 3, ilustr. 409. KLINGER Witold: Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicz, nych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej. Lud, t. 45:1958/59, s. 307314. 410. KOSTKA Stanisław: Nowy Rok na Kaszubach. Zwyczaje i wierzenia. Kaszebe, 1959, nr 1, s. 1, 3. �288 Bibliografia etnografii polskiej za [ata 1959/1960 411. KARCZ Władysław: Procesy czarownic w Zielonej Górze w wieku XVII. Rocz. lubuski, t. 1:1959, s. 114-145. 412. KRAJEWSKA Janina: Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Upadek pierwszych rodziców i wygnanie ich z raju. Argum., 1959, nr 23, s. 10-11; Potop. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 195'9, nr 39, s. 14; Przymierze Abrahama z Bogiem. Folklor Starego Testamentu a mity ludów pierwotnych. Tamże, 1960, nr 44, s. 10. 413. WĘGRZYNOWICZ Leopold: F('rJorki. Etnl'gr. nol., t. 3:1960, s. 421--425. Res. Prace i poszukiwania etnograficzne w f,'wlecie limanowskim. Ibidem, t. 2: 1959, s. 361-371. Rez. Sum. 414. PISKOZUB Karol: Walka z cieniami (Znachorstwo w Polsce). Rozm. przepr. W.A. Prz. Kult., 1959, nr 26, s. 3. 415. ZĄBKIEWICZ-KOSZAŃSKA H. Anna: Cmentarzysko kultury łużyckiej w Łodzi - Rudzie Pabianickiej. Przegląd Archeologiczny, t. 10:1954-1956. Rec. DĄBROWSKI Jan, Archeolog. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 307-308. 2. Magia i wróżby 416. MATUSZEWSKI Józef: Egzorcyzmy "naczyń pogańskich" w czasach średniowiecznych. Archeol., R. 9:1957, s. 128-134. Krat. izłoż. Sergiusz KISLNICZ. Res. Jadwiga PACKIEWICZ. 417. TUWIM Julian: Czary i czarty polskie oraz wypisy czarnoksięskie. Warszawa 1960, Cz. s. 461, 3 nlb. • 3. Wiedza ludu 418. BIAŁY Zbigniew: Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 372-400, tab., mapa. Res. Sum. 419. SADZEWICZ Marek: Różdżkarstwo w gospodarstwie rolnym. Przem. Rolny, 1958, nr 10, 'S. 16-19. 4. Literatura ludowa (materiały i studia): powiedzenia, przysłowia, gadki i facecje, pieśni, ballady, baśnie, bajki, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor pamiętniki chłopskie. mitologia, wojenny, 420. ALEKSANDROWICZ Walenty: Ludowe zagadki mazurskie. Liter., lud., 1959, nr 3/4, s. 84-86. 421. ANTONIUK Jakub: Baśnie i podania ludowe na Podłasiu. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 83-86. 422. BAZIELICH Wiktor: Sabała a powstanie chochołowskie. Wierchy, R. 27:195'8, s. 186-187. Cont. s. 356. Res. s. 359. Sod. s. 354. 423. BĄK Stanisław: O kilku wątkach w baśniach i legendach na Górnym Śląsku. Liter. lud., 1958, nr 213, s. 9-19. 424. BĄK W. PĘDZIŃSKI Zbigniew: Syn ziemi. Więź, 1959, nr 12, s. 58-63. 425. BIADUŃ Jadwiga: Opowiadania o ziemi Łukowskiej (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 87-----'88. 426. BIELAWSKI Ludwik, SADOWNIK Jan: Wybór pieśni ze wsi Giby pow. Sejny (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 58-----64. 427. BOJARCZUK S. - ALEKSANDROWICZ Alina: Elementy ludowe w twórczości Bojarczuka. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 39-44. PIĘTAK Stanisław: Poezja Stanisława Bojarczuka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. �Bibliografia 428. 429. 430. 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. 439. 440. 441. 442. 444. 445. 446. 447. 448. 449. 450. 451. 452. 19 - polskiej za lata 1959/1960 289 CHITIMIA 1. C.: Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie. Streszcz. Lud, t. 44:1957, s. 266-2B7. CHŁOP z rybą u klsięcia. (Gawęda ludowa ze Sląska Cieszyńskiego). Wieści, 1960, nr 13, s. 8. CIENIAK Mieczy-sław: Ballada o Borucie (w.) Ziemia łęcz., 1960, nr 4, s. 9, ilustr. BOTuta (rw). Tamże nr Z/3, s. 4, ilustr. CZERNIK Stanisław: Z zagadnień pisarstwa ludowego. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 33, s. 1, 4-5. CZYTANKI śląskie. Materiały ,regionaine dla szkół ogólnokształcących województwa katowickiego, opolskiego i wrocławskiego. Katowice 1960, Sląsk, s. 134. DS.: Literatura ludowa Ziemi Chełmskiej. Liter. lud., 1960, nr Z/3, s. 132-133. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs kapel ludOlWych,piosenkarzy i gawędziarzy. Pr. Mat. Muzeum Archeo!. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 305-306. DEMBY Ryszard: O rytmice poezji ludowej Warmii i Mazur. Warmia i Mazury, 1960, nr 11, s. 26-27. DERDOWSKI '(Jan Hieronim) Jaros'z: O panu Czorlinscim co do Pucka po sece jachol. Zełgał dla swojech druchów ka,szubsciech. Gdynia 1960, Wyd. Morskie, s. 167. DERDOWSKI H. ROPPEL Leon: Nie~nany utwór Derdowskiego? Kaszebe, 1960, nr 19/20, s. III, Hustr. DŁUGOSZEWSKI Bronisław Mróz: Przypowieści osobliwe, półzmyślone, półprawdziwe. Warszawa 1959, LSW, s. 342. FLIZAK Sebastian: Opowieści ludowe z gór. Wierchy, R. 27:1958, s. 172-186, ilustr. Cont.s. 336. Res. s. 358-359. Sod. s. 354. FRYCZ OWA Maria: Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej. Lud, t. 45:1958/59, s. 263-306, tab. Rez. s. 611-612. Sum. s. 59~94. GADKA o kole o robocie na dole (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 44-46. GĘBIK Władysław: Poezja ludowa na Warmii i Mazurach. Orka, 1959, nr 22, s. 443. etnografii 6. GOLA: Jak ja zostół gazetnikiem. Kaszebe, 1960, nr 17, s. 6. GOŁUBIEW Antoni: Literat pisze o sprawach gospodarczych. Nowa i stara góralszczyzna. Kartki z Gorców. Tyg. powsz., 1960, nr 37, s. 5, nr 38, s. 4. GREB-KASZEBA R.: Gawor z grepy Ka'szebow (w). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 3, Hustr. HAJDUK Mikołaj: Zagadki białoruskie. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81-82. HERNAS Czesław: W poszukiwaniach ludowych źródeł literatury: folklor stróżewski. Zesz. nauk. U.Wr., nr 28, Ser. A. German wratislav., 1960, z. 6, s. 3-36, Zsf. HISTORIA kamienia znad jez. Gardno. Zapisała Zofia J a w o r ska. Liter. lud., 1960, nr 415, s. 35. HOESICK Ferdynand: Legendowe postacie zakopiańskie. Warszawa 1959, PIW, s. 720, tab!. 17. JAKUBOWSKI Jan Zygmunt: O Lucjanie Rydlu. (W związku z wystawieniem "Zaczarowanego koła" w Warszawie). Polonist., 1959, nr 3, s. 47-49. JASICZEK Henryk: Humoreski beskidzkie. Katowice 1959. Rec. BRODA Jan. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 102-103. JEŻOWSKI Andrzej: Powieści ludu orawskiego. Kraków 1960, Wyd. Lit., s. 194. Lud, t. 51, 1967 �290 BibHografia etnografii potskiej za tata 195911960 45'3. KAJAN Tadeusz: O potrzebie serdecznej troski. (Ludowe piśmiennictwo rodzime zachodnio-północnej Polski jednym z głównych tematów na III Zjeździe Pisarzy Ziem Zachodnich). Życie liter., 1960, nr 36, s. 10. 454. KAJKA Michał: Zebrałem snop plonu ... Warszawa 1958. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 94-95. 455. KALTENBERG Lew: Poezja morskich regionów. (Tematyka morska w poezji ludowej). Tyg. mors., nr 39, s. 11. 456. KAPEŁUS Helena: Kaszubskie podanie o Czeszku. Liter. lud., 1960, nr 4/5. s. 21-24. Krat. sod. s. 92. Zsf. s. 94. 457. KARAŚ Mieczysław: Powieści ludu krakowskiego. Kraków 1959, Wyd. Lit.. s. 449. 458. KIPLING Rudyard: Słoniątko. Warszawa 1959, NK, s. 42. 459. KONIUSZ Izabella: Złota dzida Bolesłaiwa. Ziel. Góra 195'9. Rec. DOBROSŁAWSKA Maria: Z baśni i legend lubuskich. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 5152; PĘDZIŃSKI Zbigniew: Baśnie nie baśnie. Rocz. lubuski, t. 2:1960, s. 330332. 460. KONIUSZ Janusz: O działalności folklorystycznej Lubuskiego Towarzystwa Kultury w Zielonej Górze. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 52-54. 461. KOPAŁKO Zbigniew: Ulubione bajki. Warszawa 1958. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 41. 462. KOSTYRKO Hanna: Klechdy domowe. Podania i legendy polskie. Warszawa 1960, NK, s. 322, tabl. 8. 463. KOSZYK Szymon: Pogwarki opolskie. Wesołe goudki i statecne łosprouwki jakotez róztomajte śpiywki ze stróń łodrzańskich. Katowice 1959, Śląsk, s. 151. Rec. SZOKALSKI Jan. Nowe K;siąźki, 1959, nr 12, s. 719-720, ilustr. 454. KOWNACKA Maria: O Bidzie i złotych jabłkach. Warszawa 1960, LSW, s. 66. 465. KRASZEWSKI Józef Ignacy: Bajki i bajeczki. Warszawa 1960, s. 162, tabl. 4. 466. KROLEWNA czarodziejka i inne baśnie polskie. Warszawa 1959, Polonia, s. 116, tabl. 12. 467. KRZYŻANOWSKI Julian: Do przysłów cieszyńskich. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 27-28; Kaszubskie przysłowie o niebie i piekle. Ibid., 1959, nr 1/2, s. 27-29; O dwu przysłowiach uprzyzwoiconych. Por. jęz., 1959, z. 1/2, s. 10-17; Po smacznym kąsku. Księga przy'słów polskich. Orka, 1959, nr 28, s. 7; U średniowiecznych źródeł przysłów polskich. Pam. liter., 1960, z. 3, s. 69-90; Ze świata przysłów. Tyg. demokr., 1959, nr 23-24, s. 6-7. 468. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. T. 2. Dwie nowe centurie przysłów polskich. Warszawa 1960, PIW, s.526, tabl. 16. Rec. ŚWIRKO Stanisław: Liter. lud., 1958, nr 2/3,s. 86-89; J. Z. J.: Nowe prace Juliana Krzyźanowskiego. Polonia, 1960, nr 6, s. 39. 469. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajka wierzeniowa. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 65-70. 470. KUCHARCZYK A., PIĘTAK Stanisław: Jantek z Bugaja poeta i muzykant. Orka, 1959, nr 18, s. 5. 471. KUPIEC J. - SIMONIDES Dorota: Bajki śląskie Jana Kupca. Liter. lud .. 1960, nr 6, s. 71-77. 472. LEWAŃSKA Izabela: O straszliwym smoku w Smokorzewie pod Namysłowem. (Informacja o pierwszym przekazie smokorzewskiego podania). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 25-26. 473. LIGĘZA Józef: Ludowa literatura górnicza. Katowice 1958. Rec. ADAMCZYK Maria. Prz. Zach., 1960, nr 2, s. 406-407. �Bibliografia 474. 475'. 476. 477. 478. 479. 480. 481. 482. etnografii polskiej za lata 19591196Q 291 LIGĘZA Józef (Zapisał): BERGMAŃSKA polityka ~w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 43-44; BERGMON przekonany (w). tamże 1958, nr 2/3, s. 46-47. CHODŹ do Ruhry (w). Zapisał Józef L i g ę z a. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 47; DONNERSMARCK was nie potrzebuje (w). Zapisał Józef LIGĘZA. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 49-50. LISZKA i wilk. Ze Śląskich gawęd. Ilustr. Danuta BOGUSZEWSKA-CHLEBOWSKA. Wieści, 1960, nr 42, s. 12. ŁĘGA Władyslaw: Legendy Pomo·rza. Gdynia 1953. Rec. BIERNACKI Andrzej, Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 65-66; ŚLĄSKI Kazimierz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 545-546. MAJKOWSKI Aleksander: Na smętórzu w GłÓwczecach. (Z "Remusa"). Kaszebe, 1960, nr 16, s. II. MAKOWSKI Tadeusz, FICOWSKI Jerzy: Makowskie bajki. Warszawa 1959, Arkady, s. 31, tab!. 11. MALINOWSKI Lucjan: Powieści ludu na Śląsku. Wyd. 2 pOpI. i uzup. Kraków 1954. Rec. GORSKI Ryszard. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 84-85. MAŁACHOWSKA Ewelina: Echa penetracji kulturalnych połsko-rosyjskich w przysłowiach. Jęz. ros., 1960, nr 3, s. 11-15. MAŁY Atlas gwar polskich: Oprac. przez Pracownię Dialektologiczną Zakładu Językoznawstwa PAN w Krakowie. T. 3, cz. 1. Mapy 101-15'0 i 2 mapy pomocnicze. Cz. 2. Wstęp do T. 3. Wykazy i komentarze do map 101-150. Wrocław 1960, Os's. Cz. 1, map 58 w teczce. Oz. 2, s. IX, 166, ilustr. + s. 11 + 13. 483. 484. 485. 486. 487. 488. 489. 490. 491. 492. 493. 494. MAKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: Baśnie z bliska i z daleka. Warszawa 1959, NK, s. 189, tabl. 8. MASZOT W.: Kultura to beł młody las ... (w). Oprac. P. T. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. MORCINEK Gustaw: Jak gómik Bulandra diabła oszukał. Warszawa 1958. Rec. KRZYŹANOWSKI Julian, Liter. lud., 1958, nr 213, s. 82-84. LIGĘZA Józef, Zar. ślą s., 1959, z. 1, s. 137-138. MORCINEK Gustaw: Najciekawsza Opolszczyzna. (Regionalizm w literaturze). Rozm.przepr. Halina Lipowczan, Źycie warsz., 1959, nr 136, s. 3, ilustr. NARODZINY bogów i świąt - legendy i zwyczaje. ZaTZewie, 1959, nr 51/52, s. 6-7, ilustr. NĘDZA-KUBINIEC Stanisław: Sabałowe czasy. (Opowiadania). Warszawa 195'9, LSW, s. 235. Rec. BŁACHUT Wład)'isław, Wieści, 1959, nr 49, s. 9. NITSCH Kazimierz: Wybór polskich tek'stów gwarowych. Warszawa 1960, PWN, s. 378, mapa 1. Rec. BASARA Anna, Por. jęz., 1960, z. 10, s. 467-468. NOWAK Henryk: Teksty gwarowe z terenu województwa zielonogórskiego. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 43-48. PELC Janusz: Dawny folklor stróżowski. (Streszcz. ref. Czesława HERNASA i dyskusji). Pam. liter. 1959, z. 1, s. 320-322. PIGOŃ Stanisław: Jeszcze o tzw. Przepowiedni Wernyhory. Pam. liter. 1960, z. 4, s. 463-472. NIKLEWICZOWA Maria: Bojarka opowiada. Warszawa 1959, PZWS, s. 373, tab!. 16. NOWOBIELSKA Hanka: Gwiazdy (w). Jak się drzewiej ludzie lecyli. Śnieg (w). - Wesele skrzacikowe (w). Wieści, 1959, nr 4, s. 7-8. �292 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 495. OLEKSIK Klemens: Ozarowniea znad Bełdan. Warszawa 1959, NK, s. 171. Tenże. Drzewo życia (w). Warmia i Mazury, 1958, nr 8, s. 2-3, ilustr. Spotkanie w lesie. Fragm. pow. Tamże, nr 7, s. 2-3. 496. OLESZCZUK Aleksander: Zagadki z Podlasia. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 81. 497. OPOWIADANIA kaszubskie. Teksty zapilsały A. SCIEBORA, Ewa KAMIŃSKA-RZETELSKA, Zuzanna TOPOLIŃSKA. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 64--67. 498. OPOWIEśCI ludowe z Krzyżanowic. Liter. lud., 19-58,nr 213, s. 74-81, ilustr. 499. ORACJE, pieśni i opowiadania opolskie. Zapisał Feliks PLUTA. Lite·r. lud., 1958, nr 2/3, s. 71-74. 501. O WIELKI mniłośd dwojga młodych. (Baśń ludowa z Przasnyskiego). Oprac. Alicja KORDEK. Pięć Rzek, 1960, nr 4, s. 1'6. 502. PESTKA Stanilsław: I cóż dalej, kopciuszku? (Literatura kaszubska). Kaszebe, 1959, nr 14, dod. s. I, ilustr. Spojrzenie wstecz. (Literatura kaszubska) tamże, 1960, nr 15, s. 1. 503. PIEPKA J. - PESTKA Stanisław: Poeta naszych stron. Kaszebe, 1959, nr 18, s. II, Bustr. 504. PIEŚNI, podania i bajki województwa szczeciń-skiego. (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 36-64, ilustr., nuty. 505. PIWOWARCZYK Albin: Strach chłopa przenika (w). Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 48-49. 506. PODANIA LUDOWE z Milanówka i okolic. Zapisał i przygotował do druku Jerzy ŚLIZIŃSK1. Lite-r. lud., 1960, nr 1, s. 47-50. 507. PODANIE o pięknej Jegli, królowej szurpilskich jezior. Oprac. Antoni PATLA. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 88-91. 508. POEZJE Warmii i MaZUT. Warszawa 1953. Rec. BASARA Jan. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 93-94. 509. PIEŚNI górnośląskie (w). Zapisał Stanisław WALLIS. Liter. lud., 1958, nr 2/3, 's. 39-42. 510. ROMBOWSKI Aleksander: Polski wierszyk ludowy z dawnych czasów. Zar. śląs., 1959, z. 4, s. 91. 511. ROMPSZCZY Jan: Weschło stednia (w). Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6, ilustr. 512. ROSIAK Elżbieta, ROSIAK Roman: Lubelskie zagadki ludowe ,w rękopiśmiennych zbiorach Hie,ronima ŁOPACIŃSKIEGO. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 24-31. 513. S. B.: Kaszebsko fafka. Kaszebe, 1960, nr 14, s. 6. 514. SADOWNIK Jan: Teksty ludowe z Okrzei i Woli Okrzejskiej, pow. Łuków (Antologia). Liter. lud., 1960, nr 213, s. 74-80, ilustr. 515. SAMSEL Roman: Kajki nad Smętkiem zwycięstwo. Pomorze, 1958, nr 20, s. 1. 516. SOBIERAJ Józef: Maria Wójcik samorodna chłopska poetka. Orka, 1959, nr 21, s. 8. 517. STAFIŃSKI Aleksander: Podania z ziemi szczecineckiej. (Antologia) Liter. lud., 1960, nr 4/5', s. 28-33, ilustr. Krat. isod., s. 92. Zsf. s. 94. 518. STASZKOW Jan: Bryza (w). Drzewko (w). Gwiżdż (w). Ptoszk (w). Śmiech (w). Spokój (w). Kaszebe, 1958, nr 24, s. 2-4, ilustr. Kaszebsci teatr gwiżdże. Tamże, 1959, nr 1, s. 5. Zwidzenie (w). Tamże, 1958, nr 22, s. 3, ilustr. 519. SYCHTA Bernard: Biada Polsce prze Pomorsce. Przyczynek do paremiologii pomorskiej na podstawie słownika Gwar Kaszubskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 33-34. 520. SYCHTA Bernard: Drobna twórczość ludowa na Kociewiu. (Zagadki i łamigłówki). Rocz. glański, t. 17/18:1958/1959, s. 325-335. �BibLiografia etnografi! polskiej za lata 1959/1960 293 5'21. SZELBURG-ZAREMBINA Ewa: Królestwo bajki. Warszawa 1959, NK, s. 351, tabl. 8. 522. ŚLĄSKI Kazimierz: Wieś pańszczyźniana w świetle dawnych przysłów. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 120-127. 523. ŚWIRKO Stanisław: Biernat z Lublina, pierwszy paremiograf i bajkopisarz polski. Liter. lud., 1959, nr 5/6, ..,. 12-23. 524. ŚWIRKO Stanisław: Mazowsze w przysłowiach. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 1926; Z dziejów przysłowioznawstwa polskiego. Ibidem, 1959, nr 112, s. 122-128; Literatura ludowa na Ziemiach Zachodnich. Orka, 1959, nr 22, s. 5. 525. TEKSTY gwarowe. Tekst z Jankowa. Zapi..,. Joanna Zamościńska-Kucałowa. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 35'3-355. 526. TEKSTY gwarowe. Teksty z Suchowoli w pow. zamojskim. Oprac. Irena LESZCZYŃSKA, Zenon LESZCZYŃSKI. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 305-----306. 527. TRĄBA Wojtek: Gawędy. Wa,rszawa 1959, LSW, s. 118, tabl. 1. 528. TREPCZYK Jan: Kaszebsko mówa (w). Kaszebe, 1960, nr 18, s. 4, Zwątpieni (w~. Tamże, nr 19/20, s. 7. 529. WALLIS Stanisław: Przysło,wia i "pogodki" ludowe na Górnym Śląsku. Wrocław 1960, Polskie Tow. Ludoznawcze, s. XXII. 530. WAWRZYNIAK Czesław: Śląskie przysłowia i powiedzenia ludowe z rękopisu nieznanej pracy Hermana KOELLINGA. Kiwart. opoI., 1959, nr 4, s. 94-104. Sum. s. 205-206. Zsf. s. 212. 531. WIDOWISKO Ludowe "Król Herod" z Ciechanowa pow. Siemiatycze. Zanotował i przygotował do druku Aleksander BŁACHOWSKI. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 92-107, nuty. 532. WITKOWSKI Zenon: Elementy antyczne w pol..,kiej zagadce ludowej. Eos, R. 5'0:1959/1960, z. 2, s. 187-207. 533. WOJCIECHOWSKI RY'Szard: Karczma i gorzałka w polskiej pieśni ludowej. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 89-98. 534. WAJDA Władysław: Jak się WaHnty Symcok z byckiem ścigali. Ziemia łęcz., 1960, nr 5, s. 9, ilustr. O wzorowym sołtysie. Tamże. nr 4, s. 5, ilustr. 535. ZIENIUKOWA Jadwiga: Sprawy języka i literatury .kaszubskiej w niektórych czasopismach regionalnych. Liter. lud., 1959, nr 112, s. 23-26. 5. Muzyka ludowa, pieśni, tańce. 536. BARTOSIK Józef: Ze swojską melodią. (Powiatowy przegląd kapel i pieśniarzy ludowych z Łęczycy). Ziemia łęcz., 1959, nr 4, s. 8, ilustr. 537. BIELAWSKI Ludwik: Materiały muzyczne z teki pomorskiej Oskara Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1, s. 43-57. 538. BIELAWSKI Ludwik: System metrOirytmiczny polskich melodii ludowych. Muzyka, 1959, nr 4, s. 123-146, tab., nuty. Zsf., s. 165-167. 539. BRZEG Henryk: Nuty moje nuty, skąd się wy bierzecie ... (Koncert zespołów regionalnych CPLiA na scenie Sali Kongresowej w Warsza,wie). Teatr lud., 1960, nr 4, s. 246-247. 540. CICHOCKI Władysław: Z działalności Ludowego Instytutu Muzycznego za rok 1959. Por. muz., 1960, nr 3/4, s. 24----->25. 541. CZECHOWICZ J. KŁAK Tadeusz: Pieśń ludowa w twórczości Czechowicza. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 35-38. 542, CZERNIK Stanisław: Gęśl - in..,trument staropolskiej pieśni ludowej. Orka, 1959, nr 13, s. 5. �294 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 543. DANIŁOWSKI Władysław: Pieśń flisaków. Układ Adam SUZIN. Słowa Tadeusz STACH. Śpiew w szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 44. 544. DEKOWSKI Jan Piotr: Jabłoneczka na weselu łęczyckim. (Historia piosenki ludowej). Ziemia łęcz., 1960, nr 2/3, s. 5, ilustr., Iluty. 545. DEKOWSKI Jan Piotr: Początkowe fragmenty wesela łęczyckiego. Teksty i nuty piosenek zanotowała B["onisława DEKOWSKA. Ziemia h;cz., 1960, nr 5, ilustr., nuty. 546. DZIEWULSKA Maria: Piosenki ludowe. Kraków 1960, PWM, s. 21. 547. DYGACZ Adolf: Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Katowice 1958. Rec. LIGĘZA Józef, Zar. śląs., 195'9, t. l, s. 135-136. SZYMICZEK Franciszek: Słonko jasne za te czarne chmury... Kwart. opoI., 1959, nr l, s. 173-175. WERESZCZYŃSKI Stanisław: Piękno i historia w pieśni. Teall' lud., 1959, nr 3, s. 137-138. ELIASZCZUK Leszek: Gęśle to nie guśle. Ruch. muz .. 1959, nr 8, s. 39. 548. FEDEROWSKI Michał: Lud białoruski. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1905. T. 6. Pie&ni, Warszawa 1960, PWN, s. 595. 549. FURAŁY Jaskółki. Melodia ludowa z Warmii i Mazur. Oprac. F. Henryk WIŚNIEWSKI. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 7-8. 550. HADYNA Stanisław: Gdybym to ja miała. Układ Adam Suzin. Słowa Zdzisław PYZUK. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz., s. 39---40. 551. HADYNA Stanisław: Pięć piosenek "Śląska": Dziadek, Karlik, Swat, Wierzba. Leciała kaczynka. Kraków, PWM, s. 34; tamże: Wybór piosenek z repertuaru Zespołu Pieśni i Tańca Śląsk. Kraków 1960, PWM, s. 87. 552. HEJ tam za górą. (Układ na trzygłosowy chór mieszany). Melodia rzeszowska. Zapisał Władysław Długosz. Oprac. Wacław LACHMAN. Teatr lud., 1959, nr 112, s. 59----{j1. 553. J. G.: Czy znasz instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 5, s. 265-266. 554. J. G.: Kapele ludowe. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 494. 555. JAWORSKA Zofia, STESZEWSKI Jan: Mazowszańskie piosenki z powiatów Piaseczno i Grodzisk Maz. Liter. lud., 1960, nr l, s. 36---46. 556. KOSMOWSKI Hieronim: Tańce wielkopolskie. Kraków 1960, PWN, s. 23. 557. LEYBICH-KRUSZYNA Anzelm: O piosence góralskiej. (Fragm.). Współcz .. 1959, nr 9, s. 12. 558. LINETTE Bogusław: Pieśni ludowe z Babimojszczyzny. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 24-30. 559. LISAKOWSKI Jarosław: Pieśni z Policka pow. Międzyrzec. Liter. Lud., 1960, nr 6, s. 31-34. 560. ŁOJEWSKI Ireneusz: Osiem utworów ludowych. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., Warszawa 1959, s. 61. 561. ŁUKASZEWSKI Leon: Dwie pieśni kaszubskie. Kraków 1959, PWN, s. 13. 562. lVIAGNUSZEWSKI Józef: Czeska i słowacka pieśń ludowa. Wrocław 1960, Oss., s. LIII, 224. 563. MARSZ weselny lubelski. Mel. ludowa. Oprac. Stanisław WICIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz. s. 32. 564. MAYZNER Tadeusz: Wyleciał ptaszek. Pieśń ludowa krakowska. Ukl. Adam SUZIN. Słowa Edward SZYMAŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 41. 565. MAKOSZA Edward: Jak zbieram pieśni ludowe. Turysta, 1959, nr 6, s. 7, ilustr. 566. MORCINEK Gustaw: Pieśń polska na Śląsku. Orka, 1959, nr. 48, s. 9. �BibLiografia 5'67. MUCHOWSKA 568. 569. 570. 571. 572. 573. 574. 575. 576. 577. 578. 579. 580. 581. 582. 583. 584. 585. 586. 587. 588. 589. 590. etnografii poLskiej za Lata 1959!1960 295 Teresa: Janosik-harnaś tatrzański w pieśni ludowej i poezji artystycznej polskiej i słowackiej. Spraw. Pozn. TPN, 1958, nr 1, s. 30-33. NA MOIM OGRODZIE. Ludowa dożynkowa z krakowskiego. Teatr. lud., 1960, nr 717, s. 443. NASZA Wisła. Pieśń ludowa Płocka. Układ Tadeusz MAYZNER. Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 24. NOWOWIEJSKI Feliks; Maria: Pieśni warmijskie mojego ojca. Śpiew w szk., 1959, nr 4, s. 214-221. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Druga młodość. (Pieśń Mazur i Warmii). Orka, 1959, nr 27, s. 8. OKRĘŻNE (w) Z dawnych ludowych pieśni. Ziemia łęcz., 1960, nr 7, s. 9. OLESZCZUK Aleksander: Muzyka i śpiew w teatrze ludowym Jędrzeja Cierniaka. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, s. 3-11, irustr. nuty. Tamże. Pięć pieśni balladowych zapisanych na Podlasiu. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, s. 89-94. ORACJA weselna. (Śpiewamy taniec chodzony). Staroświecki polonez zaściankowy. Oprac. Adam SUZIN. Śpiew w Szk, 1960, nr 4, dod. muz., s. 61-64. OSZELDA Władysław: Ambasador śląskiej ludowości. (Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca "Śląsk"). Orka, 195'9, nr 13, s. 1, ilustr. PELLOWSKI Alfons: Znaczenie i ocena kapel ludowych. Por. muz., 1960, nr 7./8, s. 16-18, ilustr. tab. PIEŚŃ o Kościuszce. (Dolnośląskie pieśni ludowe zebrane przez Józefa MAJCHRZAKA). Oprac. Feliks WIŚNIOWSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 2, dod. muz., s. 28-31. PIEŚNI ludowe Warmii i Mazur. Liter. lud., 1959, nr 3/4, s. 67-75. PIEŚNI weselne z Kierzkówki pow. Lubartów. Oprac. Aurelia MIODUCHOWSKA, Jan STĘSZEWSKI. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 48-58, nuty. PIETOW Tóna: Rebacko dumka (w). Kaszebe, 1960, nr 19120, s. 7. POSED myśliwy. Melodia ludowa z Mazowsza. Zapis. Witold JARMUL Oprac. Adolf WIKTORSKI. Z Piosenką, 1959, nr 1, s. 5'-7. PRZYŚPIEWKI kieleckie (weselne). Melodia od Buska. Oprac. Witols JARMUŁ. Z Piosenką, 1960, nr 7, s. 9. PRZYŚPIEWKI Rzeszowskie. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1960, nr 2, s. 3. SOBIESKI Marian; SOBIESKA Jadwiga: Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. Ref. Muzyka, 1960, nr 3, s. 30---41, nuty. SaWKA Alfred; ŚWIERC Piotr, WODNICA Stanisław: Pieśni opolskie. Na chór mieszany a cappo Opole 1959. Rec. DYG ACZ Adolf. Kwart. opal., 1959, nr 3, s. 119-120. SPEDOWY. (Pieśń pasterzy). Region kielecko-lubelski. Oprac. Jan CHOROSIŃSKI. Śpiew w Szk., 1959, nr 1, dod. muz., s. 13-16. 'STEFANI Jan: Melodie z opery Krakowiacy i Górale. Kraków 1959; PWM, s. 26, tabl. 4. STEFAŃCZYK J., DEKOWSKI Jan Piotr: Walosek (Jan Stefańczyk) staroświecki muzykant rzeczycki, 1879-193'2). Łódź, Studia etnogr. T. 1 :1959, s. 103-111, nuty. STĘSZEWSKI Jan: Morfologia rytmów mazurko,wych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, s. 147-159, nuty. Zsf. s. 167-169. SWAT OŃ Józef: Muzykant y grajta juchy ... Weselne melodie ludowe z Mazowsza. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amator. Ruchu A'l'tyst., s. 40. �296 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 591. SWATOŃ Józef: Pieśni Spisza i Orawy. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst., s. 24. Rec. GRZYB Józef: Pieśni od gór i jezior. Teatr. lud., 1959, s. 365. 592. SWATOŃ Józef: StaTe krakowiaki. Warszawa 1959. Centr. Poradnia Amatorskiego Ruchu Artyst. Tenże: Wydawnictwa WDTL w Gdańsku. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej). Praca świetl., 1960, nr 11, s. 38-39. Tenże: W zielonym ogrodzie. Ludowa melodia warmińska. Z piosenką, 1959, nr 1/2, s. 11-14. 593. SZAŁASNA Anna: Badania folkloru muzycznego ziemi płockiej. Not. płockie., 1958, nr 9, s. 32-33; Z cyklu: folklor muzyczny ziemi płockiej. Pieśni na "Puste noce", ibid., 195'8, nr 10, s. 22--25. 594. SZURMIAK~BOGUCKA A:leksandra: Górole, górole, górolsko muzyka. Śpiewki Podhala. Kraków, PWM, s. 68. 595. ŚLICZNE goździki. Warszawska pieśń z XVIII w. Wg O. Kolberga. Śpiew w Szk., 1959, ńr 2, dod. muz., 26-27. 596. ŚWIERĆ Pio,tr: Z badań nad opolskim folklorem muzycznym w latach 1945-1959. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 161-170, Sum. s. 227. Zsf. s. 237-238. 597. TACINA JAN: Ze wspomnień o Londzianach. (Kapela ludowa). Zar. śląs" 1960, z. 1, s. 120-124, ilustr. 598. TRYPAN Barbara: Rżnie muzyka od ucha. (Konkurs kapel ludowych w Łodzi). Orka, 1959, nr 18, s. 9, ilustr. 599. WARSZA WA i Kra'ków. Melodia ludowa opolska. Podał Witold JARMUL Oprac. Wacław LACHMAN. Z Piosenką, 1960, nr 3, s. 7--8. 600. WAWRZYNIAK S., CIESIELSKI Władysław J.: Stanisław Wawrzyniak (wielkopolski dudziarz). Praca świetl., 1960, nr 9, s. 16-17, ilustr. 601. WIĄZANKA piosenek kurpiowskich i lubelskich. Oprac. Stanisław WRZESZCZYŃSKI. Z Piosenką, 195'9, nr 11/12, s. 2--6. 602. WIĄZANKA piosenek rzeszowskich. Oprac. Emil SOJKA. Z Piosenką, 1960, nr 6, s. 2--6. 603. WIELKI łowicki. Pejdziałaś dziewczyno. Oprac. Witold JARMUŁ. Z piosenką, 1959, nr 6, s. 2-6. 604. WIERCIAK Zygmunt: Krakowskie wyrwasy. Kraków 1959, PWM, s. 27. 605. WOŹNIAKOWSKI Andrzej: Kołysanka warmińska. Słowa Maria ZIENTAROWA-MALEWSKA. Warmia i Mazury, 1960, nr 2, s. 22. 606. WROCŁAWSKIE zegary smutno biją. Dolnośląskie pieśni ludowe. Oprac. Feliks Wiśniowski, Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod. s., 78-80. 607. WYSZŁA dziewczyna. Stara pieśń ludowa z Krakowskiego. Oprac. Adam SUZIN, Śpiew w Szk., 1960, nr 2, dod., s. 30-31. 608. ZALECANKI. Pieśń flisacka - humorystyczna. Zebrał i zapisał Jan CHOROSIŃSKI, Śpiew w Szk., 1959, nr 3, dod. muz. s. 37. 609. ZA STOŁEM paminki. Melodia i słowa ludowe. Podał Witold JARMUŁ. Oprac. Zdzisław NOWACKI, Z piosenką, 1960, nr 10, s. 6-8. 610. ZIMIŃSKA-SYGIETYŃSKA Mka: Kaszubskie bazuny "Mazowsza". Rozm. przepr. Andrzej PAWLUK. Ka.szebe, 1960, nr 23, s. 4, ilustr. 611. ŹALE dziewczyny. Pieśń ludowa lubelska. Układ ADAM SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 1, dod. muz., s. 10. 612. ŹEBYM ja wiedziała. Pieśń ludowa kujawska. Układ Adam SUZIN. Śpiew w Szk., 1960, nr 5, dod., s. 72. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 297 6. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 613. ABAKANOWICZ-KOSMOWSKA M., GUZE Joanna: Ceramika i tkanina. (Wystawa ceramiki i szkoły sopockiej i wysta.wa tkanin i projektów tkanin Magdaleny ABAKANOWICZ-KOSMOWSKIEJ w Warszawie). Nowa Kult., 1960, nr 17, s. 10. 614. BANACH Andrzej: Ociepka, mala;rz dnia siódmego. Kraków 1958. Rec. M. Z.• Zar. śląsk., 1959, z. 1, s. 139-140. 615. BARTOSIK Józef: Przed nowym konkursem łęczyckiej sztuki ludowej. Ziemia łęcz., 1960. nr 12. s. 2. 616. BASTIAN Alfons: Jak Gulgowscy odnowili przemysł ludowy na Kaszubach. Kaszebe, 1959. nr 5, s. 5; nr 6, s. 4; nr 7, s. 5. ilustr. 617. BAZIELICH Barbara: O opolskich haftach ludowych. Kwart. opoI., 195'9. nr 4, s. 133-144. ilustr. Sum. s. 207. Zsf. s. 213-214. 618. BAZIELICHOWNA Barbara: Garncarstwo starosądeckie. Pol. Szt. lud., nr 2, s. 94-114. ilustr., rys. Sum. s. 127; Pokonkursowa wystawa pisanek województwa katowickiego (w Bytomiu). ibidem, 19,59,nr 1/2. s. 92-94. ilustr. Sum. s. 119; ibidem; T'radycyjna i współczesna !twórczość ludowa województwa katowickiego. (Wystawa w Bytomiu); ibidem, 1958, nr 2, s. 115-121. ilustr. mapa. Sum. s. 128; Współczesna twórczość ludowa w Cieszyńskiem. Zar. śląs .• 1959, z. 1, s. 29-50. ilustr. 619. BEDNAREK S.: Wystawa sztuki ludowej regionu rawskiego. Ziemia łęcz .• 1960, nr 11, s. 6. 620. BERECKI Mirosław: Poznałem Nikifora Matejkę .... Kamena, 1959, nr 10. s. 6-7. 621. BIENIEK Józef: Chrońmy pamiątki sztuki ludowej. Wieści. 1959, nr 4. s. 6. 622. BŁACHOWSKI Aleksander: Sztuka ludowa na Podlasiu. Liter. lud .• 1960, nr 2/3, s. 9-12. Tenże. Współczesne wycinanki z Puszczy Białej. Pol. Szt. lud., 1958. nr 4, s. 195-202, ilustr. Sum. s. 253. Tenże. Z zadań nad sztuką ludową Opolszczyzny. ibidem. 1960. nr 1. s. 23-36, ilustr. rys. Sum. s. 63-64. 623. BŁASZCZYK Stanisław: Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski. Pol. Szt. lud., 1958. nr 1, s. 3-36, ilustr. mapa. Sum. dod. s. 1-3. 624. BUKOWSKA Janina: Pisanki polskie z X-XIII wieku. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 45--49, ilustr. rys. sum. dod. s. 3. 625. BRYCHCY J .• DUBIEL Ludwik: Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2. s. 69-72, ilustr. Sum. s. 118. 626. BUCZEK Lidia: KorOlI1ka ludowa w kolekcji przemysłowej. Prz. włókien., 1960, nr 9. Biu!. Inst. Wzorn. Przem., nr 6, s. 1--4, ilustr. 627. BUJNOWSKA D.-BŁACHOWSKI Aleksander: Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwójnych. Pol. Szt. lud., 1960. nr 2, s. 87-101, ilusk. Sum. s. 127. 628. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycia malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960. z. 3. s. 280-284, ilustr. 629. CHĘTNIK Adam: Niektóre wieści znad Narwi. (Ruch regionalny na Kurpiach). Pięć Rzek, 1959, nr 1. s. 13-14. 630. CIESIELSKI Władysław J.: Wielkopolscy twórcy ludowi sprzedawać będą swoje dzieła. Orka, 1959. nr 10. s. 5, ilustr. 631. CHMIEL E., KOTULA Franciszek: Emilia Chmiel (wspomnienie pośmiertne). Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 106-110, ilustr. Sum. s. 128. 632. CZAJKOWSKI Jerzy: Ozdobne ule skrzynkowe. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 206-210, ilustr. Sum. s. 254. �298 Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 633. CZERNIAK A., PACH Adam: O budarce Podhala i góralskim architekcie Andrzeju CZARNIAKU. Wieści, 1959, nr 17, s. 6, ilustr. 634. CZARTORYSKA Urszula: Kilim i wycinanka ludowa czy kompozycja Braque'a (Styl polskiej sztuki w "dwudziestoleciu"). Kamena, 1959, nr 11, s. 6, ilustr. 635. CZEREPIŃSKA Jadwiga, CZEREPIŃSKI Anatoliusz: Ludowy feretron z Krasnobrodu. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 141~149, ilustr. Sum. s. 183. 636. DOBRZYŃSKI L, OPTOŁOWICZ Janusz: Ignacy DOBRZYŃSKI. Kamena, 1960, nr 2, s. 11, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki Ignacego DOBRZYŃSKIEGO (oraz Bibliografia). Twórczość L DOBRZYŃSKIEGO w świetle publikacji. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 67-84, ilustr. Sum. s. 126. 637. DZIEDUSZYCKA Anna: Śladami twórców wielkiej sztuki. (Wykopaliska paleolityczne w południowej Francji). Z Otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 89-94, ilustr. 638. DZIEWANOWSKA Jadwiga, TURSKA Jadwiga: Hafty i koronki. Warszawa 195'9, WPLiS, s. 145. 639. FRYŚ Ewa: Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz. Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 161-157, Hustr. 640. FRYŚ Ewa: Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 122-123, ilustr. Sum. s. 128; Ludowe kufry okuwane. !lustr. Maria CZARNECKA, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 46-53, Hustr. Sum. s. 117-118; Ośrodek garncarski w Studzianym Lesie, pow. Sejny, ibidem, 1959, nr 4, s. 246-249, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255-256; Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, ibidem, 1960, nr 1, s. 50-55, ilustr. Sum. s. 64; Wystawa tkanin i strojów ludowych północnej Lubelszczyzny (W Białej Podlaskiej), ibid., nr 3, s. 179-180, ilustr. Sum. s. 192. 641. GABAŁÓWNA Lidia: Zagadnienie bębnów glinianych na Kujawach. Pr. Mat. Muzeum Al'cheol. Etnogr. w Łodzi, Ser. archeol., 1960, nr 5, s. 27-50, ilustr. rys. Sum. 642. GAJERSKI Stanisław Franciszek: Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1, s. 42-49, ilustr. Sum. s. 6. 643. GERLACH Alicja: Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich. Etnogr. poL, t. 2: 195'9, s. 296-302, Hustr. rys. 644. GŁODOWSKI Tadeusz: Zdobnictwo łęczyckie. Ziemia łęcz., 1959, nr l, s. 6, ilustr., tamże, nr. 3, s. 3, ilustr. 645. GŁOWA Zofia Barbara: Kraków pod znakiem szopki. Sprawozdanie z XI i XII powojennego konkursu szopek. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 54-55, Hustr. Sum. dod. s. 4; Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ibidem, 1958, nr 3, s. 178 Hustr. Sum. s. 192; Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, ibidem, 1959, nr 1/2, s. 12-19, Hustr. Sum. s. 117. 646. GRABOWSKI Józef: Polska wycinanka ludowa. Wiedza i Życie, 1959, nr 4, s. 210-217, Hustr.; Sztuka ludowa a wieś współczesna. Wieś współcz., 1959, nr 5, s. 91-99. 647. HUML Irena: Wielka sztuka małych figurek. (O wystawie sztuki Eskimosów w Warszawie). Świat, 1960, nr 22, s. 12-13, Hustr. 648. L L: Chronimy przed niepamięcią. (Wystawa lubelskiej sztuki ludowej). Kamena, 1959, nr 13/14, s. 15. 649. JACHIMIAK J., GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Wystawa obrazków na szkle Jana Jachimiaka. Pol. Szt. Lud., 1959, nr 1/2, s. 87-89, ilustr. �Bibliografia 650. 651. 652. 653. 654. 655. 656. 657. 658. 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 666. 667. 668. 669. etnografii poLskiej za lata 1959/1960 299 JACKOWSKI Aleksander: O moty'wach ludowych i ich adaptacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 231-242, Bustr. Sum. s. 256; Sytuacja i pe,rspektywy sztuki ludowej w Polsce, ibidem, 1959, nr 4, s. 213-232, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 254--255; Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu, ibidem, 1959, nr 3, s. 174--177, Bustr. Sum. s. 184; Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego, ibidem, 1958, nr 4, s. 242-247, ilustr. JAGIELSKI W., MALICKI Longin: "Nie święci garnki lepią ..." (Garncarstwo Władysława Jagieiskiego). Kaszebe, 1960, nr 24, s. 4. JANKOWSKA Barbara: Z badaI'J. nad garncarstwem ludowym Opolszczyzny. Kwart. opal., 1960, nr 3, s. 89-105, ilustr. rys. Sum. s. 184, Zsf, s. 191. JASIEWICZ Zbigniew: Forma do wypieku ciasta z okolic Międzyrzecza. Pol. Szt. lud., 1960, nr I, s. 39-41, ilustr. Sum. s. 64. JASKIER W., KOTULA Franciszek: Wincenty Jaskier rzeźbiarz zabawek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 178-171, ilustr. Sum. s. 192. JĘCZALIK Ewa: Wystawa śląskiego malarstwa ludowego na szkle (we Wrocławiu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 233-242, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA, s. 255. KAMIŃSKI J., DEKOWSKI Jan Piotr: Rzeźby demologiczne Ignacego Kamińskiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 167-170, ilustr. KAMIŃSKI I., JACKOWSKI Aleksander: Ignacy KAMIŃSKI rzeźbiarz z Oraczewa. Pol. Szt. lud., 1958, nr 4, s. 207-214, ilusbr. Sum. s. 255. KARWICKA Teresa: Rózgi weselne z Lubelszczyzny. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 175-177, ilustr. Sum. s. 192. KOHUTNICKI Bohdan: Wystawa Sztuki Ludowej mniejszości narodowych w Polsce (w Krakowie). Nowa Kult., 1960, nr 22, s. 7. KOŁEK A., DUDOWA Halina: Dlaczego Albin Kołek w Międzybrodzia robi okienne ramy? Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 49, s. 5, Bustr. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: Świątkarz z Podlasia. Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 5'2, s. 14, ilustr. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958 Rec. TURNAU Irena. Kwart. Hist. Kult. mater., 1959, nr 3, s. 520-522. KOTULA Franciszek: Nowożytne urny. Pol. Szt. lud., 19,60, nr 4, s. 230-231, ilustr., rys. Sum. s. 255. Materiał do plastyki ludowej, ibid., 1959, w 1/2 s. 84--86. Sum. s. 119; Rańtuchy. Elementy kultury ludowej w wyposażeniu kościołów. Nasza Przyszłość, t. 10:1959, s. 377-390. KOWALEC B.: Sprawozdania z działalności Wydziału Kultury WRN w Łodzi w zakresie upowszechnienia sztuki ludowej woj. łódzkiego, Łódź. Studia etmogr., t. 1:1959, s. 121-122. KUNCZYŃSKA Anna: Konkurs i wystawa sztuki ludowej Podhala (w Nowym Targu). Pol. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 169-173, ilustr. Sum. s. 184. KRAJEWSKA Janina: Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 157-168, ilustr. ryc. Sum. s. 191; nr 4 s. 215~238, Bustr. Sum. KRA L Antoni: Wycieczka do Zalipia. (Malowane domy). Rysunek, 1959, nr 3, s. 185-186. KRUSZELNICKI Zygmunt: Ze studiów nad ikonografią Chrystusa Frasobliwego. Biul. Hist. Szt., 1959, nr 3/4, s. 307-328, ilustr. Res. KUNCZYŃSKA Anna: Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 211-229, ilustr. Sum. s. 254--255; Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z Bydgoszczy, ibidem, 1960, nr 2, s. 116-119. Sum. �300 670. 671. 672. 673. 674. 675. 676. 677. 678. 679. 680. 681. 682. 683. 684. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 s. 128; Sprawozdanie z wystawy współczesnej twórczości ludowej Lubelszczyzny, ibidem, 1959, nr 4, s. 249-251, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 256; Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim, ibidem, 1960, nr 4, s. 250-252, ilustr. MAJCHRZAK A., HELSZTYNSKI Stanisław: U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka. Pol. Szt. lud., 195'8, nr l, s. 37---44, ilustr. Sum. autor dod. s. 3. MAJKOWSKA F., PIOTROWSKA Irena: Franciszka Majkowska i jej haft Kaszebe, 1959, nr 24, s. I-II, ilustr. MALICKI Longin: Mistrzowie sztuki. Udany Konkurs Pamiątkarstwa Ludowego w Gdańsku. Kaszebe, 1960, nr 2, s. II-III, ilustr. tenże. Powiślańska sztuka ludowa (w Gdańskim Muzeum Pomorskim), ibid., 1960, nr 1; Sztuka ludowa osiedleńców. (Wojewódzka Wystawa Sztuki Ludowej, Szczecin), ibid., 1960, nr 19i/20, s. 4. MAŚLINSKI Michał: Ludowe kowalstwo artystyc:me. Uwagi związane z pokonkursową 'wystawą w Krakowie. Pol. Szt. lud., 1960, nr 4, s. 243-248, ilustr. rys. Sum. s. 256. MICHALSKA Marta: KTzyże żelazne w powiecie wieluńskim. Ilustr. autorka. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 54-61. Sum. s. 118. MINOR J., CHRZANOWSKA Paulina: Zabawki Józefa MINORA. Pol. Szt Lud., 1959, nr 1/2, s. 62-65, ilustr. Sum. s. 118. MULKIEWICZ Olga: Koronki siatkowe w Kańczudze. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 169-174, ilus'tr. Sum. s. 191; Tkanina ażurowa, ibid., 1960, nr 1. s. 37-38, ilustr. ,rys. Sum. s. 64.; Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków (Kolbuszowa), ibid., 1958, nr 4, s. 239-241, ilustr. Sum. 256; Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich (w Gorlicach), ibid., 1960, nr 3, s. 179-185, ilustr. Sum. s. 185, ilustr. sum. s. 192; Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków (w Jaśle), ibid., 1959, nr 1/2, s. 89-91, ilustr. Sum. s. 119; Z zagadnień kieleckiej snycerki, ibid., 1960, nr 4, s. 195-205, ilustr. rys. mapa. Sum. s. 254. MULLER Władysław: Żywotne sprawy ludowej architektury. Pol. szt. lud .. 1958, nr 3, s. 151-156, ilus,tr. Sum. s. 190-191. MUSZYNSKI H., ZYGMUNT Kazimie'rz: Rozbity dzban. (O ludowym artyście - garncarzu). Odgłosy, 1960, nr 25, s. 11, ilustr. NASZ Adolf: Z badań nad dolnośląską sztuką ludową. Rocz. wrocł., t. 3/4: 1959/1960, s. 325-371, ilustr. rys. NEYMANOWA Zofia: Wnętxze chaty w Klonowej i okolicy. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. Łódź. Ser. etnogr., 1960, nr 3, s. 207-240, ilustr. rys. Res. NIKIFOR, BANACH Andrzej: Pamiątka z Krynicy. Kr. 1959, Rec. KONARZ Marek: Najlepszy malarz między żebrakami. Odnowa, 1960, nr 4, s. 6, ilustr. OLĘDZKI Jacek: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka. Pol. Szt. lud. 1960, nr l, s. 3-22, ilu str. rys. Sum. s. 63. Tenże. Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb. Przyczynek do badania po'glądów estetycznych ludu. Pol. Szt. lud., 1959, nr l/2, s. 73-75. Sum. s. 118-119. OSKWAREK K., LIPPOCZY Norbert: Oskwarek znowu maluje. Pol. Szt. lud. 1960, nr 2, s. 101-105, ilusk. Sum. s. 127. OSZELDA Władysław: Białe koronki z Zielonego Śląska. Wierchy, R. 27: 1958, s. 199-205, ilustr. Cont. s. 357 Res. s. 359. Sod. s. 35'4. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 301 685. ORYNŹYNA Janina: Miejsce sztuki ludowej w życiu współczesnym. (Kierunki działania CPLiA). Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 208-212, ilustr. Sum. Eugenia TAR SKA s. 254. 686. PAPROCKA Wanda: Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej. Etnogr. Pol. t. 2:1959, s. 291-295. 687. PACH Adam: Jasiek Obrochta. Wieki 1959, nr 13, s. 6, ilustcr:. 688. PESTKA Stanisław: Dom zawiedzionych nadziei. (Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 6, 8, ilustr. 689. PIETKIEWICZ Kazimierz: Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 187-196, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 253-254; tenże: Warmińska rzeźba ludowa na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Rocz. olszt., t. 2:1959, s. 323-326, ilustr. 690. PIETRUSIŃSKI Jerzy: Małopolskie bohomazy. Materiały i uwagi do epilogu malarstwa ikon między Dunajcem, Sanem i Dniestrem. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 131-154, ilustr. Sum. s. 190. 691. POLSKI drzeworyt ludowy. Projekt, 1959, nr 4, s. 9-13, ilustr. Res. dod. s. 5~6 Sod. dod. s. 8 Sum. dod. s. 3. 692. PROSZYŃSKI Zygfryd: Dwie wystawy w Pucku. (Wystawa rzeźby i haftu kaszubskiego oraz wystawa prac uczestników Społecznego Ogniska Plastycznego). Kaszebe, 1960, m 15, s. 5, ilustr. 693. PRZEDPEŁSKI Marian: Zdobnictwo i plastyka w powiecie sierpeckim i żuromińskim. Ziemia mazow., 1959, nr 4, s. 25-29, ilustr. 694. PRZEMYSŁ Ludowy i Artystyczny, R. 156, z. 1-~. Rec. PAPROCKA Wanda. Etnogr. pol., t. 2:1959, s. 469-472. 695. PRZEŹDZIECKA Maria: Ludowe rzeźby z XVIII wieku. Pol. Szt. lud., 1959, nr 4, s. 243-246, ilustr. Sum. Eugenia TARSKA s. 255; Na marginesie genezy h'aftów kaszubskich, bibl., 1959, nr 1/2, s. 41-45. ilustr. Sum. s. 177; Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki, ibid., 195'8, nr 4, s. 247-251. Sum. s. 256; Wystawa haftów w Rzeszowie, ibid., 1960, nr l, s. 56-57, ilustr. Sum. s. 64; Zagadnienie genezy haftów kaszubskich, ibid., 1958, nr 3, 131-150; ilustr. Sum. s. 190. 696. PRZEŹDZIECKA Maria: Marcin Gąsior - świątkarz z Łapajówki. Pol. Szt. lud. 1958, nr 2, s. 85-93, ilustr. Sum. s. 127. 697. PUŁTUSK I sezon turystyczny i kultura'lny. (Wystawy historyczne i sztuki regionalnej w Pułtusku). Ziemia mazow., 1960, nr 3, s. 43-44, ilustr. 698. PUGET Jan: Plastyka na Warmii. Orka, 1959, nr 22, s. lO, ilustr. 699. REINDL Tadeusz: Twórczość ludowa we wzornictwie przemysłowym. Odzież, 1959, nr 2, s. 47-48; Twórczość ludowa we wzornictwie pcr:zemysłowym. Szkło i Ceram., 1959, nr l, Biul. Inf. Wzorn. Przern., nr 1, s. 1-2. 700. REINFUSS Roman: XV powojenny konkurs szopek. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 111-115, ilustr. Sum. s. 128; Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, ibid., 1959, nr 4, s. 197-207, ilustr. tab. mapy. Tenże: Rozmowa z profesorem ... (o skrzyniach ludowych). Rozm. przepr. Maria 701. GINALSKA. Kamena, 1959, nr 21, s. 2, ilustr.; Szopki krakowskie. Kraków 1958. Rec. WIERZBOWSKI Ryszard. Pam. teatr., 1960, s. 624-628, ilusk; Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, s. 155-163, ilustr. Sum. s. 190-191; z XIV Konkursu Szopek w Krakowie, ibid., 1959, nr 1/2, s. 95-98, ilustr. 702. RSS.: Badania sztuki ludowej prowadzone w województwie rzeszowskim przez Instytut Sztuki PAN. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 122-124, mapa; Ba- �302 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 dania terenowe w 1959 r. przeprowadzone pr'zez Instytut Sztuki PAN, ibid., 1960, nr 2, s. 121-122. 703. RYCERSKI Tadeusz: Nie wyskakują spod koguta. (Sprawa twórczości ludowej). Turysta, 1959, nr 23/24, s. 14, ilustr. 704. RUCZYŃSKI Kazimierz: Samorodna twórczość wymaga opieki (na Warmii i Mazurach). Orka, 1959, nr 22, s. 5. 705. RUDOWSKI J., PRZEŹDZIECKA Maria: Jan Rudowski rzeźbiarz ludowy. Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 50-53; ilustr. Sum. dod. s. 3-4. 706. RUSZKOWSKI M., DYKSIŃSKI Stanisław: W pracowni ludowego artysty. Orka, 195'9, nr 38, s. 6, ilustr. 707. RZEPIENNIK Strzyźewski, KĄCKI Franciszek: Rzepiennik Strzyźewski nowoczesny zabytek sakralnej sztuki ludowej. Za i przeciw, 1960, nr 10, s. 5. ilustr. 708. SENSKA A., JABŁOŃSKI Eugeniusz: Ludowi artyści powinni być znani. Orka 1959, nr 14, s. 5, ilusk 709. SEWERYN Tadeusz: Garnca·rze i kaflarze w Krakowie w II połowie XIX wieku. Pol. Szt. lud. 1960, nr 3, s. 176-178. 710. SEWERYN Tade.usz: Ikonografia etnograficzna. Lud, R. 42:1956, cz. 1. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz. Studia źródłozn. T. 4:1959, s. 206-207. 711. SEWERYN Tadeusz: Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Rec. W. B. Kapliczki srebrne i złote. Źycie i Myśl, 1959, nr 5/6, s. 121-122; Rec. Z. K. BiuI. inf. Pax 1958, z. 11/12, s. 93-100, ilustr. 712. SEWERYN Tadeusz: Orawski Orbis Pictus. Pol. Szt. lud., 1960, nr 2, s. 6786, ilustr. Sum. s. 127. 713. SEWERYN Tadeusz: Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960, Wyd. Artystyczne i Filmowe, s. 130, tabI. 32. 714. SKURPSKI Hieronim: Warmińska rzeźba ludowa. Orka, 1959, nr 22; s. 10-11. ilustr. 715. SZKODZIŃSKI T., CHOJNACKI Jerzy: "Gloriola" rzeźbiarza ludowego. Kamena, 1960, nr 20, s. 11, ilustr. 716. SZYMANEK Stanisław: Imponująca wystawa malarstwa (kaszubskiego w Kartuzach). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 5. 717. ŚLEDZIŃSKI Antoni: Czy Mazowsze jest piękne (Twórczość ludowa na Mazowszu). Ziemia mazow., 1959, nr 1, s. 32-36, ilustr.; Kilka słów o rzemiośle artystycznym (na Mazowszu) ibid. 195'9, nr 2, s. 34-38, ilustr.; Odwiedziny w "Puszczy Zielonej" (Wycinanki). Ziemia mazow., 1960, nr 1, s. 33-35, ilustr.: Sztuka ludowa w "Puszczy Białej", ibid., 1960, nr 2, s. 26-29, ilustr. 718. ŚWIĄTKOWSKI Henryk Starodawny haft łowicki. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3. s. 172-175, ilustr. Sum. s. 192. 719. TKANINA polska. Warszawa 1959, Arkady, s. 108, tabI. 228. 720. TRYPAN Barbara; WŁODARCZYK Antoni: O rehabilitację kultury ludowej. Wieś współcz., 1960, nr 11, s. 79-90. 721. TOMASZEWSKA Alina: Lubelska szopka z dawnych lat. Ilustr. Włodzimierz BOROWSKI. Kamena, 1959, nr 23/24, s. 1, 6-7. 722. WILCZEWSKI Herbert: Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Kwidzynie. Lud T. 45:195&'59, s. 418-421. 723. WOJCIK Adam: Marcin S z u l' a rzeźbiarz ludowy. Wieści, 1959, nr 28, s. 8, ilustr. M24. WZORNIK haftów opolskich. Wrocław 1958. Rec. BAZIELICH Barbara. Zar. śląs., 1959, z. 1, s. 138-139. �Bibliografia etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 303 ZAREMBA F., CZAJKOWSKI Jerzy: Droga Franciszka Zaremby. Pol. Szt. 1959, nr 1/2, s. 66-68, ilustr. Sum. s. 118. 726. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Czy biedna sztuka ludowa (Na Lubelszczyźnie). Orka, 1959, nr 21, s. 4. 727. ZYGMUND Kazimierz: Kronika kulturalna. (Opieka nad sztuką ludową w woj. łódzkim). Odgłosy, 1960, nr 51,/52, s. 7-10, ilustr. 728. ZYLBERBERG Z.: Z historii kaliskiego hafciarstwa. Ziemia kal., 1959, nr 15. s. 2, ilustr. 725. D. WSPOŁCZESNE PRZEMIANY W KULTURZE POLSKIEJ 1. Twórczość ludowa w 'Praktyce kultura1no-oświatowej (zespoły muzyczne, 729. 730. 731. 732. 733. 734. 735. 736. 737. 738. 739. 740. 741. 742. inscenizacje) ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta: Przegląd sił. (Stan amatorskiego ruchu artystycznego). Kult. i Życie, 1959, nr 5, s. 14--16, ilustr. tab. ADAMCZEWSKA Halina, BOCZKOWSKA Danuta, MICHALSKA Monika: O upodobaniach repertuarowych zespołów teatralnych. Kult. i Życie, 1959, nr 4, s. 12-13, ilu str. BARTOSIK Józef: Z pobytu w powiecie skwierzyńskim (zespołów artystycznych z Ziemi Łęczyckiej w ramach WSpółll)racy kulturalnej). Ziemia łęcz., 1960, nr 8, s. l, 7, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: Czechosłowaccy przyjaciele w Polsce. (Zespół artystyczny Związków Zawodowych Czechosłowacji w Polsce). Kult. i Życie, 1960, nr 10, s. 20, ilustr. BOŁSANOWSKI Bolesław: "Łowicz" i "Podhale" na występie w Warszawie. Teatr lud., 1959, nr 10, s. 560--562, ilustr. BRODZKI Zygmunt: Przegląd amatorskich zespołów aortystyczych w Wadowicach. Teatr lud., 1960, nr 10, s. 596. CIERNIAK J., OLESZCZUK Aleksander: Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy. Teatr lud., 1959, nr 11/12, s. 5'71-575, ilustr. nuty. GOLIŃSKI Leszek: I co dalej, ludowa muzo. Przegląd zespołów regionalnych. Folklor nieuczesany. (Koncert zespołów regionalnych CPLiA). Tryb. Ludu, 1960, nr 34, s. 6; nr 5'1, s. 8; tenże "Łowicz" i "Podhale" otwierają festiwal Zespołów Ludowych. ibid. 1959, nr 264, s. 4; "Śląsk" przed amerykańską premierą, ibid., 1959, nr 270, s. 8. GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Teatr amatorski na wsi a kultura masowa. Wieś wspólcz., 1959, nr 6, s. 84--90. GRZYBOWSKI Andrzej: Kostiumy: Wiek XVIII. Scena świetlicowa. Praca świetl., 1959, nr 7/8, s. 27-30, nr 9, s. 52-57, rys. HADYNA Stanislaw: Na podbój kontynentu. (Z występów "Śląska" w Ameryce). Dookoła Świata, 1960, nr 41-55, s. 24, 23, ilustr. KRUK Tadeusz, SROGA Alojzy: Śpiewa i tańczy "Mazowsze". Po raz pierwszy do kraju niebieskiego smoka. Paryż wzięty, Francuzi w niewoli. Zwykły karoliński dzień. Po Paryżu Londyn. Stolica, 1960, nr 26, s. 17, nr 27, s. 15, nr 28, s. 18, nr 29, s. 8, nr 30, s. 18, ilustr. KWIECIŃSKI Zdzisław: Teatr czy ,pokaz etnograficzny czyli od Harnama do Łużnej. (Występy zespołów amatorskich w Warszawie). Teatr lud., 1960, nr 2, s. 66-72, ilustr. L. M.: Wielki trójkąt kół m:tystycznych. (Wiejskie zespoły artystyczne). Zarzewie, 1960, nr 41, s. l, 11, ilustr. �304 BibliografIa etnografii polskiej za lata 195911960 743. LISOWSKA Zofia: Tec;hnika tańca lud()wego. Kult. fiz., 1960, nr 1, s. 11-18, ilustr. 744. O AMERYKAŃSKIM szkolnictwie teatralnym i teatrze szkolnym. Teatr, 1960, nr 18, s. 20. 745. OSZELDA Władysław: Roztomiły jubilat. (10-lecie Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej). Kult. i Życie, 1960, nr 12, s. 18, ilustr. 746. PELLOWSKI Alfons: Wojewódzki przegląd kapel ludowych w Łowiczu. Por. muz., 1960, nr 9, s. 10-12, ilustr.; Z życia sławnych kapelistów. Por. muz., 1960, nr 10, s. 2<J...-30,ilustr. 747. PRZEGLĄD wydawnictw teatralno-muzycznych. (Bibliografia adnotowana). Te'atr lud., 1960, nr 1, s. 48-54. 748. RAK Michał: Oświatowo-wychowawczy charakter pracy teatru amatorskiego na wsi. Ref. oprac. Antoni SPANDOWSKI. Praca świetlic., 1960, nr 12, dod., s. 31-48. 749. REZOLUCJA (Zjazdu Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Teatr lud., 1959, nr 3, s. 83. 750. SOKOŁOWSKA Teresa: Zespoły naprawdę ludowe. (Zespoły regionalne ZJrzeszone w Cepelii). Teatr lud., 195'9,nr 7/8, s. 424--426, ilustr. 751. SOLARZOWA Zofia: Sami tworzymy teatr. Warsz. 1960. Rec. KOCHAŃSKI Witold. Teatr lud., 1960, nr 9, s. 538. 752. ŚWIRKO Dobrosława: Pięć lat Zespołu Pieśni i Tańca "Górnik" w Karwinie. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 106. 753. TARGOŃSKI Mieczysław: Pierwszy w Polsce teatr pieszych. (Wędrowna grupa teatralna "Podgrodzie" na Lubelszczyźnie». Kamena, 1960, nr 22, s. 2, ilustr. 753a. TEATR Ludowy. R. 38:1960. Spis treści. 754. TOMASZEWSKA Alina: Podróż na Wschód i na Zachód. (Pobyt zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej we Francji i Brześciu Lit.) Kamena, 1960, nr 20, s. 3, 5, i,lustr. Wieś artystów. (Amatorskie zespoły artystyczne we wsi Siennica Różana, pow. Krasnystaw). Kamena, 1960, nr 22, s. 8. 755. TUROWSKI Władysław: Dwa dni pełne wrażeń. (Międzywojewódzki przegląd amatorskich zespołów artystycznych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Koszalinie). Teatr lud., 1960, nr 12, s. 729-730. 756. WASILEWSKI Antoni: "Wszyscy ludzie powiadają" "Okey - Śląsk". (Sukcesy "Śląska" w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Meksyku). !lustr. autor. Świat, 1960, nr 11, s. 16-17. 757. WEYROCH Janusz: Za kulisami wielkiego tournee ("Śląska" po USA). Tyg. demokr., 1960, nr 12, s. 6, ilustr. 2. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych, (wsi spółdzielcze, PGR, GOM, gospodarstwa indywidualne i inne). 758. BIDOWA Irena: Spółdzielnie produkcyjne w starych wsiach powiatu skiego. Na przykładzie RZS we Wławiu. Nowe Roln., 1959, nr 14, s. tab. 759. BRODOWSKA Helena: Kapitalistyczne przemiany podłódzkiej wsi Rocz. łódz., T. 1:1958, s. 47-70, ilustr. tab. mapy. 760. BYKOWSKI Jan: Ludzie z nad Odry. (Spółdzielnia produkcyjna w wie). Tyg. zach., 1959, nr 28, s. 5. kościań548-550, Chojny. Głucho- �Bib/.iugrafia 761. 762. 763. 764. 765. 766. 767. 768. 769. 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 777. 778. 779. 780. 20 - etnografii poLsldej za Lata 1959/1960 305 CIECHOCIŃSKA Maria: Lisków - wieś wzorowa. Zesz. nauk. SGPiS, 1958, z. 9, s. 167-192. Sod. Sum. EWOLUCJA wsi w Polsce Ludowej. Materiały i przyczynki. Warszawa 1959. PWRiL, s. 179. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici", Warszawa 1959. Rec. R. N. Z dziejów ... BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1960, nr 2, s. 194-197. GAŁĘSKI Bogusław: Badania społecznej struktury wsi polskiej. P,roblematyka i metody. Streszez. Zagad. Ekon. roln., 1959, nr 1, s. 123-127. GRABSKI Andrzej: Analiza zaopatrzenia wsi na tle ekonomiki rejonu. Warszawa 1959, PWG, s. 237. HLOUSZEK W.-J.: Ludzie powojennej Opolszczyzny. Wincenty Hlouszek. Odra, 1959, nr 6, s. 1-11. HOŁDA Edward: Kalinowo czy swojacy, leszcze i siły zbrojne. (Życie społeczne w Kalinowie na Mazurach). Argum., 1.959, nr 38, s. 1, 8. KRZYWDZIANKA Halina, GOŁĘBIOWSKI Bronisław: Sami o sobie: Ideały i przemiany obyczajowe. (Omówienie odpowiedzi nadesłanych na ankietę "Zarzewie" w sprawie sy-tuacji młodzieży na wsi). Zarzewie, 1959, nr 6, s. 5'. KUCZYŃSKI Józef: Reakcje chłopów na naukowe treści światopoglądowe. Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 91-109, tab. LICHAŃSKI Stefan: Pożytki z zalotów. Wieś i literatura (w okresie międzywojennym). Polit., 1960, nr 24, s. 1, 6, ilustr. MILEWSKI Jerzy: Wiejskie przeobrażenia. (Spółdzielnie w pow. słupskim). Kierunki, 1959, nr 29, s. 5, 9, ilustr. NASTAŁEK Edward: Kobiety z Żywieckiego. Wieści, 1959, nr 10, ·S. 3-4, ilustr. OKUNIEWSKI Józef: Intensywność i poziom produkcji w gospodarstwach chłopskich. Studium dotyczące gospodarstw indywidualnych w woj. poznańskim prowadzących w roku 1954/55 rachunkowość rolniczą. Warszawa 1959, PWRiL, s. 121. PASZKOWSKI W.: Pojęcie i wskaźniki ekonomicznej efektywności w gospodarstwach zespołowych. Międzynar. Czas. roln., 1958, nr 4, s. 42-52, tab. POCHROŃ Stanisław: Między tragedią a wielką szansą. (Młoda inteligencja wiejska. Wieści, 1959, nr 31, s. 3. Bustr.; BIENIEK Józef: Obrony młodzieży ciąg dalszy. Tamże, nr 36, s. 3-4. PREISS Anna: O stosunku "ludzi z miasta" do "ludzi ze wsi". Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 138-143, tab. RASIŃSKI Je.rzy: W sojuszu z chłopstwem. (Sojusz robotniczo-chłopski). Nowe Drogi, 195'9, nr 7, s. 31-38. SZULS Wanda: Z badań nad spożyciem w gospodarstwach chłopskich. Gosp. plan., 1959, nr 7, s. 63-68, tab. wyKr. WIERZBICKI Zbigniew Tadeusz: Adaptacja emigracji ze wsi Żmiąca (powiat limanowski) na Ziemiach Zachodnich. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 94-112, tab. ZAGADNIENIA spółdzielczości wiejskiej. Materiały Sesji Specjalnej. Poznań 23-24 października 1959 r. Poznań 1960, PWN, s. 144. Lud, t. 51, 1967 �306 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 VII. POLACY NA EMIGRACJI (zagadnienia etniczne i etnografic~ne) 781. BREOWICZ Wojciech: Chłopi polscy w puszczach Brazylii. Korespondencja z Pa,rany. Wieści, 1959, nr 6, s. 1, ilu str. 782. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivei w Paranie. (Fragment historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 1959, nr 14, s. 4. 783. JOŹWIAK Włady.sław: Polskie zespoły pieśni i tańca we Francji. Kult. i Życie, 1960, nr 11, s. 27, ilustr. 784. SOBCZAK Edward: Polska pieśń w USA. Kult. i Życie, 1960, nr 7, s. 28-29. VIII. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA i nauiki pomocnicze. 785. AMBROS Janusz: Ludowe piosenki jugosłowiańskie. Kraków 1959, PWM, s. 23. 786. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Religia dawnych Słowian. W: Religie świata. Warszawa 1958. Rec. DOWIAT Jerzy. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 127-130. 787. ANTONIEWICZ Jerzy: SIady handlu Słowian z Bałtami we wczesnym średniowieczu. Rocz. olszt., t. 3:1960, s. 9-20, ilustr., mapy. Krat. Sod. sum. 788. BANICKA Diedina Żakarowce. Bratislava 1956. Rec. DELIMAT Tadeusz Lud, T. 44:1957, s. 274-281. 789. BENDER Ryszard: Ceynowa na Zjeździe Słowiańskim 1867 r. (w Moskwie). Kaszebe, 1959, nr 18, s. I. 790. BERNSZTEJN S. B., CZESZKO E. W., ZIELENINA E. I.: Atlas bołgarskich goworow w SSSR. Moskwa 1958. Rec. IWANOWA-PERCZYŃSKA N. Por. jęz., 1959, z. 8, s. 35'2-367. 791. BOLDUAN Tadeusz: Słowińcy. Kaszebe, 1960, nr 13, s. 4, ilustr., nr 16, s. 1, mapa. 792. BOŻIC Mirko: Ród Kurlanów. Warsz. 1960. Rec. E. M.: Chłopska epopea dalmatyńska. Życie i Myśl, 1960, nr 9/10, s. 172-174. 793. BOŻINOW Aleksander, WAKARELSKI Christo, DRUMEW Dimitr: Kowano żeljazo. Sofij a 1957. Rec. Res. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 181-182. 794. CZEKANOWSKI Jan: Nadbałtyccy Lechici a kontynentalne szczepy słowiańskie. Szczecin 1960, z. 617, s. 29-43., tab., wykr., mapa. 795. CZESKY Lid, R. 1958, nr 1/2, Rec. ONDRUSZ Józef: Zagadnienia folklorystyczne w numerach 1 i 2 "Czeskiego ludu" z roku 1958. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 90-92. 796. CZUKANOWA Rosica: Błgarska narodna szjewica. Sofia 1957. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 100. 797. DOBROWOLSKA Danuta: Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografiiczechosłowaokiej. Etnogr. pol., t. 2:1959,s. 439-457. 798. DOBROWOLSKA Danuta: Konferencja etnografów c,zechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej. Etnogr.pol.. T. 2:1959, .s. 417-420. 799. DZIURLA Waleria: Słowiańszczyzna pogańska i wczesnofeudalne państwa słowiańskie. Warszawa 1959, PZWS, s. 39. 800. GAVAZZI Milovan: Zapadno-panonski slovencki pojas u davnini. (Prolegomena). Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 15'9-171, mapa. Res. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 307 801. GERHARDT Werner: Festiwal na wyspie Rugii i przedstawienie Klaus "Stortebeker". Tłumacz. z niem. Demok,r. Niemcy, 1960, nr 11, s. 20-21, ilustr. 802. GIEORGIEWA-STOJKOWA Stefana: Ogniszczato w bałgarskija bit. Sofia 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Lud, t. 45:1958/59, s. 342-347. 803. GLEMZAITE Michalina: Lietuviu tautinai drabużai. Vilnius. 1955. Rec. PRZEZDZIECKA Maria: Pol. Szt. lud., 1958, nr 1, s. 57. 804. GRABOWSKI Tadeusz: Z badań nad macedońską twórczością ludową. Etnogr. pol., t. 3,:1960, s. 172-208. 805. GRZEGORCZYKOWA Renata, KURZOWA Zofia: Bibliografia prac z zakresu słowotwórstwa języków słowiańskich w piśmiennictwie polskim za rok 1958. Por. jęz., 1960, z. 5, s. 234-240. 806. HENSEL Witold: Wielkomorawskie zaby,vki związane z magią płodności. Streszcz. Spraw. Wydz. Nauk Społ. PAN, 1960, z. 4, s. 65-{j6. 807. HORAK Bohuslav: Geografkky a etnongraficky obraz czeskych zemi v dobie rzimskeho cisarztvi. Praha 1955'. Rec. WIELOWIEJSKI Jerzy, Archeol., R. 10:1958, s. 245-247. 808. HRBEK Ivan: Novy arabsky pramen o vychodni astrzedni Evropie. Czeskoslovenska Etnografie. R. 2:1954. Rec. LEWICKI Tadeusz. Studia źródłozn" t. 1:1957, s. 285-288. 809. JECH Jaromir: Lidova vypraveni z Kladska. Praha 1959. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 810. KAVULJAK Andrej: Historycky miestopis Oravy. Bratislava 1955. Rec. GOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca. A. Kavuljska o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 811. KONIUSZ Janusz, RUTKOWSKI Zygmunt: Gdzie stanie cygański wóz. (Sprawy cygańskie na Ziemi Lubuskiej). Odra, 1959, nr 9, s. 5; Polem. ZAWADZKA Anna, S i d o r s ki Dionizy: Niebo przestaje być dachem. Tamże, nr 13, s. 11. 812. KORABIEWICZ Wacław: Makonde - wielcy rzeźbia'rze. Lud, t. 45:195'8/59, s. 70-90, ilustr. Rez. s. 599~03. Sum. s. 575-585. 813. KOSCHMIEDER Erwin: Sopila. Instrument dęty muzyki ludowej na wyspie Krku. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 245-256, nuty. Zsf. 814. KOSTRZEWSKI Józef: Obrządek ciałopalny u plemion polskich i Słowian północno-zachodni'ch. Warszawa 1960, PWN, s. 82, mapa l, ilustr. 815. KOT Włodzimierz: Bronisław GRABOWSKI a słowiańszczyzna zachodnia. Kraków 1959, PWN, na zlec. Uniw. Jagiell. s. 76. 816. KUBA L. HORAK Jirzi: Ludwik Kuba a polska lidova piseń. Etnog,r. pol., t. 3:1960, s. 230-244, ilustr. Sum. 817. KUBIN Józef Stefan: Kladske povidkY. Praha 1958. Rec. KAPEŁUŚ Helena: Czeskie bajki z Kłodzka. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 127-128. 818. LABUDA Gerard: Fragmenty dziejów słowiańszczy~ny za'chodniej. Poznall 1960, Wyd. Poznańskie, s. 312, tab. 6. 819. LABUDA Gerard: SłowiańszcQ;yzna pierwotna. Warszawa 1954. Rec. l\1YŚLIŃSKI Kazimierz. Studia źródłozn., t. 1:1957, s. 245"-247. 820. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Tło archeologiczne wspólnoty językowej bałto-słowiańskiej. Slavia antiqua, T. 7:1960, s. 1-11. Res. 821. LEWANDOWSKI Henryk: Angielskie Towarzystwo Pieśni Ludowej i Tańca. Por. muz., 1960, nr 1/2, s. 13. 822. LIPS Julius Ernst: U źródeł cywilizacji. Warszawa 1957. Rec. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Lud, T. 45:1958/59, s. 373-377. �30S Bibtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 823. LJUBINKOWIC Mirjana: Wspólne cechy ozdób słowiańskich. Tł. Tadeusz BYCZKO. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 2, s. 124--129., ilustr., rys. 824. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Studia nad wczesną słowiańszczyzną. Kwart. hist., 1960, nr 3, s. 747-765. 825. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienie roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec. BARDACH Juliusz. Acta Pol. hist., T. 2:1959, s. 167-173. Tekst w jęz. franc. 826. MARKL Jaroclav: Tradycja zbierania pieśni ludowych w Czechach. Tł. z czes. Józef ONDRUSZ. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 67-74, ilustr. 827. MARKOWSKI Eugeniusz: Eskimoska lekcja rzeźby. (O wystawie rzeźby eskimoskiej w Warszawie). Prz. kult., 1960, nr 22, S. 8-9, ilustr. 828. MJARTAN Jan: Prispevok k vyskumu l'udoveho vczelarstwva na Hornej Nitre (Slovensko, CzRS). Etnogr. pol., T. 3:1960, S. 294-308, ilustr. 829. NEDO Paweł: Obecny stan badań etnograficznych na Łużycach. Liter. lud., 1958, nr 2/3, S. 29-38. 830. PERZYŃSKA Maria: Badania nad Słowiańszczyzną wczesnf)średniowieczną w Czechosłowacji w latach 1954--1963. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 453-465. Res. 831. PROSZYŃSKI Zygfryd: "Ptasie wesele" czy "Pieśń weselna Słowian Połabskich". Kaszebe, 1959, nr 20, S. IV. 832. RABOTNOWA 1. P., JAKOWLEWA W. J.: Russkaja narodnaja wysziwka. Moskwa 1957. Rec. BAZIELICH Barbara. Pol.' Szt. lud., 1950, nr 3, S. 186-187. 833. RE!NFUSS Roman: Sztuka ludowa w Czechosłowacji. Pol. Szt. lud., 1960, nr 1/2, S. 95-98, ilustr. 834. ROSTAŃSKA Alicja: Przegląd teatrów amatorskich w Jugosławii. Teatr lud., 1960, nr 11, s. 661-663, ilustr. 835. RUDNICKI Mikołaj: Prasłowiańszczyzna Lechia Polska. 1. Poznall 1959, s. 280. Rec. SAFAREWICZ Jan: O praojczyźnie Słowian; Polen. RUDNICKI M.: Odpowiedź na recenzję ... Jęz. pol., 1959, Z. 5, s. 361-371; Przybałtyckie plemiona prapolskie. Spraw. Pom. TPN, nr 3, S. 204-207. 836. SCHEUFLER Vladimir: Czarna ceramika na ziemiach czeskich. Tł. z czes. Teresa CZAJKOWSKA. Pol. Szt. lud., 1960, nr 3, S. 163-168, ilustr. Sum. s. 191-192. 837. SKORJOWSKA-SMOLARSKA Jadwiga: Kilimy bułgarskie w zbiorach polskich. Rozpr. Spraw Muzeum Nar. Kraków, T. 5:1959, S. 141-164, ilustr. Sum. 838. SLOVENSKY ludowy textil. Martin 1957. Rec. PIETKIEWICZ Kazimierz. Pol. Szt. lud., 1958, nr 2, s. 124-125. 839. SZEWCZYK Wilhelm: Antologia poezji łużyckiej. Katowice 1960. Śląsk, s. 363, ilustr. 840. ŚLIZIŃSKI Jerzy: Z zagadnień słowiańskich. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 1720, ilustr. Krat. sod. s. 91, Zsf. s. 93-94. 841. TROJAN Alicja: Sztuka eskimoska. (Wystawa w Warszawie). Tyg. Kult. Orka, 1960, nr 24, s. 2, ilustr. 842. TYMIENIECKI Kazimierz: Państwo swewskie i Słowianie na szerszym tle zagadnień słowiańskich. Slavia antiqua., t. 7:1960, S. 35--110. Res. Z Problemów Słowian starożytnych (Terytorrium i naj dawniejsze podziały). Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 177-208, mapy. Res. 843. VACLAVIK Antonin: Od prace k lidvemu obrzadu a k lidovemu umieni. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 386-407., ilustr. Sum. 844. VILlAFANE Javier: Bajki i legendy. Warszawa 1959, NK, S. 47. �Bibtiogmjia etnografii potskiej za tata 1959/1960 309 845. VYDRA Józef: Lidova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. Rss. Pol. Szt. lud., 1958, nr 3, s. 183-184. 846. WILKOWSKA-CHOMIŃSKA Krystyna: Gruzińska muzyka ludowa. Muzyka, 1960, nr 3, s. 83-95, ilustr, nuty. 847. WINAR Jurij: ...0 łużyckiej sztuce ludowej. Rozm. przepr. Alojzy St. MATYNIAK. Odra, 1959, nr 41, s. 7, ilustr. 848. WISŁOCKI Juliusz: Niewolnictwo u Słowian. (Fragm. listu ... dotyczący wypowiedzi dyskusyjnej na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich). Kwart. hist., 1959, nr 3, s. 1002-1003. 849. WOKROJ Franciszek: Relikty ludności słowiańskiej na Zachodnim Pomorzu. Streszcz. ref. Szczec. 1960, nr 617, s. 102-104. 850. ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA Maria: Materiały dotyczące obrzędowości Karaimów Wileńszczyzny. Etnogr. Pol., t. 3:1960, s. 426---432, Res. 851. ZOCHOWSKI Tadeusz: Byliśmy w gościnie u Serbów Łużyckich. (Zespół amatorski Uniwersytetu Ludowego z Raźniey). Zarzewie, 1959, nr 33, s. 6-7, ilustr. IX. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. EUROPA 852. ANDERSEN J. Ch.: Baśnie. T. 1, 2. Warszawa 1959. PIW, T. l, s. 606, T. 2, s. 614, tabl. 853. BAJKI ludów nadbałtyckich. Warszawa 195'9, NK, s. 184, tabl. 4. 854. BANATEANU Tanored: Rumuńskie skrzynie ludowe. Tł. Eugenia Tarska. Po. Szt. lud., 1959, nr 3, s. 123-131, ilustr. rys. Sum. s. 183. 855. ERIXON Sigurd: Del' Wechsel von Wohnort in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 125137. Krat. sod. 856. HALTSONEN Sulo: Einiges uber Gebiet und Aufgaben der finnischen Etnoprahie. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 209-217. Krat. sad. 857. KALTENBERGH Lew: Ballady siedmiogrodzkie. Warszawa 1959, LSW, s. 149. 858. KWAŚNIEWSKI Krzysztof: Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych za granicą. Ref. Lud, t. 45:1958/59, s. 460---472. 85'9. LORENZ Herman: Ponowny ófozkwit rzeźbia,rstwa ludowego w Górach Rudawskich. Tłum. z niem. Demakr. Niemcy, 1959, nr 1, s. 17-18, ilustr. 860. PAJĄKOWSKI Włodzimierz: Gmina wiejska w Ligurii w okresie cesarstwa (w I-II w n.e.). Rocz-i hist., R. 25:1959, z. 2, s. 209-274. tab., mapa., Res. 861. PETERA Janina: Badania nauki ludowej w Alba,niL Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 79-83, ilustr. Sum. s. 119. 862. POTZSCH Fritz: Sztuka ludowa NRD wyrazem prawdziwej radości życia. Tł. z niem. Demokr. Niemcy, 1959, nr 10, s. 20--23, ilustr. 863. PRZEMOCZONY, przemarznięty... (Węgierska pieśń ludowa). Oprac. muz. R. T. Słowa tł. Robert STILLER. Mat. rep. Zarz. Ośw. Kult. Gl. Zalrz. Polit., 1959, nr 3, s. 164-165. 864. PORĘBOWICZ Edwa·rd: Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie. Warszawa 1959, LSW, s. 296, tabl. 1. 865. SARASATE Pablo: Melodie cygańskie. Kraków 1959, PWM, s. 7. 866. SŁUSZKIEWICZ Eugeniusz: Przysłowia Ormiańskie. Probl., 1960, nr 5, s. 379-390. �310 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 867. TABASZ Zbigniew: Scena młocki na fragmentach skyfosu z Terentu. Archeol., R. 10:1958, s. 164-166, ilustr. 868. ZAJĄCZKOWSKI Włodzimierz: Die bibliographischen Materialen zur Erforschung der karaimischen Sprache und Volkskunde. Folia orient., t. 1:1959, fasc. 2, s. 338-346; Die mongolischen Elemente in del' karaimischen Sprache, ibid., t. 1:195'9, fasc. 2, s. 296-302. B. AFRYKA 869. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Naskalne wyobrażenia wozów z końmi w północnej Afryce i na Saharze. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 41-77, ilustr. rys. mapa. Res. 870. BAJKI murzyńskie. Kraków 1959, WL, s. 201, tabl. 9. 871. BAŚNIE z 1001 nocy. Warszawa 1960, NK, s. 487, tabl. 12. 872. BUKOWSKI Zbigniew: Odkrycie malowideł skalnych na pustyni libijskiej. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 274-277, 280-284, ilustr. 873. CZEKANOWSKI Jan: Likwidacja konkwisty. (Wspomnienia z Konga sprzed 50 laty). Tyg. powsz., 1960, nr 36, s. 6-7; Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. Lud, t. 45:1958/59, s. 13-34, mapa. Rez., s. 595-596. Sum. s. 571-572. 874. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej. Wrocław 1958, Polskie Tow. Ludoznawcze, Prace Etnologiczne. Red. Józef GAJEK, t. 6, s. 461. 875. ELLENBERGER Victor: La Fin tragique des Bushmen. Paris 1953. Rec. (w poz. 879). 876. KARWOT Edward: Sztuka naskalna Sahary. Poznaj Świat, 1959, nr 3, s. 2832, ilustr., tam., mapa. 877. LEWICKI Tadeusz: Les IbadHes dans l'Arable du Sud au moyen age. Folia orient., 1959, fasc., 1, s. 3-17. 878. ŁYSIK Stefan: Pigmeje af·rykańscy i zagadnienie ich języka. Lud, t. 45:1958/59, s. 35-69, mapy. Rez. s. 596-599. Sum. s. 272-574. 879. MAKULSKI Kr,zysztof: O wierzeniach religijnych Buszmenów. Euhemer, 1960, nr 1, s. 72-76. 880. RATAJSKI Lech: Ludy Af'ryki. Poznaj Świat, 1960, nr 12, s. 20-25, ilu str., tab., mapy. 881. STRELCYN Stefan: Etiopskie modlitwy magiczne dla rozwiązywania czarów. Fragm. pracy "Prieres magiques ethiopiennes pour delier les charmes (maf ehe seray)". Tł. z franc. Euhemer, 1959, nr 4, s. 349-382, ilustr. C. AZJA 882. BRINDAROW A.: Myśliwy Charibu. Baśnie wschodnie. Warszawa 1959, NK, s. 130. 883. CHYTRY sędzia. Bajka hinduska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 4, s. 62. 884. DLACZEGO słońce wschodzi kiedy kogut pieje. Bajka chińska. Tł. Widnokręgi, 1960, nr 5, s. 33-'35. 885'. JAN-Sang-dzin: U źródła. Koreańska piosenka ludowa. Oprac, J. KRUCZKOWSKI. Słowa Cze-ro-sa. Tł. Jerzy FICOWSKI. Z Piosenką, 1959, nr 7/8, s. 18-20. �BibLiograjill etnografii potskiej za lata 1959/1960 311 886. KAPADIA Kanaiyal MotHal: Marriage and family in India. Ind. ed. Calcuta 1958. Rec. KOWALSKA Krystyna Agnieszka: Małżeństwo i rodzina w Indiach. Kult. i Społ., 1959, nr 2, s. 204-214. 887. LESZCZYCKI Stanisław: Nowy chiński atlas regionalny. Prz. geogr., 195'9, z. 1, s. 193-194. 888. MICHALSKI Franciszek, WACHAL Jadwiga: Sadeh - irańskie święto ognia. Prz. orient., 1960, nr 3, s. 303-315. 889. NGOC Huu, Hank Alice: Ludowe pieśni Wietnamu. (Wybór z antologii). Tł. z franc. Maria KURECKA, Orka, 1960, nr 18, s. 4. 890. STOLAREK Zbigniew: Wesele u Thajów. Dookoła Świata, 1960, nr 35, s. 5-6, ilustr. 891. TYLOCH Witold: Kultura i religia Hetytów. Euhemer, 1960, nr 3, s. 94-109, ilustr., mapa. 892. WIRPSZA Witold: Obyczaj miłosny. Korespondencja z Wietnamu. Życie Warsz., 1960, nr 33, s. 4, 7. 893. ZA WADA Franciszek: Ruch chłopski w Japonii. Tyg. kult., Orka, 1960, nr 33, s. 2. 894. ŻDANKO T. A.: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sredniej Azji, Sowietskaja Etnografija 1955, z. 3. R€c. GARYGA Bolesław, Lud, t. 44:1957, s. 238-250. D. AMERYKA 895. BREOWICZ Wojciech: W dorzeczu Ivai w Paranie. (F,ragm. Historii emigracji polskiej w Brazylii). Wieści, 195'9, nr 14, s. 4. 896. DZIEDUSZYCKI Antoni: Sztuka Eskimosów. (Wystawa Sztuki Eskimosów Kanadyjskich). Odra, 1960, nr 44, s. 6. 897. HUMBOLDT Aleksander: Podróże po Ameryce podzwrotnikowej. Warszawa 1959, KiW, s. X, 474, tabl. 12, mapa. Tłumac.zenie z niem. pod r€d. prof. B. 01szewicza - J. Babicz, J. Petryszyn. 898. J. P.: Skarb Inków. Odgłosy, 1959, nr 24, s. 5, ilustr. 899. KOSIDOWSKI Zenon: Królestwo złotych łez. Tawantinsuju, mocarstwo Inków. - Gościńce słoń·ca. Dookoła Świata, 1959, nr 263, 266, s. 14-15, ilustr. Rec. CZESZKO Bohdan. Raport o zagładzie Inków. Prz. Kult., 1960, nr 35, s. 8; Królestwo złotych łez: Szkoła Inków Yacha Huasi. - Uwolnij mnie od demona. - Król lonków i jego syn. Dookoła Świata, 1959, nr 270, s. 12-14. 1000. LIPS Ewa: Księga Indian. Warszawa 1960, WP, s. 485, tabl. 64, ilustr. Tłum. z niem. Kazimierz PIESOWICZ. 1001. MALKIEWICZ Jan Krzysztof: Ciekawi mali ludzie - Eskimosi. (Wystawa sztuki Eskimosów w Warszawie). Tyg. powsz., 1960, nr 22, s. 8, ilustr. 1002. WAKARELSKI Christo: Sl€di na jednopołnata zemedelska sistema u B'łgarite. Etnogr. pol., t. 3:1960, s. 408--420, rys. mapa. Sum. 1003. Z. K.: Sztuka zrodzona w Igloo. (Wystawa Sztuki Eskimosów w Warszawie). Tryb. Ludu, 1960, nr 130, s. 4, ilustr. E. AUSTRALIA I OCEANIA 1004. CHEGARAY Jaques: Hawaje. Tłum. z franc. Julia MARTUSZEWSKA, szawa 1960. Iskry, s. 245. tabl. 16. War- �312 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 X. POGRANICZE ETNOGRAFII Z POMOCNICZYl.\'II I POSIŁKUJĄCYMI NAUKAMI 1. ARCHEOLOGIA 1005. ALEKSIEWICZ Marian: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-nymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego. Rocz. Woj. rzesz., 1958, z. 1, s. 1-96, ilustr. mapy. 1006. ARCHEOLOGIJA un Etnografija. T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. Hist. Kult. mater., 195'9, nr 1, s. 161-164. 1007. ARCHEOLOGIA. Rocznik Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. 8. 1956. Z. 2. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 293---507, ilustr. + spis treści. 9, 1957. Wrocław 1959, Oss., s. VI, 210, ilustr. 1008. ARCHEOLOGIA Polska. T. 3, Z. 1, Wrocław 1959, s. 227, ilustr.; t. 4, z. 1, 1959, s. 224, t. 1, 3, ilustr.; t. 4, z. 2, 1960, s. 232-403, tabl. 6, ilustr.; t. 5, z. 1, 1960, s. 180, tabl. 1, ilustr.; t. 5, z. 2, 1960, Oss, s. 186-359, ilustr. 1009. ARCHEOLOGIA Śląska. 2. Wil"ocław 1959, PWN, s. 262, tabl. 22, ilustr. 1010. AUGUSTINIK A. 1.: K woprosu o metodikie issledowanija driewnej kieramiki. Kratkije Soobszczenija o Dokładach i Polewych Issledowanijach Instituta Istorii Matierialnej Kultury z. 64:1956. Rec. BRONICKA-RAUHUT Jadwiga: Archeol. Pol. T. 4:1959, z. 1, s. 217-218. 1011. BIBLIOGRAFIA (z zakresu archeologii). Archeol., t. 8:195'6, z. 2, s. 471-476. 1012. BIELENIN Kazimierz: Dotychczasowe wyniki badań na sta'rożytnych stanowiskach hutniczych w rejonie Gór Świętokrzyskich w r. 1956. Spraw. archeol., t. 5:1959, s. 55-61, ilustr. Sod. Sum. 1013. BUKOWSKI Zbigniew: Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowych kultury łużyckiej. Archeol. pol., t. 5 :1960, z. 2, s. 197-244, ilustr. rys. Sum. 1014. CEHAK-HOŁUBOWICZOWA Helena: Kamienna konstrukcja kultowa pod szczytem na północnym stoku góry Ślęży. Światowid, t. 23:1960, s. 479-493, ilustr. rys. Sum. Archeol. Pol., t. 3:1959, z. 1, s. 51-100, ilustr. rys. tab. Zsf. 1015. CERAM C. W.: Bogowie, groby i uczeni. Powieść o archeologii. Tłum. z niem. Warszawa 1958. II Wyd. 1959, PIW, s. 535, tabl. 31, Rec. CZAJKOWSKI Zbigniew: Mity wskrzeszają rzeczywistość. Kierunk,i, 195'9, nr 8, s. 10-11, ilustr.; E. W. Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 41; GEMBALA Alojzy. Wiad. hist., 1958, nr 6, s. 429. 1016. GABAŁÓWNA Lidia: Pochówki bydlęce kultury amfor kulistych ze stanowiska 4 w Brześciu Kujawskim w świetle podobnych znalezisk kultur środkowoeuropejskich. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1958, nr 3, s. 63-107, ilustr. rys. Sum. s. 183-190. 1017. GABAŁÓWNA Lidia: Z problematyki uprawy ziemi w neolicie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 125-133. Sum. M. Łączyńska-Abramowicz, s. 163-164. 1018. GAJEWSKI Leszek: Materiały do średniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce. Materiały Archeologiczne, T. 1:1959, Rec. KRUPPE Jerzy: Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 407-409. 1019. GAJEWSKI Leszek: Ślady kultury kriszskiej. (Koriis Kultur) w Małopolsce w świetle odkryć archeologicznych na lewym brzegu Wisły. Spraw. PAN, Oddz. Kr., 1959, Z. 1, s. 1-8, rys. �Bibliografia etnografii polskiej za Zata 1959/1960 313 1020. GARCZYŃSKI Władysław: Transport i kon:serwacje wczesnośredniowiecznej łodzi ze wsi Czarnowsko, pow. Lębork, Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 393-397, ilustr. Zsf. 1021. GEDIGA Bogusław, GEDL Marek: Wczesnołużyckie cmentarzysko o mieszanym obrządku pogrzebowym w Krzanowicach. pow. Opole. Zesz. nauk. UWr., Ser. A, nr 19, Archeol. Śląska, 1959, z. 2, s. 23-33, rys. Rez. Zsf. 1022. HILCZEROWNA Zofia: Z nowszych badań nad starożytnościami słowiańskimi w Jugosławii. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 465-477. Res. 1023. KAMIŃSKA Janina: P,rzyczynki do osadnictwa wiejskiego z V-X w.n.e. na terenach PolskU. Środkowej. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr., Łódź, Ser. archeol., 1957, nr 2, s. 53-'68, rys. tab. Res. J. RUKOWNA, s. 140-15!. 1024. KIHL Emilia, TABACZYŃSKA Eleonora: Badania nad Słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w ZSRR. Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 499509. Res. 1025. KOSTRZEWSKI Józef: Północna peryferia kultury łużyckiej. Ref. mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 7-16, Sum. 1026. KOWALSKI Stanisław, KOZŁOWSKI Janusz: Neolityczna pracownia krzemieniarska w miejscowośd Bębło, pow. Olkusz. Wiad. archeol., 1958, z. 4, s. 339-354, rys. Krat. sod. Sum. 1027. KOZIEŁ Stanisław: Grodzisko kultury łużyckiej w miejscowości Zabrzeż 'Pow. Nowy Sącz (polska). Acta archeo!. carpat., t. 1:1958, fasc. 1, s. 109-112, ilustr., mapa. Res. 1028. KRAMAREK Janusz: Znaki garncarskie na ceramice wrocławskiej z XII i początku XIII w. Silesia antiqua, t. 1:1959, s. 219-237, rys. Res. 1029. NIEWĘGŁOWSKI Andrzej: Kość jako suroWJiec w najdawniejszej kulturze człowieka. Z Otchł. Wieków, 1960, z. 3, s. 204-210, ilustr., rys. 1030. PAZDA Stanisław: Bibliografia śląskich 'Prac a,rcheologicznych na rok 1957. Zesz. nauk. UWr. Ser. A., nr 18, A,rcheal Śląska, 1959, z. 3, s. 163-166. 1031. SPIS Treści tomu V Archeologii Polski. 1032. SPIS Treści Rocznika Archeologia, VIII, 1956. 1033. STAFIŃSKI Aleksander: Osada słowliańska Gwda i jej mieszkańcy. Liter. lud., 1960, nr 4/5, s. 25-27, ilustr. Krat. sod. s. 92, Zsf. s. 94. 1034. SZYDŁOWSKI Jerzy, KUBICZEK Teodor: Kilka uwag na temat konstrukcji i działania ,zamków z okresu wpływów rzymskich. Archeol. Pol., t. 5:1960, z. 2, s. 245, rys. Zsf. 1035'. VOIGT Theodor: Die friihesten Slaven. Ausgrabungen und Funde. Bd. 3:1958, H. 4/5, Rec. CNOTLIWY Eugeniusz: Mat. zach.-pom., t. 5:1959, s. 543-544. 1036. WOJTASIK Jerzy: Pozostałości osady łużyckiej na wzgórzu "Młynówka" w Wolinie. Mat. zach.-pom., t. 4:1958, s. 49-104, rys., mapy. Zsf. 2. JĘZYKOZNAWSTWO (dialektologia, PORÓWNAWCZE onomastyka) 1037. BASARA Jan: Nazwy "kołowrotka" (zamknięcia) w gwa.rach polskich. Po,r. jęz., 1959, z. 3/4, s. 162-165, rys., mapa. 1038. BĄK Piotr: Słownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej. Wrocław 1960, Oss., s. 130. Rec. KUPISZEWSKI Władysław. Por. jęz., 1960, z. 8, s. 367-369; PLUTA Feliks. Zar. Śląs., 1960, z. l, s. 141-143; WILCZEK Stanisław. ibid., 1960, z. 4, s. 662-664. 1039. BELCARZOWA Elżbieta: Czarne jagody, borówki i ich synonimy. Jęz. pol., 1960, nr 4, s. 281-291, mapy. �314 Bib~iografia etnografii potskiej za ~ata 1959/1960 1040. BIEŃ-BIELSKA Hanna: Słownictwo Wa,rmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy. Wrocław 1959, Oss., s. 80 + map. 11. 1041. BŁASZKOWSKI Wojciech: Geograficzne i ludowe nazwy miejscowości w regionie kaszubskim. Zesz. geogr. WSP Gdańsk, t. 1. 1960, s. 239-249. Sum. 1042. JEZOWA Maria: O dawnych słowiańskich dialektach między dolną Odrą i Łabą. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617, s. 123. 1043. JUDYCKA Irmina: Z badań nad ludową terminologią rolniczą. Kwart. Hist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 437-440. 1044. JURKOWSKI Eugeniusz, ŁAPIŃSKI Ireneusz, SZYMCZAK Mieczysław: Słownictwo Warmii i Mazur. Stopnie pokrewień'stwa, życie społeczne i zawody. Wrocław 1959, Oss., s. 99. 1045. KAMIŃSKA-RZETELSKA Ewa, PAŁKOWSKA-ZIENIUKOWA Jadwiga: Stan badań nad gwarami kaszubskimi. Streszcz. ref., Szczecin 1960, z. 617. 1046. KANTAK Kamil: Jemielna. (Nazwy słowiańskie znad Łaby i Bałtyku). Kaszebe, 1959, nr 10, s. I. 1047. KRUSZYŃSKI Tadeusz: Znaczenie wyrazu prawo w języku staropolskim i w ludowych gwa'rach. Pol. sacra, 1958, nr 2, s. 281-317. 1048. KUPISZEWSKI Władysław, WĘGIEŁEK-JANUSZEWSKA Zdzisława: Słownictwo Warmii i Mazur. Astronomia ludowa. Miary czasu i meteorologia. Wrocław 195'9, Oss., s. 103 + map 8. Rec. KRUSZEWSKA Lidia: Studia Warmińsko-Mazurskie. Warmia i Mazury, 1960, nr 3, s. 19, Jęz. pol., 1959, nr 3, s. 212-'217, z. 4, s. 311-316. Rec. MARTUSZEWSKI Edward. Warmia i Mazury, 1960, nr 9, s. 18, liustr. 1049. KUPISZEWSKI Władysław: Ze słownictwa ludowego w zakresie astronomii. Ludowe nazwy gwiazd. Por. jęz., 1959, z. 617, s. 290--303, mapy. 1050. LABUDA Aleksander: Słowniczek kaszubski. Warszawa 1960, PZGS, s. 114. 1051. LEYDING Gustaw: Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego. Cz. 2. Nazwy fizjograficzne (zlokalizowane). Poznań 1959, PWN, s. 550. 1052. LOTKO K: W sprawie ·gwa,r mieszanych i przejściowych. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 291-295. 1053. ŁESIOW Michał: Polonizmy ukraińskiej gwary wsi Kolechowic. Jęz. pol., 1958, nr 5, s. 362-369. 105'4. MAŁECKA-PAŁASZOWA Halina: Historia i geografia ginącego w języku polskim wyrazu: chyża itp. Jęz. pol., 1959, z. 4, s. 275-291. 1056. MAŁY ATLAS gwar polskich. T. 2. Cz. 1, Cz. 2 .Wstęp do T. 2. Wrocław 1959, Oss. Rec. BASARA Jan. Por. jęz., 1960, z. 2, s. 82-91. 1057. MOCARSKA-FALIŃSKA Barbara: Słownictwo Warmii li Mazur. Uprawa i obróbka lnu. Wrocław 1959, Oss" s. 219, ilustr. + map 35. 1058. NITSCH Kazimierz: Ze wspomnień językoznawcy. Warszawa 1960, PW:!'T, s. 350, tab!. 1, ilustr. 1059. PARYSKI Witold H.: Rozwój i stan badań toponomastycznych w Tatrach i na Podtatrzu. Onomast., R. 5:1959, z. 2, s. 55"1-557. lOGO. POLAŃSKI Kazimierz: Stan badań nad językiem połabskim. Streszcz. ref. Sz'czec., 1960, z. 617, s. 124--125. 1061. POMIANOWSKA Wanda: Z prac nad próbnymi mapami dialektów słowiańskich. Po'r. jęz., 1959, t. 3/4, s. 107-115. 1062. PRACE językoznawcze. Z. 3. (Filologia Z. 6). Kraków 1960, PWN, s. 302, tabl. l, ilustr. 1063. RA WKA Antoni: Nazwy i ludzie. (Nazewnictwo Warmii i Mazur). Warmia i Mazury, 1959, nr 12, s. 14-15. �BibLiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 315 1064. REYCHMAN Jan: Jeszcze w sprawie pochodzenia wyrazu pols. gwar. pajtaś - pajtasz. (polem. z węgierskim slawistą B. Sulan'em). Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 386-387. 1065. ROSPOND Stanisław: Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959, Śląsk, s. 480, ilustr. Rec. BOREK Henryk. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 189-192, RECZEK Stefan: Na tropach śląskiej polszczyzny. Odra, 1960, nr 2, s. 6, ilustr. SIUDUT Andrzej: Dziesięć wieków języka polskiego na Śląsku. Nowe Książki, 1959, nr 22, s. 1381-1382. SZCZEGOŁA Hieronim: Nowa książka o polskości Nadodrza. Nadodrze, 1960, nr 9, s. 4; URBAŃCZYK Stanisław. Zar. śląs., z. 3, s. 486-472. TOMASZEWSKI Władysław. Prz. zach., 1960, nr 1, s. 205-207; URBAŃCZYK Stanisław: Jęz. pol., 1960, z. 2, s. 145-148; ZIELONKA Zbigniew. Tyg. powsz., 2960, nr 5, s. 2. ROSPOND Stanisław: Nazwiska Ślązaków. Wrocław 1960, Oss., s. 114, tabl. 1, ilustr. 1066. ROZPRAWY Komisji Językowej. T. 7, Wrocław 1959, Oss., s. 79. 1067. SIATKOWSKI Janusz: W sprawie nazw pomieszczeń dla zwier·ząt domowych na Warmii i Mazurach. Jęz. pol., 1960, nr 3, s. 237-240, mapa. 1068. SŁAWSKI Franciszek: O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budownictwa. Etnogr. pol., t. 3 :1960, s. 351-354, Res. 1069. SŁOWNIK Staropolski. T. 2, Z. 7113. (GÓrny-Hynszta). Wil'ocław 1959, Oss., 481-552. 1070. SlVIOCZYŃSKI Paweł. Język literacki a gwary. Polonist., 1959, nr 3, s. 24--31.; Stan i perspektywy prac nad atlasem gwar Lubelszczyzny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk., Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 79-83. 1071. SOBIERAJSKI Zenon: Zarys gwar polskich okolicy Starej Lubowli na Spiszu słowackim. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 25-54, tab. tenże. Z przeszłości gwar północnej Wielkopolski XVI-XVIII wieku. Slavia occid., t. 20:1960, z. 2, s. 149-164. Res. 1072. STIEBER Zdzisław: Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny. Z. 3, Wrocław 1959, Oss., s. 6, map. 50; z. 4, 1960, Oss., z. 6, map 50. 1073. STUDIA FONETYCZNE z Warmii i Mazur. Konsonantyzm. Wrocław 1959, Oss., s. 237, mapy 51. 1074. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Zwarty zasięg dialektów kaszubskich w świetle najnowszych danych dialektologicznych. Rocz. gdański, t. 17/18:1958/59, s. 319-324, mapa. 1075. TURSKA Halina: Atlas kujawsko-chełmińsko-dobrzyński. Ref. Spraw. Wydz. Nauk Społ., PAN, 1960, z. 2/3, s. 39-43. 1076. ZAGORSKI Zygmunt: Gwara wsi Stawnica w powiecie złotowskim. Spraw. Pozn. TPN, nr 1, s. 48-49. Zesz. Nauk. UP, nr 23, Filol., 1959, nr 3, s. 55-107, tab. Gwary Krajny. Ref. Spraw. Wydz. Nauk. Społ. PAN, 1960, z. 2/3, s. 75~78. Na marginesie badań gwaroznawczych na Krajnie. Kaszebe, 1960, nr 17, s. I-II. 1077. ZARĘBA Alfred: Słownik Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Krakó" 1960, PWN, s. 166. Rec. SUŁKOWSKA Jadwiga. Por. jęz., 1960, z. 10 s. 459-464. 1078. ZARĘBA Alf·red: O wołaczu w funkcji mianownika w dialektach polskich. Jęz. pol., 1959, z. 5, s. 385-386; Stan prac nad atlasem i słownikiem gwar śląskich. Ref. Spraw Wydz. Nauk SpoI. PAN, 1960, z. 2/3, s. 66-69. 1079. ZDANCEWICZ Tadeusz: Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn. Lingua posn., t. 8:1960, s. 333-352. �316 Btbtiografia etnografii poLskiej za żata 1959/1960 1080. Z GWARY nowosądeckiej. Księżyc świadkiem. Zapis J. SYMON!. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 237; z. 617, s. 322-323. 1081. Z GWARY Podhalańskiej. Zapis. Władysław KUPISZEWSKI. Por. jęz., 1959, z. 5, s. 236. 1082. Z GWARY suwalskiej. Zapis. Barbara FALIŃSKA. Por. jęz., 1959, z. 3/4, s. 187-189. 1083. ZIERHOFFER Karol: Nazwy 'cepów i ich części w Wielkopolsce. Zesz. nauk. UP, nr 23, Filo!., 1959, nr 3, s. 11-23, mapy; Ścieżka i jej synonimy w gwa,rach i historii języka polskiego na tle ogólnosłowiańskim. Wrocław 1959, Oss., s. 92, mapy 2. 3. Antropologia etniczna 1084. ANTHROPOS T. 49:1954. Rec. WROBLEWSKI Tadeusz, Lud, T. 44:195'7, s. 298-324. T. 50:1955, T. 51 :1956. Lud 45:1958/59, s. 348-368. 1085. CZEKANOWSKI Jan: Balticum a Skandynavia. Lud T. 44:1957, s. 7-46, tab. wykr. mapy. Sod. s. 616-618, Zsf. s. 599-600; Mapa Antropologiczna Polski i jej interpretacja. Spraw. Pozn. TPN, 1950/51, nr l, s. 75. 1086. DZIERZYKRAJ-ROGALSKI Tadeusz: Badania antropologiczne ludności osady kaszubskiej Chałupy (półwysep Hel). Rocz-i Akad. Med. Białyst., R. 5: 1959, s. 459--478, tab. wykr. Krat. sod. Sum; Sprawozdanie z badań antropologicznych dzieci kaszubskich na półwyspie Hel w 1960 r. Człow. w Czasie Pxzestrz., 1960, z. 2, s. 101-103. 1087. KOCZKA Wojciech: Zagadnienia etnogenezy ludów Europy. Wr. 1958. Rec. DAN z otchł. Wieków, 1959, z. 2, s. 153-154. 1088. MODRZEWSKA Krystyna: Z badań nad rozwojem ludności parafii Puchaczów w latach 1797-1945. Ann. UMCS, Sect. B., v. 11:1956, s. 47-68, tab. Rez. Sum. 1089. OTRYSKO Zofia: Struktura antropologiczna ludności powiatów: Nowy Tar;!. Bochnia, Myślen.ice i Wadowice. Prz. antropo!., t. 24:1958, z. 2, s. 526-536. tab. Res. 1090. PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY, Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 25':1959, z. 1, Wrocław 1959, PWN, s. 278, tab. 12. 4. Geografia i krajoznawstwo a) d e m o g r a f i a, an tr op og l' afia i p ok r ew n e 1091. DOPIERAŁA Bogdan: Ekonomiczne i demograficzne problemy Pomorza Zachodniego w świetle niemieckich materiałów żródłowych z lat 1926--1932. Poznań 1959, Inst. Zachodni, s. IV, 274. Rec. WIELKOPOLSKI Alfred, Szczecin 1959, z. 11112, s. 87-89. 1092. DULCZEWSKI Zygmunt: 'Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945-1959. Prz. Zach., 1960, nr 1, s. 183-198. 1093. DZIEWULSKI Władysław: Struktura społeczna niektórych miast śląskich w świetle podatników z r. 1619. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr l, s. 61-81, tab. Inh. s. 147-148. 1094. DZIURZYŃSKI Patrycy: Ruchy demograficzne na Ziemiach Zachodnich. Zycie gosp., 1960, nr 17, 20, s, 8, Hustr. �Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 317 1095. HOLZER Jerzy: Prognoza demograficzna Polski na lata 1960-1975 według województw. Warszawa 1959, PWG, s. 192. 1096. HOLZER Jerzy: Przewidywane zmiany w stanie i strukturze wieku ludności pięciu państw demokracji ludowej. Wiad. statyst., 1958, z. 5, s. 10-14, rys., tab. 1097. LESZCZYŃSKI Józef: Struktura społeczna i stosunki demograficzne na wsi klodzkiej w XVII wieku. Śląs. Kwart. hist. Sobótka, 1960, nr 4, s. 479-496, tab. Inh. s. 619-620. 1098. NOWAKOWSKI St.efan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. Rec. ŻYGULSKI Kazimierz. Prz. socjol., t. 13:1959, z. 1, s. 276-279. 1099. ORZECHOWSKI Marian: Ludność polska na Dolnym Śląsku w latach 19181939Wr. 1959. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. śląs., 1960, z. 2, s. 315-318. 1100. PODWYSOCKI Tadeusz: Wielki blask małej Sławy. (Stosunki demograficzne w XIX i XX w. na Ziemiach Zachodnich). Odra, 1959, nr 52, s. 1, 4. 1101. ZIÓŁEK Bogumił: Węzłowe problemy demograficzne Ziem Zachodnich, Prz. zach., 1960, nr 1, s. 36-57. tab. wykr. b. a t l a s y, m a p y, p r z e w o d n i k i. 1102. ATŁAS Mira: Moskwa 1959. Rec. RATAJSKI Lech: Radziecki atlas świata. Poznaj Świat, 1960, nr 11, s. 45. 1103. ATŁAS Ozjera Bajkał, pribierjeżnaja czast': Moskwa 1959. Rec. SZAFLARSKI Józef. Czas. geogr., 1960, z. 2, s. 228-229, ilustr. 1104. ATLAS Świata. Warszawa 1959, PPWK, s. 247, map 35. 1105. BESKID śląski i Żywiecki. Mapa turystyczna. Podziałka 11:125.000 Warszawa 1959, PPWK. 1106. BIESZCZADY. Mapa turystyczna. Podziałka 1:125.000. Warszawa 1960, PPWK. 1107. BORY Tucholskie. (Praca zbiorowa. Red. Paweł Dzienisz). Warszawa 1959, SiT, s. 218, mapa 1. 1108. GORCE. Ma-pa turystyczna. Podziałka 1:75.000. Warszawa 1959, PPWK. 1109. GÓRY Świętokrzyskie. Mapa turystyczna. Warszawa 1960, PPWK. 1110. KOLENDO Jerzy: Na powiślańskim szlaku. (Kwidzyń). Warmia i Mazury, 1959, nr 6, s. 24-25. 1111. KOŻMIŃSKI Andrzej: Duszniki Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 93, mapa 1, ilustr. 1112. KOŻMIŃSKI Andrzej: Kudowa Zdrój okolice. Warszawa 1960, SiT, s. 88, mapa 1, ilustr. . 1113. KRYGOWSKI Wladysław: Beskid Sądecki (część wschodnia) i Beskid Niski. Warszawa 1959, SiT. 1114. KURAN Józef: Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich. Warszawa 1959, SiT, s. 189, ilustr. 1115. KURAN Józef, CZAJKOWSKI Stanisław: Kajakiem po Mazurach i Warmii Warszawa 1960, SiT, s. 559, mapa. 1116. LEWICKI Tadeusz: Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX-XI. Acta ar che ol. carpat., t. 1:1959, fasc. 2, s. 191-208, mapa. Rec. Zofia SŁAWSKA. Rez. Olga SOKOŁOW. 1117. LUBLIN. Przewodnik. Lublin 1959. Lubelska Spółdzielnia Wyd., s. 124, ilustr. + mapa 1. �318 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 195911960 1118. MAPA Polski w czterech arkuszach ze skorowidzem miejscowości. (Administracyjna). Podziałka 1:500.000 Warszawa 1959, PPWK, s. 149. 1119. MAPA województwa lubelskiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960, PPWK. 1120. MAPA województwa łódzkiego. Podziałka 1:500.000. Warszawa 1960. 1121. OKOLICE Warszawy. Mapa turystyczna. Podziałka 1:300.000. Warszawa 1960. PPWK. 1122. POJEZIERZE Suwalskie. Mapa turystyczna. Podziałka 1:200.000. Warszawa 195'9, PPWK. 1123. POLSKA. Mapa fizyczna. Podziałka 1:700.000. Warszawa 1959, PPWK. 1124. PUŁAWY. Kazimierz. Mapa turystyczna. Podziałka 1:100.000. Warszawa 1959, PPWK. 1125. RADOLIŃSKA Maria: Zagłębie Górnośląskie. Warszawa 1959, WG, s. 12. + mapy 4. 1126. SAYSSE-TOBICZYK Kazimierz: Pod wierchami Tatr. (Album). Warszawa 1960, NK, s. 242. 1127. SMOLSKI Stanisław: Pieniński Park Narodowy. Kraków 1960. Rec. GUT Stefan. Ws,zechśw., 1960, z. 11, s. 310. 1128. ŚWIĘTOKRZYSKI Park Narodowy. Kraków 1959. Zakład Ochrony Przyrody. s. 201, mapy 2, tab!. 16. 1129. WDOWIARZ Stanisław: Karpaty (Beskidy). Warszawa 1959, WG, s. 1.5 + mapy 2. 5. Historia a) Historia wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa. 1130. A. O.: 1900 lat Skórcza? Kaszebe, 1960, nr 18, s. II, ilustr. 1131. ALEKSANDROWICZ Alina: W kręgu autentyzmu. (Memoriały i supliki chłopów zatrudnionych u Czartoryskich). Kamena, 1960, nr 11. s. 4, ilustr. 1132. ALEKSANDROWICZ Walenty: Wieś warmińsko-mazurska w dawnych wiekach. Warmia i Mazury, 1959, nr 4. s. 9-11, ilustr. 1133. BARANOWSKI Bohdan: Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku. Warszawa 1958. Rec. GULDON Zenon: W sprawie badań nad gospodarką w dobrach szlacheckich w Wielkopolsce w XVIII w. Zap. hist., 1960, z. 3,/4, s. 107-1125, tab. 1134. BARANOWSKI Bohdan: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w kalendarzach z XVIII i początkach XIX w. Studia Dziejów Gasp. wiejs. t. 3:1960, z. 2. s.61-90. 1135. BARTYŚ Julian, GOLDBERG Jakub: Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI-XVIII wieku. Warszawa 1960, PZWS, s. 43. 1136. BARYCZ Henryk: Stary Sącz poprzez stulecia. Małopol. Studia hist., 1958. z. 3'/4, s. 67-84. 1137. BASZYŃSKI Cz'esław: Osadnictwo komturstwa ostródzkiego do połowy XV wieku. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 103-118. tab. mapa. 1138. BAZIELICHOWNA Barbara: Etnograficzna wycieczka naukowa w Beskidy Śląskie. Zar. Śląs., 1959, z. 1, s. 147-15'0, ilustr. 1139. BISKUP Marian: Z nowszych prac zachodnioniemieckich nad osadnictwem Prus Królewskich w XVI-XVIII wieku. Pr,z. hist., 1960, z. 2, s. 411-424. 1140. BŁACHUT Władysław: sto lat temu (Rzecz o początkach prasy ludowej). Wieści, 1959, nr 24, s. 9, nr 25, s. 10. 1141. BOGUSŁAWSKI Aleksander: Ruch ludowy w czasie wojny 1914-1918 w Kró- �BibLiografia etnograf!! poLskiej za lata 1959/1960 319 lestwie Polskim w świetle wspomnień. Oprac. Jan KOLENDA. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 260-287; 1960, nr 2, s. 279-316, Hustr. 1142. BUCZEK Karol: Zagadnienie polskiego narodu. Prz. his1., 1959, z. 4, s. 665-697. Res. s. 910-911. Rez. s. 903-904. 1143. CHLEBOWCZYK Józef: Różnicowanie i początki kapitalistycznego rozwarstwienia wsi cieszyńskiej u schyłku feudaH.zmu. Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 49-150. tab. mapy. 1144. CIEŚLAK Tadeusz: Przeciw pruskiej przemocy. Walka o ziemię na Pomorzu na przełomie XIX i XX w. Warszawa 1959, LSW, s. 194, mapa. 1145. CHOJNACKI Władysław: Polska akcja narodowo-uświadamiająca na Mazurach przed I wojną światową. Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu, t. 21: 1955, z. 3/4. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5; z. 1, s. 347-348. 1146. CZERNIK Stanisław: Początek dziejów chłopskich. Orka, 195'9, nr 8, s. 1, 7. 1147. DERESIEWICZ Janusz: Tranzakcje chłopami w Rzeczypospolitej szlacheckiej (w. XVI-XVIII). Warszawa 1959, KiW. Rec. MATUSZEWSKI Józef. Rocz-i Dziejów spał. gosp., t. 22:1960, s. 297-300. ORZECHOWSKI Kazimierz: O władztwie pana feudalnego wobec uzależnionych od niego chłopów. Czas. prawno-his t., t. 12:1960, z. 2, s. 279-298. 1148. DYMEK Benon: NiezaleŻlla Partia Chłopska na Mazowszu Płockim (1924-1927). Not. płockie, 1960, nr 17/18, s. 22-25. 1149. DZIEJE wsi wielkopolskiej. Praca zbiorowa. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie. Rec. A. W. Tryb. Ludu, 1960, nr 224, s. 4; FORNALCZYK Feliks: Tyg. zach., nr 34, s. 4 STANKIEWICZ Witold Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 438-442. 1150. FIEDOR Karol, ORZECHOWSKI Marian: Ci co przetrwali. Wspomnienia Polaków z Dolnego Śląska. Wrocław 1959, Oss., s. XXXI, 320, tabI. 16. 1151. FLIS Stanisław: Dawne napisy polskie w Olsztynie oraz w miejscowościach Gryżliny i Gutkowo pow. Olsztyn. Roczn. olszt., t. 2, 1959, s. 237, ilustr. Krat. sad. Sum. 1152. FOŁTA Władysław: Wspomnienia z walk młodzieży chłopskiej. Warszawa 1956. Res. J. S. BiuI. Komis. Hist. KC ZMS, 1959, nr 1, s. 95-98. 1153. FORNALCZYK Feliks: Pomorze Zachodnie w pigułkach. (Koszalińskie Wakacyjne Studium zagadnień historycznych Zachodniego Pomorza). Tyg. Zach., 1960, nr 35, s. 5. 1154. GAŁAJ Dyzma: Powstanie Związku Młodzieży Wiejskiej RP "Wici". Warszawa 1959. Rec. BLASS Judyta: Powstanie "Wici": Nowe Książki, 1959, nr 9, s. 549-550. 1155. GAŁĘSKI Bogusław: J. Ryng o społeoz·no-ekonomicznej strukturze wsi polskiej. (Ze studiów nad historią rozwoju myśli ekonomicznej KPP). Ekon., 1959, nr 1, s. 56-73, tab. 1156. GANSINIEC Zofia: Białka. Etnogr. pol., t. 3: 1960, s. 149-158. Sum. 115'7. GĄSIOROWSKI Antoni: Ze studiów nad szerzeniem się tzw. prawa niemieckiego we wsiach ziemi krakowskiej i sandomierskiej (do roku 1333). Rocz-i his1., t. 26:1960, s. 123-170. tab. mapy. Res. 1158. GIEYSZTOR Irena: Etudes cartographiques de l'historie de Pologne. Tł. z pol. Lucjan GROBELAK. Acta pol. his1., t. 2:1959, s. 71-99, mapy. 1159. GIZA Stanisław: Materiały do bibliografii historii ruchu ludowego (18751939) opracowane na podstawie zawartości czasopism z lat 1944-1959. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 456-505. �320 Bibliografia etnog?-afii polskiej za lata 195911960 1160. GORSKI Karol: Niemieckie misje wśród Słowian i Prusów. Zap. hist., 1960, z. 2, s. 59-70. 1161. GRYGIER Tadeusz: Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 19021914. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 3, s. 313-350, tab. 1162. HECK Roman: Studia nad położeniem ekonomicznym ludności wiejskiej na Śląsku w XIV wieku. Wrocław 1959, Oss., s. 319. Rec. LESZCZYŃSKI Józef Zar. Sląs., 1960, z. l, s. 148-152; WYCZAŃSKI And'rzej. Kwart. hist., nr 1, s. 204-209; MĄCZAK Adam. Prz. hist., 1960, z. 2, s. 435:"-438; TOPOLSKI Jerzy Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 247-253. 1163. HENSEL Witold: Studia nad osadnictwem Wielkopolski wczesnohistorycznej. T. 4 Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej Warszawa 1959, PWN, s. 285, tabl. 45, ilustr. 1164. INWENTARZ dóbr biskupstwa chełmińskiego. T. 3 Inwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1759. Łódż 1959, PWN, s. XVI, 416 + map 3. 1165. HISTORIA Sląska. T. 1. Do roku 1763. Cz. 1. Do połowy XIV w. Wrocław 19£0, Oss., PAN Instytut Historii, s. 625, tabl. 60, 5 map. 1166. JAKOBCZYK Witold: Studia nad dziejami Wielkopolski w XIX w. (Dzieje pracy organicznej). T. 2, 1850-1890. Poznań 1959, PWN, s. 167. 1167. JAKUBOWSKI Ja'n: Z dziejów Opolszczyzny w latach 1645-1666. Biul. Naucz. opoI., 1960, nr 2, s. 84-89. 1168. JAN lUREK Włodzimierz; Szewczyk Wilhelm: O Sląsku i Ślązakach. Katowice. 1958. Rec. Ba. Odra, 1959, nr l, s. 11. 1169. JANTOS H., KOŁTUNlAK J., ROMANOWSKI Z.: Granicznym szlakiem. Reportaże. Poznań 1959. Wyd. Poznańskie, s. 5 nlb., tabl. 12. 1170. JANIAK Bolesław: Z dziejów Handzlówki. Wieści, 1959, nr 35, s. 8. 1171. JEZIERSKI Andrzej: P·róba analizy statystycznej rozwarstwienia wsi na ziemiach polskich na początku XX wieku. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 55-68, tab. wykr. Res. 1172. JOSTOWA Wanda: Pa,rk Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie. Lud, 44:1957, s. 479-490. 1173. KAJAN Tadeusz: Nie damy pogrześć mowy ... Szkolnictwo polskie na Warmii i Mazurach w latach 1929-1939 r. Tyg. zach., 1959, nr 31, s. 4, 9, nr 32, s. 5, nr 33, s. 5, 9. 1174. KAWECKI Jan: Przyczynek do polskości wsi Olszewo pow. ełckiego w świetle dokumentów hitlerowskich. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 4, s. 445-447. 1175. KAZIMIERSKI Józef: Nowe materiały do ruchu ludowego w Wielkopolsce w 1651 roku. Przegląd historyczny, t. 50:1959, z. 2. Rec. WISŁOCKI Jerzy: Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 6:1960, z. l, s. 512-514. 1176. KERSTEN Adam: Chłopi polscy w walce z najazdem szwedzkim 1655-1656. Warszawa 1958. Rec. HERBST Stanisław. Zesz. nauk. WAP, Ser. Hist., 1960, nr 2, s. 115-117. 1177. KEYSER Erich: Das Preussenland. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej, Studia Mat. Dz,iejów Wielkop., t. 5':1959, z. 1, s. 348-355. 1178. KIEŁBICKA Aniela: Na marginesie najnow.szych wydawnictw źródłowych poświęconych dziejom wsi w Polsce. Wiad. hist., 19£0, nr 4, s. 235-238. 1179. KOWALCZYK Stanisław: Przegląd stanu badań nand historią .ruchu ludowego w latach 1918-1939. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 167-195. 1180. KUKIER Ryszard: Badania toruńskich etnografów. Pomorze, 1960, nr 17, s. 2, ilu str. mapa. �Bibliografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 321 1181. KURAŚ Stanisław: 1182. 1183. 1184. 1185. 1186. 1187. 1188. 1189. 1190. 1191. 1192. 1193. 1194. 1195. 1196. Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitalnego i kapitulnego w Krakowie, 1451~1689. KURAŚ Stanisław: Dokument lokacyjny wsi Żmiącej z ,r. 1370. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 85-88. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Wieś w walce a Polskę Ludową. 1918-1920. Warszawa 1960. Rec. AJNENKIEL Andrzej. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 442-446; Dymek Bebob. Z Pola Walki Nr 4, s. 164-167, Ziemia mazow., nr 3, s. 58-59. Nowe książki, 1960, nr 10, s. 623-624. LAAKMANN H.: Baltischen Lande. Munchen 1954. Rec. TOMCZAK Andrzej. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 348-355. LESKIEWICZOWA Janina: Prace komisji Koordynacyjnej do badań nad historią gospodarstwa wiejskiego. Spraw. Wydz. Nauk. Społ., PAN, 1959, z. 2, s. 81-84. LIETZ Zygmunt: Plebiscyt na Powiślu w r. 1920. Roczniki Historyczne, R. 21:1953/1954. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 393-397. ŁĄCZYŃSKI Z.: O rozwój wsi śląskiej. Z obrad plenum WK ZSL w Katowicach. Wieści, 1960, nr 46, s. 4, ilustr. MAJEWSKI Wiesław: Walki Kurpiów ze Szwedami w dobie wielkiej wojny północnej. Kwart. hist., 1959, nr 2, s. 404-424, mapy. Res. Sad. MAMUSZKA Franciszek: W kręgu Góry Rowokół. (Wieś Smołdzino i jej zabytki). Kaszebe, 1960, nr 16, s. 4, ilustr. METSZK F,rido: Przegląd przyczynków do historii ziemi łużyckiej, które ukazały się w 1957 r. w jęz. łużyckim. Śląsk. Kwart. hist. Sobótka, 1959, nr 1, s. 140-143. MIELCZARSKI Stanisław, SZAFLIK Józef, Ryszard: Zagadnienie łanów pustych w XV i XVI wieku. Studia i materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 1:1955, z. 2. Rec. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA Anna. Kwart. Hist. Kult. mater., 1958, nr 4, s. 684-686. MIKOS Stanisław: W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835-1846. Prz. hist., 1960, z. 4, s. 663-682. Res. Sod. MYŚLIŃSKI Kazimierz: Z dziejów rozwoju wsi lubelskiej w XIV i XV wieku. Rocz. lub., t. 1:1958, s. 37-5'6. NAPORA A., WIŚNIEWSKI A.: Z ,przeszłości Warmii. O1szt., 1960. Rec. JASIŃSKI Janusz. Kom-y mazur.-warm., 1960, nr 2, s. 264-265. NARBUTT Jerzy: My i oni, czyli problem "religijności ludowej". Tyg. powsz., 1959, nr 42, s. 1-2, ilustr. NOWAK Jan: Przegląd i charakterystyka zasobów Archiwum Komisji Historycznej NK ZSL, dotyczące działalności Batalionów Chłopskich i ruchu ludowego w latach 1939 do 1944. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr l, s. 219226. 1197. ORACKI Tadeusz: Warmia i Mazury 1959, nr 12, s. 32-34, ilustr. 1198. ORZECHOWSKI w powstaniach polskich. Mówią Wieki, Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX w. w dwu wsiach górnośląskich. Sobótka, R. 9:1954, R. 10:1955. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1281-1283; Ze studiów nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku. Studia i Materiały z Dziejów Śląska, t. 1:1951. Rec. LEŚKIEWICZOWA Janina: Kwart. his t., 1959. nr 4, s. 1281-1283. Podlesie, Przeborowiee i Wielmierzowice. (Z badań 21 - Lud, t. 51, 1967 �322 Bibliografia etnografii polskiej za lata 1959/1960 nad rozdrabnianiem gruntów chłopskich na Górnym Śląsku). Studia Mat. Dziejów Śląska, t. 3:1960, s. 5-48, tab.; Problem chłopskiej własności podległej w epoce feudalnej. Kwart. hist., 195'9, nr 2, s. 473-492, rys. 1199. OSTROWSKI Wincenty: Stosunki religijno-wyznaniowe we wsi śląskiej po wojnie tr,zydziestoletniej (w świetle sprawozdań wizytatorów biskupich). Zesz. nauk. UWr., Ser. A., nr 25, Nauki pedagog. Psycho!., 1960, z. 4, s. 149194, tab. Krat. izłoż. Sum. 1200. PAŁUCKI Władysław: Narok. Wr. 1958 Rec. HEJNOSZ Wojciech. Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1263-'1266. 1201. PAWLATA Stefan: Dwadzieścia lat w "Wiciach". Wieś współcz., 1960, nr 8, s. 110-128. 1202. PODGORSKA Eugenia: Protokóły z posiedzeń Zarządu Powiatowego i ze Zjazdów Delegatów Kół Młodzieży Wiejskiej powiatu brzezińskiego w okresie międzywojennym. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 219-267. 1203. POLAŃSKI Kazimierz: Etymologie połabskie. (Paralele połabsko-polskie). Zesz. nauk. WSP, Katow., Język., 1959, s. 73-84. 1204. POPKIEWICZ Józef: O badaniach najnowszej historii Śląska. Rozm. p'rzepr. Jan FIEBIC. Rada rob., 1960, nr 21, s. 6 ilustr, 1205. POPIOŁEK Oswald Stefan: Wykaz organizacji i instytucji Polskich na Śląsku opolskim w latach 1923-1939. Katowice 1959, Śląsk, s. 99. 1206. PUTEK Józef: Miłościwi panowie i krnąbrni poddani. Szkice z dziejów poddaństwa, pańszczyzny i innych form ucisku 'społecznego na dawnym pograniczu śląsko-polskim. Kraków 1959. Wyd. literackie, s. 447. 1207. PUTEK Józef: Z dziejów ruchu ludowego w Galicji. Wieści 1959, nr 17, s. 8, nr 18-19, s. 6, nr 20, s. 9, nr 21, s. 6, Chłopi-kupcy i sądy wiejskie kupieckie w okolicy Andrychowa w wieku XVIII., ibidem, 1959, nr 14, s. 4, ilustr. 1208. ROGALA Władysław: Chotcza walczy. Warszawa 1959, KiW, s. 269, map 5, ilustr. 1209. SCZANIECKI Michał, KORCZ Władysław: Dzieje ziemi Lubuskiej w Wypisach. Warsz., 1958, Rec. FENRYCH Wiktor. Sprawy Ośw. Kult. Woj pozn., 1960, s. 242-243. 1210. SIERECKI Sławomir: Święta Inkwizycja na Kaszubach. Kaszebe, 1958, nr 24. s. 4-5, ilustr. 1211. SKRZEK Mieczysław: Technika uprawy buraka cukrowego w Wielkopolsce przed r. 1870. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 4:195'6. Rec. BOROWSKI Stanisław. Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. 1, s. 398400. 1212. SOBCZAK Tadeusz: Tematyka gospodarstwa wiejskiego w polskich czasopismach rolniczych z lat 1803-1830. Studia Dziejów Gosp. Wiejsk., t. 3:1960, z. 2, s. 91-156. 1213. SbBISIAK Walerian: Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego w XVI do XVIII wieku. Poznań 1960, PWN, s. 118, tab!. 2, mapa 1. 1214. STAŃSKI Mieczysław: Rozwój ruchu ludowego na Pomorzu Gdańskim (w latach) 1920-1926. Poznań 1960. Wyd. Poznańskie, s. 172, ilustr. Streszez. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1960, nr 2, s. 45-71, tab. 1215. STUDIA i Materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX wieku. Wrocław 1958. Rec. KOZANECKA Maria, KOZANECKI Andrzej. Wiad. hist., 1959, nr 5, s. 315-319; BURSZTA Józef. Kwart. hist. Kult. mater., 1960, nr 2, s. 256-258; TOPOLSKI Jerzy. Kwart. hist., 1959, nr 1, s. 159-166. �Blbtiografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 323 1216. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza. T. 5", z. 2/10, Poznań 1960, s. 294, 2 nlb. T. 6, z. 1/11. Poznań 1960, PWN, s. 566. 1217. STUDIA i Materiały z dziejów Śląska. T. 3. Wrocław 1960, Oss, s. 492 T. 1:1957. Rec. RUSIŃSKI Władysław Sląs. Kwart. hist., Sobótka 1958, s. 642647. T. 1:1957. T. 2:1958, DŁUGOBORSKI Wadaw. Ann. Silesiae. T. 1:1960, z. 1, s. 119-129. Tekst również w jęz. ang. T. 2. Wrocław 1958. JAROS Jerzy. Zar. Sląs., 1959, z. 2, s. 115-117. 1218. STUDIA Śląskie. Seria nowa. T. 2. W~ocław 1959, Oss., t. 3. Katowice 1960, Śląs. Rec. DŁUGOBORSKI Wacław. Zar. Sląs., 1960, z. 3, s. 46p-468. :.YIICHALKIEWICZ Stanisław. Zar. Śląs., 1959, z. 2, s. 112-114. SZYMICZEK Franciszek. Kwart. opoI., 1960, nr 1, s. 206-211. 1219. STUDIA z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. 2, W.rocław 1959, Oss, s. 697, ilustr. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Kwart. Hist. Rist. Kult. mater., 1960, nr 3, s. 390-398; WYCZAŃSKI Andrzej. Prz. Rist., z. 5, s. 5E8-591. 1220. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia, GRYGIER Tadeusz: Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie ludności Warmii i Mazur. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Studia Mat. Dziejów WielkopI. T. 5:1959, z. 1, s. 355356. 1221. SUPLIKI chłopskie XVIII w. Warszawa 1954. Rec. ŻYTKOWICZ Leonid: W sprawie wydawania suplik chłopskich jako źródła do dziejów wsi. Studia źródłozn., t. 3:1958, s. 255-164. Res. 1222. SZKICE z dziejów Pomorza. T. 1-2. Warszawa 1958-195'9. Rec. J. F. Zap. kosza!., 1960, z, 5, s. 71-73. 1223. SLA WSKI Tadeusz: Studia nad ludnością Biecza w wiekach XIV-XVII. Małopol. Studia hist., 1958, z. 3/4, s. 21-66, mapa. 1224. SRENIOWSKI Stanisław: Uwła~zczenie chłopów w Polsce. Warszawa Rec. KIENIEWICZ Stefan. Tł. z pol. Janina KASIŃSKA. Acta Pol. hist., t. 1:1953, s. 146-153. 1225. TEJCHMA Józef: W trosce o dzień dzisiejszy i przyszłość młodzieży wiejskiej. Nowe Drogi, 1959, nr 2, s. 90-96. Związek Młodzieży Wiejskiej doświadczenia ogólne. Nowe Drogi, 1960, nr 12, s. 13-22. 1226. WOJCIECHOWSKI Kazimierz: Zainteresowania umysłowe młodzieźy prat:ującej w mieście i na wsi. Kult. i Społ., 1960, nr 3, s. 141-161, tab. 1227. TOPOLSKI Jerzy: Gospodarstwo wiejskie w dobrach biskupstwa gnieźniel1skiego od XVI do XVIII wieku. Poznań 1958. Rec. RUSIŃSKI Władysław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 22:1960, s. 300--305. 1228. TOPOLSKI Jerzy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Wa'rszawa 1956. Rec. LESKIEWICZOWA Janina. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20:1958, s. 355-35'8. Kwart. Hist Kult. mater., 1959, nr 3, s. 509-512. WARĘŻAK Jan. Rocz. łódz., t. 1:1958, s. 350354. 1229. TUROŃ Bronisław: Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze zachodnie, Pomorze Gdańskie oraz stosunki polsko-krzyźackie do schyłku w. XV. Warszawa 1959, PZWS, s. 36. 1230. TYMIENIECKI Kazimierz: Główne zagadnienia powstania poddaństwa chłopów w Polsce, Spraw. KUL, nr 7:1953/1956, s. 120-123; Początki państwa Polan. Prz. hist., 1959, z. 1, s. 23-5'0. Res. s. 185-186, Rez. s. 179-181. 1231. TYMIENIECKI Kazimierz: Smardowie polscy. Studium z dziejów społeczno-gospodarczych wczesnego średniowiecza. Poznań 1959, PWN, s. 54. �324 1232. 1233. 1234. 1235. 1236. 1237. 1238. 1239. 1240. 1241. 1242. 1243. 1244. 1245. 1246. 1247. 1248. 1249. 1250. Bibliografia etnografii polskie; za lata 1959/1960 UNSER Schlesien. Stuttgart 1954. Rec. FABISZ J., BIAŁY Franciszek. Sląs. Kwar. hist. Sobótka, 1959, nr 2, s. 230-232. URBARZE Sląskie. T. l, Wrocław 1956. Rec. DZIEWULSKI Władysław. Zar. Sląs., 1958, z. 3, s. 109-111. GLENSK Joachim: Gdzie leżała opolska wioska Wierzbie? Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 177-178. WASSERMAN Charles: Unter polnischer Verwaltung. Hamburg 1958. Rec. CIEŚLAK Tadeusz: Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 4, s. 422-424; WAŃKOWICZ Melchior: SIadami Charles'a Wassermanna. Odra, 1959, nr 6, s. 1, lI, nr 7, s. 5. WICHURA-ZAJDEL Edward: Zasłużony orędownik śląskiego ludu (Józef Londzin). Homo Dei, 195'9, nr 2, s. 237-242. WIDAJEWICZ Józef: Kilka słów o narzazie. Slavia antiqua., t. 6:195711959, s. 109-133. Res. WIELKOPOLSKA w świetle źródeł historycznych. Poznań 1958. Rec. ŁUCZAK Czesław. Rocz-i Dziejów społ.-gosp., t. 21 :1959, s. 204-206. WIERZBICKI Zbigniew-Tadeusz: Ewolucja ustroju rolnego we wsi Zmiąca w latach 1847-1953. Fragm. pracy "Zmiąca", wieś powiatu limanowskiego, w 50 lat później". Rocz. Pol. Tow. Ekon. Poznań 1957/58, s. 193-217, tab. wykr. Sum. Ludwik JANKOWIAK, s. 399-400. WILDER Jan Antoni: Okiem cudzoziemca. Ze wspomnień cudzoziemców o dawnej Polsce. Warszawa 1959, Arkady, s. 254, ilustr. WILLAUME Juliusz: Z dziejów wsi lubelskiej przed uwłaszczeniem. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, v. 10:1955 Rec. WŁODARSKA Czesława. Kwart. hist., 1960, nr 2, s. 517-518. WOJEWODZTWO płockie około 1578 r. Warszawa 1958. Rec. TATOMIR Adam: Powstaje atlas historyczny Polski. Nowe Książki, 1959, nr 5, s. 259260, ilustr. WOLAŃSKI Marian: Śląskie mia,ry nasypne (zbożowe) w XVIII w. Zesz. Nauk. UWr., Ser. A, nr 13, Hist., 1959, z. 2, s. 3-43, tab. Rez. Zsf. WOŁĄGIEWICZ Ryszard: Uwagi do zagadnienia stosunków kulturowych w okresie lateńskim na Pomorzu Zachodnim. Mat.-zach.-pom., t. 5:1959, s. 121-144, ilustr. rys. Zsf. WRZESIŃSKI Wojciech: Materiały do kwestii polskiej na Warmii i Mazurach po plebiscycie (1920-1921). Kom-y mazur.-warm., 1959, nr l, s. 60-84. WYCECH Czesław: Polityczna myśl ludowa w świetle programów stronnictw chłopskich. Rocz-i Dziejów Ruchu lud., 1959, nr 1, s. 6-56. WYCZAŃSKI Andrzej: Lust,racja województwa lubelskiego 15'65. Wrocław 1959, Oss., s. XXI, 138, mapa l. Z PRZESZŁOŚCI Ziemi Łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświc;conej przesłości miasta Łukowa i Ziemi Łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r. Lublin 1959, Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, s. 188, ilustr. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Z dziejów badań folkloru lubelskiego. Liter. lud., 1959, nr 5/6, s. 5-11. ZABOKLICKA Anna: Atlas historyczny "Województwo płockie około 1578 r." (Dyskusja zorganizowana przez Instytut Historii PAN w sprawie w/w atlasu). Kwart. hist., 1959, nr 4, s. 1357-1358. ZYTKOWICZ Leonid: Uwagi o gospodarstwie chłopskim w dobrach kościelnych w XVI wieku. Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego, t. 1 :19,),. Rec. SZAFLIK Józef Ryszard: Rocz-i Dziejów społ. gasp., t. 21 :1959, s. 2,)1254. �Bibliografia etnografii b Walki potskiej za tata 1959/1960 325 klasowe 1251. BŁACHUT Władysław: Chłopi w walce o społeczne wyzwolenie. Wieści, 1959, nr 20, s. 8, ilustr. 1252. CZERNIK Stanisław: Powstanie chłopskie w 1037-1038. Orka, 1959, nr 11, s. 2, 7. 1253. CZUBIŃSKI Antoni, SKRZEK Mieczysław: Strajki rolne w Wielkopolsce 1919-1922. Warszawa 1959. Rec. BŁACHUT Władysław: W świetle dokumentów. Tyg. zach., 1960, nr 12, s. 2. 1254. FRASIK Józef A.: Jan M a l' c i n e k poeta rabacji. Wieści, 1959, nr 27, s. 5, ilustr. 1255. GAŁĘZA Bolesław; FILIPCZUK Józef: Walka młodzieży chłopskiej o nowy ustrój s·połeczny w okresie mi~dzywojennym. Wieś współ., 1960, nr 1, s. 85'-94. 1256. GERBER Rafał: Powstanie chochołowskie 1863 roku. Dokumenty i materiały. Wrocław 1960, Oss, s. XV. 1257. GULDON Zenon: Walka klasowa chłopstwa polskiego od XII do połowy XIV w. Tor. 1958. Rec. CHMIELEWSKI Stefan. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 242-247. 1258. GRONIOWSKI Krzysztof: Proces uczestników ruchu chłopskiego 1861 r. Kwart. hist., 1959, nr l, s. 114-116. 1259. JARECKA Stanisława: Radykalny nurt w "Wyzwoleniu" w latach 1923-24. Fragm. pracy "Z dziejów Niezależnej Partii ChłQpskiej". Wieś współ., 1959, nr lI, s. 104-123. 1260. JASZCZOŁT Adam: Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym 16251633. Warszawa 1959, MON, s. 419, tabI. l, mapy 3. Rec. KERSTEN Adam: Jeszcze jedno powstanie na Podhalu. Nowe książki, 1960, nr 3, s. 136-137. 1261. Jz.: W 35 rocznicę powstania N.P.Ch. Wieści, 1959, nr 45, s. 6. 1262. KALABIŃSKI Stanisław, TYCH Feliks: Walki chłopów Królestwa Polskiego w rewolucji 1905-1907. T. 2. Pażdziernik 1905"-styczeń 1906. Warszawa 1960, PWN, s. 999. 1263. KMIECIK Zenon: Walka radykalnych ludowców o laicką oświat~ w Królestwie Polskim w latach 1905-1914. Wychow., 1960, nr 2, s. 30-32, ilustr. 1264. KORZYCKI Antoni: 35 lat temu. (Niezależna Partia Chłopska). Orka, 1959, nr 47, s. 2. 1265. LECH Marian J.: Powstanie chłopów białoruskich w starostwie krzyczewskim (1749). Prz. hist., 1960, z. 2, s. 314-330. Sod. Sum. 1266. LESZCZYŃSKI Józef: Nieznany patent k.róla czeskiego F,ryderyka I w sprawie buntu chłopskiego w księstwie świdnicko-jaworskim. Śląs. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 3, s. 471-473. 1267. LIPIŃSKI H.: Jak gorzowscy panowie z chłopami z Trzebiszewa walczyli ... Mówią dokumenty archiwalne. Tryb. Ludu, 1960, nr 358, s. 4. 1268. MAZUREK Zofia: Walka chłopów Ordynacji Zamojskiej o prawa serwitutowe w końcu XIX wieku. Ann. UMCS Sect. F, v. 12:1957, s. 197-220. Rec. Rez. 1269. SYSKA Henryk: Chłop śmie mówić. Wiersz. 1958. Rec. REK Tadeusz: Walka z klerykalizmem na wsi. Wychow., 1960, nr 6, s. 32-33. 1270. SZAFLIK Józef RyszaTd: O położeniu i walce klasowej chłopów we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku. Rocz. lub., T. l, 1958, s. 69-89. 1271. WOSTROWSKI Wilhelm: Relacja ... o buncie chłopskim 1811 r. na Górnym Śląsku. (Tekst w jęz. niem. Podał do druku). Eugeniusz KOBZDEJ. Śląsk. Kwart. hist., Sobótka, 1958, nr 4, S, 670-673. �BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 6. Historia sztuki. 1272. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr Ś c i e g i e n n y ksiądz rewolucjonista (1801-1890). Argum., 1959, nr 21, s. 8-10. 1273. BIULETYN Historii Sztuki R. XX; 1958; R. XXL:1959. Spis treści. 1274. KATALOG zabytków sztuki w Polsce. T. 3. Województwo kieleckie. Z. 7. Powiat opatowski. Warszawa 1959, PIS, s. 85, tabl. 79. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 5. Powiat jarociński. Warszawa 1955, PIS, s. 25, tabl. 44. T. 5. Województwo poznańskie. Z. 6. Powiat kaliski. Warszawa 1960, WAiF, s. 69, tab!. 92, Z. 8. Powiat kolski. Warszawa 1960, WAiF, s. 25, Z. 19. Powiat pleszewski. Warszawa 1959, PIS, s. 23, tabl. 31. Z. 22. Powiat słupecki. Warszawa 1960, WAF, s. 23, tabl. 27. Z. 26. Powiat turecki. Warszawa 1959, PIS, s. 4, tab!. 29. Z. 29. Powiat wrzesiński. Warszawa 1960, WAF, s. 22. T. 6. Województwo katowickie. Z. 14. Powiat wodzisławski. Warszawa 1960, WAF, s. 26, tabl. 27. T. 7. Województwo opolskie. Z. 4. Powiat kluczborski. Warszawa 1960, WAF, s. 52, tabl. 58. T. 7. Województwo opolskie. Z. 10. Powiat oleski. Warszawa 1960, WAF, s. 34, tabl. 39. T. 7. Województwo opolskie. Z. 12. Powiat prudnicki. Warszawa 1960, WAF, s. 82, tabl. 86. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 1. Powiat bełżycki. Warszawa 1960, WAF, s. 18, tabl. 13. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 3. Powiat biłgoraj ski. Warszawa 1960, WAF, s. 4. T. 8. Województwo lubelskie. Z. 4. Powiat bychawski. Warszawa 1960, WAF. 1275'. PIECHOTKA Maria, PIECHOTKA Ęazimierz: Bożnice drewniane. Warszawa 1957. Rec. AINSZTEJN Reuben: Recenzja zagraniczna o książce ... Tł. z ang. B. Tazbir-Tomaszewska. Archit., 1959, nr 4, s. 189-190. 7. Historia literatury. 1276. HERNASOWA Maria: Geneza "Pieśni gminnej" z IV cz. "Dziadów" Pam. Liter., 1959, z. 3/4, s. 551-561. 1277. KRZYŻANOWSKI Julian; ŻUKOWSKA-BILIP Kazimiera: Dawna facecja polska XVI-XVIII w. Warszawa 1960. Rec. CHRUSZCZYŃSKI Andrzej: Millenium dowcipu. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 52, s. 10: J. Z. J.: Nowe prace prof. Juliana Krzyżanowskiego. Polonist., nr 6, s. 39; KAPEŁUŚ Helena, STANKIEWICZ Elżbieta. Liter. lud., nr 6, s. 77-81; KOWALSKA Irena: Pod znakiem Stańczyka i Pana Zagłoby. Nowe Książki, nr 22, s. 1370-1372, ilustr.; ŚWIRKO Stanisław: Folklorystyka w kręgu badań historyczno-literackich. (Na marginesie jubileuszu prof. Juliana Krzyżanowskiego). Polonist., 1960, nr 5, s. 54-56., tenże. O dorobku folklorystycznym Juliana Krzyżanowskiego. Teatr lud., 1960, nr 5, ,s. 262--265; ilustr. 1278. KRZYŻANOWSKI Julian: Pogłosy podlasko-mazowieckie w noweli Sienkiewicza. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 16-20. 1279. KUBACKI Wacław: Glossa etnograficzna do "Grażyny". Nowa Kult., 1960, nr 39, s. 4-5. 1280. NECEL Augustyn: Krwawy sztorm. Gdynia 1960. Rec. PESTKA Stanisław: Epos kaszubskiego życia. Kaszebe, 1960, nr 22, s. II, ilustr. 1281. PIGOŃ Stanisław: Głosy na ma,rginesie kultury i literatury ludowej. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 5'4--63. 1282. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Wieś w literaturze polskiego renesansu. Kraków 1959, PWN, s. 158: Spraw. PAN Od dz. Kr., 1958, z. 2, s. 104-107. 1283. PISZCZKOWSKI Mieczysław: Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia. Cz. 1, Kraków 1960, PWN, s. VI, 204. �BibLiog""!ia etnografii poLskiej za lata 1959:1960 327 1284. PRZYBOŚ Julian: Linia i gwar. Szkice. T. 1, 2. Kraków 1959, Wyd. literackie. s. 334, 329. 1285. RABOWICZ Edmund: Nieznana oświeceniowa satyra na opresję chłopską. Gdańskie Zesz. humanist., 1960, nr 1/2, s. 157-166, ilustr. 1286. ŚWIDERSKA Alina: Góralszczyzna Tetmajera. Życie Liter., 1959, nr 21, s. 12. 1287. ŚWIRKO Dobrosława: Folklorystyka J. I. Kraszewskiego. Liter. lud., 1960, nr 2/3, s. 21-25, ilustr. 1288. ŚWIRKO Stanisław: Folklor podlaski Nad Niemnem Orzeszkowej. Liter. lud., 1960, nr 213, s. 26-30. 8. Muzykologia 1289. DEKOWSKI Jan Piotr: Jan C a b a ł a (1895-1954) twórca instrumentów muzycznych. Łódź. Studia etnogr., T. 1:1959, s. 95-102, rys. 1290. JANIEWICZ Florian: Folklor w polskiej muzyce artystycznej XX wieku. Ruch muz., 1959, nr 6" s. 1-6. 1291. KISER Wiesław: Wybrane zagadnienia z dziejów kultury muzycznej. Śpiew. w szk., 1959, nr 4, s. 193-200, nuty. XI. CHŁOPI JAKO DZIAŁACZE SPOŁECZNI, POLITYCZNI I KULTURALNI, TWÓRCY, ETNOGRAFOWIE 1292. ALEKSANDROWICZ Walenty: Bogumił L a b u s z chłopski działacz mazurski. Orka, 1959, nr 22, s. 8. 1293. BĄCZKOWSKI Konstanty: Nauczyciel Antoniego Abrachama. (Teofil Bączkowski). Kaszebe, 1959, nr 12, s. I-III. 1294. BALIŃSKI Roman: U rybaka - pisarza. Orka, 1959, nr 25, s. 10, ilustr.; FENIKOWSKI Franciszek: Życie i przypadki kaszubskiego Robinsona. (O ksiąźce Augustyna Necla "Okrętnicy spod Narodowej Gwiazdy"). Pomorze, 1959, nr 24, s. 6-7.; KOLIŃSKA Krystyna: Z wizytą u kronikarza kaszubskich dziejów. (A. Necel). Tyg. kult. Orka, 1960, nr 27, s. 6-7, ilustt. 1295. BARANOWICZ Jan. Śląski Działacz i poeta. (L i g o ń Juliusz). Katowice 1960, Śląsk, s. 76, tabl. 16. 1296. BEDNORZ Zbyszko: Szczepon czyli rzecz o Józefie R y s z c e. Katowice 1960. Rec. AdT.: "Ja się wykupię własną krwią". Nowe książki, 1960, nr 11, s. 665.; HIEROWSKI Zdzisław. Zar. Śląs., z. 2, s. 312-313. 1297. BŁACHUT Stanisław: U kolebki :ruchu ludowego. Wieści, 1960, nr 23, s. 9-10. 1298. BOJKO Jakub. Ze wspomnień. Warszawa 1959. Rec. TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719. 1299. CIOTA Józef, PIWOWARCZYK Antoni: Wspomnienia o Bolesławie D l' wal u. Zarzewie, 1960, nr 14, s. 11, ilustr. 1300. CZUŁA Maciej: U księdza S t o j a ł o w s k i e go. Fragm. pamiętnika. Wieś współcz., 1959, nr 2, s. 93-104. 1301. DEJWOREK Bolesław: Ernest G a l' g a ł a. (Działacz chłopski). Wieści, 1959, nr 48, s. 7, ilustr. Tenże. F,ranciszek W ó j c i k. Chłopi działacze, ibid., 1959, nr 16, s. 3--4., ilustr.; tenże. Stanisław S z y m a c h a (działacz wiejski). ibid, 1959, nr 46, s. 3, Mieczysław F l e j s z a r. ibid, 1959, nr 41, s. 9-11, ilustr. Józef D o m a g a ł a. Chłopi działacze, ibid, 1959, nr 29, s. 5-6 ilustr. Aurelia K o j d e r, Wieści, nr 8, s. 4, ilustr. 1302. DUNIN-WASOWICZ Krzysztof: Jakub B o j k o i jego wspomnienia. Mówią Wieki, 1959, nr 10, s. 33~34, ilustr. �328 BibLiografia etnografii poLskiej za lata 1959/1960 1303. FLISlUK Tadeusz: Franciszek J u s z c z a k. (Działacz polonijny na Dolnym Śląsku). Odra, 1939. nr 24, s. 1-2. 1304. GARBACZ Stanisław: U K u c a w Maniowach. Wieści, 1960, nr 22, s. 8. ilustr. 1305. GEORGIJEW Nikołaj: Aleksander S t e m b o l i j s k i. (Bułgarski działacz chłopski). Tł. Wieś współcz., 1959, nr 9, s. 123-126. 1306. HORODYSKA Halina, ŚLEDZIŃSKI Antoni: Ignacy L e m a r c z y k - zbieracz folkloru i poeta chłopski znad PiJicy. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 30--35, ilustr. 1307. KAJAN Tadeusz: Dwie "kariery". (Działalność Jana B a u e r a na Warmii). Tyg. zach., 1959, nr 4, s. 1., tenże. Nie damy pogrześć mowy. Pamięci Jana B a c z e w s k i e g o. (Walka o szkołę polską w Niemczech). Tyg. zach., 1959, nr 28-29, s. 4-5. 1308. KAJKA M. - JASIŃSKI Janusz: Michał Kajka i jego dzicło. Orka, 1959, nr 22, s. 8., tenże. Rozwój świadomości narodowej Michala Kajki. Kom-y mazur.-warm., 1958, nr 3, s. 197-210. JASIŃSKI Janusz, ORACKI Tadeusz: Więc jak. (Sprawa ideologii Kajki. Warmia i Mazury, 1959, nr 1, s. 22. KAWECKI Jan: Krzywdzące nieporozumienie naprawić. (Sprawa opinii M. Wańkowicza o prohitlerowskich sympatiach synów Kajki). Warmia i Mazury, 1950. nr 11, s. 15'. ORACKI Tadeusz: Mazurski poeta - Michał Kajka. (W 100 rocznicę u~odzin). Mówią Wieki, 1958, nr 12, s. 5-7, ilustr. BERWIŃSKA Krystyna: Uwagi dla reżysera wieczornicy (poświęconej M. Kajce pt. "Poeta, cieśla i bohater"). Teatr lud., 1958, nr 7, s. 322, ilustr. 1309. KANIA J. - KORASZEWSKA Wanda: Jakub Kania. Zar. Śląs., 1958, z. 3. s. 104-108, ilustr. ŚWIRKO Dobrosława: Jakub Kania ludowy poeta Opolszczyzny. Liter. lud., 1958, nr 2/3, s. 85-86. ZASSOWSK/\ Danuta: Wspomnienia o Jakubie Kani (1872-1957). Kierunki, 1959, nr 5, s. 6-7, ilustr. 1310. KOLBERG O. - Dzieło Oskara Kolberga. Warmia i Mazury, 1960, nr 7/8, s. 39. Turonie. BiuI. inf. Pax, 1959, nr 10, s. 85-101, ilustr. KUŹMICZ Bolesław: O edycję dzieł Oskara Kolberga. Wieś współcz., 1960, nr 4, s. 140-144. tenże. Kolberg i jego dzieło. Orka, 1959, nr 35, s. 8. MANKE Fr. Oskar Kolberg miłośnik folkloru. Orka, 1960, nr 11, s. 1, ilustr. SUZIN Adam: Oskar Kolberg (1814-1890). (W 69 rocznicę śmierci). Śpiew w Szk., 195'9, nr 3, s. 129-132. KARŁOWICZ Jan: Korespondencja... z lat 1877-1890. Oprac. Zbigniew JABŁOŃSKI. Rocz. Bibliot. PAN Kr. R. 2:1956, s. 287-311, ilustr. 1311. KOMOROWSKI Zygmunt: Farosz li Bytomia. Działalność Księdza Józefa S z a f r a n k a na Śląsku. Kierunki, 1959, nr 25, S, 5. 1312. ŁUKA Leon: Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. (Ł ę g a Wł.). Z Otch!. Wieków, 1960, z. 4, s. 305-308, ilustr. MALICKI Longin: Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęg i. Kaszebe, nr 4, s. 5. Liter. lud., 1960, nr 6, s. 86. 1313. M. G.: Poeta na Kaszubach. (O D e ,r d o w s k i m). Tyg. zach., 1960, nr 18, s. 7. WILCZEWSKI He.rbert: Odsłonięcie pomnika poety kaszubskiego Hieronima D e r d o w s k i e g o w Wielu. Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 109-110. 1314. MAZIEJUK Henryk: Zielony sztandar. (O działalności ludowca Michała B ac z y). Orka, 1959, nr 42, s. 4. 1315. MIREK Stanisław: Moje wspomnienia. (K u r a ś F.). Wieści, 1959, nr 38, s. 8. 1316. KOSTIUSZKO l. I.: Materiały do biografii Piotra Ś c i e g i e n n e go. Tl. z ros., Rocz. lub., t. 1:1958, s. 179-188. �Bibliografia etnografii poiskiej za la ta 1959/1960 329 1317. PENTOWSKI Karol: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959. Rec. CIEŚLAK Tadeusz. Kom-y mazur.-warm., 1959, nr 3, s. 344; Książki o Warmii i Mazurach. Warmia i Mazury, nr 11, s. 28. 1318. PIETRUSIEWICZ Halina: Uroczystości ku czci działa,czy Warmii i Mazur oraz bitwy pod Grunwaldem, odbyte w Olsztynie w 195'8 r. Roczn. olszt. t. 2:1959, s. 334---338. 1319. PIOTROWSKA Irena: Antek znad Bałtyku. (Antoni A b l' a h a m - działacz kaszubski). Kaszebe, 1958, nr 23, s. 4, ilustr. 1320. POMORSKA Urszula: Twórcy ludowi we współczesności. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 41, s. 8, ilustr. 1321. PODWYSOCKI Tadeusz: Saga rodu W i ę c k ó w (patriotów śląskich). Odra, 1960, nr 45, s. 4. 1322. RECZEK Stefan: Sylwetki śląskie. Gadka o Józefie K u l' z a w i e. Rocz. wrocl., t. 2:1958, s. 189-201. 1323. ROPPEL Leon: Trzej regionaliści kaszubsko-kociewscy. Franciszek S z e rn a k, Jan P a t o c k a, Wincenty R o g a l a). Liter. lud., 1959, nr 1/2, s. 30/38, ilustr. 1324. RYSZARD: Wierny Śląskowi. (Przyznanie nagrody piętnastolecia Zbyszkowi B e d n o r z o w i). Tyg. powsz., 1960, nr 29, s. 6. 1325. SERES Jozsef: Pisarze ludowi, chłopi, inteligencja. Tłum. z węg. Zesz, Teor.-polit., 1959, nr 4, s. 152-160. 1326. SIVEK Alois: O n d r a s z z Janovic. Ostrava 1958. Rec. ONDRUSZ Józef. Liter. lud" 1960, nr 2/3, s. 128/129. 1327. SOLARZ Ignacy - FOLTA Władysław: By nie zginęła pamięć (Ignacy Solarz). Wieści, 1960, nr 25, s. l; W (dwudziestolecie) 20-lecie śmierci Ignacego Solarza. Wieści, 1960, nr 23, s. 4, ilustr.; WOJDAK Jan: Chłopi rzeszowscy Ignacemu Solarzowi w hołdzie. (Uroczystości w Gaci). Wieści, 1960, nr 28, s. 1, 4, ilustr. 1328. STAPIŃSKI Jan: Pamiętnik. Warszawa 1958. Rec. CZUBIŃSKI Antoni: Ciekawy przyczynek do historii ruchu ludowego w Polsce. Tyg. zach., 1959, nr 38, s. 6; STANKIEWICZ Witold: Pamiętnik radykała chłopskiego. Nowe Książki, nr 12, s. 741-743; TUROWSKI Konstanty: O wsi polskiej - historycznie. Znak, 1960, nr 5, s. 671-680. Res. s. 719; BANACZKOWSKI Piotr: Jeszcze o pamiętniku. Orka, 1959, nr 23, s. 3; BUSZKO Józef: Wiad. hist., nr 2/4, s. 130-132. 1329. STRYCZEK Jan: Chłopskim piórem. Warszawa 1957. Rec. WARKOCZEWSKI Stanisław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp., t. 21:1959, s. 200-202. 1330. SUKERTOWA-BIEDRA WINA Emilia. G l' Y g ie l' Tadeusz: Działacze Mazur i Warmii epoki Mickiewicza. Olsztyn 1956. Rec. CIEŚLAK Tadeusz Studia Mat. Dziejów Wielkop., t. 5:1959, z. l, s. 355-356; KARAŚ Romuald: Pół wieku pracy dla Mazurów. Kamena 1960, nr 23/24, s. 11-12. 1331. WALKUSZ M.: Chojnice. W Brusach stanie pomnik K a l' n o w s k i e g o. Z życia Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe, 1958, nr 24, s. 6. 1332. WAŁACH H. - W. O.: Malarz ginącego folkloru. Za i przeciw, 1959, nr 10, s. 15, ilustr. 1333. WANTUŁA J. - MORCINEK Gustaw: Chłopski bibliom. Orka, 1959, nr 8, s. 5. 1334. WIĘCEK Adam: Sztycharz Grzegorz Lewicki i jego nieznane prace śląskie. Kwart. opoI., 1959, nr 4, s. 124-132, ilu str. Sum. 206, Zsf., s. 213. �330 Bibliografia etnografii polskiej za lata 19591196U 1335. WOJDAK Jan: Pamięci Jana Rak a. Wieści, 1959, nr 22, s. 9. Zmarły Wincenty R z ą c a. Wieści, 1960, nr 34, s. 4, Bustr. 1336. WOLSKI Krzysztof: Inżynier Kazimierz Maria O s i ń s k i. Lud T. 44:1957, s. 498-499. 1337. WOJCIK Ryszard: Portret bez retuszu. (Chłopski bibliofil Jan B o r u c i ńs k i). Zarzewie, 1959, nr 20, s. 1, 3, ilustr. 1338. WSPOMNIENIA O Franciszku Pelplińskim. W hołdzie "kaszubskiemu Drzymale". Kaszebe, 1958, nr 22, s. 5, ilu str. 1339. ZYGMA Zdzisław: Franek spod Miechowa (K u l e r F.) Orka, 1959, nr 26, s. 2. 1340. ZAGORNA Barbara: Etnografia w pracach krajowego związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego "CPLiA". Etnognr. pol., T. 2:1959, s. 429-433. XII. VARIA 1341. DOBRZYŃSKA Janina: Pałac i czworaki. (Wspomnienia z życia chłopów). Wychow. w Przedszk., 1960, nr 11, s. 493-494. 1342. GAWIN Bolesław: Wieś .czyta. Tyg. kult. Orka, 1960, nr 28, s.8, ilustr. 1343. G r z e l a k Zdzisław: Socjolog na wsi. Polit., 1960, nr 40, s. 3, ilustr. 1344. HERMANN Paul: Siódma minęła, ósma przemija. Przygody najwcześniejszych odkryć. Tłum. z niem. Warszawa 1959, PIW, s. 576, tabl. 24, ilustr. 1345. ITMAN Leszek: By zachować kulturę ludową. (Wrocławski ośrodek etnograficzny). Rozm. przepr. Jerzy Gałuszka. Odra, 1959, nr 48, s. 9. 1346. J. G.: Poznajmy instrumenty ludowe. Teatr lud., 1960, nr 7/8, s. 395, 444. 1347. JAGER H.: Probleme in Stand der Fluorformenforschung in Siiddeutschland. Berichte zur Deutschen Landeskunde. J. 195'8, Rec. M o n i a k Jan. Czas. geogr., 1960, z. 1, s. 113--115. 1348. KOWALEC Bogusław: Działalność Wydziału Kultury PWRN w Łodzi w zakresie opieki i upowszechniania twórczości ludowej woj. łódzkiego. Łódź. Studia etnogr., t. 2:1960, s. 185-186. 1349. MROZOWSKI Wacław: Stacyjka cicha w głuszy lasów (w). Z cyklu: Liryki mazurskie. Ziemia łęcz., 1960, nr 10, s. 4, Z podróży (w). Tamże nr 9, s. 11. 1350. MORDASIEWICZ Jerzy: Wiejskie domy kultury. Biul. techn. Budown. wiejsko 1960, nr 3, s. 67-86, rys. tab. 1351. OKĘCKA-BROMKOWA Maryna: Folklor Warmii i Mazur w radio olsztyńskim. Liter. lud., 1959, nr 3/4, S. 87-92. 1352. ORYNŻYNA Janina: Rok 1958 w Cepelii. Pol. Szt. lud., 1959, nr 1/2, s. 107111, ilustr. 1353. SIEKIERSKI Stanisław: Czytelnictwo na wsi a rola ZMW. Streszcz. ref. wygł. na Ogólnopolskim Seminarium ZMW w Rzeszowie. Wieś współcz., 1960, nr 5, S. 70-75. 1354. STOPA Roman: Sprawozdanie z V Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1-9 września 1956 r. Zesz. nauk. U.J. nr 24. Pr. jęz., 1960, Z. 3, S. 273--,274. 135'5. Z. U.: Reklama zupełnie darmo. (Ucieczka Polaków za granicę). Świat, 1959, nr 1, s. 6-7, ilustr. �Bibliografia etnografii potskiej za tata 1959/1960 331 XIII. RECENZJE Z CZASOPISM I PRAC ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH ORAZ OBCYCH 1356. ARCHEOLOGIA un Etnografija T. 1:1958. Rec. KACZYŃSKI Marian. Kwart. I-list. Kult. mater., 1959, nr 1, s. 161-164. 1357. BEOBACHTUNG und Experiment in der Sozialforschung. KaIn 1956. Rec. SZWENGRUB LiIi Maria. Lud, T. 45:1958/59, s. 370-373. (Książka zawiera 14 artykułów pióra współczesnych amerykaóskich i zachodnioniemieckich socjologów o ~agadnieniach teoretycznych założeó w badaniach społecznych). 1358. DIE DEUTSCHEN OSTGEBIETE jenseits der Oder und Neisse im Spiegel der Polnischen Presse. Wiirzburg 1958. Rec. ENGLICH Władysław: W odpowiedzi rewizjonistom niemieckim. Nowe Roln., 1958, nr 24, s. 937-976. 1359. DAS INTERVIEV: Koln 1957. Rec. SZWENGRUB Lili Maria. Lud, T. 45': 1958/59, s. 370-373. 1360. DORSON Richard M.: Polish wonder tales of Joe Wods. Western Folklore. Vol. 8:1949. Rec. KRZYŻANOWSKI Julian: Bajki sanockie znad jeziora Mi,· chigan. Liter. lud., 1960, nr 1, s. 63-69. 1361. DVORNIK Francis: The Slav. Hoston 1956. Rec. PRZESŁAWSKA Helena: Slavia antiqua, t. 7:1960, s. 511-513. 1362. FIEDLER Alfred, WEINHOLD Rudolf: Das schone Fachwerkhaus Siidthiiringens. Leipzig 1956. Rec. TRA WIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria. Lud, T. 44: 1957, s. 338-340. 1363. FLORESCU Florea Bobu: Opincile la romini. Bucuresti 1957. Rec. WOLSKI Krzysztpf. Lud, t. 45:1958,/59, s. 347-348. 1364. JOHNSON James H.: Studia nad irlandzkim osadnictwem wiejskim. Oprac. z ang. 1. CZARNECKA. Czas. geogr., 1959, z. 4, s. 459-460. 1365. JUILIARD Etienne: La Vie rurale dans la plaine de Nasse-Alsacc. Paris 1953. Rec. STOJAK Antoni. Etnogr. pol. t. 2:1959, s. 459-463. 1366. MAGER Friedrich: Geschichte des Bauerntums und der Bodenkultu·r im Lande Macklenburg. Berlin 1955. Rec. BURSZTA Józef. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 22:1960, s. 263-267. 1367. KAVULJAK Andrej: Historicky miestopis Oravy Bratislava 1955 Rec. DOTKIEWICZ Marian: Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie. Lud, t. 44:1957, s. 281-298. 1368. MESZKANK Jan: Drasta katoiskich Serbow. Budyszin 1957. Rec. GLAPA Adam. Lud, t. 44:1957, s. 348-350. 1369. MEYER Hans Bernhard: Das Danziger Volksleben. Wiirzburg 1956 Rec. BOGUCKA Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol., t. 6:1960, z. l, s. 549-550. 1370. MORVA Y Judit: Sz.: Asszonyok a nagycsaladban. Budapest 1956. Rec. TRAWIŃSKA-KWAŚNIEWSKA Maria: Kobiety w wielkiej rodzinie. Lud, t. 45: 1958159, s. 340-342. 1371. POCHILEWICZ D. L.: Krestjanie Biełorussii i Litwy w XVI-XVIII w. Lwow 1957. Rec. TOPOLSKI Jerzy. Rocz-i Dziejów społ. gosp., t. 20, 1958, s. 341-348. 1372. ROZUMOWSKA Ł. W.: Oczerki po istorii polskich k,restjan ot drewnich wriemien do XV wieka. Moskwa 1958. Rec. POPPE Danuta: O nowym zarysie najstarszej historii chłopów polskich. Prz. hist., 1959, z. 2, s. 338-349. �332 Bibliografia etnografit polskiej za lata 19.59/1960 1373. VILPPULA Hilkka: Das Dreschen in Finland. Helsinki 1955. Rec. STASZCZAKÓWNA Zofia: Lud, t. 45:1958/59, s. 382-384. 1374. VYDRA Józef: Liudova architektura na Slovensku. Bratislava 1958. Rec. J os t o w a Wanda. Wierchy R. 28:1959, s. 308-309. 1375. WOLFRAM Daniel, ROPP Christoph: Pommerland ist abgebrannt. Hamburg 1956. Rec. DOPIERAŁA Bogdan: Na marginesie rewizjonistycznej książki o Pomorzu Zachodnim. Szczecin 1958, z. 11/12, s. 137-143. �INDEKS NAZWISK A. O. 1130 A. W. 1149 Abakanowicz-Kosmowska M. 613 Abraham A. 1293, 1319 Ad, T. 1296 Adamczewska H. 729, 730 Adamczyk M. 473 Adamus K. 56, 301 Ainsztein R. 1275 Ajnenkiel A. 1183 Aleksandrowicz A. 427, 1131 Aleksandrowicz W. 178, 283, 420, 1132, 1292 Aleksiewicz M. 179, 1005 Ambros J. 785 Andersen J. CH. 852 Antoniewicz J. 787 Antoniewicz W. 786, 869 Antoniewiczowa K. 116 Antoniuk J. 180, 421 Antonow M. 123 Augustinik A. 1. 1010 Ba. 1168 Babicz J. 897 Babirecka B. 127 Baczka M. 1314 Baczewski J. 1307 Bagiński H. 182 Baliński R. 1294 Banach A. 614, 681 Banaczkowski P. 1328 Banateanu T. 854 Baranowicz J. 1295 Baranowski B. 57, 284, 285', 331, 1133, 1134 Bardach J. 825 Bartnicka-Dąbkowska B. 1131 Bartosiewkzowa S. 367 Bartosik J. 536, 615, 731 Bartyś J. 25, 331, 1135 Barycz H. 1136 Basara A. 489 Basara J. 508, 1037, 1056 Bastian A. 128, 616 Baszyński Oz. 1137 Bauer J. 1307 Bazielich B. 617, 724, 832 Bazielich W. 422 Bazielichówna B. 370, 618, 1138 Bączkowski K. 1293 Bączkowski T. 1293 Bąk P. 1038 Bąk S. 26, 423 Bąk W. 424 Bednarek S. 619 Bed.norz Z. 1296, 1324 Belcarzowa E. 1039 Bender R. 789 Berecki M. 620 Bergmon 474 Bernasikowa M. 332 Bernsztejn S. B. 790 Berwińska K. 1308 Biaduń J. 425 Bialy F. 1232 Bialy Z. 418 Bidowa 1. 758 Bielawski L. 426, 537, 538 Bielenin K. 286, 1012 Bieniek J. 621, 775 Bień-Bielska H. 1040 Bienkowski W. 28, 185 Biernacka M. 288, 358 Biernacki A. 477 Biskup M. 1139 Blass J. 1154 �334 Bibiiografia etnografii Błachowski A. 531, 622, 627 Błachut S. 1297 Błachut W. 129, 371, 488, 1140, 1251, 1253 Błaszczyk S. 623 Błaszkowski W. 1041 Boczkowska D. 729, 730 Bogucka M. 109, 1369 Bogusławski A. 1141 Boguszewska-Chlebowska D. 476 Bojarczuk S. 427 Bojko J. 1298, 1302 Bolduan T. 82, 184, 791 Bołsanowski B. 732, 733 Borek H. 1065 Borowski W. 272, 721, 1211 Bortkiewiczowa F. 273 Boruciński J. 1337 Bożic M. 792 Bożinow A. 793 Bożyk E. 312 Brandys M. 130 Breowicz W. 781, 782, 895 Brindarow A. 882 Broda J. 83, 372 Brodowska H. 185, 759 Brodzki Z. 734 Bronicka-Rauchut J. 1010 Bronicz S. 116, 287 Brożek L. 2, 1861 Brychcy J. 625 Brzeg H. 539 Brzeziński T. 400 Brzozowska T. 3 Buczek K. 1142 Buczek L. 626 Bujnowska D. 627 Brzozowska T. 84 Brzozowski K. 84 Bujak F. 100 Bukowska J. 624 Bukowski A. 85, 86 Bukowski Z. 628, 872, 1013 Bulanda E. 59 Bunikiewicz W. 401 Burbianka M. 4 Burszta J. 274, 275', 333, 1215: 1366 Buszko J. 1328 Buszta K. 187 Byczko T. 823 poiskiej za iata 1959/1960 Bykowski J. 760 Bystroń J. S. 373 Cabala J. 1289 Cechak-Holubowiczowa H. 1014 Ceram C. W. 1015 Ceynowa F. 86 Chegaray J. 1004 Chełkowska W. 1576 Chętnik A. 629 Chitimia 1. C. 60, 428 Chlebowczyk J. 1143 Chmiel E. 631 Chmielowski S. 318, 1257 Chojnacka J. 5, 6 Chojnacki J. 715 Chojnacki W. 5, 6, 7, 30, 188, 1145 Chomicz A. 189 Chomiński L. 106 Chorosiński J. 586, 608 Chruszczyński A. 1277 Chrzanowska P. 675 Cichocki W. 540 Ciechodńska M. 761 Cie.niak M. 430 Cierniak J. 573, 735 Cieślak T. 188, 190, 1144, 1145, 1186. 1220, 1234, 1317, 1330 Ciesielski W. 600, 630 Ciota J. 1299 Cnotliwy E. 1035' Czaja M. 90 Czajka H. 61 Czajkowska T. 836 Czajkowski J. 632, 725 Czajkowski S. 1115 Czajkowski Z. 1015 Czaplewski P. 191 Czapski A. 1489 Czarnecka 1. 1364 Czarnecka M. 640 Czartoryska U. 634 Czechowicz J. 541 Czechowski K. 1566 CzekaIski E. 1419 Czekanowski J. 40, 91, 794, 873. 1085 Czerepińska J. 635 Czerepiński A. 635 Czerniewska K. 131 Czerniak A. 633 �Bibliografia etnografii Czernik S. 431, 542, 1146, 1252 Cze-ro-sa 885 Czeszko B. 899 Czeszko E. W. 790 Czubiński A. 1253, 1328 Czukanowa R. 796 Czuła M. 1300 D Ś. 433 Damrosz J. 87 Daniel W. 192 Danielewicz J. 190 Daniłowski W. 543 Dawski S. 132 Dąbrowski H. 275 Dąbrowski J. 415 Dąbrowski K. 179, 193 Dederko B. 334 Dejna K. 1141 Dejworek B. 1301 Dekowski B. 545 Dekowski J. P. 24, 88, 194, 300, 313, 314, 335, 374, 434, 544, 545, 588, 656, 1289 Delimat T. 788 Demby R. 435' Deptusz€Wski S. 370 Derdowski J. H. 437, 1313 Deresiewicz J. 1147 Długoborski W. 1099, 1217, 1218 Długosz W. 552 Długoszewski B. 438 Dobrosławska M. 33, 459 Dobrowolska A. 315, 336 Dobrowolska B. 797, 798 Dobrowolski K. 195, 289 Dobrzańska-Pawlicka A. 36 Dobrzyńska J. 1341 Dobrzyński 1. 23, 636 Domagała J. 1301 Dopierała B. 192, 264, 1091, 1375 Doroszewski W. 1142 Dorson R. 1360 Dowiat J. 786 Drewniak B. 278 Drojecka R. 89 Drozdowska W. 360, 375 Drumew D. 793 Drwal B. 1299 Dubiel L. 337, 625 Dudkiewicz J. 316, 376 polskiej za lata 1959{1960 Dudkiewicz J. 316, 376 Dudowa H. 660 Du1czewski Z. 1092 Duma Z. 338 Dunin- Wąsowicz K. 1302 Dużyk J. 371 Dvornik F. 1361 Dygacz A. 547, 585 Dyksiński S. 706 Dymek B. 1148 Dzieduszycka A. 637 Dzieduszycki A. 896 Dzierżykraj-Rogalski T. 1086 Dziewanowska J. 638 Dziewulska M. 546 Dziewulski W. 1093, 1233 Dziurla W. 799 Dziurzyński P. 1094 Dżejgo 402 E. M. 792 E. W. 1015 Ellenberger V. 875' Englicht W. 196, 1358 Erixon S. 855 F. K. 90 Fabisz J. 1232 Falińska B. 1082 Federowski M. 548 Fenikowski F. 1294 Fiedor K. 1150 Fenrych W. 1209 Ficowski J. 479, 885 F,iedler A. 1362 Fiedor K. 1150 Fiebic J. 1204 Filipczuk J. 1255 Fitz R. 339 Flejszar M. 1301 Flis S. 1151 Flisiuk T. 1303 Flizak S. 116, 361, 439 Florescu F, B. 1363 Folta W. 1152, 1327 Fontaine de la J. 644 Fornalczyk F. 193, 223, 1149, 1153 Francić M. 305 Frankowski J. 133 Ftasik J. 1254 335 �336 Bibliografia etnografii Fryczowa M. 440 Fryś E. 639, 640 Fukińska B. 388 Gabałówna L. 134, 135', 136, 403, 6411016, 1017 Gajek J. 34, 63, 64, 65, 66, 91, 92, 317, 874 Gajerski S. 642 Gajewski L. 302, 1018, 1019 Gajkowa O. 27, 92a, 92b Galas P. 198 Gałaj D. 763, 1154 Gałęski B. 764, 1155 Gałęza B. 1255 Gałuszka A. 821 Gałuszka J. 1345 Gansiniec R. 378, 404 Gansiniec Z. 1156 Garbacz S. 1304 Garczyński W. 1020 Gardawski A. 1005 Gargała F. 1301 Garyga B. 894 Gavazzi M. 800 Gawin B. 10, 1342 Gąsior M. 696 Gąsiorowski A. 1157 Gediga B. 1021 Gedl M. 1021 Gembala A. 1015 Gentil-Tippenhauer W. 649 Georgijew M. 1305 Gerber R. 125'6 Gerhardt W. 801 Gerlach A. 643 Gębik W. 199, 388, 442 Gieorgiewa-Stojakowa S. 802 Giertych J. 200 Gieysztor 1. 1158 Ginalska M. 701 Giza S. 1159 Glapa A. 93, 94, 201, 318, 1368 Glemżajte M. 803 Gleńsk J. 1233 Gluziński W, 137 Gloger Z. 126 Gładysz M. 95, 138 Głodowski T. 202, 644 Głosik J. 380 poLskiej za lata 1959/1960 Głowa Z. B. 379, 645 Gola M. 203, 443 Golachowski S. 220 Goldberg J. 276, 1135 Goliński L. 736 Golis J. 639 Gołębiowsk,i B. 737, 768 Gołubiew A. 444 Gotkiewicz M. 810, 1367 Górska-Gołaska K. 275 Górski K. 1160 Górski R. 480, 96 Górzyński S. 290, 291 Grabowski B. 815 Grabowski J. 646 Grabowski T. 804 Grabski A. 765 Greb-Kaszeba R. 445 Grobelak L. 1158 Groniowski K. 1258 Grudniewska M. 139 Grygiel' T. 205', 1161, 1220, 1330 Grzegorczykowa R. 805 Grzelak Z. 1343 Grzenia-Romanowska G. 206 Grzyb J. 591 Grzybowski A. 738 Guldon Z. 1133, 1257 Gulgowscy T, J, 128, 616 Gut S. 1127 Guze J. 140, 613 Hadyna s. 550, 551, 739 Hajduk M. 11, 446 Haltsonen S. 856 Hank A. 889 Hejnosz W. 67, 381, 1200 Helsztyński S. 670 Hensel W. 806, 1163 Herbst S. 1176 Hermann P. 1344 Hernas CZ. 491 Hernasowa M. 1276 Hibl J. 207 Hierowski Z. 1296 Hilczerowa Z. 1022 Hlouszek W. 766 Hoesik F. 449 Hołda E. 767 Hoppe J. 382 �BibLiografia etnografii Holzer J. 1095, 1096 Horak B. 807 Horak L 816 Horodyska H. 1306 Hrbek I. 808 Humboldt A. 897 Huml L 647 L 1. 648 Itman L. 137, 1345 Iwanowa-Perczyńska N. 790 Iwanoyko E. 319 Iwaszkiewicz J. 356 J. F. 1222 J. G. 553, 5'54, 1346 J. P. 898 J. S. 350, 1152 Jabłoński E. 708 Jabłoński Z. 1310 Jachimiak J. 649 Jackowski A. 650, 657 Jagielski W. 651 Jahoda K. 405, 406 Jakowlewa W. 832 Jakóbczyk W. 1166 Jakubiec P. 142 Jakubowski J. Z. 450, 1167 Jalowiecki B. 340 Janiewicz F. 1290 Janiak B. 1170 Janiurek W. 1168 Jankowery W. 20 Jankowiak L. 1238 Jankowska A. 97 Jankowska B. 652 Janocha H. 141 Jang-Sang-dzin 885 Jantos H. 383, 1169 Jatecka S. 1259 Jarmul W. 581, 582, 583, 599, 603, 609 Jaros J. 1217 Jasiczek H. 451 Jasiewicz Z. 653 Jasiński J. 98, 1194, 1308 Jaskier W. 654 Jaszczołt A. 1260 Jaworska B. 294 Jaworska Z. 448, 555 Jażowski A. 452 22 - Lud, t. 51, 1967 poLskiej za Lata 195911960 337 Jager H. 208, 1347 Jech J. 809 Jezierski A. 1171 Jeż-Jar,ecki W. 143 Jeżowa M. 1042 Jęczalik E. 655 Jg 766 Johnson J. H. 1364 Jostowa W. 116, 144, 1172, 1374 Jóźwiak W. 783 Judenko K. 68, 99, 209 Judycka 1. 1043 Juillard E. 210, 1365 Jurkowski E. 1044 Juszczak F. 1303 Jz 1261 Jzj 1277 Kaczmarek L, 140, 407 Kaczyński M. 1006, 1356 Kajan T. 211, 212, 453, 1173, 1307 Kajka M. 454, 1308 Kalabiński S. 1262 Kaltenbergh L. 455, 857 Kamińska J. 1023 Kamińska-Rzetelska E. 213, 497, 1045 Kamiński E. 214 Kamiński l. 656, 657 Kamocka M. 28 Kamocki J. 28 Kania J. 1309 Kantak K. 1046 Kapadia K. M. 886 Kapeluś H. 456, 809, 817, 1277 Kapeniak J. 215 Karaś M. 72, 457 Ka,raś R. 1330 Karcz W. 411 Karlowicz J. 27, 92a, 1310 Karnowski 1331 Karpiel A. 159 Karwicka T. 658 Karwot E. 876 Kasińska J. 1224 Kavuljak A. 810, 1367 Kawecki J. 384, 1174, 1308 Kazimierski J. 1175 Kącki F. 408, 707 Kersten A. 1176, 1260 Keyser E. 1177 �338 BibLiografia etnografii Kiełbicka A. 1178 Kieniewicz S. 1224 Kiersnowski R. 76 Kihl E. 1024 Kipling R. 458 Kiser W. 1291 Kislnicz S. 416 Klinger W. 409 Klonowski A. F. 24, 116, 303, 320, 341 Kluckhohn Clyde 69 Kłat T. 13, 541 Kmiecik Z. 1263 Kobzdej E. 1271 Kochański W. 751 Koczka W. 1087 Koelling H. 530 Kohutnicki B. 659 Kojdecka A. 52 Kojder A. 1301 Kolberg O. 83, 595, 1310 Kolendo J. 1110, 1141 Kolińska K. 1294 Kołek A. 660 Kołodziejczyk R. 661 Kołodziejska B. 216 Kołtuniak J. 1169 Komorowski Z. 1311 Konan M. 681 Kondratiukowa K. 662 Koniusz J. 70, 459, 460, 811 Kopałko Z. 461 Korabiewicz W. 812 Koraszewska W. 1309 Korcz W. 1209 Kordek A. 501 Korzycki A. 1264 Koschmider E. 813 Kosidowski Z. 899 Kosmowski H. 556 Kostka S. 410 Kostiuszko I. 1. 1316 Kostrowicka 1. 292 Kostyrko H. 462 Kostrzewski J. 342, 814 Koszyk S. 463 Kot W. 815 Kotula F. 293, 631, 65'4, 663 Kowalczyk S. 1179 Kowalec B. 664, 1348 Kowalewska D. 217 poLskiej za Lata 1959/1960 Kowalik D. 277 Kowalska 1. 1277 Kowalska K. A. 886 Kowalski I. 1026 Kownacka M. 464 Kozanecka M. 1215 Kozanecki A. 1215 Kozieł S. 1027 Kozłowska-Bidkowa Z. 100 Kozłowski J. 1026 Koźmiński A. 1111, 1112 K'rajewska J. 412, 666 Kral A. 667 Kramarek J. 1028 Kranżdałow D. 102 Kraszewski J. I. 465, 1287 Kruczkowski J. 885 Kruk T. 740 Kruppe J. 1018 Kruszelnicki Z. 668 Kruszewska L. 1048 Kruszyński T. 1047 Krygowski W. 1113 Krząszcz W. 2 Krzeski S. 219 Krzewska M. 218 Krzywdzianka H. 768 Krzywicki L. 27 Krzyżanowski J. 467, 468, 469, 485, 1277, 1278, 1360 Krzyżanowski U. 221 Kuba L. 816, 1279 Kubacki W. 1279 Kubiczek T. 1034 Kubin J. S. 817 Kuc 1304 Kucharczyk A. 470 Kucharska J. 94, 116, 294 Kuczyński J. 167, 769 Kuhn W. 220 Kukier R. 101, 222, 1180 Kuler F. 1339 Kumor B. 49 Kuczyńska A. 665, 669 Kunysz A. 167 Kupiec J. 471 Kupiszewsk~ W. 454, 1038, 1081 Kuran J. 1114, 1115 Kuras S. 1181, 1182 1048, 1049, �BibLiografIa etnografii Kurasiński J. 146 Kuraś F. 1315 Kureska M. 889 Kurzawa J. 1323 Kurzowa Z. 805 Kuszewski J. 167 Kutrzeba-Pojnarowa A. 71, 77, 103, 225, 357 Kuźmicz B. 94, 1310 Kuźmiński T. 1183 Kwaśniewicz K. 344 Kwaśniewicz W. 343 Kwaśniewski K. 822, 85B Kwiecińska Z. 147, 148 Kwieciński Z. 741 Kwinkowska B. 136 L. B. 226, 742 Laakman H. 1184 Labuda A. 1050 Labuda G. 818, 819 Labusz B. 1292 Lachman W. 552, 599 Laet S. J. de 73 Lakowski L. B. 227 Lalik T. 275 Lech M. 1265 Lechowa L 304 Lehr-Spławiński T. 820 Lenarczyk L 1306 Lenczowski F. 295 Leskiewiczowa J. 1198 Leszczycki S. 887 Leszczyńska L 526 Leszczyński J. 228, 1097, 1162, 1266 Leszczyński Z. 526 Leśkiewiczowa J. 242, 1185, 1228 Lewandowski H. 821 Lewańska L 472 Lewicki G. 1334 Lewicki T. 808, 877, 1116 Leybich-Kruszyna A. 55'7 Leyding G. 1051 Ljiubinkowić M. 823 Libiszowska Z. 279 Lichański S. 770 Lietz Z. 200, 1186 Ligęza J. 74, 104, 105, 229, 441, 473, 474, 475, 547 POLskiej za Lata 1959/1960 339 Ligoń J. 1295 Lindert B. 399 Linette B. 558 Lipiński H. 1267 Lipowczan H. 486 Lippoczy N. 683 Lips J. 822, 1000 Lis J. 275 Lisakowski J. 559 Lisiński H. 278 Lisowska Z. 743 Lompa J. 123 Londzin J. 122, 1235 Lorenz H. 85'9 Lotko E. 1052 Lubowiecki L. 116 Łapiński L 1044 Łączyński Z. 1187 Łesiow M. 1053 Łęga W. 230, 477, 1312 Łojewski L 560 Łopaciński E. 106, 512 Łowmiański H. 824, 825 Łoziński W. 385 Łuczak Cz. 305, 1237 Łuka L. 1311 Łukaszewski A. 231 Łukaszewski L. 561 Łukowicz H. 232 Łysdk S. 878 M. G. 1313 M. R. 107 M. Z. 614 Mager F. 1366 Magnuszewski J. 562 Majchrzak A. 670 Majewski W. 1188 Majewski Z. 76 Majkowska D. 362 Majkowska F. 671 Majkowski A. 478 Makosza E. 565 Makowski T. 479 MakuIski K. 879 Malinowski L. 480 Malicki L. 108, 149, 230, 651, 672, 1312 Malionowski B. 99 �340 B!bliografia Malkiewicz J. K. 1001 Małachowska E. 481 Małecka-Pałaszawa H. 105'4 Manek K. 386 Mamuszka F. 1189 Menke F. 1310 Marcinek J. 1254 MarkI J. 826 Markowska W. 483 Markowski E. 827 Martuszewska J. 1004 Martuszewsk,i E. 188, 233, 1048 Maszot W. 488 Maśliński M. 673 Matlakowski W. 89 Matuszewski J. 416, 1147 Mayzner T. 564, 569 Maziejuk H. 1314 Mazurek Z. 1268 Mazurkiewicz J. 296 Mączak A. 1162 Meszkank J. 1368 Metszk F. 1190 Meyer H. B. 104, 1369 Michalska M. 674, 730 Michalski F. 888 Michalkiewicz S. 1218 Michejda B. 321 Mielczarski S. 1191 Mikos S. 1192 Mierzejewska K. 150 Mikołajczykowa D. 151 Milewski J. 771 Milska A. 483 Minor J. 675 Mioduchowska A. 579 Mirek S. 1315 Misińska M. 152, 306 Mitkowski J. 77 Mjartan J. 828 Mocarska-Palińska B. 1057 Modrzewska K. 1088 Modzelewska T. 322 Mojzych S. 345 Moniak J. 208, 1347 Morawska-Kleczkowska J. 153 Morawski T. 235' Mordasiewicz J. 1350 Morcinek G. 485, 486, 566, 1333 Morvay J. S. 1370 etnografii polskiej za lata 1959/1960 Most W. 110 Moszyńska B. 15 Moszyński K. 15, 95, 111 Mrongowiusz C. 183 Mrozińska S. 323 Mrozowski W. 1349 Muchowska T. 567 Mulkiewicz O. 676 Musianowicz K. 307 Muszyński H. 678 Miiller W. 677 Myśliński K. 819, 1198 Nadolski L. 346 Napora A. 1194 Narbutt J. 1195 Nastalek E. 772 Nasz A. 112, 236, 297, 324, 679 Necel A. 1280, 1294 Nedo P. 829 Neymanowa Z. 680 Nędza-Kubiniec S. 488 Ngoc H. 889 Niewęgłowski A. 1029 Niklewiczowa M. 493 Niezgoda P. 387 Nikifor 681 Nitsch K. 111, 1058 Nizińska J. 113, 237 Nowacki Z. 609 Nowak H. 490 Nowak J. 1196 Nowak Z. 238 Nowakowski S. 239, 1098 Nowakówna Z. 154 Nowobielska H. 494 Nowos'Z W. 240, 298 Nowowijski F. 570 Okęcka-Bromkowa M. 571 Obrochta J. 687 Ociepka 1. 614 Okęcka-Bromkowa M. 1351 Okuniewski J. 773 Olbromski M. 241 Oleksik K. 495 Oleszczuk A. 496, 5'73, 735 Olędzki J. 682 Olszewicz B. 897 Ondrasz 1326 Ondrusz J. 795, 826, 1326 �Bibliografia Optołowicz J, 116, 155, 636 Oracki T. 1197, 1308 Orynżyna J. 685', 1352 OrzechO'wski K. 242, 1147, 1198 Orzechowski M. 1099, 1150 Orzechowski P. 116 Orzeszkowa E. 1288 Osiński K. M. 1336 Oskwarek K. 683 Ostojski T. 243 OstrO'wski VV. 1199 Oszelda VV. 575, 684, 745 Otrysko Z. 1089 Pach A. 633, 687 Packiewicz J. 416 Pająkowski VV. 860 Pałkowska-Zieniukowa J. 1045 Pałucki VV. 1200 Panas H. 132 Papis B. 156 Paprocka VV. 686, 694 Paryski VV. 1059 Paszkowski VV. 774 Patia A. 507 Patocka J. 1323 PawIa ta S. 1201 Pawluk A. 610 Pazda S. 1030 Pelc J. 491 Pellowski A. 576, 746 Pelpliński F. 1338 Pentowski K. 1317 Perzyńska M. 830 Pestka S. 5'02, 503, 688, 1280 Petera J. 861 Petryszyn J. 897 Pędziński Z. 424, 459 Piaskowski J. 286 Piechotka K. 1275 Piechotka M. 1275 Pieńkowska H. 347 Piepka J. 503 Piesowicz K. 1000 Pietkiewicz K. 689, 838 Pietow T. 580 Pietrulewicz H. 1318 Pietrusiński J. 690 Piętak S. 427, 470 Pigoń S. 492, 1281 etnografii poLskiej za Lata 1959/1960 341 Pilichowski J. 244 Piotrowska L 245, 671, 1319 Piskozub K. 414 Pisz,czkowski M. 1282, 1283 PiwO'Warczyk A. 505, 1299 Pluta F. 499, 1038 Płatek P. 157 Pochilewicz D. L. 1371 Pochroń S. 775 Podgórska E. 1212 Podlaszewski F. 246 Podwysocki T. 1100, 1321 Pokropek M. 348 Polański A. 247 Polański K. 1060, 1203 Pomianowska VV. 1061 Pomorska M. 1320 Popiołek O. S. 1205 Popkiewicz J. 1204 Poppe D. 1372 Porębowicz E. 864 Późny VV. 363 Potsch F. 862 Prandota VV. 280 Preis A. 776 Prorok L. 223 Prószyński Z. 692, 831 Przedpełski M. 693 Przesławska H. 1361 Przeworska-Holt S. 159 Przez dziecka M. 695, 696, 705, 803 Przyboś J. 1284 Puget J. 698 Putek J. 1206, 1207 Pyzik Z. 167, 5'50 Rabotnowa L P. 832 Rabowicz E. 1285 Radolińska M. 1125 Radwańska-Paryska Z. 160 Rak J. 1335 Rak M. 748 Rasiński J. 777 Ratajski L. 880, 1102 Rawka A. 1063 Reczek S. 1065, 1322 Reindl T. 699 Reinfuss R. 114, 248, 308, 389, 700, 833 Reinfussowa Z. 248 Rek T. 1269 �342 Bibliografia etnografii Res 793 Rewski Z. 249 Reychman J. 1064 Rogala W. 1208, 1323 Rola J. 161 Romanowski Z. 1169 Rombowski A. 510 Rompszczy J. 511 Ropp Ch. 192, 264, 1375 Roppel L. 390, 437, 1323 Rosiak E. 512 Ro&iak R. 512 Rospond S. 1065 Rostańska A. 834 Rozenkranz E. 251 Rozenkranz R. 252 Rozumowskaja Ł. W. 1372 Różański S. 253 Rss. 702, 796 RuczyilSki T. 162, 704 Rudnicki B. 391, 835 Rudnicki M. 835' Rudowski J. 705 Rukówna J. 1023 Rusiński W. 1217, 1227 Ruszkowski M. 706 Rutkowska-Płachcińska A. 1191 Rutkowski Z. 811 Rycerski T. 703 Rydel L. 450 Ryszard 1324 Ryszko J. 1296 Rząca W. 1335 Rzepiennik-Strzyżewski 707 S. B. 163, 513 Sadowski J. 16, 426, 514 Sadzewicz M. 419 Safarewicz J. 835 Samsel R. 515 Samujło J. 146 Sarasate P. 865 Sarnowska W. 167 Saysse-Sobiczyk K. 1126 Scheufler V. 836 Sczaniecki M. 1209 Semkowicz W. 77 Seńska A. 708 Serafin S. 350 Seres J. 1325 polskie; za lata 1959/1960 Seweryn T. 24, 164, 281, 309, 325, 709, 710, 711, 712, 713 Seweryn Udziela 114 Siatktowski J. 1067 Sidorski D. 811 Siekierski S. 1353 Sienkiewicz H. 1278 Sierecki S. 1210 Sikora M. 165 Simonides D. 471 Siudut A. 1065 Sivek A. 1326 Skorojowska-Smolarska J. 837 Skrzek M. 1211. 1253 Skurpski H. 714 Sławska Z. 1116 Sławs.ki F. 1068 Słuszkiewicz E. 866 Smoczyński P. 1070 Smolski S. 1127 Snajder S. 349 Sobalski T. 166 Sobczak E. 784 Sobczak T. 1212 Sobieraj J. 516 Sobierajski Z. 1071 Sobieska J. 584 Sobieski M. 584 Sobisiak W. 351, 1213 Socha Z. 364 Sojka E. 602 Sokołow O. 1116 Sokołowska T. 750 Solarz L 1327 Solarzowa Z. 751 Sołomowa b. 254 Sówka A. 585 Spandowski A 748 Sroga A. 740 Stach T. 543 Stafiński A. 141, 392, 517, 1033 Stamirowski Z. 38 Stankiewicz E. 1277 Stankiewicz W. 1149, 1328 Stankiewicz Z. 273 Stań ski M. 1214 Stapiński J. 1328 Starski M. 168 Staszczakówna Z. 78, 115, 335, 1373 Staszkow J. 5'18 �Bibliografia etnografii Stefani J. 587 Stefańczyk J. 588 Stelmachowska B. 24, 101, 255, 326, 352 Stembolijski A. 1305 Stęszewski J. 555, 579, 589 Stieber. Z. 1072 Stiller R. 863 Stojałowski 1300 Stolarek Z. 890 Stopa R. 1354 Strelcyn S. 881 Stryczek J. 1329 StyŚ W. 275, 367 Suboczowa M. 118, 119, 169 Sucheni-Grabowska A. 282 Sukertowa-Biedrawina E. 18, 310, 1220, 1330 Sułkowska J: 1077 Suzin A. 543, 550, 564, 574, 607, 611, 612, 1310 Swatoń J. 590, 591, 592 Swienko H. 19 Sychta B. 121, 365, 393, 519, 520 Symoni J. 1080 Syska H. 1269 Szaflarski J. 1103 Szaflik J. 1191, 1250, 1270 Szafranek J. 1311 Szałasna A. 593 Szczegoła H. 1065 Szelburg-Zarembina E. 521 Szernak F. 1323 Szewczyk W. 839 Szkodziński T. 715 Szokalski J. 463 Szpakowski Z. 366 Szuls W. 778 Szura M. 723 Szurmiak-Bogucka A. 594 Szwengrub L. M. 5'8, 62, 256, 1357, 1359 Szydłowski J. 1034 Szyfelbein Z. 97, 257 Szyfer A. 170 Szymanek S. 716 Szymański E. 564 Szymcha S. 1301 Szymczak M. 38, 1044 Szymiczek F. 547, 1218 Ściebora A. 497 Ściegienny P. 1272, 1316 potskiej za tata 1959/1960 343 Ślawski T. 1223 Slaski K. 477, 522 Śledziński A. 1306 Śliziński J. 506, 840 Śreniowski S. 1224 Świątkowski H. 718 Świerc P. 585, 596 Świeży J. 327 Świderska A. 258, 1286 Świeży J. 24, 327 Świrko D. 20, 259, 752, 1287, 1309 Śwjrko S. 120, 121, 211, 260, 468, 523, 524, 1277, 1288 Tabasz Z. 867 Tacina J. 83, 597 Targ A. 32 Targoński M. 75'3 Tarnowski A. 139 Tarska E. 650, 655, 669, 685, 689, 695, 854 Tatomir A. 1241 Tazbir-Tomaszewska B. 1275 Tejchma J. 1225 Troczek I. 353 Tokańczyk A. 394 Tomaszewska A. 721, 754 Tomaszewski W. 1065 Tomczak A. 1177, 1184 Topolińska Z. 497, 1074 Topoliński J. 79, 333, 1162, 1215, 1219, 1227, 1228, 1371 Trawińska-Kwaśniewska M. 803, 1362, 1370 Trawkowski S. 311 Trąba W. 528 Trepczyk J. 5'28 Trojan A. 841 Tryfan B. 598, 720 Trzeciak J. 354 Turnau I. 25, 80, 171, 306, 330, 662 Turoń B. 1229 Turowski K. 1298, 1328 Turowski W. 755 Turska E. 640 Turska H. 1075 Turska J. 638 Tuwim J. 417 Tych F. 1262 Tyloch W. 891 Tymieniecki K. 842, 1230, 1231 �344 BtbHografia etnografii Urbańczyk S. 54, 1065 Uzięblo M. 395 Vaclavik A. 843 Villane J. 844 Vilppula H. 1337 Voigt T. 1035 Vydra J. 845, 1374 W. 306, 786 W. B. 711 W. O. 1332 Wajda W. 534 Wakarelski Ch. 793, 1002 Walawender A. 368 Walkusz M. 1331 Wallis S. 104, 509, 529 Walach J. 1332 Wantula J. 1333 Wańkowicz M. 1234, 1308 Warężak J. 128 Warkoczewski S. 1329 Wasilewski A. 756 Wasserman H. 1234 Wawrzyniak S. 530, 600 Wawrzyńczak H. 396 Waydel-Dmochowska J. 397 Wąchal J. 888 Wdowiarz S. 1129 Weinhold R. 1362 Wereszczyński S. 547 Weyroch J. 757 Węgielek-Januszewska Z. 1048 Węgrzynowicz L. 413 Wichura-2ajdel E. 122, 1235 Wiciński S. 563 Widajewicz J. 1236 Wieczorek B. 328 Wielgosz Z. 275 Wielopolski A. 1091 Wielowiejski J. O. 807 Wierciak Z. 604 Wierzbicka-Michalska K. 369 Wierzbicki Z. T. 779 Wierzbowski R. 701 Więcek A. 1321, 1334 Wiktor J. 174 Wiktorski A. 581 Wilczek S. 123, 1038 polskiej za lata 1959/1960 Wilczewski H. 261, 722, 1313, Wilder J. A. 1239 Wilkowska-Chomińska K. 846 Wdllaume J. 1240 Winer J. 847 Wirpsza W. 892 Wislocki J. 848, 1048, 1175 Wiśniewski A. 1194 Wiśniewski F. H. 549 Wiśniewski J. 255 Wiśniewski F. 577, 606 Witkowski L. 532 Wlodarczyk A. 262, 720 Wodnica S. 585 Wojciechowski K. 1226 Wojciechowski R. 533 Wojdak J. 263, 1327, 1335 Wojnas A. 407 Wojtachnia E. 175 Wojtasik J. 1036 Wok,roj F. 849 Wolański M. 1242 Wolfram D. 264, 1375 Wolski K. 1336, 1363 Wolągiewicz R. 1243 Woloszynowski J. 265 Wostrowski W. 1271 WoŹ'niak M. 398 Woźniakowski A. 605 Wójcik A. 266, 723 Wójcicki F. 1301 Wójcik R. 1337 Wróblewski T. 116, 710, 1084 Wrzesiński W. 1244 Wrzeszczyński S. 601 Wrzosek A. 21, 173 Wyce ch Cz. 124, 1245 Wyczański A. 1162, 1219, 1246 Z. K. 711, 1003 Z. U. 1355 Zaborowska M. 176 Zagórna B. 329, 1340 Zagorski Z. 1076 2ajączkowski S. 267 Zajączkowski W. 868 Zamościńska-Kucalowa Zaręba A. 1077, 1078 Zaremba F. 725 Zassowska D. 1309 J. 525 �Bibliografia Zawada F. 893 Zawadzka A. 811 Zawistowicz-Adamska K. Zawisza A. 359 Ząbkiewicz-Koszańska H. Zbierska E. 125 Zdancewicz T. 1079 Zielenina E. I. 790 Zielonka Z. 1065 Ziemacki VV. 330 Ziemak S. 126 Zieniukowa J. 535 Zienta'rowa-Malewska M. Zierhoffe'r K. 270, 1083 Zimińska-Sygietyńska M. etnografii 268, 358 A. 415 605 610 polskiej za lata 1959/1960 345 Ziołek B. 1101 Znamierowska-Priifferowa M. 177, 850 Zwardoń A. 271 Zwolakiewicz H. 22, 23, 636, 726, 1248 Zygma Z. 339 Zygmund(t) 678, 727 Zylberberg 728 Żaboklicka A. 1249 Żdanko T. A. 894 Żochowski T. 851 Żukowska-Bilip K. 1277 Żychowski M. 1272 Żygulski K. 1098 Żytkowicz L. 1221, 1250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2892b13b7414a84b1538ca1506712384.pdf ac4ea64543261d030ffc5711e582f05f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:282 Title A name given to the resource Różne / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.347-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS ILUSTRACJI 1 Prof. dr Antoni 15 2 Prof. Kalina (1846-1906). Reprod. Z. Kłodnicki . dr Adam Fischer (1889-1942). Reprod. Z. Kłodnicki . 3 Inauguracja Zakładu Etnologii UJK 1927 r. (Reprod. Z. Kłodnicki) 4 Prof. dr Jan Czekanowski (1882-1965). Reprod. Z. Kłodnicki . 5 XXXV Walne Zgromadzenie PTL i Międzynarodowa Konferencja Pomorzoznawcza na Zamku Piastowskim w Szczecinie w 1960 r. . 6 Wydawnictwa PTL na XV Międzynardowych Targach Książki w Warszawie w 1965 r. Fot. R.S.W. "Prasa" Centralna Agencja Fotograficzna . 7 Jan Stanisław Kubary (13 XI 1846 9 X 1896). Reprod. K. Wieckhorst 8 Grobowiec Jana Stanisława Kubarego w Kolonii na Ponape. Fot. M. N. Sproat, 1966 9 Prof dr Jan Czekanowski . 10 Prof. dr Tadeusz Milewski Fot. Rosner 11 Prof. dr Karol Koranyi 12 Prof. dr Gerard Ciołek 13 Prof. dr Stefan Nosek. 24 26 32 37 42 165 176 219 222 226 229 231 �Contents I Articles o 1g a G a j k o w a, History of the Polish Ethnographic Society, Its Origin, Development and Significance During 70 Years . J a n M a n u g i e w i c z, Ethnography in Warsaw's Scientific Societies and Later Institutions W i e s l a w B i e ń k o w s k i, Ethnographic Investigations of the Anthropological Commision of the Academie of Learning and the Ethnographic Commision of the Polish Academy of Learning. T a d e u s z W rób l e w s k i, The Development of Folklore Interests in Wielkopolska W. K. B a n d a r c z y k. White Russian Ethnography in Works of Polish Investigators L. A. M a l a s z - A k s a m i t o w a, Z. J. Dolęga-Chodakowski (Adam Czarnocki) and His Work K o n r a d W y p y c h. Jan Stanislaw Kubary on the 70-ty Anniversary of his Death . II Reports ETNOGRAFIA styna Kar and Wozaczyńska) 71 83 93 123 165 1963 (Kry181 . o l H l a w i c z k a, Melodie polskie w Kancjonale Mazurskim. nikaty Mazursko-Warmińskie", Olsztyn 1963, no 3/81, pages (Antonina 61 reviews POLSKA, vol. VII, Wrocław-Warszawa-Kraków Czerniewska) 7 "Komu333-374 . P o lon e c, Slovanske valasky fokose a cakany. Zbierky Slovenskoho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Published by Osveta, Bratislava-Martin 1963 (Józef Gajek) . D i m i t r Kra n d Ż a l o v, Valasi na Morave-materialy, problemy, metody. Acta Universitatis Palackanae Olomucensis, 1963 (Kazimierz Slaski) . OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Published Martin Reuther, Leipzig 1961 (Jerzy Damrosz) . A. V i n k e v i c, B. 1. D y b o w s ki, Osnovnyje etapy zizni i dejatelnosti. Irkuck 1961 (Antoni Kuczyński) . A. L. Ce k a n o w s k i, Sbornik neopublikowannych materialow A. L. Cekanovskogo statji o ego naucnoj rabote. Irkuck 1962 (Antoni Kuczyński) SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa 1964, vol. 1 185 O. (Zbigniew Jasiewicz) 187 188 191 193 195 197 �350 Cislennosf i rasselenie narodov mira. Moskwa 1962; Atlas narodov Moskwa 1964 (Zygmunt Klodnicki) . AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Moskwa 1963, no 6 and 12 (Krzysztof mira. 198 ZieL- nica) 201 C a r l e t a n S. C a a n, The Origin of Races. New York 1962 (Wanda Stęś- licka) Cahiers 203 Fran<;ais d' Anthropologie. Paris 19{j4, 2-nd year, no 1 (Wanda Stęś- licka) 206 The Anthropology of F r a n z B a a s. The American Anthropologist. Vol. 61, no 5, 1959 (Tadeusz Milewski) . G e a r g P e t e r M u r d a c k, Africa. Its Peoples and Their Culture History. London 1959 (Krystyna Świerczyńska) . JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG. Vol. XX, Berlin 1964 and vol. XXI, Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in folk-dance abroad in 1963 Roderyk 207 211 212 Lange) III C h r a n ics Prof. Dr Jan Czekanowski (O. G.) . Prof. Dr Tadeusz Milewski (Władysław Kuraszkiewicz) Prof. Dr Karol Koninyi (Jerzy Pogonowski) Prof. Dr Gerard Ciolek (Józef Gajek) . Prof. Dr Stefan Nosek (Jan Kowalczyk) . Tadeusz Zygler (Roderyk Lange) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (J. G.) Conferences of SIEE (Tomasz Skarżyński) . Report of the I-st Africanistic seminar in Kraków (Tadeusz Milewski) . Ethnographic seminar of Americanistic in Poznań (Zbigniew Jasiewicz) General report of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1964 (piotr Kaleciak) General Kaleciak) 226 223 230 233 234 242 243 244 247 . report 219 222 of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1965 (piotr 251 . IV Bibliography B a l e s l a w G a w i n, Biobliography 1959-1960 of Polish Ethnography in the years 257 V Miscellanea Table of illustrations Contents 347 349 �LUD rocznik, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895-1967 Tom I, z. 1-4, za rok 1895, red. Antoni Kalina, s. 268 Tom II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376 Tom III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388 Tom IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina, s. 454 Tom V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392 Tom VI, z. 1-4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udziałem Franciszka Krceka i Jana Leciejewskiego, s. 416 Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. 340 Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445' Tom IX, z. 1-4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428 Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potkań,ski i Seweryn Udziela, s. 472 Tom XI, z. 1-4, za rok 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udziela, s. 460 Tom. XII, z. 1-4, za rok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348 Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357 Tom XIV, z. 1-4, za rok 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407 Tom XV, z, 1-4, za rok 1909, red. Szymon Matusiak, s. 373 Tom XVI, z. 1-4, za rok 19-10,red. Adam Fischer, s. 432 Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303 Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240 Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam F~scher, s. 172 Tom XX, za lata 1914-1918, red. Adam Fischer, s. 332 Tom XXI, za rok 1922, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. 168. Tom XXIII, za rok 1924, (seria II, t. III), red. Adam Fischer, s. 188. Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240. Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V), red. Adam Fischer, s. 144+18. Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), red. Adam Fischer, s. 204. Tom XXVIII, zarok 1929 (seria II, t. VIII), red. Adam Fischer, s. 255. Tom XXIX, za rok 1930 (seria II, t. IX), red, Adam Fischer, s. 211. Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180. Tom XXXII, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196. Tom XXXIII, za lata 1934-1935 (seria II, t. XIII), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXXIV, za rok 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304. Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208. Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, ,red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 502 Tom XXXVII, -za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627. Tom XXXVIII, za ,rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782. Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 . 40,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480 70,Tom XLII, za rok 195'5, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992 65,Tom XLIII, za rok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 . 40,- �Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 . XLV, za rok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669 XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 . XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 . XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691 XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890 L, za lata 1964-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800 LI, za rok 1966, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek Tomy I-XXXVIII są wyczerpane. ,',,: I ;/ 40,40,40,85,85,100,100,- �Cena zł 40.- WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOW ARZYSTW A I latach 1895-1967 ---------W 013 r 5"1/ /'6 LUD (1895-1967) Tomy I PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I ATLAS POLSKICH (1934-196,) (194,-1967) VIII STROJÓW LIJDOWYCH (1949-196,) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV lVIAZO\VSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICNE Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - IV LITERATURA LUDOWA (1951-196,) (1958-196,) (195'2'-196,) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja - OSKARA KOLBERGA 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE (1959 -196,) VII (1961-196'2') 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. PL. NANKERA 4 - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4a7e6c7e35ae7eb4269396cc49f24f.pdf 8d414cef775e6f07be87d9e4a8e391ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:283 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TOM LIII ��u L ORGAN D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO OHGAN l': DE LA SOCIETE POLONAISE ZA ŁOZO Y W D'ETIINOLOGIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG6LNEGO ZBIORU TOM LIII WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R O C Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ill" 1969 �RADA WYDAWNICZA JÓZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA - LEWICKA, JULIAN KRZYŻANOWSKI, ANNA KUTRZEBA-P03NAROWA, WŁADYSŁA W KWAŚNIEWICZ; KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA .,. REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę proj ektował Zbigniew Klimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW REDAKCJA, WROCŁAW, uL Szewska 36 Redaktor, Poznań, uL Kantaka 4 1969 Nakład 1000 egz. Ark. wyd. 34,62, druk.31. Papier Hustr. kL HI. Oddano do składania 14 V 1969 To D!riUk wwńOZQInlOw l1U'tym 1970 r. Cena zł 50. Zam. 201/69. 3-11 . _-- . ---_.'--_ WROCŁAWSKA .•._--,., .... _,--_._-- DRUKARNIA .- NAUKOWA .. -_. __ .. - �Spis rzeczy Władysław K wa ś n i e w i c z, Kazimierz pięciolecie urodzin (Summary,) . I. W dwudziestopięciolecie Dobrowolski (W siedemdziesięcio9 etnografii polskiej Józef B u r s z t a, Etnografia w ćwierćwie<:zu Polski Ludowej. OrganizacjaTendencje - Kierunki badań (Summary) . Anna K u t r z e b a - P o j n a ro w a, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograficznych dwudziestopięciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Summary) . Maria Ewa F r a n k o w s k a, Etnografia powszechna i jej miejsce skiej po drugiej wojnie światowej (Summary) . F ryś - P i e t r a s z k o w a, Zarys r'Ozwoju badań nad ludową w 25-I'eciu PRL (Summary) . II. Studia, artykuły, w nauce 31 61 pol103 polską sztuką 139 materiały .JÓzef B u r s z t a, Dwa modele etnograficznej monografii wsi (Summary) . Andrzej K w i I e c k i, Z zagadnień historycznych i etnicznych dawnej Łemkowszczyzny (Summary) . Krzysztof Wo l s k i, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich (Summary) . Józef F u r d y n a, Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy wielku XIX po czasy dzisiejsze (Summary) Konstanty S t e c k i, Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu (Summary) . Jerzy B u r c h a r d t, W sprawie nazwy Hazaków (Summary) Stefan Ł y s i k, Paweł Schebesta - Pioniersk!i badacz Pigmejów (1887-1967) (Summary) . Stanislaw Bąk, Pr·ofesor doktor Stanisław Pigoń (Summary,) Wiesław C i ą ż y ń s k i. Charakterystyka działalności Włodzimierza Poźniaka jako etnomuzykologa (Summary) Barbara M a t u s z e w s ka - K o h u t n ic k a, Zbiory Bron1sł-awa Malinowskiego w AngJi,i (Summary) 147 164 lP6 225 232 247 251 27:3 287 298 �6 III. Artykuły recenzyjne Gerhard Konrad K los k a, Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera . Tadeusz W I' Ó b l e w s k i, Niemiecka "Mitteleuropa" w ujęciu Bruno Schiera (Summary) . Stanisław B ł a s z c z y k, Sz,tuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych (na marginesie artykułu R. Wildhabera) (Summary) IV. Recenzje oraz przeglądy wydawnictw (Gerhard Konrad Kloska) socjologiczne na 323 332 czasopism Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga - W dziesięciolecie działalności wydawnidwa (Medard TarkoJ Bibliografija trudow Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbi.gniew Jasiewiez) Etnologiczne nOWOSCl wydawnicze w Niemieckiej Republice Federalnej Badania 302 345 348 349 Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968 (Aleksander Posern-Zieliński) 353 Julian M a ś l a n k a, Zorian Dołęga-Chodakowski. Wrocław-Warszawa-Krakaw 1965 i Z. Dołęga-Chodcakowski O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pi:sma i listy. WaJrsziaJwa1967 (Aleksander Zyga) . Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967 (Edward Ozgowiez) . Zarys dziejów religii. Warszawa 1968 (Aleksander Posern-Zi.eliński) . Paul N e d o, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. Bautzen 1966 (Józef Burszta) 366 368 . Arbeit und Volksleben. Goeltingen 1967 (Gerhard Konrad Carl-Herman T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Stockholm szewski, Zbigni.ew Kloska) . 1962 (Jan Jaro- Jasiewiez) Lietuviu liaudies menas. Vilnius Ludove stavitielśtvo a byvanie 370 1968 (Barbara Bazielieh) . na Slovensku. Bratyslava 372 1963 (Krystyna ~74 Ziółkowska) Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław S w i d e I' s k i, Grands traits des civilisations africaines. Paryż 1966 Dietrich (Teresa D I' o s t, Skarżyńska) T6pferei in I. P u c k o v, Kozyra) Letopis. Technologie. Berlin 1967 (Konrad 379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moskva 1968 (Anna 381 . Jahresschrift 1968/1969 des (Waleri.an Instituts fiir sorbische Volksforsehung. Bautzen Sobi.siak) 382 Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. Wiedeń 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde. Basel 1967 (Walerian Sobi.siak) Jahrbuch des Museums fUlI' V6lkerkunde zu Lei'pz.ig. T. XXII, Berlin 1966 (Konrad J·ahrbuch Wypyeh) des Museums (Konrad L'Ethnographie. 376 378 Afrika. Wypyeh) P. 356 360 361 387 389 394 fiir Volkerkunde zu Leipzig. T. XXIII, Wypyeh) Paris 384 Berlin 1966 397 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) . 398 �7 Arts et Traditions Populaires. Paris 19&7 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1.966, t. 61 (Tadeusz WróbLewski) . Anthropos. Fryburg 1967, t. 62 (Tadeusz WróbLewski) . Ethnology. Pittsburgh 19617 (Mirosława Posern-ZieLińska) Zeitschrift ftir Ethnologie. Berlin 1967 (ALeksander Posern-ZieLiński) 400 402 406 411 414 V. Muzea Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li f f e l' o w a, Polskie ~raficZlne w okresie 25.-1eci'a PRL (Summary) . muzealnictwo etno419 • VI. Kronika XLIII Walne Z'gromadzenie Polskiego Towarzystwa Wypych) Sprawozdanie (Józef Sprawozdanie (Jadwiga Sprawozdanie (Maria Konkursy Oddziału łódzkiego Polskiego Towarzystwa (Konrad <I 456 Oddziału wrocławskiego Pawłowska) Oddziału Pols'kiego Towarzystwa Ludoznawczego 457 . toruńskiego Pols'kiego Znamierowska-Prufferowa,) obrzędową Macewicz-Gołubkow) Towarzystwa Ludoznawczego Etnograficznym we Wrocławiu 458 . w Muzeum . III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne (Maria Paradowska) . II Międzynarodowa Konferencja Robocza Komisji Organizaeyjnej Europejskiego Atlasu Etnograficznego (Konrad Wypych) . 90-lecie urodzin akademika bułgarskiego Michaiła Arnaudowa (KoLe Simiczijew) 459 460 464 466 25 rocznica śmierci akademika Afanasija Sieliszczewa (KoLe Simiczijew) . Najważniejsze nabytki zagraniczne biblioteki im. J. Czekanowskiego za rok 1968 (Jadwiga 453 Ludoznawczego Lech) na plastykę (Maria Ludoznawczego ~ Gerlach-Klodnicka) . Indeks LIII tomu (Jadwd'ga GeT1lach-Kł,odniicka) Spis ilustracji Spis treści w języku angielskun 467 468 475 491 493 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a80b17d24a8cdb247c3286885daf8eb.pdf 60dbfad8b4cc335365c3fa92aae7bafe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4457 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O I N K A za okres X - XII 1 9 6 4 7 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł w w i e k u 84 l a t w Swierzacn G ó r n y c h Leon K u d ­ ła, jeden z najwybitmejszycn p o l sKicn r z e ź b i a r z y ludowycn, człomeK z w i ą z k u e o l s k i c h A r t y s t ó w Plasty­ k ó w . Li. irmaie p o ś w i ę c i m y jeden z najoiizszycn z e s z y t ó w pisma. wystawy i konkursy Muz. w Ł o w i c z u z o r g a n i z o w a ł o w październiku wystawę: „Twórczość l u d o w a w Łowiciciem w oitresie 20lecia Polski L u d o w e j " , p r e z e n t u j ą c ą dorobek k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . P P R N i P W R U N w Ł o ­ dzi, CPLiiA i Muzeum. 108 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o ok. 800 prac. Pokazano pa­ j ą k i , wydmuszki, c e r a m i k ę , r z e ź b ę i n a j w i ę c e j wycinanek. * W Bydgoszczy Muz. T o r u ń s k i e oraz Tow. K u l t u r a l n e KujawsKo-PomorsKie z o r g a n i z o w a ł y w p a ź d z i e r n i k u w y s t a w ę „Sztuka ludowa wojewódz­ t w a bydgoskiego". W sali pierwszej o b r a z u j ą c e j s z t u k ę 20-lecia pokaza­ no menie i fragmenty w n ę t r z w i e j ­ skich oraz m a p y i dane o o r a z u j ą c e stan .posiadania, w y n i k i badan i działalności o ś w i a t o w e j m u z e ó w na terenie w o j e w ó d z t w a . Sala d r u g a — zawierała rzeźbę tradycyjną i współ­ czesną, trzecia .— eeramiKę, plecion­ karstwo, hafty kujawskie i p a ł u c k i e , ozdobne okucia kowalskie i t k a n i n y wykonane przez p r z e s i e d l e ń c ó w . ;W czwartej — 'pokazano zastosowanie sztuki , ludowej we współczesnym wzornictwie, j a k w plecionkach ze słomy i fajansach w ł o c ł a w s k i c h . Katalog „ S z t u k a ludowa w o j . b y d ­ goskiego i opieka nad n i ą w okresie XX-lecia Polski Ludowej", Byd­ goszcz, 1964, s. 32, mapy 2, ilustr. 22. Zawiera ogólny wstęp, , omówienie w y s t a w y , zestawienie i charaktery­ s t y k ę 6 p l a c ó w e k muzealnych, etno­ graficznych l u b p o s i a d a j ą c y c h zbiory ludoznawcze, t a b e l ę stanu posiadania p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na te­ renie w o j e w ó d z t w a , spis twórców ludowych. „ W y s t a w a sztuki ludowej czterech w o j e w ó d z t w " (białostockiego, kielec­ kiego, lubelskiego i rzeszowskiego) zorganizowana została dla uczczenia 20-lecia Polski Ludowej przez Wydz. K u l t . PWRN oraz muzea o k r ę g o w e tych w o j e w ó d z t w . Celem — b y ł o problemowe i p o r ó w n a w c z e ukazanie o s i ą g n i ę ć ostatniego 20-lecia w dzie­ dzinie twórczości ludowej. Repre­ zentowane b y ł y wszystkie najbardziej i n t e r e s u j ą c e , ż y w e dziedziny sztuki ludowej. Obok zazwyczaj pokazywa­ nych działów, wśród eksponatów rzeszowskich z n a l a z ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e malowane m a k a t k i oraz malarstwo o na poły amatorskim charakterze. W y s t a w ę pokazywano począwszy od Lublina (listopad), w Rzeszowie, B i a ł y m s t o k u , P r z e m y ś l u i Sanoku. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł prof. R. Reinfuss. Komisarzem w y s t a w y był m g r J. Optołowicz, komisarzami regionalnymi: mgr J. Petera, mgr J. Maciejewska, m g r A. Dobrowolska, doc. F. Kotula. Oprawa plastyczna w L u b l i n i e — E. Pol i S. Sarnecki. 64 Katalog w y s t a w y zawiera w p r o w a ­ dzenie d r K . Pietkiewicza, a r t y k u ł y komisarzy regionalnych, charaktery­ zujące t w ó r c z o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h w o ­ j e w ó d z t w oraz ilustracje. „ W y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u d o w e j 4 w o ­ j e w ó d z t w " , katalog, L u b l i n listopad 1964, Wydz. K u l t . P W R N w L u b l i n i e , s. 58, ilustr. 54. * Doroczny, X X I I konkurs szopek ! krakowskich, zorganizowany przez ) Krakowskie Muzeum Historyczne, o d b y ł się na K r a k o w s k i m R y n k u 12 grudnia. Od 14 g r u d n i a czynna b y ł a w Muzeum H i s t o r y c z n y m w y s t a w a szopek (recencja E. F r y ś - P i e t r a s z k o wej — w numerze). * D n . 14.XI. o t w a r t o w salach B W A W g r u d n i u o t w a r t o w Szczecinie w Łodzi j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę X X - na Z a m k u „ W o j e w ó d z k ą wystawę lecia Polski L u d o w e j , z o r g a n i z o w a n ą sztuki ludowej i p l a s t y k i amator­ przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o ­ skiej", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. dzi, G P I i A , muzea: Archeologiczne i K u l t . PWRN, W D K w Szczecinie i Etnograficzne w Łodzi oraz Regio­ Zarz. W o j . Z M W . W dziale plastyki nalne w Łęczycy, Łowiczu, Pabia­ ludowej pokazano t k a n i n y dekora­ nicach, P i o t r k o w i e T r y b . , Sieradzu, cyjne, wielo ni cielni co we oraz r ę c z n i ­ Tomaszowie-iMaz, i W i e l u n i u . O t w a r ­ k i lniane, zdobione s z y d e ł k o w ą k o ­ cie w y s t a w y połączono ze spotkaniem r o n k ą i haftem, wykonane przez re­ z t w ó r c a m i l u d o w y m i ( a r t y k u ł A . p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny i B i a ł o ­ Jackowskiego o w y s t a w i e — w n u ­ rusi. P l a s t y k ę o b r z ę d o w ą reprezen­ merze). towały palmy „wileńskie". Staranny katalog w y d a n y przez Katalog pn.: „ W o j e w ó d z k a w y s t a w a B W A w Łodzi s k ł a d a s i ę z 7 ze­ sztuki ludowej i plastyki amatorskiej s z y t ó w . „ K a t a l o g w y s t a w y sztuki l u ­ 1964", Szczecin, s. 14 n l b . ilustr. 12 dowej ziemi łódzkiej na X X - l e e i e zawiera k r ó t k i w s t ę p i spis i n w e n t a ­ P R L " , B W A , O ś r o d e k Propagandy rzowy e k s p o n a t ó w . S z t u k i w Łodzi —1964, zeszyt 1 k a ­ * talogu, s. 12 n l b . zawiera a r t y k u ł y : W g r u d n i u t r w a ł a w Poznaniu w y ­ prof. d r Kazimiery ZawistowiczA d a m s k i e j : „ O twórczości i t w ó r c a c h stawa ludowego h a f t u wielkopolskie­ ludowych", B o g u s ł a w a K o w a l c a : Pod­ go, zorganizowana przez Wydz. K u l t . sumowanie k o n k u r s u , *Wykaz uczest­ P W R N i M u z e u m Narodowe w Poz­ n i k ó w konkursu zakwalifikowanych n a n i u . Scenariusz w y s t a w y opr. m g r do drugiego etapu i w y s t a w y k o n k u r ­ Z . G r ó d e c k a , komisarzem b y ł m g r sowej, A l b u m y z tekstami w p r o w a ­ M . P r i l l , o p r a w a plastyczna Ireny Jadzającymi prof. K. Zawistowicz- r z y ń s k i e j . A d a m s k i e j : 1 — Plecionki, s. 12 nlb., Katalog pn.: „ W y s t a w a ludowego ilustr. ,14, 2 — T k a n i n y , stroje, haf­ haftu wielkopolskiego", P o z n a ń , g r u ­ ty, s. 14 n l b , ilustr. 14, 3 — Rzeźba, dzień 11964, s. 14, i l u s t r . 10, zawiera s. 14, ilustr. 20, 4 .— Ceramika, s. 12, a r t y k u ł Zofii G r ó d e c k i e j , eharakteilustr. 17, 5 — Kowalstwo, s. 8, rzowy e k s p o n a t ó w . ilustr. 6 — Ozdoby w n ę t r z i 7 — * Plastyka o b r z ę d o w a , s. 20, ilustr. 34. W Muzeum w S u w a ł k a c h o t w a r t a * b y ł a w g r u d n i u wystawa pn.: „ O s a d ­ W dn. 26—30.XI, w czasie K o n g r e ­ nictwo, budownictwo, tkanina i s t r ó j su Z S L czynna b y ł a w kuluarach Suwalszczyzny". W y s t a w ę zorganizo­ F i l h a r m o n i i Narodowej w y s t a w a zor­ w a ł o miejscowe Muzeum przy pomo­ ganizowana przez M i n . K u l t . i Szt. cy Muz. w B i a ł y m s t o k u . oraz Muz. Etn. w W - w i e „ P o l s k a sztuka ludowa i jej w p ł y w na w s p ó ł ­ W Rzeszowie o d b y ł a się w g r u d n i u czesną k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą " . Pokaza­ pokonkursowa w y s t a w a p a m i ą t k a r ­ no m . i n . d y w a n y dwuosnowowe l u ­ stwa woj. rzeszowskiego. Udział dowe i art.-plast. E. P l u t y ń s k i e j i wzięło 87 osób, zgłaszając 895 prac. J. Stankiewiczowej, pasterskie t o r b y Najciekawsze eksponaty n a d e s ł a n o w góralskie zestawione z t k a n i n a m i dziedzinie ceramiki. Pierwsze nagro­ uczennic szkoły i m . Modrzejewskiej d y przyznano t u Janowi G ą s i o r o w i z w Zakopanem, ś w i ą t k i w zestawieniu M e d y n i G ł o g o w s k i e j , Janowi Schoz pracami A . R z ą s y i Pecucha. d z i ń s k i e m u z Zalesia, drugie nagro­ Scenariusz opr. d r K . Pietkiewicz, d y otrzymali — A n t o n i Kos, L u d w i k komisarzami w y s t a w y b y l i — prof. Gołojuch, r ó w n i e ż z Zalesia — wszy­ K . Piwoeki i m g r H . O l ę d z k a . scy w y k o n a l i miniatury siwaków. * W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni otrzy­ W listopadzie o t w a r t o w Sokółce m a ł a trzecią n a g r o d ę za f i g u r k i g l i ­ w y s t a w ę sztuki ludowej pow. so­ niane. W zakresie plecionkarstwa w y ­ kolskiego. Pokazano w s p ó ł c z e s n e pra­ r ó ż n i ł a się Katarzyna Trojnacka ze ce 30 t w ó r c ó w , przede wszystkim d y ­ wsi Ostrawy Tuszowskie, a M a r i ę wany p o d w ó j n e , a t a k ż e c e r a m i k ę , D o m i n z Jarusiowa, S t e f a n i ę Bawoplecionkarstwo, w i k l i n i a r s t w o i p i - łek z Brzozy i A n n ę M a g i e r ę z Bo­ bowej, pow. Gorlice w y r ó ż n i o n o za • sanki. Organizatorami wystawy b y l i : hafty i koronki. * Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m s t o k u , C P L i A oraz P D K w Sokółce, w W p a r y s k i m Muzeum Sztuki Współ­ k t ó r e g o l o k a l u wystawa się o d b y ł a . czesnej o t w a r t a b y ł a w p a ź d z i e r n i k u Celem w y s t a w y było m . i n . z a c h ę c e ­ retrospektywna wystawa malarstwa nie l u d n o ś c i wiejskiej do podjęcia „ n a i w n y c h " , przywieziona z Rotter­ twórczości, podobnej j a k na w y s t a ­ damu. P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł y obrazy wie. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę . Ociepki i N i k i f o r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3145e32de5ebc931a711b1d062d36c3.pdf 9f86eee98566cc9e90e8930729a5018a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1378 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.167-279 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J Lud, J. V. Bromley, Etnos etnografia, Izdatielstvo "Nauka", Moskva E t, 59, 1975 1973, ss. 280 -+- ~ nlb. Prof. Julian W. Bromley, dyrektor Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk w Moskwie, uwieńczył wieloletnie swe zainteresowania zagadnie:1iami przedmiotowymi i teoretyczno-metodologicznymi etnografii, którym dał wyraz .JUŻ \V wielu artykułach i rozprawach, syntetyczną, zwartą i pełną publikacją książkową. Budzi ona i będzie budzić niewątpliwie najwyższe zainteresowanie z racji Lawartego w niej ogromnego ładunku myślowego dotyczącego najistotniejszych ,.praw współczesnej etnografii (etnologii) ładunku należycie uporządkowanego, zsyntet.yzowanego, do końca przemyślanego i wyważonego oraz przedstawionego w formie klarownej i przystępnej. Od razu można stwierdzić, że książka Bromley'a :1aJeży do najlepszych pozycji światowej literatury etnologicznej ostatnich lat, O treści książki informuje najbardziej zwiężle notka w języka rosyjskim i angielskim zamieszczona na odwrocie strony tytułowej. Oto jej brzmienie: "Książka zawiera \viclostronne rozważania o zadaniach etnografii - nauki o ludach świata Ictnosach), analizuje jej tradycje, jej stosunek do takich nauk pokrewnych, jak historia, archeologia, socjologia, folklorystyka, antropologia, gcografia i in. W związku z okrcsleniem przedmiotu etnografii autor poświęca szczególną uwagę takim r,iezbyt dotąd rozpracowanym aspektom teorii etnosu, jak odróżnienie etnosu od innych form społeczności (wspólnot) ludzkich, wąskie i szerokie pojmowanie etnosu, hierarchiczna struktura społeczności etnicznych i ich typologizacja, etniczne funkc,ie kultury i psychiki. typy procesów etnicznych itd. Jest to w radzieckiej literaturze :caukowej picrwszc monograficzne studium wspomnianego wyżej zakresu problemów. Książka jest skicrowana do osób studiujących nauki humanistyczne, słuchaczy i nauczycieli uniwersytcckich i tych wszystkich, którzy są zainteresowani przeszłością historyczną ludów świata oraz współczesnymi procesami etnicznymi". Pierwsza połowa książki zawiera wszechstronną analizę podstawowego zjawisi{a i pojęcia, jakim jest etnos. W oparciu o szeroko wykorzystaną i cytowaną radziecką ; światową literature; etnosocjologiezną, poprzez drobiazgową analizę pojęć i odpowiadająeyeh im r;:eezywistości, autor wydziela społeczności etnicznc spośród różnego rodzaju formacji ludzkich i ustala ich hierarchię. Na miejsce różnych w rozmaityeh jc;zykach oraz często niejasnych określeń na oznaczenie społeczności takich jak: lud, Volk, peuple, folk, narod itp. - proponuje jednolity termin: e t n o s, doląd zresztą już używany, jednak jeszcze szerzej nie stosowany. Koresponduje on jednoznacznie z nazwą dyscypliny (etnografia wzgl. etnologia), która ma właśnie :Cel przedmiot ową ludzką formację - etnos - jako od strony genetycznej hisLorycznie złożony i dynamiczny system, jako społeczność kulturową wyróżniającą się od innych analogicznych wspólnot zarówno grupowymi właściwościami kultury (język, religia, sztuka, twórczość słowna, obyczaje, obrzędy itd.), jak i pewnym stopniem świadomości etnicznej. Aby być w zgodzie z historyczną zmiennością i aktualną �1(;8 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c?asopism złożonością zjawiska, autor proponuje zróżnicowania; etnos w vv'Gższym pojęciu proponuje określać jako e t n i c o s (skrót: ECOS). Odpowiada on mniej wit;ce, naszemu określeniu: narodowość, a więc obejmującą całą daną społeczność etniczną niezależnie od miejsca jej zamieszkania i wlączenia w określone organizmy polityczne. Etnos w szerszym pojęciu e t n o s o c j a l n y o r g a n i z m (ESO), odpo wiadający w zasadzie naszemu pojęciu "naród" - a więc twór społeczno-etniczn;-' o określonej wewnętrznej więzi, strukturze społecznej i ekonomicznej organizacji. ECOS może wchodzić w skład kilku na raz tworówetnopolitycznych (państw), jak też z jednego ECOS może powstać kilka ESO (np. poszczególne narody i państwa arabskie) - i odwrotnie: jeden organizm polityczny może obejmować kilka etnosów (np. Rosja przedrewolucyjna). Rozróżnienia powyższe wydają się jasne i adekwatne, usuwające wiele spotykanych nieporozumień. Typologizacją społeczności etnicznych zajmuje siG autor zresztą jeszcze raz \1/ specjalnym (6) rozdziale. Na szczególną uwagę w tej części książki zasługuje precyzyjna analiza etnicznych funkcji kultury, jak też etnicznych aspek'uw psychiki. Analizy te pogłębiają znacznie poprzednie rozróżnienia, a opierają się - jak wszędzie - na obfitej a ś,vietnie wyselekcjonowanej literaturze. Specjalną partię poświęcono omówieniu endogamii jako "stabilizatora" etnosu. A znów roz, dział o procesach etnicznych analizujący wszelkie działające tu czynniki. wprowadza nas zarówno w prawidłowości rozwoju historycznego, jak i we \\'spółczesne zja\\'i>,,ka etnokulturowe i etnosocjalne. Niemniej interesująca, a zarazem niezmiernie pożyteczna, jest druga część praey dotycząca etnografii jako nauki badającej wspólnoty etniczne. Pomińmy tu nić'przekonywujące wywody o słuszności nazwy dyscypliny jako "etnografii" (a nie "etnologii", jak to jest szeroko stosowane w Europie i na świecie); jest to ty II;: (. tradycja, wywodząca się z historii nauki rosyjskiej. Pomińmy też mocno skompresowany rzut historyczny na rozwój tej dyscypliny. Interesują tu szczegiJlnie rozważania autora dotyczące określenia przedmiotu etnografii oraz stosunku tej nauki do wielu dyscyplin pokrewnych i sąsiednich, Jak wiadomo, różnie określano i różnie się określa dzisiaj przedmiot etnografii' lud (ludy), kultury plemienne i ludowe, wytwory kulturowe, człowiek itd. Bromlc-y podchodzi do tego zagadnienia wpierw od wyróżnienia dwóch pojęć: obieKtu i przedmiotu, co w duchu języka polskiego brzmi tautologicznie. W jęz. rosyjskim. to objekt i predmiet (c:ng. subject). Otóż obiektem etnografii sąpodobnie jak dla innych nauk (historii, socjologii, ekonomii, lingwistyki itd.) - ludy. Są tymi \\'szy~· tkie istniejące kiedykolwiek ludy wszelkich stopni rozwoju, od plemiennych, nicpiśmiennych, po wysoko rozwinięte; są tymi i etnikosy, i etnosocjalne organizm;-·. Stwierdzenie nie nowe, nabiera jednak wyrazistości przy rozważaniu p r z e dm i o t u badań. Otóż każda z nauk zajmujących się ludami interesuje się określon<] sferą życia tych wspólnot etnicznych. Dla etnografii tą sferą badań jest etniCZl1i\ specyfika, komponenty kulturowe w ich funkcjach etnicznych; badanie tych elementów, które składają się na etniczne odbicie danej formacji ludzkiej, które wy· różniają jedne etnosy od drugich; ale wchodzą pod uwagę także i takie cechy które są właści\ve wielu etnosom oraz te, które mają charakter ogólnoludzki. W społeczeństwach niepiśmiennych etnografia bada całą ich kulturę, zaś \\. spol!:czeństwach klasowych, złożonych i zróżnicowanych, poszczególne strony ich życiJ. badają nauki wyspecjalizO\vane. Dla etnografii pozostaje ich etniczna specyfika. przejawiająca się w różnych sferach życia i kultury, zwłaszcza w tradycyjnej Kulturze życia codziennego. W społeczeństwach rozwiniętych nacisk bada\\'czy przeno~; .'ię z kultury materialnej r.a sferę duchową. na zjawiska psychospołeczne. �Recenzje, przeglqdy wydnwnictw 169 i cznsopism Specyfika badań etnograficznych ujawnia się jeszcze bardziej wyrazIscle w dalszych partiach książki, gdzie jest mowa o porównawczym zestawieniu etnografii z innymi dyscyplinami badającymi również poszczególne komponentyetnosu. Autor zestawia więc etnografię z antropologią kulturową (zbliżoną najbardziej do etnografii), historią kultury materialnej, folklorystyką, z naukami o sztuce, etyką, reiigioznawstwem, etnopsychologią, dalej z archeologią, historią i socjologią, wreszcie z demografią, antropologią i geografią. Są to zestawienia nadzwyczaj pouczające, trafnie i klarownie przedstawione. Książka J. W. Bromley'a, opracowana - jak widać - w oparciu o osiągnięcia badawcze wielu kolektywów i indywidualnych wysiłków uczonych radzieckich ~ wielu pokrewnych dyscyplin, a także, jak wspomniano, o zdobycze nauki świato\':ej - godna jest polecenia wszystkim, którzy interesują się problemami etnografii. Ukazuje się ona bardzo na czasie. Właśnie w wielu krajach europejskich (np. Francja, Republika Federalna Niemiec, kraje skandynawskie) toczyła się i toczy dyskusja nad nowym samookreśleniem się etnografii. Ujawnia się tendencja ujednolicenia zarówno jej nazwy (najczęściej jako etnologia, a nawet jako "etnologia europejska"), jak i profilu - tendencja leżąca w znacznej mierze na tej samej linii, co omawiana tu pozycja. Książka Bromley'a jest w tej dyskusji niezmiernie cennym głosem. Zawiera ustalenia i propozycje, które na pewno nie przejdą bez echa, które - choć w wielu punktach dyskusyjne stanowią ważny krok naprzód \\" kierunku współczesnego określenia dyscypliny i wykształcenia się jej zintegrowanej postaci. Książka będzie na pewno tłumaczona na inne języki. Byłoby pożądane, aby jak naj prędzej mogło ukazać się jej polskie wydanie. Józef Studia Burszta socjologii, etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi D()Kraków 1972, ss, 436, Wydawnictwo Literackie. Red. Anna KutrzebaMarian Zychowski. z zakresu iJrowolskiemu. Pojnarowa. Księgę pamiątkową poświęconą wybitnemu uczonemu - a taką jest omawiana tu praca - bardzo trudno jest przedstawić zarówno w całości, jak i zajmując się poszczególnymi artykułami. Choć specjalizacja naukowa dezaktualizuje wzór XIXwiecznego polihistora, nie musi jednak ograniczać horyzontu badacza. Prawdziwa il1dywidualność uczonego zawsze skłania i skłaniać będzie do podejmowania bardzo r(Jżnych zagadnień. Wynika to zarówno z potrzeby oświetlenia już podejmowanych problemów, jak i z potrzeb związanych z uczestnictwem w życiu społecznym l z obserwowaniem go. Szczęście pełnego uświadomienia sobie i wyrażenia tego, ';0 stanowi wspólny mianownik wszystkich elementów badania, obserwacji i uczestnictwa jest udziałem nielicznych, naj wybitniejszych. W istocie jednak całkowita strukturalizacja tych wszystkich doznań i przemyśleń możliwa jest tylko w niepowtarzalnej sferze osobowości, a przekazać ją może - jak kiedyś napisał Kc>· zimierz Dobrowolski - tylko dzieło sztuki. W nauce zaś zamyka się ona głównie \\ kręgu bezpośredniego oddziaływania. Dlatego najwybitniejsi nawet autorzy, pisząc do księgi pamiątkowej prace, nawiązujące do tematów i zainteresowań bada\\'czych uczonego, nie mogą stworzyć dzieła o zwartej konstrukcji. Konstrukcj" �170 Recenzje, przegLqdy wydawn'ictw i czasopism tą jest on sam - bardziej niż to się da wyrazić w najlepszej biografii naukowej. A jednak tylko przez pryzmat osobowości uczonego można omawiać poświęconc mu dzieło zbiorowe. Mogą to być impresje osobiste, niepełne. I tu trzeba dodać. że osób może bardziej upoważnionych do spojrzenia jest wiele. Przecież obecnie czynnych jest w naukach społecznych kilkunastu samodzielnych pracowników naukowych, dawnych studentów Profesora. Ci spośród nich, którzy dysponowali informacjami o przygotowywaniu księgi, w dużej mierze zapełnili ją swymi pra· cami. Trudno wymieniać tu nawet nazwiska autorów i tytuły wszystkich 24 prac, które składają się na omawiany tom, Redaktorzy zgrupowali je w pięciu działach, obejmujących: 1. Studia nad życiem społecznym i kulturą współczesną, II. Prac~ dotyczące "Roli podłoża historycznego w zróżnicowaniu kulturowym", III. Przyczynki do dziejów średniowiecznej kultury polskiej, IV. Prace przedstawiające "Drogi rozwoju etnografii, socjologii i historii" oraz V. Prace prezentujące "Badania socjologiczne jako podbudowę działania". Całość uzupełniona jest wyczerpującą bibliografią prac Kazimierza Dobrowolskiego za lata 1916-1971 w opracowaniu W, Bieńkowskiego, obejmującą 253 pozycje. Tytuły tych działów dobrze sygnalizuj'1 szerokie nurty zainteresowań Profesora, choć oczywiście możliwe były rożne spo-soby systematyzacji. Specyficzny nastrój wytwarzają artykuły, poświęcone zagadnieniom bardzo ogólnym, refleksjom nad sensem i przedmiotem badań, jak J. Szczepańskiego o trwałości porządku życia społeczeństwa, W. Krzyżanowskiego o fikcjach w życiu społecznym, czy A. Pod góreckiego o socjologicznych iluzjach. Nawiązują one trafnie do owej świadomej, łagodnej, choć zatroskanej zadumy nad sensem życia i .lego naukowego oglądu, tak typowej dla Kazimierza Dobrowolskiego. Dalsze prace, jak A. Kutrzeba-Pojnarowej Główne zadania etnografii po/skid i jej kierunki współczesne, czy W. Kwaśniewicza o współdziałaniu interdyscyplinarnym w badaniach kultury współczesnej wsi - zajmują się w sposob bardziej ty .. powy dla ksiąg pamiątkowych miejscem Profesora w nauce, zwłaszcza zaś jego metodą integralną. Ujęcie to było stosowane chyba najbardziej wszechstronnie na seminariach Profesora. Ostrzeżenia, by śledzić synchroniczny zespół pr-t.Yczyn, by nie nadawać tradycji większego znaczenia, niż ją ona w danej epoce posiadała, splatały się z zachętą do uwzględniania najbardziej nawet odległych czasowo uwarunkowań badanej rzeczywistości, ale tylko w jej aktualnym, właściwym wymia .. rze, dotykały odwiecznego dylematu odwagi działania i ostrożnej odpo\',;icdzialności, teorii i diagnozy, a także właściwego korygowania ekstrapolacji dla celów prognozy. Wydaje się, że jeżeli nawet ujęcie integralne przekracza siły jednego człowieka, jeżeli brak zasady organizującej wysiłki całego grona zbyt wyspecjalizowanych współpracowników - koncepcja ta przypominana b~dzie zawsze, gdy w dyskusjach powracać będą mylące alternatywy w rodzaju "teoria czy empiria", ,.tradycja czy nowoczesnosć", a nawet "kultura czy natura". Z tym wlaśnie wiąże siq tak konsekwentne nawiązywanie do roli podłoża historycznego, o której zdają się czasem zapominać ci, których wciąga nurt polemiki z samą tylko anty-dialektyką. nurt także przecież z jakiegoś podłoża ,",'yrastający. Wiele prac omawianego tomu nawiązuje do tematyki prac Kazimierza Dobrowolskiego. Jest to o tyle trudne, że koncentrował się on raczej na ~zerokich problemach, dla przedstawienia których pretekstem były bardzo rl);:ne, wnikliwie prze,tudiowane tematy. Wskazywał też na konieczność widzenia bardzo wielu aspektóv: każdego tematu, a mnożenie oświetleń, ujęć i wydłużanie perspektywy ze wzgl~du na coraz wyższy szczebel uogólnienia były najbardziej wciągającym elementem dyskusji na seminariach Profesora. Ale tak jak terenowo najbliższe było mu zaw- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i 1'71 czasopism 5ze Podkarpacie małopolskie, tak głównym chyba tworzywem były intensywne studia nad strukturami osadniczymi. Dlatego i w tym tomie nie zabrakło tematyki struktur osadniczych i ich regionalnego uwarunkowania (M. Dobrowolska), ani prac o tradycjach kulturowych Podkarpacia (M. Karaś, E. Pietraszek, R. Reinfuss). Prace składające się na omawiany tom reprezentują różny szczebel uogólnienia. Obok rozważań metodologicznych są i przyczynki naświetlające ogólniejsze problemy, zgodnie ze stale powtarzanymi ostrzeżeniami Profesora przed niecierpliwością zbyt szybkiej syntezy. Zawsze jednak są to prace dążące, w myśl jego zaleceń, do pionierskiego podejmowania tematów nowych, a przynajmniej do wskazania ich nowych aspektów, do dostrzeżenia ogólniejszych nawiązań szczegółowych tez. Tak jak niełatwa jest charakterystyka tomu ze względu na tematykę i problematykę składających się nań prac, tak i trudno jest zawyrokować o ich wyłącznych związkach z socjologią, etnografią, historią, albo zdecydować się na wyeksponowanie w poszczególnych artykułach ich warstwy opisowej, refleksji, która jej towarzyszyła, metody budowy, czy podbudowy teorii. Nie można również ograniczyć się do refleksji nad znaczeniem badań naukowych, jako podbudowy działania tylko do prac ;:awartych w dziale piątym, bo właśnie Profesor uczył dostrzegać zalążkowe choćby możliwości takiej podbudowy w każdym właściwie badaniu. Może owo wnikliwe doszukiwanie się wielorakich implikacji każdej, rzetelnie skon·· struowanej tezy, a jeszcze bardziej pisanie z nadzieją na taką interpretację własnego tekstu nie jest zgodne z przyspieszającym się rytmem naszej epoki. Niemniej pozostanie chyba zgodne z zawsze niedopowiedzianą konfrontacją, którą nazywamy poznaniem. Być możc, uwagi niniejsze nie są wystarczająco informujące. Może i powinno to stanowić zachętę do lektury. Ale trudno było wyrzec się okazji do zanotowaniLl kilku skojarzeń, które r.ie będą mogły powstawać w naj młodszych pokolcniach badaczy. a których nie mogą zastąpić uprzejme, okolicznościowe wyrazy. Dotyczą one osobowości uczonego, który wskazywał, jak unikać zaburzeń równowagi pod-o miotu, procesu i przedmiotu poznania, a nie zatrzymywać się na martwym punkcie, ostrzegał, a zachęty uczył szukać w sobie i w życiu, proporcjonalnie nie do tego, co się otrzymało, ale do tego, co można dać. I chyba księga, czcząca jego jubileusz, dobrze temu daje świadectwo. K-rzys.ztof \'olkskunde. Faktenund Sonderschriften ss. 524, ilustr. 77. bu.rtstag. Analysen. des Vereins Festgabe fiiT fur Volkskunde Leopold Kwaśniewski Schmidt zum 60 Ge- in Wien. B. 2, Wiedeń 1972, Publikacja zawiera 44 wypowiedzi europejskich etnografów, poświęcone 60 rourodzin austriackiego muzeologa i badacza sztuki ludowej, Leopolda :jc!liT,idla. Każda z nich w większym lub mniejszym stopniu nawiązuje do rozwijanej przez jubilata problematyki badawczej, w tym prawie połowa dotyczy sztuki ludowej. Artykuły i komunikaty nie tworzą jakiejś określonej całości. Stanowią zbiór różnej wartości przyczynków. Kilka z nich zasługuje na szczególną uwagę. Wśród autorów, poza Austriakami, głos zabierają znani naukowcy z RFN, jak 1. M. Greverus, G. HeiIrurth, H. Moser, M. Zender, z NRD - U. Steinmann, Szwa,iL7.l1icy �172 Recenzje, pr?egtqdy wyda.wnictw i c?asopżsm carii - R. Wildhaber, Belgii K. C. PeeteI', Szwecji - G. Berg i Węgier T. DomatOr. L. Schmidt jest, co warto przypomnieć, autorem jednej z definicji etnografii. Dyscyplinę tę określił on jako "naukę o życiu przekazywanych tradycją porządków" (Volkskunde aIs Wissenschaft vom Leben in i.iberlieferten Ordnungen). Stąd też kilku autorów tej zbiorowej pracy nawiązuje w swoich wystąpieniach do powyższego ustalenia. Jubilat wydał w ciągu swego pracowitego życia ponad 1500 pozycji, z czego połowa przypada na różnego rodzaju mniejsze i większe prace, a druga na recenzje. W literaturze znane są jego pozycje książkowe dotyczące twórczości ludowej (słownej, muzycznej i teatralnej), zwyczajów i wspomnianej już sztuki ludowej. Kilku opublikowanym tu wystąpieniom warto poświęcić nieco uwagi I. M. Gr'everus w Kulturelle Ordnung rozwinęla definicję L. Schmidta w powiązaniu z ustaleniami A. L. Kroebera. Zdaniem autorki, sformułowany przez jubilata "przekazywany porządek" (i.iberlieferte Ordnung) obejmuje z jednej strony tzw. "siły trwania", z drugiej tzw. "funkcjonalne formy odbudowy". Oba te elementy w równyP.1 stopniu muszą być brane pod uwagę w analizie kultury. Do wspomnianej definicji nawiązuje również R. Pittioni w artykule zatytuło .. wanym Volkskunde aus dem Boden, odnosząc jej zastosowanie do średniowiecznej archeologii. Jej przydatność demonstruje Pittioni na przykładzie różnych znalezisk pochodzenia rzemieślniczego (garncarstwa, tkactwa, obróbki kości, kowalstwa oraz wot odkrytych podczas wykopalisk przeprowadzanych w kościołach). G. Heiłfurth w Mitteleuropiiische Austauschvorgiinge zwischen Sild und NOTfl in de'r sozialkulturellen Oberlieferung der Erzgebirges przedstawia w dość sugestywny sposób procesy wymiany społeczno-kulturowego przekazu w dziedzinie osad .. nictwa, zwyczajów, twórczości ludowej kultu religijnego oraz nauki. Zdaniem tego autora Rudawy Czeskie stanowią swego rodzaju linię podziału przemieszcz.ania si~ tych procesów. H. Koren przedstawia w Die steirischen Eggen. Ubersicht und Bestandsaujnahme rozwój brony styryjskiej od najdawniejszych form po współczesne. Autor dokonal ciekawej analizy rozwoju tego narzędzia, uzupełniając swoje ustalenia wieloma rycinami przedstawiającymi różne jego odmiany, od najprostszych do bardziej unowocześnionych. Ciekawe ustalenia zawiera artykuł K. Ilga, Das Brauchtum der dellischsiiim·· migen Siedler in Brasilien und Peru. lig jest znanym w Austrii badaczem emigracji (por. "Lud", t. 56, s. 331). Z przywiezionych, bogatych materiałów, przedstawia ty,,) razem dane o przeobrażeniach w zakresie praktykowanych przez emigrantów zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Autor relacjonuje ich rolę w kulturze życi<l w obecnym miejscu zamieszkania. Dostrzeżone przeobrażenia są dość typowe dla grup emigranckich. Zwyczajów dorocznych dotyczy także komunikat H. Gri.inn pt. Der heilige Abend in de-r Fab-rik omawiający upowszechniający się obecnie w zakładach pracy zwyczaj wspólnego obchodzenia wieczoru wigilijnego. Rozwijają go najczęściej robotnicy pochodzący ze wsi, zatrudnieni w hutach, koksowniach, gazowniach. elektrowniach i innych zakładach czynnych nieprzenvanie w ciągu całego roku. W wieczór wigilijny, podczas przerwy na posiłek, robotnicy urządzają sobie swe60 rodzaju wigilię; przygotowują choinkę, ustawiają prowizoryczny stół, a na nim przyniesione jedzenie, oczywiście wraz z piwem. Składają sobie następnie życzenia, śpiewają kolędy oraz wspominają dawne lata. Przyjmujący się zwyczaj tzw. "fabrycznej wigilii" zyskuje sobie uznanie wśród kierownictwa przedsiębiorstw. któ· �Recenzje, przeg!qcly u;ydawnictw i czasopism rych przedstawiciele biorą w nim udział obdarowując pracowników drobnymi upominkami. Komunikat jest interesującym przykładem rejestracji aktualnie przyjmujących się zwyczajów. Do ustaleń L. Schmidta dotyczących etnografii odpustowej nawiązuje także I. Baumer w Wallfahrt und Wallfahrtstenninologie. W swoim wystąpieniu ustosunkowuje się do terminologii i interpretacji poszczególnych elementów wchodzących w zakres tzw. kultury odpustowej. W sumie interesująca, godna polecenia lektura, dająca pewien pogląd na zainteresowania badawcze niektórych europejskich etnografów. Walerian Aktywizacja Wierzbickiego, i rozwój lokalnych. Praca zbiorowa Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk społeczności Wyd. Ossolineum, Sobisiak pod red. Z. T. 1973, ss. 260. Problematyka aktywizacji małych społeczności lokalnych absorbuje dzisiaj zarówno socjologów i etnografów, jak też ekonomistów czy psychologów, ponieważ pozostaje w ścisłym związku z harmonijnym rozwojem owych mikrostruktur i stwarza lepszą bazę wyjściową dla opracowywania założeń prognostycznych. Tej tematyce poświęcony zbiór studiów i szkiców stanowi pokłosie IX Ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Wsi i Rolnictwa zorganizowanej w 1970 r. przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcję Socjologii Wsi PTS w Warszawie. W omawianej pozycji znalazły się ponadto referaty K. Makuiskiego, A. Tyszki oraz węgierskiego socjologa 1. Szelenyiego, które nie były w czasie wspomnianej konferencji wygłoszone. Tematyka poszczególnych artykułów zahacza o różne aspekty życia społeczności lokalnej, zarówno wiejskiej jak i małomiasteczkowej. Dodać należy, że omawiane·· mu zagadnieniu poświęcili swoje studia - obok socjologów - również przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: etnografowie i ekonomiści. Swoimi doświadczeniami o udanym ekonomicznym eksperymencie nowosądeckim podzielił się również dzia·· !acz terenowy, J. Pieczkowski. Omawiana praca charakteryzuje się więc równie ciekawym materiałem empirycznym, jak i teoretycznym, chociaż poziom poszczególnych opracowań jest dość zróżnicowany. Wiele cennych uwag o charakterze teoretycznym zawiera obszerny artykuł Z. T. Wierzbickiego zatytułowany: Aktywizacja i rozwój spoleczności lokalnych. Autor w oparciu o skonstruowane przez siebie dwa modele: względnie zdecentralizowany (amerykański) i względnie scentralizowany (polski), przeprowadza analiz~ różnorakich czynników warunkujących aktywizację i rozwój lokalnych społeczności. Jak słusznie autor zauważył, istotny wpływ na tego typu procesy ma stopień homogeniczności, wzgłędnie heterogeniczności społecznej, która wyraża się podziałem na wieś i miasto. Wykonana tabela zasadniczych różnic między wsią a miastem ma, w założeniu Wierzbickiego, wyznaczyć linię continuum, między biegunami której da się wyznaczyć ruch community development. O ile metodologiczny zabieg autora wydaje się słuszny i pożyteczny, o tyle wątpliwe wydaje się, czy owe �174 Recenzje, przeglqdy lvydawnżcttv i czasopism wyznaczniki, charakteryzujące dwa krańcowe typy społeczności, są słuszne i w pełni reprezentatywne. Autor na przykład w pojęciu tzw. "czystej wsi" uwzględnia tylko więź sąsiedzką i zawodową, pomijając zupełnie rozbudowany system stosunków krewniaczych. Miasto zaś pozbawia tradycji, uznając że jest to tylko cecha wiejska, z czym trudno się zgodzić nawet jeśli przyjmiemy schematyczne ujęcie całej tej operacji. Na szczególną uwagę zasługują konkretne propozycje autora mające na celu efektywne ożywienie społecznej działalności, a wyrażające się w decentralizacji administracyjno-gospodarczej. Z kolei - Socjologiczna problematyka badań rozwoju regionów oraz planowania regionalnego - to temat, który w oparciu o węgierski region Szeged omówiony został przez L Szelenyiego. Przedmiotem rozwaźań Z. A. Zechowskiego jest Rozwój planowy a aktywizacja społeczności lokalnych. (Na przykładzie powiatu Konin). Autor zwrócił szczególną uwagę na wzajemną relację procesów planowania odgórnego i aktywizacji (jako oddzielnego ruchu społeczności lokalnej) oraz na warunki powstawania i szansę powodzenia tego ruchu w intensywnie industrializowanym regionie. Zechowski wyraża pogląd, że w powiecie konińskim brak jest autentycznego ruchu aktywizacyjnego, który byłby zdolny stać się czynnikiem rozwojowym małych miast tego terenu. Rozwój ich może się dokonać raczej poprzez planowe postępowanie inwestycyjne. B. Gałęski omówił Rolę kółek rolniczych w aktywizacji społeczności wioskowych. Autor scharakteryzował kierunek działań na rzecz rozwoju tego typu społeczności oraz zwrócił uwagę na niektóre niebezpieczeństwa, jakie działalności tej zagrażają· Autorzy R. Gałecki i K. Rogoziński zajęli się Rolą turystyki w aktywizacji wsi i małych miast. Zaprezentowane tu zostało dość dziwne stanowisko, z którym trudno się zgodzić, a które sprowadza się do tego, że jedynym słusznym kierunkiem rozwoju społeczno-gospodarczego jest proces urbanizacji, ten zaś znajduje swój oręż w turystyce, która "przyczynia się w decydującej mierze do zatarcia różnic między miastem a wsią na każdej niemal płaszczyźnie" (s. 16l). Z kolei A. Tyszka w artykule Strategia rozwoju kultury poddał krytyce niektóre dotychczasowe formy planowej organizacji kulturalnej i wysunął szereg po-stulatów, których uwzględnienie, zdaniem autora, jest poźądane dla właściwego rozwoju kultury. Artykuł .T. K. MakuIskiego zatytułowany Kultura ludowa a wieś wspólczesna w znacznej mierze odbiega od zasadniczego tematu, któremu poświęcono omawiany zbiór. Autor ogólnikowo przedstawił znaczenie kultury ludowej we współczesnym życiu polskiej wsi, kładąc nacisk bardziej na percepcję niektórych tradycyjnych elementów kultury ludowej, niź na pokazanie ich wpływu na aktywny rozwój kultury wiejskich zbiorowości. Drugi etnograficzny temat omówiła M. Biernacka w artykule Aktywność społeczna i kulturalna wsi bieszczadzkich. Autorka zwróciła uwagę na fakt, że po okresie adaptacji nowych grup osadniczych zarysowały się ostatnio lepsze warunki sprzyjające szerszej aktywności społecznej. W krótkim komunikacie .T. Pragłowski i M. Pacholski zajęli się zagadnieniem pl. Podziały i dezintegracja społeczna a aktywizacja i rozwój społeczności lokalnej. (Na przykładzie Limanowej). K. Kwaśniewski skupił uwagę na Roli autorytetów w aktywizacji wsi robotniczej. Ten określony przypadek funkcjonowania autorytetów omówiony zostal w trzech niejako przedziałach społecznej struktury, a mianowicie: zarządzania, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 175 czasopism wychowania i obyczaju. Terenem i materiałem empirycznym do tego tematu byia wieś opolska. Na temat spółdzielczej pomocy kredytowej, która wpływa w znacznym stopniu na rozwój małych środowisk lokalnych, pisze S. Ochociński w artykule pt. O doświadczeniach i znaczeniu spóldzielczości kredytowej w dziedzinie aktywizacji łych miejscowości. Autor omówił to zagadnienie w trzech okresach: 1939, 1945-1971. Także L. Ciołowicz i A. Maliczewski poruszyli 1835-1918, ma1919·- to zagadnienie; omówili oni rolę spółdzielni "Społem" w Wadowicach jako czynnika aktywizującego społeczność małomiasteczkową· Zbiór studiów zamyka artykuł Z. Pióro pt. Rozwój społeczności lokalnych w koncepcjach Organizacji Narodów Zjednoczonych, w którym autor przedstawił wypracowane zasady i zastosowane w praktyce zabiegi mające na celu rozwój spoleczności lokalnych w odniesieniu zarówno do terenów wiejskich, jak i aglomeracji miejskich. Na zakończenie należy podkreślić, że niniejszy zbiór opracowań pioniersko wytycza drogę nowej dziedzinie badań, zmierzających do optymalnego wykorzystania sił społecznych środowisk lokalnych i właściwego ich gospodarczego i kulturalnego rozwoju. Boleslaw Edmund Leach, Levi-Strauss, szawa 1973, ss. 147. Biblioteka Wiedzy Powszechnej Januszkiewicz - Omega, War- Treścią pracy dr E. Leacha, wykładowcy antropologii społecznej na uniwersytecie w Cambridge, jest krytyczny przegląd koncepcji Claude Levi-Straussa. Autor książki, funkcjonalista, będąc jednocześnie najlepszym angielskim znawcą strukturalizmu, stara się wyjaśnić teorie Uvi-Straussa, przeciwstawiając im wszakże własne stanowisko naukowe. Czytelnik polski miał już możność zapoznania się z poglądami Levi-Straussa dzięki wydanym m. in. takim jego i o nim pozycjom, jak Smutek tropików (1960), Rasa i historia [w:] Rasa i nauka (1961), Totemizm (1968), Rozmowy z Claude LeviStraussem (1968), Myśl nieoswojona (1969) czy Antropologia strukturalna (1970) i Trójkqt kulinarny [w:] Twórczość (1972). Książka E. Leacha stanowi nie tylko doskonałe uzupełnienie naszej dotychczasowej wiedzy o Levi-Straussie, ale i znakomicie ułatwia zrozumienie trudnych nieraz koncepcji strukturalistycznych. Daje wnikliwy ogląd teorii U~vi-Straussa, tym ciekawszy, że wynikający z innych bo funkcjonalistycznych pozycji antropologii społecznej. Leach podejmując polemikę z założeniami strukturalizmu, wyjaśnia jego zasady i tezy. We wstępie, E. Leach kreśli sylwetkę Claude Levi-Straussa, obecnie kierownika Katedry Antropologii Społecznej w College de France w Paryżu. Podaje chronologię ważniejszych wydarzeń z życia uczonego, który określany jest naj wybitniejszym przedstawicielem antropologii społecznej. Nie znajduje on wszakże całkowitej apro·· baty i uznania w oczach E. Leacha, który uważa m. in., że niektóre fragmenty prac Levi-Straussa są niezgodne z faktami. I sam dalej przyznaje, iż "nie nastraja to mnie do zbyt życzliwego komentowania ogólnej postawy Levi-Straussa" (s. 9). Zaraz �176 ReCenzje, przeg!qdy wydawnictw 'l czasopism więc na początku pracy E. Leach ujawnia swój krytyczny stosunek do LE~vi-Straussa, czemu zresztą daje dowód w dalszych rozważaniach, podkreślając wszakże, IŻ głównym jego zadaniem jest przedstawienie metod i przekonań U~vi-Straussa, a nie "moich własnych komentarzy na ten temat; nie mogę jednak przy tym zachować pozycji wyłącznie neutralnego obserwatora" (s. 8). Przy analizie mitu podkreśla, że jest to raczej "Leachowska imitacja Levi-Straussa. a nic streszczenie jego oryginalnych wywodów" (s. 91). Wydaje się rzeczą słuszną i konieczną zaznaczenie na wstępie recenzji, postawy autora recenzowanej pracy, jego dążności do obiektywizmu przy jednocześnie daleko posuniętym subiektywizmie, opartym na własnym, odrębnym światopoglądzie naukowym i negatywnym stosunku do koncepcji lkvi-Straussa. Taka postawa rzutuje na całość pracy, która jest ciekawą i zasługującą na uwagę etnografa k0nfrontacją dwóch przeciwstawnych stanowisk, przy równoczesnej wnikliwej, acz nie pozbawionej pewnej dozy złośliwości i chęci ośmieszenia, analizie strukturalizmu Levi-Straussa. Jednym z głównych, generalnych zarzutów E. Leacha, wypływającym zresztą z postawy badawczej tego autora, jest fakt opierania przez Lćvi-Straussa większości swoich etnograficznych obserwacji, stanowiących bazę do tworzenia teorii strukturalistycznych, na wiadomościach uzyskiwanych nie bezpośrednio z własnych badań terenowych, lecz na, co prawda starannym, ale - jak sądzi Leach - pozbawionym głębszego zrozumienia opisie zwyczajów i obyczajów uzyskiwanym od ~pecjalnych informatorów i tłumaczy. I z tego też powodu Levi-Strauss nie jest odpowiednio krytyczny do własnych materiałów źródłowych, w których "zawsze potrafił znaleźć to, czego szukał" (s. 20). E. Leach zarzuca mu "naginanie" znanych faktów do tworzonej przez niego teorii. Nie teoria odpowiada rzeczywistości, lecz fakty muszą podporządkować się konstrukcji teoretycznej, ale i fakty danej, interesującej go dziedziny, Levi-Strauss "wybiera" niejako, pod kątem potrzeb swych koncepcji. Leach jako przedstawiciel szkoły funkcjonalnej nie może akceptować postawy, kierującej się przekonaniem, iż nie zawsze badania w terenie są niezbędnym art ybutem powstawania wartościowych prac etnograficznych. A przecież krytyczna analiza istniejących już bogatych materiałów źródłowych, niejednokrotnie nieopracowanych, pozwala na wyświetlenie wielu faktów i ustawienie ich w nowym zupełnie świetle tym bardziej, że szereg kultur już zaginęło i materiał pisany jest Jedynym świadectwem ich istnienia. W dalszych rozważaniach w części wstępnej E. Leach stwierdza, iż w poglądach Levi-Straussa dwie kwestie wydają się mieć decydujące znaczenie. A miano\vicie - 1) przekonanie, że zarówno diachroniczne badania historyczne, jak i synchroniczne badania antropologiczne przeprowadzane metodą cross-culture są po prostu dwoma sposobami robienia tego samego. Historię uważa za kierunek badal1 uzupełniających badania etnologii; oraz - 2) przyjęcie tezy, że wówczas, gdy historia przybiera formę pamięci minionych wydarzeń, to staje się dla człowieka myślącego o niej częścią jego teraźniejszości, a nie przeszłości - "dla myślącej istoty ludzkiej całe zdobyte przez nią doświadczenie istnieje jednocześnie w teraźniejszości". Wszakże Levi-Strauss mimo iż ciągle podkreśla swój pogląd, że struktury myślenia pierwotnego tkwią w umysłach ludzi współczesnych podobnie jak w umysłach tych, którzy należą do "społeczności bez historii", jest jednak, zdanienl E. Leacha, bardzo ostrożny w próbach wykazania tej ekwiwalencji. Całość pracy E. Leacha składa się z rozdziału wstępnego - omówionego wyżej, oraz z sześciu dalszych, w których autor, nie trzymając się chronologii powstawa- �Recenzje, przegtąc1y u;yclawnicttv i czasopism 177 llia prac Levi-Straussa, rozpatruje podstawowe założenia teoretyczne i tezy francuskiego strukturalisty. W rozdziale zatytułowanym Ostrygi, wędzony łosoś i ser Stilton zajmuje się E. Leach "trójkątem kulinarnym" Levi-Straussa, poprzedzając swe rozważania na cen temat uwagami ogólnymi o strukturalizmie. Stwierdza, iż Levi-Strauss nie przypisuje jakiegoś znaczenia występowaniu pewnych elementów danego zwyczaju ;)a dwu różnych obszarach geograficznych, gdyż uważa, iż o istnieniu uniwersal'lych cech kultury ludzkiej można mówić jedynie w odniesieniu do struktur, nigdy zaś \\" odniesieniu do poszczególnych ich elementów. Leach przedstawia strukturalizm w sposób następujący - "o świecie zewn;:;uznym wiemy tylko to, co pojmujemy przy pomocy zmysłów. Zjawiska, które postrzegamy, mają te cechy, które im przypisujemy, a dzieje się tak dlatego, że zarówno działanie naszych zmysłów, jak i konstrukcja naszego mózgu są tak pomJślane, by mogły porządkować i interpretować odbierane bodżce. Bardzo ważn:i cechą owego porządkowania jes t to, że niszczymy ciągłość przestrzeni i czasu, które nas otaczają, dzieląc je na odcinki i w ten sposób stajemy się predysponowani do tego, by uważać, że środowisko nasze składa się z niezliczonej liczby odręb'1ych przedmiotów należących do klas, z których każda ma swoją nazwę, a przemijanie czasu jest sekwencją odrębnych wydarzeń. I odpowiednio, kiedy jako ludzie :\\'orzymy sztuczne przedmioty (różnego ,rodzaju wytwory ręki ludzkiej) albo kiedy \"y myślamy obrzędy, czy też piszemy historię minionych wydarzeń, zawsze naśladujemy naturę tak, jak ją pojmujemy, tzn., że produkty naszej kultury są podzielone i uporządkowane w ten sam sposób, w jaki wyobrażamy sobie, że podzielona jest i uporządkowana natura" (s. 22). P!"z y toczona in cxtenso wypowiedź E. Leacha ułatwia wniknięcie w całoś:poruszanej w pracy problematyki. Po tym ogólnym omówieniu E. Leach przechodzi jo roz\\'ażań na temat widma optycznego. a dalej - trójkątów kolorowej sygnaliiacji ulicznej, by na tym tle zaprezentować Levi-Straussowski trójkąt kulinarny. Określa go jako ,.ćwiczenia (Levi-Straussa) w gimnastyce intelektualnej" (s. 33), ~,,\\"ierające szereg elementów słownej żonglerki, które winny budzić raczej ostroi~ość niż entuzjazm. Niemniej przyznaje, że Levi-Strauss zebrał wiele danych '\'~kazujących na to, że sposoby przyrządzania jedzenia i odpowiadające im kate· "orie PożY\J,;ienia wszędzie tworzą starannie wypraCO\\'ane struktury, u podstaw ~tórych Jeżą uniwersalne zasady. LE~vi-Strauss tworząc trójkąt kulinarny wychodził z założenia, iż przetrwanic' :udzi uzależnione jest od spożywania pokarmu będącego elementem natury, 2 przyrządzanie jedzenia jest powszechnie spotykanym przykładem przetwarzania "atury w kulturę i dlatego sposoby warzenia żywności są szczególnie odpowiednie :io symbolizowania zróżnicowania społecznego. A dalej, że "konwencje obowiązu:acc \\. danym społeczeństwie określają co jest jedzeniem, a co nie, jak również co się je przy jakiej okazji. Ponieważ jednak okazje te są sytuacjami społecznymi. ,nusi więc istnieć jakaś zgodność między kombinacjami różnych gatunków żyw·· :lości z jednej strony, a odpowiednimi sytuacjami społecznymi z drugiej" (s. 35). W następnym rozdziale Gatnnek ludzki i jego symbole E. Leach porusza na~'i.e1r;y prohlem pasjonujący L6vi-Straussa, a mianowicie - "czym jest człowiek?", :,a c~ym polega inność, rozróżnienie pojęć, trudno przenośnych do języków egzc:ycznycb: ..człowieczeństwo" "zwierzęcość". Według tezy Levi-Straussa rozróż:.ienie to, odpo\\"iadające opozycji kultura - natura, istnieje w ludzkich postawach ; zacho\\'aniach. By jednak poznać na turę człowieka należy cofnąć si~ do zrozumie.•ia '.\'zajemn~·ch po\viązań człowieka i natury. Levi-Strauss tak. jak wielu innych ~~ - Lut!. :. j9 �178 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i. c'ZQsopisn: filozofów stwierdza, iź tym co wyróżnia człowieka jest mowa. Zdolność porozumiewania się - w trakcie ewolucji człowiek rozwijal przechodząc od sygnaló\\' i automatycznych na nie reakcji do języka i znaków. Dalej - E. Leach omawia rozważania Levi-Straussa na temat systemó\v totemicznych oraz relacjonuje jegc. wywody odnoszące się do tego, w jaki sposób symbole kulturowe przekazują in, formacje w ramach poszczególnych kultur i jak w ogóle przekazują one informacje - "struktura relacji, którą odkrywa analiza jakiejkolwiek kultury, jest algebraiczną transformacją innych możliwych struktur należących do wsp{)lnego ilY wszystkim zbioru, który z kolei tworzy wzór będący odbiciem mechanizmu działania każdego umysłu ludzkiego" (s. 60). Zdaniem E. Leacha jest to, co prawda, bardzo śmiała i wielka koncepcja, jednakże jej użyteczność jest raczej kwestia dyskusyjną· Z kolei E. Leach zajmuje się rozważaniami Levi-Straussa na temat mitu i jego "truktury. Był to problem, który fascynował Levi-Straussa; ]Pcz czy jego wywod:; 0dnośnie do struktury mitu poza blyskotliwością. reprezentują jeszcze coś innego, pozostaje zdaniem Leacha nadal kwestią otwartą. Levi-Strauss skoncentrował w tym zakresie swe badania na ,.spolecznościach bez historii" głównie na australijskich autochtonach i brazylijskich społec7nościach plemiennych, tj. na takich ludach, które uważają swoje społeczeństwa za '1iezmienne, a teraźniejszość - za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości, Skupiając swe zainteresowania na "nieświadomej naturze zjawisk zbiorowych" starał się odkryć zasady myślenia, które byłyby uniwersalne dla wszystkich umysłów ludzkich, zarówno np. dla Indian południowoamerykańskich, jak i dla społeczeństw cywilizowanych. Jedną z dróg wiodących do poznania uni\\'ersalnych zasad myślenia widział Levi-Strauss poprzez studiowanie mitów, które w jego rozumieniu nie są umiejscowione chronologicznie i mając cechy wspólne z bajkami i snami. ;:awierają w sobie pewien przekaz. W micie zanika właściwe doświadczeniu człowieka rozróżnienie między naturą i kulturą. W rozumieniu Levi-Straussa mitologia to przekazywana ustna tradycja skojarzona z rytuałami religijnymi. I aczkolwiek opowieści te dochodzą do badacza w bardzo okrojonej formie, Levi-Strauss jest zdania, iż mimo to zachowują onc swe najistotniejsze cechy strukturalne, które miały od samego początku. I badanie tych opowieści, nawet w ich okrojonej postaci, moźe odsłonić charakterystyczne cechy uniwersalnej, nieracjonalnej logiki pierwotnej. Następnie E. Leach przechodzi do metod interpretacji mitów, stosowanych przez Levi-Straussa i stwierdza, źe choć wielu funkcjonałistów nie może zaakceptować niektórych z nich, szczególnie tych, w których ignoruje on czasowe i przestrzenne granice kultury, to jednak strukturalna analiza mitu zasługuje na wnikliwą uwagę, mimo iż dalej stwierdza, że "trudno szukać sensu w tym bajdurzeniu" (S, 78). E. Leach analizuje osiem opowieści w celu zilustrowania kluczowych cech postępowania Levi-Straussa. Sceptycyzm Leacha odnośnie do koncepcji struktury mitu Levi-Straussa znajduje swój wyraz w zak0l1czeniu rozdziału, v; którym C?ytamy: - "rodzaj żonglerki słownej opartej na pewnym uogólnieniu jest typowe: dla Levi-Straussowskiej procedury formowania hipotez, metody te nic są jednak w stanie ukazać nam prawdy, prowadzą nas jedynie do świata, gdzie wszystkr, jest możliwe, ale nic nie jest pewne" (s. 94). W rozdziale zatytułowanym Słowa i rzeczy E. Leach rozważa koncepcje LeviStraussa zawarte w jego książce Myśl nieoswojona. Omawia podstawową tezę wy, suwaną przez autora, a mianowicie - że błędem jest uznawać istnienie historycznec: różnicy pomiędzy "prelogiczna" mentalnością ludów pierwotnych i "logiczną" men, talnością ludzi współczesnych. Bowiem ludzie pierwotni wcale nie podchodzą d,. �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 179 i czasopism rzeczywistości w sposób bardziej mistyczny nlZ my, używają jedynie do przekazania tej samej informacji innego niż my systemu znaków i symboli. Problemem pozostawało jedynie odkrycie sposobu rozszyfrowania kodu. Levi-Strauss uznał, iż problem ten rozwiązał. Mito-Iogika, zdaniem. Levi-Straussa, jest uniwersalną cechą ludzką. E. Leach zastanawia się nad słusznością takich założeń wysuwając: \Ą"ątpliwość co do - może nieświadomego - gromadzenia przez Levi-Straussa wyłącznic przykładów dowodzących słuszności jego teorii. Ale czy teoria ta utrzymałaby się, gdyby dobrano inne przykłady? E. Leach przyznaje, iż książka Myśl nieoswojona jest pasjonująca, a wywody w niej zawarte dalekie od konwencjonalnej antropologii, która przez długie lata \\" nikłym bardzo stopniu zajmowała się czystą filozofią, czy wyspekulowanymi interpretacjami samej natury historii. W rozdziale Podstawowe struktury pokrewieitstwa E. Leach porusza spraw~ wkładu Levi-Straussa w teorię pokrewieństwa i zaraz na wstępie wypowiada silO;, iż "nie żywi najmniejszej sympatii do poglądów Levi-Straussa w tej dziedzinie" (s. 109). Wkład Levi-Straussa w tę teorię dotyczy struktury konwencjonalnych zasad zawierania małżeństw. E. Leach dając przegląd koncepcji antropologów, głównie lunkcjonalislów na ten temat, poddaje krytycznej analizie teorię głoszoną przez Levi-Straussa. Główny zarzut dotyczy uleganiu przez Levi-Straussa fascynacji logiczną perfekcją opisywanych przez niego "systemów", a traceniu z pola widzenia faktów empirycznych. Ale dla Levi-Straussa struktura odnosi się nie do rzeczywistości empirycznej, lecz do zbudowanych na jej podstawie modeli. Zdaniem E. Le·acha - w miarę oddalania się przez Levi-Straussa od własnych doświadczeń terenowych, coraz bardziej opanowuje go obsesja poszukiwania uniwersalió",r odnoszących się do całej ludzkości i lekceważenie etnograficznych świadectw dotyczących prawdziwej rzeczywistości. E. Leach wychodzi z zupełnie innych założeń niż Levi-Strauss. Podczas gdy ten ostatni uważa, iż centrum zainteresowania antropologii społecznej skupia się na wewnętrznej strukturze logicznej znaczeń zbiorów symboli, dla E. Leacha "prawdziwy przedmiot badań antropologii społecznej stanowią zawsze rzeczywiste społeczne zachowania istot ludzkich" (s. 113). Mimo rozbieżnych stanowisk, E. Leach stara się w sposób obszerny i wnikliwy przedstawić teorię pokrewieństwa Levi-Straussa. Choć z jednej strony przyznaje, iż teoretyczne obserwacje Levi-Straussa są bardzo cenne i mogą mieć ważne znaczenie praktyczne, z drugiej strony niezmiernie krytycznie ocenia wiele jego posunięć, trudnych do zaakceptowania nawet przez zwolenników tego uczonego; m. in. i to, że Levi-Strauss skłonny jest uznać, iż jeśli istnieją jakiekolwiek fakty etnograficzne zgodne z jego ogólną teorią, to już wystarcza do przyjęcia podstawowych zasad tej teorii za słuszne. W ostatnim rozdziale Maszyny do przezwyciężania czasu E. Leach porządkuje swe dotychczasowe rozważania. Stwierdza, iż dążeniem Levi-Straussa jest ustalenie uniwersalnych prawd na temat "umysłu ludzkiego". Toteż w pracach jego "daje się zauważyć narastającą tendencję do uznawania za dogmat tego, że jego odkrycia odnoszą się do uniwersalnych cech charakteryzujących podświadome procesy zachodzące w trakcie myślenia" (s. 135). Zdaniem E. Leacha, wkładem Levi-Straussa, rzeczywiście oryginalnym i wartościowym, są prawdziwie poetyckie ciągi skojarzeń, które przedstawia w trakcie swoich analiz, a nie formalistyczne poszukiwanie opozycji binarnych i icn zwielokrotnionych permutacji i kombinacji. Maria Paradowska �180 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Edit Fel i Tamas Hofer, Bauerliche Denkweise in Wirtschatt und Haushalt. /<;ine ethnagraphische Untersuchung ilber das ungarische Dart Attiny. VorOffentlichungen des Instituts £tir mitteleuropaische Volksforschung an der Philipps· - Universitat Marburg-Lahn, herausgeg. von Gerhard Heilfurth, Bd. 7. Verlag Otto Schwartz a. Comp., Gottingen 1972, ss. 551, ilustr. 53 w tekście, 139 fotogr. poza tekstem. Edit Fel i Tamas Hofer, Gerate der Attinyer Bauern. Akademiai Kiadó, Budapest 1974, ss. 515, ilustr. 671 w tekście, 300 fotogr. poza tekstem. Pracownicy Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie, dr Edit Fel i dr Tamas Hofer, podjęli w r. 1951 intensywne badania wsi węgierskiej Atany, położonej nCl Nizinie Węgierskiej w północno-wschodniej części kraju. Badania prowadzono do r. 1967. W ciągu spędzonych we wsi w sumie około 500 dni, autorzy zgromadzili ogromny materiał w postaci rysunków, fotografii oraz protokołów z wywiadów (około 10 tys. stron). Materiał ten stał się podstawą charakterystycznej trylogii wydawniczej. Pierwszy tom pt. Proper Peasants. Traditional Lite in a Hungarian Village, ukazał się w Chicago wydany przez Sol Taxa w ramach Wen ner-Gren Foundation for Anthropological Research (Viking Fund Publications in Anthropology, No 46, 1969). Tom następny, Bauerliche Denkweise ... wydał Instytut w Marburgu pod kier. G. Heilfurtha, tom trzeci (Gerii.te der Attinyer Bauern) ukazał sir;' w r. 1974 w Budapeszcie w ramach wydawnictwa Akademii Nauk, przy współpracy Komisji Królewskiej Duńskiej Akademii Nauk. Jak widać, potrzeby etnografii węgierskiej zostały tu ściśle powiązane z zainteresowaniami i pomocą instytucji zagranicznych. Każdy z tomów tej swoistej trylogii, choć dotyczy jednej wsi, stanowi względnie samodzielną całość tematyczną. Tom Proper Peasants zawarł analizy życia społecznego wsi, sieci stosunków międzyludzkich na tle i w związku z uwar'stwieniem społecznym, ugrupowań społecznych (rodziny, sąsiedztwa, społeczności lokaI·· nej), instytucji formalnych oraz powiązań wsi z szerszym światem. Tom Biiuerliche Denkweise ... dotyczy gospodarowania i prac domowych, zaś ostatni z zapowiedzia· nej trylogii jest dokładną analizą wszelkich używanych we wsi narzędzi pracy. Dla nadania każdemu z tych opracowań wspomnianej wyżej względnej samodziel·· ności, autorzy opatrzyli je w zbliżone treściowo wprowadzenia dotyczące ogólnych informacji o wsi oraz o przeprowadzonych badaniach. W tych tylko partiach istnieją treściowe powtórki. Każdy też z tomów zawiera omówienie założeń badawczych i celów, charakterystykę profilu tematycznego oraz wykładnię założeń metodologicznych. Ponieważ pozycja Proper Peasants została już w polskiej literaturze omówiona (A. Bartelska, "Etnografia Polska" XVI, z. 1, 1972), ograniczymy się tu do tomó\\' zapowiedzianych w tytule. Łączyć je można w ramy jednego omówienia z dwóch powodów: 1) gospodarowanie i narzędzia pracy stanowią w istocie dwie strony tej samej sfery rzeczywistości. Nie ma gospodarowania bez posługiwania się określonymi narzędziami, i odwrotnie: wyrób czy zakup narzędzia i jego użytkowanie należy do czynności gospodarczych, choć każda z tych stron ma swo~ą, jej wlaściw2, otoczkę społeczno-ideologiczną - o czym zresztą wspomnimy; 2) w odniesieniu do każdej z monografii autorzy stosują podobne czy tożsame założenia teoretyczno-metodologiczne, zakładają analogiczne cele poznawcze - jednym słowem kroczą po tej samej linii dociekań i analiz. Obie prace uzupełniają sil;' stąd znakomicie. Autorzy wybrali do badań wprawdzie wieś kalwińską otoczoną wsiami katolickimi, co w pewnej mierze podważa jej typowość. Z drugiej znów strony jest io �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism 11)1 wieś bardziej tradycyjna mz inne, a to z punktu widzenia założeń było ważne. O jej tradycyjności świadczy m. in. to, że system gospodarki trójpolowej zniesiono tu dopiero w 1901 1'. Autorom chodziło właśnie o to, by zbadać wszechstronnie tradycyjne życie wsi w ostatnim jego etapie przed wielkimi zmianami, jakie wkrótce zaszły, a to wskutek przede wszystkim przeprowadzonej w 1959 r. kolektywizacji. Ta zmieniła zarówno jej strukturę społeczną, jak też typ gospodarczego życia. Stąd też autorzy zatrzymują się na tej dacie nie dając żadnej bliższej analizy procesu zmian naj nowszych i sposobu przechodzenia z tradycji do stosunków zupełnie nowoczesnych. Nie chodziło tu więc o ten typ badań współczesnych, które mają za przedmiot procesy zmian społeczno-kulturowych. Założenia i cele badawcze były inne. W szczegółowej i dogłębnej analizie wszystkich działów i technik tradycyjnego gospodarowania chodziło o stworzenie pełnej dokumentacji, która oświetlałaby wieś węgierską od tej strony, ukazywała jej specyfikI{, stanowiła klucz do poznania węgierskiego chłopstwa w okresie przedindustrialnym i była stąd wkładem do etnologii europejskiej. Chodziło o zbadanie zwykłego, codziennego życia przed jego zasadniczymi zmianami, jego warunków, sposobów; ukazania go jako powiązanej a wielce zróżnicowanej całości, widzianej nie poprzez schematy i przebiegi typowe, lecz w jego wszelkich indywidualnych wariantach, odchyleniach i uwarunkowaniach; obserwowanie tego życia od strony oziałającego człowieka wsi poprzez śledzenie jego dostosowywania się do konkretnych wymogów, poprzez jego rozstrzygnięcia sytuacyjne, jego świat tradycyjnych pojęć i całej ideologii związanej z gospodarką, poprzez jego emocje, troski, nadzieje, radości i zwątpienia. Takimi drogami zakładano dotarcie do "wewnętrznej strony życia", do tego, co ukryte, i stąd - uchwycenie wewnętrznego układu kultury. Przez taki pryzmat patrzono też na narzędzia pracy. Są one nie tylko wytworami o określonej typologii i funkcji zgodnej z ich formalnym przeznaczeniem. Istnieje - jak to autorzy nazywają - "kulturowa osobowość narzędzia" wynikaJąca z jego użytkowej indywidualności, z jego oddziaływania na stosunki w środowisku lokalnym, z osobistego stosunku do niego jego posiadacza i uŻY,tkownika. Stąd obok taksonomii narzędzi, struktury ich stanu w odniesieniu do struktury gospodarstw wiejskich itd. - istnieje konieczność badania konkretnych a zindywi .. dualizowanych ludzi posługujących się narzędziami. Narzędzia - to więc nie tylko, sprawy czysto gospodarcze, ani nie stricte technologiczne, ale także moralne, światopoglądowe, społeczne i kulturalne. Przy takim stanowisku w "etnografii gospodarstwa" i "etnografii przedmiotu" (narzędzia), autorzy pragną wyjść poza konwencjonalne badania i problemyetno·· graficzne. Nie stosują apriorycznej systematyki, ani nie podchodzą do badań tematycznie, nie kładą też nacisku na to, co typowe, ale chwytają wszelkie odchylenia, różnice, sytuacje i indywidualizacje. Ukierunkowani na tradycyjny materiał poznawczy, obserwowali bezpośrednio ("obserwacja uczestnicząca") strumień życia biorąc w nim aktywny udział na równi z tymi ludźmi, których badali. Obserwacja taka trwała sezonowo przez wiele lat, ciągłość badań sięgnęła nawet 20 lat! Nie były to więc tylko propozycje badawcze, ale zrealizowane już założenia i cele, które zresztą jak autorzy przyznają ukształtowały się dopiero w trakcie prowadzenia badań. Poszły one - jak widać - po linii tendencji metodologicznych przejawiających się aktualnie w etnografii światowej. Trudno tu zatrzymywać się nad szczegółową charakterystyką osiągnięć badawczych. Wystarczy stwierdzić, że intensywność i głębokość oraz wszechstronność, a zarazem dokładność analiz jest imponująca. Uzyskano rzeczywiście niezmiernie dokładne i wszechstronne odzwierciedlenie wszelkich niuansów w uprawie roli �182 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism i roślin, hodowli zwierząt, organizacji, technice i efektach wszelkich rodzajów prac, pożywieniu, odzieży, mieszkaniu, systemie pracy dziennej, tygodniowej i rocznej oraz we wszelkich innych typowych i nietypowych sytuacjach życiowych. Opisom analitycznym towarzyszą dane statystyczne, szkice, rysunki, diagramy i fotografie, wszędzie zaś uwidoczniony jest człowiek: jego znajomość rzeczy, jego oceny, osądy, stanowiska i emocje. Odnosi się to także do opracowania o narzędziach. Na uwagę zasługuje tu obszerny dział pt. "Monografie narzędzi" . .Jak autorzy przyznają, wykonali takich monografii około 600. Dopiero na ich podstawie zdobywają się na ujęcie "kulturowego i społecznego znaczenia narzędzi" ~ partię niezwykle interesującą. O wartości analityczno-dokumentacyjnej obu tych monumentalnych swą objętością prac (duży format!) możnaby powiedzieć takim zestawieniem: na ich podstawie dałoby się ~ obojętnie kiedy ~ wykonać film oddający wiernie szczegółowo życie i pracę chłopów węgierskich z lat 50-tych XX wieku. Rację ma chyba prof. Axel Steenberg, który w przedmowie do Cerate ... pisze, że praca E. Fel i T. Hofera "wnosi znacznie głębiej sięgającą analizę tych narzędzi, aniżeli można to znaleźć w etnograficznej i etnologicznej literaturze europejskiej. Dlatego książka ta jest tak godna uznania, że można ją bezwarunkowo określić jako gwiazdę pierwszej wielkości na firmamencie badań etnologicznych". Odnosi się to może także i do książki o gospodarstwie. Józef Zamagurie, praca zbiorowa pod red . .J. Podolaka, Burszta Kosyce 1972, ss. 316, 205 il. !- 31 il. barw. Zamagurie ~ po polsku Zamagurze ~ jest najbardziej na północ położonym regionem Spisza, zamkniętym na północy Dunajcem, na zachodzie Białką, a na południu grzbietem Magury Spiskiej. Ten stosunkowo niewielki region, wyodrębniający się od terenów sąsiednich swoistymi cechami etnograficznymi, współcześnie dzieli granica państwowa polsko-czechosłowacka. Po polskiej stronie Zamagurza, na tzw. Polskim Spiszu, znajduje się wsi 14, po stronie słowackiej 19. W 1769 r. należące dotychczas do Polski tereny na Spiszu północnym zostały zaanektowane przez Austrię i obszar całego Zamagurza znalazł się pod administracją austriacką, a potem węgierską, aż do 1918 r. Po pierwszej wojnie, po długotrwałych akcjach dyplomatycznych, ustalono granicę między Czechosłowacją a Polską na linii obecnej. Na kilka lat polską część Zamagurza zajęło (w 1939 r.) państwo słowackie, a po drugiej wojnie powrócono do wcześniej ustalonych granic. Tereny Zamagurza leżące po obu stronach granicy łączą więc zbliżone koleje historyczne, a co za tym idzie, zbliżony inwentarz kulturowy. Zamagurze jest regionem interesującym z etnograficznego punktu widzenia, gdyż w związku z jego długotrwałą izolacją kulturową i gospodarczą, zachowało się tu wiele elementów archaicznej kultury ludowej . .Jest to przy tym teren niejednolity etnicznie, bowiem po słowackiej stronie obok elementu słowackiego występuje również ukraiński (Rusnacy), w przeszłości zamieszkiwali tu częściowo Niemcy, oraz mniej lub bardziej wtopieni w element słowacki ~ Polacy. Istnieją tu więc �Reccn::je. przeglqdy u.:ydawnictw i czasopism 183 rzadkie już gdzie indziej warunki obserwacji rezultatów wzajemnego odziaływania grup. Pod względem wyznaniowym ludność rozpada się dziś na rzymsko-katolików lSłowacy, Polacy) i greko-katolików (Rusnacy). Do drugiej wojny mieszkali tu także protestanccy Niemcy. Po wojnie pewne posunięcia natury polityki wyznaniowej dodatkowo zagmat\\'ały sytuację, nakłaniano bowiem greko-katolickich Rusnaków do przejścia na prawosławie, co pozostawiło do dziś niemało zadrażnień wśród tej grupy ludności. Zamagurie jest etnograficzną monografią słowackiej części Zamagurza, napisa;,ą na określone zamówienie. Zamówienie to otrzymała Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu im. A. Komenskeho w Bratysławie od władz lokalnych z Popradu, które zebrany materiał pragnęły wykorzystać w polityce kulturalnej prowadzonej na swoim terenie. Badania nad kulturą ludową Zamagurza prowadzono zespolowo w latach 1967-1970 pod kierownictwem doc. dra Jana Podolaka. Część materiału opracowano w formie popularnej monografii, pozostały zostanie spożytkowany przy opracowaniu szczegółowych problemów etnograficznych. Formę popularnej monografii przy jęto ze względu na typ odbiorców, do jakich adresowane jest opracowanie. Są to terenowi działacze kulturalni, pracownicy rad narodowych, domów kultury itp. Pracę otwiera wstęp historyczny traktujący o osadnictwie Zamagurza <J. Benko). Trzeba zaznaczyć, że historia Zamagurza była dotychczas traktowana na marginesie rozważań, o dziejach całego Spiszu. Autor polemizuje z teoriami o początkach tego osadnictwa, głoszonymi przez dawnych historyków węgierskich, słov;ackich, a zwłaszcza polskich. Zostały omówione kolejne fale osadnicze począw,zy od XIII w. Poważne piętno na kulturze tych ziem wycisnęła kolonizacja niemiecka postępująca w trzech etapach oraz późniejsze osadnictwo elementu ruskiego. Systematycznie też odbywał się napór żywiołu węgierskiego z jednej strony i słabszego, polskiego, z drugiej. Proces osadniczy na Zamagurzu zakończył się dopiero z końcem XIX w. W kilku rozdziałach omówiono kulturę materialną regionu. W Tradycyjnych sposobach pozyskiwania żywności J. Podolak daje charakterystykę gospodarcza Zamagurza, które jest regionem o typie tradycyjnej gospodarki rolno-hodowlanej i do dziś nosi charakter kraju typowo rolniczego. W związku z przeludnieniem panującym do drugiej wojny światowej spora część ludności zatrudniona była przy pracach leśnych, zajmowała się furmanieniem, a nierzadko migrowala na roboty sezonowe. Rozwinięte też były szeroko inne zajęcia pozarolnicze. Po ostatniej wojnie, na skutek przemian społeczno-ekonomicznych kraju, zaznacza się masowe wychodżstwo do pracy w mieście. Do 1945 r. istniały na tym terenie dwa typy własności ziemskiej: indywidualna -- obejmująca głównie ziemie uprawne, oraz własność dawnych spółek urbar"kich - która oprócz ziemi uprawnej obejmowała wielkie obszary lasu, ląki i pastwiska. Omówione LOstały w tym miejscu podziały pól, sposoby zarządzania gruntami urbarskimi, zasady organizacji spółek pastwiskowych oraz sposoby pozyski'"vania nowych gruntów przez karczowanie lasów. Całokształt prac związa:1ych z uprawą ziemi, obróbką i pozyskiwaniem płodów rolnych omówiony został :1a tle cyklu rocznych prac w gospodarstwie. Podobnie jak i w następnych rozdzialach pracy. folklor towarzyszący pracom gospodarczym omówiono na marginesie v:ątku zasadniczego. W związku z wielkim znaczeniem do pewnego czasu wypasu owiec na szałasie, problematyka ta zostaJa omówiona bardzo szeroko, z uwzględnieniem nazewnictwa �RecenzJe, przeqlącl.ll ll,;uclawni.ctu; 1 c:nsopism sprzętów, zabiegów pasterskich, ras owiec itp. Chów bydła odgrywał na Zamagurzu rolę o wiele mniejszą. Rozdział kończy omówienie ludowego pożywienia, kt()re oparte było '.'.. zup~iności o wytwory własnego gospodarstwa. Wytwórczość domowa i rzemiosło (J. Koma). Wielka ilość lasów, a więc dostępność surowca drzewnego spowodowały, że jego obróbką zajmowano się szeroko na własne potrzeby. Występowali jednak we wsiach Zamagurza liczni kwalifiko· wani rzemieślnicy, na ogół reprezentujący kilka specjalności związanych z obróbh! drewna. Najbardziej rozwiniętym rzemiosłem drzewnym było bednarstwo; inne' ornawiane specjalności to: kołodziejstwo, gonciarstwo, koszykarstwo i opałkarstwo. Tkactwo było w regionie bardzo rozpowszechnione i wykonywane w oparciu o '.'.'łasny surowiec. Cała obróbka lnu i wełny była domeną kobiet, one też trudniły się tkaniem, Specyficznie rusnackim rzemiosłem było wędrowne druciarstwo, '.I'ykonywane masowo do ostatniej wojny. W rozdziale o rzemiośle autor pominął zupełnie kowalstwo, które przecież było jednym z wyspecjalizowanych zajęć VI'e wsiach Zamagurza. Budownictwo i mieszkanie (J. Uśak), Na Zamagurzu występują dwie zasadn:cze formy wsi: skupione i łańcuchowe, co jest wynikiem różnych procesó\\' osad· niczych. Rozmieszczenie poszczególnych parcel dyktowało różne, wyznaczonezwyczajovio formy podziału gruntów. Zagrody występujące na Zamagurzu mają formę trojaką: l) zabudowa zamknięta z wewnętrznym podwórzem, 2) budynki w formie litery L lub U, 3) budynki pobudowane oddzielnie. Autor omawia techniki pracy przy budowie domu, używane narzędzia i konstrukcje różnych typów budynków. Osobno omówiono funkcje poszczególnych pomieszczeń budynku mieszkalnego oraz zmiany tych funkcji \IT'>£: ze zmianą rozplanowania wnętrza. Tradycyjna odzież ludowa (J. Olejnik). Ludowy strój zachował się dziś na Zamagurzu wyłącznie u średniej i starej generacji kobiet oraz u starej generacji mężczyzn. Autor opisuje strój męski, kobiecy i dziecięcy, zarówno codzienny ja!~ i świąteczny. Rozdział podsumowuje uwagami o współczesnym stanie stroju regionalnego. Pewne zmienione elementy tradycyjnego stroju, poza wymienionymi grupami ludności, zachowali jeszcze dziś pasterze, zwlaszcza bacowie. Zycie społeczne i rodzinne (N. Valaskova-Surkaloval. Ramy życia społecznego wsi zamagórskich były wyznaczone w dużej mierze przez odgórne zarządzenia władz. Wiele jednak przejawów tego życia było regulowanych przez tradycyjne instytucje wioskowe, których resztki. przetrwały i po dzień dzisiejszy, Przedstawicielem wsi na zewnątrz był rychtaT - wybierany zasadniczo przez starszyznę wioskową. Wewnętrznymi urządzeniami wioski była i jest m. in. instytucja strażowania. którą pełnili kolejno przedstawiciele gospodarstw. Szeroko rozwini<;ta była dawniej wzajemna pomoc przy pracach rolnych, pomoc dla pogorzelców oraz wspomaganie ubogich. Tradycją uświęcone były podziały na grupy wiekowe, co łączyło ~ię z pełnieniem określonych ról społecznych. Względy ekonomiczne i społeczne decydowały o formie tradycyjnej rodziny. Była to najczęściej rodzina mała lub rozrodzona. Rzadko występowała rodzina rozrodzona złożona z dwu rodzin żonatych braci. Rozpadała się ona zwykle po śmierci starych rodziców. Kultura duchowa (K. Jakubikova). Autorka omawia według ustalonego schematu rodzinne zwyczaje związane z narodzinami człowieka, chrztem, ślubem, aż po jego zgon. W sferze kultury duchowej zaznaczają się wyraźnie różnice zachodzące: między mieszkańcami słowackich wsi a Rusnakami. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Dalej zostały omówione zwyczaje doroczne, skupione głównie wokół dwu cyklow świąt: zimowych i wiosennych. Przedstawiono wyobrażenia ludu o przyrodzie i istotach nadprzyrodzonych, a \,. związku z tym wróżby i przepowiednie. Rozdział kończy krótki zarys lecznic· twa ludowego. Monografia Zamagurza, choć opracowana w formie popularnonaukowej, stanowi' ciekawą pracę z zakresu poznania kultury ludowej tej części Karpat. Zainteresuje ona zapewne polskich czytelników, gdyż poza nieukończoną jeszcze monografią Tatr Polskich i Podhala, inne regiony Karpat dotychczas nie doczekały się współo:esnego opracowania monograficznego. Od 1962 r. na polskiej części Zamagurza prowadzi się systematyczne badania etnograficzne, a od kilku lat interdyscyplicame. Zebrano dotychczas przeogromny materiał, w większości opracowany \\. formie prac magisterskich. W najbliższym czasie materiały te zostaną opublikowane w cyklu prac i materiałów z Polskiego Spisza. Będzie to niewątpliwie wycawnictwo bardzo interesujące. Należałoby tylko życzyć sobie wspólnego wydaw:1ictwa polsko-słowackiego, obejmującego problematykę całego Zamagurza. Adam L'udovó. kult,'Lra v Karpatoch. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Bartosz Vied, Bra- tislava 1972, ss. 381. Z dwóch co najmniej powodów godzi się zwrócić uwagę na tę książkę, dotyczącą problematyki etnograficznej Karpat. Po pierwsze, otwiera ona zapowiedzianą serię pod nazwą "Ethnographia Carpatica", po drugie, stanowi uzewnętrzniony przejaw zintegrowanych studiów etnograficznych i folklorystycznych tego obszaru, prowadzonych w obrębie niemal wszystkich państw europejskich obozu socjalistycznego. Powstała w roku 1959 Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej na obszarze Karpat postawiła sobie za cel koordynację kompleksowych badań w poszczególnych krajach. Artykuły zawarte w omawianym tomie stanowią właśnie w większości materiał referowany na plenarnym posiedzeniu tejże Komisji, jakie odbyło się w Smolenicach w roku 1967. Ponadto zamieszczono tu również referaty, a także niektóre wystąpienia w dyskusjach, z posiedzeń podkomisji. LiLdowci. kultura v Karpatoch zawiera rozprawy o bardzo zróżnicowanym charakterze. Mamy więc z jednej strony kilka artykułów teoretyczno-problemowych, z drugiej zaś artykuły, w których autorzy zaprezentowali, już raczej w oparciu o przeprowadzone badania, bardziej szczegółowe opracowania. Jest więc pewien eklektyzm tematyczny, który sprawia wrażenie, że studia karpackie nie posiadają jeszcze precyzyjnie określonych ram, zarówno co do przedmiotu badań, jak również metody. Wszakże wiadomo, że geograficzne określenie ram badawczych jest mało konkretne, a zważywszy, że obszar o którym mowa, jest terenem licznych styczności kultur, i to zarówno słowiańskich i romańskich, jak i wpływów węgierskich i niemieckich, wybór jednolitej płaszczyzny tematycznej, komplementarnej dla poszczególnych krajowych zespołów badawczych, jest niesłychanie trudny. Nie-mniej przy zintegrowanym typie badań wydaje się to zupełnie możliwe. �18ti Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Skoro wi~c nie można spojrzeć na pierwszy tom studiów karpackich jako na zwartą całość, spróbujmy zapoznać czytelnika z wybranymi zagadnieniami poruszanymi w tej książce. Bela Gunda omawiając kulturowo-morfologiczne problemy w Karpatach kładzie nacisk na uwzgl~dnienie w badaniach wpływów naturalnego otoczenia oraz na przestrzenne rozmieszczenie zjawisk kulturowych, gdyż są one wyrazem przeszłości historycznej. Ponadto zwraca uwag~ na psychiczne właściwości jednostek i wspólnot w formowaniu postaw kulturowych. W bardzo zwi~zły, lecz jakże interesujący sposób stara si~ odpowiedzieć J. Podolak na szereg podstawowych pytań: co jest wspólnego w krajobrazie przyrodni· czym i społecznym Karpat, co jest przyczyną jednorodności, a z drugiej strony co warunkuje regionalne zróżnicowania kulturowe tego obszaru. Autor bardzo przc·· konywająco omówił tzw. problem walaski (wołoski, wałaski), na którego przykładzie ukazał proces nawarstwiania si~ różnych fal etnicznych i kulturową asymilację żywiołu pasterskiego. Postulat Podolaka, aby zmapować zjawiska językowe charakterystyczne dla pasterskiej kultury Karpat, wydaje się słuszny. M. Gładysz dzieli się z kolei uwagami na temat dorobku naukowego w zakresie etnografii polskich Karpat. Autor podkreśla, iż kultura tradycyjna Spiszu, Beskidu Śląskiego i Żywieckiego jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań Katedry Etnografii Słowian UJ. Badania te obejmują zarówno monograficzne opracowania grup lokalnych, jak i wybrane zjawiska kulturowe związane z życiem współczesnej wsi. Artykuł B. Kopczyńskiej-Jaworskiej jest próbą poszukiwania wspólnej płaszczyzny badań oraz postawienia właściwego ich celu. Od tego bowiem ustaleni;.ł uzależniony jest wybór odpowiednich metod. W oparciu o przeprowadzone w ośrodku łódzkim badania nad sezonową gospodarką górską autorka podkreśla walory analizy funkcjonalnej. Należy podkreślić fakt, że w postulatach badawczych obu wymienionych polskich etnografów zwraca się uwagę na problematykę współczesną. Mowa jest o potrzebie uchwycenia tendencji zmian zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia i w związku z rozwojem ruchu wczasowo-turystycznego. Również bardziej ogólny charakter mają artykuły V. Marinova, który zajął si.; zagadnieniem podobieństw w kulturze materialnej regionu karpacko-bałkańskiego, jak również Ch. Wakarelskiego, który zaproponował opracowanie leksykonu kultury ludowej z podziałem na kulturę materialną, społeczną, duchową, technologię i procesy wytwarzania oraz twórczość ludową. Podobnie dość ogólnikowy charakter posiada studium V. Froleca dotyczące powiązań między ludowym budownictwem Karpat i na Bałkanach. Inne artykuły zogniskowane są na bardziej konkretnych zjawiskach kulturowych, zamkni~tych na znacznie mniejszej przestrzeni. I tak np. A. Kowalska-Lewicka omawia w historycznym aspekcie hodowlę kóz w polskiCh Karpatach. a E. DorywaIska referuje wyniki badań nad pasterstwem i gospodarką Żywiecczyzny, zaś M. Gładyszowa pisze na temat przeobrażeń w budownictwie ludowym Beskidu Śląskiego w latach 1946-1967. Na ten temat piszą jeszcze J. G. Hasko, J. Kantar i S. MurSković. Pierwszy w oparciu o materiały XVI i XVII wieku o budownictwie w królewszczyźnie samborskiej, drugi o terenowe badania na Orawie, ostatni zaś omawia badania nad budownictwem i wyposażeniem mieszkań na całej czechosłowackiej części Karpat. Z tą problematyką koresponduje artykuł V. Prazaka omawiający wpływ wołoskiej kolonizacji na sposób rozplanowania mieszkań. Z kolei dwa artykuły dotyczą muzealnictwa skansenowskiego: S. Kovacevicova �Recellzje~ przegtqdy u;yd([wnictw 187 i C2(lsopism ogólnie charakteryzuje ten typ muzeów na Słowacji, zaś J. Vareka pisze o nowych koncepcjach wystawy w muzeum w Rożnowie. Sztuce ludowej poświęcone są natomiast artykuły J. Jerabkovej, S. Kovacevicovej i H. Johnovej. Ostatnia grupa rozpraw ma charakter folklorystyczny. I tak; D. Klimova-Rychnova omawia kompleks tematów żyjących jeszcze w lokalnych podaniach ludowych na terenie Zachodnich Karpat o walkach z Turkami i Tatarami. W podaniach ludowych zawarty jest również bogaty materiał dotyczący zbójnictwa karpackiego. Artykuł O. Sirovatki jest próbą interpretacji owych zbójnickich podań. V. Gasparikowa zaj~ła się ciekawym i trudnym zagadnieniem, a mianowicie omówieniem grupy materiałów folklorystycznych o tematyce historycznej, które nie zostały wytworzone przez społeczność Karpat słowackich, lecz które mają charakter międzyna·· rodowy i które różnymi drogami przedostały się na ten teren. Z kolei morfologiczną analizę różnego typu przesądów przeprowadził w swoim artykułe B. Benes. D. Holy zastanawia się zaś nad rozwojem muzyki ludowej na Wschodnich Morawach i w Słowacji. Lektura L'udowej kultiiry v Karpatach wywołuje mieszane uczucia i chęć zróżnicowania oceny dzieła. W omawianym tomie zawarty został bowiem rzetelny i ciekawy materiał opracowany przez wybitnych specjalistów, odczuwa się jednak jakoby brak myśli przewodniej, której spodziewać by się należało choćby dlatego, i.e tom redagowany jest przez wspomnianą Międzynarodową Komisję. Publikacja zawiera sporą ilość czarnobiałych ilustracji. Ukazała się w dziewięciu językach, wszystkie artykuły, z wyjątkiem jednego, posiadają obcojęzyczne streszczenia. Bolesław G. P. Snesarev, ss. 160, ilustr. Pod niebom Chorezma. Etnografićeskije Januszkiewicz oi'erki. Moskva 1973, Pod niebem Chorezmu. Szkice etnograficzne G. P. Sniesariewa to książka popularnonaukowa, wydana w 65 tysiącach egzemplarzy. Przynosi relacje z długotrwałych, zapoczątkowanych pod koniec lat dwudziestych, badań etnografa nad kulturą ludową i historią krainy łeżącej w granicach współczesnego Uzbekistanu i Turkmenii. Zakończywszy lektun; zadałem sobie pytanie, jaki może być pożytek z recenzji tej pracy zamieszczonej w czasopiśmie specjalistycznym. Uzasadnienie znalazłem bez trudu. Książka G. P. Sniesariewa godna jest również uwagi etnografów-profesjonalistów z kilku przyczyn: 1) przynosi interesujące, w części dotąd nie publi·· kowane materiały z badań terenowych; 2) ujawnia z całą wyrazistością metody prowadzenia tych badań; 3) potwierdza wartość wzorca pracy popularnonaukowej, \\' której etnograf opowiada nie tylko o przedmiocie swoich zainteresowań, ale również o sposobach prowadzenia badań terenowych, bezpośrednich kontaktach z członkami obserwowanych społeczności. G. P. Sniesariew, znakomity znawca wierzeń ludów radzieckiej Azji Środkowej i autor wielu prac naukowych, również w książce popularnej pozostał wierny pa5jonującym go zagadnieniom. W kulturze ludowej szuka przede wszystkim mate- �188 Recen.zje, przegLqdy u.;ydawnictu; -i coasopism riałów dla rekonstrukcji historii, odkrywając we współczesnych wierzeniach pozostałości przedmuzułmańskie, głównie zoroastryzmu i szamanizmu. W badaniach tych pomocna jest autorowi doskonała znajomość dziejów starożytnego Chorezmu, uzyskana m. in. poprzez uczestnictwo w pracach archeologicznych znanej ekspedycji chorezmijskiej S. P. Tołstowa. Zainteresowania historyczne były jednym ze źródeł inspiracji dla podjęcia dociekań nad sferą współczesnej religijności ludowej, współwystępującej z islamem, choć niekiedy pozostającej w sprzeczności z jego dogmatami. W siedmiu rozdziałach książki zawarto szkice poświęcone wybranym tematom. Rozdział Ludzie i duchy wprowadza w demonologię mieszkańców Chorezmu. Opisy demonów wrogich ludziom, neutralnych lub pomocnych przedstawiono przytaczając uzyskane od informatorów relacje o działalności duchów. Obraz tych samych duchów okazał się nader różny w opowiadaniach poszczególnych rozmówców. Za· skakującą niekiedy różnorodność wyobrażeń o tych samych demonach wiąże autor z różnicami w osobowości informatorów. W rozdziale znalazło się ponadto omówienie miejscowego szamanizmu, zjawiska zanikającego i niezwykle trudno dostępnego. Obrzęd kamlania - wypędzania złych duchów z chorego, badacze poznali już tylko za pośrednictwem ludzi biorących w nim udział. Rozdział Mułła Sadu Ha przynosi interesujące informac~e o świętych muzułmańskich, m. in. o biblijnym Dawidzie, uznawanym tutaj za patrona rzemiosł metalowych. Rzeczywistym bohaterem rozdziału jest jednakże wymieniony w tytule mułła Sadułła, duchowny z meczetu w Chanki, przyjaciel etnografów i znakomity obserwator. W kolejnym rozdziale znajdujemy omówienie świątyń, tzw. mazarów, związanych z imionami świętych muzułmańskich, zjawiska niezwykle charakterystycznego dla życia religijnego ludności Azji Środkowej. W oparciu o obserwację grupy pielgrzymujących do mazaru kobiet, którym autor towarzyszył, przedstawił on tutaj ceremoniał pielgrzymki do miejsc świętych i jej funkcje. Nieoczekiwane spotkanie z derwiszem na ulicy w Kunja-Urgenczu w latach pięćdziesiątych stało się zaczątkiem opowieści U zgasłego ogniska. G. P. Sniesariew zebrał w niej szczegółowe informacje o działalności i organizacji zanikłego już w republikach środkowoazjatyckich muzułmańskiego zgromadzenia żebraczych mnichów. tzw. kalandarów. Na początku bieżącego stulecia we wszystkich miastach i większych osiedlach Chorezmu istniały domy zgromadzenia, tzw. kalandarchony. Zakon posiadał scentralizowaną w granicach chanatu organizację, na czele której stał pil' - przywódca o dużej władzy i znaczeniu. Dla zainteresowań G. P. Sniesariewa charakterystyczny jest rozdział Dziedzictwo przepięknej Anahity. Badacz zebrał w nim skrupulatnie informacje o reliktach kultu Amu-Darii, dostrzegalnych do dzisiaj wśród kobiet, nadbrzeżnej ludności rolniczej oraz dawnych miejscowych szkutników. Zarejestrowane formy kultu wiąże badacz z czcią oddawaną niegdyś zoroastryjskiej bogini Anahicie, hędącej ponoć uosobieniem Amu-Darii. Jest zdania, że wywodzący się z zoroastryzmu kult rzeki przetrwał wieki panowania islamu. Studia wyłącznie genetyczne pozostawiają u czytelnika pewien niedosyt: jakie były przyczyny umożliwiające przetrwanie zjawiska w poszczególnych okresach, czy nowe konteksty społeczno-kulturowe nie zmieniły jego treści tak dalece, że doprowadziły do przerwania kontynuacji? Poszukiwania archaizmów, przydatnych dla rekonstrukcji historycznych, skierowały uwagę G. P. Sniesariewa również na techniki pochówków i ceremoniał pogrzebowy. Dominację w Chorezmie grobowców naziemnych tłumaczy badacz jako następstwa utrwalenia się zoroastryjskiego zakazu powierzania ziemi ciał zmarłych. �Recenzje, przeglądy lvydatonictw I8!) "i czasopism Tytuł rozdziału ObsŁugujqcy zmarŁych zaczerpnięty został natomiast z badań nad grupą ludzi zajmujących się obmywaniem zwłok. Wieki panowania islamu, w którym obmycie zmarłego to religijny obowiązek, nie usunęły izolacji i dyskryminacji tej grupy, posiadającej wydzielone miejsca zamieszkania i do niedawna zawie-· rającej wyłącznie endogamiczne związki małżeńskie. Ostatni rozdział Wolnomyśliciele z ruin starożytnego Kjatu opowiada o kilku-osobowej grupie przeciwników mm.ułmańskiego duchowieństwa, działającej na początku XX wieku w Szabbazie. Zainteresowania historyczne, tak wyrażne w pracy badawczej G. P. Sniesaricwa, nie przysłoniły obrazu współczesnych wierzeń ludności Chorezmu. Ukazane zostały niektóre skutki procesu degradacji ortodoksyjnego islamu i trwałość zespołu wierzeń ludowych, określonych w jednej z wcześniejszych prac G. P. Sniesariewa mianem "...religii kobiecej, zakorzenionej w głębinach bytu rodzinnego" *. Interesujący zasób wiedzy a współczesności zawarty został również w opisach stosunku informatorów do badań nad wierzeniami. Ukazanie metod badań terenowych, to jeden z poważnych walorów pracy. Zespół G. P. Sniesariewa, w związku z założo-· nymi celami badań, przemierzając miasta i wioski Chorezmu, poszukiwał rozmówców przede wszystkim wśród ludzi starych. Postawową procedurę badawczą sta·nowił wywiad niesformalizowany, a także obserwacja. Długotrwały pobyt w domach rodzin uzbeckich w niektórych miejscowościach oraz udział w rodzinnych, a także pozarodzinnych uroczystościach i przedsięwzięciach, nadawały badaniom charakter obserwacji uczestniczącej, zewnętrznej. Książka, dzięki zawartym w niej informat:jom o metodach badań terenowych, mOŻe stanowić uzupełnienie innych prac wybitnego etnografa. Pod niebem Chorezrllu jest przykładem udanej publikacji popularnonaukowej opowiadającej o pracy etnografów. Wykład wybranych zagadnień etnografii i historii Chorezmu wtopiony został tutaj nader umiejętnie w opis badań terenowych, w trakcie których etnograf pozostaje w bliskich, przyjaznych kontaktach z dziesiątkami informatorów, o których pamięć przechowuje się długo. Stąd zrozumiały jest osobisty ton książki, zbliżający pracę rosyjskiego badacza o krainie środkowoazjatyckiej, do napisanej w oparciu o badania w Polsce SpoŁeczności wiejskiej Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. G. P. Sniesariew przekazuje nie tylko wiedz;:: o problemach i metodach etnografii. Poucza o względności stereotypowych sądów o ludziach i kulturach, dostarcza wzorca postawy w stosunku do ludzi, z których pomocy etnograf korzysta, daje wyraz humanistycznym wartościom etnografii. Zbigniew Bo LOnnqvist. Jasiewicz mode i ert landsbY9dssamhatle 1870-1920. Dress and Helsingfors 1972, ss. 400, 188 fot., mapa, tłum. w jęz. rosyjskim i angielskim, bibliografia, spis informatorów, przypisy. Wydawnictwo Fińskiego Towarzystwa Archeologicznego - Studia Etnograficzne, CL. 24. Kansatietecl!incn Arkisto 24. Etnologiskt Arkiv. Utgiven av Finska Fornminnes:fOreningcn. Ieshion in a rural Drakt och comnmnitu, * G. P. Sncsarev, o nekotoryclt pri.c'inaclz u Hzbekov Chorezma. ,.Sovetskaja Etnografijalt sochranienija reUqio.zno-bytovych 1957~ nr 2, S. 62. pereżytkov �IHO Recen.zje, przegLqdy wyduvJnictw i c.zasopisrn Ubiór i moda w społeczności wiejskiej w latach 1870-1920 jest obszerną książką wydaną z racji obrony pracy doktorskiej, która odbyła się 9 grudnia 1972 1'. Autor. Bo Lonnqvist, jako naukowiec młodego pokolenia, od 1966 r. pracuje w ArchiwUr:l Etnologii i Folkloru Towarzystwa Szwedzkiej Literatury (Svenska Littcratursiillska· pets Folkkultursarkiv), a od 1970 r. prowadzi na uniwersytecie w Helsinkach (He!singfors Universitet) wykłady na temat ubioru i mody. Na swoim koncie ma już kilka rozpraw z tego zakresu, obecna jednak jest chyba naj obszerniejszym dziełem bazującym na żródłowym materiale pochodzącym z ustnych przekazów informatorów, z analizy starych fotografii oraz zachowanych okazów muzealnych. W drugiej połowie XIX w. obszary wiejskie Finlandii uległy silnej fali zmian niespotykanych do tej pory. Były to zarówno zmiany ekonomiczne spowodowane rozwojem techniki i podwyższonej stopy życiowej, jak i zmiany struktury społecznej. Bo Lonnqvist analizuje zmiany zachodzące w ubiorze wiejskim rejonu Ostrobotnia w okresie ostatnich 50 lat, a główną uwagę zwraca na porównanie tradycyjnego ubioru wiejskiego z modą rozprzestrzeniającą się w miastach. Wejście w meritum sprawy poprzedza omówieniem stanu badań i nowoczesnych ich kierunków w skali europejskiej. Autor przytacza licznych, zasłużonych w kostiumologii badaczy, cytując bezpośrednio ich poglądy na: definicje stroju i ubioru (Weiss, Zelenin), przyczyny zachowania się tradycji, zwłaszcza u kobiet (Bringemeier), specyfikę regionalną (Deneke), miejsce odzieży w zwyczajach i obyczajach oraz jej znaczenie w życiu społecznym (Hiivernick). Z kolei autor zajmuje się rozważaniami na temat mody cytując wypowiedzi Simmel'a, Steinmetz'a uzasadniającego psychologiczną jej stronę, Hoffmanna, dalej K(jniga, Vanier'a, Brenninkmeyer'a uważających modę za klasyczną barierę, której nie można przekroczyć. Np. Petrascheck-Heim dopatruje się w modzie odbicia życia społecznego, podobnie jak Crawley, który widzi w zmianie mody wyraz nowego stanu lub warunków życia. Zdaniem Crawley'a strój jest wykładnikiem wszystkich socjalnych momentów, np. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeczeństwie. Jest również wyrazem indywidualnych odczuć oraz wszystkich niepisanych praw w stosunku do jednostki i środowiska. W Finlandii studia nad ubiorem rozpoczął swą obszerną pracą Heikel (1909), następnie Schwindt (1913) i Sirelius (1916). Pierwsi dwaj bazowali na zbiorach muzealnych i poszukiwaniach archiwalnych, jedynie Sirelius oparł się na tradycji ustnej i w swym opracowaniu zastosował klasyfikację typologiczną oraz analizę historyczno-porównawczą, dzięki czemu odkrył powiązania między ubiorem a stosunkami społecznymi, czego nie możnaby osiągnąć badaniami opartymi wyłącznie o materiały muzealne i archiwalne. Zupełnie inne założenia charakteryzują opracowania Ritty Pylkkiinen (1956, 1970), która podjęła studia nad wpływami stylowych form mody (renesansu i baroku) na ubiór niższych klas społeczeństwa Finlandii. Jej zdaniem styl ubioru odpowiada stylowi sztuki danej epoki, a ogólnie panująca moda nic ma związku z narodowym, czy regionalnym stylem. Moda, jako siła zmian działających z zewnątrz na normy panujące w określonej grupie społecznej, może być badana również i w środowisku wiejskim, a związek miasta ze w,;ią jest w tym przypadku bardzo ważnym momentem dla studiów i badań. Ogólnie można stwierdzić, że dorobek etnografii fińskiej i skandynawskiej sprowadza studia i badania nad strojem przede wszystkim do materiałów muzealnych i archiwalnych, bazując na metodzie historyczno-porównawczej i typologicznej w oparciu o zróżnicowania regionalne; stylowy ubiór natomiast wyższych klas społecznych jest przedmiotem rozważań historyków sztuki. �Hecenzje, przeu[qcl,!jwydawnictw i c:asopism un Autol' niniejszego opracowania podjął studia na przykładzie ubiorów wiejskich z Voril, miejscowości leżącej na wschód od miasta Vasa na wschodnim wybrzeżu Gulf okręgu Bothnia, opierając się o wywiady ze starszymi informatorami i stare materialy fotograficzne pochodzące z lat 1870-1920, tj, z okresu krzyżujących się zmian w życiu ckonomicznym i społecznym. Poznanie stosunków społecznych w określonym środowisku umożliwiło znalezienie klucza do całego systemu związków społecznych wyrażających się w sposobie ubierania, Rozpatruje więc ubiór jako wynik warunków ekonomicznych i stosunków społecznych w oparciu o metodę strukturalną, Okres między 1870-1920 był w Finlandii pełen zmian ekonomicznych i społecznych, Na wieś dotarła nowa ideologia, raptownie wzrastający przemysł powodował także zmiany w strukturze wsi, wzrosła i rozwinęła się komunikacja, coraz częściej i liczniej docierała na wieś prasa, otwierano we wsiach sklepy. Lokalne autorytety wzrastały dzięki szkołom, zaczął się rozwijać system opieki społecznej, zdrowia. Wieśniacy coraz częściej opuszczali swe środowiska dla podjęcia pracy zarobkowej, rozpoczęła się emigracja do Ameryki. Szczególne zmiany w ubiorze spowodo\;vał rozwijający się przemysł tekstylny. Fabryki produkowały nie tylko tkaniny, ale i gotowe ubiory, prasa publikowała wzory modnych ubrań, do głosu doszła emancypacja kobiet, rozwijał się sport, który wnosił istotne zmiany do ubioru wiej·· skiego .. Jednak te wszystkie nowości niełatwo przyjmowały się na wsi ze względu na silnie rozwinięty tradycjonalizm; tym niemniej i on ulegał stopniowemu rozkładowi. Szczegółowe studia nad strukturą społeczności wsi Vora autor opiera o granice geograficzne oraz związki z sąsiadami, podział ziemi i wsi pod względem ekonomicznym, a także życie i stosunki międzyludzkie. Materiał rozpatrywany jest diachronicznie i synchronicznie, bo obydwa aspekty badawcze są równie konieczne, gdy ma się na względzie proces zmian ubioru, który stale jest w użyciu. Przedmiotem drugiego rozdziału jest funkcja ubioru. Autor uważa, że można ją rozpatrywać z trzech pozycji, tj. zależnie od: 1) płci i wieku użytkownika (fot. 9-97); 2) zwyczajów i obrzędów, jak chrzest, konfirmacja, zaręczyny i ślub, pogrzeb (fot. 98-148); 3) pracy i odpoczynku oraz warunków życiowych (fot. 149-156). Rozdział ten jest naj obszerniejszą częścią pracy. Zawiera omówienia poszczególnych części ubioru, ich formy i zastosowania z uwypukleniem elementów naj starszych, zmieniających się i najnowszych. Na konkretnych przykładach widać, jak prezentują się one u starszego i młodszego pokolenia. Jak widać, w zasadzie nie były one zbytnio zróżnicowane, co potwierdza kilka grupowych fotografi dorosłych i młodzieży. Z kolei w trzecim rozdziale autor omawia krój odzieży, który kształtuje się zależnie od: 1) zmienności części odzieży wierzchniej i spodniej, 2) sposobu pozyskania odzieży przez: a) oJ'iarowanie, wiano, spadek, pożyczkę, wynagrodzenie, b) rzemiosło i pozycję społeczną rzemieślnika (krawca, garbarza, szewca itp.), c) przemysłową produkcję za pośrednictwem kramarzy, wiejskie sklepy, kontakt z miastami, emigrację (fot. 157-167). Zdaniem autora ubiór jest dziełem głównie wiejskiego rękodzieła, które w miarę upływu czasu coraz częściej opiera się i czerpie nowe rozwiązania z wzornictwa ogólnie panującej mody. Rozdział czwarty dotyczy porównania odzieży wiejskiej z ogólnie panującą modą (ubiór i moda). Uwaga koncentruje się tu wokół zmian w ubiorze, wpływu mody oraz ich wzajemnego stosunku. Autorowi wydaje się, że zmiany zachodząc2 w ubiorze wiejskim w latach 1870-1920 wynikały głównie ze zmieniającej się struktury ekonomicznej wsi, z wzrostu kapitału na wsi i dużego wpływu kultury miejskiej na wiejskie zwyczaje i obyczaje. Proces tych zmian był jednak niezwykle �Hl2 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism skomplikowany; na asymilację lub odrzucenie pewnych elementów działały bowiem także inne fakty, głównie tradycja. W rezultacie większość poszczególnych elementó\<.' ubioru jest wynikiem jego funkcji i użyteczności w codziennym życiu. Motywy zmian miały zewnętrzne lub wewnętrzne impulsy i były rozmaitego pochodzenia. Postęp w życiu ekonomicznym wpłynął np. na szersze korzystanie z tańszych tkanin oraz zaniechanie ich barwności na korzyść ciemnych kolorów, tudzież upodobanie w zbytkowności charakterystycznej dla ubiorów XVIII w. (lecz ciemne kolory szły w parze także z rozwojem sekciarstwa religijnego). Wprowadzenie nowego podziału administracyjnego załamało dawną strukturę wsi, czego efekt uwidocznił się w zmianie stosunków społecznych i w ubiorze. Toteż dezintegracja wsi z łatwością doprowadziła do przyjęcia nowych form odzieży (rozlużnienie związków i większa S\\70boda w indywidualnym wyborze). Niektóre tradycyjne zwyczaje zaczęły zanikać'. a z nimi ginęły też pewne części ubioru, lub tworzyły się zupełnie nowe. Np. wcselna korona panny młodej została zaprowadzona na przełomie XVII i XVIII \\'.. podobnie jak uroczysty rytuał ubierania panny młodej, który rozpowszechnił się dopiero w XIX w. Była to symboliczna prezentacja socjalno-ekonomicznej pozycji rodziców panny młodej. Obecnie zwyczaj zakładania korony sprowadzony został do czysto zdobniczej funkcji. Zanik zwyczaju korony weselnej był wynikiem również rozpowszechnienia się obrzędowości sekciarskiej, zwłaszcza od momentu, kiedy stal się on wyłącznie zwyczajem kościelnym. Drugim zanikającym zwyczajem było zaniechanie rozwieszania we wnętrzu izby, w której latem sypiała dziewczyna, 'xyprawy przygotowywanej przez nią do ślubu. Równolegle z tym zatracała się wartość: i znaczenie własnoręcznie sporządzonej odzieży, dziewczęta w kościele, na tańcach i na spotkaniach towarzyskich poczynały chełpić się ubiorem gotowym, nabywanym w mieście. Tradycyjne zwyczaje w tej dziedzinie najdłużej zachowały si!:: u dziewcząt służebnych, które sporządzały swą odzież z zarobionego za pracę płótna. Zmiany funkcji odzieży były dwojakiego rodzaju: określone i przypadkowe. Przykładem pierwszego może być spódnica, która z czasem ze świątecznej przechodziła na użytek codzienny. Natomiast przypadkową zmianą funkcji może być zal"LUcanie spódnicy na głowę dla ochrony przed deszczem, lub używanie futrzanej czapki męskiej do pracy w lesie. Zmiany funkcji zachodziły rzadko w odzieży rytualne.'. Wprowadzenie nowych form do ubioru odbywało się - jak powiedziano przez kramarzy, sklepy wiejskie, za pośrednictwem nauczycieli, lekarzy, księży i ich żony, organizacje młodzieżowe, tj. jednostki działające w myśl powstających przepisów społeczno-administracyjnych. Znacznie wolniej lub wcale nie przyjmował\' się one wśród wymierających pokoleń. Ogólnie akceptowano je dopiero wtedy, gdy większość osób ubierała się podobnie, gdy pewne części ubioru stawały się powszcchne, gdy formy obcego pochodzenia przerabiano i dostosowywano do własnych gw'tów i potrzeb i gdy propozycje mody oddziaływały na autorytety wiejskie (rodzinc. starszych itp.). Ich reakcja i aprobata decydowały o upowszechnieniu. Z drugiej jednak strony zaczęła się kształtować idea zachowania tradycyjnego ubioru. Wyrosła ona na romantycznych koncepcjach XIX w. Zainteresowanie t.\"j;~ problemem powstało w Finlandii najpierw wśród niższych klas społecznych oko!,., 1840 r. Ginące części tradycyjnego ubioru zaczęto rekonstruować, a zajęli się ty];~ najpierw artyści. Ogół mieszkańców wsi nie był jednak ustosunkowany do teg" przychylnie, starsza generacja obserwowała to zjawisko nawct z niedowierzanier.;. Ale ideę nawrotu do ubioru tradycyjnego gorąco zaakceptowała ucząca się mlcdzież, głównie dojeżdżająca do szkół w mieście. Autor w swym opracowaniu v,,·skazał na wielość i złożoność problematyki \\. zakresie historii i tradycji odzieży na wsi. Nie predenduje on jednak, w swej ,kror.-c- �Recen:::je, ]Jr:egln.ciy u;ydawnictw i czasopism ::ości. do przed~tawienia pełnego obrazu studiów w tym zakresie. Tym niemniej ~twierdzić należy, że książka jego jest nowoczesnym, strukturalnym opracowaniem, dającym maKsymalnie pełny obraz stanu i zmian oraz relacji ubioru tradycyjnego do mody płynącej szerokim nurtem wśród różnych grup społecznych. Dla badaczy tych zagadnień om(Jwiona pozycja jest cennym punktem odniesienia, głównie \\' porównaniu z przykładami i matp.riałem występującym na terenie Polski, zwłaszcza zachodniej. Barbara A. Schenk ethnik <;;,;: i I. Weber-Kellermann und sozialer .."-larburger Bazie/ich Studien Wandel zur przy współpracy M. Motzer i W. Stolle, Interin einem mehrsprachigen Dorf des rumii.nischen Banats . vergleichenden Ethnosoziologie", Band 3, Marburg 1973, 235~ 34 ilustr. Problematyka kulturowa grup emigrantów ma w literaturze etnograficznej Republiki Federalnej Niemiec określone już miejsce. Potwierdzają to liczne drukowane, zwłaszcza po drugiej wojnie światowej, publikacje. Świadczą a tym również organizowane seminaria (np. w 1963 r. w Wiesbaden), zjazdy (Trewir 1971) oraz aktualnie prowadzone, kompleksowo i indywidualnie, badania. Ostatnio ukazała się. jako jeden z jej wyników, praca zbiorowa z zakresu etnosocjologii, dotycząca międzyetnicznych i społecznych przemian w kilkujęzykowo mówiącej wsi rumuńskiej. Wśród jej autorów znajduje się, co warto podkreślić, znana i ceniona na tym polu badań etnografka, Ingeborg Weber-Kellermann, mająca w swojej bibliografii kilka prac z zakresu kultury wychodźstwa. Problematyka oraz uzyskane wyniki badań omówione w recenzowanej pracy zasługują na szczególną uwagę czytelników zwłaszcza dlatego, że w naszej literaturze brak dotąd takich opracowań. W swojej konstrukcji obejmuje ona takie problemy, jak: środowisko (Geschichte und Umwelt des Untersuchungsdorfes autorstwa A. Schenk), w którym przedstawiono czasokres napływu mniejszości narodowych do badanej wsi, rozwój zagospodarowywania się i przeobraźenia wynikłe na skutek kolektywizacji oraz zróżnicowanie międzyetniczne (niemieckie, serbskie i rumuńskie) '.V zakresie budownictwa, w życiu rodzinnym oraz w życiu społecznym. Drugi problem - praca na wsi (Dórfliches Arbeitsleben napisany przez M. Motzer) za"';iera analizę takich zagadnień, jak: zagroda jako przedsiębiorstwo, rozwój upravi i sposoby młócki, podział pracy w spółdzielni oraz zajęcia pozarolnicze. Kolejny problem - czas wolny (Vom Feierabend zur Freizeit - opracowany przez W. Stolle) obejmuje: formy spędzania wolnych po pracy wieczorów, uprawę przydomowych ogródków, pomoc sąsiedzką, pracę kobiet (gotowanie, przygotowywanie zapasów, szycie, robienie na drutach) oraz korzystanie ze środków masowego przekazu i turystykę. Następny - rodzina (Die Familie - przygotowany przez L Weber-Kellermann) zawiera: strukturę małżeństw, zwyczaje rodzinne, w tym przemiany zachodzące na skutek kolektywizacji. Piąty z kolei problem - szkoła i wych~wanie (Schule und Bildung A. Schenk) dotyczy rozwijanych programów nauczania i uwzględniania '.',' "ich ważniejszych wydarzeń i osiągnięć kraju swego pochodzenia, roli wycho',\·a'.nzej ~zkoły oraz losu absol\ventów. I wreszcie ostatni - zwyczaj herodów (He- j" - Lud, t. :>9 �l!H Recenzje, przeglqdu wydawnictw! czasopism rodesspiel Muster eines Dorfbrauches 1. Weber-Kellermann) przedstawia szwabski obyczaj urządzania korowodów na Trzech Króli oraz rumuńskie zwyczaje przebierańców na Boże Narodzenie, Nowy Rok i na tzw. "pług". Opracowanie uzupełniają stereotypowo: wstęp, zakończenie oraz rozdział metodologiczny (Bemerkungen zu Theorie und Methode, napisany przez A. Schenk). W tym ostatnim autorka zajęła się bardzo pobieżnie klasyfikacją rzeczową tego rodzaju prac zaliczanych do tzw. "językowo-wyspowej etnografii" (Sprachinselvolkskunde), bądż do etnografii emigracji. Przedstawiła również zagadnienia warsztatowe. Zarysowana konstrukcja przedmiotu badań zawiera w zasadzie wszystkie podstawowe problemy poznawcze, niezbędne w tego rodzaju opracowaniach. Nie wszystkie z nich zostały jednak w pracy równo wnikliwie potraktowane. Zresztą zachwiana została wogóle w niej proporcja pomiędzy poszczególnymi problemami. Najobszerniej potraktowano takie działy, jak środowisko oraz szkoła i wychowanie. Mniejszą objętość mają: rodzina oraz rozdział o zwyczajach, a najmniej miejsca poświęcono zagadnieniu pracy. Niesłusznie chyba omówiono w rozdziale o czasie wolnym sprawy związane z pracą kobiet. Zajęcia niewiast winno się analizować w rozdziałach o rodzinie i pracy. W sumie są to usterki, których trudno chyba było uniknąć w pracy zbiorowej. Autorzy dołożyli wszelkich starań, aby wykazać zasadnicze międzyetniczne zróżnicowanie kulturowe. Występują one, ich zdaniem, szczególnie w takich elementach kulturowych, jak: budownictwo, zwyczaje rodzinne i doroczne oraz w wierzeniach. Ponadto ustalili, jakie wytwory rodzimej kultury zanikły i dlaczego, np. w pracy na roli, oraz jakie przetrwały i wykazują tendencję rozwojową, np. g\\'ara i zwyczaje doroczne. VV'arto podkreślić, iż wywody zespołu autorskiego w:;parte są bardzo trafnie dobranymi rycinami, co podnosi wartość pracy. Do mankamentów opracowania zaliczyłbym także niekonsekwentne stoso\\'anie metody funkcjonalnej analizy; w niektórych partiach pracy poprzestano na chronologicznie ujętych opisach. Innym mankamentem jest tytuł pracy, nie w pełni adekwatny do treści, główny nacisk w analizie poszczególnych problemów położono bowiem na niemiecką grupę etniczną. Ale również i te niedociągnięcia nie umniejszają ogólnej wartości pracy, warto zatem polecić czytelnikowi jej lekturę, Walerian Kultureller mann. Gottingen Wandel im 19. Jahrhundert. Herausgegeben Sobisiak von Gunter Wiegiel- 1973, ss. 275, ilustr. 8. Omawiana książka zawiera referaty (19) i dyskusje z 18 ulchodnioniemieckiego kongresu etnograficznego odbytego w Trewirze we wrześniu 1971 r. Przedstawiona na nim problematyka kulturowa, zwłaszcza w odniesieniu do recepcji miejskich form życia codziennego przez chłopó\v i robotników, ich oricntacji ideologicznej, oraz dotycząca emigracji, zawiera godne uwagi ustalenia i propozycje badawcze. Na obradach plenarnych R. Braun przedstawił Problerne des sozio-kulturellen Wandels im 19. Jahrhundert (Problemy społeczno-kulturowych przemian w XIX w.), a H. Bausinger, Verbilrgerlichung-Folgen eines Interpretaments (Przejęcie cech miejskich - następstwo tzw. interpretaments). W pierwszej sekcji, obradującej pod hasłem: recepcja form miejskiego stylu �Recenzje. przeglqdy wyd(l,wnictw 195 i czasopism życia przez chłopów i robotników, znalazły się wystąpienia: Rezeption bei der liindlichen B. Deneke, Fragen der (Uwagi odnośne do recepcji miejskiej kultury przedmiotów przez ludność wiejską); U. Bauche, Reception stiidtischeburgerlicher Formen und regionale Sonderung im biiuerlichen Wohninventar der Elbmarschen (Recepcja miejsko-mieszczańskich form i regionalna izolacja w wiejskim wyposażeniu mieszkalnym terenu nadłabskiego); T. Ganter, Brauchtumsvorfii.hrungen in Festumzii.gen des 19. Jahrhunderts (Zwyczajowe przedstawienia w uroczystościowych pochodach XIX w.). W kolejnej grupie referatów, dotyczących religijnej i ideologicznej orientacji chłopów i robotników. 1. Baumer przedstawił Kulturkampf und Katholizismus im Berner Jura, aufgezeigt am Beispiel des Wallfahrstswesens (Walka kulturalna i katolicyzm w berneńskiej jurze, w świetle wiedzy odpustowej); G. Korff, Heiligenverehrung und soziale Frage. Zur Ideologisierung der populiiren Frommigkeit im spiiten 19. Jahrhundert (Cześć świętych, problem społeczny. Z ideologii popularnej pobożności w póżnym XIX w.); D. Kramer, Sozialkulturelle Lage und Ideologie der Arbeiterschaft im 19. Jahrhundert (Społeczno-kulturowa pozycja i ideologia klasy robotniczej). Obrady trzeciej sekcji, o kulturowym znaczeniu stowarzyszeń, otwierał referat K. Kóstlin, Schleswig-holsteinische Gilden im 19. Jahrhundert (Szlezwik-holsztyński e bractwa w XIX w.); V. L. Lidtke, Die kulturelle Bedeutung der Arbeitervereine (KuItrowe znaczenie stowarzyszeń robotniczych); E. M. Wallner, Die Rezeption stadtbiirgerlichen Vereinswesens durch die Bevolkerung auf dem Lande (Recepcja mieszczańskiej wiedzy o stowarzyszeniach przez ludność wiejską); K. Beitl, Grossstiidtische Trachtenvereine des 19. und 20. Jahrhunderts. Moglichkeiten musealer Dokumentation (Wielkomiejskie stowarzyszenia strojów XIX i XX w. Możliwości muzealnej dokumentacji). W sekcji czwartej, zajmującej się migracją i akulturacją oraz innymi problemami wychodźstwa, D. Yoder przedstawił Akkulturationsprobleme deutscher Auswanderer in Nordamerika (Problemy akulturacji niemieckich emigrantów w Ameryce Północnej); L M. Greverus, Auswanderung und Anpassungs-barrieren. Hypothesen zur Integration von Minderheiten (Wychodźstwo i bariery przystosowania się. Hipotezy dotyczące integracji mniejszości narodowych); W. Marinow, Auswanderung burgerlicher und Anpassung Sachkultur der bulgarischen Kolonisten Bevolkerung in Be,~sarabien-am. Ende des im 19. Jahrhundert (Wychodźstwo i przystosowanie się kolonistów bułgarskich w Besarabi na przełomie X:VIII i w XIX w.); A. Schenk, Die Rolle von Schule 18. und und Bildung bei Sozialisierungsprozessen am Beispiel etnischer Gruppen des Banats (Rola szkoły i wykształcenia w procesach uspołeczniania na przykładzie grup etnicznych Bana tu). W ostatniej sekcji omawiano fazy i główne motywy przeobrażeń kulturowych .. H. Siuts mówił na temat Phasen von Beharrung und Wandel im Volksleben MittelE:uropas (Fazy stałości i przemiany w życiu ludu środkowej Europy); T. Hofer, Phasen des Wandel,~ im ostlichen Mitteleuropa im Lichte kulturanthropologischer Theorien (Fazy przemian we wschodnio-środkowej Europie w świetle antropologiczno-kulturowych teorii) oraz S. D. Ek, Die Fiktion des Wandels im 19. Jahrhunder t (Fikcja przemian XIX w.). W związku z podejmowaniem badań nad kulturą naszego wychodźstwa warto chociażby w paru zdaniach dodać, jaki model poznawczy - w odniesieniu do emigracji - przewijał się w referatach i dyskusji kongresowej. W wypowiedziach uczestników dominował pogląd rozpatrywania wychodźstwa od strony jego akulturacji, asymilacji i integracji w miejscu przebywania. Na tym tle należy ukazywać: �196 Recenzje, przeglądy v.;ydawnictw i czasopism zachowywane elementy kultury mIejsca pochodzenia. Tymczasem w tego rodzaju badaniach winno się raczej główny nacisk kłaść na uchwycenie rodzimego dziedzictwa kulturowego, jego stanu i możliwości rozwojowych w kontekście akulturacji, asymilacji i integracji. W obserwacji autorzy uwzględniają takie problemy jak: osadnichvo, życie rodzinne i działalność produkcyjną. Waterian Sobisiak Lech Paszkowski, John Stanistav KubarlJ - naturatist and ethnographer Istands. "The Australian Zoologist" 1971, nr 16/2, s. 43-70, ilustr. of the Pacific Ukazała się kolejna publikacja dotycząca życia Jana Stanisława Kubarego, polskiego badacza wysp Pacyfiku 1. Tym razem wydana została w Australii, w języku angielskim. Autor, Polak z pochodzenia stale mieszkający w Australii 2, na wstępie zaznacza, że jest ironią, iż o J. St. Kubarym, jako obywatelu brytyjskim naturalizowanym w Australii 3, piśmiennictwo tego kraju nic nie wspomina (s. 43). A jeżeli już jego nazwisko umieszczają w jakiejś publikacji, to robią to niepoprawnie 4. Niniejszy artykuł ukazał się w periodyku naukowym Królewskiego Towarzystwa Zoologicznego Nowej Południowej Walii, w związku z czym autor nastawił się szczególnie na zaznaczenie zasług, jakie Kubary odniósł w badaniach przyrodniczych. Zaznacza jednak, że w nauce światowej znany jest przede wszystkim jako etnograf. więc trudno pisać o Kubarym przyrodniku pomijając jego zasługi dla etnografii. Paszkowski dość szczegółowo wnika w życie tego niezwykłego człowieka. Publikacja zawiera szereg części poświęconych kolejnym etapom burzliwego życia badacza, do kalka oddanego nauce pracownika, któremu los nie szczędził trudów. Ponad połowę swojego życia spędził na antypodach w oddaleniu od rodziny, do której stale tęsknił i z którą w tak tragicznych okolicznościach musiał się rozstać. A oto w skrócie splot wydarzeń, które pośrednio miały wpływ na to, że stał się badaczem wysp Pacyfiku. 10Kubarym ukazały się m. in. prace: L. Krzywicki, Jan Kubary i jeqo poszukiwania naukowe. "Biblioteka Warszawska" 1897, t. 2, nr l; J. D. E. Schmeltz, Johann Stanislaus Kubary. "Internationales Archiv fur Ethnographie", Leiden 1897, t. 10, s. 132-136; W. Słabczyński, Na wyspach PacUJiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956 i inne artykuły tego autora; K. Wypych, Jan Stanislaw Kubary w 70-tq rocznicę zqonll. "Lud" 1966 t. 51, s. 165-180. 2 "Lech Paszkowski [00'] urodził się w r. 1919 w Warszawie, gdzie też ukończy! gimnazjum. Po zdaniu konkursowego egzaminu do Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni został przyjęty na kurs wstępny wydziału nawigacyjnego. Wskutek złego stanu zdrowia zszedł z "Daru Pomorza" [oo.j Kampanię wrześniową odbył w piechocie. Pod Ożarowem dostał się do niewoli niemieckiej [... ] Po wojnie przez 2 lata pracował w obozach b. jeńców wojennych w Niemczech, prowadząc kursy języka polskiego i historii oraz francuskiego i hiszpańskiego [00.] wyjeżdża w r. 1948 przez Francję do Australii, gdzie studiuje elektrotechnikę w Royal Melbourne Technical College. Pracuje obecnie w laboratorium Rady Miejskiej w Melbourne [00']'" P,owyższy rys biograficzny ujęty w skrócie pochodzi z obwoluty książki Lecha Paszkowskiego pt. Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940wydanej w Londynie w 1962 r. 3 J. St. Kubary przyjął obywatelstwo brytyjskie 6 lutego 1875 r. 4 Imieniem Kubarego nazwano jedną z gó'r w Nowej Gwinei. Mapy wydane w Australii w Australian Geoqrophical Series (1965) podają błędnie jego nnzwisko: Mt Kubari (s. 61). �przegtqdy Recenzje, wydawnictw i czasopism 197 Urodzony 13 listopada 1846 r. w Warszawie z ojca Węgra, matki Niemki (od dzieciństwa przebywała stale w Polsce), już jako 16-letni chłopiec bierze czynny udział w powstaniu styczniowym. Wciągnięty w sprawy polityczne w kraju będącym pod zaborem, pracuje w konspiracji, a następnie przebywając na emigracji w Dr<;żnic zaprzedaje się władzom carskim, aby móc powrócić do kraju; staje się płatnym konfidentem. Cały ten niefortunny splot wydarzeń w jego życiu (rozdział ten w książce autor trafnie nazwał "tańcem wśród mieczów" Dance Among Swords, s. 43) kończy się tym, że Kubary postanawia raz na zawsze zerwać współpracę z zaborcą. Nie pozostało mu jednak nic innego jak opuścić kraj i najbliższych. W marcu 1868 r. potajemnie ucieka do Berlina pozostawiając desperacki list zaadresowany do swojej matki: "...tutaj prędzej śmierć moją byś widziała niż dobre rozwiązanie ... z miłości do ciebie zmuszałem się, aby tutaj zostać, uśmiechałem się mimo wielkiego cierpienia ... całe moje życie, począwszy od 1863 r. było tylko jednym zmartwieniem" (s. 44). Ten krok stał się zwrotnym punktem w jego życiu. Po pewnych kłopotach i tułaczce Kubary dociera w końcu do Hamburga gdzie zostaje przedstawiony Johannowi C. Godeffroy, założycielowi Muzeum Mórz Południowych, który angażuje go na 5 lat jako zbieracza okazów do swojego muzeum. Od tej chwili można mówić o nowym rozdziale w jego życiu: zostaje pracownikiem naukowej placówki na wyspach Pacyfiku. Działalność Kubarego nie tlgranicza się jednak tylko do zbierania okazów w wysp Mórz Południowych i przesyłaniu ich swemu chlebodawcy. Sam z wielkim zainteresowaniem oddaje się pracy naukowej. Poznaje dialekty i narzecza tamtejszych ludów, interesuje się ich życiem codziennym, zwyczajami. religią. Dokonuje pierwszych odkryć nieznanych gatunków ptaków (Pareudiastes pacijicus). Duże zasługi położył także jako zbieracz mięczaków. Do dzisiaj niektóre z nich noszą w nomenklaturze naukowej jego imię (Cyclophorus kubaT'lIi, Papuina kubaryi, FI elix kubaryi, s. 61). Interesuje go bez mała wszystko, co jest związane z wyspami. Pracę swoją zaczyna od archipelagu Samoa, dokąd przypływa 8 września 1869 r. Od pierwszych chwil poświęca się przede wszystkim ornitologii. Na Savaii odkrywa już wyżej wspomniany gatunek kurki wodnej, o czym donoszą w 1871 r. G. Hertlaub i O. Finsch w "Proceedings of the Zoological Society of London". Na Viti Levu zdobywa dużo materiału antropologicznego w postaci czaszek. Przebywając na wyspach Ebon zbiera cenny materiał etnograficzny, który następnie posłużył mu do napisania rozprawy drukowanej w "Journal des Museum Godeffroy", Hamburg 1873, nr l, pt. Die Ebongruppe im MiJ.rshalls Archipe!. Kubary przesyłał także małe artykuły do kraju, które ukazywały się w różnych niefachowych pismach; pierwszy artykuł opublikowany w 1873 r. w "Tygodniku Ilustrowanym" nosił tytuł Obrazki z wysp żeglarskich na Oceanie Wielkim zebrane w 1870 1'.5 Nie miejsce tutaj aby streszczać całą pracę. Wypada jednak zaznaczyć istotne fakty j wydarzenia, które miały miejsce w życiu Kubarego. Autor powołał się na szereg żródeł przedstawiających w pełnym świetle sylwetkę Kubarego, który przez około 27 la t 6 przebywał na wielu wyspach i archipelagach Pacyfiku, w tym najdłużej na Mikronezji. Mimo wielkiego zapału i energii do pracy naukowej jego stan psychiczny w początkowym okresie przebywania na Pacyfiku nie był najlepszy, o czym można przekonać się z listu pisanego do swojej matki z dnia 20 kwietnia 1871 r.: "Pierwszego ;j L. Pdszkov·.,rski worytami (j \\~ pocHug tylTI skrócił fotografii czasie tytuł tej zdjętych (i\vukrotnie bawił publikacji, mriejscu w EUfopie. na dalsza część pn,:ez autara". brzrpi następująco: ., ... z drze- �198 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kwietnia, dzięki Bogu, minęły dwa lata mojego kontraktu! [...] Tracę tutaj 5 najlepszych lat mego życia, szybko starzeję się i za to płaci mi ten bogaty pan 7 w sposób haniebny" (s. 47). Stan ten wydaje się być powodowany przede wszystkim tym, że pobyt na antypodach Kubary mimo wszystko traktował prawdopodobnie jako pewnego rodzaju wygnanie z kraju. Dość szybko minął pierwszy młodzieńczy zachwyt tym nowym światem, pozostała tęsknota za krajem i najbliższymi. Począwszy od 1877 r. Kubary znajduje się w nieustannych tarapatach finansowych. Ciąg niepowodzeń zaczął się od tego, że Godeffroy zrywa z nim kontrakt, w związku z czym Kubary zaczyna imać się różnych zajęć. Zakłada na Ponapc plantację, przez 4 miesiące pracuje w tokijskim Muzeum Etnograficznym, pracuje także jako zbieracz okazów dla Muzeum Etnograficznego w Berlinie, następnie zaciąga się jako tłumacz na niemiecki okręt wojenny, otrzymuje od kO!1sula niemieckiego plantację na Matupi, w końcu zaciąga się do niemieckiej Kompanii na Nowej Gwinei jako szef stacji handlowej i plantacji nad Astrolabe Bay - na tym ostatnim stanowisku pracuje do 1894 r. Śmierć zastaje go na wyspie Ponape 9 pażdziernika 1896 r. Mimo tych niefortunnych kolei życiowych, w częstej pogoni za chlebem nie przerywa swojej pracy naukowej. Zajmuje się nadal interesującymi go zagadnieniami i dużo pisze. Na tym polu jest niezmordowany i chyba mimo wielu niepowodzel1 pełen wiary i optymizmu. Należy przypomnieć, że Kubary zasłużył się także na polu lecznictwa; będąc na wyspie Palau, leczył krajowców z grypy zaskarbiając sobie ich przyjaźń i zaufanie, które są tak potrzebne w pracy terenowej. To zbliżenie do krajowców zdobywa sobie także poprzez zawarcie związku małżeńskiego z córką Mikronezyjki z wyspy Ponape i amerykańskiego pastora". Bliska więż z krajowcami była przyczyną zerwania z nim umowy przez kolejnego pracodawcę (Muzeum Etnograficzne w Berlinie), który za konkretny powód podaje bratanie się z krajowcami (s. 47-48). Będąc dwukrotnie w Europie Kubary nie zapomina o kraju. Bierze czynny udział w dwóch (II i VI) Zjazdach Lekarzy i Przyrodników Polskich, które odbyły się we Lwowie. Publikacja L. Paszkowskiego o Kubarym wydaje się zasługiwać na uwagę przede wszystkim z tego powodu, że wydana została w języku obcym poza granicami Polski. Autor nad wyraz dokładnie i żywo nakreślił postać Kubarego przytaczając szereg zródeł, na które natrafił w trakcie swych poszukiwań. Jan Stanisław Kubary rysuje się jako człowiek bez granic oddany swojej pracy, ambitny i wszechtronnie uzdolniony. Znany etnolog, który przedkładał pracę terenową nad gabinetową. Bronisław Malinowski, w A Diary in the Strict Sense of the Term (London 1967, s. 155) wyraził się o Kubarym krótko: konkretny metodolog (s. 63). Naleźy przy tym pamiętać, że Kubary nie posiadał w tym kierunku wykształcenia ani specjalnego przygotowania i że zostawił po sobie wiele prac 9. Niestety, te najwartościowsze i najobszerniejsze wydane zostały w języku obcym, poza granicami kraju. Adam Mowa tut~j o J. C. Godeffroy. Z tego związku zrodzHo sit:; d\vojc dzieci: syn uJ11iera lzabella zmarla w 1961 r. w Singapurze w klasztorze francuskim z~wiózl ją Kuba·ry. aby z~pewnić jej wykszt~lcenie. 9 \"'Tyka:;.: ich umieszezn autor na koilcu J.;.siążki. Paluch 7 8 w wieku c!/.it:t"ic;Cyr..1, j~ko siostr~ zakonna. córka dokąd �Recenzje. Antoni Kuczyński, la\\' 1972, ss, 468. pr::eglqdu Syberyjskie szlaki, wydawni.ctw i c::osopism Zakład Narodowy im. Ossolińskich, lHD Wroc- Autor Syberyjskich szlaków, młody, uzdolniony etnograf i socjolog wrocła'wski znany jest z licznych fachowych publikacji dotyczących udziału Połaków w bada:liach azjatyckich posiadłości Rosji carskiej, Swe wartościowe artykuły zamieszcza przeważnie w takich czasopismach jak: "Etnografia Polska", "Lud", "Wszechświat", .,Problemy·' i ..Poznaj Swiat". Korzystając z dwukrotnego pobytu w ZSRR zebrał sporo nowych danych, które ',\' połączeniu z własnym naświetleniem relacji już drukowanych złożyły się na niniejsze opracowanie. Recenzowana książka składa się z pięciu zasadniczych i bardzo rozbudowanych rozdziałeJ\\·. W cZl;ści koócov.:ej znajduje się zestawienie chronologiczne poświęcone dziejom poznania Syberii, a ponadto wykaz źródeł i ważniejszej literatury. Są też rzeczowo dobrane bogate przypisy, indeksy nanvisk i nazw geograficznych oraz spisy ilustracji i map, W rozdziale pierwszym dominuje historia podboju Syberii i ciekawy opis bezlitosnej eksploatacji ludności tubylczej przez władze carskie. Autor przedstawia interesująco stosunki l'tniczne obszaru położonego na wschód od Uralu, a także omawia \\'arunki naturalne oraz zagadnienia gospodarcze łącznie z dzisiejszym dynamicznym rozwojem tej cZQści Związku Radzieckiego. Rozdział drugi zawiera relacje o pierwszych polskich kontaktach z obszarami Azji rozciągającymi siG na wschód i południe od Uralu. Rozpoczęły się one w 12·15r. ~tdzialem franciszkanina z Wrocławia, Benedykta Polaka, w poselstwie Jana da ?ian del Carpine do "'iclkiego chana Mongołów \\' Karakorum. Wyczerpująco zobrazowany został cenny dorobek Adama Kamieńskiego-Dłużyka. naozego zesłańca syberyjskiego z drugiej połowy XVII W., autora najstarszego polskiego opisu Syberii i jej ludów. W swych wspomnieniach zawartych w Dyaryu'2U- H'ięzienia pwskiewskiego, miast i "miejsc", Dłużyk poświęcił wiele miejsca Man,om, Tunguzom. Chantom i Jakutom, ich kulturze materialnej i duchowej. Sporo materia1ów dotyczących życia Chantow, Nieńców, Buriatów, ,Jakutów, Jukagin',\\" Czukczó\'.:, Koriaków i Kamczadalów zebrał też pułkownik Ludwik Sie:,irki. dostawszy si~' wraz ze swym bratem Krzysztofem do niewoli rosyjskiej '.1' l iOi 1'. Zostali oni 'v'.:ywiezieni do Tobolska, a następnie zesłani do Jakucka. W drodze do Jakucka Krzysztof zmarł, a Ludwik po kilkunastu latach pobytu \\7 Jakuck,: powrócił do kraju. gdzie opubliko\val swe wspomnienia. Z innych zeslańc"l\v tego okresu wymienia Kuczyński Konfederatę barsl:iego, Karola Luhil'za-Chojeckiego, autora opisu plemion tatarskich i niektórych miast -yberyjskich oraz uczestnika bitwy maciejowickiej, gen. Józefa Kopcia, który przehywał dłuższy c~as na Kamczatce, Dziennik podróży generała został opublikowany dopiero po iL'go śmierci. Zawiera bardzo ciekawe spostrzeżenia o Tatarach, Buria~ach. E\I'l'nkach. Jakutach. Ajnach. Koriakach i Kamczadalach. o ich życiu i oby,·zajacil. KopE'c pozostawił ponadto wiele opisów krajobrazowyr~h i etnograficznych 3:Jberii. ~a u\\'ag~ /:asluguje też pamiGtnik księdza Faustyna Ciecierskiego, aresztowa:iE'.'W \\' czasie PO\\'stania kościuszkowskiego i zesłanego do Daurii. Jako duchowny :nteresoll'ał się wierzl:niami i obyczajami krajowców. Wiele miejsca poświęcił rów.iież rdacjom geograficznym i ekonomicznym Syberii. Sugestywnie nakreślił ponury "braz katorżniczej pral:y w kopalniach i wnikliwie zobrazował współżycie tubylciJi,v z. ro:-'.vjskimi przyby~zami. �:!oo Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism W rozdziale trzecim autor zapoznaje czytelnika z pracami Polaków deporte wanych w głąb rosyjskiego imperium po powstaniu listopadowym i styczniowyr:~ Z tego okresu pochodzi ciekawy szkic Syberii nakreślony przez księdza Tadeusza Maszev,;skiego. który wyjechał dobrowolnie, aby nieść otuchę umęczonym rodakOT:": Przebywał głównie w Kraju Zabajkalskim, gdzie żywo interesował się kulturą Buriató\\', Badania Etnograficzne Syberii pro"vadzone przez filom3tę wileńskiego. Józe!" Kowale'wskiego, zostały również należycie wyeksponowane przez autora recenzo\';anej publikacji. Zesłaniec przebywał początkowo w Kazaniu, ucząc się pilnie języków orientalnych, a jednocześnie opracowywał historię tego miasta . .Tako niezwykle zdolny i pracowity lingwista zwrócił na siebie uwagę władz rosyjskich, które zaproponowały mu wyjazd do kraju Buriatów celem zapoznania się z językiem mor.golskim oraz z językami ludów sąsiednich. Po \\'ykonaniu tego zadania Ko\\'alewski wyruszył w 1830 roku w składzie rosyjskiej misji duchownej do Chin. W Pekinie był sześć miesięcy prowadząc obserwacje religioznawcze z zakresu buddyzm •., Poza tym spotykał się z lamami mongolskimi i tybetańskimi i w ten Spos,')b jeszcze bardziej pogłębił swe wiadomości o kulturze duchowej Wschodu, Po powrocie do Kazania otrzymał nominację na profesora filologii mongolskiej tamtejszego uniwersytetu. Pracując na polu pedagogicznym nie zapomniał też o pracy bada\\'Czo-naukowej. która przyniosła mu wiele rozgłosu na arenie międzynarodowej, .Jest pc. dzień dzisiejszy uważany za jednego z najlepszych znawców szczep",\\· mongolskicr, i buddyzmu północnego. Spędziwszy wiele czasu wśród Buriatów poznał ich język zwyczaje. wierzenia i folklor przyczyniając się tym samym do dalszego roZ\\'OjL; orientalistyki światowej. Barwny opis Stepu Iszymskiego oraz etnograficzne wiadomości dotyczące życia Kirgizów zawdzięczamy Adolfowi Januszkiewiczowi, wywiezionemu po Po\\'stanil.l listopadowym do Omska. Współcześni badacze radzieccy wysoko oceniają osiągnięc:<i naszego rodaka w badaniu dziejów państwa i kultury kazachskiej, W swej książce autor słusznie wspomniał też o pracach ·JÓzeta Kobyłeckie;;0. który w latach 1831-1834 wiele podróżował po Syberii i po PO\'.Tocie do ;,,3]1; opublikował swoje wrażenia pod tytułem Wiadomości <l Sui)crii, .Jest to jedna z pierwszych polskich prób monograficznego ujęcia tcj zauralskiej czt:ści Rosj, Zawiera informacje o jej położeniu geograficznym, elementach iil.jograiicznych miastach i ludności, a także relacje o szamanizmie i lamaizmie buriackim, Wiele miejsca poświęcił Kobyłecki syberyjskiej ludności tubylczej. a \\' szczeg,"lności Te.tarom, przedstawiając bardzo wnikliwie obraz ich kultury materialnej, Zakończenie rozdziału trzeciego stanowi rzeczowa analiza f(',żnych cieka',\'.''C:: wspomnień polskich zesłańców z epoki popowstanio\\'ej. Wydaje si<; ona t,vm ce!~niejsza, że wiele cytowanych nazwisk jest dla społeczeńst\\'a nic znanych, a popularyzacja naszego wkładu w dzieło poznawania Syberii ma pełne uzasadnienie Rozdział czwarty zapoznaje czytelnika w sposób bardzo przystępny z najwybitniejszymi polskimi badaczami rosyjskiej Azji, którzy bądż jako skazańcy lub urzędnicy i wojskowi w służbie carskiej przemierzali te gigantyczne obszary i badali .ie Szczególnie ważna jest działalność naukowa Aleksandra Czekano\\'skiego nd polu geografii, paleontologii. geologii, botaniki i zoologii, Trasa ,lebu \n~dr"',:e" po nieznanych obszarach północnej Azji wynosiła około 27 t."s. km, \\' czasie :yc:', podróży zebrał obok cermych danych geograficznych, 4 tys. okaZlm' paleontoiogienych, 18 tys, zoologicznych i 9 tys. botanicznych. Jego badania dokonane na nlĆ'zmierzonych przestrzeniach Płaskowyżu Srodkowosyberyjskiego. od .JeniseJ L; ci.) Leny i od Bajkału do ujścia Olenioku. były przedsit:wzięciem pionierskim, .sp'y~ą· �Recenzje. przegLądu lvudulGniciw i Ci::CLSO[JlS-nl. 201 dzone przez niego mapy rzek Leny, Olenioku i Niżnej Tunguski stanowiły przez długi czas jedyny materiał kartograficzny dla środkowej Syberii. Zasługi Jana Czerskiego zostały tak samo należycie ocenione na łamach omawianej pracy. Początkowo prowadził on badania na obszarze rozciągającym się od Uralu do jeziora Bajkał, a następnie w Kraju Jakuckim. O jego harcie ducha i umiłowaniu wiedzy świadczy fakt, że będąc już u kresu sił kontynuował badania rzeki Kołymy, nad brzegiem której zmarł i został pochowany. Należy do najbardziej zasłużonych eksploratorów Syberii. Osiągnięcia Benedykta Dybowskiego nakreślone zostały rówmez sumiennie i wyczerpująco. Jako zoolog rozpoczął badania hydrobiologiczne jeziora Bajkał i odkrył w nim bogatą faunę głębinową, reprezentowaną przez liczne gatunki endemiczne. Dokonał też pierwszych pomiarów głębokości jeziora. Wymienione prace były tak cenne i unikalne, że za swój pierwszy artykuł opublikowany w "Izwiestiach" syberyjskiego oddziału Towarzystwa Geograficznego otrzymał złoty medal. W recenzowanej publikacji spotykamy się też z podkreśleniem dorobku tak rzetelnych naszych badaczy Jakutów i ich kultury, jak: Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Adam Szymański, Feliks Kon, Mikołaj Witaszewski i Sergiusz Jastrzębski. Pisząc o innych godnych wzmianki Polakach, autor zwraca uwagę na cenny wkład naukowy Bronisława Piłsudskiego w dzieło poznawania kultury materialnej i duchowej tubylców Sachalinu oraz Ajnów z japońskiej wyspy Hokkaido. Przypomina również społeczeństwu o działalności Karola Bohdanowicza, znakomitego badacza gór Kopet-Dag, guberni jenisejskiej i irkuckiej, zachodniego Kunlunu, Tybetu, dorzecza Tarymu, jeziora Łob-nor, wybrzeża Morza Ochockiego, Kamczatki i Półwyspu Czukockiego. Zaznaczyć należy, że na pracach naszego uczonego oparł wiele swoich koncepcji tektonicznych Azji słynny geolog wiedeński, Edward Suess, który w dziele pl. Das Antlitz der Erde cytuje 66 razy Bohdanowicza, stawiając go tym samym w czołówce światowej. Z wymienionej książki czytelnik dowiaduje się też o badaniach Leonarda Jaczewskiego w dorzeczu Jeniseju. Można było jeszcze dodać, że odkrył on Góry .Jenisejskie, które następnie badał na przestrzeni około 600 km. Kontynuując swe prace na północno-wschodnim i zachodnim stoku odkrytego łańcucha stwierdził ponadto istnienie kilku niższych równoległych grzbietów, o których dotychczas nie wiedziano. Treść rozdziału piątego dotyczy poznawania syberyjskich kultur u schyłku XIX i początków XX stulecia .. Jest jednak ona uboga i obejmuje zaledwie kilka nazwisk. Nie można za to obarczać winą autora, gdyż różne niesprzyjające okoliczności, jakie \\'ówczas dominowały, odwracały uwagę od tych zagadnień. Na wyróżnienie zasługuje omówienie osiągnięć antropologicznych profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Juliana Talko-Hryncewicza, który przebywał w obwodzie Zabajkalskim przez siedemnaście lat (l891-1908) zajmując się problemami etnogenetycznymi oraz związkami kulturowymi niektórych grup ludności tubylczej. Oprócz tego jako lekarz-społecznik swą życzliwością zyskał wdzięczność tubylców. Następną tak mało znaną u nas postacią jest Maria Antonina Czaplicka. W latach 1914-1915 prowadziła badania etnograficzne na Syberii, pragnąc wyjaśnić zagadnienia wspólnoty kulturowej niektórych ludów turańskich. Zajmowała się też etnografią Ewenków i Nieńców. Pewne znaczenie miały również prace antropologiczne i etnograficzne profesora Uniwersytetu Warszawskiego, Stanisława Poniatowskiego, nad mieszkającymi w Kraju Nadamurskim Niwchami, Goldami i Oroczonami. Nie zostały one jednak zakończone, gdyż kilka tygodni po przybyciu do miejsca przeznaczenia władze car- �'202 Recenzje, przegLądy wydawnictw i cwsopism skie w związku z wybuchem pierwszej wojny światowej poleciły mu opuścić Rosję. Książka Antoniego Kuczyńskiego została opracowana rzetelnie i fachowo. Zebranie i posegregowanie tak wielkiej ilości materiału wymagało wielu lat żmudnego i niezwykle uciążliwego wysiłku. Właściwy dobor skondensowanych wiadomości i ładny styl pisarski sprawiają, że czyta się ją z prawdziwą przyjemnością. Szerokie rzesze społeczeństwa mogą się z niej dowiedzieć o naszym wielkim wkładzie ,v dzieło poznawania tych rozległych obszarow kontynentu azjatyckiego. Ma to szczególne znaczenie dla patriotycznego wychowania naszego młodego pokolenia, które niejednokrotnie jest nieświadome polskiego udziału w bogaceniu skarbnicy nauki światowej. Cenną zaletą recenzowanej pracy jest również urozmaicenie treści 60 ilustracjami oraz 7 mapami, z których najcenniejsza jest mapa cz~'ści guberni jakuckiej sporządzona przez Aleksandra Czekanowskiego. Roman Petr Dinekov, B'lgarski jolkIar. P'rva cast. Vtoro izdanie, KaTczIIIQTCZuk Sofija 1972, ss. 588. Petr Dinekow, akademik, profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany jest również poza granicami swego kraju. Pierwsze prace związane z historią folklorystyki, bułgarskiej ogłosił przed drugą wojną światową. W roku 1959 wydał pierwszą część swej monografii pt. Folklor bułgarski, której drugie wydanie, poprawione i uzupełnione, ukazało siG \V roku j 972. Książka ta zawiera zbiór jego wykładów wygłoszonych na Uniwcr~ytccie Sorijskim. Celem jej, jak zaznacza sam autor, jest "pokazanie bogactwa i pic;kna bułgarskiej poezji ludowej" (s. 5). W omawianym drugim wydaniu monografii opuszczono rozdziały () teatrze i dramacie ludowym, a także niektóre materiały poprzedniego wydania o pieśniach obrzędowych oraz charakterystyce bułgarskiej ballady ludowej, które autor planuje opracować szerzej i włączyć do przygotowywanej przezeń dnlgiej części tej monografii. Praca Dinekowa składa się z 9 rozdziałów. W pierwszym z nich autor omawia zagadnienia ogólne, poruszając zwłaszcza znaczenie folkloru oraz rozwój folklorystyki bułgarskiej (s. 7-78). W drugim kreśli rys historyczny rolklorystyki bułgarskiej (s. 79-167), z uwzględnieniem informacji o początkach jP.j rozwoju w .śrcdniowierzu i o pierwszych zapisach utworów ludowyrh. Ponadto autor dokonuje periodyzacji historii folklorystyki dzieląc ją na trzy okresy: a) od średniowiecza do wyzwolenia kraju (w. XIV-1878 r.), b) lata od 1878 do 9 września 19-14r. i c) okres po 9 września 1944 r. VV rozdziale trzecim (s. 168-214) ilrchaic;.no.~ć, pochodzenie i TOZW()j jolklOTU bułgarskiego znajdujemy wypowiedzi autora o najstarszyrh danych historycznych dotyczących bułgarskiej twórczości ludowej z wieków Vln i IX, Kolejno omawia autor dane pochodzące z X wieku do pierwszej połowy wieku XIV, po ('/.ym prze·· chodzi do okresu obejmującego n połowę XIV w. do XVII w, Do czwartego okresu zalicza XVIII i XIX w., a do piątego - współczesną folklorystykG bułgarską, �Recenzje, przegLqdy",ydawnżctw i j03 czasopism Czwarty rozdział (s. 215-269) zawiera materiały z\viązane z powstawaniem rozwojem folklorystyki. Tu znajdujemy obszerne informacje autora o twórcach i nosicielach utworów ludowych, O powstawaniu wątków i wariantów. Klasyfikacja grup pieśniowych stanowi piąty rózdział pracy (s. 270-281). Rozdział szósty porusza zagadnienia związane z obrzędowymi, ludowymi pieśniami bułgarskimi (s. 282~370). Rozdział siódmy omawia pieśni mityczne, które są ściśle związane ze starą religią słowiańsk<j. Do tego typu utworów zalicza autor te, w których wspomniane są istoty nadprzyrodzone oraz teksty o tematyce związanej z magią i religią chrześcijańską (s. 371-418). O pieśniach obrzędowych i ich podziale na grupy tematyczne mówi rozdział ósmy (s. 419-529). Dinekow zatrzymuje się tu na związkach między pieśniami bohaterskimi a historycznymi, by następnie zająć się pochodzeniem utworów epickich i systematyką wątków cyklów, w których opiewane są czyny bohaterskie postaci historycznych i epickich. Na zakończenie autor zatrzymuje się na poetyce tych utworów. Ostatni rozdział porusza zagadnienia związane z pieśniami historycznymi, które według okresów Dinekow dzieli na trzy grupy: 1) utwory, w których jest mowa o wydarzeniach historycznych XIV-XVIII w. Był to okres walk ludu bułgarskiego przeciwko Turkom. Utwory te ukazują terror władz tureckich oraz cierpienia ludu bułgarskiego i jego m<;żny opór; 2) pieśni poświęcone wallwm narodowowyzwoleńczym wieku XIX oraz 3) grupę nowszych utworów historycznych - do wojen bałkańskich, pierwszej wojny światowej oraz powstałych w okresie międzywojennym i podczas drugiej wojny światowej. Pracę Dinekowa charakteryzuje gruntowna znajomość problematyki. Jakkolwiek praca jest formalistyczna, jednak odbi€'ga od prac badawczych jego poprzedników, którzy główny nacisk kładli na podłoże historyczne, a mniej uwagi poświ<;cali treści utworu, jego roli socjalno-wychowawczej oraz funkcjom artystycznym. Mankamentem monografii Dinekowa może być to, że nie rozpatruje folkloru bułgarskiego na tle porównawczym z sąsiednimi narodami. W związku z tym wiele spraw dotyc7.ących migracji pewnych wspólnych wątków, które mogły odkryć geneologiczne lub typologiczne podobieństwa poszczególnych grup czy motywów folkloru Słowian bałkańskich, nie znajduje należytcj odpowiedzi. Ponadto Dinekow cytuje macedońskie teksty pieśniowe jako bułgarskie i tym wnosi zamieszanie wśród badaczy, którzy słabo znają problematykę folkloru Słowian południowych. Poza tym, wiele wypowiedzi pisarzy bizantyjskich o folklorze Słowian Dineko\v odnosi wyłącznic do bułgarskiej twórczości ludowej, co jest niesłuszne. Do cennych stron monografii niewątpliwie można zaliczyć obiektywny stosunek autora do roli prostego ludu - t\vórcy tego bogatego skarbu kultury duchowej. Dinekow stosuje nowoczesne metody badań folklorystów radzieckich i jest przeciwnikiem reakcyjnych teorii, skostniałych koncepcji i poglądów folklorystów burżuazyjnych. Fakt, że praca ta w ciągu niewielu lat doczekała się drugiego wydania świadczy o jej znaczeniu dla folklorystyki bułgarskiej. Kole Simiczijew �204 Recenzje, Rad XV tembra Kongresa Saveza 1968 godine, Sarajevo przeglądy wydawnictw Ud'ruzenija Folklorista i czasopism Jugoslavije li Jajcu 12-16 se~- 1971, ss. 412. W Jugosławii, która jest kolebką bogatego. oryginalnego i WCląZ Jeszcze żywego folkloru, utarła się po drugiej wojnie światowej piękna tradycja organizowania zjazdów Związku Folklorystów kraju. XV zjazd odbył się w dniach 12-16 września 1968 r. w historycznym mieście Bośni - Jajce. Tu, jak wiadomo, 30 lat temu proklamowano Federacyjną Republikę Jugosławii, w skład której wchodzi 6 związkowych republik. Zjazd otworzył ówczesny przewodniczący Związku Folklorystów .Jugosławii - akademik prof. Cvjetko Rihtman. Wygłoszone i z różnych przyczyn nie wygłoszone referaty zamieszczono w omawianej książce, która pod red, proL C. Rithmana ukazała się w Sarajewie w roku 1971. I tym razem, jak w poprzednich zjazdach, pierwsza część referatów poświęcona była twórczości ludowej ziem, na których zjazd się odbywał (s. 9-88). Część druga obejmuje prace omawiające zagadnienia związane z epiką ludową narodów jugosłowiańskich i sąsiednich ludów bałkańskich (s, 91-244). Na część trzecią składają się referaty poruszające ogólne zagadniena metodologii badań. klasyfikacji i terminologii pieśni i tańców ludowych (s. 247-328). Czwarta część książki zawiera artykuły poświęcone wspólnym i odrębnym cechom instrumentów muzycznych ~arodów bałkańskich i innych krajów (s. 321-389). Materiały zawarte w omawianej książce dają odpowiedż na wiele pytań nurtujących folklorystów, jakkolwiek większość ma charakter informacyjny, bez podania materiałów żródłowych i danych bibliograficznych. Dżjuro Basler daje krótki przegląd dziejów miasta Jajce, które w roku 1396 wchodziło w skład księstwa władcy Splitu Hrvoja Hrvatinica. a V,- połowie w. XV było rezydencją królów Bośni. Omawia on także najciekawsze zabytki architektury tego miasta powstałe na przestrzeni wieków. Do przeszłości miasta Jajce nawiązuje także Hajrudin Curić (s. 13-34). Źarko Ilić zaś zajął się wątkiem pieśni epickiej pt. Vuk Jajcanin (s. 35-40) - jeden z potomków bohatera serbskiej epiki ludowej cyklu kosowskiego -- Vuka Brankovicia. Podkładu tego epickiego wątku autor szuka \'.7 legendach ludowych Bośni i Hercegowiny. Nikola Knezević w sposób zwięzły pisze o twórczości ludowej miasta Jajce. i to począwszy od wieku XV aż do drugiej wojny światowej. Ljuba Simić natomiast omawia bogate tradycje poezji ludowej miasta Jajce i jego okręgu z uwzględnieniem utworów, powstałych podczas drugiej wojny światowej w jednostkach partyzantki jugosławiańskiej (s. 49-59), a do muzyki drobnomieszczańskiej miasta .Jajce nawiązuje artykuł Jasny Hadzisalilović (s. 61-64). Josip Milicević zajmuje się patriarchalną rodziną Medići zamieszkałą w górskiej wiosce Strujice, okręgu Jajce i liczącą 76 osób. Istnienie tego rodzaju rodzin patriarchalnych jest pozostałością Prasłowian i nawet dziś nie należy do rzadkości wśród Słowian południowych, na początku naszego wieku było zjawiskiem powszechnym w Jugosławii. Na terenach np. trzech części Macedonii przed drugą \\'o,iną światową istniało sporo takich rodzin. Dzięki takim właśnie wspólnotom rodów zachowało się wiele dawnych tradycji ludowych, obrzędów i pieśni. W .Jugosławii rodziny tego typu zostały podzielone na podstawie uchwały rządu z roku 1957. Jednak mimo to i nadal istnieją rodziny patriarchalne, czego świadectwem jest właśnie rodzina omawiana, założona jeszcze w roku 1800 przez żebraka imieniem Medo, skąd i nazwa: Medići. Josip Milicević wymienia podział i rodzaj prac wykonywanych przez członków omawianej rodziny zaznaczając, iż charakterystyczną �Hecenzje, przegtqr1y u;yr1l1wnictw i czasopism 205 cechą tych wieloczłonkowskich rodzin jest wzajemne poszanowanie oraz poczucie wspólnoty, pilnie przestrzegane przez wszystkich. Głową rodzin patriarchalnych jest ojciec, lub starszy brat, który dokonuje podziału pracy, jest "kasjerem" i reprezentuje sprawy rodzinnc wobec społeczeństwa i władz państwowych. Jelena Dopudja pisze o tańcach ludowych okolic Jajce, i to zarówno środowiska mieszczańskiego, jak też i chłopskiego. Tańce te bazują na starych tradycjach i po dziś dzień zachowały swoje cechy narodowe wśród ludności serbskiej oraz chorwackiej. Zabawy ludowe okręgu Jajce są natomiast przedmiotem rozważań Milicy Obradović (s. 83-88). Autorka zaznacza, iż zabawy Serbów i Chorwatów zamieszkałych na tych terenach niewiele się różnią od zabaw ludowych pozostałych terenów Bośni i Hercegowiny. Do najciekawszych prac części drugiej należy artykuł Emilii Comi~el, która pisze o tradycyjnych formach rumuńskiej pieśni epickiej. Nawiązuje ona co prawda i do innych gatunków poezji ustnej - utworów obrzędowych i kalendarzowych, lecz główny nacisk kładzie na pieśni epickie, które wykonywane są na weselach, w okresie świąt itp. przez wiejskich grajków, rzadziej zaś przez kobiety. Autorka podaje, że wykonywaniu utworów ludowych o treści bohaterskiej towarzyszy orkiestra ludowa składająca się ze skrzypiec i kobzy, skrzypiec i bębna, lub dwóch skrzypiec albo też skrzypiec i gitary, bądź też skrzypiec, kobzy, kontrabasu itd. W południowo-zachodniej części kraju natomiast używany jest instrument muzyczny tzw. "faraf" (rodzaj klarnetu) oraz "ut" (torogato). Z wypowiedzi Comi~el wynika, iż gęślc, znany powszechnie instrument muzyczny w Serbii i Czarnogórze, nie są używane przez rumuńskich śpiewaków ludO\vych. W rumuńskiej epice ludowej występują inne postacie niż w eposie Słowian południowych. Utwory rumuńskie kompozycyjnie są inaczej zbudowane niż utwory Słowian bałkańskich. Jedynie w pieśniach hajduckich Rumunów można znaleźć sporo motywów podobnych do tych, jakie występują u Słowian zadunajskich, w dumach ukraińskich oraz w greckich utworach o "zbójach" i "hajdukach" (armatoli oraz kleftes). Jakkolwiek autorka nie rozpatruje rumuńskich utworów epickich na tle porównawczym epiki ludowej sąsiednich narodów, jednak i te informacje są cenne dla prac porównawczych, szczeg()lnie dotyczących poezji ustnej Słowian i ich sąsiadów. Także artykuł Elisabety Moldoveanu-Nestor został poświęcony aspektom charakterystycznym dla rumuńskiej epiki ludowej (s. 203-211). Natomiast Ghizela Suliteanu pisze o ccchach muzycznych znanej ballady rumuńskiej "Mesterui Manole" (s. 213-228). Cvjetko Rihtman pisze o tradycyjnych sposobach wykonywania pieśni epickich w Rośni i Hcrccgowinie. Podaje on, że gęśl jest nadal popularnym instumentem na ziemiach tcj republiki jugosłowiańskiej i że większość mężczyzn, np. w Glasinek, umie śpiewać pieśni epickie grając na gęśli. W Bośni i Hercegowinie można spotkać także kobiety gęślarki, lecz grają one jedynie w kręgu najbliższych. Z Hercegowiny, jak wiadomo, pochodzi większość utworów epickich zebranych przez Vuka Stef. Karadźicia. Tradycja ta jest tu i nadal żywa. Utwory epickie wykonywane są zazwyczaj w przededniu świąt lub w zimie, kiedy w jakimś domu zbierają się najbardziej utalentowani śpiewacy i popijając gorzałkę śpiewają grając na gęślach przez całą noc. Na ziemiach Bośni i Hercegowiny pieśń epicką można usłyszeć śpiewaną i przez osoby tańczące. Tym razem jednak bez akompaniamentu gęśli. Rihtman slusznie podkreśla rolę epiki ludowej w życiu ludu. Tak jak w innych regionach .Jugosławii i tu funkcja pieśni epickiej jest przede wszystkim wychowawcza. Poucza ona młodych o wzorach osobowych, sławi bohaterów ludowych i jest dla nich inspiratorcm do czynów bohaterskich oraz bawi. I tu, jak w Serbii, �20(i Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Macedonii, Chorwacji i Czarnogórze pieśń epicka nie ma żadnego związku z magią. Autor podaje nuty pieśni epickich i omawia ich melodie. Pieśniom epickim z okręgu Aleksinac poświęca swój artykuł pracownik naukowy Serbskiej Akademii Nauk, Dragoslav Antonijević. Nie przypadkowo wybrał on ten region, leżący w południowej Serbii i obejmujący teren wzdłuż rzeki Morawa okręgów Leskowac i Vranje. Ziemie te z dawnych jeszcze czasów były skupiskiem migracyjnym, przyjeżdżali tu chłopi z Kosowa, ze wschodniej Serbii oraz z Macedonii. W ten sposób następowała wymiana dóbr kultury duchowej między przyjezdnymi a tubylcami. Autor nie nawiązuje jednak do tego zagadnienia, a ogranicza się jedynie do przedstawienia najwybitniejszych żyjących gęślarzy tego regionu i do sposobu wykonywania przez nich utworów epickich. Do archaicznych sposobów wykonania pieśni epickich w tym okręgu Antonijewić zalicza tzw. opowiadanie recitativo. Przeważnie wykonawcami tego typu są starsze kobiety, które kładą główny nacisk na treść utworu. Ante Nazor z kolei pisze o pieśniach epickich okręgu Poljica, graniczącym ze Splitem, Sinjem i Omiszem (s. 111-124). Poza wspólnymi postaciami epickimi opiewanymi i przez pozostałych Słowian bałkańskich (Królewicz Marko, Chory Dojczin, bohaterowie boju na Kosowym Polu itd.) lud tych terenów opiewa wielu lokalnych bohaterów, którzy wyróżnili się w walkach narodowowyzwoleńczych przeciwko Turkom i są nieznani pozostałym Jugosłowianom. Pieśń epicka była tu śpiewana masowo aż do drugiej wojny światowej. Autor przeprowadził badania terenowe po wojnie i odkrył wielu utalentowanych śpiewaków, którzy znają stare wątki, Do układają także nowe utwory. Wśród śpiewaków są również kobiety, które pieśni epickie recytują. Epice ludowej poszczególnych terenów lub śpiewakom poświęcili swe artykuły Milan Bodiroga (s. 125-129), Milos A. Slijepcević (s. 131-133), Mira Sertić (s. 135138), akademik Dusan Nedeljković (s. 139-142) oraz Radoslav Medenica (s. 149-160). Alija Nametak zaś pisze o interpretacji ludowych pieśni epickich wśród repatrian. tów z Bośni i Hercegowiny w Turcji (s. 143-147), którzy ze starej ojczyzny przynieśli bogaty repertuar twórczości ludu muzułmańskiego. Artykuł prof. dra Tvrtki Cubelicia z Zagrzebia (s. 161-196) porusza ciekawe zagadnienia teoretyczno-metodologiczne. Autor dokonuje analizy sposobu wykonywania pieśni epickich, omawia poczet śpiewaków ludowych, funkcję pieśni epickiej, sprawy poetyki, stylistyki i wersyfikacji oraz instrumenty muzyczne używane przy wykonywaniu epickich tekstów pieśniowych. Jest to jedyna pełna praca dająca w sposób wnikliwy szereg odpowiedzi na nurtujące badaczy zagadnienia. Problemy serbo-chorwackiej oraz węgierskiej pieśni ludowej są ujęte w pracy Magdaleny Andjelić (s. 229-238). Jest to dość ciekawa problematyka, gdyż kontakty tych ludów datują się od dawna i odbiły się także na ich folklorze. Ahmed Abdul Muti Higazia z Kairu podaje informacje o bogatych tradycjach epickich Egiptu (s. 239-242), a Tiberiu Alexandru omawia pieśni epickie Egipcjan (s. 243-244). Z artykułów części trzeciej warto wspomnieć pracę dyrektora Instytutu Folklorystycznego SR Macedonii, Blaże Ristovskiego, który dokonuje klasyfikacji macedońskich pieśni ludowych poświęconych walkom przeciwko ciemiężycielom (s. 251-256). Problem ten był co prawda poruszany przez zbieraczy i badaczy macedońskich ludowych pieśni bohaterskich, lecz zawsze podział ich był niepełny. Ristovski dzieli utwory te na trzy zasadnicze grupy tematyczne: 1) pieśni opiewające czyny bohaterskie różnych postaci feudalnych, 2) pieśni hajduckie i 3) rewolucyjne. Te ostatnie z kolei dzieli na pięć podgrup: a) utwory poprzedzające powstanie ilin- �Rccen=je, przeg!'ldy wydawnictw 207 i czasopism deńskie (2. VIII. 190:3 r.), b) ilindeńskie (obejmujące lata 1893-1908), c) poilindeńskie, d) utwory rewolucyjne opiewające walki ludu macedońskiego w okresie międzywojennym (1918-1941) i e) pieśni partyzanckie powstałe w latach 1941-1944). Profesor Uniwersytetu Skopskiego, Cvetana OrgandZijewa, poświęca swój artykuł terminologii i klasyfikacji pieśni religijno-legendarnych Słowian południowych (s. 265-278), bazując na bogatej literaturze fachowej badaczy serbskich, chorwackich, rosyjskich, macedońskich i bułgarskich. Milijana Radovanović porusza zagadnienia związane z metodologią i klasyfikacją, zawarte w serii wyd. Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności "Srpski Etnogra[ski Zbornik", założonej przez znanego uczonego serbskiego, Stojana Novakovicia, w roku 1892 (s. 279-285). Z artykułów części IV warto wymienić pracę K. A. Bertkova z Leningradu O instrumentach muzycznych, jako zabytkach historyczno-kulturowych więzi narodów (s. 321-326). Autor omawia instrumenty muzyczne narodów Związku Radzieckiego. Rumun Teberiu Alexandru natomiast rozpatruje ten problem na szerszym tle porównawczym omawiając instrumenty muzyczne Egiptu i krajów bałkańskich (s. 327-340). O instrumentach muzycznych piszą także dwaj muzykolodzy z Macedonii - Aleksandar Linin o kobzach macedońskich (s. 347-354), a nieżyjący już Vasil Hadiimanov o czterostrunowym instrumencie muzycznym "karaduzen" (s. 383389). O dudach Biłogory pisze Zvonko Lovrencević (s. 361-370), o archaicznym instrumencie słoweńskim "nunalca" informuje Radoslav Hrovatin, a glinianyn. instrumentom muzycznym "begee", które są szeroko rozpowszechnione na terenach Wojwodiny, Słowenii i Chorwacji poświęca swój artykuł Slobodan Zecević (s. 377-382). Oczywiście nie sposób w krótkiej recenzji omówić szerzej wszystkie zawarte w tej książce prace i problemy. Należy podkreślić, że opublikowane prace pomogą zapoznać się z bogatym folklorem ludów jugosłowiańskich i jego związkami z sąsiednimi narodami. Artykuły zawarte w omawianej książce wydrukowano w językach: serbochorwackim, słoweńskim, macedońskim, rosyjskim, czeskim, słowackim, francuskim oraz niemieckim. Kole Russkij Simiczijew t. 13, Russkaja narodnaja proza. Pod red. S. N. Azbeleva. InstyRosyjskiej (Dom Puszkina) AN ZSRR, Leningrad 1972, ss. 316. Folklor, tut Literatury Tom 13 "Russkogo Folkłora" został poświęcony niektórym gatunkom ludowej prozy rosyjskiej. Jak stwierdza na wstępie redaktor tomu, prof. S. Azbelev, zainteresowanie prozą ludową staje się obecnie coraz bardziej powszechne w folklorystyce radzieckiej i światowej i to nie tylko w odniesieniu do bajki, którą bada się od dość dawna konsekwentnie, lecz także do podań, legend, powieści wierzeniowych, przysłów, zagadek i innych rodzajów, dotychczas traktowanych w badaniach marginalnie. Właśnie zagadnienia tej prozy, tzw. prozy niebajkowej, podejmują autorzy pisma. Odzwierciedlają oni zarazem aktualny stan badań w tej dziedzinie w Związku Radzieckim i po części za granicą. Omawia się więc w tomie prawie �208 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wszystkie problemy badawcze związane z prozą niebajkową, od podstawowych począwszy, jak systematyka i klasyfikacja utworów, po szczegółowsze, jak ich źródła i naturalne środowisko, w którym źyją, struktury i formy, tematyczne zróżnicowania i odmienności chronologiczno-przestrzenne, związki z literaturą pisaną i in. Omówieniu tych problemów poświęcono aż 15 artykułów i studiów. Wprowadzeniem niejako do złożonej problematyki jest studium V. P. Anikina pt. Twórczość artystyczna w prozie niebajkowej. (Ogólne ustawienie problemu), w którym autor analizuje główne cechy utworów prozaicznych oraz porządkuje kryteria pojęć poszczególnych gatunków prozy - podań, legend, baśni, klechd, do których dane utwory bywają zaliczane. Przynależność danego utworu prozy ustnej do jednej z form twórczości ludowej ustala się i powinno się ustalać według rozpoznanego w utworze ładunku świadomości twórcy w sferze: artystycznej, przyrodniczo-socjologicznej i religijnej. Wszystkie rodzaje bajek np. należą do dziedziny twórczości artystycznej. Z kolei J. M. Kolesnickaja omawia Rosyjskie podania i legendy w publikacjach z lat 1860-1870 (mowa o publikacjach rosyjskich). Jak się okazuje, w tym dziesięcioleciu opublikowano bardzo wiele utworów w czasopismach moskiewskich, leningradzkich i prowincjonalnych. Ich analiza pozwala autorce stwierdzić istnienie grup tematycznych, odpowiadających widocznie zainteresowaniom czytelników, a zwłaszcza istnienie tematu z najstarszych podań o walce tubylców z wielkoludami bez określonego pochodzenia i walkach wielkoludów między sobą, jak też tematu z podań historycznych o panach, zawierających wiele wspomnień o walce ludu z interwencją polsko-litewską i szwedzką w XVII-XIX w. Autorka wskazuje na historyczno-przestrzenne zróżnicowanie charakteru opowiadań oraz zmienność stopnia powszechności ich występowania w północnej części Rosji w tym okresie. J. L Smirnov, Podanie o Rachcie Ragnozerskim (AA*967) wedŁug nowych danych, analizuje 36 nowych zapisów znanego opowiadania, zebranych w ostatnich latach w okolicach jez. Onega oraz w miejscowości Pudoga. Cechy zanotowanych wariantów pozwalają wyodrębnić 5 odmiennych wersji podania. Na ich podstawie autor wnioskuje, że rosyjskie ujęcia rozwinęły się z form przejętych w spadku po wcześniej osiadłej tu ludności; ich zróżnicowanie wskazuje ponadto, że obszar ten zamieszkiwały w przeszłości rozmaite grupy etniczne. N. I. Savuskina, Legenda o mieście Kitez w zapisach dawnych i nowszych, mówi o inwentarzu i stanie zapisów tej legendy w ostatnim stuleciu. Autorka przedstawia liczne warianty obrazu legendarnego miasta, w których dostrzega się elementy wskazujące na jego istnienie. Legenda niewątpliwie wiąże się z cudownym znaczeniem i kultem religijnym jeziora Świętojar; kompleks motywów ją tworzących nie jest jednak jednolity, poszczególne elementy bowiem przeszły ewolucję powodując rozpad dawnej formy; na plan pierwszy wystąpiły idee historyczno-patriotyczne odsuwające w przeszłość cuda i wizje religijne, przy czym została podważona wiarygodność istnienia miasta. Podstawą tworzących się nowych opowiadań jest pochodzenie samego jeziora oraz jego naturalne właściwości. S. N. Azbelev pisze na temat Opowieści o pomocy mieszkańców NowgoTodu Dymitrowi Dońskiemu, udzielonej w 1380 r. na Kulikowym Polu (u ujścia rz. Niepriadwy do Donu) w bitwie z Tatarami, czym przyczynili się oni do zwycięstwa księcia Dymitra. Obecnie bada się różne wersje opowieści o tym wydarzeniu w aspekcie ich wzajemnego stosunku genetycznego. Szereg opisów zawierają rękopisy średniowieczne; najstarsze ujęcie pochodzi z odpisu rękopisu z XV wieku. Wbrew wątpliwościom historyków, średniowieczne źródła stwierdzają, że opowiadanie opiera się na faktach autentycznych, które stopniowo uległy swobodnej interpretacji �Recell::je. pr:egtąciy u;ydau;nictu; i c:llsopism :·.\'ur<:ów, Z ustnego repertuaru opowiadanie to znikło zupełnie po utracie znaczenia No',';gorodu i po ukazaniu się drukiem utworu pt, Opowiadanie o bitwie pod Mamajem, A. F. Nekrylova, Podania j. l, dotyka i legendy odzwierciedlające wydarzenia wojenne bardzo obszernego i interesującego tematu. Jak wiadomo, {:poka Piotra I znajduje w folklorzc rosyjskim, a także w twórc;:ości innych narodó",. 'Jardw bogate odzwierciedlenie. W swym studium autorka omawia jedynie ,zqść utworów pochodzących z końca XVII i początku XVIII wieku. Są to przeważnie podania i legendy, niekiedy bajki lub opowiadania naocznych świadków, prj,i2dajace charakter informacji. Analiza przejrzanego materiału pozwoliła autorce "',"YS:1UĆ wniosek dość nieoczekiwany, iż stosunek ludu do \\'ojny, do wroga, do ::jEtarr1ych rdorm Piotra I, do cara, był mocno zróżnicowany. Wynikało to z wielu f::rzyczyn, zarówno z charaktcru pełnej sprzeczności epoki, jak też z osobowości ba:,arzy. ich sytuacji itp. M. P. C:crednikova w artykule pl. O źródŁach legendy N. S. Leskova "Kugiarz ?a Infaton" dO',\'odzi, iż w legendzie tej (1887) Leskov - znany pisarz rosyjski v."ykorzystal motywy z legcnd ludo\vych, lecz w przeciwieństwie do legend o chrześcijańskich świętych, o męczeństwie (zapożyczenia z Prologu), apoteozuje życic. Przeróbki tego rodzaju prozy ludowej były napiętnowane przez Kościół. Leskov w obawie przed gnie\\'em Synodu nie podal głównego żródła legendy, tj. Rosyjgk ich legend l./ldOlcych Afanasjewa . .-\. V, Gon('arova, Opowiadania ustne z okresu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, dokonuje analizy treści i form opowiadań ustnych o wojnie, zapisanych w okolicy Kalip.ina \\' latach 1947-1949 i 1965-1969. Autorka przy pomocy porównania opowiadar: 7. ~aterialem żródłowym (dokumentami, dziennikami, meldunkami prasowymi ,t p, \ ustala związek między faktami i przekazami oraz ustnymi opowiadaniami. Z ~eguły fakty ~tanowia jądro opowiadań, osnowę tworzy lud. L. G. Barag \\. Ustnych opowiadaniach ludowych zanotowanych w ostatnici] ia!ach zajmuje ,;iq warunkami, w których powstają współczesne opowiadania. Jak :wier-azL istotny jest wybór faktów i innych elementów opowiadania przez interpretatora \\' okreslonym środowisku i czasie. Wówczas na podstawie rzeczywistych :'ak :i),,\- wziętych z życia, pod wpływem dopowiedzeń i wzbogacania treści nowymi ::-.()ty\':ami, niektóre improwizacje przeobrażają się w bajki czy anegdoty. A. Tudorovskaja, O strukturze bajki magicznej, omawia metody badawcze '..;. J. ?roppa \'." jego Morfologii bajki. Uważa, iż schemat kompozycyjny bajki ProplOa .:e:-t zbyt formalny. prowadzi do zbyt ogólnej klasyfikacji utworów. Proponuje badanie struktury bajki magicznej w innej kolejności, wychodząc od konfliktu gł,·j'snego. gdyż \\'ó\vczas wszystkie pozostałe kwestie dadzą się odnieść do rozwoju , p~zebic-gu konl"liktu głóvvnego, Temat bajki składa się wobec tego z 8 epizodów lA-Hl. od \I'prowadzenia przygotowującego do konfliktu i wkroczenia magicznej ;ily, po :·O/~trzygniqcie konfliktu i omówienie losu dalszych postaci. Autorka podnosi '.\'ażność· dokładnej delinicji struktury bajki magicznej w analizie porównawczej ·.qtków baji-::o\\'ych pod względem zwłaszcza ich właściwości narodowych i histo~'::cznlgo roz\\"oju. :\, :\1. Vecicrnikova w artykule pl. Kontam.inacja jako metoda twórcza W bajce nwui("~lleJ mzpatrujc z kolei zagadnicnic szerzej występujące w folklorze, miano"'."icie \\artości artystyczne zlączenia i twórczcgo przetworzenia różnych tematów prze;, opowiadacza. Adorka zwraca przede wszystkim uwagę na fakt zasadniczy, ~e opo\\'iadacz - jak to znamy z praktyki badawczej - stara się dać wyraz wobec ..~~c:r,auy :":.t'jej .,;ztuce narratorskiej, wyróżnić się. Usiłuje więc urozmaicić prze: ~kres1L Piotra �210 Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism jęty zasób materiału opowiadaniowego i wzbogacić go, zbliżyć do życia swego środowiska poprzez twórcze wykorzystanie autentycznych wydarzeń. Kontaminacja nast~puje zatem na podstawie pokrewieństwa tematycznego. Powstałe \\. ten sposób utwory, gdy trafią do gustu słuchaczy, są lubiane i pozostają długo \y repertuarzE: w postaci mało zmienianej. Przykładowo autorka przedstawia kontaminacje dwóch tematów: AA 300 i B + 301A. V. V. Mitrofanova, Bajka ludowa o Jerszy i opowieść rękopi.~miennu o .JerSZjl Jerszowiczu. Artykuł ma na celu ukazanie różnic między literackimi i ustnym; przekazami bajki (w literaturze staroruskiej znane są 4 ujęcia). Przekazy nie zgadzają się, powstają nowe ujęcia o własnych cechach, \\ których jednak stale widoczny jest związek z opowiadaniem zachowanym w rękopisie. Zilane pismo "Lubok", wychodzące w Rosji od XVII wieku (zawierało teksty i ilustracje), pośredniczyło w kształtowaniu się przekazu ustnego, nie spełniły natomiast lej roli tanie książki dla ludu wydawane w drugiej połowie XIX wieku, \\" których bajka o Jerszy była wielokrotnie publikowana. A. I. Lazarev, Bajki w środowisku górniczo-hutniczym Uralu. Autor pisze o bajkach z połowy XIX wieku powstałych wśród górników i hutników. Są lO tradycyjne bajki ze wsi. Widać w nich wpływ warunkó\'\' życia codziennego, lecz mimo to istotne cechy typowe dla utworów wiejskich nie zanikły. Wśród nO\\'szych zapisów, m. in. z okresu Rewolucji Październikowej (np. opowiadania a mistrzach górniczych powstałe w oparciu o bajki tradycyjne), wiele reprezentuje samodzielną twórczość opowiadaczy i moźna je tylko warunkowo zaliczyć do bajek. Z. I. Vlasova, Badanie poetyki ustnych zamawiań, zajmuje się formułą magiczną zamawiań i zaklęć, które z reguły istnieją jako przekazy ustne. bez wprOW3dzającej formuły modlitewnej, jak to ma miejsce w przekazach pisanych. Vsln2 przekazy o treści epickiej zawierają motywy i formuły tradycyjne. tekst bywa zrytmizowany, najczęściej wierszowany. Wskazują one na ścisły związek z innymi rodzajami folkloru, często np. zachowując formę i zwroty pieśni lirycznej, obrazowe zwroty byliny, podobieństwo do zagadki lub przysłowia. Z czasem wiele zaklęć i zamawiań (np. przeciwko urolwm i czarom) stało się zwrotami używanymi potocznie lub weszło do folkloru dziecięcego. D. I. Raskin omawia Przysłowia rosyjskie jako odzwierciedlenie rozwoju ideologii chłopskiej. Autorowi chodzi o ukazanie na przykładzie mądrości zawartej w przysłowiach stopniowo rozwijającej się świadomości społecznej chłopa. Z analizy przejrzanego materiału z wieków XVII-XIX wynika, iż w starych przysłowiach znajduje: się jeszcze dość abstrakcyjne przedstawianie ideologii chłopskiej i stosunków społecznych, np. Iorm ucisku feudalnego (bezosobowe przeciwstawianie biednych bogatym). Znaczny rozwój ideologiczny chłopstwa rosyjskiego nastąpił w czasie wojen chłopskich w wiekach XVII-XVIII, co znalazło swój wyraz w przysłowiach w XVIII i XIX w., w których widać juź wyraźny, często personalnie określon\' antagonizm między uciskanymi panami. Artykuł wnosi cenne spostrzeżenia w dziedzinie, którą u nas objął swymi badaniami J. Krzyżanowski. Pozostałą część tomu wypełniają: komunikaty i notatki V. B. Vilinbachova. A. A. Krupp, T. J. Tumilevica, L. N. Gridnevej, M. A. Łobanova, V. V. Mitrofanovej. Z. L Vlasovej i V. V. Korguzalova na temat badań folklorystycznych; wspomnienia i biografie okolicznościowe T. M. Akimovej, A. M. Astachovej, P. N. Berkova. A. V. Pozdnejeva i V. J. Proppa; materiały kronikarskie i recenzje oraz - jak zwykle wybór najważniejszych pozycji literatury radzieckiej z lat ]966-! 969 dokonany stosownie do tematu książki przez wytrawną specjalistkę. M. J. i'vIele. i'vledard Turko �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 211 Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, ss. 394. Trzeci z kolei tom Studiów folklorystycznych pt. Z zagadnień twórczości ludodziewiętnaście artykułów o różnym zakroju: od rozpraw syntetycznych, powstałych w wyniku długoletnich badań i prezentujących sprecyzowane stanowisko teoretyczno-metodologiczne autora, do komunikatów relacjonujących lub tylko sygnalizujących niektóre zagadnienia twórczości ludowej. Część prac to referaty wygłoszone na ogólnopolskiej konferencji naukowej, poświęconej badaniom nad współczesnym folklorem polskim, zorganizowanej w Warszawie w dniach 13 i 14 XI 1970 r. przez Pracownię Literatury Ludowej IBL. Tematyka warszawskiego zjazdu koncentrowała się wokół trzech zasadniczych problemów: 1) folklor w polskiej literaturze i sztuce dawnej i współczesnej; 2) mechanizm i kierunki przeobrażeń i zmian we współczesnym folklorze polskim; 3) przegląd i ocena powojennego dorobku folklorystyki polskiej. Pozostałe prace zamieszczone w książce bądź powstały z inspiracji konferencji, bądż też napisane zostały wcześniej lub później z innej okazji, ale wiąźą się z jej tematyką. Przedstawiają w nich autorzy analizy lub omówienia źródeł i materiałów do dziejów folklorystyki, wybranych zagadnień lwórczości ludowej, m. in. wersyfikacji pieśni, repertuaru niektórych środowisk czy grup zawodowych, pewnych metodologicznych aspektów badań nad folklorem. Wzajemnym związkom i infiltracjom folkloru, literatury i sztuki poświęconych jest pięć prac; K. Wyki, Inspiracje folklorystyczne w sztuce polskiej na przykładzie twórczości Jacka Malczewskiego; L. Ligęzy, Folklor we współczesnej poezji polskiej; J. Krzyżanowskiego, "Dialog częstochowski"; B. Krzyżaniak, Pogłosy "Symfonii anielskich" w repertuarze ludowym i T. Kłaka, Józef Czechowicz a folklor. K. Wyka, charakteryzując trojaką formę inspiracji ludowej w historii malarstwa polskiego (temat ludowy, inspiracja folklorystyczna, nastawienie na sztukę ludową), analizuje twórczość Malczewskiego pod kątem jej genetycznych i strukturalnych związków z folklorem. Wykazuje, że przejęcie inspiracji folklorystycznej sprzęgało się w sposób naturalny z filozofią życia twórcy Rusałek i Janka muzykanta, a także z jego wyobraźnią malarską, wspierającą się na problematyce mitów i arche·· typów. O oryginalności folkloryzmu Malczewskiego decyduje według autora z jednej strony związek jego twórczości z romantyczną tradycją mitu ludowego, z drugiej zaś ekspresywno-symboliczna koncepcja wykorzystywania struktur folklorystycznych. Praca Wyki jest pierwszą naukową próbą interpretacji zagadnienia folkloryzmu nie tylko w twórczości Malczewskiego, ale i w malarstwie polskim w ogóle. Zawarte w niej teoretyczne uogólnienia mają walor nowatorski tym bardziej, że brak dotąd opracowania naukowego, poświęconego ludowości w plastyce. Lidia Ligęza rozważa na przykładzie twórczości trzech wybitnych i reprezentatywnych poetów (T. Nowak, J. B. Ożóg, J. Harasymowicz) problem żródeł ludowych we współczesnej poezji. Wspólne potraktowanie w interpretacji tak odmiennych indywidualności poetyckich uzasadnia autorka identycznym spojrzeniem na kulturę ludową w połączeniu z prakulturą ludzką i naturą, tym samym stosunkiem do folkloru, jako źródła dla własnego świata i wizji poetyckiej, oraz przeświadczeniem, że rzeczywistości związanej z ludem nie da się kreować bez uwzględnienia dorobku kultury przez ten lud tworzonej. W oparciu o szczegółową analizę różnych u każdego z poetów form wcielenia i przetworzenia inspiracji folklorystycznej dokumentuje wnikliwie wspólny im cel ideowo-artystyczny: docieranie do głębszych pokładów kultury ludowej, do przyczyn nośności i świeżości tych pokładów wysiłkiem własnej wyobraźni. Rozpatrywanie poezji omawianych poetów, jako świadomej kontynuacji bezimiennej twórczości ludowej, odsłania znamienne i ważne wej zawiera �212 Recenzje, przeglądy wydnwnżctw ż czasopism dla badań nad folkloryzmem zjawisko: nową XX-wieczną lączność kultury ludowej z kulturą elitarną. Artykul J. Krzyżanowskiego poświęcony jest rozważaniom genetycznym nad źródłami i charakterem artystycznym średniowiecznego misterium pl. Historyjrz o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim przez księdza Mikolaja z Wilkoll.:iecka, zwanego "dialogiem częstochowskim". Autor wyjaśnia związki utworu ze starą ogólnoeuropejską tradycją widowisk pasyjnych oraz z rodzimą polską tradycją misteryjną i pieśniową, określając na tle tej ostatniej pochodzenie i charakter pier· wiastków ludowych w dialogu. B. Krzyżaniak porusza zagadnienie żyv,;otności pieśni kolędowej w polskiej tradycji ludowej i dokumentuje je szczegółowo na przykładzie XVII-wiecznego zbioru kolęd Jana Żabczyca pL Symfonie anielskie, a T. Kłak omawia związki biografii poetyckiej i twórczości J. Czechowicza z folklorem i analizuje różne formy wykorzystania i przetworzenia inspiracji folklorystycznej w jego dorobku. Drugi wyodrębniający się tematycznie dział tworzą prace D. Simonides (Wspólczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludowych), J. Ligęzy (Awans opo· wieści wspomnieniowych) i B. Linette'a (O folklorze ziem zachodnich na przykladzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej). Ich autorzy zajmują się procesami zachodzącymi we współczesnym folklorze polskim. D. Simonides rozpatruje mechanizm życia nowszych opowieści ludowych, ich przemiany i kierunki tych przeobrażeń. Opisuje typowe modyfikacje w obrębie tekstów tradycyjnych i charakterystyczne cechy Dpowiadań nowych. Wyniki wieloletnich konstruktywnych badań autorki nad tą problematyką, demonstrowane zresztą niejednokrotnie w publikacjach ostatnich lat, uzasadniają i tu w pełni tezę, że tradycja i nowoczesność, choć pozornie stanowią pojęcia opozycyjne, mogą harmonijnie współistnieć w twórczości ludowej jako ogniwa jednego ciągu kulturowego. J. Ligęza zajmuje się w swym studium opowieściami wspomnieniowymi, gatunkiem popularnym dziś w terenie, a pomijanym dawniej przez zbieraczy, dziC;ki któremu można mówić o poza tradycyjnym dorobku współczesnej literatury ustnej środowisk ludzi pracy fizycznej. Autor widzi w procesie fabularyzacji wspomnień źródło dopływu nowych opowieści, a w dalszych stadiach przekazu możliwość formowania się nowych, tradycyjnych utworów. Przedmiotem pracy B. Linette'a jest syntetyczne omówienie prawidłowości rządzących folklorem ziem zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Autor analizuje złożoną i specyficzną rzeczywistość społeczno-kulturową terenów nieautochtonicznych, określa warunki, w jakich kształtowal się i kształtuje w wyniku stopniowej integracji kulturowej folklor ludności osadniczej i charakteryzuje występujące w nim szczególne cechy strukturalne i formalne. Ich zespół, wspólnota procesu folklor otwór czego i funkcji poszczególnych elementów folkloru stanowią według autora istotne wyznaczniki identyfikujące to heterogeniczne i niepo~·tarzalne zjawisko etnograficzne. Rozprawa ma charakter teoretyczny i jest przykładem konsekwentnej realizacji me~ody funkcjonalnej w badaniach etnograficznych. Przeglądowi i ocenie wyników powojennych badań nad folklorem, ukazaniu głównych linii rozwojowych edytorstwa współczesnego na tle dorobku wydawniczego "rzeczy ludowych" oraz omówieniu tendencji, warunków i rezultatów badań nad folklorem w ostatnim ćwierćwieczu poświęcone są artykuły H. Kapełuś, () wydawaniu tekstów ludowych w Polsce i R. Górskiego, O badaniu folkloru w ostatnim <'wierćwieczu. Podsumowania te pozwalają raz jeszcze na sformułowanie i przypomnienie uświadamianych już niejednokrotnie ważkich postulatów badawczych, takich jak m. in. potrzeba zwrócenia większej uwagi na refleksję teoretyczno-mcto- �Recenzje, przeglądy wydawnictw; 213 c:asopżsm dologiczną i prace porównawcze, których niedostatek wobec przewagi badań historyczno-folklorystycznych jest wyraźny, konieczność większego zainteresowania się folklorem miejskim oraz sporządzenia bibliografii folklorystyki polskiej. Tematycznie wiąże się z tymi artykułami komunikat M. Okęckiej-Bromkowej o dorobku rozglośp.i Polskiego Radia w Olsztynie w zakresie gromadzenia i popularyzacji folkloru. Pozostałe zamieszczone w książce artykuły przynoszą cenne materiały i przyuynki do dziejów folklorystyki i metodologii badań nad folklorem. K. Hławiczka \V pracy Muzyka ludowa Sląska Cieszyńskiego dokonuje przeglądu żródeł i zapisów pieśni i tańców ludowych tego regionu w ich historycznym rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem strony muzycznej. A. Kisielewska (Kolędy z pogranicza polsko-ukraińskiego) publikuje i omawia kilkanaście pieśni apokryficznych i kolęd świeckich, zanotowanych w r. 1970 w okolicy Sanoka. P. Świerc poświęca swoje studium Z badań nad budową wiersza opolskiej pieśni ludowej zagadnieniom wersyfikacji i w oparciu o analizę źródlową opisuje typowe rodzaje wierszy występujących w opolskich pieśniach. Niebadanym dotąd repertuarem pieśniowym wyodrębnionego środowiska czy grupy zawodowej zajmują się A. Skrukwa (piosenki turystyczne) i D. Czubala (Ludowe piosenki garncarzy). Przyczynki do historii folklorystyki stanowią artykuły M. Tarki, Izydor Koperi D. Pawlak, Odbiorcy dziel Kolberga. Wreszcie D. Kadłubiec w pracy Niektóre aspekty socjologiczne badań nad jolklorem porusza zagadnienie nieodzowności analizy socjologicznej w badaniach nad twórczością ludową, a tym samym wysuwa określone sugestie metodologiczne. W sumie więc trzeci tom Studiów jolklorystycznych prezer:tuje, podobnie jak tomy poprzednie, przegląd możliwości i wyników badań poszczególnych ośrodków w kraju, podejmuje zagadnienia dotychczas mało lub wcale nie opracowane, dzięki czemu umożliwia orientację w aktualnym stanie badań nad twórczością ludową. nicki jako jolklorysta Elżbieta Ludowość dawniej J. Krzyżanowskiego. i dziś. Studia jolklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Millerowa Pod redakcją R. Górskiego 1973. ss. 291. • Profil czwartego tomu Studiów jolklorystycznych (Ludowość dawniej i dziś) zaplanowany został w związku z Kongresem Slawistów, który odbył się w Warszawie w sierpniu 1973 r. Tematyka siedemnastu zgromadzonych w książce prac koresponduje z programem i przedmiotem obrad Sekcji Folkloru i Etnografii wytyczonymi przez organizatorów Kongresu. Zgodnie z tym założeniem problematyka artykułów koncentruje się wokół następujących zagadnień węzłowych: folklor i folklorystyka polska epoki romantyzmu, także w powiązaniu z ruchem słowiańskim;. wzajemne oddziaływania i związki twórczości ludowej i literatur słowiańskich; do-o robek polskich badaczy XIX-wiecznych w zakresie folkloru słowiańskiego; folklorystyczna tradycja romantyczna w późniejszej literaturze i badaniach nad folklorem. Ponadto część prac dotyczy dawniejszych, sięgających okresu staropolskiego, związków literatury i folkloru, niektóre zaś zajmują się problemami współczesnych badań nad kulturą i twórczością ludową polską i słowiańską. �214 Recenzje, przegtqdy wydawnictw i czasopism Najwięcej miejsca poświęcono studiom nad folklorystyczną problematyką romantyzmu. Wymienić tu należy prace następujące: H. Kapełuś, Romantyczny lirnik. a informatorach ludowych w czasach romantyzmu; T. Komorowskiej, Guślarz Prospero. Mistyfikacje i mistYfikacyjki; M. Cieśli, Folklorystyczny aspekt "Króla Ducha" J. Słowackiego; A. Wołkowa, "Bajka o carze Sałtanie" A. Puszkina i baśń "O królewiczu z księżycem na czole, z gwiazdami po głowie" A. .l. Glińskiego oraz W. Bieńkowskiego, Rola romantyzmu w badaniach folkloru polskiego i słowiańskiego w Krakowie w latach 1835-1851. Autorka pierwszej z wymienionych prac omawia z właściwą sobie dociekliwością stosunek romantyków do informatora ludowego, ówczesne wyobrażenia o typie ludowego narratora i jego kreacje na gruncie literatury romantycznej. T. Komorowska podejmuje ciekawe zagadnienie literackiej mistyfikacji floklorystycznej. Na przykładzie zbiorku Prospera Merimee (La Guzla ou choix de poesies illyriques, recueillies dans la Dalmatie, la Bosnie, la Croatie et l'Herzegovine, Paris 1827) i dwu rodzimych utworów poetyckich (K. Brzozowskiego i M. Czajkowskiego), rzekomo bezpośrednio pochodzących lub opartych na folklorze bałkańskim, analizuje rodowód falsyfikatów i trawestacji literackich tego typu, ich recepcję, warsztat poetycki autorów, wreszcie tendencje i upodobania epoki, które powstaniu podobnych tworów sprzyjały. Kwestię roli pierwiastków folklorystycznych i zasady, na jakiej funkcjonują w twórczości Słowackiego, rozważa w oparciu o poemat mistyczny, Król-Duch, M. Cieśla. A. Wołkow śledzi szczegółowo i wnikliwie żródła baśni Glińskiego (autor ten będzie przywołany raz jeszcze w książce w innej pracy) i charakter ich wykorzystania. Dokumentuje już wcześniej dostrzeżoną przez Krzyżanowskiego ścisłą zależność tekstu Glińskiego od utworu Puszkina, omawia stosunek do pierwowzoru i sposób opracowania literackiego. Przeglądem i oceną dorobku badań środowiska intelektualnego Krakowa nad folklorem polskim i słowiańskim w okresie romantyzmu zajmuje się W. Bieńkowski. Wartościowym przyczynkiem do dziejów folklorystyki polskiej jest artykuł D. Simonides Z recepcji "Bajarza polskiego" A. J. Glińskiego. Książka ta, jako ostatni romantyczny zbiór bajek (1853), zamyka okres zbieractwa przednaukowego, i choć ma w dużym stopniu charakter plagiatowy, cieszyła się długo ogromną popularnością. Dlatego też przedstawienie poświęconych jej ocen i recenzji ówczesnej i późniejszej krytyki literackiej stanowi cenny materiał dla współczesnego folklorysty. A. Skrukwa (południowosłowiańskie prace materiały Oskara Kolberga) i M. Tarko (Prace i materiały Oskara Kolberga dotyczqce kultury ludowej Słowian wschodnich i zachodnich oraz Litwy) zajmują się równolegle dorobkiem autora Ludu w dziedzinie badań nad kulturą ludową słowiańską. W obydwu pracach autorzy wykorzystują wszystkie zachowane źródła Kolbergowskie, a więc nie tylko materiały drukowane, ale i rękopiśmienne, czekające dopiero na publikację. Wartość obu opracowań podnosi ponadto fakt, że rzucają nowe światło na tę stosunkowo mało jeszcze znaną stronę zainteresowań i działalności naukowej Kolberga. Zapoznaną postać i prace Józefa Gluzińskiego, gruntownego znawcy medycyny ludowej, członka Towarzystwa Lekarzy Podolskich, przedstawia Sz. Wacek w swym studium pt. Józef Gluziński. Z sylwetek wybitniejszych znachorów XIX wieku. Autor omawia działalność leczniczą tego nietypowego znachora i lekarza-samouka zarazem. Opierała się ona na przeświadczeniu, że wiedzy szukać należy nie tylko w "uczonych" źródłach medycznych, ale i w odwiecznych doświadczeniach lekarskich ludu. Stanowisko to, potwierdzane efektywną pracą wśród ludu Litwy, Białorusi, Wołynia i Podola oraz licznymi publikacjami, wyznacza Gluzińskiemu wy- �Recenzje, jątko\\'e kowej, miejsce pTzeg!qdy wydawnictw nie tylko wśród folklorystów, i czasopism ale i także w dziejach myśli nau- a związkach twórczości J. Czechowicza z folklorem pisze już po raz drugi \v Studiach folklorystycznych T. Kłak w pracy pt. "Nieustannie w dziejach prawdziwa" (por. tegoż Józef Czechowicz a folklor [w:J Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 83--93). Ten norwidowski epitet dla ludowego mitu-opowieści o Smoku i Krakusie posłużył auto:-owi jako formuła określająca stosunek Czechowicza do tradycji ludowej. Kłak analizuje powiązania poety z romantyzmem, punkty styczne jego liryki z poezją roman·.ykinv (Słowacki, Norwid, Lenartowicz), by wykazać, że podjął on jako jeden z niewielu poetów ten właśnie wątek tradycji romantycznej, czerpiąc świadomie z folkloru i - co oryginalne - zrobił to na gruncie poetyki awangardowej. Starszym związkom folkloru i literatury poświęcone są studia J. Ligęzy O recepcji jolklaru górniczego i D. Świerczyńskiej Przysłowia w "Sielankach" Szymonowicza. Ligęza zajmuje się zagadnieniem przenikania do nietradycyjnej literatury pisanej motywów i wątków tradycji górniczej w okresie od XIV do połowy XVII w. i bada procesy recepcyjne w oparciu o przekazy literackie m. in. Długosza, Liebentala, Rożdzieńskiego i Kochowskiego. Świerczyńska analizuje znaczenie i funkcje bogato rozsianych w "Sielankach" Szymonowic za przysłów, ich pochodzenie i rolę, jaką odegrały w popularyzacji przysłów w naszej literaturze i języku. Do pracy dołączony jest kompletny indeks omawianych przysłów z odesłaniami do Nowej Księgi Przysłów Polskich, co umożliwia konfrontację ze znanym paremiologicznym materiałem polskim. Ostatnią grupę tematyczną tworzą artykuły dotyczące współczesnego folkloru i badań nad nim. Pozycją szczególnie wartościową ze względu na zawarte w niej ustalenia teoretyczno-metodologiczne jest opracowanie J. Bartmińskiego O procesie formowania się interdialektu poetyckiego w języku polskiego folkloru. Przedmiotem pracy jest zagadnienie obecności i funkcji w poezji ludowej komponentów ponaddzielnicowych, obcych lokalnym gwarom. Autor określa czynniki, które wywołują i ułatwiają powstanie i szerzenie się tych interdialektalnych elementów, a także omawia prawidłowości rządzące procesem scalania się i upodabniania do siebie języka literatury ludowej różnych stron Polski. Praca K. D. Kadłubca (Problematyka badań nad gawędziarstwem ludowym) ma również charakter teoretyczny. Autor zwraca uwagę na istotne aspekty naukowej obserwacji ludov,;ego narratora na tle środowiska, w którym żyje i opowiada. Wyszczególnia czynniki określające i determinujące indywidualność bajarza, takie, jak m. in.: stosunek do opowiadanego tekstu, sposób narracji, żródła i struktura repertuaru, język i typ interpretacji. Zagadnienia te, rozpatrywane w ścisłym po\\-iązaniu z aktualnymi tendencjami w literaturze ludowej i sztuce gawędziarskiej, zostały w pełni dostrzeżone i podjęte dopiero przez folklorystykę naj nowszą. W warunkach zaś, gdy żywe narratorstwo staje się zjawiskiem coraz rzadszym, szybki refleks naukowy przy pomocy wypracowanych i sprawdzonych metod badawczych ma znaczenie zasadnicze. Współczesnym folklorem tanecznym zajmuje się w swym analitycznym studium Z prac i doświadczeń badacza tańców ludowych J. Tacina. Przedstawiona w nim charakterystyka śląskich tańców ludowych oparta jest na materiałach z wieloletnich własnych badań terenowych autora. Książkt:; zamykają dwie prace poświęcone folklorowi bałkańskiemu: D. Tomczyk-Blaszkiewiczowej, "Zewnętrzne" i "wewnętrzne" badania komparat"jJwne nad przysłowiem etnicznym z terenów bułgarsko-macedońskich i K. Wrocławskiego, �211; Recenzje, przegtqdy U:!idau:nictw ; c:(lsopism o pokrewieństwach bajki macedońskiej .: turecką. Obydwie dotyc7.ą terenów. gdzie warunki dla twórczości ludowej były szczególnie skomplikowane, a badania typu genetycznego i filiacyjnego napotykają na duże trudności, Obydwie też umożliwiają orientację w aktualnym stanie badań, przyjętych metodach i ustaleniach teoretycznych, precyzują potrzeby i zadania s tojące w tym zakresie przed wspMcze.'na folklorystyką· Wydaje się, że "okazjonalne" niejako wyjście poza krąg problematyki polskiej można by wobec zapotrzebowania na "słowiańskie konfrontacje" uznać za pożąda:~e i w następnych tomach Studiów folklorystycznych. Elżbieta Baśnie lużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył wał Jan Marcin Szancer. Wydawnictwo Poznańskie posłowiem Paweł 1972, ss. 203. Millerowa Nedo. ilustro- Folklor znany jest z tego, że w obrębie swej kategorii posiada wiele takictl gatunków, które są zdecydowanie międzynarodowe. Do takiego \\'łaśnie gatunku należy baśń, uchodząca za międzynarodową w swych wątkach i motywach. !VIimo, że stosunkowo łatwo już dziś folklorystom posegregować i sklasyfikować poszczególne motywy i wątki, posiada jednak baśń wiele realiów kulturowych, geograficznych, obyczajowych i historycznych, które zdecydowanie odróżniają poszczegółne baśnie od siebie. Mówimy wówczas o narodowych, regionalnych lub środowiskowych wersjach czy wariantach. W tym właśnie nasyceniu baśni kolorytem lokalnym. wspomnianymi realiami, tkwi jej urok oraz nieustanna świeżość. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że Baśnie łużyckie są takie same jak polskie, zwłaszcza, że w wielu wypadkach powtarzają znane nam z polskich zbiorów teksty. Tymczasem bliższe zapoznanie się ze zbiorem znakomitego folklorysty i etnografa łużyckiego, prof. dr Pawła Nedo, prowadzi do wniosku, iż znajdujące się w zbiorze teksty daleko odbiegają od znanych nam wątków i poprze3 pośred11ie, trudno uchwytne atrybuty narodowe wprowadzają nas w kulturę i folklor łużycki. Odbiór Baśni łużyckich jest ułatwiony przez wprowadzenie .J. Burszty, k,,cJry na szerokim tle europejskim, choć niezwykle skrótowo, zasygnalizował w czym tkwi nowość zbioru i jakie cele stawia sobie autor, Uzupełnieniem wstępu jest posłowie p, Nedo, przedstawiające bardziej szczegółowo historyczne dzieje ł.użyc. Autor pragnie tu czytelnikowi wyjaśnić przyczyny znajdujących się wśród baśni łużyckich wpływów czeskich i niemieckich. Ponieważ P. Nedo jest zarazem wytrawnym znawcą polskich bajek, łatwiej mu przyszło wyeksponować cechy typowe dla folkloru łużyckiego, a odmienne od baśni polskich. Zbiór przeznaczony według zamierzeń autora głuwnie dla dzieci, przekracza w swym opracowaniu daleko granice możliwości percepcji dziecka i stanowi raczej typowy zbiór folklorystyczny, opracowany zgodnie z wymogami współczesnej folklorystyki. Wprawdzie przytoczone tu teksty były już pierwotnie publikowane w języku łużyckim, niemieckim, czeskim i słowackim, to jednak dla polskiego odbiorcy były one niedostępne. Autor świadomie zrezygnował z literackiego przetworzenia tekstów, trzymając się ściśle pierwotnych, oryginalnych zapisów, aby w ten sposób wskrzesić i przybliżyć atmosferę autentyzmu. Zbiór nosi tytuł Baśnie łużyckie, co nie odpowiada w pełni zawartości książki. �Recenzje, przeylqdy u;yclawnicttv 217 i czasopism która reprezentowana jest przez wszystkie gatunki prozy ludowej, a więc od bajki zwierzęcej, poprzez bajki magiczne (właściwe baśnie) do podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, na anegdotach kończąc. Otrzymaliśmy zatem zbiór wszystkich opowiadań typowych dla łużyckiej prozy ustnej. W sumie liczbowe proporcje pomiędzy gatunkami przedstawiają się następująco: bajek zwierzęcych - 15, baje:, magicznych (baśni) - 30, anegdot - 12. Na szczególną uwagę zasługują znajdujące się tu teksty humorystyczne, które znane są także na Śląsku i zostały zapisane w różnych zbiorach folklorystycznych tego regionu. Dotyczy to niemal wszystkich znajdujących się w zbiorze anegdot, do których możnaby podać równoległy wariant śląski. Dokładne porównanie tekstów łużyckich z polskimi jest niestety wielce utrudnione, gdyż autor zastosował w komentarzach wyłącznie systematykę Aarne-Thompsona. Jest to dość duże niedopatrzenie, zważywszy, iż polska folklorystyka chlubi się własną mutacją systemu międzynarodowego, wzbogaconą dodatkowo numerami podań historycznych i wierzeniowych, wziętych z norweskiej systematyki R. Christiansena. Podanie numeró\v polskiej systematyki Juliana Krzyżanowskiego (polska bajka ludowa w układzie systematycznym) z miejsca orientowałoby polskich folklorystów w zakresie nowych, typowo łużyckich, czy też charakterystycznych dla Łużyczan wątków. Stosowanie bowiem numeru AaTh (Aarne-Thompsona) używane jest w Polsce tylko w tych wypadkach, w których brak dla danego tekstu odpowiednika polskiego. Nadto nie wszystkie teksty są jednolicie skomentowane i nie do wszystkich podano miejscew systematyce Aarne-Thompsona. Tak np. tekst Kucharz i łabędzia pieczeń jest ',variantem znanej europejskiej anegdoty AaTh 785 A, Pauli-Bolte nr 57, występującej w polskiej systematyce pod nr T 1659. Brak także zaszeregowania do systemu tekstów o Słowianach, które należą do zespołu opowieści o "Schildbiirger" i występują w zależności od kraju czy regionu w powiązaniu z "głupimi sąsiadami". Znajdujące się w zbiorze teksty: Soło wianie zapomnieli o oknach oraz Jak budowalf Solowianie są wariantami typów: T 1245, T 1326. Tekst: Matej i Tatej jest wariantem T 1447 A. Wykazanie, że i te teksty, które nie są zaopatrzone w numery systematyk, stanowią warianty europejskich wątków, jest konieczne celem zorientowania, iż i wśród owych nieusystematyzowanych tekstów brak wątków występujących wyłącznie w folklorze łużyckim. Takie oryginalne i specyficzne dla jakiegoś narodu wątki są tak bardzo rzadkie, że znalezienie ich od razu wywołuje wśród folklorystów wątpliwości, czy aby istotnie mamy tu do czynienia z tekstem folklorystycznym, a więc żyjącym od wieków \v ustnym przekazie i znanym w powszechnym obiegu. Pod tym względem wszystkie "baśnie" zawarte w zbiorze zasługują na pełną wiarę i stanowią przykład bogactwa oraz dużego talentu narratorskiego ludności łużyckiej. Potwierdza się tu raz jeszcze prawidłowość kulturowa, iż o odrębności etnicznej, narodowej, decyduje nie tylko język, literatura, ale i folklor. Dzięki autorowi oraz Wydawnictwu Poznańskiemu czytelnik może w sposób nader atrakcyjny i interesujący zetknąć się z kulturą i folklorem łużyckim w jego najpiękniejszym kształcie, wyrażonym przez wiele pokoleń anonimowych narratorów i bajarzy. Szkoda, że na obwolucie lub stronie tytułowej Wydawca nie zamieścił podobizny autora, któremu należy się wdzięczność za podjęty trud zbieracki. Ligia Jasnosz dokonała udanego tłumaczenia, utrzymującego właściwy nastrój, oddający ów niepowtarzalny czar wieczorów baśniowych. Znakomitym ułatwieniem' w przywoływaniu takiej właśnie atmosfery są barwne i pełne wymowy ilustracje Jana Marcina Szancera, które czynią książkę ze wszech miar godną uwagi i polecenia. Dorota Simonides �218 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Bajki ślqskie ze zbiorów Lucjana Malinowskiego. Wybór, wstęp i opracowanie Elżbiety Jaworskiej. Pod redakcją Heleny Kapełuś. Słowo wstępne .Juliana Krzyżanowskiego. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1973, s. 48:3. Do niedawna ogólne rozeznanie w materiałach zebranych przez Lucjana Malinowskiego było poważnie utrudnione brakiem pełnej edycji jego tekstów. Trudno bowiem było opierać się na Powieściach ludu polskiego na Slqsku (wydanych przez Wydawnictwo Literackie w Krakowie w 1953 r.) już choćby ze względu na zaskakującą swobodę, z jaką potraktowano same teksty dowolnie je skracając, bądż zmieniając narrację pod względem językowym. Publikacja tekstów Malinowskiego, przygotowana przez Elżbietę .Jaworską, jest więc faktycznie pierwszym naukowym wydaniem, które z pietyzmem odnosi się do pierwodruku w zapisie fonetycznym oraz kładzie nacisk na jego wartości folklorystyczne. Jaworska dokonała pionierskiej, żmudnej pracy porządkując teksty według systematyki międzynarodowej i umiejscowiając je na tle polskiej prozy ludowej. Podstawą publikacji stała się edycja z "Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (1900-1901), wydana pośmiertnie przez uczniów Malino\\'skiego: Jana Bystronia i Romana Zawilińskiego, którzy uporządkowali materiały według kryterium geograficznego, jako że miały one stanowić dokumentalizację językową danego regionu. Jaworska słusznie zarzuciła ten system, opierając się całkowicie na klasyfikacji wątków, dokonanej przez Juliana Krzyżanowskiego w pracy Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Przeprowadziła ponadto konsekwentny i jednolity zabieg transkrypcji, dzięki czemu teksty, nie tracąc swej specyfiki językowej, stały się czytelne dla szerokiego odbiorcy. Wstęp Jaworskiej jest właściwie obszernym studium na temat działalności Malinowskiego, profesora filologii słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórcy dialektologii polskiej oraz szkoły językoznawczej. Szczególnie istotne jest jednak wyeksponowanie miejsca Malinowskiego w dziejach folklorystyki i jego zasług dla rozwoju ludoznawstwa. Analiza zgromadzonych przez niego tekstów wykazuje wyrażne powiązania wątków z tradycją staropolską i z folklorem ogólnopolskim. Spośród 170 tekstów zaledwie 13 znanych jest tylko na Śląsku. "Można więc mówić o unikalności tych kilkunastu wątków, nie da się jednak uchwycić śląskiej specyfiki którejś z grup gatunkowych" (s. 23). I tak, zapisy Malinowskiego, jak i wyprzedzające go w czasie zbiory Józefa Lompy, potwierdzają tożsamość kultury ludowej Śląska z kulturą ogólnonarodową. Materiały zanotowane przez Malinowskiego wykazują ponadto, iż szczególną popularnością na Śląsku cieszyły się baśnie magiczne, a na terenie Górnego Śląska dodatkowo kawały i anegdoty. Śledząc przebieg narracji opowieści ludowych precyzuje Jaworska główne jej cechy, z dominującym wprowadzaniem realiów życia codziennego w nierzeczywiste światy bajkowe. Otrzymujemy w ten sposób jedne z najstarszych dowodów racjonalizacji tradycyjnej literatury ludowej, czego narastanie obserwujemy we współczesnym folklorze. W tomie - o niezbyt szczęśliwym, bo mylącym tytule: Bajki ślqskie - znalazły się, według podziału autorki: 2 bajki zwierzęce, 55 baśni magicznych (w tym 1 bajka śpiewanka nr 23), 7 legend, 17 nowel, 34 anegdoty i kawały, 1 bajka ajtiologiczna oraz 18 podań i opowieści wierzeniowych. Jednak nie podział gatunkowy, jak by się wydawało, stał się dla autorki podstawą do pogrupowania tekstów, a klasyfikacja wątków przeprowadzona zgodnie z systematyką Krzyżanowskiego. Dlatego też, na przykładzie zaprezentowanego materiału, podział ów jest dyskusyjny. Sama obecność danego wątku w opowiadaniu nie decyduje jeszcze o gatunku, bo- �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 21!) wiem ten sam wątek może pojawić się w bajce, podaniu, legendzie, a nawet w anegdocie. Są to przecież gatunki wyjątkowo dynamiczne, a jako zjawiska kulturowe, związane z potrzebami i możliwościami danego środowiska, ulegają każdorazowo, w nowej sytuacji, zaktualizowaniu, które nie jest, bo być nie może, powtórzeniem stanu minionego. Przyjąć więc trzeba inne, poza treściowymi, wyznaczniki gatunkowe, a gł(lwnie sposób konstrukcji świata przedstawionego (z odmiennymi w każdym gatunku sposobami uwierzytelniania fikcji) oraz swoisty styl narracyjny poszczególnych gatunków (z wyróżniającymi go elementami wprowadzenia i zakończenia). Dyskusyjność podziału gatunkowego zaproponowanego przez Jaworską szczególnie widoczna jest w odniesieniu do działu legend i nowel. Tekst nr 62 (Zemsta czarownic) to przykład opowieści wierzeniowej, a nr 64 (Diabeł stwarza gorzałkę) podania ajtiologicznego. Oba teksty zaliczylibyśmy do działu ostatniego w tomie: "Opowieści wierzeniowe i podania". Tam też, naszym zdaniem, a nie w grupie legend, winien się znależć tekst nr 59 (Odzyskany cyrograf). Z kolei jako nowelę drukuje Jaworska kawał KróL i sprytny chłopiec (nr 70), anegdotę Dysputa gestami (nr 71) oraz opowieść wspomnieniową O chłopie, co umarł z przejedzenia (nr 81). Zaproponowany w tomie podział gatunkowy uznać więc można jedynie za element wstępnie porządkujący zebrany materiał. Sama autorka zapewne tak go traktuje, skoro w komentarzach używa np. określenia bajka lub humoreska, nawet jeśli dany tekst zaliczyła do innego gatunku. Za taką interpretacją przemawia również względność reprezentatywności dla całości zbioru Malinowskiego materiałów drukowanych przez Jaworską, omawiana praca uwzględnia bowiem tylko teksty tradycyjne (poza trzema wyjątkami). Opowieść wspomnieniową reprezentuje jeden tekst (nr 81), zaliczony zresztą do nowel, który - jak zauważył w przedmowie Krzyżanowski jest odbiciem rzeczywistego wydarzenia. Sama Jaworska stwierdza w komentarzu, że jest to "opowiadanie typu tzw. memoratów, prawiących o pospolitych sytuacjach życio·· wych". Wyraźnie więc ujawnia się tu, aktualny do chwili obecnej, brak jednomyślności co do uznania opowieści wspomnieniowej za gatunek prozy ludowej. Jeśli już nawet zostaje ona zaakceptowana na polu badawczym, to nie docenia się roli, jaką odgrywa \\ie współczesnym folklorze. Wzrost zainteresowań opowieścią wspomnieniową wykazał dotkliwy brak zapisów tekstów pochodzących z okresów wcześniejszych. Uogólnienia dotyczące przemian, jakim w toku krążenia w przekazie ustnym podlegają te opowieści, z konieczności bazują na dość szczupłym materiale. Z tego też względu okruchy dawnego kształtu opowieści wspomnieniowej, utrwalone w zapisach Malinowskiego (lI tekstów), są dla nas dzisiaj bardzo cennym materiałem porównawczym. Publikacja przygotowana przez Jaworską nie uwzględnia ich niestety nawet w wykazie pominiętych wariantów. Podstawą do opracowania wykazu była bowiem klasyfikacja wątków. Zrozumiałe więc, że nie znajdziemy w nim tych tekstów zapisanych przez Malinowskiego, których klasyfikacji, jak na razie, przeprowadzić się nie da. Nie może tym samym owo zestawienie zaprezentować całościowej charakterystyki materiałów folklorystycznych ze zbioru Malinowskiego, choć bezsprzecznie jego wartość, choćby dla uchwycenia popularności poszczególnych wątków, jest niepodważalna. Nie ukazał się np. w druku tekst o kampanii napoleońskiej (MAAE, t. 4, 1900, s. 168) ciekawy ze względu na utrwalony w zapisie, a trudny zazwyczaj do uchwycenia, początkowy etap tworzenia utworu folklorystycznego. Narrator wykorzystując twórczo własne wspomnienia i relacje innych, rozpoczyna ewolucję tekstu od opowieści wspomnieniowej ku podaniu historycznemu związanemu z postacią Napoleona. �220 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Zgłoszone tu przez nas uwagi nie podważają wartości opracowania E. Jaworskiej, które przynosi pełną orientację w tradycyjnej literaturze ludowej zapisanej przez Malinowskiego. Wyjątkowo cenne, dokładne, poprzedzone żmudnymi badaniami, są komentarze, dołączone do każdego tekstu. Obok umiejscowienia wątku w systematyce, zwraca w nich autorka uwagę na różnego rodzaju modyfikacje tekstu, uwspółcześnienia i urealnienia dokonywane w nim przez narratora. Wyjaśnia zwroty (pomimo włączenia do tomu słownika gwarowego), tłumaczy - wypływające z wierzeń - sformułowania lub czyny postaci, wskazuje na powiązania z wzorami drukowanymi. Gdy tekst jest niepoprawnie przez narratora przekazany przytacza poprawne ujęcie fabuły; gdy zakończenie tekstu niejasne - podaje inne warianty danego wątku. Wszystko to znacznie ułatwia lekturę opowieści. Sporadycznie notuje również Jaworska póżniejszą popularność wątku. Wśród niesklasyfikowanych tekstów znalazły się w tomie Jaworskiej dwa ciekawe przykłady nonsensowych połączeń słownych (nry 114, 115), których określenie nasuwa jednak pewne wątpliwości. Podobny tekst umieścili w swej antologii śląskiej prozy ludowej pt. Gadka za gadką D. Simonides i J. Ligęza (Kukuryku, nr 280), zaliczając go do anegdoty T 2032, z której wyodrębniony motyw wędrówki od przedmiotu do przedmiotu byłby osią konstrukcyjną tego typu wypowiedzi. Brak tu jednak jakiejkolwiek fabuły oraz motywacji łańcucha humorystycznych zestawień. Podobnie wyglądają te teksty w zapisie Malinowskiego, określone przez Jaworską mianem oracji i powiązane z obrzędami wielkano<:nymi i mięsopustnymi, zapewne ze względu na podobieństwo z zapisem Kolberga (DWOK, t. 5, Krakowskie, cz. I, Wrocław-Poznań 1962, s. 276). Kłopoty z określeniem gatunku tej wypowiedzi zwiększyły się wobec pojawienia się współczesnej wersji tekstu, który pełni funk<:ję śpiewanki przy zabawie dorosłych z dziećmi. Dla dokumentacji tej tezy przytaczamy zapis z 1974 r. (narratorka, lat 60 Opole): Huśtu, huśtu, huśtana - zabiól wilczek barana. Z tego barana 2:f.obióla sie śmietana. Dzie je ta śmietana? - Ubudowali z niej kojścioł. Ozie je ten kojściol? - Woda g·o wziona. Dzie je ta woda? - Wól ją wysIepał. .ozie je ten wół'! - Do pszynice sie skrół. Ozie je ta ps.zenica? - Gol~mbie ją zezarly. Ozie s·ą te golambie? - W lejsie na dambie. Ozie je ten dom;b? - Siek·ierka go ściona. Dzie je ta siekierka? - U pana kowala. Ozie je ten kowal? - Umar. A d:zie go pochowali? - Pod śwjńskim brogiem. :'\. czym mu zaz\vonili? - B::tranim rogiem. Możliwości podobnych bodżców do dalszych poszukiwań terenowych, czy penetracji zbiorów folklorystycznych, znajdziemy w tomie Jaworskiej jeszcze wiele. Bowiem zasługą autorki jest również to, iż prezentując w druku zapisy Malinowskiego uchroniła je przed społecznym zapomnieniem oraz udostępniła szerokim odbiorcom teksty unikalne, będące jedynym świadectwem występowania danego wątku w fol klarze polskim lub nawet europejskim (teksty nr 55, 69, 73, 77, 103, 105, 109). Janina Hajduk �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 221 Gadka za gadkq. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Slqska. Zebrali i opracowali Dorota Simonides, Józef Ligęza. Instytut Śląski w Opolu. Wydawnictwo "Śląsk'". Katowice 1973, ss. 418. Prezentowana antologia śląskiej prozy ludowej jest publikacją źródłową. Wszystkie zebrane w niej utwory drukowane są po raz pierwszy. Zgromadzone głównie w latach 1954-1970, pochodzą z dwu kolekcji: J. Ligęzy (powstałej przewaźnie w latach 1954-1956) i D. Simonides (gromadzonej i nagranej przy pomocy studentów WSP w Opolu w latach 1962-1970). Zamysł wydania współcześnie opowiadanych i dotąd jeszcze nic publikowanych tekstów, a nie zbioru drukowanych już utwo[(')w, jest cenną inicjatywą edytorską z paru względów. Oczywistą jego zaletą jest ukazanie aktualnie funkcjonującej w środowiskach rolniczych i przemysłowych Górnego Śląska prozy ludowej, utrwalenie jej dzisiejszego kształtu, a tym samym poszerzenie o nowy materiał pola do badań nad kierunkami i mechanizmem przemian opowieści ludowych, w czym autorzy książki mają już duże i bodaj czy nie wiodące w kraju zasługi. Ponadto nowe teksty wzbogacają wyraźnie zasoby polskiej prozy ludowej, zbiór przynosi bowiem 68 utworów, które są pierwszymi zanotowanymi wariantami śląskimi bardziej lub mniej popularnych typów bajkowych, ujętych w systematyce polskiej i stanowią jak dotąd jedyne potwierdzenie obecności tych wątkuw na Śląsku. Niektóre z opowiadań to ponadto novum nie tylko w śląskim, ale i w polskim repertuarze prozy ludowej; PBL nie odnotowuje wcale typu, ktury reprezentują, są więc jedynym poświadczeniem istnienia wątku w polskiej literaturze ludowej. Znacznie wzbogacają też dokumentację śląską teksty nieskla~yfikowane (20 podaó historycznych, 21 wierzeniowych, 16 anegdot) oraz te opowiadania, których typ miał wprawdzie w polskiej klasyfikacji odpowiedniki śląskie, ale były one przeważnie nieliczne, określane często jednym tylko wariantem, i to niejednokrotnie nie z Górnego Śląska. Dobór tekstów jest bardzo staranny. Do zbioru wcielono przede wszystkim utwory wartościowe pod względem treściowym i formalnym oraz typowe w ramach poszczegulnych gatunków. Wydawcy wyeliminowali opowieści wspomnieniowe oraz opowiadania o tematyce współczesnej, które będą przedmiotem nowego, przygoto· wywanego już zbioru. Materiał ułożony został według gatunków prozy ludowej: książkę otwieraj:ą podania historyczno-lokalne (nr 1-39), zamieszczone w rozdziale pierwszym; rozdział drugi wypełniają podania wierzeniowe (nr 40-160); rozdział trzeci zawiera bajki z\'vierzęce (nr 161-174) i bajki magiczne (nr 175--208); całość zamykają skupione w rozdziale czwartym anegdoty (nr 209-300). Te proporcje odzwierciedlają wyraźnie częstotliwość występowania poszczególnych gatunków w terenie, gdzie dziś najbardziej popularne i lubiane są anegdoty i podania. Autorzy zbioru zadbali więc i o to, aby także pod tym względem antologia była reprezentatywna. Język opowiadań jest niejednolity. Znamionują go przejścia od języka literac·· kiego do gwary i na odwrót; często gwara egzystuje w opowiadanych utworach je· dynie na zasadzie wtrętów. Zarówno te niejednoli tości, jak i wszystkie morfolo giczne, składniowe, fleksyjne i leksykalne właściwości języka zachowane zostały ś\\'iadomie - ksiąŻka jako wydawnictwo źródłowe powinna utrwalać żywe zja·, \\'iska językowe. Ingerencja edytorska sprowadza się więc do ściśle technicznej redakcji tekstów (wyznaczenie akapitów, wyodrębnienie dialogów, interpunkcja, retusz oczywistych pomyłek narratora). Na specjalną uwagę zasługuje \,vzorowo przygotowany komentarz. Ze wzgłędu �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism na niedostateczność systematyki podań, w której brak wielu typów charakterystycznych dla polskiego i śląskiego repertuaru, przypisy do tej grupy tekstów są wspólne dla całych cyklów tematycznych. Wszędzie tam, gdzie to możliwe, zostały jednak podane odesłania do poszczególnych numerów katalogu polskiego lub międzynarodowego. Natomiast bajki i anegdoty ułożone są według kolejności typów i te ostatnie wyznaczają tu jednocześnie porządek opowiadań. Zasadą jest stosowanie systematyki polskiej, gdy jednak brakło w niej odpowiedniego wątku, posłużono się klasyfikacją międzynarodową. Dział ten stanowi zwartą grupę tekstów (nr 161-184) ułożonych według numerów typów. Poza nią znalazło się 16 anegdot i kawałów (nr 285-300) niesklasyfikowanych, a popularnych współcześnie w terenie. Komentarz odsyla także do Słownika folkloru polskiego, do zbiorów i opracowań etnograficznych i folklorystycznych. Ponadto w miarę możliwości i potrzeb osadza lapidarnie poszczególne utwory na tle ogólnopolskim, a nawet europejskim, podkreśla ich regionalną specyfikę, informuje o genezie, funkcji, historii, stopniu popularności wątku, strukturze danego wariantu. Obok komentarzy na opracowanie naukowe zbioru składają się załączone na końcu: indeks motywów i wątków, wykaz narratorów, indeks miejscowości, z których teksty pochodzą (ponadto każdy utwór opatrzony jest indywidualnie notatką o proweniencji geograficznej), słowniczek trudniejszych zwrotów i wyrazów gwarowych. Książka stanowi cenną pozycję folklorystyczną. Pieczołowity dobc'n' tekstów, dokonany z myślą o wzbogaceniu śląskiej i polskiej dokumentacji zasobów prozy ludowej, źródłowe wydanie, staranne i naukowe opracowanie stawiają ją w rzędzie prac, które zainteresują z pewnością badacza literatury ludowej, tropiącego żywą współcześnie, a tak przecież starą tradycję narratorską na Śląsku. Dzięki zachęcającej szacie edytorskiej i walorom samych opowieści chętnie sięgnie po niq również miłośnik bajki i gawędy ludowej. Elżbieta Millerowa Janina Marcinkowa, Krystyna Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzędy Górnego ŚlqOstrowskiej. Wyd. Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, Warszawa 1973, ss. 368, ilustr. 199 (w tym 6 kolor.), mel. 104, mapka. Osobno: Nuty, oprac. Władysław Rakowski, ss. 36; J. Marcinkowa, Kinetogramy, oprac. graf. Anna Szałaśna, ss. 38. ska. Pod red. Ireny Książka ukazała się pod ogólnym tytułem Folklor Górnego Sląska, w nakładzie dla artystycznych zespołów amatorskich. Celem publikacji jest upowszechnienie wiedzy o folklorze śląskim i jego popularyzacja oraz fachowe poradnictwo w tej dziedzinie. Ponieważ żaden inny region etnograficzny w Polsce nie doczekał się takiego podręcznika, bardzo optymistycznie brzmi zapowiedź opublikowania przez wydawcę serii tego rodzaju prac. Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Ślqska składają się z 4 części: charakterystyki regionu śląskiego, folkloru tanecznego i kilku przykładów opracowania widowisk pióra J. Marcinkowej oraz opisu górnośląskich obrzędów i zwyczajów dorocznych K. Sobczyńskiej. 4000 egz., z przeznaczeniem �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 223 i czasopism W części pierwszej, poprzedzonej krótkim wstępem objaśniającym cel pracy i źródla materiału, autorka określa ramy przestrzenne obszaru etnograficznego, jakim jest Górny Śląsk, omawia środowisko geograficzne, dzieje Śląska oraz stosunki społeczno-gospodarcze i rozwój kultury, by następnie przedstawić eechy kultury ludowej, zwłaszcza stroju: górali śląskich, cieszyńskiego, pszczyńskiego, rozbarsko-bytomskiego i opolskiego (z 6 barwnymi planszami \V wykonaniu Marii Bronikowskiej). Do strojów ludowych dolączone są uwagi o stroju górniczym i śląskim stroju na scenie. Druga część książki jest poświęcona tańcom. Po ogólnej ich charakterystyce następuje wyb('Jl' typowych dla różnych okolic regionu 34 tańców śląskich z 56 melodiami, wykonywanymi parami, trójkami bądź zespołowo. Wśród zbiorowych tańców autorka pr7.ytacza opis obrzędowych tańców weselnych (w tym znanego poloneza) z Opolskiego. Większość utworów (melodie i układy) pochodzi z badań t.erenowych w latach 1967-1970, pozostałe ze zbiorów niedrukowanych i publikacji T. Cieplika, .J. Drozda, A. Musioła i F. Sachse, F. Pudolka i L. Winogradskiej (z lat 1923-19641. 37 układom choreograficznym towarzyszą kinetogramy (w osobnym zeszycie), których c?ęŚć - niestety - nie została konsekwentnie i precyzyjnie oznakowana w porównaniu z ich opisem oraz opisem tańca lub wariantu, do którego się odnoszą (np. nr 1, 9, 15, 16a. 18a, 19a, 20). Kolejna część książki zawiera zwięzły opis najważniejszych, obchodzonych do dziś zwyczajów dorocznych, z odpowiednim materiałem pieśniowo-muzycznym i tekstowym, od naj starszych zabytków kultury ludu począwszy, jak wiosenne topienie marzanny, maje, wypędy bydła i owiec na pierwszy wypas, ognie sobótkowe, po nowsze jesienne "pobaby" (pomoc sąsiedzka) z tekstami opowiadań ludowych, noworoczne zwyczaje kolędnicze, przebierańców itp. Materiały zaczerpnięto tu głównie ze zbiorów S. Bąka, .r. Drozda, A. Dygacza, J. Ligęzy, J. Ondrusza, D. Simonides, M. Suboczowej, R. Szatkowskiego, J. Taciny i S. Wasylewskiego. W końcowej części wydawnictwa zamieszczono 4 pieśniowo-taneczne kompozycje widowiskowe na scenę: dwie suity - cieszyńską i śląską pt. "Górnicy" z 12 pieśniami ze zbioru A. Dygacza oraz dwie scenki - opolską i rozbarską. Kompozycjom tym towarzyszą opracowania muzyczne utworów na chór i kapelę (w osobnym zeszycie). Podręcznik zawiera na końcu niemały wykaz pomocniczej literatury dawniejszej i nowszej ułatwiającej poszerzenie wiedzy o śląskim folklorze. Podobnych wydawnictw powinno przybywać nam coraz więcej. Medard KarnawaŁ dziad(m·ski. P·ie.~ni wędrownych i opracowanie Stanisława Nyrkowskiego. Warszawa 1973, ss. 392, ilustr. śpiewaków Wstępem (XIX poprzedził -- Julian Tarko XX w.). Wybór Krzyżanowski. Jest to pierwsza polska antologia tekstów zwanych literaturą kramarską lub nowiniarską. Książka zawiera 128 pieśni wybranych przez wydawcę z okola 400, do których udało mu się dotrzeć; poprzedzają je dwa szkice: Ulotki kramarskie J. Krzyżanowskiego i SZadami wędrownych pieśniarzy S. Nyrkowskiego. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i czasopism J. Krzyżanowski wprowadza czytelnika w złożony krąg zagadnień tcgo osobliwego nurtu literatury popularnej, jaki stanowią pieśni wędrownych kramarzy (m. in. omawia problem gromadzenia druków ulotnych, obecność w tych tekstach motywów bajkowych, zakres tematyczny na przykładzie zbiorów czechosłowackich). Zwraca on uwagę na umowność terminów: literatura kramarska czy nowiniarsk::l i na specyfikę tego gatunku, łączącego w sobie cechy przekazu ustnego i drukowanego. Przypomina też literackie opisy ,T. Chodżki i S. Wasylewskiego oddające atmosferQ czasów, w których wędrowni śpiewacy należeli do krajobrazu wsi i miast a zwłaszcza miejsc odpustowych. Szkic S. Nyrkowskiego przedstawia w przejrzystym układzie chronologicznym różne, funkcjonujące często równolegle obok siebie nurty twórczości wędrownych śpiewaków - od wczesnośredniowiecznych wagantów do dwudziestowiecznych odpustowych kramarzy, poprzez renesansowych rybałtów, wiejskich dziadów, ukraińskich lirników, pielgrzymów i żebraków istniejących na marginesie każdego społeczeństwa. W tym historycznym przeglądzie uwidocznione są różnice w statusie społecznym pieśniarzy, zależne od norm moralnych i prawnych, obowiązujących w danym społeczeństwie. Autor omawia zasięg oddziaływania i repcrtuar tych śp:e\\-aków, przy czym największą uwagę zwraca na pieśni nowiniarskie, gatunek - obo:: pieśni nabożnych - najczęstszy w ich twórczości. Pieśni nowiniarskie, kolportowane w postaci specjalnych druczków, są przedmiotem wieloletnich zainteresowań S. Nyrkowskiego i tworzą podstawowy zrąb tekstów w antologii, choć literacki tytuł Ka1'nawa! dziadowski (powtórzenie tytułu jednej z pieśni) mógłby sugerować, ŻE: zawiera ona pieśni dziadowskie w sensie takim, jaki terminowi temu nadaje Slou'nik folklor'u polskiego czy zbiory Kolberga. Teksty podzielone są na dwie grupy: pieśni dziewiętnastowieczne i dwudziestowieczne. Tych pierwszych jest 34, pochodzą z ulotnych druków, kalendarzy, starych śpiewników, publikacji folklorystycznych (zbiory Kolberga, Lompy, Stoińskiego) oraz rękopiśmiennych sylw. Uderzająca jest duża liczba pieśni (aż 11) z Mazur; jak pisze autor we wstępie, na terenie tym pieśni o niezwykłych wydarzeniach były .szczególnie popularne. Pieśni XX-wieczne pochodzą prawie wyłącznie z druków ulotnych, częściowo datowanych (najmłodszy z nich sygnowany jest rokiem 1947l. W obydwu grupach przeważają pieśni o niezwyklych wydarzeniach, będące rymowanymi odpowiednikami "opowieści z życia". Treścią ich są przede wszystkim rodzinne tragedie, sensacyjne zbrodnie, osobliwe okoliczności śmierci albo odwrotnie-cudowne ocalenie. Obok faktów, które się rzeczywiście wydarzyły (np. proces Maliszów, zatonięcie transatlantyka "Titanic") autorzy odpustowych druczków wykorzystywali też wątki tradycyjne, ludowe i literackie. Z reguły jednak podkreślali autentyzm opisanych zdarzeń, np. typowym zwrotem w tytule (Opis prawdziwego zdarzenia o ..., Prawdziwe zdarzenie o ...) lub w tekście ("Co pod rumuńską granicą się stało, w niedawnym czasie tak się działo ..."). Na drugim miejscu co do liczebności tekstów postawić można tematykę historyczną, historyczną dziś dla nas, bo żywiołem autorów tych pieśni była współczesność. Tym razem mamy do czynienia z prawdziwym autentyzmem, jeżeli nie faktów, to stosunku autora do nich, z autentyzmem przeżycia. Wyrażne to je'st zwłaszcza w pidniach :Lwiązanych z I i II '"vojną światową. Wszystkie te pieśni, tak jak inne zjawiska literackie z pogranicza, nasuwają badaczom wiele problemów mało znanych tradycyjnej folklorystyce czy historii literatury, a sygnalizowanych w Karnawale dziadowskim przez autorów wstępnych szkiców i przez samą zawartość antologii. Trudności podstawowe pojawiają się ju;·. przy g,omadzeniu tekstów, tak dawnych, jak i nowych, większe może nawet przy �Recenzje, przeglądy wydawnictw 22:) i czasopism poslui\i'.\-aniu "no\vin-' współczesnych. Likwidacja prywatnych drukarń przecięła 'A'p~awdzie jedną z dróg kolportażu pieśni nowiniarskich, ale nie mogła spowodo'.':ać całkowitego zaniku zapotrzebowania na nie, ani nie zagłuszyła potrzeby two~le:lia u amatorów kiczu li terackiego. Swiadczyć o t.ym może np. fakt, że parę lat :emu 's Poznaniu krążył Vi maszynopisie anonimowy tekst o gdańskich pięcio,·ac;::kach. ..,Literaturą trzecią", jak te zjawiska określił Czesław Hernas, zajmuje się od paru lat .,Litcratura Ludowa", a Karnawał dziadowski szerokim wyborem tekstów oKreślonego gatunku pieśni, niemożliwym na łamach czasopisma, potwierdza, że :iterackie, folklorystyczne i socjologiczne badania tego rodzaju twórczości są po:rzcb:1e do pełnego poznania kultury ludowej i 'współczesnej kultury masowej. Dodać też trzeba, że \vartość książki podnosi graficzne opracowanie Stanisława ?orady, pozostające w zgodzie i w związku z treścią antologii. Agata Karol Daniel Kadiubiec. Gawędziarz ..Profil", Ostrawa 1973, ss. 4-12, ilustr. 67. cieszyl'l.ski Józef Jeżowicz. Skrukwa Wydawnictwo Z pełnym uznaniem należy odnotować pojawienie się w naszej literaturze fol;dorystycznej dzieła K. D. Kadłubca, znanego badacza folkloru polskiego głównie na :erenie czeskiego Sląska Cieszyńskiego, gdzie autor mieszka (Mistrzowice) i pracuje iOstra\':a). Dzieło Kadłubca zwraca na siebie uwagę nie tylko z racji zebrania j adekwatr!ego opracowania poważnej ilości materiału folklorystycznego, ale także a ~aCLej może przede wszystkim - ze względu na zastosowanie po raz pierwszy ·.V polskich badaniach folklorystycznych nowatorskiej (i w pełni słusznej) metody baóa',vczej, budzącej uznanie nie tylko od strony folklorystyki, ale także etnografii : socjologii. ,Jest nią pełne zainteresowanie się osobą nosiciela i twórcy treści i form j'ol/doru słownego - gawędziarza i bajarza, jego osobowością artystyczną na tle : ..,. z\':iązku z jego środowiskiem .. Jest to więc stanowisko badawcze zbliżone do :ego .. ';akie bywa stosowane we współczesnej antropologii kulturowej w badaniach p~oc(':;6w społeczno-kulturowych. Folklorystyka, zaró\',;no światowa, jak i polska, zajmowała się niemal do ostat;-,;ch czasów wyłącznie samymi utworami folklorystycznymi - poszczególnymi galur;kami folkloru, z punktu analizy tekstologicznej ich treści: genezą wątków, ich 'Nędruwką w przestrzeni (szkoła fińska), ich wariantami lokalnymi, treścią klaso·.':a, ',\'artościami artystycznymi itd. Klasyczni zbieracze folkloru (J. Lompa, O. Kol'.lerg i in.\, także \lo' czasach nowszych, nie zwracali żadnej lub większej uwagi na ;ych, którzy im te treści folklorystyczne przekazywali. Dopiero w naszym wieku :_?-cz('touwzględniać ,.,;pływ sytuacji, w jakiej znajduje się narrator, na odchylenia '.': priekazy'.\·aniu treści folklorystycznych. Tak czynili B. i J. Sokołowowie w r. 1909 '.': cza,;;e badań folklorystycznych w guberni nowogrodzkiej. Osoba narratora pozoota\'.-a!a jednak nadal poza właściwym zainteresowaniem. Dopiero głośny folklorysta radziecki, :VI. A. Azadowski, dał pierwszą naukową monografię narratora \,' pracy: Eine sibirische Miirchenerziihlerin, Helsinki 1926). Podobną monografię 'X ;itnaturze ('zechosłO\\'ackiej opracował znacznie później A. Satke (Hlucinskit :5 - LI.~(L t. 59 �Recenzje, pTzeg~qd)J wildawnictw i czasopism Josef Smolka, Ostrawa 1958). Na ogół jednak osoba gawędziarza pozostawała nadal w cieniu. W naszej literaturze nawet wybitni gawędziarze - poza chyba jedynym Sabałą - pozostali nieznani. Pierwszą polską monografią tego typ li staje się właśnie dzieło Kadłubea, wydane - rzecz znamienna - La granicą. W poszukiwaniu tekstów folklorystycznych Kadiubiec usiłował znaleźć typowego reprezentanta spośród narratorów. Znalazł go, dość zre$ztą przypadkowo, \\' osobie mieszkańca Koszarzysk, Józefa Jeźo\vicza .. Jemu tcź i reprezentowaner.1t.: przez niego repertuarowi poświęca pierwszą część swej pracy, Na tle zarysu historii Śląska Cieszyńskiego i omówienia dziejów współpracy z gawędziarzem, autor przedstawia kolejno: życiorys gawędziarza, środowisko życia i przekazywania opowieści, źródła, specyfikę i funkcje jego repertuaru (transpozycje gatunkowe, strukturę poszczególnych gatunków - podań lokalnych, historycznych i wierzeniowych, bajek nowelistycznych, fantastycznych i zwierzęcych, legend oraz opowieści z życia ubranych zazwyczaj w formę kawałów i anegdot); analizuje następnie świat zawarty w opowieściach Jeżowicza: sposób odbicia obiektywnej rzeczy\\'istości i jej fikcyjne uogólnienia, realistyczne rysy krainy baśni, świat realno -historyczny (odbicie wydarzeń historycznych, przedstawicieli zawodów - chłopów, księży, Cyganów, Żydów, Słowaków itd.); dalej formę i kompozycję przedstawianych przez Jeżowicza utworów folklorystycznych; zestawia je z literaturą piękną, odszukujo! wpływ tekstów drukowanych i w ogóle lektury na repertuar gawędziarza: porównuje z sobą teksty powtarzane w zmienionych sytuacjach, a stąd usiłuje uchwycić wpływ czynników obiektywnych i subiektywnych na opowiadającego (liczne a małe audytorium, udział ludzi obcych, kobiet i dzieci, oddziaływanie miejsca narracji i sytuacji, np, w czasie wesela, wieczornicy, sytuacja sam na sam itp.). Mamy następnie porównawczą charakterystykę Jeżowicza z innymi gawędziarzami cieszyńskimi oraz gwary samego narratora. Jest to partia ksiąźki niezmiernie cenna. Zawiera zastosowanie nowej koncepcji badania folkloru ustnego w terenie, polegającej na integralnym spojrzeniu na badany przedmiot, a więc na uchwyceniu wszelkich istotnych jego wyznaczników, współzależności, przejawów i funkcji. Zadaniem badawczym stało się tu nie tylko uzyskanie od narratora konkretnych tekstów folklorystycznych - tak jak to zazwyczaj bywało w tego rodzaju badaniach - ale ujęcie tego materiału poprzez pryzmat jego nosiciela i twórcy narratora-gawędziarza, zresztą gawędziarza klasycznego. Stąd wynikło zajęcie się jego biografią i rekonstrukcją historyczną jego środowiska, a zżycie się z gawędziarzem i wielokrotne z nim kontakty. w różnych zresztą sytuacjach, pozwoliły na wydobycie z jego pamięci ,- jak ze ~korupy orzecha - pełnego zasobu materiału właśnie w zależności od konkretnej sytuacji. Pozwoliło to też, a nawet pociągało za sobą, dalsze kierunki postępowania, mianowicie różnopłaszczyznowe interpretacje odnośnie do samych tekstów. A znów analiza formalna ich treści oraz wartości artystycznych zawartych w środkach językowo-stylistycznych i pozajęzykowych, została powiązana z obserwacją i dokumentacją zachowania się samego gawędziarza (mimika, gesty, intonacja itd.). Znalazło to swój wyraz m. in. w zestawie 67 zdjęć fotograficznych wykonanych przez Ladislava Micka. W taki sposób została ukazana w pełni żywa sztuka gawędziarska jej cechy, niuanse, wyraz artystyczny, atrakcyjność i siła oddziaływania. Praca K. D. Kadłubca zawiera 195 tekstówopowiadaniowych, w tym część z nich dublowana jest w postaci wariantów uzyskanych w innym czasie i w odmiennej sytuacji. Pozwala to na śledzenie wpływu wspomnianych wyżej warunków na treść i formę opowieści. Wiemy, czym kierował się autor w kolejności zestawu opowiadań - chronologią ich uzyskania. Stąd następują po sobie wytwory róźnych pohtidkar �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw 227 i czasopism gatunków, a te same czy zbliżone wątki tematyczne rozsiane są w różnych mIeJscach zestawu. Pytanie, czy nie byłby lepszy układ według gatunków i wątków folklorystycznych - pozostawiamy bez odpowiedzi. Książkę zamyka tekst komentarza do poszczególnych opowieści Jeżowicza, zawierający charakterystykę ich treści, klasyfikację danego wątku według katalogów polskich i międzynarodowych oraz wskazania na merytoryczne pokrewieństwo opowieści z folklorem polskim. Autor stwierdza wyraźnie, że folklor słowny tej części Śląska Cieszyńskiego ma największy związek z folklorem polskim. Do pracy dołączono niezbędny dla czytelnika polskiego słowniczek wyrazów gwarowych, ułatwiający zrozumienie tekstu, oddanego przecież gwarowo, choć w sposób uproszczony. Gwarowość tekstów utrudnia nieco lekturę, ale tylko na początku. Z czasem teksty wciągają czytelnika w pełni właśnie także swą językową specyfiką. Książka zachęca też swoją szatą graficzną, za co należy się wydawnictwu uznanie. Dzieło K. D. Kadłubca, owoc wieloletniej żmudnej i niezmiernie ambitnej pracy, pasjonuje nie tylko tekstami materiałowymi. Porywa ono czytelnika właśnie z racji zrealizowania tak szeroko zamierzonego i nowatorskiego opracowania. Książka będzie na pewno służyła jako wzór dobrej roboty współczesnej folklorystyki. Także i etnografii. Józef C. J. Charpentier, The Use of Haschish and Opium pos" 1973, t. 68, s. 482-490, ilustr., mapka, bibliogr. in Afghanistan. Burszta "Anthro- Karol Jan Charpentier jest docentem na Uniwersytecie w Uppsali. W Afganistanie przebywał trzykrotnie na badaniach terenowych w latach 1970-1972 i stąd powstało krótkie studium a użyciu haszyszu i opium w tym kraju. Autor zajmuje się sprawami związanymi z nałogiem używania haszyszu i opium przez ludność Afganistanu, pomijając poważne zużycie tych narkotyków przez liczne rzesze międzynarodowych hippisów, ciągnących od przeszło dziesięciu lat do tego błogiego dla nich kraju, gdzie haszysz i opium są produkowane, w handlu są tanie, a wszystkie zakazy ograniczające zużycie i handel narkotykami pozostawały w sferze zarządzeń papierowych. Autor sugeruje, że jakoby renesans tych nałogów powstał właśnie w związku z napływem hippisów (s. 484), przyjmując bezkrytycznie słowa swych afgańskich informatorów, a nie biorąc pod uwagę charakterystycznej tendencji krajowców do szukania zawsze winnych na zewnątrz i chętnie o wszystko oskarżających obcych dla uniewinnienia samych siebie. Tymczasem wystarczy zasięgnąć liczniejszych, bardziej szczegółowych informacji, a uzyska się obraz zupełnie inny. Okaże się, że obydwa nałogi, a więc tak użycie haszyszu, jak i opium, mają bardzo starą tradycję i że nałogom tym w niektórych okręgach podlega prawie cała ludność, jak to np. ma miejsce w Badachszanie, co z kolei miał możność stwierdzić piszący te słowa, a o czym, odnośnie do opium, wspomina Charpentier. Z drugiej strony trzeba jednak przyznać, że autor zadał sobie sporo trudu w celu przebadania tego zagadnienia w różnych regionach Afganistanu, dając uczciwy przegląd swych obserwacji na załączonej mapce. Ta ostatnia jest też raczej �228 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism przeglądem terenów badanych, a nie obrazuje stanu użycia haszyszu i opium w całym Afganistanie, pomijając zupełnie region środkowy, tak zwany Hazaradżat, gdzie jak wiadomo użycie haszyszu jest powszechne, zaś liczne liche i bardzo prymitywne saqikhane (palarnie) znajdują się w każdej prawie miejscowości. W pod· sumowaniu swego artykułu autor podaje wprawdzie, że haszysz jest w użyciu w całym kraju, ale tego nie zaznacza na mapie. Konopie (Cannabis Sativa var. Indica) są w uprawie na obszarze całego kraju i prawie przy każdym domu; wszędzie wśród upraw kukurydzy, bawełny, buraków, marchwi czy ziemniaków widuje się duże i silnie rozrośnięte konopie. Uprawę . maku umieszcza autor głównie w Turkmenii afgańskiej i Badachszanie, jako głównych terenach zużycia opium, lecz nie należy zapominać o poważnym znaczeniu (w dochodach ludności) upraw maku w Paktii w Afganistanie, oraz na przyległych do granicy ziemiach zamieszkałych przez Patanów. W podsumowaniu autor dochodzi do słusznych wniosków, że: I) używanie haszyszu jest daleko powszechniejsze niż użycie opium, 2) używanie haszyszu jest bardziej akceptowane społecznie niż używanie opium, 3) używanie haszyszu występuje wśród warstw średnich i niższych, podczas gdy palaczy opium spotyka się głównie wśród warstw niższych, 4) haszysz jest używany w całym kraju, podczas gdy użycie opium raczej koncentruje się na północy Afganistanu, a niekoniecznie na obszarach, na których opium jest produkowane. Jednak twierdzenie autora, jakoby użycie haszyszu w stylu zachodu, wchodzące w modę w Afganistanie, spowodowało specjalne akcje rządu, nie wydaje się słuszne, bowiem - jak dotychczas wszystkie zakazy rządowe w tym kraju były jedynie połowicznie respektowane; i raczej wydaje się wątpliwe, aby władze afgańskie przystąpiły rychło do ścigania palaczy haszyszu i opium. Wypada jeszcze dodać uwagę odnoszącą się do części szczegółowszego opracowania. Autor podaje sporo nazw przyborów służących palaczom haszyszu i opium, jak również nazwy stanu odurzeń tymi narkotykami. Cenny to materiał. Żałować jedynie wypada, że przy dużym terytorialnie zasięgu badań i na obszarach zróżnicowanych etnicznie autor podał te wyrażenia jedynie w języku perskim, czyli farsi, albo - jak go nazywają w Afganistanie - w języku dari. Krzysztof Barbara Kołodziejska, Rzemioslo garncarskie te Zielonogórskiem. Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1973, ss. 212, ilustr. 29. Wolski Paóstwow€ Praca Kołodziejskiej składa się z dwóch nierównych części. Pierwsza, obszerniejsza, dotyczy garncarstwa w dobie organizacji cechowej, które zamarło w XIX wieku. Druga, znacznie krótsza, poświęcona jest współczesnemu garncarstwu ludowemu, temu, które pojawiło się w Zielonogórskiem w wyniku powojennej migracji ludnościowej. W części pierwszej, historycznej, Kołodziejska omawia kształtowanie się ośrodków garncarskich, organizacje cechowe i ich zadania, technikę produkcji i organizację zbytu, wreszcie funkcje społeczno-religijne cechów. W ostatnim rozdziale tej części przedstawia autorka proces zaniku garncarstwa w omawianym regionie. Ale pojęcie regionu nie jest tu jednoznaczne. O ilc po roku 1945 mamy do �Recenzje, przegtqdy u;ydawnictw i czasopism 229 czynienia z pewnym obszarem zasiedleńczym (wyjąwszy połacie z ludnością autochtoniczną) objętym określonymi granicami administracyjnymi, który potocznie nazywany bywa Ziemią Lubuską, o tyle w przeszłości takiego rejonu odpowiadającego dzisiejszemu województwu zielonogórskiemu, jak wiadomo, nie było. Kołodziejska unika więc w tytule określeń Ziemia Lubuska czy województwo zielonogórskie. Ma do tego jeszcze - o ile chodzi o część pierwszą - inny ważki powód, dysponowała bowiem materiałem archiwalnym tylko z 6 miejscowości, to jest z Babimostu, Brójec, Międzyrzecza, Wschowy, Bytomia Odrzańskiego i Szprotawy. Z nich cztery pierwsze należały aż do 1920 roku do Wielkopolski, a Bytom Odrzański i Szprotawa do Śląska. Wszystkie te miasta, z wyjątkiem Szprotawy, leżą w pasie przygranicznym sąsiadującym z województwem poznańskim. Próba podjęta przez Kołodziejską, aby z tych okruchów archiwalnych, które się zachowały po ostatniej wojnie i które sięgają wstecz nie dalej jak do X'VII wieku, a dotyczą tylko części zróżnicowanego historycznie obszaru, zrekonstruować obraz dawnego garncarstwa w Zielonogórskiem, w skład którego poza skrawkiem zachodnim Wielkopolski i części Dolnego Śląska wchodzą jeszcze terytoria należące niegdyś do Ziemi Lubuskiej, dawnej Marchii Brandenburskiej i Łużyc, jest zapewne przedsięwzięciem śmiałym. Część druga pracy zmuszała jednak autorkę, wbrew oczywistym przeszkodom, do takiego całościowego - w znaczeniu przestrzennym ujęcia historii garncarstwa w Zielonogórskiem. Chcąc zaś jakoś tak dyskusyjne z naukowego punktu widzenia ujęcie usprawiedliwić, wypowiada autorka przeświadczenie, że wnioski wynikające z obserwacji wspomnianych ośrodków garncarskich w sześciu miastach mogą w pewnej mierze odnieść się do szerszego terenu (s. 13). Na dowód przytacza m. in. takie fakty, jak wzorowanie się garncarzy wschowskich na statutach garncarzy bytomskich, podporządkowanie cechów w Zielonej Górze i Kożuchowie naczelnemu cechowi w Głogowie, czy przynależność do cechów w Babimoście i Międzyrzeczu garncarzy prowadzących warsztaty w okolicznych wsiach. Jest też autorka zdania, że choć wspomniane ośrodki śląskie są wcześniejsze od tu wymienionych wielkopolskich, to jednak można się dopatrywać wspólnych cech w organizacji tego rzemiosła i sposobach produkcji, bo ośrodki wielkopolskie znalazły się w końcu XVIII wieku, tak jak wcześniej już śląskie, w obrębie pruskiego organizmu gospodarczego. Argument ten jest nieprzekonujący, bo materiały archiwalne, jak już wiemy, nie sięgają poza wiek XVII, a pruskie ujednolicenia organizacyjne zostały przeprowadzone dopiero w XIX wiekll, kiedy garncarstwo tradycyjne chyliło się już ku upadkowi i tak w Poznańskiem, jak i na Śląsku, żyło dalej tylko w nazwie, jako określenie zawodu nie mającego już nic wspólnego z wyrobem garnków, tylko ze stawianiem pieców. Tych stawiających piece autorka nazywa zdunami. Nazwa ta może być stosowana umownie, ale należałoby to wyrażnie podkreślić, bo historycznie rzecz biorąc - zdun znaczy to samo co garncarz. o czym świadczą choćby nazwy osad służebnych w Polsce. Możemy za autorką przyjąć, że formy organizacyjne rzemiosła garncarskiego w zachodniej Wielkopolsce i na Śląsku, z uwagi na liczne sąsiedzkie kontakty, były w XVII i XVIII wieku podobne. Odmienne jednak były warunki ekonomiczne, jakie zaistniały po zajęciu Śląska przez Prusy. One rzutowały na rodzaj produkcji i jej rozmiary, a ponadto przede wszystkim na technikę i stosunki produkcji. Sprawy te nie rysują się jednak wyrażnie w pracy Kołodziejskiej, która stwierdza tylko, że śląskie centra garncarskie w Zielonej Górze, Kożuchowie, Bytomiu Odrzańskim i Głogowie wymykają się z dziejów już w X1VIII wieku, "to znaczy wtedy, gdy na terenie zachodniej Wielkopolski następuje dopiero ich krystalizacja" (s. 126). �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Owo wymykanie się nie jest dowodem zaniku garncarstwa na Śląsku, które przeciwnie, dzięki wprowadzeniu przez Prusy ceł ochronnych poważnie się rozwinęło, szczególnie w Bolesławcu, po roku 1759, jak to stwierdza Jerzy Dobrzycki (Slqska wytwórczość ceramiczna w XVIII wieku, Kraków 1924, s. 3-4). Swoją produkcję w lwiej części eksportowało wtedy do Polski, gdzie rozchodziła się szeroko dochodząc też masowo do Gdańska. Potwierdza to Krajewska, która pisze, że ceramika śląska pojawiała się wtedy w Gdańsku, w takich ilościach (obok czeskiej i holsztyńskiej), że podważyło to byt miejscowego rzemiosła (H. Krajewska, Ceramika kaszubska w końcu XIX i poczqtku XX wieku. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4, s. 215). Na fakty te należało zwrócić większą uwagę, bo dzieje się to wszystko na omawianym przez Kołodziejską terenie, czy w bezpośrednim jego sąsiedztwie -- jak na Dolnym Śląsku. Przekształcanie się tam w początkach XIX wicku niektó.ych rzemieślniczych ośrodków garncarskich, szczególnie Bolesławca, w ośrodki przemysłu ceramicznego spowodowało upadek innych, jak Trzebiela na sąsiednich Łużycach (obecnie w woj. zielonogórskim), który jeszcze na przełomie XVIII i XIX wieku eksportował swoje wyroby do Polski, a w I połowic XIX wieku zdystansowany został przez garnacarzy z Bobrowie (pow. Krosno Odrzańskie) czy Krosna, które to ośrodki jednak też w II połowie XIX wieku zamarły (Landbuch der MaTk Brandenburg und des Margrafentums Nieder-Lausitz, t. 3, Brandcnburg 1856, s. 696, 736 i 740). Coraz ostrzejsza konkurencja spowodowała emigrację garncarzy z tych rejonów i osiedlanie się ich w polskich miastach nadgranicznych, jak na przykład w Szlichtyngowej (pow. Wschowa), gdzie spotykamy mistrzów z Bytomia Odrzańskiego, Szprotawy, a nawet z Saksonii i Czech, którzy przybyli tam w latach 18041811 (Dr. Schober, Ein Biirgerbuch der Stadt Schlichtingsheim 1799-1851. Quellen 'und Forschungen zur Heimatkunde des Fraustddter Liindchens, zesz. 2, Wschowa 1936, s. 11-14). Kiedy jednak w połowie XIX wieku stosunki gospodarcze na obszarze Prus wyrównały się, rzemieślnicza produkcja garncarska stała się nieopłacalna również w przygranicznych niegdyś miastach wielkopolskich i zamarła. Z przykładowo przytoczonych faktów widać, że obraz rozwoju garncarstwa na Śląsku i pograniczu wielkopolskim jest bardziej złożony i ma dłuższą historię, niż to wynika z materiałów, którymi dysponowała autorka. I choć wspomina ona o dawności tego rzemiosła z okazji omawiania ośrodka międzyrzeckiego, czytelnik odnosi wrażenie, że rzemiosło garncarskie pojawiło się tu dopiero w XVII wieku. Powodem tego jest brak \\7 pracy odleglejszej czasowo, retrospektywnej podbudowy dla przedstawionego stosunkowo krótkiego okresu dziejów garncarstwa Vi Zielonogórskiem. O ile chodzi o przedstawienie techniki produkcji cechowych warsztatów, to podkreślić trzeba, że Kołodziejska z podziwu godną dociekliwością dokonała jej analizy na podstawie bardzo szczup1cgo materiału zabytkowego, jaki w postaci fragmentarycznej się zachował, a pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku. Datowanie tej wykopaliskowej w przewadze ceramiki ulatwił skarb z Sulechowa, którego daty znalezienia jednak autorka nie podała. Asortyment wyrobów, niesłusznie określony jako formy (s. 102) autorka ustala mozolnie też tylko na podstawie znalezionych fragmentów naczyń. Zdaje sobie sprawę z ryzyka rckonstrukcji form i technologicznego opisu przy tak skąpym materiale. Szkoda, żc czyniąc te rekonstrukcje poprzestała na opisach, które choć wykonane zostały bardzo sumiennie i szczegółowo, nie zastąpią ilustracji. Brak rysunków odczuwa się dotkliwie szczególnie przy opisie patelni i rynienek. Nie wystarcza na przykład wzmianka, że i na Śląsku Cieszyńskim rynienki miały nóżki i ucha, czy odsyłanie czytelnika �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism ~31 \\" opisie tygli (patelni) do Ceramiki kaszubskiej ... H. Krajewskiej, bo nie zawsze o\\-e pozycje "ą osiągalne. W dodatku w odniesieniu do ostatniej pozycji mylnie poda;1c ;:ostały strony (nie 215, tylko 219). Nie wystarczy też powiedzieć, że "cha:rak ter ::clobicnia ("('J"amiki opisywanej wykaz.uje podobieństwo do dekoracji malar.-bch ,;!edeJnnDstowiecznych naczyil z Miechocina" (pod Tarnobrzegiem), bo cera:nika '.,- :::il'1ollogórskiem -- jak n2m udowadnia autorka - zdobiona jest tylko ·.\"ZGremlinearnym (geometrycznym), podczas gdy w Miechocinie obok geometrycz:lego jest reprezentowany bogaty ornament rośłinny, a nawet figuralny. Należało '\-skazać na konkretne przykłady ceramiki miechocińskiej. Druga l:ZCŚĆ pracy nie stawiała przed autorką tak wielkich trudności jak część ~ier\Vsza. historycZlla, bo drogą wywiadów z gancarzami, którzy przybyli po II wojnic światowej na obszar województwa zielonogórskiego, mogła zebrać odpo--,-"jednie informacje. uzupełnione danymi Cechu Rzemiosł Różnych i Izby Rzemie~lniczej w Zielonej Górze, Poznaniu i Wrocławiu. \Vyniki swych dociekań przedstawiła w c/ter('ch rozdziałach omawil1j~eych ks:o:ta!to\'vDnie się współczesnego garncarstwa lud()\\"l:go, technikę wyrobu wraz ze zdobnictwem, rodzaje naczyń i ich Lbyt, wreszcie perspektywy współczesnego garncarstwa w Zielonogórskiem_ Autorka nie zdołała ustalić ogólnej liczby garncarzy, którzy osiedlili się na obszarze dzisiejszego województwa zielonogórskiego, bo część z nich nic ujawciła sit.:- Uczyniło to tylko 17 osób, a spośród nich jedynie 15 podjęło produkcję naczyń. Obecnie liczba ta spadła do pięciu. Najliczniejszą grupę stanowili garncarze z Bukowiny, było ich dziesięciu_ Mi:l10 ~o jednak początko\':o dominowali organizacyjnie - jak stwierdza Kołodziejska garncarze przybyli z Wileńszczyzny. Poza tymi dwoma głównymi grupami, które nadały lOn produkcji, odnotowała Kołodziejska osiedlenie siG \V Zielonogórskiem jednego garncarza ze Skałata \V Tarnopolskiem, który prowadzi warsztat do dziś '.v Gościszowicach pod Szprotawą, dalej - przejściowo pracującego w Ziclonog6r-. $kiem garncarza z Kołomyi oraz Jednego garncarza 7. Denkowa w Kieleckiem, który działał kr()tko w Kożuchowie. Jest rzeczą znamienną, na co zwraca uwagę Kołodziejska, że przybyli garncarzc, pn:esiedleńc.v czy osadnicy, początko\\'o nie zakładali warsztatów garncarskich '.\ no\\-ych miejscach pobytu. Główną przyczyną była nieznajomość terenu, brak środkó,,' produkcji, brak przydatnego surowca, który trzeba było dopiero w terenie znależć i wypr,)bować, no i trudne warunki życia bezpośrednio po osiedleniu się, Dopiero \\ ,'oku ł9-18 grupa wileńskich garcarzy zakłada w Zielonej Górze spółdzielnię garncarską i przyst.ępuje do wyrobu naczyń, podobnie jak spółka garncarska Podlip~;';i i Jaworski, Równocześnie przystępuje do pracy drugie skupisko garncarzy w Lub:,;ku. Wnet jednak warsztaty t.e upadają. Powstają na nowo dopiero P,) ~oku 1956 jako \\·arsztat.y indywidualne, kiedy zaistniały odpowiednie warunki dla ich ~·C'z\":oju. Garncarze mu~ieli warsztat.y i odpowiednie piece budować sami, bo jak -.viadomo z części I pracy Kołodziejskiej - od dawna nie było w Zielonogórskiem już garncarni, a tylko kaJ Iarnie, jak w Lubsku, które garncarze nasi na nowo uruchomili. Ci, kUJrzy podjęli produkcję naczyń, kontynuowałi oczywiście wy twór~zość znaną ze st.ron rodzinnych. Ponieważ jednak ludność, wśród której się osiedlili i które' j stanowili cząstkE;', była kulturo\vo zróżnicowana, więc zarysował się problem zbytu produkcji w zależności od nawyków do takich czy innych rodzajów i form naczyń i zwi~jzan'y z tym problem konkurencji. Siłą rzeczy znajdowali garncarze nabywców na swój towar przede wszystkim wśród swoiclA:iomków. Autorka sIedzi skrupulatnie wszystkie te zjawiska stanowiące interesujący material do problemu integracji ludności te[;o terenu. �Recenzje, przeglądy wyda1Vnictu: 'i czasopism Kołodziejska nie stwierdziła - rzecz znamienna - zapożyczell międzyregionalnych w wyt\\'órczości garncarskiej, Obok jednak rorm tradycyjnych. garncarzf:. ulegając z czasem wpływom fabrycznej wytwórczości i nowym potrzebom rynku, wytwarzają coraz więcej galanterii ceramicznej i produkują doniczki - jak v: innych polskich ośrodkach, które jeszcze przetrwały. Ale o ile poprzednio nabywcą była wieś, to obecnie kupuje wytwory garncarskie (r{)\\'nież dawnego kształtu ceramikę użytkową, jako dekoracyjną) głównie miasto - jak w calcj Polsce, .Jest to przejaw wyró"\vnania cywilizacyjnego osiadłej tu ludności, której aspiracje mieszczą się już we wspólnym nurcie rozwojowym współczesnego społeczeństwa po!· skiego, Przedstawiając współczesne garncarstwo w Zielonogórskiem pm5\\'ięciła Koiodziejska sporo uwagi zagadnieniom techniczno-produkcyjnym. Dała nam \\' tym zo;· kresie sumienne i wyczerpujące opisy, pozwalające śledzić różne razy \\'yt\\'órczości naczyń i ich zdobienia. Na pewne usterki, które się tu zakradły, chcę zwrócić uwagę, Nie dosyć jasny jest opis polewania naczyń (s. 155). Niesłusznie naz\\'ała autorka zdobienie takimi technikami, jak ryt, gładzenie czy nalepianie, odkształcaniem powierzchni naczynia. Opis pieców garncarskich należało zilustrować odpowiednimi rysunkami przekrojowymi. Książka domaga się \V ogóle lepszego i!ościo\\'ego, a nade wszystko jakościowego wyposażenia w materiały ilustracyjne, Do mankame:,tów zaś w tym względzie należy to, że na przykład na ilustracjach zbiorczych obiekty nie są pokazane \V odpowiednich proporcjach wielkościowych (i!. 11), albo że ilustracja dwojaków na s. 165 nie odpowiada opisowi (s. 177). Dodać trzeba, ż~ brak w opisach odsyłaczy do odpowiednich ilustracji i brak ich spisu utrudnia \V pewnej mierze korzystanie z tej cennej publikacji. Praca Kołodziejskiej niewątpliwie na takie określenie zasługuje, .Jest pozycją cenną, mimo że dyskusyjne jest połączenie obu jej części w jedną książkową całość. Każda z tych części z osobna wymagała odmiennych metod opraco\\'ania, ;)0 obe;muje zasadniczo odmienną problematykę. Jedynym elementem wiążącym te dwie części w sposób nie budzący żadnej wątpliwości jest tylko garncarst\vo jako ~zemiosło. Choć praca nie daje tego, co zapowiada tytuł - odpowiedni raczej tylko dl" części drugiej, to jednak pełne i wszechstronne wykorzystanic materiałó\\' arch:walnych (nie z winy autorki tylko fragmentarycznych) dla nakreślenia obraz:.; rzemiosła garncarskiego w przeszłości w kilku ośrodkach miejskich oraz zilu.,t~owanie interesującego nowego zawiązku garncarst\va w Zielonogórskiem \\' nasz~'ch czasach i jego funkcji w ramach procesu osiedleńczego. zapewnia pracy Kolodzie,' ~kiej trwałą naukową wartość. Stanislaw Blaszcy/.; Teresa Szetela-Zauchowa, Współcze:'ini rzeźbiarze l'UdowI województwa rze"zov.'· Rzeszów 1973, nak!. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ss, 134, ilustr, 55. skiego, Wstępnym etapem "ujawnienia" przez autorkę samorodnych arlyst()\\' ludowYCCl było rozeznanie ,\itterenie, prowadzone zarówno przez praco\\'ników muzeów \\'0;0::wództwa rzeszowskiego podczas stacjonarnych badail organizo\\'anych przez Muzeur.1. Okręgowc w Rzeszowie, jak i poprzez indywid:J.alne poszuki\\'ania, Następnyrr: - �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 233 i czasopism organizowanie wspólnie z Wydziałem Kultury ówczesnego Prezydium WRN w Rzeszowie konkursów na artystyczną twórczość ludową, połączonych z wystawą prac zakwalifikowanych do nagród i wyróżnionych. W rezultacie autorka opracowała noty biograficzne 35 twórców ludowych, które zostały zamieszczone w omawianej książce. Noty te obejmują sylwetki rzeżbiarzy reprezentujących autentyczną twórczość ludową "tkwiącą w ludowej tradycji rzeżbiarskiej". Przedstawione biogramy ukazują nie tylko działalność artystyczną rzeżbiarzy, lecz także grunt, na którym ich twórczość wykwitła. W wielu wypadkach autorka sięgnęła do wewnętrznych, osobistych przeżyć twórców ludowych, które zdecydowały o potrzebie ich twórczego działania. Przykładem tego mogą być losowe przeżycia Wojciecha Sochy, Władysława Chajca, Pawła Czochera, pod wpływem których, jakby szukając ucieczki od rzeczywistości, oddali się twórczej pracy. częstokroć w niej ujawniając swe uczucia i myśli. Rodzaj twórczości, sposób wypowiadania się twórcy ludowego, tkwi korzeniami w warunkach, w jakich wzrastało jego dzieciństwo i wiek późniejszy. Tym też warunkom poświęca autorka książki wiele uwagi, naświetla je i z nich wyciąga ostateczne wnioski dotyczące artystycznej wypowiedzi twórcy ludowego. Autentyzm, szczerość wypowiedzi w wykonanym przez twórcę dziele potwierdzają rozmowy przeprowadzone przez autorkę z wszystkimi niemal osobami, omawianymi w książce. W sposób prosty, bezpośredni i pozbawiony wszelkiego pozerstwa ujawnia się tam twarda droga chłopskiego dziecka, noszącego w sobie talent. który bezwiednie i wbrew wszystkim trudnościom kieruje go do twórczego, artystycznego działania. Biogramy owych 35 artystów, rzeźbiarzy ludowych poprzedzone są obszernym wstępem autorki, w którym omawia ona stan współczesnej autentycznej twórczości ludowej na terenie województwa rzeszowskiego, przeprowadza jej analizę, odróżniając ją od chałupniczej produkcji różnych przedmiotów wykonywanych "pod styl ludowy". Wartość wydawnictwa bardzo wydatnie podnosi 55 ilustracji przedstawiających r:ajbardziej godne uwagi dzieła omawianych twórców. Niezależnie od tych zdjęć Książka zawiera portrety prawie wszystkich prezentowanych w niej rzeźbiarzy. Zdjęcia rzeźb wykonał fotograf Muzeum, Aleksander Hadała. Oprawna w płótno książka posiada artystycznie wydrukowaną obwolutę, zaprojektowaną również przez pracownika Muzeum, Barbarę Sierżęgę, specjalizującą się w tej dziedzinie. Wymieniona książka wyszła \v nakładzie 1000 egzemplarzy, z których większość winna się znaleźć w bibliotekach publicznych i szkolnych województwa rzeszowskiego. Treść jej zainteresuje zapewne szeroki krąg etnografów w Polsce, a także działaczy - regionalistów. Bronislaw Muzea skansenowskie t. 2, Poznail 1971, ss. 200. w Polsce. Biblioteka Muzeum Rolnictwa Cmela w Szreniawie. Polskie muzealnictwo etnograficzne, mimo nieustannego, aczkolwiek trudnego zdobywania należnej pozycji i uznania w społeczeństwie, nie doczekało się dotychczas syntetycznego opracowania, które w sposób możliwie pełny przedstawiłoby �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism jego historię i dorobek. Aby ten cel osiągnąć, muszą być podjęte prace nad szczegółowymi problemami z zakresu muzealnictwa etnograficznego. Próbę takiego opracowania podjęła redakcja wydawnicza działająca przy Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, publikując pracę dotyczącą problematyki skansenowskiej. Zawiera ona dwa artykuły wprowadzające z zakresu historii skansenów w Europie i w Polsce oraz jedenaście artykułów omawiających wybrane polskie placówki skansenowskie. Każda z tych prac zaopatrzona jest w bibliografię, kilka ilustracji oraz w obcojęzyczne streszczenia (w językach: rosyjskim, francuskim i angielskim) 1. Według zamierzeń redakcji, omawiana praca zbiorowa ma stać się pozycją, "która by w sposób kompleksowy przedstawiała historię i rozwój istniejących na tE:rcnie kraju muzeów skansenowskich oraz odtwarzała stan faktyczny zgromadzonych w nich obiektów"; redakcja jednocześnie autorytatywnie stwierdza, że "publikacja jako całość stanowi poważny przyczynek do dziejów kultury materialnej wsi polskiej" (s. 5). Jednakże ze względu na bardzo różnorodny poziom cpracowań powyższe' stwierdzenia nie są w pełni uzasadnione, a nawet są ze sobą sprzeczne. Wynikło to zapewne z tego, że redakcja, zbierając materiały, nie miała dostatecznie sprecyzowanego charakteru zamierzonej publikacji, a po uzyskaniu opracowań przeprowadziła niezbyt krytycznie ich selekcję". Brak ogólnego schematu, wspólnego dla wszystkich prac spowodował, że autorzy potraktowali temat bardzo rozmaicie. Najczęściej poruszają oni problemy historii, organizacji i działalności skansenu oraz opisują jego stan dzisiejszy, jedynie w wyjątkowych wypadkach niektórzy autorzy omawiają kulturę materialną wsi, którą reprezentują zgromadzone w skansenie obiekty. Należy wyjaśnić, że wzajemny stosunek między tymi trzema, a właściwie dwoma składnikami jest nierównomierny. Są prace zwracające uwagę tylko na zagadnienia historyczno-organizacyjne (artykuły Kowalewskiego, Rybickiego), bądż prace tylko opisowe (artykuły Świątkowskiego, Rosińskiego, .Jostowej i Pilchowej). W pracach uwzględniających oba składniki autorzy różnie je akcentują -- o historii więcej pisze Malicki i Chętnik, opisy przeważają w artykule Wieczerzaka, a artykuły Piotrowskiej oraz Znamierowskiej-PrUHerowej i Tubaji są w tym względzie wyważone. Praca TIlaszczyka, o innym niż poprzednie charakterze, uwidacznia, jak złożony i odpowiedzia!:1j' jest etap koncepcyjny, przedrealizacyjny skansenu. Zawarty jest VI niej trzeci składnik - szersze tło kultury ludowej Wielkopolski uzasadniające taki a nie inny wybór obiektu do skansenu. Podobnie Swiątkowski i Rosiński przedstawinją obiekty skansenowskie jako reprezentację materialnej kultury ludowej określonego terenu. 1 Zawartość I<siążki: A. Gólski. Znrys hi.storyczny pOlostnnia l117(-(',)lIJ .' /'::'n~'('YJlwslddl Europie i icl. klasyfikacj,!; Sto Brzostow"I,;. 7, d~iejów /Jarków clnourafi,c,~n!lcll (skansenow) lU Polsce; .T. Pi·oŁrowska. Skunsen SlOll'iJ'iski tv Klitkach; l\. Chc;lnik. Ze ll"spomn;ei:. o Mllzeum K1LrpiOl(Jsk~m w Nowogrodzi_e nod Na'rwi.ą (l!JO!J-l!J39): H. Swi.:ł1l..:owski, Ośrode.L; plenerowy budownicitva Ludowego Muzelnn w Ł01ClC?ll; J. WiC'czeri'.:lk. lHu:'l.'ilin Budownictu;a Ludowego lV Olsztynk1l; J. KO\.\lale'..vski, Mu.:'eum Wsi Opolskiej lV OpO/H __ Opolski Por1-: Etnograficzny; S. Rosiński, Radomski skansen barlnicoo-pszczelnrsl<i; i\. Hył)icki, jHllceum Dur!ownictu.:n. Ludowego w Sanoku; 1\01. ZnamiC?'rD·v.;sk~-PrufferowC1. H. 'rUl);1j~l. I'r:J)7nH::erlin:1.1 skrlnse-n tonu?ski i inne rnuzea skansenowskie reaUzo'l.vane i planoznQne lV województwie hydgoskirn; L. .IVlalicki, Kaszubski Park Et nogrctjiczn!l we W{iz~1cl2ilCll: \V. .fOqow~. ,J. PUchowa, Orrneski park Etnograficzny w Zllbrzyc!} Górne!; Sto Blaszczyk. Skansen Wiell<opolski UJ S::reniawic - założenia naukowo-progra:mO'l.ue. W o gr[l.fii 1966, 2 Np. a'rtykuł J. Wieczerzaka we f.ragment'lch przypomin-a nie t1wzgl~dnjo!lY '.\I blblic·prze\vodnik F. Klonowskiego, Park etnograficzny w Ols::'l.ynkll .. ,Pojezierze", Olsztyn natomiast \\rspomnienia A. Chętnika znalazły się \v zbiorze chyba przypadkowo. �Recenzje, przegLądy wydawnictw i 235 czasopism Z omawianym problemem wląze się także sprawa objętości artykułów, gdyż dziwnym się wydaje, że tak znacznym skansenom jak Sanok, czy Nowogród, poświęcono mniej miejsca w stosunku do np. skansenów radomskiego, łowickiego czy kaszubskiego, natomiast skansen toruński omówiono chyba zbyt szczegółowo 3. Z tej pobieżnej charakterystyki wynika, że ambitne zamierzenia redakcji nie zostały w pełni zrealizowane, szczególnie jeżeli chodzi o poznanie "dziejów kultury materialnej wsi polskiej". Do osiągnięcia tego celu zabrakło w artykułach wspomnianego wyżej trzeciego składnika. Opisywanie bowiem skansenu w oderwaniu od środowiska kulturowego, z którego pochodzą zgromadzone obiekty, bez odwoływania się do zjawisk i procesów zachodzących w tym środowisku, umniejsza naukową wartość opracowania i niewiele ma wspólnego z dziejami materialnej kultury ludowej. Natomiast dobrym posunięciem redakcji było włączenie w zakres publikacji dwóch artykułów omawiających początki i rozwój muzealnictwa skansenowskiego w Europie i w Polsce. Wprowadzają one czytelnika w zagadnienia ochrony budownictwa ludowego, stanowiąc jednocześnie szerokie tło historyczne dla omawianych póżniej muze(lw. Szkoda, że przeprowadzona przez Gólskiego klasyfikacja skansenów, oparta na słusznych kryteriach, nie została wykorzystana w konstrukcji publikacji. Rozpatrując niniejszą pracę w kontekście jej wykorzystania przy opracowywaniu syntezy muzealnictwa etnograficznego, trzeba stwierdzić, że wskutek omówionych niedociągnięć nie będzie stanowiła pozycji podstawowej. Muzea skansenowskie w Polsce są jedyną publikacją, w której zebrano materiały dotyczące prawie wszystkich skansenów i za tę inicjatywę redakcja zasługuje na uznanie. Jednak jej realizacja nie została przeprowadzona konsekwentnie według założeń. Grzegorz Long-in Malicki, Kociewska Narodowego w GdaiJsku. sztuka ludowa. Gdańsk 1973. Wydawnictwo Skalski Muzeum Kociewska sztuka ludowa była dotąd mało znana. Ukazała się wprawdzie w roku 1960 praca W. Łęgi Okolice Swiecia, w której sztuka ludowa została też uwzględniona, ale ogranicza się ona, jak sam tytuł mówi, do południowego tylko krańca Kociewa. Lukę tę wypełnia książka Malickiego, który przeprowadził badania na całym Kociewiu i w rezultacie swych dociekań przedstawił nam w miarę pełny obraz ludowych osiągnięć plastycznych tego regionu, obejmujący budownictwo z wyposażeniem wnętrz, rękodzieło wiejskie, jak: garncarstwo, plecionkarstwo, wyroby z kory, rogu, skóry, piór, papieru a nawet folii (przejaw współczesności!), zdobnictwo w żelazie, tkactwo, strój z haftami i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, rzeżbę i malarstwo. Pracę zamknął autor zestawem literatury przedmiotu i bogatym działem ilustracyjnym obejmującym 173 pozycje, ~ Sk:J.nsen nowogrodzki omó\viono l'<:łclomski j<lK i k8szub~ki na l:L łowicki na 5, sanocki na 16, torurlski na 9 stronach, na 29 stron:Jch. l1C1tomiast skanseny �'236 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym 9 ilustracji barwnych, wreszcie streszczeniami i spisami ilustracji w językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. Omawianie poszczególnych dziedzin twórczości poprzedził Malicki ogólnymi informacjami o regionie kociewskim, którego rdzeń stanowią ziemie między Wdą i Wierzycą. Na mapce umieszczonej na czele części ilustracyjnej wykreślił przybliżone granice Kociewa. Za podstawę służyło mu kryterium językowe, najpewniejsze, dialekt kociewski różni się bowiem wyrażnie od gwar kaszubskich, '.vykazując bliskie pokrewieństwo z gwarami chełmińskimi i kujawskimi. Poczucie przynależności mieszkańców tego regionu do kociewskiej grupy etnicznej jest dziś - jak stwierdza Malicki - bardzo słabe. Autor sądzi, że przyczyni l się do tego zanik świadomości dawnej więzi etnicznej (s. 9). Czy świadomość więzi etnicznej była istotnie u Kociewiaków czynnikiem wiążącym, czy nawet społecznie mobilizującym, jak u Kaszubów, o tym nie jestem przekonany. Świadomość więzi jest zjawiskiem w grupach etnicznych raczej późnym, póżniejszym od samej więzi, która poza językiem przejawiać się może i przejawia w wielu dziedzinach kultury. Nie wiemy, czy u Kociewiaków owa więź się wytworzyła, zanim siła oddziaływania przemysłowej cywilizacji współczesnej nie wypleniła na Kociewiu swoistych odrębności kulturowych. Malicki szuka śladów, tej w istocie zamarłej, kultury artystycznej Kociewiaków koncentrując się na zabytkowych realiach, na podstawie których odtwarza jej obraz z czasów, kiedy była jeszcze żywotna. Autor nie poprzestaje jednak na owej rekonstrukcji. Uwzględnia też współczesną twórczość, która w nikłym tylko zakresie kontynuuje tradycyjne rękodzieło, a rodzi się jakby na nowo, na fali folklorystycznych upodobań. Upodobania te każą eksponować nie tylko współczesne dokonania, ale też dawne osiągnięcia artystyczne regionów współzawodniczących na tym polu. Owa tak charakterystyczna rywalizacja wywołuje potrzebę wydobycia dorobku przeszłości z zapomnienia i zapoznania się z nim. Tym w dużej mierze, obok celów naukowych, tłumaczy się zapotrzebowanie na publikacje tego typu, jak Kociewska sztuka ludowa. Stajemy tu atoli przed problemem, co do sztuki ludowej zaliczyć zarówno z przeszłości jak i współczesności, czyli przed problemem zakresu sztuki ludowej i jej granic. W pracy Malickiego te granice są często niewyraźne, zatarte, pozwalające na omawianie w związku z przedmiotami artystycznymi wytworów nie pretendujących do miana artystycznych. O przykłady nietrudno. Jednym z nich jest kociewski szlaban (iI. 46). Jego forma jest rezultatem praktycznej funkcji. Jcżeli przyjęlibyśmy, że ów szlaban ma obok walorów użytkowych jeszcze pewne elementy kształtowane z wyraźnym celem estetycznym, to zgodzilibyśmy się z Malickim na zaliczenie go w pewnej mierze do dziedziny sztuki, choć właściwe byłoby zakwalifikowanie szlabanu do kategorii sprzętów mogących interesować historyka kultury czy etnografa, w innych jednak ramach niż dziedzina sztuki. W tych też ramach, a nie w pracy o sztuce ludowej Kociewia, byłoby miejsce na opis Tyczekstołków szewskich czy stołeczków do dojenia krów (s. 21). Wzmianka o nich byłaby usprawiedliwiona dla przeciwstawienia ich funkcjonalnej prostoty zdobnym formom np. zydlów. Autor jednak nie w tym celu owe proste sprzęty opisuje. Przeprowadza raczej systematyczny przegląd wyposażenia w sprzęty niezależnie od ich walorów estetycznych, według etnograficznych załoźer'j badawczych. Niewyraźne granice między opisem etnograficznym a opisem ujętym w kategoriach estetycznych zdarzają się często w publikacjach o sztuce ludowej - np. u Reinfussa przy opisie budownictwa (Sztuka ludowa w Polsce, 1960, s. 9). Jest to �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 237 przekroczenie granicy powiedziałbym "nieświadóme". Co innego, gdy proste wytwory kultury materialnej, mające wybitnie funkcjonalne kształty, analizuje się świadomie jako dziel a sztuki, słusznie czy niesłusznie to inna sprawa, jak to czyni Grabowski, który uważa, że jarzmo na woły jako forma godne jest "postawienia na jednej plaszczyźnie z rozwiniętą i głównie pod estetycznym kątem zbudowaną rzeźbą" (Sztuka ludowa, formy i regiony w Polsce, 1967, s. 99 i il. 89). Wtedy jednak odpowiedni analityczny opis jest uzasadniony teoretycznie załoźonym podejściem do obiektów analizowanych i pociąga za sobą odmienną od etnograficznej systematykę, w żadnym razie nie etnograficzną systematykę typologiczną czy funkcjonalną· Do wytworów kulturowych, które Malicki opisał, a które trudno do dzieł sztuki zaliczyć, należą też np. wieszaki grzędowe i ostrzewkowe oraz róźnego rodzaju sprzęty dlubane, jak koponki czy kumy. O ile chodzi o plecionkarstwo, bardzo na Kociewiu rozpowszechnione, to również nic ustrzegł się Malicki od jego "generalnego" omówienia, aż po kobiałki łubiane i wycieraczki do obuwia (s. 31), z uwzględnieniem nawet narzędzi plecionkarskich - jak na porządny i wyczerpujący opis etnograficzny przystało. Wprawdzie w plecionkarstwie sama technika jest już w pewnej mierze kształtowaniem artystycznym wytworu, a dzięki odpowiedniemu doborowi surowca może plecionkarz uzyskać dodatkowe, zamierzone efekty plastyczne, co zresztą słusznie podkreśla Malicki. Ale czy cylindryczne, ze słomy plecione, wielkie naczynia zasobowe na ziarno były plecione według zasad estetycznych, to już jest wątpliwe, choć nie są one zapewne pozbawione pewnych elementów formy, odczuwanych dziś jako piękne, ale odczuwanych tak dlatego, że zapanowala moda na rękodzieło ludowe i wyroby na nim wzorowane. DotYl'zy to również ceramiki. Przywykliśmy już jednak do tego, że resztki manualnie wykonywanych wyrobów z gliny zalicza się z góry do sztuki ludowej. Tak więc ośrodek poludniowokociewski w Grucznie ze swymi wyrobami, opisany już przez Łęgę, znalazł się wraz z innymi, ostatnimi warsztatami garncarskimi w Kociewskiej sztuce ludowej zapewne z większym prawem niż plecionkarstwo. Wprawdzie w wyrobie naczyń glinianych technika ma też znaczenie podstawowe ale, pominąwszy ostatnio masowo produkowane doniczki, kształtuje się naczy'nia zawsze z myślą o formie, a ponadto zdobi kolorową polewą czy nawet barwną dekoracją. O ile chodzi o dwojaki kociewskie, to słusznie i trafnie Malicki określił je jako naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza domem, i dlatego szczególnie starannie wykonane i celowo ornamentowane, Możnaby i w innych dziedzinach przedstawionej nam przez Malickiego pracy o kociewskiej sztuce ludowej wykazać zaliczanie do przedmiotów artystycznych obiektów, dla któ£ych takie zakwalifikowanie jest dyskusyjne. Nie chodzi o to, czy Malicki rozszerzając zakres przedmiotowy postąpił dobrze czy źle, tylko o naświetlenie na przytoczonych przykładach problemu, który się tu wyraźnie zarysował, a dotyczy sposobu przedstawiania kultury ludowej w jej przejawach artystycznych. Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej winna się ograniczyć do przedstawiania wytworów i technik w ścisłym znaczeniu artystycznych, czy też w szerszym znaczeniu - jako tradycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, których owocem są różnego rodzaju przedmioty, nie tylko te świadomie tworzone w aspekcie estetycznym, ale też te, które odznaczają się doskonałym dostosowaniem do ich funkcji. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął Malicki. Dzięki temu Kociewska sztuka ludowa ma charakter etnograficznej monografii regionalnej, zawężonej do l' ę k o d z i c I a ludowego, jak słusznie sam autor w swym Posłowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. Określenia lego zabrakło jednak w tytule. �238 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Na podkreślenie zasługuje staranna forma tej publikacji, napisanej prostym, potoczystym językiem, z myślą o szerokim kręgu czytelników. Nie obarczył jej Malicki uczonymi przypisami, choć wiele miał okazji do wykazania swej erudycji, a przede wszystkim doskonałej znajomości przedmiotu. Imponuje bogactwo materiałów, które Malicki, doświadczony i wnikliwy badacz, w jałowym z pozoru terenie zdołał zgromadzić. Zrekonstruował na ich podstawie, z uwzględnieniem dotychczasowych publikacji, obraz ludowej kultury plastycznej Kociewio. niemalże bez luk. Pewne krytyczne uwagi nasuwają się w związku z nazewnictwem. Jest niemal regułą, że Malicki posługujący się nazwą gwarową w tekście zastępuje ją w podpisach pod ilustracjami określeniem niegwarowym. W tekście jest więc mowa np. a szelbqgach (s. 18-19), które pod ilustracjami 37-39 nazwane są "kredensami kuchennymi". Skrobak (s. 35) stracił swą trafną nazwę na rzecz "wycieraczki żelaznej" (il 107). Garnuszki do kawy (s. 26) zwią się "kubkami" (il. 64 i 68). Pod ilustracją 46 przedstawiającą szlaban dał Malicki objaśnienie, że jest to "ława do spania". Usuwanie regionalnego nazewnictwa z części albumowej, czyli z najłatwiej przyswajalnego materiału poglądowego, odbywa się niewątpliwie ze szkodą dla wartości poznawczej pracy. W przypadku szlabanów autor sam podkreśla starą tradycję nazewniczą tego sprzętu podając informację, że w XVIII-wiecznych zapiskach archiwalnych wymieniane są ślobanki. Sprawa nazewnictwa ma tu jeszcze drugi aspekt. Szlaban czy ślobanek, choć niewątpliwie nazewniczo związany z ławą do spania, (Schlajbank), jest jednak określeniem innego sprzętu. Że jest to sprzęt istotnie inny, o swoistej funkcji sprzęt "autonomiczny", tego dowodzi już następna ilustracja (nr 47), a to nie tylko dlatego, że przedstawia ławkę parzystą do spania, tylko że na niej rzeczywiście się śpi, podczas gdy na szlabanie, gdy jest zesunięty, nikt nie śpi, bo sprzęt ten służy wtedy tylko do siedzenia. Na koniec chcę zwrócić uwagę na dwie usterki, które zakradły się do objaśnień ilustracji. Pod ilustracją 65 figuruje nazwisko Krzemkowskiego jako autora wyrobów, a w tekście nazwisko Pawłowskiego. Nazwa miejscowości pod ilustracjami 153 i 158 podana została jako Gołębiewko, a w tekście na stronie 50 jako Głębiewo Srednie. Nie sposób nie dostrzec, mimo kilku zastrzeżeń i spraw dyskusyjnych o charakterze raczej ogólno-metodologicznym, pionierskiej wartości pracy Malickiego. Takie rozdziały, jak o budownictwie ludowym, o sprzętach domowych czy garncarstwie, poszerzają nam znacznie wiedzę o kulturze ludowej Pomorza, systematyzują i porządkują luźne dotąd o tych dziedzinach informacje. Nieznana niemalże sztuka kowalska poszczycić się może na Kociewiu, jak wykazał Malicki, tak misternymi wyrobami, jak np. widniejące na ilustracji 109 zawiasy do skrzyni wianowej. Współczesne zaś rzeźby Gełdonia, Zielińskiego czy Stawowego, choć je inne zrodziły czasy i inna jest ich funkcja, nie boją się zestawienia ze starymi, anonimowymi rzeźbami zdobiącymi krajobraz kociewski - jak figura z Gołębiewa Wielkiego (iI. 152) czy Gołębiewka (iI. 153). Że i na te murowane, oryginalne słupy oraz stojące na nich ekspresyjne postacie świętych zwrócił uwagę Malicki, to dodatkowy powód do zadowolenia. Książka Malickiego to piękny dar niestrudzonego badacza złożony Kociewiakom, którzy odzyskali przez nią to, co zdawało się już zapomniane i zagubione własne kulturowe oblicze. Stanislaw Blaszczyk �Hecenzje, przeglqdy Władysław Piwowarski, wa 1972, ss. 350. Religijność wydawnictw wiejska i 339 czasopism w warunkach urbanizacji, Warsza- W drugiej połowie 1972 r. ukazały się dwie publikacje książkowe dotyczące religijności wiejskiej: Władysława Piwowarskiego Religijność wiejska w warunkach urbanizacji i Hieronima Kubiaka Religijność a środowisko społeczne, a w kilka miesięcy póżniej, na początku 1973 L, wyszła praca Edwarda Ciupaka pt. Katolicyzm ludowy w Polsce. Pierwsza z wymienionych pozycji poświęcona jest religijności w środowisku wiejskim, podczas gdy druga omawia ten problem jako jeden z biegunów zestawionej z sobą religijności miasta i wsi. Wymieniłem tutaj trzy pozycje, chociaż bliżej omówię tylko pierwszą z nich, ponieważ chcę zwrócić uwagę na datę ich wydania, być może przełomową w dziejach socjologii religii w Polsce, czyli rok 1972-1973. Publikacja tych trzech książek, a szczególnie pracy Piwowarskiego, wywołała burzliwą polemikę w prasie polskiej. Dotąd starano się przysłonić w artykułach popularnonaukowych raczej skromny w tym zakresie dorobek polskiej etnografii i socjologii powojennej, przypominając świetne etno- i socjoreligioznawcze prace Czarnowskiego. W latach sześćdziesiątych znane były wcześniejsze publikacje Piwowarskiego i Ciupaka, pisala też o wiejskiej religijności Anna Markowska w swych pracach poświęconych rodzinie, a Anna Pa"vełczyńska starała się uchwycić zachodzące w religijności wiejskiej zmiany w skali ogólnopolskiej podczas omawiania dynamiki przemian kulturowych na wsi. Problem religijności nie był jednak podnoszony '.'1 tych pracach jako zagadnienie naczelne, a o ile pisano o nim, to bazowano na zbyt nikłej analizie materiału empirycznego lub zaniedbywano stronę teoretyczną zagadnienia. Pozytywne połączenie tych dwóch tendencji dokonane zostało dopiero v; rozprawie Wladysława Piwowarskiego i częściowo Zygmunta Kubiaka. Autor Religijności wiejskiej w warun/each urbanizacji w pierwszym rzędzie zaskakuje czytelnika drobiazgowością opracowania niektórych partii książki i świetnym warsztatem naukowym, którego może mu pozazdrościć wielu autorów publikacji tego typu w Polsce. We wprowadzeniu do swej pracy Piwowarski omawia różne teorie z zakresu socjologii religii, co nie może być bez znaczenia w warunkach polskich, gdzie od dawna odczuwa się brak podręcznikowego opracowania problemu. Korzystając z dorobku poprzedników, autor buduje własny aparat analityczny i przeprowadza analizę religijności na konkretnym materiale empirycznym, omawiając kolejno globalny stosunek do wiary, ideologię religijną, praktyki religijne, moralność religijną, więź parafii z przywódcami religijnymi i strukturę społeczną w związku z religijnością badanych. Terenem badań są cztery parafie okręgu puławskiego. Do ich charakterystyki przystępuje autor zgodnie z zaleceniem Le Bras, który stwierdza, "że nie można zrozumieć stanu religijnego tej (wiejskiej) grupy religijnej bez dokonania lustracji terytorium we wszystkich podstawowych aspektach: geograficznym, morfologiczl~ym, gospodarczym, demograficznym, społecznym i kulturowym" (s. 53). Pewne jednak wątpliwości nasuwają się przy omawianiu przez autora aspektu kulturowego wsi. Pisząc we wstępie o problemach i hipotezach ewolucji środowiska wiejskiego, przeciwstawia "naturalne środowisko wiejskie" "sztucznemu środowisku miejskiemu". równocześnie polemizując z często wprowadzanymi schematami teoretycznymi opartymi na dwóch typach idealnych (określających terminus a quo i terminus ad quem przemian), któremu w przypadku religijności odpowiada środowisko sakralno-folklorystyczne i zdesakralizowane miejskie. Władysław Piwowarski �240 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i cU/sopism opowiada się za continuum, stopniową, bardziej skomplikowaną ewolucją środowiska wiejskiego w kierunku być może niezupełnej desakralizacji społeczeństwa zurbanizowanego. Dla autora nie tyle ważny jest punkt wyjścia czy dojścia tego procesu ujmowanego dość abstrakcyjnie i drogą dedukcji, co analiza empirycznie obserwowanego procesu przemian. "W każdym ogniwie continuum "stare" współistnieje z "nowym", miesza się, przetwarza i przybiera różną postać, często nie przewidzianą w schemacie dychotomicznym" (s. 24). W dalszej kolejności Piwowarski szkicuje, głównie na podstawie pracy Stefap.a Czarnowskiego, ludowy typ katolicyzmu wiejskiego w Polsce, a w innym miejscu stwierdza, że: "Główne cechy religijności, jakie współcześnie występują w środowisku w Polsce, zostały ukształtowane w XVII i XVIII w. [...] Pomimo zmian, jakie się dokonały na wsi polskiej wskutek uwłaszczenia, podstawowe treści tradycyjnej kultury chłopskiej, a w jej obrębie tradycyjnej religijności ludowej pozostają nadal żywotne" (s. 25). Zasadniczymi jednak czynnikami wpływającymi na zmianę sytuacji religi i kościoła na wsi jest, zdaniem autora, w pierwszej kolejności industrializacja wsi, następnie urbanizacja i racjonalizacja w gospodarstwie wiejskim. Na tym wstępnym zasygnalizowaniu problemu autor poprzestaje. Szkoda, że w dalszej części pracy, a zwłaszcza w charakterystyce parafii, Piwowarski nie uwzględnia współczesnej kultury ludowej badanych wsi jako do dziś aktualnego czynnika, który miesza się z "nowym", wprowadzanym przez urbanizację. Należy wątpić, aby pod wpływem kilkunastoletniej urbanizacji w puławskim regionie trudno było dostrzec. szczególnie u starszego pokolenia, "naiwny sensualizm pomieszany z magicznym rytualizmem ... oraz odtwarzanie rzeczywistości duchowej w sposób teatralny, np. jasełka, Męka Pańska, Zmartwychwstanie", o których mówi Piwowarski we wprowadzeniu. Szczególnie ostro odczuwa się prawie zupełny brak w rozprawie uwzględnienia tradycyjnej obrzędowości, która przecież od tylu lat istnieje w pewnej symbiozie z obrzędowością kościelną. Objęcie rozważaniami, chociażby marginesowo, tych faktóv,,' kulturowych pogłębiłoby może pracę nieco od strony historycznej, ukazując równocześnie żywotne czynniki kultury ludowej kształtującej współczesną religijność wsi. Wprawdzie analiza dróg, jakimi docierały treści chrześcijaństwa na wieś, należy do etnografa czy historyka, niemniej warto by zaznaczyć w studium socjologicznym, jaki wpływ na kształtowanie się chrześcijaństwa miały i mają np. kolędy i pieśni wielkanocne oraz cała tradycyjna obrzędowość Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy, nie mówiąc już o obrzędach urodzinowych czy pogrzebowych. Pominięcie tego zagadnienia w dość drobiazgowo opracowanej monografii kilku parafii wiejskich (w której podaje się nawet ilość poszczególnych gazet sprzedawanych w kioskach), jest zjawiskiem żenującym, co należy z żalem stwierdzić. Trzeba jednak usprawiedliwić w pewnym stopniu autora Religijności wiejskiej ... za brak omówienia tak ważnych zjawisk. Dotychczas bowiem nie mamy większych opracowań etnograficznych z tego terenu, a opublikowano tylko kilka pionierskich artykułów mówiących o powiązaniu tradycyjnej obrzędowości ludo\vej z chrześcijaństwem i postulujących badanie "ludowej teologii" w oparciu o kullurę ludową. Obecnie dzięki przedstawionej nam rozprawie mówiącej o zmianach zachodzących w religijności parafii okręgu puławskiego brak ten został jeszcze bardziej uwypuklony. Na pewno jednak nie te aspekty zachęciły do lektury i dyskusji nad publikacją Piwowarskiego i polskim katolicyzmem, w której wzięło udział wiele osób. Tym, co do niej skłoniło, był prawdopodobnie zwięzły język autora, chociaż praca liczy 350 stron, i bardzo dobrze ilustrujący omawiane zagadnienia materiał staty- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 241 i czasopism styczny. Ten ostatni wskazuje np., iż wiedzę o trzech Osobach Boskich posiada tylko 75°'. respondentów. Inni informatorzy wymieniali dwie lub jedną Osobę Boską. Zdarzały się wypadki (dość częste Vi innych regionach Polski), że do Trójcy św. zaliczano Matkę Boską lub św. Józefa. W związku z postacią Chrystusa tylko 57% an~ietowanych twierdzi, że był Bogiem-Człowiekiem. Około 35% uważa go za wybit"EgO człowieka, a 1011,0 nic wierzy w jego historyczne istnienie. Na mszę św. uczęsz~za w niedzielę systematycznie 38°/", z czego ponad połowa spóźnia się i wychodzi przed jej zakończeniem, co świadczy o przywiązywaniu małej wagi do tej praktyki przez parafian. W świetle statystycznych danych ciekawie przedstawiają się poglądy moralne :nieszkańców wsi. Około 22"/" aprobuje rozwód, 16"/0 jest za stosowaniem środków antykoncepcyjnych, 12"'. uważa, że po ślubie cywilnym można rozpocząć życie małżeńskie, ) 6"/" jest za usuwaniem niepożądanej ciąży itp. Magia wielkich liczb !awsze mocno działa na czytelników. Statystyka jest na pewno potrzebna, ale nie pO\\'inna przysłaniać nam rzeczywistych problemów badawczych, które nie zawsze mogą być ilustrowane przez symbole matematyczne. Jan Kurek Ethnologia Revue 1nternationale D'Ethnologie Europeenne. Ethnology. R: VI, cz. 1-2, 1972 (wyd. Gottingen 1973). Europaea. :teview of European A World Od 1972 roku nie wiadomo jak określić częstotliwość ukazywania się "Ethno~ogia Europaea". Rocznik VI z tegoż roku ukazał się w dwóch zeszytach, ale nic został określony jako pólrocznik, lecz jako "czasopismo, które ukazuje się w objętości 240 stron rocznie". Tylko zeszyt pierwszy tego rocznika (a ukazaly się łącznie dwa, z ciągłą numeracją stron) można zaliczyć do zbiorów problemowych. Mamy ',u 7 artykuh.'w poświęconych studiom społeczności wiejskiej w Polsce (W. Dynow,ki), Słowacji (J. Podolók), Portugalii (J. A. Dias), Hiszpanii (C. E. Fabregat), Francji If\. Niederer), Holandii (A. J. Bernet Kempers) i RFN (M. Zender). Nawiązuje do nich także artykuł o wielkiej rodzinie na Węgrzech (J. Barabas). Opracowania :e dostarczają rozmaicie wyakcentowanych zestawień informujących o badaniach nad społecznością wiejską we wspomnianych krajach. Wszystkie jednak dostarczają zarówno danych a stanic badań, jak i o metodach i programach badawczych. Opra~o\\'anie dotyczące Polski wyróżnia się szczególnie obfitym nawiązaniem do badań ściśle socjologicznych, a nawet z pogranicza socjologii i dyscyplin innych niż etnografia. W tej sytuacji zabrakło miejsca dla szeregu polskich prac etnograficznych; : dobrze siC; stało, że nazwisko Kazimierza Moszyńskiego, czy polskie monografie, 'akie jak Kil rpie, Puszcza Zielona, lub Kultura ludowa Wielkopolski zostały przy~omniane europejskiemu czytelnikowi w artykule J. Podolaka. Drłlsiego problemu. a mianowicie metod ilościowych w etnografii dotyczą duża rozprawa M. Sarmeli i artykuł H. Cox o elektronicznym opracowywaniu da:łych kartografii etnograficznej. Nie miejsce tu na streszczanie tych prac, ale można wyrazić nadzieję, że może ukazanie się ich \v międzynarodowym czasopiśmie zain"piruje w Polsce zainteresO\vanie tą problematyką właśnie teraz, po przejściu :'ali mody na matematyzację, we właściwych proporcjach. Przyczynić się do tego 1f. - Cuel, t. 59 �24~ Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism może 9-stronicowa bibliografia, zestawiona przez M. Sarmclę (s. 5-1-55), z klore: wynika, że to właśnie Polacy, J. Czekanowski i S. Klimek, byli pionierami na tej drodze. A dodać trzeba, że nie jest to bibliografia wyczerpująca, gdyż brak \\' niej np. prac J. Cuisenier oraz nie tak już nowych prac polskich badaczy, jak T. Delimata i innych. Na uwagę zasługuje także krótki artykuł H. Hellebrant o problemach międzynarodowej terminologii. Autorka nie zna wprawdzie apelu G. Mostnego z Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 roku, ale losy tej pracy nie są wiadome, a próby korespondencyjnego porozumienia się z autorem w Chile niestety nie powiodły się. Głównym jednak celem tego artykułu była słuszna polemika z tezami E. Klenka, E. Schneeweisa, a takżc G. Heilfurtha o istniejących jakoby trudnościach w porozumieniu się z badaczami "państw bloku wschodniego" z powodu ich "ideologicznej terminologii". Autorka stwierdza, że nie napotyka na takie trudności w lekturze czasopism etnograficznych państ\v socjalistycznych, m. in. "Ludu" i "Etnografii Polskiej". Zeszyt drugi tomu VI "Ethnologia Europaea" wprowadza nową, interesującą formę publikacji. Mamy tu mianowicie rodzaj drukowanych dyskusji, w których do tez autora artykułu publikuje swe uwagi 6-7 dyskutantów, a całość zamyka odpowiedż głównego referenta problemu. Takie dyskusje przedstawiono w związku z artykułem S. Svenssona o koncepcji petryfikacji (fixation) kultury S. Erixona. a także w związku z pracą S. A. Tokareva O niektórych zadaniach etnograficznych badań kultury materialnej. Pierwsza z tych dyskusji dotyczyła wysuniętej przez S. Erixona koncepcji petryfikacji kultury związanej np. z depresją gospodarczą oraz problemu, o ile odnosi się ona do innych zjawisk, niż kultura materialna. Druga _. dotyczy zasadniczej tezy S. A. Tokareva o potrzebie badania kultury materialnej nie tylko ze względu na morfologię przedmiotów i technologię ich wytwarzania, co pozostaje w pewnej analogii z ekonomicznym pojęciem własności. ale i ze względu na funkcję przedmiotów materialnych. a więc badanie ich jakc czegoś, czego używanie łączy lub dzieli ludzi. Osobny artykuł o znaczeniu badań kultury materialnej dla etnologii przedstawił P. Leser, który w bogatym teoretycznie, ale i osobistym w tonie artykule, przypomina znaczenie rzeczy jako źródeł nie tylko dla etnologa, żródeł bliskich człowiekowi, bo czasem bardziej niż on opierających się nieuchronnemu przemijaniu. Dodatkowym głosem w dyskusji nad tezą S. Erixona z punktu widzenia ekonomii jest artykuł H. H. Kaufholda. Tom uzupełniają artykuły o dzisiejszej etnografii w Szwecji (N. A. Bringeus i przedstawienie tez młodszego pokolenia przez E. Dauna) oraz sprawozdanie (G. Tassoni) o badaniach napoleońskiego rządu fran· cuskiego przeprowadzonych w latach 1805-1811 w krajach ówczesnego imperium, a przynoszących tak wiele ciekawego i bardzo nowocześnie, jak na owe czasy, zebranego materiału etnograficznego. W sumie można stwierdzić, że czasopismo "Ethnologia Europaea" staje się coraz bardziej interesujące, w coraz wyraźniejszy sposób koncentruje się na aktualnych naukowo problemach, a założenia programowe realizowane są coraz '\'."raźniej. Zofia Staszc:ak �Recenzje, Ethnologia Slavica, przeglqdy wydawnictw t. IV: 1972, Bratislava i czasopism 243 1973, ss. 292. Czwarty tom ES zawiera 9 rozpraw na tematy mieszczące się w kilku grupach problemowych. Vilko Novak (Ljubljana), Udział sŁowiańskich ludoznawców w badaniu kultury ludowej Słoweńców przyczynia się do poznania historii etnografii jugosłowiańskiej. Ukazuje on główne osiągnięcia słowiańskich badaczy kultury ludowej Słowenii w XIX wieku jako dorobek, będący zaczątkiem badań etnograficznych i folklorystycznych w bieżącym stuleciu. Ludoznawstwo słoweńskie zaczęło się w okresie romantyzmu, w którym zacieśniły się kontakty Słowian. Wśród badaczy Słowenii znajdują się najbardziej znani i zasłużeni dla nauki etnografowie: Czesi - F. L. Celakovsky, J. Dobrovsky, V. Dvorsky, J. Erben, K. J. Erben, L. Kuba, J. Polivka; Słowacy - .J. Caplovic i J. Śafarik; Polacy - J. Baudouin de Courtenay, O. Kolberg, E. Korytko; Rosjanie - A. Charuzin i L Sreznevski. Dwie następne rozprawy dotyczą zagadnień związanych z osadnictwem. Petar Vlahović (Belgrad), Nowe teorie o osiedlaniu się Słowian na obecnych ziemiach Jugosławii i niektóre twierdzenia antropologiczne, rozpatruje teorie historyków i etnogenetyków na temat zasiedlenia przez Słowian Półwyspu Bałkańskiego (autor nie uwzględnił poglądów W. Rensla na etnogenezę Słowian). Mieczysław Karaś (Kraków) Na drogach kolonizacji wołoskiej w Karpatach: "lach" i "wałach", zajmuje się znaczeniem nazw etnicznych lach i wałach (wołoch) występujących na obszarze naszego Podkarpacia, a związanych z kolonizacją wołoską. Nazwy te oznaczają reprezentantów dwóch odmiennych typów gospodarki i kultury. Praca jest przyczynkiem do syntetycznego opracowania elementów wołoskich w słownictwie i wskazuje zarazem, jak wiele jeszcze pozostaje do zrobienia w zakresie opracowania dziejów pasterstwa karpackiego oraz pochodzenia i składu etnicznego ludności karpackiej. Zoria Staszczak (Poznań), Niektóre nawiązania słowiańskie w tradyc1ljnej kulturze Sląska w świetle danych "Atlas der deutschen Volkskunde", podjęła godny dużego wyróżnienia trud wykazania na podstawie specjalnie sporządzonych map etnograficznych, z zastosowaniem nowej w Polsce techniki kartograficznej, niektórych tradycji słowiańskich w kulturze ludowej Śląska, celowo rozproszonych i nie uwidocznionych właściwie w mapach Atlas der deutschen Volkskunde dotyczących polskich ziem zachodnich. Rozbite elementy kulturowe (dotyczące np. zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeń) autorka zgromadziła z kilku map ADV, uzyskując pełniejszy obraz przestrzenny danego zjawiska. W rezultacie wskazała obszary Śląska mocno nasycone polskimi i słowiańskimi tradycjami ludowymi w okresie przed akcją osadnictwa powojennego. W kolejnych trzech rozprawach omówiono niektóre przejawy materialnej i społecznej kultury Słowian. FrantiSek Kalesny (Bratysława) przedstawia Narzędzia pracy winiarzy w Słowacji (Przyczynek do zagadnienia nawarstwień historycz- Do tekstu dołączył 8 mapek oraz 70 ilustracji narzędzi służących do uprawy i zbierania winogron. Przegląd narzędzi wskazuje na metody i technikę pracy winiarzy słowackich oraz na wpływy różnych kultur, w tym starożytnych, na powstanie i rozwój winiarstwa w Słowacji. Slobodan Zeeević (Belgrad) w rozprawie Boża broda przedstawia pradawny zwyczaj żniwiarski pod nazwą broda, boża broda, popowa broda lub niekiedy wieniec, przejawiający się jeszcze w postaci szczątkowej u Serbów. Jest to odpowiednik naszej "przepiórki" i wieńca dożynkowego, który zawiesza się w domu. Mieszanie ziarna z kłosów w wieńcu z ziarnem siewnym przygotowanym na rok następny nych i wpływów kulturowych w winiarstwie Słowacji). �244 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism jest najwazmeJszym momentem zwyczaju; zabiegowi temu towarzyszy wiara w istnienie ducha życia i jego reprodukcyjnej energii tkwiącej w ziarnie. Boża broda, wieniec, są personifikacją tej nadprzyrodzonej siły. Jan Komorovsk}' (Bratysława) w Inscenizacji walki o narzeczoną w tradycyjnym weselu słowackim analizuje tę końcową część obrzędu weselnego z punktu widzenia jej genezy i funkcji. Scena "walki" o narzeczoną znana jest szerzej w folklorze słowiańskim: gdy młody przybywa po młodą, by zabrać ją do swego domu, zastaje drzwi zamknięte, zaczyna się więc "bój" o nią. Wbrew sądom niektórych badaczy autor uważa, iż sceny tej \v weselu nie można traktować jako przeżytku dawnego zwyczaju porywania narzeczonej, albowiem jest to obrzęd o zupełnie innym znaczeniu i wiąże się z odłączeniem kobiety od swego rodu, rodowego kultu. Obrzęd ten powstal w związku ze zmianą systemu stosunków małżeńskich w patriarchacie. Dwie ostatnie rozprawy zostały poświęcone zagadnieniom folklorystycznym. Karel Horalek (Praga), Bajka AaTh 302 B (516) w słowiańskiej tradycji (bajka a dwóch braciach), prześledziwszy badania Sydova, Liungmanna i in. nad bajką tego typu, zbliżoną do bajki staroegipskiej, wysuwa inną tezę dotyczącą pochodzenia przekazu, znanego w Europie w licznyeh wariantaeh. Typ AaTh 302 B zawędrował do Europy ze wschodu za pośrednictwem Turków i tu uległ wielokrotnemu zróżnicowaniu. Dagmar Klimova (Praga), Walki z Turkami w opowiadaniach ludowych (Ill). Ogólne uwagi, podsumowuje wyniki swych badań nad przekazami zawierającymi wspomnienia walk z Turkami i Tatarami (sporządzony przez autorkę katalog prozaicznych tekstów ludowych - legend i powieści historycznych oraz tekstów etiologicznych w opowiadaniach ludowych, razem 700 pozycji - opublikowano w ES t. 2 i 3). Autorka przedstawia krótko historię poszukiwań nad tematem (zaczęto badania w 1948 1'. na Morawach), omawia problemy historyczne, specyfikę problematyki tureckiej w tradycji poszczególnych regionów i krajów oraz problemy stylistyki opowiadań. Wnioskuje, iż napady Turków i Tatarów na słowiańskie siedziby oraz walki z najeźdźcą wywarły bardzo silny wpływ na wszystkie rodzaje twórczości ludowej. W polskim folklorze słownym np. - poza opowiadaniami znalazły one wyraz w pieśniach, przysłowiach i przekleństwach. Pozostałą część tomu wypełniają dwie stałe rubryki: "Informationes" i "Recensio librorum". Znajdujemy tu potrzebne wiadomości o działalności i dorobku katedr etnografii na uniwersytetach w Belgradzie, Bratysławie, Ljubljanie i Moskwie oraz w Krakowie, Łodzi i Poznaniu; wśród recenzji - omówienie zawartości głównych słowiańskich czasopism etnograficznych, m. in. tomu 54 "Ludu". Medard Ethnologia Slavica, t. V: 1973, Bratislava Tarko 1974, ss. 277. Ostatnio wydany piąty tom "Ethnologia Slavica" wskazuje, że pierwszy, wstępny okres ma ten periodyk etnograficzny już za sobą. Redakcja pod sprawnym kierownictwem Jana Podolaka realizuje konsekwentnie programowe założenia i "Ethnologia Slavica" istotnie dobrze służy wymianie naukowej między etnografami krajów słowiańskich, a przez druk ich prac w językach niesłowiańskich przybliża osiągnięcia etnografów słowiańskich uczonym i z innych krajó\v. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Układ omawianego tomu nie odbiega w zasadzie od poprzednich i składa się z trzech części, tj. działu rozpraw, informacji i recenzji. Dział rozpraw i tym razem nie przynosi prac skoncentrowanych wokół wybranego problemu. Zamieszczone artykuły stanowią przegląd bieżących, indywidualnych zainteresowań etnografów z poszczególnych krajów słowiańskich. Dział ten w omawianym tomie zawiera 12 doniesień naukowcyh opracowanych przez reprezentantów 4 krajów. Najwięcej, bo aż 6 artykułów przygotowali etnografowie czechosłowaccy, po dwa artykuły etnografowie z Jugosławii, Związku Radzieckiego i Bułgarii. Pierwszy zamieszczony w tomie artykuł: K. Fojtik i O. Skalnikova, Rozważania o teorii etnograficznych badań współczesności nawiązuje do wydanej wcześniej pracy tychże autorów (K teorii etnografie soucasnosti, "Rozprawy Ceskoslovenske Akademie Vćd" 1971, z. 6, ss. 79). Artykuł ten otwiera w "Ethnologia Slavica" szerszą problematykę teoretyczną nie związaną wyłącznie z krajami słowiańskimi, nie dążąc nawet do pełnego wyeksploatowania słowiańskiej literatury naukowej z omawianego zakresu. Wyrażnie folklorystyczny charakter mają prace: V. Gasparikova, Humor słowacki i jego nawiązania międzynarodowe oraz D. Klimova-Rychnova, Badanie tematyki węża w prozie ludowej Słowian, która posługuje się prawie wyłącznie literaturą czechosłowacką i niemiecką. Charakter folkłorystyczny ma także, wbrew temu czego można by oczekiwać po tytule, artykuł: Ch. Vakarelski, Z badań nad bulgarską estetyką ludową, który nie opiera się na analizie zdobnictwa ludowego, lecz pieśni ludowych. Prace: V. P. Samojlovic, Architektoniczna i artystyczna specyfikacja ukraińskiego budownictwa ludowego i V. Frolec, Formy zagrody na Morawach i Sląsku poświęcone są problematyce budownictwa ludowego. Ta ostatnia, ze względu na bardzo formalne potraktowanie wszystkich wariantów wzajemnego usytuowania budynków zagrody bez znaczenia ich funkcji (z wyjątkiem domu mieszkalnego), nie daje nawiązań na przykład do wyników Polskiego Atlasu Etnograficznego, gdzie rozróżniono zabudowę czworoboczną obejmującą wszystkie budynki zagrody, od zabudowy czworobocznej z wyłączonym domem mieszkalnym lub z wyłączoną stodołą. Wydaje się, że stworzenie możliwości porównawczych winno obowiązywać w pracach kartograficznych przed innymi próbami interpretacyjnymi. Artykuły: G. Palikruseva, Konsekwencje etniczne islamizacji Miaków w Macedonii i R. D. Rakić, Okoliczności i procesy etniczne w osiedlach słowackich w Wojwodinie (Serbia) zajmują się ogólnymi zagadnieniami procesów etnicznych na wybranych przykładach. Cenną pomocą i umiejscowieniem w ogólnej teorii będzie w przyszłości dla tego rodzaju prac ostatnio wydana książka: J. W. Bromlej, Etnos i etnografia, Moskwa 1973, ss. 280. Wbrew tytułowi, etnograficzną a nie tylko językową interpretację terminu zagon (licha) daje artykuł: J. Kramafik, Licha, liha. Najbardziej typowej etnograficznej problematyce obrzędowości poświęcone są prace: J. Komorovsky, Slowiański obrzęd weselny "poslen" i T. Koleva, Relikty inicjacji w Bułgarii, zaś studium recepcji etnograficznych prac Safarika w Rosji przedrewolucyjnej L. P. Lapteva, Odglosy glównych dziel J. P. Safarika "Starożytności slowiańskie" i "Etnografia słowiańska" w rosyjskim słowianoznawstwie przed·. jest interesującym przyczynkiem z historii etnografii słowiańskiej. Dział informacji w "Ethnologia Slavica" przynosi dane o powstaniu i rozwoju etnografii w Chorwacji (V. Belaj), o pracach z zakresu etnografii i folkloru prowadzonych na Uniwersytecie J. E. Purkyniego w Brnie (V. Frolec) oraz na Uniwersytecie w Pradze (K. Dvorak). Ponadto zamieszczono tu informację o realizacji sło- rewolucyjnym �246 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw; czasopism wackiego atlasu etnograficznego (S. Kovacevicova) oraz wspomnienia pośmiertne o profesorze P. G. Bogatyriewie (J. KomorovskY). Ostatni dział w "Ethnologia Slavica", tj. recenzji, zawiera omówienie ośmiu słowiańskich periodyków etnograficznych za rok 1971, w tym i "Ludu". Przy piątym już tomie omawianego rocznika można się zastanowić nad jego dalszym losem. Niewątpliwym osiągnięciem jest stworzenie międzynarodowego czasopisma naukowego bez oparcia o odpowiednią międzynarodową organizację. Właśnie dlatego można przypuszczać, że z czasem organizacja taka będzie mogła przybrać formy silniejsze, niż sam tylko komitet redakcyjny. Nie chodzi tu oczywiście o to, by artykuły reprezentujące poszczególne kraje dawały wyraz bardziej oficjalnym tendencjom badawczym, niż temu, nad czym pracują poszczególni badacze. Niemniej pewne ukierunkowanie problemowe w postaci wprowadzenia stałych działów, sugerowania autorom problematyki następnych tomów, a nawet urządzanie i publikowanie rezultatów międzynarodowych konferencji, mogłoby być pożyteczne. Czasopismo okrzepło i nie potrzebuje już zachęt i rekomendacji. Można natomiast wysunąć postulat postawienia wszystkim autorom jednakowych wymagań co do równomiernego uwzględniania materiałów i literatury naukowej z wszystkich krajów słowiańskich tam, gdzie sformułowanie tematów czyni to pożądanym, a także położenie jeszcze większego nacisku na problemy i tematy wychodzące poza ramy jednego kraju czy jednej grupy etnicznej. Zofia Ethnologia Gustav A journal for 1973, ss. 222, ilu str. Scandinavica. Adolf Academy, nordic ethnology, Lund. Staszczak Wyd. Royal Na kolejny rocznik "Ethnologia Scandinavica" składa się kilka zaledwie artykułów, powiązanych zasadniczo jednym wspólnym ogniwem, którym jest zagadnienie tradycji. Warto dodać, że tematyka zaprezentowana w czasopiśmie jest świadomie dobrana, bowiem rocznik dedykowany został Goste Bergowi w siedemdziesięciolecie urodzin. Tu warto przypomnieć, że ten wybitny szwedzki etnolog jest zarówno naczelnym redaktorem pisma, jak i prezesem Królewskiej Akademii Nauk, która je wydaje. Tom otwiera K. Kolsrud artykułem On Cultural Boundaries as an Ethnological Problem. Autor zajął się tu sprawą istniejących odrębności kulturowych i czynników, które je warunkują. Na uwagę jednakże zasługują przede wszystkim refleksje metodologiczne dotyczące kryteriów wytyczania obszarów kulturowych. Tu autor położył duży nacisk na wykorzystanie w analizach kartograficznych funkcjonalnych wskazań typologicznych, pozwalających ustalić w przestrzeni jednorodność elementów. Tematycznie z powyższym artykułem koresponduje studium L. Honko na temat: Tradition Barriers and Adaptation of Tradition. Artykuł zawiera szereg ciekawych myśli o charakterze teoretycznym, dotyczących kwestii przekazywania tradycji, przyjmowania lub odrzucania poszczególnych tradycyjnych elementów. Są to zagadnienia, które - zdaniem autorki - wiążą się ściśle z badaniem procesu przemian zachodzących zarówno w obrębie kultur bardziej odległych od centrów, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 247 i czasopism jak i w kulturach zurbanizowanych. Przy tej okazji zostało wypowiedzianych sporo ciekawych uwag krytycznych na temat metody kartograficznej, która czyni tradycjE: dokładnie: zdarzeniem w przestrzeni. Autorka słusznie wyraża wątpliwość, czy można formalnie i obrazowo przedstawić dynamikę przemian przy pomocy konwencjonalnych tablic i map. Nie można również metodą kartograficzną pokazać mechanizmu działania tradycji, chociaż jej zewnętrzne stany da się graficznie zobrazować. Proponuje więc autorka podnieść wartość map przez obszerne towarzyszące im komentarze oraz prowadzenie "płynnych kart diagramowych" w celu dynamicznego zobrazowania zjawisk. Artykuł H. Hvarnera i A. ViIkuna, Tornedalen a Divided Entity, traktuje c. małym terytorium szwedzkim, leżącym w bliskim sąsiedztwie Finlandii, które pod wpływem geograficznych i politycznych uwarunkowań jest przykładem wytworzenia siE: pewnej specyfiki ludnościowej na jednorodnym etnicznym areale. Obszar Tornedalen jest dziś poddany wnikliwym badaniom etnograficznym i socjologicznym. Autorzy zwracają uwagE:, iż aczkolwiek istnieją widoczne różnice kulturowe po zachodniej i wschodniej stronie, to jednak pokazanie owych barier na mapie jest stosunkowo trudne, gdyż wykazują one nieustanną zmienność. Kolejny artykuł B. Hanssena zatytułowany: Common Folk and Gentlefolk, napisany został w oparciu o przeprowadzone badania na obszarze południowo-zachodniej Scanii. Badania objęły zarówno miasta, jak i szereg wsi, w celu pokazania różnic w systemie gospodarki, kontaktach wzajemnych, w stylu życia wynikającym z różnego charakteru owych środowisk. Artykuł głęboko sięga w procesy historycznych uwarunkowań tych środowisk. Wreszcie ostatni artykuł, którego autorem jest T. J. Gjerdi, Konstruktion und FOTm im Tischlerhandwerk, dotyczy wiejsko-miejskiego rzemiosła stolarskiego w Norwegii. Zasadniczy tok rozważań dotyczy technicznych rozwiązań i form meblowych. Gjerdi twierdzi, że ze wszystkich tradycyjnych rzemiosł stolarstwo posiada najwiE:cej i najbardziej skomplikowanych konstrukcji. Już ten fakt, a także różnorodność obrabianego surowca, wymaga dużych umiejętności fachowych. Zdaniem autora, wiadomości fachowe rzemieślnika warunkują następujące czynniki, jak: opanowywanie technik stolarskich, które odbywać się musi w procesie praktycznego nauczania oraz umiejętność wykonywania różnorodnych konstrukcji meblowych nabywana w toku wieloletniej praktyki. Autor podkreśla fakt, że tylko u nielicznych rzemieślników dochodzi do głosu indywidualna inwencja wyrażająca się w pewnych charakterystycznych cechach mebla. Sporo miejsca poświęcono formom i konstrukcjom niektórych mebli, uwzględniając przy tym aspekt zarówno czasowy, jak i rolę importów z kontynentalnej części Europy. W części dotyczącej spraw związanych z odczytywaniem chronologii i pochodzeniem wyrobów meblowych trudno zgodzić się z autorem, że narzędzia stanowią podstawę do datowania mebli, gdyż, jak wiadomo, główne zestawy narzędzi rzemieślniczych były zwykle w praktycznym użyciu przez kilka co najmniej pokoleń, a zatem daty na nich się czasami znajdujące nie pokrywają się z wykonanymi przy ich pomocy wyrobami. Już na tych zaledwie kilku zaprezentowanych w roczniku artykułach można zorientować się w kierunku zainteresowań współczesnej etnologii skandynawskiej. Bolesław Januszkiewicz �248 Recenzje, Letopis. Volkskunde, Rocznik przeg!qdy Jahresschrift des Instituts nr 15/1972, Bautzen. der otwiera traditionellen artykuł fur i cwsopism sorbische sorbischen Pawła Volksforschung. Reihe C - Nowotnego, Einige Aspekte des przeznaczony na VII Międzynarodowy Kongres Slawistyczny w Warszawie. Autor zarysowuje w nim, na tle międzyetnicznych stosunków łączących Serbołużyczan i Niemców, niektóre aspekty zmian w tradycyjnej serbołużyckiej kulturze. Zostały one zaobserwowane w trakcie przeprowadzonych, w latach sześćdziesiątych, badań tereno\,,'ych. Z uzyskanych danych wynika, iż zasadnicze przeobrażenia w dotychczasowym układzie kulturowym zaczęły rysować się - dość podobnie jak w naszej kulturze chłopskiej - po ] 870 r. Powodowały je, stwierdza autor, z jednej strony szybko rozwijające się stosunki kapitalistyczne i wynikające z nich zróżnicowanie klasowe chłopstwa, z drugiej wielkomocarstwowa i germanizacyjna polityka Prus w stosunku do mniejszości narodowych, szczególnie ostro występująca w dobie faszyzmu hitlerowskiego. Pierwsza przyczyna spowodowała to, że coraz więcej chłopów, zwłaszcza zamożnych, zaczęło stopniowo odstępować od dotychczasowych tradycji i przyjmować niemiecką kulturę mieszczańską. Z kolei napór germanizacyjny zmuszał miejscową ludność do używania zarówno w pracy, jak i w życiu społecznym języka niemieckiego. Ośrodkiem podtrzymującym rodzimą serbołużycką kulturę były wg Nowotnego stowarzyszenia i organizacje (np. Sokół) oraz tzw. "izby prządek", w których. w trakcie przędzenia kultywowano miejscowy folklor. Zasadnicze zmiany kulturowe wystąpiły po 1945 r., dzięki wprowadzeniu ustroju socjalistycznego. Nastąpił wówczas rozkwit tradycyjnych elementów kulturowych, w tym także reaktywowanie amatorskiego ruchu. Aktualnie rysują się, zdaniem Nowotnego, dwie linie rozwojowe w kulturze serbołużyckiej: rozszerzanie postępowych rodzimych tradycji i tworzenie nowych oraz procesy integracyjne występujące w dobie rewolucji technicznej, podobnie zresztą jak u nas. W sumie ciekawe wnioski uogólniające. U. Bentzien w Slawische Pfluggeriiteund ihre jiingeren Traditionen im óstlichen Deutschland mówi o słowiańskich narzędziach orki i ich tradycji we wschodnich Niemczech. Analizując szczegółowo naj starsze niemieckie i polskie znaleziska autor stara się ukazać wspólne słowiańskim narzędziom cechy, prostując jednocześnie występujące dotąd różne zafałszowania. Interesujący to przykład obiektywnego przedstawiania rozwoju sił wytwórczych w zakresie narzędzi orki. 1. Gardos w Beachtungen ZlLr heutigen Erziihlsituation in ein~m Lausitzer Heidedorf przedstawia wyniki obserwacji aktualnej sytuacji w dziedzinie słowne; twórczości ludowej. Autorka zauważa rozpad tradycyjnych kręgów jej pr-zekazywania. Natomiast we współcześnie występujących opowiadaniach, czy też innych ludowych utworach, przekazywanych w życiu publicznym wsi. w rodzinie oraz przy pracy, obserwuje znaczne ubóstwo treściowe, chociażby w stosunku do okresu przedwojennego. W życiu wsi, obok opowiadań i relacji z różnych wydarzeń, odnotowuje tylko dowcipy polityczne i dotyczące seksu. W kręgu rodzinnym dominują obecnie opowiadania z przeszłości. Dotyczą one przeważnie własnych przeży,e z dzieciństwa, młodości, okresu wojen oraz obejmują lokalne anegdoty. Przy pracy w kopalni lub w spółdzielni, w tym przy pieleniu i przebieraniu ziemniaków, opowiada się najczęściej o bieżących wydarzeniach. Natomiast przy tradycyjnym darciu pierza wspomina się o południcach, ciotach i wodnikach. Śpiewa się różne pieśni i piosenki oraz przekazuje różne anegdoty. Szkoda, że autorka nie ustosunkowała się do roli środków masowego przekazu w tworzeniu, bądż przekazywaniu słownej twórczości ludowej. Wandels piętnasty wydawnictw VolksklLltlLr, �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 249 i czasopism Artykuł M. Schobera, Arbeitsund Lebensverhiiltnisse der Waldarbeiter im 2 Teil: Wohn- und Lebensweise des Walderbeiters, seine spezie!len Tiitigkeiten im Walde sowie Waldnebennutzungen jest kolejną częścią recenzowanej w poprzednim roczniku "Ludu" pracy tegoż autora. Tym razem Schober dostarcza czytelnikowi interesujących opisów o mieszkaniu robotnika leśnego. o wyposażeniu jego mieszkania i życiu w nim oraz o pożywieniu, obchodzonych świętach, uroczystościach i zachowywanych zwyczajach. Następnie mówi o życiu i pracy wypalaczy węgla drzewnego, o smolarzach i robotnikach wywożących drzewo z lasu. Kolejno wspomina o zbieraniu jagód, grzybów, gałęzi oraz wykorzystywaniu podściółki, trawy, pastwisk i chwytaniu ptaków. Autor ograniczył się w zasadzie tylko do przedstawienia chronologicznie usystematyzowanych opisów poszczególnych elementów kulturowych, o których dane zebrał ze źródeł i z wywiadów, nie dokonując nawet porównawczej analizy. F. Metsk. Gab es im Feudalzeitalter bei den Sorben eine bildende Kunst? stara się dać - w oparciu o wybrane przykłady - odpowiedż na pytanie, czy w epoce feudalnej istniała u Serbołużyczan wykształcona sztuka. Stawiając to pytanie l'vletśk stara się w odpowiedzi wykazać tendencyjność dawnej (do 1945 r.) nauki niemieckiej, która przypisywała wszelkie osiągnięcia w dziedzinie sztuki twórcom niemieckim. Przytoczone przezeń dane potwierdzają w pełni występowanie na terenie Łużyc wybitnych serbołużyckich architektów specjalizujących się w drewnianej technice budowlanej, znawców malarstwa ściennego, rzeźbiarzy w drzewie i kamieniu, grafików, rysowników i malarzy obrazów, o których działalności świadczą do' dziś pozostawione przez nich dzieła sztuki. Wreszcie J. Raupp, Zur Problematik der elbslawisch-sorbischen Musikkultur wysuwa konieczność podjęcia obszernych obserwacji w dziedzinie muzyki ludowej w ramach międzydyscyplinarnych badań nad kulturą Słowian w Niemczech. Swój postulat uzasadnia przykładami z literatury, zwłaszcza zagranicznej, potwierdzającymi występowanie na tych terenach słowiańskich instrumentów, od prehistorii, przez średniowiecze i czasy nowożytne. Stąd wypływa, jego zdaniem, uzasadniona potrzeba ukazania ich dróg rozwojowych oraz przedstawienie roli jaką odegrały w kulturze tego obszaru. W sumie ciekawe prace zawierające bardzo interesujące spostrzeżenia o kulturotwórczej roli mniejszości serbołuźyckiej we współżyciu z niemiecką grupą etniczną. W dotychczasowej literaturze jej dorobek był niewystarczająco eksponowany. Niektóre wystąpienia poruszają bardzo aktualne dzisiaj sprawy wymagające naukowych rozstrzygnięć. Elbsandsteingebrige. Walerian CeskiJ Lid. Rocznik chosłowackiej 60/1973, zeszyty 1-4. Instytut Akademii Nauk, Praha, ss. 256. Etnografii Sobisiak Folklorystyki Cze- W kolejnych czterech zeszytach, składających się na LX tom czasopisma "Cesky Lid", zawarto kilkanaście rozpraw i szkiców o znacznie zróżnicowanym profilu i tematyce. Obok opracowań monograficznych znaleźć można przyczynkowe szkice z badań oraz bogaty dział materiałów. W roczniku tym, podobnie jak w poprzed- �2.')0 Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism nich, zdecydowanie dominuje tematyka związana z folklorem, nieco mleJsca poświęcono także problemom związanym z badaniami nad współczesnością. Współczesnej kulturze ludowej poświęcone są opracowania Angel Spasovej i Hany Hynkovej a etnograficznym studium wspótczesności oraz artykuły prezentujące wyniki hadań terenowych nad zagadnieniem przeobrażeń kulturowych we wsiach spółdzielczych (Iva Heroldova) i w środowiskach zurbanizowanych (ParIa Bilkova). Wśród licznych artykułów -związanych z folklorem na uwagę zasługują: rozprawa Dagmar Klimovej-Rychnovei, a problemach kompozycji i stylu ludowej prozy, Antonina Satke, Współczesna anegdota uczniowska na Sląsku i Ostrawie, Olgi Jerovej-Heroldovej dotycząca międzynarodowych relacji o podaniach demonologicznych na pograniczu morawsko-słowackim. Poza wymienionymi artykułami na uwagę czytelnika zasługują szczególnie dwie prace: Anny Kutrzeby-Pojnarowei, w której przedstawia autorka różnice oraz analogie w poznaniu i opisaniu dróg rozwoju polskiej i czeskiej ludowej kultury w istniejących pracach syntetycznych, a także Miriam Moravcovej, Miejsce etnografii w ramach studiów Podobnie zamieszczono slawistycznych. jak w numerach poprzednich, także bogaty dział recenzji. obok działu zawierającego Andrzej Slovensky Roczniki: Ntirodopis. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, kronikę, Brencz Bratislava. 1972, z. 1-4 i 1973, z. 1-4. Tematyczna orientacja tego czołowego słowackiego czasopisma zamyka się w szerokich ramach zagadnień etnograficznych i folklorystycznych. Oto przegląd treści obu roczników. Zeszyt 1/72 otwiera naczelny redaktor, B. Filova, ukazaniem nestora słowackich etnografów, Jana Mjartana, z okazji jego 70 rocznicy urodzin. Kolejne artykuły koncentrują się zasadniczo na ludowej słowackiej kulturze materialnej. l tak, S. Mruskovic zamieszcza artykuł pt. Slovenske muzeum ludovej architektury w Martinie, następnie V. Urbancova, Ikonograficky material a orne naradie na Slovensku i E. Plickova, a niektorych ottizkach Studia keramiky na Slovensku; z kolei M. Markus dokonuje bardzo interesującej analizy na temat: Obradny stedrovecerny chleb na vychodnom Slovensku (Wigilijny obrzędowy chleb we wschodniej Słowacji). Ukazanie regionalnych świątecznych odmian słowackiego chleba stanowi ważny wkład dla porównawczych badań innych terenów Słowiańszczyzny. Grupę artykułów w zeszycie 1 zamyka analityczne studium folklorystyczne D. Holy na temat: Ovaha nad terminologii vztahu mezi folklórnimi utvary (Rozważania nad terminologią stosunku pomiędzy utworami folklorystycznymi). Zeszyt 2/72 zawiera po części referaty, bądź tezy referatów, wygłoszonych w czasie seminarium na temat "Folklor i współczesność", odbytego na terenie Słowacji w listopadzie 1971 r. Wprowadzającym w etno kulturowe procesy dnia dzisiejszego jest artykuł J. V. BromIeja, K otazke za.kladnych typov a "vnutorneho mechanizmu" etnickjJch procesov (Z pytań o zasadniczych typach i "wewnętrznym �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 251 mechanizmie" procesów etnicznych). Z kolei dwa tematycznie spoJne referaty przedstawili M. Lescak i J. Jech. Pierwszy: Vyskum sucasneho stavu jolklóru na Slovensku - metódy, problemy, cele (Badanie stanu współczesnego folkloru w Słowacji - metody, problemy, cele), drugi zaś: Sucasny stav jolklóru a je ho hlavni tendence (Współczesny stan folkloru i jego główne tendencje). Następny artykuł: B. Benes, Stara a nowa tradice, jest próbą uchwycenia wzajemnych zależności pomiędzy twórczością folklorystyczną i półfolklorystyczną oraz między twórczością literacką a pół1iteracką. Folklorystyczny materiał z pogranicza słowacko-morawskiego przedstawił J. Mich:'llek, K otazke l'udoveho rozpravania w silcasnosti (Z zagadnień współczesnych ludowych opowiadań). Z kolei folklorem tanecznym w oparciu o przeprowadzone badanie w wytypowanych rejonach Słowacji zajął się S. Duzek w artykule: Poznamky k vyskumu sucasneho stavu tanecnej tradice. Współczesnej trwórczości wokalnej zaś poświęcone są dwa artykuły: S. Burlasova, L'udova peseń v sucasnosti oraz S. Svehlak, Nova pie.~nova tvorba a jej vztah k tradicnemu repertoaru. Ostatni artykuł napisany został w oparciu o materiał pochodzący ze słowackich enklaw terenu Jugosławii, głównie zaś z Wojwodiny. Końcowym artykułem omawianego zeszytu jest praca A. Sulitki, K problematike studia vyrocnych obycajov a jolklóru na severnom Spis i v sucasnosti (Z problematyki badań nad współczesnymi dorocznymi obyczajami i folklorem na Północnym Spiszu). Zszyt 3/72 zawiera dalsze referaty wygłoszone na seminarium "Folklor a współczesność" (K. V. Cistov, J. Burszta, T. 1. Zivkov, M. Kosovii, D. Klimova, V. Gasparikova). K. V. Cistov w artykule $pecijicum jolklóru vo svetle teórie injormacie (Specyfika folkloru w świetle teorii informacji) przeprowadził analizę właściwości folkloru i literatury, ukazując przy tym działające dwa odmienne typy komunikacji: pierwszy, właściwy folklorowi, nazywa autor naturalnym i kontaktowym, drugi zaś określa typem technicznym. Odmienne podejście do folkloru, a mianowicie jako zjawiska społeczno-kulturowego, ukazane zostało w artykule J. Burszty: O jolklóre ako sucasnom spolecensko-kulturnom jave (O folklorze jako współczesnym zjawisku społeczno-kulturowym). T. Zivkov w artykule Folklórne jestivaly v Bulharsku zwraca uwagę, że festiwale nie odnawiają już ludowej tradycji, jaką znamy z przeszłości, gdy były dziełem bezpośrednich nosicieli tradycji, ale są artystyczną działalnością jak każda inna sztuka. Dalsze artykuły dotyczą także folkloru. Są to: M. Kosova, Historicke povesti s tureckou tematikou k teMii jabuly a sujetu (Historyczne opowieści o tematyce tureckiej dla teorii fabuły), D. Klimovii, Okoly textove krityky na zaklade povesti o Turcich (Zadania tekstów krytycznych - na przykładzie podań o Turkach) oraz V. Gasparikova, Prispevok k pozncivaniu sucasneho stavu l'udowych rozprcivok (Przyczynek do poznania współczesnego stanu opowiadań ludowych). Ostatnie trzy artykuły są tematycznie różne. P. StaRo pisze na temat: Vystavy l'udoveho stavitelstva v strednej Europe koncom 19. storoCia (Wystawy budownictwa ludowego w Środkowej Europie w końcu XIX wieku), następnie Z. Apathyova-Rusnakova daje: Prispevok ku klasijikcicii vidieckej rodiny na 810vensku (Przyczynek do klasyfikacji prowincjonalnej rodziny w Słowacji), na koniec zaś I. PiSutova w artykule: Rezbar a sochar Matej Cupec (Rzeźbiarz i stolarz Maciej Czupec), scharakteryzowała współczesnego twórcę, którego prace z jednej strony silnie nawiązują do tradycyjnej sztuki ludowej, z drugiej zaś wyraźnie wkraczają na obszar twórczości naiwnej. Zeszyt czwarty rocznika 1972 otwiera artykuł A. Prandy pt.: K problematike stlLdia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Następnie wymienić należy kolejno artykuły: O. R. Halaga, Riecna doprava v kar- �252 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism pastkej oblasti za feudalizmu (Transport rzeczny na obszarze Karpat \'1 okresie feudalizmu) oraz J. Langera, Zvlastnosti tradicneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove (Osobliwości rozwoju tradycyjnego budownictwa mieszkalnego w Liptowie). Warto jeszcze zwrócić uwagę na dwie ciekawe publikacje zamieszczone w dziale "Materiały". O księżycu w kosmogonicznych wyobrażeniach ludu pisze E. Horvathova, zaś E. Markova pisze o ludowym wyrobie obuwia z wełny. W pierwszym zeszycie rocznika 1973 zamieszczono artykuły na niektóre tematy z zakresu sztuki ludowej w Słowacji oraz problemowy artykuł z dziedziny folkloru. Na pierwszy temat pisze E. Plickova, Motivy banickej prace vo vytvarnom prejave banikov (Motywy g'órniczej pracy w działalności plastycznej górników) oraz O. Danglova, K otazke variacneho procesu v hontianskej l'udovej vysivke (W kwestii zmiennego procesu w hontiańskim hafcie ludowym). Folkloryści D. Holy i K. Pala zamieścili ciekawy artykuł zatytułowany: Navrh "dokumentaćniho zaznamu" lidove pisne pro samoćinny poCitac (Projekt "dokumentacji zapisu" pieśni ludowych przy pomocy maszyny liczącej). Zeszyt 2/73 zawiera tylko trzy artykuły. Z okazji 20 rocznicy założenia Słowackiej Akademii Nauk, podsumowujący artykuł przedstawiła E. Horvathova, Hlavne smery a cinnost ncirodopisnehoustavu S AV od zalozenia Slovenskej Akademie Vied (Główne kierunki i działalność Etnograficznego Instytutu do założenia Słowackiej Akademii Nauk). Następnie V. Urbancova zamieściła bardzo obszerne studium na temat: 2atevne narcidie a pracovne technik y na Slovensku (Narzędzia żniwne i techniki zbioru w Słowacji), a M. Sramkova: Pokus o strojove zpracovani baladickeho typu (Próba maszynowego opracowania niektórych typów ballad). Zeszyt 3173 zawiera materiały z bilateralnego seminaryjnego spotkania pomiędzy Instytutem Etnografii SA V a Instytutem Etnografii Radzieckiej Akademii Nauk, jakie odbyło się w grudniu 1972 roku na temat: "Miejsce etnografii w systemie nauk". Tematyka przedstawionych artykułów jest następująca: E. Horvatho'la, Teoreticke otazky sucasnej etnografie (Teoretyczne kwestie współczesnej etnografii); J. Bromlej, K otcizke vz/ijomneho wztahu etnografie a vied o kulture (W sprawie wzajemnego stosunku etnografii i nauki o kulturze); V. Urbancova, Vztah etnografie k histórie (Stosunek etnografii do historii); V. I. Kozlov, Zviizky a vzcijomne vztahy etnografie a geografio u a demografiou (Związki i wzajemne stosunki etnografii z geografią i demografią); L. M. Drobizeva, Etnosocjologicke vyskumy v ZSSR (Etnosocjologiczne badania w ZSRR); A. Pranda, K problematike vztahu etnografie a socjológie (Z problematyki stosunków etnografii i socjologii); M. Kosova, Vztah etnografie a lingvistiky z aspektu semiológie (Stosunek etnografii i lingwinistyki w aspekcie semiologii) i ostatni artykuł J. Mjartana, Historicke doklady k vyskumu l'udoveho stavitel'stva (Historyczne dokumenty do badań budownictwa ludowego). Zeszyt czwarty rocznika 1973 otwiera A. Pranda obszernym artykułem zatytułowanym: K problematike studia etnickych procesov v ZSRR (Ze studiów nad etnicznymi procesami w ZSRR). Autor kontynuuje dalszy tok swoich rozważań zapoczątkowanych w roczniku 1972 nad procesami etnicznymi, które w latach sześćdziesiątych stały się głównym przedmiotem zainteresowania etnografii radzieckiej. Pranda położył w tym artykule szczególny nacisk na kwestie teoretyczne, widząc możliwość ich wykorzystania w podobnych studiach, w słowackiej i czeskiej etnografii. Z kolei J. Botik przedstawił bardzo ciekawy temat: Enklciva a diaspora ako zvlastne formy spolocenstva l'udi (Enklawa i diaspora jako osobliwa forma ludzkiej zbiorowości), a dalej M. Kosova zamieszcza artykuł pt.: Magicke usmrocovanie �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 253 i czasopism na dial'ku (Magiczne uśmiercanie przeciwnika na odległość) i na koniec z dziedziny folkloru publikuje J. Minarik: Anonymna próza v rukopisnych zbomikoch v 18. a 19. storoci (Anonimowa proza w rękopiśmiennych materiałach XVIII i XIX wieku). protivnika studium Bolesław NaTOdna Tvorcist' ta Etnografija, Januszkiewicz 1972, nr 1-6. Dwumiesięcznik popularnonaukowy "Twórczość Ludowa i Etnografia" jest organem Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR i Ministerstwa Kultury USRR. Ukazuje się od 1925 r. Zawiera stałe i okolicznościowe rubryki, jak: Studia i rozprawy, Komunikaty, Szkice, artykuły, Publikacje i materiały, Z naszej poczty, Z pomocą twórczości artystycznej, Nasz kalendarz (tu sporo przyczynkarskiego materiału do biografii ukraińskich etnografów i folklorystów), Pomniki kultury, kronika i in. Rocznik 1972 zawiera nadto specjalną czołówkę pl. "Naprzeciw 50-leciu ZSRR". Stały rozwój nauki na Ukrainie przyczynia się do coraz częstszego pojawiania się na łamach pisma problematyki krajów zagranicznych, w tym i naszej (np.: Polski Atlas Etnograficzny, Dzieła wszystkie O. Kolberga oraz inne wydawnictwa folklorystyczne, badanie \\'spółczesnej kultury ludowej itp.). W każdym numerze bywają zamieszczane kolorowe plansze ilustrujące stroje ludowe, hafty, ceramikę i inne dzieła sztuki. Nr l. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Festiwal ludowych talentów (uczestniczy 3,5 miliona wykonawców w 200 tysiącach ukraińskich zespołów amatorskich); Valentina Iskra. Aleksy N. Tołstoj o zasadach wydania folkloru narodów ZSRR; Julo Tedre, Folklorystyka w Estonii. Studia, rozprawy: Trochim Kicko, Dwugłowy potwór: syjonizm i antysemityzm; Mikoła Sivacenko, Znalezione nieznane opowiadania A. P. Svidnic'koho i ich folklorystyczne źródła; Mikoła Djacenko, Dorobek etnograficzny Ukrainy Słobodzkiej (dotyczy prac na początku ubiegłego wieku). Komunikaty: Volodimir ZiniC, Europejskie forum etnografów (o paryskim Międzynarodowym Kongresie Etnologii Europejskiej w 1971 r.); Boris Kriżanivs'kij, Motywy ludowe w multiplikacji; Lidia Artiuch, Zmiany w narzędziach do orki u chłopów ukraińskich w okTesie kapitalizmu. Wśród materiałów kronikarskich znajdujemy interesującą wzmiankę o uroczystym odsłonięciu we wsi Peczeniżynie pow. Kołomyja pomnika Oleksy Dowbosza, znanego nam z licznych pieśni j opowiadań ludowych huculskiego Janosika. Nr 2. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Perekop Ivanov, OTkiestTY instrumentów ludowych bratnich Tepublik; Vadim Mironov, Rozwój ukmińskiego stroju ludowego w okresie mdzieckim; W stulecie wydania rosyjskiego Kapitału K. Marksa: Petro Śmorgun, "Kapitał" KaTola Marksa na Ukrainie. Radzieckie święta i obrzędowość: Arnold Sevelev, Nowe zwyczaje nowego życia; Sławić człowieka pTacy (:nateriały z kijowskiej konferencji na powyższy temat). Studia, rozprawy: Alevtina Pimenova, Volodimir Zinic, Kształtowanie wewnqtTzrodzinnej Tówności w rodzinie współczesnej; Anatol Ivanickij, Typy rozwoju rytmiki w ukraińskich pieśniach ludowych. Korr.unikaty: Michaiło Pazjak, Folklorystyczne zasoby Donbasu. W "Kronice" �254 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism sprawozdanie z działalności Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. T. Rylskiego AN USRR w 1971 r. Nr 3. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Varlam Macaberidze, Folklorystyka w Gruzińskiej SRR; lon Cobanu, Drogi rozwoju folklorystyki mołdawskiej. Studia, rozprawy: Julian Bromlej, Antropoi socjogeneza w najnowszym świetle nauki; Tamara Bułat, Twórca profesjonalizmu w dziedzinie [muzycznego] opracowania ukraińskiej pieśni ludowej (o ukraińskim kompozytorze z XIX wieku, Mikołaju Lisenko); Mikoła Prichod'ko, Pomieszczenia mieszkalne Ukraińców między Dniestrem i Dunajem; Vitalij Necitajlo, Ewolucja budownictwa m.ieszkalnego w latach władzy radzieckiej w Gluskivcjach na Podolu; Mirko Barjaktarović, Etnologia w Jugosławii. Komunikaty: Roman Korogodskij, Opisnja problemy i perspektywy (o starodawnym ośrodku ceramicznym pod Połtawą); Nina Surova, Oratorium·duma Michaiła Verikivs'kogo (oparte na motywach z najpiękniejszych pod względem melodycznym dum ukraińskich - "Płaczu niewolników", "Marusi z Bohuslawia" i in.); Petro Budivs'kij, Z obserwacji nad zasobami środków artystycznego wyrazu w pieśniach rodzinnych o życiu; Vasil Pivtoradni, Gdzie znajduje się zapis "Charkowskiego wesela" Archipa Teslenki? Ponadto warto tu odnotować szkic biograficzny pióra Ivana Batasana, Marii IScuk i Vasila Marko pl. Michajlo Stelmach a twórczość ludowa oraz krytyczną ocenę Polskiego Atlasu Etnograficznego Natalii Gavriluk. Nr 4. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Elza Kokare, Główne cechy rozwoju łotewskiej radzieckiej folklorystyki; Kalju Kanastin, Estońska sztuka ludowa; Dzaksabike Palvanijazova, Przyczynek do historii badań nad ludową sztuką karakalpacką. Studia, rozprawy: Mikoła Śumskij, Prasa a kultura duchowa jednostki w życiu; Olek sandr Pravdjuk, Integracja 7'Odzajów w folklorze pieśniowym. Komunikaty: Archip Daniljuk, Mikoła Śpak, Tradycyjne i nowe w budownictwie mieszkaniowym Bojków; Fedir Akimenko, Pieśni gniewu i protestu; Michajło Perlag, Hafty ludowe Zakarpacia; Julija Kocergan, Ludowe poetyczne obrazy w twórczości Dymitra Zaguły; Vasil Gorobec, Nazwy tkanin i ubioru w żródłach ukraińskich. Nr 5. Naprzeciw 50-leciu ZSRR: Artases Nazinjan, Armeńska radziecka folklorystyka; Tejmur Bunjatov, Arif Mustafajew, Rozwój badań etnograficznych w Azerbajdżanie; Ljudwig Cibirov, Etnografia w radzieckiej Osetynii. W 250-lecie urodzin Grigorija Skovorody: Michajło Gricaj, Zainteresowania folklorystyczne filozofa i poety; Mikoła Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiografii: G. S. Skovoroda; Epistolarny dokument z 1824 roku o Skovorodzie. List l. R. Martosa do V. J. Lomikovskogo (przygotowanie do druku, wstęp i komentarz L. Machnovca). Studia, rozprawy: Viktor TiScenko, Wybitny poeta ludowego bohatera (w 60-lecie urodzin Andrija Maliski); Andrij Bojcuk, Zagadnienia folkloru i etnografii na łamach gazety "Cernihovskij Listok" (1861-1863). Komunikaty: Stanislav Machajev, Sztuka filmowa i folklor; Łuka Kizja, Partyzancki Żywot. Twórczość, sposób życia; Ałła Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne elementy w akwarelach i obrazach literackich Hnata Chotkevyća; Volodimir Krekoten', Wybitny badacz piśmiennictwa i folkloru (pamięci filologa Varvari Adrianovoj-Peretc). Nr 6. Wielkie święto radzieckiej przyjaźni narodów (z okazji obchodów 50-lecia ZSRR). W związku niezłomnym: A. V. Licholat, Leninowska polityka narodowościowa i utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich; L K. Biłodid, Narodowo-kulturalne budownictwo w ZSRR w świetle uchwal 24 zjazdu KPZR; S. K. Kirilova, Sztuka zbliża narody; V. T. Zinic, Nacjonalizm i internacjonalizm w życiu mas pracujących Ukraińskiej SRR; K. V. Cistov, T. V. Stanjukovic, 50-lecie ZSRR i etnografia rosyjska; Ch. A. Farzalijev, L L Abbasov, Nauka o twórczości �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 255 i czasopism A. N. Kirejev, We wspólnej rodzinie. (Baszkirska folkloprzyjaźnią (rozdział poświęcony wypowiedziom przodowników i bohaterów pracy): M. M. Michailov, Mocniejsza od stali; F. V. Stesenko, Na rodzinnej ziemi podmoskiewskiej; K. A. Durdijev, Ukłon Syr-Darii Dnieprowi; L P. Samjakin, Wspaniały nasz Zwiqzek; V. S. Gutirja, Z miłościq w sercu. Pod słońcem radzieckiego herbu: O. J. Matvijenko, Rewolucyjne oraz robotnicze święta i obrzędowość; V. S. Petrenko, Dalsza pOpl"awa warunków bytowych chłopstwa kołchozowego Ukrainy w ósmej pięciolatce. Jubileuszowy Festiwal Sztuki Amatorskiej: T. P. Bułat, Pieśń przenosicielka idei internacjonalizmu; M. M. Pazjak, Repertuar pieśniowy zespołów chóralnych; A. E. Zukova, Motywy p1'zyjażni w filmic am.atorskim; R. P. Bernac'ka, Twórczość teatralna mistrzów ludowych; N. M. Gluchen'ka, Wytwory złotych rqk. LudOwej w Azerbajdżanie; rystyka w !JO-leciu). Złączeni Medard Na-rodna Tvorćist' ta Etnografija, Tarko 1973, nr 1-6. Nr l. Triumf idei leninowskich (artykuł wstępny). Studia, rozprawy: V. J. Kelembetova, Byt ludzi radzieckich w świetle uchwał 24 zjazdu KPZR i 24 zjazdu KP Ukrainy; Z. M. Gruzman, Piewca przyjażni bratnich narodów (o poecie ludowym Pawle Ticzynie); O. S. Najden, Elementy składowe treści i formy prac Marii Prijnwcenko; M. E. Sivacenko, Przyczynek do historii ukraińskiej paremiograf E: G. S. Skovoroda (dokończenie rozprawy drukowanej w nr 5/72). Komunikaty: L. E. Kolos, Poezja o zrywie walecznym narodu (twórczość z okresu drugiej wojny światowej); P. O. Budivs'kij, Typowe tormy kompozycji pieśni rodzinnych o życiu; A. F. Budzan, Niewyczerpalne żródło tradycji artystycznych (o ukraińskiej ceramice ludowej); V. F. Ivanov, Intonacje z pieśni ludowych w utworach chóralnych D. S. Bortnjanskogo; V. B. Dancenko, Ukraińska szopka (o teatrze kukiełkowym). Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: P. P. Ochrimenko, Pieśni powszechne Słowian wschodnich; J. P. Prilipko, IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów (odbyte w Słowacji we wrześniu 1971 r.). W rubryce "Pamiątki kultury" uwagę zwraca artykuł O. L Deja, Odnaleziony rękopis.,Pieśni słowiańskich" Z. Dolęgi Chodakowskiego (tu m. in. o przygotowywaniu do druku zbioru: Ukrains'ki narodni pisni v zapisach Z. Dolengi Chodakovskogo; por. wstęp J. Maślanki [w:] Z. D. Chodakowski, Spiewy sławiańskie pod strzechą wiejskq zebrane, Warszawa 1973). Nr 2. Laureaci nagród państwowych Ukraiilskiej SRR (w dziedzinie twórczości literackiej i folklorystycznej). Studia, rozprawy: S. M. Muzicenko, Jubileuszowe wystawy twórczo.ki ludowej; A. P. Ponomariov, Dzisiejszy ślub robotników Donbasu; T. O. Nikolaeva, T. M. Zabannova, Osobliwości rozwoju odzieży ludowej Srodkowego Naddnieprza w okresie radzieckim; V. A. Malancuk, Byt Ukraińców w badaniach Volodimira Gnat juka; A. F. Melnicuk, Folklorystyczno-etnograficzne zainteresowania Hnata Chotkevyca. Komunikaty: K. M. Cerpuchova, Boris Pidgoreckij i jego opracowania pieśni ludowych; V. K. Borisenko, Niektóre odrębności stroju iudowego Polaków na Podolu; O. M. Kravec', Południowo-zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. �:2::>6 Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZ(lsopism Nr 3. A. V. Orlov, Leninowskie podejście do poznania współczesnych problemłodzieży; O. A. Pravdjuk, Ukraińska folklorystyka muzyczna jako nauka; O. F. Kuven'ova, Postęp techniczny w gospodarstwie wiejskim i byt produkcyjny kołchoźników; G. P. Naumenko, Turystyka młodzieżowa jako przejaw życia spolecznego. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: A. 1. Ostasenko-Belej, Przyjaźń i zbliżenia kultur narodów-braci; L V. Chlanta, Motyw poszukiwania prawdy w bajkach Słowian wschodnich. Komunikaty: V. V. Avksent'eva, Temat przyjażni i braterstwa we współczesnym filmie ukraińskim; K. l. Matejko, Ubiór i nakrycia głowy ukraińskich chłopów do poczqtku XX w. (komunikat opracowany w związku z przygotowywaniem do druku regionalnego historyczno-etnograficznego Atlasu Ukrainy, Białorusi i Mołdawii. W pracy nie zaznaczono, czy zostały wykorzystane liczne źródła polskie dotyczące Ukrainy Zachodniej, a zwłaszcza Łemkowszczyzny, Rusi Karpackiej, Podola, Wołynia, Białorusi); M. M. Verkalec', Agatangel Krymskij i folklor Wschodu. Nr 4. Międzynarodowe forum uczonych (wypowiedź w związku z VII Międzynarodowym Kongresem Slawistów w Warszawie i IX Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago). Studia, rozprawy: V. K. Vasilenko, Utworzenie partii marksistowsko-leninowskiej (w 70 rocznicę II zjazdu RSDPR w Brukseli); M. M. Gordijcuk, Internacjonalistyczny patos ukraińskiej muzyki radzieckiej; T. V. Kosmina, Lokalne odrębności budownictwa i wnętrz mieszkalnych ludu w południowych powiatach Podola. Naprzeciw VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów: V. A. Lirnicenko, Artystyczne środki serbskiej liryki ludowej; 1. F. Osljak, Folklorystyczna osnowa poematu "Vila posestra" I.esi Ukrainki. Komunikaty: T. 1. Soroka, Zycie rodzinne robotników Enakijewskich Zakladów Metalurgicznych; F. S. Petrjakova, Naczynia Jiguralne lwowskich hutników (o wyrobach szklanych wyobrażających swym kształtem figury zwierząt); V. A. Kaćkan, Nurt ludowo-poetyczny w pracach literacko-artystycznych M. l. Pavlika. Ponadto na uwagę zasługuje sprawozdanie M. M. Plisec'kogo z udziału w radzieckiej konferencji folklorystów w Tbilisi w 1972 r. pt. Problemy teorii jolkloru. Nr 5. Spe!nienie wskazań Lenina. Studia, rozprawy: O. L Dej, Zagadnienia jolklaru w świetle twierdzeń o nowym historycznym spol.eczeństwie narodziera dzieckim; V. S. Kondrat'ev, Metoda selektywna w badaniach etnosocjologicznych; N. K. Gavriljuk, Zasady kartografowania zjawisk kultury ludowej; .T. L Kusniruk, Legendy i podania a Mikole Sugaju. Przeciw burżuazyjnej ideologii: T. K. Kicko, Rasizm ideologia syjonizmu; V. E. Gusev, Pojęcie i treść Jolklory.:mm w wan(11,kach kapitalizmu i socjalizmu. Komunikaty: B. P. Kirdan, Slowo i czyn: A. P. Ponomariov, Ze spostrzeżeń nad wspólczesnym życiem rodzinnym robotników Donbasu; G. P. Nazarevs'kij, Wybitny dzialacz jolklorystyki radzieckiej (O. M. Listopadov); S. J. Grica, Narada muzykologów "Vilnius-73"; N. S. Śumada, Osiqgnięcia naukowe folklorystów Bułgarii. W dziale "Z pomocą twórczości amatorskiej" A. L Humeniuk pisze interesująco o terenowej i stacjonarnej metodzie zapisu tańców ludowych. Nr 6. Studia, rozprawy: Przyjaźń, praca, pokój; O. F. Kuven'ova, Obsluga codziennego życia mieszkańców i handlu na wsi; V. A. Ścerbak, Artystyczne osobliwości wspólczesnej majoliki kosowskiej (na Huculszczyźnie); I. P. Trufanov, O wwjerrmym stosunku socjologii i etnografii w krajach zagranicznych (mowa o nauce burżuazyjnej). Przeciw burżuazyjnej ideologii: V. J. Kclembetova, O niektórych kierunkach we wspólczesnej etnografii (głównie o strukturalizmie Lćvi-Straussa w antropologii kulturalnej krajów kapitalistycznych, stosowanym także m. in. przez nacjonalistyczne grupy emigracji ukraińskiej); N. M. Kapel'gorodska, Wbrew logice mów �Recenzje, przegLqdy wydawnictw i cZClsopisnl zycia (problematyka nacjonalizmu i internacjonalizmu światowym). Komunikaty: 1. B. Piaskovs'kij, Folklor we współczesnym a 'lL'spólcześni filmie kompozytorzy ukraińscy. Medard Slovenski bljana Etnograf. Rocznik XXIII-XXIV, Slovenski etnografski Tarko muzej, Lju- 1972, ss. 153. W starannie redagowanym i wydawanym organie Muzeum Słoweńskiego w Lublianie publikowane są wyniki aktualnych prac badawczych pracowników muzeum : osób współpracujących. Ciekawą, godną polecenia jest rozprawa Gorazda Makarovica, Kaj je ljudska umetnost (Czym jest sztuka ludowa). Autor, krytycznie analizując dotychczasowe definicje sztuki ludowej, stwierdza, że sztuka ludowa nie może być ujmowana jako kategoria artystyczna, uniwersalna, niezależna w czasie i przestrzeni, lecz musi być definiowana jako działalność strukturalnie związana z życiem ludzi. Kolejny artykuł: Anka Novak, Poslikano pohiśtvo w Dolini (Malowane meble z Doliny), jest interesującym studium nad rozwojem i historycznym uwarunkowaniem ludowego malarstwa na sprzętach w rejonie Gorenjsko. W regionie tym, w ludowej architekturze, jako budulca używano specjalnego zielonego kamienia. Cene Avguśtin w swym opracowaniu: Ze leni kamen w gorenjski architekturi (Zielony kamień w architekturze Gorenjska) analizuje wpływ tego typu surowca na poszczególne formy budownictwa, począwszy od budynkó\v wzniesionych w XVI wieku. :Ylarija Makarovic w artykule Narodna nosa (Strój ludowy) definiuje kategorie stroju ludowego Słowenii i ustala ich charakterystykę formalną dla poszczególnych regionów. W omawianym zeszycie znaleźć można nadto artykuł Angelos Bas, Obiranje ~melja na kmećkih posestvih v Savinjski doHni (Zbieranie chmielu w gospodar3twach chłopskich w dolinie Sawinii) oraz obok działu recenzji i materiałów także bibliografię zawartości "Slovenskego Etnografa" (nr I - XXII). Andrzej Jahrbuch des l\Juseums fur Volkerkunde zu Leipzig., Band Brencz XXVII, Akademie- -Verlag. Berlin 1970. Tom otwiera i N. N. Ceboksarova z Moskwy (Ein halbes poświęcony historii półwiecza etnografii :-adzieckiej. Kształtowanie się etnografii, od jej naukowych początków do powstania ..szkoły radzieckiej", autorzy omówili w następujących rozdziałach: etnogeneza ; historia etniczna, geografia etniczna, socjologia etniczna, historia kultury i his- Jah rhundert l, - Llld, t. 39 artykuł sowjetische A. 1. Perśica Ethnographie) �258 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism toria społeczeństwa pierwotnego. Praca zaopatrzona jest wobszerne przypisy bibliograficzne zawierające wykaz podstawowej literatury z poszczególnych dziedzin omawianych w pracy. W kolejnym artykule (Zu einigen Problemem der Geschichte der Naga) Werner Hartwig omawia problemy przeszłości i teraźniejszości ludu Naga z pogranicza indyjsko-burmańskiego. Autor zwraca uwagę na szybki proces konsolidacji tego ludu, który l grudnia 1963 roku został proklamowany szesnastym stanem Unii Indyjskiej. Problematyce azjatyckiej poświęcone są jeszcze dwa artykuły. Erika Taube pisze o wierzeniach związanych z matką i dzieckiem u zachodnio-mongolskich Tuwińców, (Mutter und Kind im Brauchtum der Tuwiner der Westmongolei). Kristina Lange w artykule o święcie Maidari w iwolgińskim klasztorze (Maidari-Fest im Ivolginsker Kloster I) opisuje buddyjskie święto, które odbywa się w drugim letnim miesiącu w klasztorze buddyjskim w Burjackiej ASSR. Trzy kolejne artykuły traktują o plastyce Oceanii. Georg Holtker powraca jeszcze raz do omawianego juź w tomie XXIV problemu motywu matki i dziecka oraz wyobrażeń pokrewnych w rzeźbie w drewnie na Nowej Gwinei (Abermals: Mutter-Kind-Motiv Carl Laufer und verwandte Vorstellungen in der Holzplastik Neuguineas). o uroczystości maski u Mali-Baining (Die Mandas-Maskenfeier der Mali-Baining) omawia wszelkie aspekty związanego z inicjacją święta u podgrupy ludu Baining-Mali, zamieszkującej wnętrze półwyspu Gazelle na melanezyjskiej Nowej Brytanii. Frank Tiesler w artykule o tarczach z taśmą nośną z Nowej Gwinei (Tragbandschilde aus dem Hatzfeldhaften-Gebiet und dem Hinterland der Berlinhafen-Kuste, Nard-Neuguinea) przeprowadza wnikliwą analizę kilkudziesięciu tarcz znajdujących się w różnych muzeach świata i dochodzi do wniosku, że tarcze te są elementem historycznie wcześniejszej warstwy kulturowej, który przetrwał późniejsze wędrówki i nawarstwienia kulturowe. Na materiale muzealnym oparty jest również artykuł Hansa Joachima Paproth'a o niektórych obiektach związanych z kultem niedźwiedzia w Etnologicznym Muzeum \\' Lipsku (Uber einige Biirenkultobjekte des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig). W artykule w sprawie instytucji wyższego urzędnika do spraw nawadniania w Buleleng w półn. Bali (Zur Institution des obersten Bewiisserungsbeamten in BulelengNord-Bali) Heinz Stingl omawia specyficzną formę "spółek wodnych", które przetrwały na Bali przez okres holenderskich bezpośrednich rządów kolonialnych. Problematyce afrykanistycznej poświęcone są dwa artykuły: Hansa-Georga Schinkel'a dotyczący prawa pasienia i pojenia u nomadów wschodniej i południowo-wschodniej Afryki (Bemerkungen zum Triinkund Weiderecht der Nomaden Ost- und Nordostafrikas) oraz Petera Gobel'a o mosiężnych wyrobach kowalskich z Nupe w Muzeum Etnologicznym w Lipsku (Gelbschmiedearbeiten der Nupe im Museums fur w artykule Volkerkunde zu Leipzig). Dalsze dwa artykuły poświęcone są problematyce europejskiej. Są to: Saulvedisa Cimermanisa z Rygi o zaporach rybackich w Vidzeme i Letgale (Łotewska SSR) w końcu XIX i na początku XX wieku (Fischsperren in Vidzeme und Latgale (Lettische SSR) am Ende des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts) oraz Waltera Bottgera o współczesnej sytuacji wsi Suchodol w okręgu Burgas w Bułgarii (Zur gegenwiirtigen Situation des Dorfes Suchodol, Bezirk Burgas, V. R. Bulgarien). W końcu krótki artykuł Hansa Grimma poświęcony jest problematyce antropologicznej, omawia mianowicie czaszkę mumii typu Palta cal o z Peru (Ein Mumienschiidel vom Paltacalo-Typus aus Peru). Marek Gawęcki �Recenzje, przeg!qdy Jahrbuch des Museums fur wydawnictw Volkerkunde i 259 czasopism Band XX'VIII, Akademie- zu Leipzig., -Verlag. Berlin 1972. Niniejszy tom zawiera materiały z Konferencji Etnograficznej poświęconej setnej rocznicy urodzin W. L Lenina, która odbyła się w Muzeum fur Volkerkunde w Lipsku w dniach l i 2 kwietnia 1970 roku. Konferencja ta odbyła się pod hasłem: "Znaczenie leninowskiej nauki dla ruchów narodowo-wyzwoleńczych Azji i Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych organów władzy". Jako pierwszy zamieszczono artykuł Klausa Timma: Leninizm, narodowy ruch wyzwoleńczy i badania etnograficzne (Leninismus, nationale Befreiungsbewegung und ethnographische Forschung). Kolejna pozycja to krótki komunikat Juliana V. BromIeja: W. 1. Lenin i etnografia (W. l. Lenin und Ethnographie). Ditrich Treide w artykule: W sprawie współodpowiedzialności etnografii za dyskusję z koncepcjami neokolonialnymi (Zur Mitverantwortung der Ethnographie fiir die Auseinandersetzl/.ng mit neokolonialis- ostro polemizuje z burżuazyjnymi koncepcjami nowej "społecznej strategii rozwoju" byłych krajów kolonialnych, którą reprezentuje m. in. R. F. Bernhardt. Następny artykuł traktujący o problemach teoretycznych, to praca Gunthera Guhr: Ekonomiczne formacje społeczne jako podstawa marksistowskiego pojmowania strutkury w etnografii (Die okonomische Gesellschaftsformation als Grundlage der marxistischen ethnographischen Struktur auffasung). Autor zajmuje się w nim procesem przejścia od społeczeństwa plemiennego do państwowego. T. A. Zdanko w artykułe: Rozgraniczenie narodowościowe w Azji Środkowej w aspekcie etnograficznym (Die nationale Abgrenzung in Mittelasien unter dem Aspekt der ethnographischen Wissenschaft) omawia pozytywne skutki leninowskiej polityki narodowościowej realizowanej w stosunku do ludów radzieckiej Azji Środkowej. Szereg kolejnych artykułów traktuje o problematyce azjatyckiej: G. E. Markov: Dynamika organizacji społecznej u nomadów azjatyckich (Die Dynamik der gesellschaftlichen Organisation bei den Nomaden Asiens); Wolfgang Konig: Tradycyjny aparat władzy u Kazachów. Zmiana kolonialna - przebudowa socjalistyczna (Die traditionalle Machtapparat der Kasachen. Kolonialer Wandel-sozialistische Umgestaltung); Ilja S. Gurvic z Moskwy: Rozwój Rad u ludów północy (Die Entwicklung der Sowjets bei den Valkern des Nordens); Kristin Lange: Pozycja ostatniego Dalai-Lamy podczas aneksji Tybetu przez Chiny (Die Position des letzten Dalai-Lama wiihrend des Anschlusses Tibets an die Volksrepublik China); Lidia Icke-Schwalbe: Społeczno-polityczna rola głównego wodza u grup Adivasi w centralnej Indii w procesie industrializacji (Sozial-politische Rolle der Oberhiiupter bei Adivasi-Gruppen in Zentralindien im Prozess der lndustrialisierung); Werner Hartwig: Znaczenie tradycyjnych organów władzy w walce o tworzenie i umocnienie indyjskiego stanu Nagaland (Die Bedeutung der traditionellen Machtorgane fur toschen Konzeptionen) den Kampf um die Schaffung oraz Hans-Dieter Kubitscheck: w Azji Południowo-Wschodniej und Festigung Mniejszości (Nationale des indischen narodowe Unionsstaates i polityka Minderheiten und Nagaland) narodowościowa Nationalitiitenpolitik in Siidostasien). Kilka Tę grupę władzy w Aulad Ali arabischen kolejnych artykułów poświęconych jest zagadnieniom afrykanistycznym. tematyczną otwiera praca Lothara Steina: Zmiana tradycyjnego organu świecie arabskim ze szczególnym uwzględnieniem stosunków u Beduinów w Arabskiej Republice Egiptu (Wandel traditioneller Machtorgane im Raum Aulad AI.i-Beduinen Klaus Timm unter besonderer in der Arabischen w artykule: Tradycyjna Berucksichtigung Republik ideologia der Verhiiltnisse bei den Również o Egipcie pisze i autorytety religijne w Egipcie Agypten). �260 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism (Traditionelle Ideologie und religiose AutoritCiten in A:gypten). Irmgard Sellnow pisze o instytucji wodzostwa w Ghanie, analizując zmiany jakie zaszły w trzech okresach, a mianowicie od początków kolonizacji do roku 1901, od roku 1901 do 1957, tj. do uzyskania niepodległości, oraz w okresie niepodległości. Tytuł tego artykułu brzmi: Wódz między tradycją, przystosowaniem a polityką. Przyczynek do historii tradycyjnych organów władzy w Ghanie (HCiuptlinge zwischen Tradition, Anpassung und Politik. Ein Beitrag zur Geschichte traditioneller Machtorgane in Podobnym problemem zajmuje się Thea Biittner w artykule: Polityczna i społeczna pozycja feudalnej lub semi-feudalnej arystokracji w walce ludów Afryki o postęp narodowy i społeczny (na przykładzie Ugandy) (Zur politischen und sozialen Stellung der feudalen bzw. semi-feudalen Aristokratie im Kampf der Ghana). Volker Afrikas um den nationalen und sozialen Fortschritt (vorwiegend am Beispiel Kolejne artykuły afrykanistyczne, to: Helmuta Mardek'a o miejscu sił tradycyjnych w konstytucyjno-prawnym mechanizmie państwowym niepodległych państw afrykańskich. Analiza ghańskiego rozwoju (Der Platz der traditionellen KrCifte im verfasungsrechtichen Herschaftsmechanismus unabhCingiger afrikanischen Staaten. Eine Analyse der ghanesischen Entwicklung); Horsta Stóber'a o stosunku między tradycyjnymi organami władzy a procesem etnicznej i klasowej konsolidacji w Afryce (Zum Verhiiltnis zwischen traditionellen Machtorgannen und den Prozessen der ethnischen und klassenmCissigen Konsolidierung in Afrika); Marianne FriedHinder w sprawie przezwyciężenia plemiennych tendencji partykularnych w Gwinei - ze szczególnym uwzględnieniem polityki językowej (Zur Frage Ugandas». der derer Uberwindung stammespartikularistischer Beriicksichtigung przywódcze i ruchy sunków w Tanzanii der Tendenzen Sprachenpolitik); narodowo-wyzwoleńcze (Traditionelle in Guinea - unter Jiirgena Herzoga: Tradycyjne ze szczególnym uwzględnieniem FuhrungskrCifte und nationale beson- siły sto- Befreiungsbewe- oraz Wolfganga Liedtkego o znaczeniu badań nad procesami społeczno-ekonomicznymi w dużych osadach' wiejskich w Afryce (Die Bedeutung des Studiums sozialokonomischer gung unter besonderer Processe in Liindlichen Berucksichtigung Grossiedlungen der Verhiiltnisse in Tanzania) in Afrika). Pięć kolejnych artykułów poświęcono problemom amerykanistycznym. Julia Petrova-Averkeva z Moskwy pisze o roli wodza plemiennego w warunkach kolonizacji Ameryki Północnej (Uber die Rolle der StummeshCiuptlinge unter den Bedingung der Kolonisierung Nordamerikas). Następne artykuły: Lothar Drager: Zmiany w systemie wodzów plemiennych u centralnych Algonkinów w warunkach polityki Stanów Zjednoczonych w stosunku do Indian (Wandlungen im System der Stammeshiiuptlinge bei der Zentral-Algonkin unter den Bedingung der US-ameri- Rolf Krusche: Ugrupowanie społeczne i autorytet polityczny u plemion w centralnym terytorium Plains i ich zmiany historyczne (Sozia!e Gruppierung und politische AutoritCit bei indianischen StCimmen im ZentralPlains-Gebiet und ihr historischer Wandel); Ursula Schlenther: Zmiany w kulturze wiejskiej na terytoriach andyjskich, ze szczególnym uwzględnieniem organów władzy (Wandel der Dorfskultur in den Andengebieten unter besonderer Berucksichtigung der Machtorgane). Problematykę amerykanistyczną niniejszego tomu zamyka artykuł Lajosa Bogiara z Budapesztu: Wódz i czarownik u Indian Piaroa z Wenezueli (Hiiuptling und Medizinmann bei den Piaroa-Indianern (Venezuela». Dwa ostatnie artykuły tomu XXVIII poświęcone są zagadnieniom australijskim. Są to mianowicie: Fredericka G. G. Rose: Etnografia w służbie zachodnioniemieckiego neokolonializmu. Przykład australijski (Ethnographie im Dienst des westdeutschen Neokolonialismus: Ein australisches Beispiel) oraz Helmuta Reim: kanischen Indianerpolitik); �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 261 i czasopism W sprawie klasowej sytuacji i ruchu "Land Rights" pierwotnych mieszkańców północnej i północno-zachodniej Australii (Zur Klassensituation und zur Land RightsBewegung der Ureinwohner Nord- und Nordwest-Australiens). Marek bsterreichische 1973, z. 1-4, 5S. Zeitschrift fur Volkskunde. (Nowa seria) Gawęcki t. 27 (76), Wiedeń 356. Zeszyt pierwszy: 70 Jahre. Eine Bibliographie seiner Kriss 70 lat. Bibliografia jego publikacji od 1926 do 1972); L Baumer, Der Wissenschaftscharakter der Volkskunde, insbesondere der Religosen Volkskunde (Naukowość etnografii, a w szczególności etnografii religii); H. Haid, Brauchtum im btztal und die Verordnungen in den Jahren 1739-1836 (Zwyczaje w Otztal i zarządzenia w latach 1739-1836); K. Bayr, Das Wenden im Raume Gmunden, Oberosterreich (Obracanie w okolicy Gmunden, Górna Austria), chodzi tu o ludowy sposób leczenia przez obracanie chorego; L. Kretzenbacher, Ein Monchs-Flugblatt vom Athos 1971 (Zakonnicza ulotka z góry Athos Veroffentlichungen L. Schmidt, von Rudolf Kriss 1926 bis 1972 (Rudolf 1971). Zeszyt drugi: K. Ilg, Tracht und Mode an zwei grossen Zeitwenden. Am Ende und heute (Strój i moda na przełomie dwóch wielkich epok: końca średniowiecza i dziś); L. Schuller, Zur "Volkskunde des Fahrrades" (Z etnografii roweru); J. G. Haditsch, Die mineralogische Zusammensetzung des "Blutsteins" vom Grimming (Steiermark). Ein Beitrag zur steirischen Volksmedizin (Mineralogiczna struktura "krwawego kamienia" z Grimming Steiermark. Przyczynek do styryjskiej medycyny ludowej); R. Pittioni, Nachtrag zur Tiroler Gasthausarchaologie (Uzupełnienie do tyrolskiej archeologii dotyczącej karczmarstwa). Zeszyt trzeci: H. P. Fielhauer, "Maulgabe" und "Mahlgemeinschatt". Darstellung und Deutung eines Brauches am Beispiel Niederostereich ("Gębowa" ofiara i "wspólnota biesiadna". Opis i znaczenie jednego zwyczaju na przykładzie Dolnej Austrii); l. B. Graefe, Brettlrutschen. Ein Kinderspiel am Neusiedlersee (Ślizganie się na desce. Zabawa dziecięca z Neusiedlersee); W. Mieder, Das Sprichwort in den Dorfund Kalendergeschichten von Ludwig Anzengruber (Przysłowie w wiejskich i kalendarzowych historiach wg. Ludwika Anzengrubera). Zeszyt czwarty: K. Teply, Die Herkunft der Wiener Annahand-Reliquie (pochodzenie wiedeńskiej relikwi ręki Anny); H. Hochenegg, Das Zauberbuchlein eines Oberinntaler Bauern aus dem Beginn des 20. Jahrhunderts (Czarodziejska książeczka chłopa z terenu górnego lnnu z początku dwudziestego wieku); S. Balint, Die Verehrung des Hl. Johannes des Evangelisten im alten Ungarn (Kult św. Jana ewangelisty w dawnych Węgrzech); K. D. Sievers, Volkskundliche und kuUurgeschichtliche des MittelaUers Museen in Danemark. Museen anhand Eine DarsteHung ausgewiihlter Beispiele von Sammlungen und Aktivitaten diinischcr (Etnograficzne i historyczno-kulturowe muduńskich muzeów na podstawie wybranych zea w Danii. Opis zbiorów i aktywów przykładów). W etnografii austriackij pojawiło się nowe określenie, a mianowicie etnografia roweru. Kolejny to przykład, obok etnografii samochodu, czy etnografii religii, �262 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism poszukiwań metodologicznych w przedmiocie traktowania tej dyscypliny jako zbioru różnych elementów kulturowych. Autorka nowego terminu wyróżnia w etnografii roweru takie zagadnienia, jak: upowszechnianie się roweru, rola roweru w życiu codziennym, rowerowe maskotki, nazewnictwo - zwroty i humor, patron i wota oraz rola roweru w zabawie i sporcie. Ich analizę wspiera Schuller bogatym materiałem ilustracyjnym. Walerian Sobisiak Zeitschrift fur Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde und der Berliner Gesellschaft flir Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Braunschweig, t. 95: 1970, zeszyt 1-2, ss. 316. Przegląd artykułów rozpocznijmy od publikacji o charakterze amerykanistycznym. J. Spinner (Gehauftes Vorkommen von Taurodontismus in prahistorischen und rezenten Populationen in Nord und Mittelchile. Versuch eines palaodontolo- analizuje uzębienie naj starszych populacji na terenie prekolumbijskiej Ameryki Południowej w celu ustalenia składu antropologicznego pierwszej fali osadniczej, która z obszarów azjatyckich dotarła na kontynent amerykański. R. Campa Soler z Urugwaju (Vicus-Pabur, Aportes al conocimiento de un nuevo complejo cultural de data precolombina) charakteryzuje cechy stylistyczne i morfologiczne nowej kultury archeologicznej z terenu północnego Peru o nazwie Vicus-Pabur z okresu 600-800 r. p.n.e. Argentyński archeolog D. E. Ibarra-Grasso (La escritura precolombina de los antiguos Mochicas sobre pallares o porotos) charakteryzuje naj starsze zabytki pisma hieroglificznego w Nowym 8wiecie, datowane na okres sprzed 1000 i więcej lat od czasów panowania Inków w Peru. D. Dlitting (On the Inscription and Iconography of Kuna-Lacancha Lintel 1) analizuje hieroglify Majów z jednej ze stel odkrytych w r. 1956. H. Rammow (Analyse einer Verwandtschaftsierminologie vom Iroquois-Typ) zajęła się terminologią pokrewieństwa, porównując zc sobą materiał z Nowej Gwinei z modelem stosunków pokrewieństwa wypracowanym w oparciu o dane pochodzące od Irokezów. U. Wiesemann (Purification among the Kaingang-Indians today) przeprowadziwszy w roku 1967 badania nad grupą Indian brazylijskich Kaingang dzieli się swymi obserwacjami na temat obrzędu oczyszczenia magicznego, w którym brała udział. Badacz szwajcarski R. Fuerst (Une civilisation du palmier) ukazuje na tle porównawczym rolę palmy w kulturze materialnej i życiu ekonomicznym brazylijskich Indian Xikrin ze stanu Para. Interesujące rozważania na temat losu Indian brazylijskich Amazonii zawarte zostały w artykule E. Galvao (Indians and Whites in the Brazilian Amazon), w którym autor zwrócił uwagę na takie zjawiska, jak: detrybalizacja, akulturacja, marginalizacja i depopulacja tubylczej ludności tego regionu. J. R. Carrasco Hermoza w oparciu o badania terenowe i trudno dostępną literaturę misyjną opracował zarys etnografii Indian Machiguenga z Peru (La tribu Machiguenga: algunos aspectos de S1/ cultural. Z pogranicza amerykanistyki i afrykanistyki pochodzi artykuł A. Pollak-Eltz (Der Egung1inkult der Yoruba in Afrika und in Amerika), w którym autorka pogischen Beitrages zu einer Rassengeschichte der Erstbesiedlung Amerikas) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 263 i czasopism równuje formy czci przodków na terenie Nigerii z obrzędami i kultami synkretycznymi, popularnymi wśród murzyńskiej ludności Brazylii. W artykule zmarłej w r. 1965 H. Plazikowsky-Brauner (Die Schinascha in WestAthiopien) znajdujemy informacje dotyczące jednego z najmniej dotąd poznanych ludów zachodniej Etiopii, zebrane przez autorkę w latach 20- i 3U-tych XX w. Dwa artykuły poświęcone zostały problematyce nowogwinejskiej: E. Schlesier (Die Begriffe "Papua" und "Melanesier" in den anthropologischen Untersuchungen) zastanawia się nad dziejami terminów: Papuas i Melanezyjczyk, ich zakresami oraz przydatnością w świetle współczesnych ustaleń językoznawczych, antropologicznych i etnograficznych; L Schwidetzky (Papua und Melanesier nach anthropologischen Dntersuchungen) kontynuuje te rozważania i uzupełnia ustalenia poprzedniego autora. "IN omawianym tomie znajdujemy również dwie rozprawy, których tematyka zainteresować może każdego etnografa. Pierwsza z nich, to artykuł Hansa Fischera (Vólkerkunde: Ein Bi/d der Nachbarn), który opracował rezultaty ankiety mającej wykazać stopień znajomości problematyki etnograficznej w środowisku przedstawicieli pokrewnych nauk, takich jak socjologia, politologia, geografia, ekonomia itp. Pytania dotyczyły samego przedmiotu etnografii powszechnej (Volkerkunde), jej miejsca w strukturze nauk społecznych, zainteresowań terytorialnych i problemowych. Autor słusznie zauważył, iż znajomość istoty badań etnograficznych w środowisku tych ludzi, którzy często decydują o rozwoju naszej dyscypliny, funduszach, jej potrzebach itp., jest niezbędna, aby móc przeciwdziałać mylnym sądom i podnosić faktyczną rangę badań etnograficznych. Przypuszczać można, iż przeniesienie doświadczeń proL Fischera na nasz grunt byłoby również pożyteczne, a wyniki podobnej ankiety dałyby środowisku etnograficznemu wiele do myślenia. Cennym przyczynkiem do dziejów europejskiej myśli etnograficznej jest wnikliwe studium tego samego autora poświęcone analizie najwcześniejszych określeń ..nauki o kulturze" (Vólkerkunde, Ethnographie, Ethnologie. Kritische kontrolle der jriihesten Belege). Autorowi udaje się ustalić pochodzenie nazwy "Volkerkunde", kt{lra pO\\istała na terenie północnych Niemiec w latach 7U-tych XVIII w.; dokonuje także przeglądu dotychczasowych poglądów na temat pochodzenia nazwy "etnograia". wreszcie ukazuje w jaki sposób doszło do narodzin terminu "etnologia", który początkowo (1787-1839) przyjął się tylko we Francji, a następnie w XIX w. rozprzestrzenił się także na inne kraje Europy. Wnioski i stwierdzenia zawarte w tym artykule z pewnością okazać się mogą przydatne dla rozważań nad naj dawniejszymi polskimi określeniami etnografii i ich związkami z nauką zachodnioeuropejską. Aleksander Posern-Zieliński Zeitsch rift fiir Ethnologie, Organ der Deutschen Gesellschaft fUr Volkerkunde clnd der Berliner Gesellsehaft fUr Anthropologie, Ethnologie uncI Urgeschichte, Braunschweig, t. 96: 1971, zeszyt 1-2, ss. 316. Dwa artykuły Foundation 'Z\':. poruszają Sacrifice Motif ofiar zakładzino\\'ych problematykę in Legend, etnografii Folksong, Europy: Game P. G. Brewster (The analizuje ślady głównie bałkańskim, and Dance) w folklorze południo\voeuropejskim, �Recenzje, a G. Nagy (Die Arbeitsphasen der Orossen Ungarischen przeglądy wydawnictw der herkommlichen Tiefebene auf der Puszta i c.:usopism im mittleren Te!, przedstawia trasiew, ilustrując artykuł zdję- Feldbestellung von Vdscirhely) dycyjne fazy takich czynności rolniczych, jak: orka, ciami i schematami. Etnografii Azji dotyczy artykuł M. Hermannsa (Die Weltanschaung der alttibetanischen Hirtennomaden), który zawiera rozważania na temat światopoglądowych treści zawartych w mitach i wierzeniach o świecie nadprzyrodzonym. Zagadnienia afrykanistyczne omawiają: T. O. Beidelman (Nine Kaguru Tales), który publikuje folklorystyczne teksty bantuskiego ludu Kaguru z Tanzanii; S. Paul (Afrikanische Fangsteinchenspiele), zestawia różnorodne formy dziecięcej gry w kamyki; de Jager E. J. (Contemporary African Art in South Africa), prezentujący współczesnych artystów murzyńskich z Południowej Afryki i ich twórczość oraz D. Soen i P. de Comarmond (Modern Co-operation and the Male Mutual Help Associations in the Land Of Basso., South Cameroon), którzy w oparciu o badania terenowe analizują sposoby i możliwości wykorzystania tradycyjnych form pomocy wzajemnej do rozwoju ruchu spółdzielczego. Najwięcej miejsca poświęcono problematyce amerykanistycznej. S. Askin-Edgar (Die heiligen Pfeile der Cheyennes und ihr Hilter; Die Cheyennes und der letzte w dwóch artykułach zwróciła uwagę na przeżytki dawnych wierzeń Szejenów zamieszkujących Oklahomę (USA) oraz na rolę ostatnich szamanów w podtrzymywaniu tradycji plemiennej, J. Ch. Spahni (Lieux de ca/te precolombines et actuels du Departement de Puna, Perau) ukazuje, w jaki sposób ruiny prekolumbijskich świątyń są obecnie wykorzystywane przez kiczuańskich wieśniaków - jako miejsca ofiar i magicznych zabiegów. T. Hartmann (Zar botanischen Nomenklatur der Bororo-Indianer) zajęła się botaniczną taksonomią Indian Bororo z brazylijskiego stanu Mato Grosso, natomiast J. Riester (1Vledizinmiinner und Zauberer der Chiquitano-Indianer) poświęcił swój artykuł, oparty o badania terenowe z lat 1963-1965, indiańskim szamanom i znachorom ze wschodniej Boliwii. Znany amerykanista węgierski L. Boglar (Zur kulturgeschichtlichen Stellung der Nambikuara-Indianer) na przykładzie przebadanego przez siebie plemienia brazylijskiego zastanawia się nad definicją "grup marginalnych". prowadzących zbierackołowiecki półkoczowniczy tryb życia. Interesujący przyczynek opublikował R. Wagner (Albert von Thinws: Die harmonikale Symbolik des Alterthums. Ein seit 100 Jahren vergessenes Werk), który omówi! dzieło XIX-wiecznego badacza starożytności, koncentrując się na jego wkładzie do współczesnej filozofii, historii kultury i religioznawstwa. Podobnie jak w tomie poprzednim, również i w tym na specjalną uwagę zasługuje wypowiedż prof. Hansa Fischera z hamburskiego Muzeum Etnograficzno-Archeologicznego. W artykule Argumente zur Wissenschaftsgeschichte zajął się on bardzo aktualnym - również dla nas - problemem właściwego nauczania historii etnografii. Stwierdzi! jednocześnie. iż wykładowcy spotykają się z niechęcią studentów wobec konieczności przyswajania tej tematyki. U podstaw tych "oporów" znajdują się: bezrefleksyjna negacja emocjonalna wszystkiego tego co "historyczne". nieufność do metodologii humanistyki połączona z fascynacją metodami typowymi dla nauk ścisłych, zwrot od relatywizmu metodologicznego do podstawy poszukującej jedynej. słusznej i właściwej \\7 każdej sytuacji teorii, wreszcie przekonanie. iż obciążanie własnych umysłów balastem nieaktualnych teorii tłumi oryginalność spojrzenia. Dalej autor formułuje argumenty na rzecz obrony historii etnografii i etnograficznych orientacji teoretycznych. Znajomość idei powstałych w przeszłości. ktilre w różnych postaciach egzystują nadal w dziełach naukowych. jest według Hiiter der heilligen Pfeile) �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i 265 czasol~ism Fischera niezbędna do zrozumienia rzeczywistości. Bez tej wiedzy stwierdza dalej Fischer - nie tylko nie można zrozumieć klasycznych tekstów, ale także jest ona potrzebna dla lektur współczesnych. \V przeciwnym wypadku możemy się narazić na niezrozumienie szeregu podstawowych pojęć, terminów czy koncepcji. Od;'ębnym zagadnieniem jest według autora artykułu konieczność częstego sięgania do prac klasyków, gdyż w nich znajdują się liczne niewykorzystane idee i pomysły, które dla współczesnych badaczy mogą się stać cenną inspiracją naukową. Artykuł zainteresuje z pewnością nie tylko dydaktyków, ale wszystkich tych, którym bliskie ~ą problemy historii etnografi i metodologii. Aleksander Zeitschrift Volkskunde. gart. fur Halbjahrsschrift 1971; R. 68, z. 1 - Volkskunde. R. 67, z. 1 i 2 - Posern-Zieliński der Deutschen Gesellschaft fur 1972, R. 69, z. 1 i 2 - 1973. Stutt- Zeszyt 1/71. G. Lutz, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsunseres Faches (Etnografia i antropologia kulturalna. Problem miejsca naszej dyscypliny); I. M. Greverus, Kulturanthropologie und Kulturethologie. "Wende zur Lebenswelt" und "Wende zur Natur" (Antropologia kulturalna i etologia kulturalna. "Zwrot do życia w świecie" i "zwrot do natury"); U. Jeggle, Beharrunq ()der Wandel? Fragen an eine kulturanthropologish ausgerichtete Ethnologie (Stałość albo zmiana? Problem antropologiczno-kulturowego ukierunkowania etnologii); I....Pretzell, Das volkskundliche Museum als Schau populiirer Leistungen (Etnograficzne muzeum jako pokaz powszechnych osiągnięć); K. S. Kramer, Zur Problematik bestimmung i:istoTischeT Volkkunde. Einige BemeTkungen ZUT HeTmann BausingeTs gleichnamigen im "Abschied vom Volksleben" (Z problematyki etnografii historycznej. Pewne spostrzeżenia do przenośnego określenia użytego przez Hermana Bausingera '." pracy "Pożegnanie z życiem ludowym"); Z. Rudy, StTukturelle Beachtungen zu d<'n Ehe- und Familienverhiiltnissen im Kaukasus (Strukturalne obserwacje rodziny i stosunków rodzinnych na Kaukazie); J. Vafeka, Das 1Jolkst'iimliche Bauwesen im Volkskundlichen Atlas der CSSR (Ludowe budownictwo w atlasie etnograficzr~ym Czechosłowacji). Zeszyt 2/71. M. Scharfe, KontrakultuTale Aspekte in del' empirischen Religionsforschung. ObeTlegungen zum Problem des religiosen Separatismus (Przeciwkulturowe aspekty w empirycznych badaniach nad religią. Rozważania nad problemem religijnego separatyzmu); V. Karbusicky, Die Instrumentalisierung des Menschen in Soldatenlied (Instrumentalizacja człowieka w żołnierskiej piosence); D. Kramer, Aufsatz Probleme del' gesellschaftlichen curopiiischen. Ethnologie. Zur und beruflichen Diskussion um Praxis "Wern in del' Kultw'soziologie niitzt und (Problemy etnologii. Z dy- Volkskunde?" społecznej i zawodowej praktyki w socjologii kultury i europejskiej skusji "Komu przyda się etnografia?"; G. Lutz, Riickfall oder Methode? Bemerkungen zu einern leidigen Thema (Powrót albo metoda? Spostrzeżenia do przykrego tematu); U. Jeggle, Weitere BemeTkungen zu einem offenen Thema (Dalsze spostrzeżenia otwartego tematu). �21)(; Recenzje, przegLqdy wydawnictw i czasopism Zeszyt 1/72. L. Kriss-Rettenbeck, Was ist Volkskunst? (Co to jest sztuka ludowa); D. Kramer, "Kreativitiit in der "Volkskultur" (Tworzenie w kulturze ludowej); U. Jeggle, Fremdheit und Initiative. Verbemerkungen zu einer Variante des soziokultureUen Wandels (Obcość i inicjatywa. Wstępne uwagi wariantu socjokulturowej zmiany); H. Plath, Elendswohnungen in der Altstadt Hannover um 1933 (Nędzne mieszkania na starym mieście Hanoweru około 1933 r.); G. Wiegelmann, Neuere Beitriige ;cur historischen und ethnologischen Nahrungsforschung (Nowe przyczynki historycznych i etnologicznych badań nad pożywieniem). Zawartość drugiego zeszytu pominięto z braku egzemplarza. Zeszyt 1/73. H. M. Artus, Kultur aIs System (Kultura jako system); G. Lutz, Johann Ernst Fabri und die Anfiinge der Volkstorschung im ausgehenden 18. Jahr- (Jan Ernest Fabri, pierwociny badań ludoznawczych na początku osiemnastego wieku); E. Klusen, Heinrich Heine und der Volkston (Henryk Heine i ludowa melodia); E. Moser-Rath, Gedanken zur historischen Erziihlforschung (Pomysły dotyczące historycznych badań nad opowiadaniami). Zeszyt 2/73. D. R. Moser, Werte-Fakten-Symbolik und normative Kultur. Zum Beispiel: Die "Freiheitskerze" (Wartość-fakt y-symbolika i kultura normatywna. Na przykład "świeca wolności"); R. Schenda, Volksmedizin - was ist das heute? (Co to jest dzisiejsza medycyna ludowa?); E. Rudolph, Der erste Weltkrieg und die weisse hundert Gemse. Zur Frage weisser Wildtiere aIs Verkorperung des Artgeistes der Gattung Pierwsza wojna światowa i biała kozica. W sprawie białych dzikich zwierząt będących ucieleśnieniem zwyczajowego ducha gatunku); W. Gseie, Normannisches Fachwerk (Normancka fachówka); D. R. Moser, Christus aIs "Aufhocker?" (Chrystus "noszony na plecach"). Większość artykułów zamieszczonych w omawianych zeszytach porusza problemy metodologiczne, nawiązując w nich do toczącej się w Republice Federalnej Niemiec dyskusji nad nową nazwą dla nauk Volkskunde i Volkerkunde, ich miejscem, zadaniami i przedmiotem badań. Zapoczątkowała ją ogólnonicmiecka narada przedstawicieli ośrodków uniwersyteckich oraz Niemieckiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyta w Kilonii w październiku 1968 r. oraz debata kolejna, z udziałem tych samych ośrodków, przeprowadzona we wrześniu 1970 r. w Falkenstein. Zasadniczą trudność, dotąd nierozwiązaną, stanowi problem klasyfikacji Volkskunde i Volkerkunde. Dotychczasowe określenia i zawarte w nich treści przeżyły się, w tym względzie wszyscy dyskutanci są zgodni. Przyjęcie nowych, natrafia na olbrzymie trudności. Do wyboru przedstawiono takie propozycje, jak: antropologia kulturowa, kulturologia, socjologia kultury, europejska etnologia, kulturologia społeczna, historia kultury, antropologia społeczna. Wg G. Lutza, Volkskunde und Kulturanthropologie. Zur Frage der Ortsbestimmung unseres Faches dyskusja idzie w kierunku "zaszufladkowania" nauki o kulturze do antropologii społecznej, bądż do antropologii kulturowej. W ramach pierwszej uczestniczyłaby etnografia współdziałając obok socjologii, politologii, psychologii społecznej, nauki o komunikowaniu się, historii społecznej i geografii społecznej, w zakresie rozwiązywania ogólnych problemów społeczno-naukowych. Wszelkie elementy kulturowe oraz implikacje współżycia międzyludzkiego pozostawałyby poza zasięgiem obserwacji. Udział etnografii w antropologii kulturowej obok etologii, tj. dyscypliny zajmującej się porównawczymi badaniami zachowań, socjologii kultury, historycznych nauk o kulturze oraz antropogeografii, pozwala przy ich współudziale na lepsze rozwiązywanie problemów kulturowych, z niewystarczającym jednak dostrzeganiem problemów społecznych. W do- �Recenzje, przegLqdy wydawnictw 267 i czasopism tych czasowej dyskusji zdaje się przeważać ten ostatni pogląd, chociaż Lutz proponuje połowiczne rozwiązanie, tj. nazwę: europejska etnologia i (albo jako) antropologia kulturowa. Przyszłość okaże, która z koncepcji zwycięży. Walerian Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle Fran<;aise. 18 annće, Paris 1970, z. 1-3, 4, ss. 488, iI. Sobisiak de la Societe d'Ethnographie 18 rocznik "Arts et Traditions Populaires" jest ostatnim ukazującym się pod dotychczasową nazwą. Wydawcy doszli do słusznego wniosku, że należy zmodernizować przestarzałą już - dodajmy nienajlepszą - szatę graficzną czasopisma, a zarazem postanowili zmienić i tytuł. Od roku 1971 kontynuację ATP stanowi nowy kwartalnik "Ethnologie Fran<;aise", wychodzący pod tym samym patronatem Societe d'Ethnographie Franc;;aise. Prezentuje się on znacznie korzystniej od swego poprzednika; nieco poszerzony format, trój szpaltowa kolumna drukowana drobną lecz bardzo czytelną czcionką, doskonały gatunek papieru, ze smakiem opracowana szata graficzna - wszystko to uatrakcyjnia nowy tytuł i nadaje mu prawdziwie nowoczesny wygląd. (Omówienie treści nowego kwartalnika zob. na s. 270-272). Wróćmy jednak do starego tytułu i zobaczmy co proponuje czytelnikowi na pożegnanie ostatni jego rocznik. Ukazał się on w dwóch zeszytach, z których pierwszy, w potrójnej objętości (nr 1-3) potraktowany został przez redakcję jako "numer specjalny" poświęcony folklorowi literackiemu. Specjalność numeru polega głównie na tym, że większość z zamieszczonych w nim ośmiu artykułów ma charakter rozpraw teoretycznych - w przeciwieństwie do tradycyjnego profilu czasopisma, w którym dominują prace o charakterze inwentaryzacyjno-opisowym z najróżniejszych dziedzin etnografii. Poza tym bowiem zestaw prac opublikowanych w specjalnym numerze sprawi.a wrażenie raczej wykorzystania ostatniej szansy "upchnięcia" zalegających remanentów redakcyjnych, niż przemyślanej koncepcji wydawniczej. Tematyczną przypadkowość rozpraw usiłuje uzasadnić w obszernym słowie wstępnym p. Redaktor Naczelna, kokieteryjnie zdająca się na sąd czytelników co do słuszności kryteriów, wedle których podciągnęła je do wspólnego mianownika - folkloru. W świetle lektury zeszytu jej argumentacja okazuje się jednak mało przekonywająca. Pożegnalną ucztę zgotowaną czytelnikom przez redakcję otwiera ciężkostrawna, cytatami zawiesista zupa, uwarzona na kościach cudzych poglądów przez samą Naczelną (M.-L. Teneze, Du conte merveilleux comme genre, s. 11-65) 1. Autorka wykazując się dużą znajomością europejskiej literatury przedmiotu -- z której nader często cytuje całe ustępy - próbuje, ginąc w powodzi słów, to polemizując to powtarzając dawno odkryte prawdy, wyprowadzić własną teorię opowieści fantastycznej (cudownej). Po tej specialite de la maisan następuje mało strawna "przystawka na zimno" autorstwa M. Sori.ano (Une discussion sur Ie folklore au XVIIe siecle, s. 67), który 1 Do tych kulinarnych maksymę A. van Gennepa: pour tOllS scs lecteurs". porównań ,.Dans un prowokuje sama numer o de revue, redakcja il doit y cytując avoir a w słowie wstępnym boj,re et a manger �268 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi.m odgrzebał zastarzały spór, sprzed równo 300 lat, między Perraultem a Racinem na temat Alcesty. Praca ma - wbrew tytułowi - charakter historyczno-filologiczny i dotyczy głównie realiów literackich epoki, a tylko pośrednio tego, co zwykliśmy uważać za folklor. Trzy kolejne pozycje stanowią najbardziej zwartą pod względem tematycznym część numeru a zarazem naj pełniej odpowiadają jego założeniom. Pierwsza z nich (D. Fabre, J. Lacroix, Sur la production du recit populaire, s. 91) jest rozprawą tcoretyczną na temat mechanizmu tworzenia opowiadania ludowego. Biorąc za podstawę analizy zarejestrowany u pewnej langwedockiej narratorki i utrzymany w oryginalnej formie opowiadania-lamentacji wariant motywu "syn zamordowany" (nr 939 w systemie Aarnego), autorzy śledzą mechanizm powstawania formy i stwierdzają, że jest ona produktem narratywizacji konkretnego motywu będącego stałym składnikiem danej kultury i że realizuje się przez kontaminację różnych obiegowych wątków oraz integrację szeregu innych wariantów. Przedmiotem następnej rozprawy jest analiza czynników, które wpłynęły na ukształtowanie wyobrażeń fantastycznych w folklorze dwóch alpejskich regionówSabaudii i Deltinatu (Ch. Joisten, De quelques sources d'influences dans la formation des recits U~gendaires alpestres, s. 141). W metodycznie wzorowym ujęciu autor wyróżnia trzy kategorie tych czynników, których wpływ znalazł odbicie w alpejskich legendach i podaniach, a mianowicie: wpływ religii chrześcijańskiej i Kościoła katolickiego; wydarzenia historyczne, których ślady zachowały się w pamięci ludności; wpływ literatury kolportowanej i obraźnictwa "ludowego". Ponadto uwzględnia on także tradycje gallo-romańskie widoczne w warstwie językowej oraz wpływy środowiska fizycznego, a zwłaszcza społecznego (w myśl zasady, że wszelka działalność ludzka znajduje odbicie w folklorze słownym). Swe tezy wsparł autor treściwym materiałem dowodowym i przekonywająco uzasadnił. Wreszcie autor trzeciej rozprawy omawianego cyklu, J.-C. Dinguirard, w artykule Notes sur une folklorisation (s. 159) zajmuje się na przykładzie folkloru małej, wysokogórskiej wsi pirenejskiej procesem folkloryzacji konkretnego faktu historycznego z niezbyt odległej przeszłości. Przedmiotem procesu stała się niezwykła postać miejscowego proboszcza, Paula Mothe, żyjącego w latach 1765-1855, człowieka wykształconego, poety, a równocześnie kutwy i bezwzględnego wyzyskiwacza miejscowej ludności, parającego się czarną magią "bezbożnika", posądzanego o czary i konszachty z diabłem. Autor przedstawiwszy jego życiorys wykazał następnie, jak niesamowita działalność despotycznego duszpasterza obrosła w legendę i zobiektywizowawszy się w zbiorowej świadomości lokalnej przeszła do kategorii podań ludowych. O ile trzy ostatnie pozycje uznać można za "dania podstawowe" redakcyjnego diner d'adieux, o tyle trudno nazwać deserem następny punkt programu, w którym autor wystąpił z tematem zgoła niepolitycznym, udowadniając, że nic co ludzkie nie jest obce francuskiemu folkloryście 2. Z rubaszną, iście rabelaisowską dosłownością podjął on osobliwy problem roli w folklorze zjawiska fizjologicznego określanego przez medycynę eufemistycznym mianem "wiatrów". Dowiadujemy się więc, że w folklorze francuskim jest to problem niebłahy; zjawisko ma wymiar prawie obrzędowy, a jego aspekt prawno-obyczajowy wywodzi się ze średniowiecza, co autor wytropił nie tylko w dziele Rabelaisa, lecz także w XIV -wiecznej ikonografii. Samo życie! Na deser natomiast, jak przystało, zaserwowano coś lekkiego a przyjemnego 2 CI. Ga-ignebet, Une coutume de folktore jv,-idique dans l'ocu urc de Ha betais, s. łB3. �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 269 i czasoPism w postaci zarysu katalogu gier i zabaw dziecięcych 3. Jest to projekt systematyki francuskiego folkloru dziecięcego obejmującej całokształt zjawiska, a więc nie tylko same formuły zabaw, lecz także ich akcesoria w postaci form folkloru słownego (wyliczanki, recytacje, formułki magiczne), gestyki i mimiki oraz rekwizytów (w tym zabawek). Autor podzielił całość na dwa zasadnicze działy, z których pierwszy obejmuje zabawy wyłącznie dziecięce, drugi - gry przypadku, przeznaczenia, wróżebne, rytualne i magiczne. Każdy z działów zawiera dalszą klasyfikację ujmującą zjawiska w punktach i podpunktach, zależnie od ich treści i formy. Pracę uzupełnia obszerny aneks zawierający przykładowe opisy zabaw i towarzyszących im tekstów słownych. Na pozycję tę warto zwrócić uwagę polskich etnografów, ponieważ brak u nas dotychczas wyczerpującej systematyki folkloru dziecięcego. Trzeba tylko dodać, że powinna ona obejmować także melodyczną stronę recytacji i śpiewek dziecięcych, czego Boratav w swoim projekcie nie uwzględnił. Niczym "zaproszenie do tańca" po bankiecie zabrzmiał tytuł ostatniej rozprawy omawianego "zeszytu specjalnego": L'enseignernent rnilitaire de la danse et les traditions populaires H. i J.-M. Guilcherów (s. 273), w której autorzy informują, że warmii francuskiej przez cały wiek XIX nadobowiązkowe nauczanie tańca należało do programu szkolenia żołnierzy, a następnie probują ustalić związki zachodzące między tańcami koszarowymi, a ludowymi tradycjami tanecznymi. Wydaje się, że praca zyskałaby wiele, gdyby autorzy ograniczyli się do pierwszej części tytułu, bowiem wnioski końcowe okazały się więcej niż skromne. Skonsumowawszy nader obfite menu "numeru specjalnego" z pewną ulgą sięgamy po drugi, na szczęście już zwyczajny zeszyt rocznika. Zawiera on tylko 2 artykuły. W pierwszym z nich G.-H. Riviere wypowiada się na temat wartości estetycznych francuskiej architektury wiejskiej 4. Publikacja budzi zainteresowanie już samym ujęciem tematu w kategoriach czysto estetycznych, co nie często się zdarza etnografom piszącym o tradycyjnej kulturze ludowej - zwykle bowiem ten aspekt pomijany jest zupełnie, lub co najwyżej bywa wstydliwie ukryty w podtekście. Tutaj zaś autor stara się explicite wykazać, na czym polega piękno tradycyjnej architektury wiejskiej, biorąc pod uwagę nie tylko jej cechy strukturalne, lecz także funkcje socjalne i ideologiczne, otoczenie, kompozycję krajobrazu. Następnie omawia kryzys estetyczny architektury wiejskiej, wnikliwie odsłaniając jego przyczyny, wreszcie próbuje zdefiniować estetykę wiejskiego budownictwa współczesnego na tle cywilizacji przemysłowej. Autor nie ogranicza się tylko do stwierdzenia istniejącego stanu, lecz proponuje także rozwiązania zmierzające do ochrony tradycyjnych walorów estetycznych poruszając m. in. problem skansenów, rekonstrukcji, stylizacji itp. Praca jest bardzo na czasie, bowiem dotyczy palącego problemu gwałto\vnego zaniku tradycyjnej kultury materialnej, aktualnego w całym cywilizowanym świecie. Toteż gdyby pominąć w niej niektóre ściśle francuskie realia, byłaby z pewnością odbiciem zjawisk występujących w wielu innych krajach także w Polsce. Rocznik zamyka artykuł pióra H. Tremaud zatytułowany Les joutes proven~ales(s. 349), w którym autorka pisze na swój ulubiony temat pojedynków nawodnych - tym razem w Prowansji. Bliżniaczy artykuł - tyle że w odniesieniu do Langwedocji - ogłosiła już w 16 roczniku kwartalnika 5. Można mieć nadzieję, że po drodze do monografii, jaką niezawodnie zechce napisać, nie zanudzi abonentów kolejnymi replikami w miarę tropienia zwyczaju w dalszych regionach Francji. a P. N. Boratav, 4 G. H. Riviere, S. 331. .5 Les jOlłtes Une premii're ebu1Lcl1e cle cataLogue des jeux franc,;ais, s. 195. Notes sILr les caracteres est1uHiqlles LIe la maison rurale jranr;aise, longuedociennes, ATP 1961:ł, z. 1. Hec. zob.: "Lud", t. 56. s. 309. �270 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Ostatnie 100 stron rocznika zajmuje zestawienie filmografii, dyskografii i bibliografii za rok 1969. Rozstając się z Arts et Traditions Populaires chciałoby się choć w kilku słowach podsumować l8-letni dorobek czasopisma. Nie jest to jednak możliwe choćby dlatego, że nasz bliższy z nim kontakt ograniczał się do kilku ostatnich roczników omawianych na tych łamach. Tak więc trzeba poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że - jak się zdaje - organ ten, będący odpowiednikiem polskiego "Ludu", dobrze służył patronującemu mu Francuskiemu Towarzystwu Etnograficznemu (znów analogia do naszego PTL), ukazując kierunki zainteresowań i metody pracy francuskich etnografów, a zarazem odzwierciedlając interesującą złożoność dawnej i współczesnej kultury ludowej Francji. Żegnamy się jednak z dotychczasowym tytułem bez żalu, w przeświadczeniu, że jego kontynuator "Ethnologie Fran<;aise" w jeszcze doskonalszy sposób będzie informować o stanie i osiągnięciach francuskiej etnografii. Le roi est mart; vive Ie roi! Bogusław Ethnologie Franr;aise. Revue de la Societe d'Ethnographie serie, t. l, annee 1971, Paris 1971, z. 1-4, ss. 399. Linette Fran<;aise. Nouvelle Od roku 1971 rocznik Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego ukazuje się pod nazwą "Ethnologie Franr;aise" (poprzednio "Arts et Traditions Populaires") i w innym formacie i opracowaniu graficznym. Głównymi redaktorami czasopisma są: 1. Chiva, J. Cuisenier, J. Le Goff oraz M.-L. Teneze. Pierwszy tom pisma wyszedł w nieco zmienionym również układzie treści, zawiera obok artykułów działy: Badania stosowane, Działalność instytucji naukowo-badawczych, Prace monograficzne oraz Recenzje i kronika, a na końcu zamieszcza spis publikacji otrzymanych w latach 1970-1971 przez bibliotekę Musee des Arts et Traditions Populaires i Centre d'Ethnologie Fran<;aise. Nie ma w czasopiśmie rocznej bibliografii etnologii francuskiej, która od 1947 r. ukazywała się najpierw w "Mois d'Ethnographie Franr;aise", a potem w "Arts et Traditions Populaires". Jest to zapewne spowodowane koniecznością dostosowania dawnego układu bibliografii do rozwoju współczesnej etnologii francuskiej, która bardzo szeroko wyszła poza ramy folkloru. Dział kronikarski uległ ograniczeniu jedynie do działalności Societe d'Ethnographie Fran<;aise. Omawiany rocznik zawiera artykuły o bardzo zróżnicowanej problematyce, obejmującej swym zasięgiem różne regiony i obszary społeczne oraz okresy historyczne Francji. Zeszyt 1 otwiera krótki, wprowadzający artykuł czołowego współczesnego etnologa francuskiego, J. Cuisenier, Construire san objet: l'ethnologie franr;aise et san domaine, w którym autor postuluje rozszerzenie obszaru badań etnologii narodowej na cały etniczny obszar francuski, rozumiejąc pod tym pojęciem "zespół kultur mówiących językiem francuskim i społeczeństw emigracji francuskiej, bez względu na miejsce i czas ich założenia" (s. 9). Do obszaru francuskiego zalicza umownie Francję, francuskojęzyczne tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz �Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism 271 terytoria zamorskie, takie jak Antyle, Gujana i Reunion. Jego zdaniem, przedmiotem etnologicznych badań tego obszaru powinno być przede wszystkim uchwycenie struktury i funkcjonowania systemów społecznych i kulturowych charakterystycznych dla społeczeństw tych terenów. Autor zaznacza, że należy zawsze pamiętać o wzajemnych pokrewieństwach i wspólnej tradycji kulturowej, że nie można zamykać się w jałowości badań monograficznych, ani też ograniczać się do ich wzajemnych porównań. P. Bouissac z Kanady, Une traite acrobatique du XVle sieCZe. Essai sur la paradigmatique des modeles de la description, zajął się Rozprawą o akrobacji A. Tucearo z 1599 r. jako traktatem nie tylko ważnym ze względu na dokument ludowej tradycji, ale również jako przekazem umożliwiającym przeprowadzenie analizy warunków i sposobu opisu ruchu ciała ludzkiego i gestów. Podobny charakter posiada artykuł F. Lancelot, £criture de la danse. Le systeme Feuillet, którego przedmiotem jest zbadanie systemu znaków, charakteryzujących taniec w czasie i przestrzeni, opracowanego przez R. A. Feuillet w jego pracy La Choreographie opublikowanej w 1700 r. w Paryżu. A. Charraud, Analyse de la representation des ages de la vie humaine dans les estampes populaires du XIXe siecle, przeprowadza strukturalną analizę 20 wybranych XIX-wiecznych ludowych rycin przedstawiających okresy życia (les ages de la vie). Zakłada on istnienie w nich wspólnej ukrytej struktury obrazu, będącej zarazem uzewnętrznieniem pewnego wzoru, który ludowy sposób myślenia wytworzył dla ukazania - przy pomocy symboli - poszczególnych okresów życia kobiety i mężczyzny. W dziale badań stosowanych G. Delcroix, Utilisation de l'electroosmose pour la conservation des objets ethnographiques, wkracza w problemy konserwatorstwa i omawia z punktu widzenia teoretycznego i praktycznego zastosowanie elektroosmozy przy konserwacji obiektów etnograficznych. W dziale omawiającym prace instytucji, czołowy muzeolog i etnolog francuski, G. H. Riviere, Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience fran~aise d'un musee de l'environnement, przedstawia założenia organizacyjne muzeum powstającego na wolnym powietrzu w regionie Landes (Akwitania). Jest to eksperyment nieznany w skali światowej, godny uwagi również polskich muzeologów, gdyż muzeum - park naturalny - będzie w rzeczywistości kompleksem kilku muzeów zajmujących się człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym. Zasadniczo składać się będzie z dwóch rodzajów placówek muzealnych: czasu i przestrzeni, równocześnie też stanie się instytutem naukowym i ośrodkiem rekreacyjnym. Zeszyt 2 otwiera obszerny teoretyczny artykuł J. M. Guilcher, Aspects et problemes de la danse populaire traditionnelle. Autor zajmuje się w nim jednym z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań francuskiej etnologii narodowej - tańcem ludowym. W pierwszej części porusza zagadnienie samego tańca, w drugiej zajmuje się problemem funkcjonowania tradycji tańca w środowisku wiejskim. I tu ciekawa uwaga: zasadniczym problemem tradycji jest dla niego sposób przekazu doświadczeń, wiedzy i umiejętności tańca z pokolenia na pokolenie. Z kolei M. Amiot i H. de Fontmichel w swoim socjologiczno-historycznym studium o systemie społeczno-politycznym Nicei (Nice, un exemple de monarchie elective au XIXe siecle) zajęli się bardzo interesującym zjawiskiem współczesnego partykularyzmu. Nicea jest miastem otwartym, o silnie rozwiniętej turystyce i handlu, ale zarazem przykładem świadomej, politycznej i kulturalnej izolacji, która nie jest dziedzictwem odległej historii, lecz zjawiskiem nowym, przyniesionym przez emigrantów w połowie XIX wieku. W dziale monografii, M. Segalen, La confrerie de Charite de Daubeuf-la-Campagne, Eure, zajmuje się jednym z Bractw Miłosierdzia, działającym jeszcze w 1950 r. na terenie Normandii. Zeszyt 3-4 zawiera 8 artykułów. P. Bouissac, Pour une analyse ethnologique des �272 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism entrees de clowns: construction de l'objet et esquisse de la methode, podjął malo dotychczas rozpracowany w etnologii temat klownów cyrkowych. Cyrk i zjawisko komizmu coraz częściej pojawiają się w pracach francuskich i kanadyjskich etnologów. Autor artykułu zajął się występowaniem klownów na arenie cyrkowej i przeprowadza ich etnologiczną analizę. Dwa artykuły podejmują zagadnienia literatury ludowej. D. Laurent, La gwerz de Skolan et la legende de Merlin., pisze o ludowej bretońskiej balladzie o Skolanie i legendzie o Merlinie. Ballada o życiu Skolana jednego z bohaterów ludowych - należy do naj żywotniejszych wśród ludowych pieśni anegdotycznych znanych w Bretanii pod nazwą gwerziou. Autor dokonuje porównań tej ballady z niektórymi wątkami w dawnej literaturze galijskiej oraz starofrancuskiej. Dostrzega bardzo wyraźne związki między współczesnym bretońskim Skolanem, a dawną celtycką legendą o Merlinie. W drugim artykule, P. Richard, F. Levy i M. de Virville, Essai de description des contes merveilleux, autorzy starają się określić formy analizy baśni cudownych. Analiza ta powinna służyć co najmniej dwom celom: l) powinna umożliwić przedstawienie opowieści w sposób wskazujący na wszystkie istotne dla folklorysty elementy i umożliwiający dalsze ich badanie oraz skatalogowanie utworu, 2) forma analizy powinna być przystosowana już do mechanicznego opracowania komputerowego. Rozwiązaniu tych problemów poświęcony jest cały artykuł. Z kolei J. Nicourt w artykule pt. Fabrication de cloches fondues. Permanence des techniques, zajął się tradycyjną produkcją dzwonów we Francji i doszedł do wniosku, iż technika odlewania dzwonów pozostaje niezmienna we Francji od XIV w. F. Raphael, Rites de naissance et medicine populaire dans Ie juda'isme rurale d'Alsace, pisze o obrzędach urodzinowych i medycynie ludowej oraz znachorstwie u Żydów alzackich. F. Loux, Pratiques popu/aires d'hygiene et de prevention de la maladie, przedstawia prohlematykę nowo podjętych przez Centre d'Ethnologie Fran~aise pod kierunkiem J. Cuisenier, badań nad ludową higieną i zapobieganiem przed chorobami. Zeszyt zamykają dwie monografie: R. Froehlicher, Une ferme alsacienne i C. Michel, Une credence provent;ale. Jacek L'Ethnographie. Wyd. Societe annee 1972, Paris1972, ss. 100. d'Ethnographie de Paris. Nouvelle Bednarski sćrie, nr 66. Rocznik zawiera 7 artykułów: R. Lacombe, Cap Tersanabal (dotyczy akademii "naukowej", stworzonej w XV wieku przez infanta portugalskiego, Don Henriąue, na przylądku Sagres w Portugalii); R. P. Delawarde, A propos de la sauvegarde des Indiens et de leur style de vie (W sprawie ochrony Indian i ich sposobu życia; studium o Indianach Galibi w Gujanie); J. Belin-Milleron, Inventaire ethnologique d'un canton rural Saint-Sauveur en Puisaye (Yonne). Introduction (o etnologicznym inwentarzu wiejskiego kantonu Saint-Sauveur dologiczne wprowadzenie); C. Maxia, La civilisation nuraghique sciences anthropologiques (Kultura "nuraghe" w świetle nauk methodologique Puisaye, metoli /a /umiere des antropologicznych. w �Recellcje, wydawnictw pTceglądy 2.3 i czasopism ~tudium o religijnych budowlach służących do osuszania ciał zmarłych na Sardynii); B. Delfendahl, Le culte champetre dans un village de L'Inde. Description systernatique (Wiejski kult religijny we wsi indyjskiej); S. Thierry, A propos de La litterature populażre du Cambodge (11). Trois contes (A propos literatury ludowej Kambodży, cz. ll: Trzy opo\viadania); H. Kani, Les types d'installation des habi!ants de bateaux <i Shatin, N. T., Hang-Kong (Typy osiedlenia mieszkańców łodzi w Shatin, Nowe Terytoria - Hongkong). Jacek The journal .'.Ian. of the Royal Anthropological Institute, Bednarski t. 7, nr 1-4, Lon- do;] 1972. Kwartalnik, wydawany przez Królewski Instytut Antropologiczny Wielkiej Brytanii i Irlandii \V Londynie, od 1965 1". jest kontynuacją dwóch czasopism: "Journal or the Royal Anthropological Institute" i "Man". "Man" zawiera artykuły z zakresu antropologii społecznej, w ramach której dużo miejsca poświęca wyspecjalizowanym dziedzinom: antropologii ekonomicznej, prawnej i politycznej, a także ekologii kultury i problemom języka; zamieszcza również prace z dziedziny antropologii fizycznej i archeologii 1. Nr l. zawiera: Peter J. Newcomer, The Nuer are Dinka; an essay on origins and environmental determinism (Nuerowie są Dinka; esej o pochodzeniu i determin~zmie środowiskowym). Autor dowodzi, że Nuerowie i Dinka stanowili jeden lud o v:splJlnej kulturze, rozbity wskutek oddziaływania czynników środowiskowych. Nicolas Peterson, Totem:/sm yesterday; sentiment and local organisati,on among the Australian Aborigines (Totemizm wczoraj; uczucie i organizacja lokalna u tubylców australijskich), Opierając się na przykładzie dwóch ludów: Murngin z Ziemi Arnhema i Walbiri z Pustyni Centralnej, autor wykazuje istnienie związku między totemizmem i organizacją lokalną, podkreślając znaczenie stosunku uczuciowego do teryiorium. na którym działali przodkowie. Charles R. Peters, Evolution Of the capacity for language; a new start on an old problem (Ewolucja zdolności do utworzenia języka; nowe podejście do starego problemu). Glynn Cochrane, Legal decisions and processllal models of law (Ro;:strzygnięcia prawne i procesualne modele prav,;a), Studium z zakresu antropologii prawnej. Talal Asad, Marketmodci, class structure and consent; a reconsideration of Swat political organisation (Model rynku, struktura klasowa i zgoda; ponowne rozpatrzenie organizacji politycznej Swat"). Hoger Gomm, Harlots and bachelors; marital inst.ability among the Coastal ['ligo of Kenya (Nierządnice i kawalerowie: nietrwałość małżeństw u Digo z Kenii, zamieszkałych wzdłuż wybrzeża). Stephen Pastner & Carroll McC, Pastner, Agriculture, kinship and politics in southern Baluchistan (Rolnictwo, pokrewieństwo i polityka \\. południO\\'ym Bcludżystanie). ] Pr·zy dziEd7.in. 2. S\\'C11 :r- -- Lud. t. pr('ze!lt<~cji - 59 St'H1 a nyi-i:ułtn\" ',v P~kistan~e. ponlij;lrn specjalistyczne prace z tych ostatnich o\\'óch �274 Recenzje, przeg!qdy wydawnictw i czasopism Nr 2. Henry T. Lewis, The role of fire in domestication of plants and animals a hypothesis (Rola ognia w przyswojeniu roślin uprawnych i udomowieniu zwierząt w południowo-zachodniej Azji; hipoteza), Roy 1". Elier.. The marsupial in Nuaulu ritual behaviour (Kuskus w rytualnych zachowaniach Nuaulu). Ukazanie i próba wyjaśnienia roli zwierzęcia - kuskusa workowatego w rytuałach (szczególnie - narodzinowych i inicjacyjnych) Nuaulu, małej grupy zamieszkującej południowo-środkową część wyspy Seram we wschodniej Indonezji. Jorge Sabater Pi & Colin Groves, The importance of higher primates in the diet o; the Fang of Rio Muni (Znaczenie wyższych Naczelnych (Antropoidów) w pożywieniu ludu Fang znad Rio Muni). K. A. Gourlay, The ox and identification (Wół i identyfikacja). Celem artykułu jest przedstawienie świadectw koncepcji identyfikacji u ludu Karimajon w północno-wschodniej Ugandzie, wskazanie na znaczenie tej "identyfikacji" w jej psychospołecznym kontekście oraz wyjaśnienie, dlaczego do tego szczególnego związku wybierany jest właśnie wól. David B. Kronenfeld. Guttman scaling; problems of conceptual domain, unidimensionality, and historical inference (Skalowanie Guttmana; problemy zakresu pojęciowego, jednowymiarowaści i dedukcji historycznej). Autor sprawdza użyteczność skali Guttmana w badaniach nad organizacją społeczną. Jean-Claude Muller, Ritual marriage, symbolic fatherhood and initiation among the Rukuba, Plateau-Benue State, Nigeria (Małżeństwo rytualne, symboliczne ojcostwo i inicjacja u Rukuba ze Stanu Plateau-Benue w Nigerii). T. J. H. Chappel, Critical carvers; a case study (Krytyczni rzeżbiarze; studium przypadku). Analiza stosunku dwóch rzeźbiarzy z plemienia Egba (zamieszkałych w Abeokuta w zachodniej Nigerii) do twórczości własnej i konkurentów. Nr 3. R. G. Willis, Pollution and paradigms (Skażenie i paradygmaty}, Autor omawia i porównuje dwie teorie na temat przyczyn chorób u ludu Fipa z południowo-zachodniej Tanzanii: koncepcję "niefachową" ("lay") albo ludową ("folk") i teorię grupy tubylczych specjalistów "lekarzy" ("doctors"), którą można, zdaniem autora, uznać za odpowiadającą pojęciu "naukowego paradygmatu" T. S. Kuhna. Michael D. Lieber, Opposition to peyotism among the western Shoshone; the message of traditional belief (Opozycja wobec peyotyzmu u zachodnich Szoszonó\\'; misja tradycyjnej wiary). Rola tradycyjnych koncepcji: siły duchowej, przyczyn chorób i ich leczenia w wytworzeniu i wyrazie opozycji do peyotyzmu. J. Davis. Gifts and U. K. economy (Dary a ekonomia brytyjska). Próba zastosowania teorii daru Maussa do wysoko rozwiniętego społeczeństwa brytyjskiego. Louise Morauta. The politics at cargo cults in the Madang Area (Aspekty polityczne kultów cargo w rejonie Madang). Dotyczy rejonu wokół miasta Madang na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. Eleanor Rosch Heider, Probabilities, sampling, and ethnographic method; the case of Dani colour names (Prawdopodobieństwa, próbki statystyczne a metoda etnograficzna; przypadek nazw kolorów u Dani 3). Raymond Firth, Methodological issues in economic anthropology (Review Al'Licle). (Rozwiązania metodologiczne w antropologii ekonomicznej - artykuł recenzyjny). Nr 4. Anthony Forge, The golden tleece (Złote runo). Odczyt poświ~cony pamięci B. Malinowskiego, a szczególnie jego dziełu Argonauci zachodniego PacYfiku, wygłoszony w London School of Economics and Political Science 7 marca 1971 r. Hobert Dirks, Networks, groups and adaptation in an AtTO-Caribbean communitll (Układy, grupy i adaptacja w społeczności afro-karaibskiej). Analiza stosunku mit:dzy nieformalnymi, personalnymi układami i sformalizo\\'anymi grupami \\' spoin southwest 3 Dani - Asia; rolniczy lud papuaski w górach Nowej Gwinei zachodniej, �Recenzje, łeczności afro-karaibskiej The Nuer and the Dinka; przeg!qdy wydawnictw 275 i czasopism z Brytyjskich Wysp Dziewiczych. Maurice Glickman, (Nuerowie i Dinka; dalsze uwagi). Doty-· czy ekologii, struktury społecznej i problemów "mutacji" społecznej. Roy Wagner, Incest and identity; a critique and theory on the subject of exogamy and incest prohibition (Kazirodztwo i tożsamość; Krytyka i teoria na temat egzogamii i zakazu kazirodztwa). Jacob Black, Tyranny as a strategy for survival in an "egalitarian" society; Luri facts versus an anthropological mystique (Tyrania jako środek przetrwania w "egalitarnym" społeczeństwie; fakty kultury Luri przeczą mistyce antropologicznej). Autor próbuje udowodnić na przykładzie społeczności Luri z Luristanu - górskiej prowincji w zachodnim Iranie, że w pozornie egalitarnych społeczeństwach Srodkowego Wschodu w istocie panuje tyrania, a nierówność przenika całą strukturę społeczną. Margaret Pamment, The succession of Salomon; a reply to Edmund Leach's essay "The legitimacy of Solomon" (Spuścizna Salomona; odpowiedż na esej Edmunda Leacha Prawowitość władzy Salomona). Krytyczne sprawdzenie przeprowadzonej przez Leacha analizy strukturalnej biblijnego mitu o Salomonie i propozycja alternatywnej analizy. a further note Danuta Man. The journal of the Royal Anthropological Institute, Penkala t. 8, nr 1-4, London 1973. Nr 1. Veena Das, The structure of marriage preferences; an account from Pa- (Struktura preferencji małżeńskich; relacja z literatury pakistańskiej). Opis praktyk stosowanych przy aranżowaniu małżeństw między kuzynami na podstawie pakistańskiej literatury ludowej w języku Urdu. J. I. Prattis, Strategising man (Człowiek jako strateg). Autor rozpatruje problem z zakresu antropologii ekonomicznej: podejmowanie racjonalnych decyzji i jego warunki w społeczeństwach prymitywnych i chłopskich. Przyjęty schemat analizy stosuje w odniesieniu do pieniądza - muszli z Wyspy Rosell. Sachiko Hatanaka, Conflict of laws in a New Guinea Highlands society (Konflikt praw w społeczeństwie z gór Nowej Gwinei). Obraz konfliktu między wprowadzonym przez administrację australijską prawem oficjalnym, a prawem zwyczajowym u ludu Sinasina z gór Nowej Gwinei. R. W. Wyllie, Introspective witchcraft among the Effutu of southern Ghana (Introspektywne czarownictwo u Effutu z południowej Ghany). Opis czarownictwa "samooskarżycielskiego" ("confession-oriented"). Allice Singer, Marriage payments and the exchange of people (Płatności małżeńskie i wymiana ludzi). Na podstawie analizy materiałów z prac Evans-Pritcharda o Nuerach autorka stwierdza, że tzw. wymiana kobiet przez małżeństwo jest nie odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy konstrukcją badaczy - mężczyzn, wynikającą z niedoceniania roli kobiet. W istocie - poprzez małżeństwo dokonuje się wymiana osób - i kobiet, i mężczyzn. Nr 2. J. Davis, Forms and norms; the economy of social relations (Formy i normy; ekonomia stosunków społecznych). Odczyt poświęcony pamięci Malinowskiego, dotyczący teorii wzajemności. Wygłoszony w London School of Economics and kistani fiction �27G Political Recenzje, wydawnictw i czasopism Science 27 lutego 1973 r. David McKnight, Sexual symbolism of food among seksualna pożywienia u Wik-Mungkan 1). Don Han- Wik-Mungkan (Symbolika delman, Gossip in encounters; the przeglqdy the transmission Of information in a bounded social (plotka przy spotkaniach; przekaz informacji w ograniczonym układzie społecznym). Autor analizuje powstawanie i przekazywanie plotki podczas spotkań w oddziaływaniu "face-to-face", na przykładzie stosunków między pracownikami małego warsztatu typu chałupniczego w Jerozolimie. William G. Dalton, Economic change and political continuity in a Saharan oasis community (Zmiana ekonomiczna i ciągłość polityczna w społeczności saharyjskiej oazy). Analiza dotyczy pasterskiego plemienia Riah z libijskiej oazy Sawknah. Emiko Ohnuki-Tierney, Sakhalin Ainu time reckoning (Rachuba czasu u Ajnów sachalińskich). Nr 3. Ursula Sharma, Theodicy and the doctrine of karma (Teodycea i doktryn~ karma). Autorka na podstawie badań terenowych prowadzonych w wiosce w prowincji Himachal Pradesh w Indiach sprawdza, jak potrzeba kulturowego rozwiązania problemu cierpienia została wypełniona w ludowym hinduizmie. Warren Shapiro, Residential grouping in northeast Arnhem Land, (Ugrupowania lokalne w północno-wschodniej Ziemi Arnhema). Vernon Reynolds, Ethology and anthropology (Review article). (Etnologia i antropologia - artykuł recenzyjny). Lilo Stern, lnter-houshold movement in a ladino village of southern Mexico (Przemieszczenia lokalne w wiosce latynoskiej w południowym Meksyku). Artykuł dotyczy fluktuacji w zamieszkaniu we wsi Tapada w stanie Chiapas w południowym Meksyku. Shirley G. Ardener, Sexual insult and female militancy (Zniewaga seksualna a kobieca wojowniczość). Autorka rejestruje, głównie na podstawie danych z zachodniego Kamerunu, przejawy wojowniczości kobiet afrykańskich, zwracając uwagę na fakty, które mogłyby, jej zdaniem, rzucić światło na dzisiejszy ruch wyzwolenia kobiet w Ameryce i Anglii. W. Arens, Tribalism and the poly-ethnic rural community (Trybalizm a polietniczna społeczność wiejska 2). C. R. Hallpike, Functionalist interpretations of primitive warfare (Funkcjonalistyczne interpretacje prymi tywnej wojny). Nr 4. Kenneth David, Until marriage do us part; a cultural account Of Jaffna Tamil categories for kinsman (Dopóki małżeństwo nas nie rozdzieli; sprawozdanie kulturowe z kategorii pokrewieństwa Tamilów półwyspu Dżaffna). Autor, w miejsce metody badania terminów pokrewieństwa za pomocą analitycznych kategorii klasyfikacyjnych, proponuje podejście "kulturowe", polegające na użyciu tubylczych kategorii dla zaklasyfikowania terminów pokrewieństwa i reguł małżeńskich. Tytuł artykułu wywodzi się z jednej z tubylczych "teorii" Tamilów z półwyspu Dżaffna, która znajduje wyraz w poglądzie, że brat i siostra "dzielą krew" dopóki nie rozdzieli ich małżeństwo siostry. Ernest Gellner, Primitive cornmunism (Review article). (Pierwotny komunizm - artykuł recenzyjny). Autor recenzuje pracę zbiorową badaczy radzieckich: Ochotniki, sobirateli, rybolovi; problemy socjalno-ekonomiceskich otnosenii v dozemledelceskom obscestve, Akademia Nauk SSSR, Institut Etnografii, Leningrad. Joanna Overing Kaplan, Endogamy and the mariage alliance; a note on continuity in kindred-based groups (Endogamia i więż małżeńska; uwagi o ciągłości w grupach opartych na pokrewieństwie). Autorka odnajduje w więzi małżeńskiej czynnik formowania i umacniania grup pokrewieństwa w społecznościach, które nie posiadają silnej koncepcji wspólnego pochodzenia. Rozpasetting 1 Plemię australijskie. 2 Na podstawie badań 3kiej \\7 północnej Tanzanii. prowadzonych w Mto W<l Mbll - polietnicznej społeczno"ci wiej- �Recenzje. przegLqdy wydawnictw 277 i czasopism truje małżeństwo endogamiczne w trzech wybranych społecznościach i w podsumowaniu wyróżnia trzy analityczne kategorie endogamii. B. Edward Pierce, Status competition and personal networks; informal social organisation among the Nengre (Współzawodnictwo o status a sieć stosunków personalnych; nieformalna organizacja społeczna u Nengre z Paramaribo). Artykuł dotyczy stosunków społecznych u Kreolów niższego statusu (zw. Nengre) z Paramaribo w Gujanie Holenderskiej. H. U. E. Thoden van Velzen, Robinson Crusoe and Friday; strength and weakness of the Big Man paradigm (Robinson Cruzoe i Piętaszek; siła i słabość paradygmatu Wielkiego Człowieka). Tematem artykułu jest "paradygmat Wielkiego Człowieka" - tak określił autor pewien schemat konceptualny (w sensie kuhnowskim), stosowany w studiach z zakresu antropologii politycznej, a polegający na badaniu życia społecznego z przyjęciem perspektywy istnienia potężnych jednostek, relacji między nimi, stosunków między przywódcą i jego stronnikami. Autor sprawdza wartość tego paradygmatu, jego siłę wyjaśniającą, w dwóch wymiarach: metafizycznym i instrumentalnym. Przedstawiając "wymiar metafizyczny" paradygmatu posługuje się porównaniem z wątkami tematycznymi powieści Daniela Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe. Badanie wartości paradygmatu doprowadza autora do wniosku, że istnieje szereg zjawisk empirycznych, które trudno wyjaśnić w ramach studiów "Wielkiego Człowieka" i że przy badaniach prowadzonych z tej perspektywy wiele ważnych zagadnień zostaje pominiętych. Hilda Kuper, Costume and cosmology; the animal symbolism of the ncwala (Kostium a kosmologia; symbolika zwierzęca ncwala). Autorka analizuje strój rytualny noszony podczas ncwala najważniejszego dorocznego rytuału królewskiego Suazi z południowo-wschodniej Afryki. Podkreśla sposób, w jaki występujące w kostiumie obrzędowym symbole zwierzęce wyrażają kosmologię. of Paramaribo Danuta Penkala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/154ce71449b63cbf136f48b99a842654.pdf a95857dcbc2889c5d19e4a1700b2c155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1379 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.279-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 59, 1975 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁOWNEGO PTL ZA OKRES OD 30 CZERWCA 1973 DO 15 WRZEŚNIA 1974 R. 1. Stan organizacyjny Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało 19 Oddziałów: w Gdańsku, Bytomiu, Kielcach, Koszalinie, Krakowie z Kołem zainteresowań kulturą Indian, Lublinie, Łańcucie, Łodzi z Kołem terenowym w Opocznie, Mszanie Dolnej, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu z Kołem terenowym w Kcyni, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. W dniu 15 września 1974 r. Towarzystwo liczyło 742 członków. Skład władz Towarzystwa, wybranych w dniu 8 czerwca 1973 r. w Lublinie na sprawozdawczo-wyborczym Walnym Zgromadzeniu Delegatów, nie uległ zmianic (zob. wykaz nazwisk i funkcji w t. 58 "Ludu", s. 319). II. Działalność ogólno-organizacyjna W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie plenarne Zan:ądu Główncgo (30 III 1974) i trzy posiedzenia Prezydium ZG (22 VIII, 6 X, 8 XII D73). Przedmiotcm posiedzeń Zarządu Głównego były sprawy organizacyjno-naukmH;, administracyjne, finansowe oraz wydawnicze. Główna Komisja Rewizyjna przepro\vadziła kontrolę działalności PTL (14-15 XII 1973). Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Zgodnic z plancm pracy Zarząd Główny ukończył w okresie międzyzjazdowym szereg akcji organizacyjno-naukowych, zainicjowanych w latach wcześniejszych. Żywe odbicie \II międzyzjazdowej działalności Zarządu znalazły wydarzenia Roku Nauki Polskiej, takie jak: II Kongres Nauki Polskiej i VII Międzynarodowy Kongres Slawistów \\i Warszawie oraz Zjazd Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia w Krakowie. Przedstawiciele PTL aktywnie uczestniczyli w przygotowaniach do Kongresu Nauki. VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów został poświ<;cony 57 tom "Ludu" oraz dedykowano mu pracę M. Kasjana pt. Dumy ukraiJ/skie: w czasie obrad zorganizowano punkt sprzedaży wydawnictw PTL. Na Zjeżdzie Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia (4-5 VII 1973), na którym Towarzystwo reprezentowali prezes prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, członek Prezydium prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa oraz przedstawiciel Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga - mgr Medard Tarko, zorganizowano '.'Je współpracy z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polo:1ia" oraz Polskim Wydawnictwem Muzycznym wystawę Dziel wszystkich O. Kolberga i nowości wydawniczych PTL i PWM, połączoną także z punktem sprzedaży tych wydawnictw. Przeprowadzono nadto pożyteczne rozmowy z obecnym na Zjeździe �280 Kronika prezesem Fundacji Kościuszkowskiej w USA, drem Eugeniuszem Kusielewiczem. na temat możliwości współpracy Towarzystwa z Polonią amerykańską. Z okazji udziału polskich etnografów w Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago we wrześniu 1973 r. przekazano Kongresowi wnioski przygotowane w trakcie Konferencji Roboczej Ekspertów Europejskich do Spraw Rybołówstwa, zorganizowanej Vi grudniu 1972 r. przez Oddział Toruński PTL Pobyt przedstawicieli PTL w Stanach Zjednoczonych umożliwi! nawiązanie szeregu cennych kontaktów. W ich wyniku wysłano m. in. do Muzeum Polskiego w Chicago znaczną ilość katalogów DWOK w celu spopularyzowania tego wydawnictwa wśród Polonii amerykańskiej. W dniu 29 X 1973 została podpisana w Bratysławie, a następnie zatwierdzona przez PAN, urnowa o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym (SNS pri SAVio Umowę podpisali: z ramienia PTL - sekretarz generalny PTL, doc. dr hab. B. Jaworska oraz członek Zarządu Głównego, prof. dr J. Burszta; ze strony słowackiej prezes SNS. dr Adam Pranda i sekretarz generalny, dr Andrej Sulitka. Umowa przewiduje współpracę \V zakresie badań naukowych. wymianę wydawnictw oraz \vspółdziałanie organizacyjne. W zakresie naukowym SNS zwróciło się z propozycją podjęcia wspólnych badań na terenach pogranicznych Karpat, które mogłyby stanowić wkład do planu pracy Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat, działającej przy akademiach nauk w Związku Radzieckim, Słowacji i Rumunii' zaś PTL zaprosiło dwóch przedstawicieli SNS do udziału w planowanych w 1974 r. badaniach organizowanych przez Oddział Łódzki PTL na Kaszubach. W związku z przypadającą w 1974 r. 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk, Towarzystwo na łamach swych reprezentacyjnych czasopism: •.Ludu" i "Literatury Ludowej" uwzględniło w szerszym zakresie sprawy współczesnej etnografii i folklorystyki radzieckiej. Wystąpiono również z inicjatywą o nadanie członkostwa honorowego PTL pięciu zasłużonym radzieckim wsp6łpracowr.ikom Towarzystwa. Zarząd Główny, w związku z 80-leciem istnienia PTL, wystąpił o nadanie członkostwa honorowego PTL także czterem dalszym zasłużonym pracownikom naukowym w Polsce i za granicą. W dziedzinie rozwijania współpracy międzynarodowej sukcesem hyło powołanie przedstawicieli PTL, prof. dr K. Zawistowicz-Adamskicj oraz pro". dr M. Znamierowskiej-Priifferowej do prac w Polskim Komitecie Międzynarodowego Roku Ochrony ZabyŁków. W zakresie wewnętrznych spraw organizacyjnych, w związku z przypadającą w 1975 r. 80 rocznicą założenia Towarzystwa i 30-leciem jego działalności w Polsce Ludowej, z inicjatywy sekretarza generalnego podjęto starania o uzyskanie dla członków PTL zasłużonych na polu upowszechniania zagadnień ludoznawczych. spraw kultury ludowej i ochrony zabytków - limitu odznak: "Zasłużony Działacz Kultury" i "Za Opiekę nad Zabytkami". W toku znajduje się sprawa typowania przez Oddziały kandydatów do odznaezeó, równolegle też zatwierdzane są wnioski przez właściwe dla siedzib Oddziałów Wydziały Kultury Urzędów Wojewódzkich . .rednocześnie wszczęto starania o przyznanie naj bardziej zasłużonym członkom odznaczeń państwowych. W okresie sprawozdawczym miał miejsce żywszy rozwój działalności organów specjalistycznych zespołów PTL. 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej ODiIE pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej skoncentrował się na przygotowaniu materiałów do opracowania polskiej wersji tezaurusa etnograficznego, �Kronika 281 według zasad przy j~tych przez mi~dzynarodową redakcję czasopisma bibliograficznego "Demos". Ponadto oprócz uzupełniania zapoczątkowanych w latach poprzednich wykazów i kartotek oraz kontynuowania prac nad bibliografią etnografii polskiej prowadzoną na zlecenie Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, specjalny wysiłek poświ~cono rozbudowie wykazu instytucji polskich i zagranicznych działających na polu etnografii oraz skompletowaniu kartoteki filmów etnograficznych. Ośrodek opracował także i cz~ściowo rozesłał ankietę biograficzną. Zamierzeniem ODiIE jest bowiem skompletowanie możliwie pełnych danych dotyczących osób działających naukowo na polu etnografii. Część uzyskanych informacji zostanie przekazana Rumuńskiej Akademii Nauk, która przygotowuje słownik biograficzny etnologów europejskich. Wyniki prac dokumentacyjnych Ośrodka (tematy prac, wykazy magisteriów : doktoratów z zakresu etnografii, wystawy etnograficzne i festiwale, sesje krajowe i międzynarodowe, seminaria, konferencje i in.) publikowane są każdorazowo \\. "Ludzie", 2. Biblioteka Główna i Archiwum naukowe oraz wymiana wydawnictw. N a b y t k i B i b l i o t e k i. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 1.124 egz. dzieł zwartych i czasopism, w tym uzyskano: 1.047 egz. w drodze wymiany wydawnictw, 55 z zakupu, 22 z wydawnictw własnych. Na zakup książek wydatkowano 14.800,- zł, w tym: 12908,zł na zakup książek zagranicznych za pośrednictwem ORWN PAN i 1892,-' zł na zakup książek krajowych. W związku z przeciętnym rocznym przyrostem księgozbioru o około 1 000 vol., istnieje problem składowania nowo napływających książek (brak regałów, małe· pomieszczenia, ich niewłaściwe nawilgocenie itp.), który - mamy nadzieję - zostanie rozwiązany po uzyskaniu nowego lokalu. W y p o Ż y c z e n i a. W okresie sprawozdawczym skorzystało w czytelni Biblioteki 1 827 czytelników z 11 902 voluminów czasopism i dzieł zwartych. Z czytelni przeważnie korzystają studenci etnografii i archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 600 czytelnikom 1 800 voluminów. Z wypożyczeń tych korzystają nic tylko studenci (zgodnie z regulaminem Biblioteki), ale także pracownicy bibliotek i redakcji naukowych, zakładów i pracowni, jak np. pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, członkowie PTL i in. Ci ostatni ~prawiają najwięcej kłopotu gdy chodzi o zwrot wypożyczonych tytułów. Od 1974 r. Biblioteka współpracuje z Biblioteką Narodową w Warszawie, wysyłając tam opisy katalogowe książek zagranicznych. Poza tym w okresie sprawozdawczym Biblioteka udzieliła około 260 informacji ustnych i pisemnych. W y m i a n a w y d a w n i c t w. Nawiązano wymianę z 10 nowymi instytucjami zagranicznymi. W maju 1974 r. przeprowadzono kolejną weryfikację kontrahentów. Po wykreśleniu z listy instytucji nie wywiązujących się z umowy i wpisaniu nowych, liczba kontrahentów zagranicznych wynosi 165 jednostek. Wymianę krajową prowadzimy z 57 instytucjami, wobec czego aktualna liczba wszystkich kontrahentów Biblioteki wynosi 222. Wykaz zagranicznych czasopism, które wpłynęły \\. 1973 r. przekazanq do Katalogu Centralnego Biblioteki PAN w Warszawie. Wykazy zagranicznych dzieł zwartych nabytych przez Bibliotekę zamieszczane są \V "Ludzie". Materiały archiwalne udostępniane są zainteresowanym w czytelni Biblioteki we Wrocławiu. 3. Sekcja amerykanistyczna Sekcja amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu skupiała w okresie sprawozdawczym 34 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeregu ośrodków naukowych w kraju. W dniu 20 IV 1974 r. odbyło się organizacyjno-wy- �282 Kronika borcze posiedzenie członków Sekcji, na którym wybrano jej nowy Zarząd. Przewodniczącą została prof. dr Maria Frankowska. Zarząd odbył szereg posiedzeń, poświęconych m. in. przygotowaniom do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego. Seminarium to zorganizowano z pomocą Pracowni Etnograficznej IHKM PAN i Oddziału PTL w Poznaniu w dniach 19-20 IV 1974 r. Program obrad dotyczył względnie jednorodnego profilu tematycznego, który obejmował: w pierwszym dniu obrad - zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej, w drugim dniu - problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. W obradach uczestniczyli przedstawiciele ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci innych, pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii i historii sztuki. W okresie sprawozdawczym członkowie Sekcji opublikowali swe artykuły naukowe, popularnonaukowe, recenzje i omówienia oraz oddali do druku jedną pracę zwartą. W ramach prac badawczych kilku członków Sekcji przebywało za granicą, w tym trzy osoby w Ameryce Północnej i Południowej. \V omawianym okresie ukonstytuowały się trzy nowe sekcje specjalistyczne PTL: Sekcja muzealna, folklorystyczna i filmu etnograficznego. 4. Sekcja muzealna Powołana została przez Zarząd Główny w związku z postulowaną przez ogół członków potrzebą utworzenia ośrodka integrującego środowisko pracowników muzealnictwa etnograficznego, który umożliwiłby wymianę doświadczeń z dziedziny teorii i techniki organizowania badań związanych z działalnością archiwalno-dokumentacyjną, wystawiennictwem i popularyzacyjno-wystawienniczą pracą muzeów i działów etnograficznych. Pracami Sekcji kieruje jej Zarząd (zatwierdzony w dniu 29 III 1974 r.) w składzie: przewodnicząca - prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, sekretarz - mgr A. Jacher-Tyszkowa i członek - mgr J. Lech. Zgodnie z programem, Sekcja stawia sobie zadanie inspirowania oraz realizacji różnorodnych prac naukowo-teoretcznych i praktycznych dotyczących całokształtu zagadnień muzealnictwa etnograficznego, w szczególności zaś i w pierwszej kolejności prac nad ujednoliceniem wszelkiej dokumentacji etnograficznej. Na wniosek Sekcji Zarząd Główny podjął starania o uzyskanie przedstawicielstwa PTL w Międzynarodowym Komitecie IeOM. Zarząd zwrócił się w tej sprawie do Polskiego Komitetu IeOM prosząc o przyjęcie mgr A. .Jacher-Tyszkowej jako członka Komitetu Narodowego do Sekcji Dokumentacyjnej. 5. Sekcja folklorystyczna Sekcja ta podjęła prace pod kierownictwem doc. dr hab. D. Simonides. W związku z brakiem instytucji, która kształciłaby odpowiednich fachowców, członkowie Sekcji stawiają sobie za cel prowadzenie działalności szkoleniowej i popularyzatorskiej oraz dokumentacyjnej w dziedzinie folkloru. Już obecnie w trakcie realizacji znajduje się opracowanie kartoteki osób zajmujących się badaniem poszczególnych działów folkloru, co pozwoli w przyszłości na bezpośrednie nawiązanie współpracy; myśli się bowiem o utworzeniu w PTL punktu konsultacyjnego dla zespołów folklorystycznych, ekspertyz wydawniczych itp. Sekcja planuje również opracowanie słownika wierzeń ludowych polskich oraz wydanie skryptu z zakresu folklorystyki dla potrzeb szkoleniowych. W dalszej perspektywie Sekcja zamierza podjąć długofalową pracę opartą na ścisłej współpracy z Oddziałami oraz z Katedrami i Zakładami Folklorystyki, nauczycielstwem, domami kultury itd. �283 Kronika G. Sekcja filmu etnograficznego Sekcję organizują członkowie Oddziału Warszawskiego PTL. Do najważniejszych zadań Sekcji należą: popieranie stosowania techniki filmowej w pracach badawczych środowiska etnograficznego, współpraca z wytwórniami filmowymi i zainteresowanymi placówkami przy realizacji filmów etnograficznych oraz rozwijanie dyskusji nad metodologicznymi aspektami filmu etnograficznego. Poza działalnością popularyzatorksą i dyskusyjną w zakresie filmu Zarząd Sekcji zamierza prowadzić własną działalność realizatorską i czyni właśnie starania o uzyskanie wyposażenia materialnego, techniczno-sprzętowego. Dzięki życzliwości dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego \V Warszawie Sekcja już obecnie znalazła oparcie o zaplecze techniczne Muzeum. Na zakończenie sprawozdania z prac ogólno-organizacyjnych Zarządu Głównego PTL należy nadmienić, że po długotrwałych staraniach Zarząd uzyskał od Rektora UniwE'rsytetu Wrocławskiego pisemne zapewnienie w sprawie przyznania Towarzystwu jednego ze swych pomieszczeń, w których mieścić się będą w lepszych niż dotąd warunkach siedziba i zbiory PTL. We wskazanym obiekcie prace adaptacyjne rozpoczną się z początkiem 1975 r., by mogły się zakończyć w połowie 1975 L, tj. przed jubileuszowym 50 Walnym Zgromadzeniem Delegatów. III. W okresie sprawozdawczym D z i a ł a l n ość ukazały wy dawn icza się drukiem następujące czasopisma: Lud, t. 57 (poświęcony VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów) pod red. prof. dr J. Burszty Lud, t. 58, pod red. prof. dr J. Burszty Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 15, pod red. prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej Literatura Ludowa, z. 1-6/1973, pod red. prof. dr Cz. Hernasa Z pozycji zwartych wydano: W serii "Biblioteki Popularnonaukowej" - Sląska rzeźba ludowa w drewnie, E. Ozgowicza, pod red. doc. dr A. Nasza W serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" - Wieś śląska w 1840 r. E. Kucharskiej, A. Nasza i S. Rosponda pod red. doc. dr A. Nasza i prof. dr S. Rosponda (pozycję wydano wspólnym kosztem finansowym z Opolskim Towarzystwem Pnyjaciół Nauk) W ramach Dziel wszystkich O. Kolberga ukazał się jeden tom - Sanockie-Krośnieńskie, cz. III, t. 51 Łącznie w okresie sprawozdawczym wydano 29,16 ark. wyd. 29,00 10,75 30,00 10,84 13,75 41,90 165,40 Z przyczyn techniczno-graficznych w 1973 r. nie ukazały się dwa planowane tomy DWOK: t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, cz. l oraz t. 61 Pisma muzyczne, cz. l, chociaż zostały podpisane do druku; ukażą się więc one "poślizgiem" w 1974 1'. Ukazały się natomiast w 1973 r. dwa kolejne tomy Ludu, z których jeden (t. 56) stanowił "poślizg" jeszcze z 1972 1'. SIinansowanie obu tych tomów stanowiło dla Towarzy~twa ogromny wysiłek finansowy. W rezultacie z planowanych w 1973 1'. 176 ark. wyd. wydano 171,56. Opracowując plany, Rada Wydawnicza dąży do wydawania kolejnych prac w zakresie wszystkich serii, w zależności od uzyskiwanych środków finansowych �284 Kronika i możliwości arkuszowych. Możliwości te są jednak z roku na rok coraz skromniejsze. Ograniczenie przez PAN limitu arkuszy wydawniczych ze 176 w 1973 r. do 105 w 1974 r. nie pozwoli wydać Towarzystwu w 1974 r. - poza jednym tomem DWOK - ani jednej pozycji zwartej. Do planu wydawniczego roku 1974 wchodzą zatem tylko stałe czasopisma, tj. Lud, Literatura Ludowa i Łódzkie Studia Etnograficzne (łącznie 70 ark. wyd.), oraz jedna pozycja zwarta - tom DWOK. Opracowania redakcyjne wyprzedzają znacznie możliwości druku. W opracowaniu redakcyjnym pozostaje obecnie 7 tomów DWOK: nr 37-38 Komentarze tekstowe i muzyczne, cz. I-II, 47 Chełmskie i Przemyskie, 56-57 Ruś Czerwona, cz. I-II, 59 Materiały do etnografii Słowian Zachodnich i Południowych, 62 Pisma muzyczne, cz. II (tomy te będą stopniowo przekazywane do druku), jak również kolejne tomy i zeszyty wydawnictw stałych czy seryjnych oraz książka pt. Bajki macedońskie K. Simiczijewa w opracowaniu red. Ligii Jasnosz (pozycja ta wskutek braku limitu arkuszowego może ukazać się nie wcześniej niż po 1976 r.). Trwają nieustanne starania w PAN o zwiększenie limitu arkuszowego i przyznanie dodatkowych środków na druk wydawnictw PTL. Dotyczy to w pierwszym rzędzie Dzieł wszystkich O. Kolberga - wydawnictwa o specjalnym znaczeniu nadanym mu uchwałą Rady Państwa z 1960 r., jak również Atlasu Polskich Strojów Ludowych. PTL czyni także starania a wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, na które ciągle zgłaszają zapotrzebowanie nowi odbiorcy, m. in. ze środowisk polonijnych. Część starań została uwieńczona sukcesem. Towarzystwo uzyskało z PAN dodatkowo 30 ark. wyd. na realizację załegłego rocznika Literatury Ludowej. W ramach przyznanych arkuszy Redakcja zaplanowała wydanie w 1975 1'. dwóch zaległych 15-arkuszowych roczników za lata 1969-1971. Obecnie znajduje się w przygotowaniu tom poświęcony folklorowi robotniczemu Łodzi, na który złożą się prace konkursowe Łódzkiego Oddziału PTL. Koszty druku i honorariów autorskich pokryje Wydział Kultury miasta i województwa łódzkiego. Nadto w wyniku współpracy Zarządu Głównego PTL z władzami Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zostanie wydany rocznik Literatury Ludowej zawierający materiały z konferencji naukowej pt. Literatura ludowa i chłopska (luty 1973). Podsumowując należy stwierdzić, że działalność wydawnicza Towarzystwa ze względu na swój wąski profil naukowy, niskie nakłady i ceny tytułów oraz stosunkowo duże koszty, jest nierentowna. Wiele tytułów może ukazywać się drukiem jedynie dzięki pomocy z zewnątrz zainteresowanych instytucji, wiele też cennych publikacji nie może zostać wydanych ze względu na brak środków finansowych, a obecnie i ograniczony limit arkuszowy. W związku ze zwyżką cen usług poligraficznych i surowca wzrosły koszty druku wydawnictw PTL przeciętnie o około 25%, a w odniesieniu do DWOK o około 50%. Aby w ramach nie zwiększonych odpowiednio dotacji PAN realizować zadania wydawnicze, Towarzystwo nie może uwzględniać w należnym stopniu nowych stawek wynagrodzeń redakcyjnych i autorskich. P o p u l a r y z a c j a w y d a w n i c t w. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny poświęcił wiele uwagi sprawie sprzedaży wydawnictw. Kontynuując tradycyjną współpracę z PP "Składnica Księgarska" oraz PP "Książka-Prasa-Ruch" i ORWN PAN, podjęliśmy szereg inicjatyw zmierzających do upłynnienia zapasów magazynowych. Niezależnie od rozesłanych kilku tysięcy ofert, których adresatami były szkoły, urzędy i biblioteki gminne, domy kultury, muzea itp., przeprowadzono rozmowy z inspektorami szkolnymi, kierownictwami wydziałów oświaty urzędów dzielnicowych i powiatowych, kierownictwami oddziałów oświaty rolniczej kilku �Kronika 285 urzędów wojewódzkich (Katowice, Lublin, Opole, Warszawa, Wrocław i Zielona Góra); nawiązano także kontakt z niektórymi zjednoczeniami (Budownictwa rolnego, Budownictwa przemysłowego, Przemysłu Węgla Brunatnego i in.) i za ich pośrednictwem - z zakładowymi ośrodkami kultury, wojewódzkimi komisjami związków zawodowych, wojewódzkimi związkami gminnych spółdzielni "Samopomoc Chłopska" i in. Kontakty te miały na celu pozyskanie kierownictw wymienionych instytucji dla sprawy propagowania w podległych im ośrodkach kulturalnych i bibliotekach wydawnictw Towarzystwa, jak również wydanie podległym jednostkom odpowiednich w tej sprawie zaleceń. W ramach wspomnianych działań można wymienić zorganizowaną z inicjatywy centrali akcję odczytowo-popularyzacyjną na terenie województwa wrocławskiego, szeroko propagowaną przez Wojewódzki Dom Kultury we Wrocławiu. Prelegenci, rekrutujący się spośród członków Oddziału Wrocławskiego PTL, każdą z prelekcji poprzedzają anonsowaniem i sprzedażą ciekawszych naszych wydawnictw. W wyniku działalności agitacyjnej pozyskano dla Towarzystwa 26 wojewódzkich i miejskich pracowników kulturalno-oświatowych we Wrocławiu, którzy zostali skupieni w nowo utworzonym Kole Upowszechniania Sztuki Ludowej przy Oddziale Wrocławskim PTL. Działacze ci w ramach swej pracy zawodowej chcą wprowadzać do planów pracy przedszkoli i wiejskich ośrodków kultury zagadnienia etnograficzne, stwarzając w ten sposób zapotrzebowanie na wydawnictwa PTL, niezbędne tu jako materiały dla kadry instruktorskiej. Wymienione inicjatywy wydają się być godne polecenia pozostałym Oddziałom. W zakresie popularyzacji wydawnictw na uwagę zasługują także zorganizowane z okazji VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów oraz Zjazdu Uczonych Zagranicznych Polskiego Pochodzenia i Festiwalu Folklorystycznego "Płock 74" wystawy oraz kiermasze wydawnictw, jak również nawiązanie współpracy kolporterskiej z CPLiA i ZG ZSMW. Do instytucji tych Zarząd Główny wysłał obszerne pisma zawierające charakterystykę naszych wydawnictw, propozycje co do form współpracy i określenie obustronnych korzyści. Podobną akcję reklamową przeprowadziliśmy za pośrednictwem Naczelnego Zarządu Szkół Artystycznych w placówkach podległych temu Zarządowi. W ostatnim czasie podjęliśmy starania w Ministerstwie Rolnictwa, Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego o uzyskanie odpowiednich zaleceń, które umożliwiłyby jak naj szersze rozkolportowanie wydawnictw w szkołach rolniczych. W oparciu o posiadane wykazy nowoutworzonych gmin rozpoczęto akcję zmierzającą do kompleksowego rozreklamowania wydawnictw we wszystkich gminnych ośrodkach kulturalnych w kraju. Nadto przypomnieć należy, że Zarząd Główny zwróci! się do wszystkich Oddziałów z prośbą o pomoc w kolportażu wydawnictw. Przy piśmie podano szeroki zestaw propozycji i sugestii odnośnie do form prowadzenia sprzedaży, uproszczono do niezbędnego minimum prowadzenie z tego tytułu rozliczeń, podjęto decyzję o pozostawianiu do dyspozycji Oddziałów 100% wpływów ze sprzedaży, przyznano osobom zajmującym się sprzedażą prawo do pobierania 20% prowizji, zadeklarowano szybką i wszechstronną pomoc ze strony biura. Wprawdzie inicjatywa ta, ogólnie biorąc, nie przyniosła jeszcze zadowalających efektów, niektóre Oddziały dotychczas nie ustosunkowały się do niej, zaledwie kilka powiadomiło o możności podjęcia się sprzedaży (Gdańsk, Koszalin, Kraków, Łódż, Mszana Dolna, Poznań, Toruń i Warszawa), ale jest to inicjatywa cenna i będziemy ją stopniowo rozwijać. W wyniku bowiem wymienionych przedsięwzięć reklamowych, dotyczących w głównej mierze nowości wydawniczych, plan sprzedaży wydawnictw PTL w 1973 r. został wykonany \V IW'/o, a w I półroczu 1974 wykonano już 52"/0 planu rocznego. �286 Kronika Zapasy magazynowe, które narosły do sumy 3.512.122 zł, stanowią jednak w dalszym ciągu znaczne obciążenie środków finansowych. Mogą być one upłynnione jedynie przy szerokim zainteresowaniu się tą sprawą Oddziałów. W związku z tym celowe i pilne wydaje się utworzenie etatu w Biurze Zarządu Głównego dla pracownika, który zajmie się sprawą sprzedaży. Dochody ze sprzedaży wydawnictw stanowią realną szansę poprawy sytuacji finansowej PTL. IV. D z i a ł a l n ość f ina n sowa Stosownie do postanowień MP nr 67/73 działalność finansowa Towarzystwa podlega nadzorowi i kontroli Polskiej Akademii Nauk dotującej PTL z budżetu Państwa. W roku sprawozdawczym ze strony PAN nie przeprowadzono kontroli, natomiast wydziały państwowych władz terytorialnych dokonały kontroli w zakresie prawidłowego naliczania i odprowadzania podatku od uposażeń i podatku obrotowego, naliczania składek ZUS, zaś Komisja Rewizyjna PTL - całokształtu gospodarki finansowej oraz działalności poszczególnych agend Towarzystwa. Ustalenia kontroli nie stwierdzają uchybień merytorycznych. Zwrócono natomiast uwagę na mankamenty pomieszczeń magazynowych i ciasne pomieszczenia biblioteczne utrudniające działalność, jak również na zaległości w opłacaniu składek członkowskich. Działalność finansowa Towarzystwa, prowadzona w ramach zatwierdzonych preliminarzy budżetowych, była oparta w 1973 r. na następujących funduszach: dotacja z budżetu wpływy ze składek członk. sprzedaż wydawnictw dotacje na zlecenia zyski nadzwyczajne 1.429.110,- zł 11.289,- " 290.773,- " 80.180,- " 2.314,- " Razem 1.813.666,- zł Wykazane wyżej dochody dotyczą Zarządu Głównego z Redakcją Naczelną Dziel wszystkich O. Kolberga, mianowicie: Zarząd Główny - 909.918,- zł, w tym dotacja 633.110,zł; Redakcja DWOK - 903.032,- zł, w tym dotacja 796.000,- zł. Zatwierdzony przez PAN preliminarz budżetowy PTL na rok 1974 \vynosi po stronie dochodów i wydatków 2.176.000,- zł. V. P l a n p r a c y T o war z y s t wan a l 9 7 4 r. Plan jest częścią perspektywicznego planu na lata 1970-1975 i przewiduje realizację: 1. Rocznego planu wydawniczego, 2. Pomocy w wykonaniu planów Oddziałów, 3. Kontynuację prac zarządu Głównego w zakresie: a) gromadzenia i opracowywania księgozbioru, b) rozwijania prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, c) wdrażania w życie planów sekcji specjalistycznych, d) rozwoju współpracy ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym. Przewidujemy, że w najbliższym czasie główny nacisk Zarządu Towarzystwa zostanie położony na współdziałanie w zakresie sygnalizowanej na WZD PTL w Lublinie akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu", przed którą otwierają się nowe perspektywy działania. Ponadto będziemy dążyć do zakończenia rozpoczętych prac organizacyjnych. �28'7 Kronika związanych z: 1) zawarciem umowy o współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym; 2) kontynuowaniem starań o zdobycie dodatkowych funduszy na reedycję wyczerpanych tomów DWOK i APSL; 3) wzmożeniem sprzedaży wydawnictw własnych. W pracach wewnętrzno-organizacyjnych Zarząd zamierza przystąpić do reorganizacji Biura. Reorganizacja będzie miała na celu położenie większego nacisku na kolportaż i zbyt naszych wydawnictw. Wreszcie mamy nadzieję, że w pierwszym półroczu 1975 1'. otrzymamy we Wrocławiu nowe pomieszczenia dla Biblioteki, Archiwum, Redakcji oraz Biura, co stworzy lepszą bazę dla naszych poczynań organizacyjnych. Opracowała: Bronisława XLIX WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 20-22 WRZEŚNIA 1974 R. Jaworska W WARSZAWIE XLIX doroczne Walne Zgromadzenie sprawozdawcze Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1973 do września 1974 1'. odbyło się w sali Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 20 września 1974 1'. Zgromadzenie otworzyła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska Prezes PTL, po czym przewodnictwo obrad objął wybrany jednomyślnie przewodniczący WZD, dr Kazimierz Pietkiewicz. Uchwalony porządek obrad: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD; 3. Wybór Komisji Wnioskowej; 4. Sprawozdanie z rocznej działalności Zarządu Głównego; 5. Sprawozdania Sekcji i Oddziałów z działalności; 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 7. Dyskusja; 8. Omówienie wniosków Komisji Wnioskowej; 9. Zamknięcie obrad. Ad 1. Uczczono chwilą milczenia pamięć zmarłych w ubiegłym okresie członków PTL: prof. dra Andrzeja Waligórskiego, dra Ludwika Dubiela, dr Janiny Klawe. mgr Bronisławy Dekowskiej i mgr Zofii Czasznickiej. Nekrologi wygłosili (kolejno): dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Maria Znamie~owska-Priifferowa, mgr Irena Lechowa oraz dr Kazimierz Pietkiewicz. Ad 2. Protokół z poprzedniego XLVIII Wolnego Zgromadzenia PTL, odbytego \\. Lublinie dnia 8 czerwca 1973 r., odczytał mgr Medard Tarko. Protokół przyjęto bez zastrzeżeń. Ad 3. Powołano jednomyślnie Komisję Wnioskową Zgromadzenia w składzie: dr Stanisław Blaszczyk (przewodniczący), dr Longin Malicki i prof. dr Franciszek Wokroj. Ad of. Doc. dr hab. Bronisława Jaworska - Sekretarz Generalny PTL - odczytała sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego w okresie od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (tekst zob. na s. 279--287). Sprawozdanie obejmuje całokształt działalności organizacyjnej, naukowo-wydawniczej i popularyzatorskiej oraz finansowej Zarządu, działalność Biblioteki, Archiwum, Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi i Redakcji Naczelnej Dzieł wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, a także poszczególnych Sekcji. Po sprawozdaniu Sekretarz Generalny zreferowała plan pracy PTL na rok 1974, przewidujący m. in. przygotowanie umo- �288 Kronika wy o stałej współpracy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym, starania o wznowienie wyczerpanych tomów DWOK i APSL, zwiększenie sprzedaży zapa5~1 wydawnictw oraz związaną z tym reorganizację biura PTL i przygotowanie prz€'niesienia siedziby PTL do nowych pomieszczeó. Ad 5. Sprawozdawczość z aktualnej działalności poszczególnych Sekcji Zarządu Głównego PTL przedstawili: prof. dr Maria Frankowska - prezes Sekcji amerykanistycznej z siedzibą w Poznaniu, prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa prezes Sekcji muzealnej z siedzibą w Toruniu, doc. dr hab. Dorota Simonides prezes Sekcji folklorystycznej z siedzibą w Opolu, mgr Zofia Jeż-Jarecka - preze5 Sekcji filmu etnograficznego z siedzibą w Warszawie (zob. s. 281-283). Prezesi Sekcji zwrócili się z apelem do członków PTL o dalsze zgłaszanie się do współpracy. Sprawozdania z działalności rocznej Oddziałów złożyli: Gdaósk - mgr Halir.~i Sampławska, Kraków - mgr Bolesław Łopuszański, Koszalin - mgr Hugona 05trowska- Wójcik, Lublin - mgr Helena Babiniczowa, Łódź - mgr Irena Lecho\\·a. Mszana Dolna - mgr Piotr Kaleciak, Poznań - mgr Grzegorz Skalski, Sanok mgr Stefan Stefański, Toruń - mgr Ewa Arszyńska, Warszawa - mgr Zofia JeżJarecka, Zabrze-Katowice - mgr Maria Suboczowa, Zakopane - Jan Pluciński. Pozostałe Oddziały (Kielce, Łańcut, Olsztyn, Opole, Przemyśl, Wrocław, ZieloL:.J Góra) nadeślą swe sprawozdania do Zarządu Głównego. Ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej wygłosił przewodniczący. pro:. Franciszek Wokroj, który stwierdził m. in., źe obecnie, zdaniem Komisji, jednym z naj pilniejszych zadań Towarzystwa, wszystkich Oddziałów, jest \\"Zrost systematycznego upłynniania remanentu wydawnictw, zapewniającego dopływ środKo',v niezbędnych do dalszego rozwoju działalności PTL. Ad 7. W dyskusji poruszono następujące problemy: ograniczony udział ,amckontroli działalności w Oddziałach (widoczny w obrazie sprawozdań) i potrzeba zmiany pod tym względem (dr Kazimierz Pietkiewicz); realizacja zaleceń i postulatów GKR (prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr hab. Bronisłav ..a Ja\\·orska. mgr Stanisław Chmielowski); weryfikacja tytułów w zbiorze Biblioteki oraz nabytków z wymiany w celu usunięcia - ze względu na brak miejsca - dzieł z\\'artych i czasopism nie etnograficznych (dr Krzysztof Zielnica, prof. dr Anna Kutrzeba-Po]narowa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dr Kazimierz Pietkiewicz: ta kontrowersyjna propozycja dr K. Zielnicy została potraktowana jako wniosek do rozpatrzenia przez Zarząd Główny); niecelowość gromadzenia zbiorów bibliotecznych w Oddziałach (mgr Zofia Jeź-Jarecka, mgr Piotr Kaleciak); upłynnienie CZęŚll zapasu wydawnictw PTL przez rozdawnictwo gratisowe wśród członków (prof. dr Franciszek Wokroj); popularyzacja i sprzedaż wydawnictw PTL za granicą lci;' Krzysztof Zielnica, dr Kazimierz Pietkiewicz i in.). W końcu dyskusji przyjęto jednogłośnie wygłoszone sprawozdania Sekcji, Oddziałów i GKR. Ad 8. Zatwierdzono jednogłośnie wnioski przedstawione przez przewodniczącego Komisji Wnioskowej, dr Stanisława Błaszczyka: J) Wniosek Zarządu Głównego nadanie członkostwa honorowego PTL 9 następującym pracownikom nauki: pro'. drowi Julianowi Krzyźanowskiemu, prof. drowi Ksaweremu Piwockiemu, prof. dro\',-: Milovanovi Gavazziemu (Jugosławia) i prof. drowi Jifemu Horakovi (CSSR) oraz w związku z 250 rocznicą utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk - prof. dr L. N. Tcrentevej i dr A. O. Ganckiej (Moskwa), prof. drowi E. V. Gusevovi i prof. dro'.'.! K. V. Cistovovi (Leningrad) oraz drowi V. K. Bondarcikovi (Mińsk); 2) Wniosek Sekretarza Generalnego PTL - odbycie jubileuszowego 50-go Walnego Zgromadzen:a Delegatów w 1975 1'. we Wrocławiu w 80 rocznicę utworzenia PTL. Wniosek zoot,,' �Kronika 289 serdecwic zaakceptowany przez delegata Oddziału Wrocławskiego, dr K. Zielnicę j owacyjnie przyjęty przez zebranych; 3) Wniosek Oddziału Toruńskiego - rozsyłanie do cz.!onkóv.; streszczeń i tez referatów lub komunikatów przed wygłaszaniem ich na dorocznych sesjach naukowych - dla przygotowania twórczej dyskusji. Na wniosek Komisji uchwalono jako postulaty pod adresem Zarządu Głównego następujące propozycje i uwagi: 1) Oddziału w Sanoku - powołać Oddział PTL \\' Rzeszowie, a zlikwidować Oddział w Sanoku; 2) Oddziału w Mszanie Dolnej uwzględnić przez Radę Wydawniczą PTL potrzeby Oddziału i w ten sposób poprzeć jego starania o fundusze na dokończenie edycji monografii etnograficzno-historycznej po\viatu limanowskiego: 3) Doc. Franciszka Kotuli z Rzeszowa i Romana Gorzelaka z Drzewicy pow. Opoczno - aby studenci na wyższych uczelniach pisali prace magisterskie z dziedziny folkloru i by w szkołach średnich i podstawowych wprowadzono godzinę lekcyjną na temat ochrony zabytków kultury. Ad 9, Zamknięcie obrad poprzedził komunikat przedstawiciela Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, mgra M. Tarko, wygłoszony w imieniu przewodniczącego Sekcji, prof. dra Józefa Burszty, w sprawie organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Błażejewku koło Kórnika w dniach 11-12 X 1974 r. i udzialu w niej polskich etnografów. Obrady zakończył przewodniczący, dr Kazimierz Pietkiewicz, podziękowaniem gospodarzom i organizatorom WZD. Przedpołudnia dni 20-21 września 1974 r. poświęcono - zgodnie z programem odbyciu Sesji Naukowej PTL pt. "Społeczne zadania etnografii w Polsce Ludowej", Sesję otworzyła prezes PTL - prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przemówienie powitalne wygłosili: przedstawiciel Ministra Kultury i Sztuki oraz zastępca dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Krzysztof Jan Makuiski. Wobec ponad 150 zgromadzonych członków PTL i gości referaty wygłosili: prof. dr Jan Szczepański: Kultura ludowa w nauce i spo'eczeństwie; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa: Osiągnięcia etnografii polskiej w 30-leciu PRL; dr Jan KrzyszlOf Makulski: Dorobek i zadania muzealnictwa etnograficznego; prof. dr Kazimiera Zawisto\\'icz-Adamska: Treści folklorystyczne w kultU'rze narodowej; mgr Tadeusz Więckowski: Kontynuacja i przeobrażenia sztuki ludowej w dzia'alności CPLiA. Liczne glosy w dyskusji i rzeczowość wypowiedzi odzwierciedliły duże znacze:lic społeczne referowanej problematyki, przedstawionej przeważnie syntetycznie z okazji 30-lecia Polski Ludowej. Dyskutanci dali wyraz powszechnie odczuwanej trosce o roz\vój etnografii ściśle wiążącej się z współczesnym życiem narodu, wszystkich jego warstw. Poruszano zagadnienia teoretyczne, jak np. interpretację pojęć: lud, kultura ludowa i narodowa, sztuka autentyczna a rzemiosło itp., jak również praktyczne problemy rozwoju współczesnej ludowej kultury materialnej i sztuki, ochrony zabytkllw kultury. wzbogacania ogólnonarodowej kultury wartościami kultury tradycyjnej, rozwijania się nowych form folkloru na wsi i w mieście, a także sprawy dotyczące badań naukowych i publikacji w tej dziedzinie. Poi.yteczną i przyjemną oprawą obrad WZD było zapoznanie się z aktualną (:k~pozycją zbiorów P lVIE, spacer po warszawskiej starówce oraz udział uczestników w przedstawieniu operO\vym \\' Teatrze Wielkim. W niedzielę dnia 22 września 19.4 r, uczestnicy mieli możność zwiedzić Pałac w Wilanowie. Na podstawie protokołu dr Ewy Fryś-Pietraszek i in. materiał6w opracował M edard Tarko 19 - Lud, l. 59 �290 Kronika SEKCJA ETNOGRAFII KOMITETU NAUK SOCJOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK W ostatnich latach etnografia polska uzyskała swoją reprezentację w organizacji komitetów Polskiej Akademii Nauk. Stała się nią Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Powstanie Sekcji poprzedziły starania prezydium Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Sekretariacie Naukowym Wydziału I PAN o powiązanie spraw etnografii z organizacją akademicką socjologii. W ramach tworzenia nowego składu osobowego Komitetu Nauk Socjologicznych PAN przez Sekretarza Wydziału I PAN, prof. dra W. Markiewicza, w kwietniu 1972 r., nominację na członków tegoż Komitetu otrzymali następujący etnografowie: J. Burszta, . W. Dynowski, M. Frankowska, B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. W dniu 8 maja 1972 r. na posiedzeniu prezydium KNS PAN w punkcie 2 obrad przewidziano: "Powołanie Sekcji Etnografii". Na organizatora Sekcji powołano członka prezydium Komitetu, J. Bursztę, który na następne posiedzenie prezydium miał zaproponować skład osobowy Sekcji. W tym celu odbyło się w dniu 8 czerwca 1972 r. zebranie organizacyjne etnografów - członków Komitetu Nauk SocjologicznycR. Zebranie zaproponowało 18-osobowy skład Sekcji oraz zastanowiło się nad jej ramowym planem pracy. Na posiedzeniu prezydium KNS PAN w dniu 29 czerwca 1972 r. przyjęto zaproponowany skład osobowy Sekcji. Na jej przewodniczącego powołan0 J. Bursztę. Formalne powołanie Sekcji Etnografii, wraz z dalszymi pięcioma sekcjami socjologicznymi, miało miejsce w dniu 18 października 1972 r. na posiedzeniu plenarnym Komitetu. W szerokiej dyskusji omówiono wówczas zadania Komitetu i jego sekcji jako naczelnej organizacji nauki, mającej sterować ogólnymi problemami danej dyscypliny, stwarzać opinię naukową w sprawach kierunków badań naukowych i ich poziomu, metodologii itd. Pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnografii KNS PAN odbyło się w Warszawie w dniu 13 listopada 1972 r. Ukonstytuowało się wówczas prezydium Sekcji w składzie: przewodniczący - J. Burszta, zastępcy przewodniczącego - M. Frankowska i A. Kutrzeba-Pojnarowa, sekretarz - Z. Jasiewicz, z-ca sekretarza M. Wieruszewska-Adamczyk oraz członkowie prezydium - B. Kopczyńska-Jaworska i K. Zawistowicz-Adamska. Stosownie do planów pracy Komitetu, jako pierwsze z zadań podjęto przeprowadzenie analiz w następujących zakresach etnografii: działalności towarzystw naukowych i regionalnych, wydawnictw, kadry naukowej, kontaktów z nauką światową, udziału w organizacjach międzynarodowych oraz dokumentacji i informacji etnograficznej. Wyniki tych analiz omówiono na następnym plenum Sekcji w dniu 16 grudnia 1972 r. w Poznaniu. Zapoznano się też wówczas z opracowanym przez zespół Sekcji pod kierunkiem J. Burszty tekstem "Problemy etnografii do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongresie Nauki Polskiej". Trzecie plenarne posiedzenie Sekcji (Lublin, 7 czerwca 1973 r.) zajmowało się: pracami nad bibliografią etnografii polskiej, działalnością międzynarodowej redakcji czasopisma "Demos" (referowali: A. Kutrzeba-Pojnarowa i S. Błaszczyk), ustaleniem składu personalnego redakcji krajowej tegoż organu z sekretariatem w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi (kier. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz omówieniem głównych kierunków badań etnograficznych w nawiązaniu do węzłowych problemów humanistyki polskiej. Tematami tymi stały się: badanie świadomości społecznej grup wiejskich; zależności rodziny od przemian społeczno-eko- �Kronika 291 nomicznych; rola artystycznych wartości kultury ludowej we współczesnej kulturze oraz porównawcze badania przemian kulturowych społeczności chłopskich w krajach kapitalistycznych. Na czwartym posiedzeniu Sekcji (Warszawa, 21 listopada 1973 r.) złożono sprawozdania z udziału w II Kongresie Nauki Polskiej (J. Burszta), z udziału delegacji polskiej w IX Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (B. Kopczyńska-Jaworska i A. Kutrzeba-Pojnarowa), z VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów w Warszawie (K. Zawistowicz-Adamska) oraz z III Sympozjum Ethnologia Slavica w Ochrydzie (J. Burszta). Omówiono także udział etnografów w węzłowych problemach badawczych oraz sprawę oceny czasopism etnograficznych. Piąte z kolei posiedzenie Sekcji (Poznań, 27 maja 1974 r.) p0święcone bylo umowie o współpracy między Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Słowackim Towarzystwem Etnograficznym, omówieniu projektu referatu na plenarne posiedzenie Wydziału I PAN w dniu 12 czerwca 1974 r., przygotowaniom do organizowanej przez Sekcję II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich w Poznaniu (1974) oraz nowemu problemowi węzłowemu: "Pomniki kultury źródłem świadomości narodu". Kilku członków Sekcji uczestniczyło w dniach 10-11 czerwca 1974 r. w zorganizowanej przez Komitet Nauk Socjologicznych PAN w Nowej Hucie i w Krakowie Sesji Naukowej z okazji 30-lecia Polski Ludowej. W drugim dniu obrad J. Burszta wygłosił referat problemowy pt. "Kultura ludowa a kultura narodowa". Wzbudził on ożywioną dyskusję i ukazał potrzebę wiązania badań socjologicznych z etnograficznymi, zwłaszcza w analizie współczesnych procesów społeczno-kulturowych. Sekretarz Wydziału I PAN, prof. dr W. Markiewicz, zwołał na dzień 12 czerwca 1974 r. plenarne posiedzenie Wydziału poświęcone sprawom etnografii, na które zostali zaproszeni wszyscy członkowie Sekcji. Na porządku dziennym był referat .J. Burszty pt. "Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy". Referat (zob. s. 5-21, w niniejszym tomie) stał się podstawą nader ożywionej dyskusji, w której zabrało głos 11 mówców. M. in. podkreślono: ważność etnografii jako nauki humanistycznej istotnej dla kształtowania światopoglądu (M. Fritzhand); wysoką w okresie międzywojennym rangę tej nauki w społeczeństwie i współczesne jej osiągnięcia teoriopoznawcze, mające bezpośredni wpływ na społeczną praktykę (A. Waligórski, Z. Sokolewicz); rolę "polskiej szkoły" w etnografii i jej wysokie uznanie za granicą (A. Kutrzeba-Pojnarowa); potrzebę i wartość badań etnograficznych także dla socjologii i współpartnerstwo obu tych nauk (A. Kłoskowska, K. Kwaśniewski); korzyści wynikające z badań pozapolskich (M. Frankowska, Z. Jasiewicz) i konieczność podjęcia badań etnograficznych Polonii zagranicznej (W. Hensel). Charakteryzowano także aktualny system organizacyjny tej nauki z jej rozproszeniem organizacyjnym i bezpośrednim związkiem z innymi dyscyplinami (J. Starzyński i in.), przy czym dyskutanci zgodni byli co do tego, by etnografii nadać wyższe formy integracji (m. in. przez powiązanie z problemami węzłowymi) nową strukturę organizacyjną. Na zakończenie przewodniczący zebrania, prof. dr W. Markiewicz, ustalił skład 4-osobowej komisji (J. Burszta, A. Kłoskowska, W. Markiewicz, J. Szczepański), która - w oparciu o całość materiału z posiedzenia Wydziału I - opracuje wniosek dotyczący powołania wkrótce Komitetu Nauk Etnograficznych oraz inne dezyderaty. Wyraził on też życzenie, aby niniejsze posiedzenie stało się dla polskiej etnografii momentem zwrotnym. Józef BUTszta �Kronika PODPISANIE UMOWY O WSPOŁPRACY MIĘDZY SŁOWACKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM A POLSKIM TOWARZYSTWEM LUDOZNAWCZYM W dniach 28-31 października 1973 r. przedstawiciele Polskiego Towarzyst\va Ludoznawczego: prof. dr Józef Burszta i doc. dr hab. Bronisława Kopczyilska-Jaworska byli gośćmi Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy Słowackiej Akademii Nauk (Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri Słovenskej Akademii Vied) w Bratysławie. Współpraca słowacko-polska na polu etnografii ma juź swoją tradycję, w przeszłości nosiła jednak charakter raczej kontaktów indywidualnych, a nie instytucjonalnych. Ta zaś wizyta róźniła się od poprzednich kontaktów tym, źe przedstawiciele PTL przybyli do Bratysławy po to, aby wespół z przedstawicielami SNS przy SAY omówić konkretne sprawy dotyczące współpracy między partnerskimi Towarzystwami i podpisać oficjalną umowę o współpracy. Tendencje do nawiązania ściślejszych i oficjalnych kontaktów roboczych między SNS przy SA V a PTL zaczęły nasilać się w ostatnich latach. Stąd w 1973 r. przedstawiciele obu Towarzystw wymienili niejednokrotnie przygotowywane projekty umowy, aby dokładnie sprecyzować poszczególne odcinki współpracy. Oficjalne spotkanie przedstawicieli SNS przy SAY i PTL odbyło się 29 października 1973 r. w Instytucie Etnografii SAY w Bratysławie. Obok przedstawicieli obu Moment podpisania Od lewej: prezes doc. umowy w Bratysławie SNS dr A. Pranda, czl. ZG PTL prof. dl' J. Burszla, sekr. dr ha·b. B. Jaworska, sekr. naulwwy SNS clI' A. Sulilka gen. PTL �Kronika 293 Towarzystw na spotkaniu byli obecni reprezentanci Instytutu Etnografii SAV. Zjawił się też inż. Jozef Fulop, sekretarz naukowy Ośrodka Organizacyjnego Towarzystw Naukowych przy SA V, a jako goście przybyli prof. dr Christo Vakarelski z Bułgarii i dr Nikola Pantelić z Jugosławii. Spotkanie otworzył prezcs Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego przy SAV, dr Adam Pranda, witając przedstawicieli z Polski i innych gości. W słowie wstępnym położył nacisk na niezbędną potrzebę dążności integracyjnych w ramach państw demokracji ludowej i konkretyzacji aktualnych spraw społecznych, naukowo-badawczych, organizacyjnych i wydawniczych tyczących się Slovenskej Narodopisnej Spolocnosti pri SA V i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W imieniu PTL przemawiała wpierw doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, sekretarz generalny PTL; wskazała, że w historii PTL - organizacji polskich etnografów, która obchodzi akurat jubileusz aD-lecia swego istnienia - były już z dawna dążenia do współ· pracy ze swymi południowymi sąsiadami - Słowakami, ale nie były one regularne i miały przeważnie charakter indywidualny. Przygotowana umowa o współpracy między SNS przy SA V i PTL zapowiada tym razem pozytywne rezultaty przy rozwiązywaniu problemów naukowych, obchodzących zarówno polskich, jak i słowackich etnografów. Prof. dr J. Burszta (członek Zarządu Głównego PTL i przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN) w swoim przemówieniu wskazał na problemy organizacyjne nauki etnografii w Polsce. Zwrócił uwagę na fakt, że gdy PTL ma spore osiągnięcia na odcinku wydawniczym, to z drugiej strony nie prowadzi tak rozwiniętych badań naukowych, jak np. SNS przy SA V. Po przemówieniach przedstawicieli obu Towarzystw sekretarz naukowy SNS przy SAV, dr Andrej Sulitka, przeczytał tekst projektu umowy, na który obie strony wyraziły zgodę. W dyskusji mówiło się przede wszystkim o realizacji uzgodnionych czynności obu Towarzystw, wynikających z przedstawionego projektu umowy. Na zakończenie dyskusji przemawiał inż. Jozef FulOp, który bardzo pozytywnie ocenił przygotowany dokument i podkreślił, że Słowacka Akademia Nauk zmierza do nawiązania ścisłych kontaktów roboczych z krajami demokracji ludowej, a ta właśnie umowa harmonizuje całkowicie z linią dążeń Akademii. Umowa o współpracy obu Towarzystw ma na celu stworzenie odpowiednich warunków dla nawiązania regularnych kontaktów i rozwijania współpracy naukowej, przede wszystkim na odcinku organizacyjnym, badawczo-naukowym i wydawniczym, jak też stworzenie warunków dla ewentualnych wspólnych działań. Umowa została zawarta tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym w końcu każdego roku oba Towarzystwa będą oceniać realizację programu współpracy i nawzajem informować się o rezultatach. Umowa nabierze mocy obowiązującej po jej zatwierdzeniu przez nadrzędne organa obu Akademii. W imieniu Slovenskej Narodopisnej Spoloi'nosti pri SAV umowę podpisali: dr A. Pranda, esc., oraz sekretarz naukowy, dr A. Sulitka; w imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego umowę podpisała sekretarz generalny doc. dI: hab. B. Kopczyńska-Jaworska oraz członek Zarządu Głównego w imieniu jego prezesa, prof. dr J. Burszta. Dążności integracyjne, które przejawiają się w obrębie krajów socjalistycznych zarówno w dziedzinie gospodarczej, jak kulturalnej i naukowej, wysuwają potrzebę zawierania bilateralnych umów i porozumień jako pierwszego stopnia wszechstronnej wymiany informacji i doświadczeń. W tym wypadku chodzi o jedną z ważnych form, za pomocą której można koordynować i rozszerzać naukową pracę także \\. dziedzinie etnografii. Podpisanie dwustronnej umowy między Slovenskou Narodopisnou Spolocnost'ou pri SA V a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym jest �Kronika pierwszym i istotnym krokiem do integracji działalności obu Towarzystw, krokiem który przyczyni się do rozwoju etnografii i folklorystyki i stanie się trwałym wkładem w dalszą pomyślną współpracę. Andrej UMOWA Sulitka O WSPOŁPRACY między Słowackdm Towa'rzystwem Ludoznawczym (Slovenska Narodopisna Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie (Czechosłowacka Socjalistyczna skim Towa'rzystwem Ludoznawczym we Wrodawiu (Polska Rzeczpospolita Spoloćnost') Republika) Ludowa) przy a Pol- § 1 W celu stworzenia warunków do nawiązania prawidł,owych kontaktów 'i w celu świadomego rozwijania współpracy naukowej, przcde wszystkim w dziedzinie 'organizacyjnej, badawczo-naukowej i wydawniczej, jak również w celu stwor,zenia warunków dla ewentualnych wspólnych akcji, postanowiły: - Slovenska Narodopisna Spolocnost' przy Sł,owackiej Akademii Nauk (dalej zwana SNS przy SA V) w osobach jej przewodnic'zącego i sek.retarza naukowego oraz - Polskie TowaTzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu (dalej "wane PTL) w ",so-bach jego prezesa i sekretarza generalnego zawrzeć tę umowę o współpracy. § 2 W dZ1iedzinie organizacyjnej: 1. Slovenska Narodopisna Społoćnost' przy Słowackiej Akademii Nauk i Polskie Towarzystw'" Ludoznawcze (d'alej zwane Towa,r,zystwami) będą się nawzajem informować o przygotowywaniu i organizowaniu ważniejszych pTzedsięwzięć naukowych, takich jak walne zgromad,zenia, krajowe ,i międzynarodowe sympozja, .semina,ria i konferencje już podczas opracowywania planu działalności na następny rok. 2. Niniejsza umowa o współpracy międ,zy S S przy SA V a PTL wprowadza obowiązek wzajemnego informowania się: a) o przygotowywaniu kolejnego walnego zgromadzenia Towarzystwa, b) o przygotowywaniu imprez naukowych (krajowych albo międzynarodowych sympozjów, seminariów, konferencji) o-rganizowanych przez Towarzystwo samodzielnie, c) o przygotowywandu imprez naukowych (krajowych albo międ,zyna'rodowych sympozjów, seminariów, konfe,rencj:i) organizowanych pr,zez Towarzystwo przy wspólpracy innych instytucji etnograficznych (przede wszystkim instytutów Akademii Nauk, placówek badawczych, towarzystw naukowych, kated,r etnog'r,afii, muzeów itp,). 3. Towarzystwo już w czasie przyg'otowywania imprezy naukowej zabezpieczy w swym planie finansowym środki na uczestnictwo 1-3 delegatów drugiego Towarzystwa, n" zasadzie jedno lub rlwuletniej wzajemnej wymiany. 4. Przedstawiciele T'owarzystwa, którzy jak,o delegaci uczestniczyć hędą w danej imprezie naukowej, orga,niz,owanej preez dTugie Towa,rzystwo, będą zobowiązani: a) wygłosić referat, albo za'brać głos w dyskusji informujący uczestników imprezy (> stanie badań dotyczących tema'tyki, k,tórej dana impreza jest poświęcona, bądż też o stopniu op,racowania teoretycznego i metodologicznego tej problematyki, b) referat (lub głos w dyskusji) w formie pisemnej przekazać organizatorom imprezy do ewentualnej publikacji lub do archiwum Towarzystwa. 5. Koszty pobytu delegatów w okresie -trwania imprezy naukowej pokrywa Towarzystwo orgflnizlljące, koszty podróży pokrywa Towarzystwo delegujące w "amach swych możliv.'ości i zgodnie z przepisami finansowymi. 6. Prezydia Towa,rzystw opracują i wymienią projekty organizflcji i realizacji imprez l.1ólukc)\vych Towarzyst\\' (sympozjów, sem:inariów, konferencji) na kilk() lat naprzód. 7. T'ow.arzystwa będą udzielać \vszechstronnej pOlTI()Cy członkom drugiego To\\'arzystwa w czasie ich pobytów, na które będą delegowani przez zaklad pracy, albo inną ;nstylucję, także wówczas, gdy pobyt odbywać się 'będzie na kos'zt ins'tytucji delegującej. 8. W celu zacieśnienia współpracy obU Towarzystw oraz lepszej wymiany informacji o pracach Towarzystw, kilku członków SNS przy SA V (mniej więcej lO) otrzyma członkostwo PTL i odWf{)tnie. �Kronika § 3 nD LIkowo-badawczej: '~l (jl.iedzinie 1. Towarzystwa w ramach swych akcji naukowo-badawczych stworzą dogodne warunki zaproszerl członków ~rspólpraeującego Towarzysrtwa dla umożliwienia uczestnictwa \v badaniach orDZ zebrania etnograficznych materiałów porównawczych v>,'terenie i archi'VI.'ach naukowyeh. Dotyczy lo zwłaszcza tych ten1atóv~·· i tereno\v~ badali, odnośnie do których oba Towarzyst\vn uprzednio pnrozumicją s:ię i które to decyzje %ostaną zatwierdzone przez instytucje nactrz(,'dne. 2. ~\T celu zapewnienia koordynacji w dziedzinie naukowo-badawczej oba TOlvarzystwa stworzą dogodne warunki dl" synchronizacji wspólnych akcji, zadbają także o ich planowość zarówn:1 z punktu \vidzcnia problematyki badawczej, jClk i terenu badanego. 3. Pobyt prac()\vników naukowych i badav,rczych zabezpiecza TO'warzystwo zapraszające. Koszty podrózy do miejsca bltda(l i z powrotem pOI<rywa Towarzystwo delegujące Jub sam uczestnik. W dziedzinie wydawnlczej: I. Towar,;,ystwa wymienią wykazy zbiorów pubJ,ikacji, które mogą być brane pod uwagę przy wymianie mit;dzybiblioteczllej. 2. Towarzystwa będą ułatwiać wzajemną wymianę fotokopii i mikrofilmów. 3. Towarzystwa będą w sposób pr'awidłowy, w indywidualnie dog'odnej liczbie egzemplarzy wymieninć '.\'sl':ystkie wydav..r'nictwa przez nie publikowane, k\vestionariusze i v.'skazówki badawcze oraz inne druki o cha,rakterze nauko.wym. 4. Towarzystwa zapewnią publikowanie studiów, komunikatów i s'Prawozdań z dzialalnosci drugiego Towarzystwa w organach prze,;, nie d·rukowanych. W celu prawidiowego informowania swoich członków Towarzystwa zadbają, aby kwes·tie pu-blikowane dotyczyły nie tylko akcji, w których Towarzystwa wzajemnie uczestniczą, ale także innych przedsięwzi~c naukowych o szerszym zasięgu. 5 PnsU.ll1o\vienia końcowe: 1. Uczestniczące strony zObowiązują się, że po podpisaniu niniejszej umowy, po uplywie l miesiąca poinformują saę o działalnos-ci swego Towarzystwa, o ak-cjach przygotowywanych w roku 1973 i planowanych na rok 1974 oraz wymienią listy osób proponowanych :la cZIl>nkow TO\J·:arzyslwa partnerskiego. 2. Niniejszą umowę o współpracy zawiera się .tymczasowo na lata 1973-1975, przy czym kierownictwa obu To\varzystw będą w końcu każdego l'{)ku oceniać jej wykonanie i o wniosknch w:tajt'!nnie się inf.orn1·o.wac. Po upływje \·\"ażn,ości umowy, może .być ona na podstcl\vie uzyskanych c!oswiadczell przedłużona, zmieniona, albo nie odnowiona. ~. Umuwa uzyskuje wa'żność po uchwaleniu jej przez odnośne organy nadrzędne, :) czym obie strony poinformują się wzajemnie. kach 4. Umowa słowackim Prezes dr Act[lnl. SekretClo'. (II " i współpracy pomiędzy SNS przy SAY a PTL zostala polskim, przy czym oba teksty są jednakowo ważne. SNS pranda prof. Naukowy S~S Sulitka .-\ndrej Bratysława. <.Inia 30 sierpnia dr doc. sporządzona w języ- Prezes PTL n:azimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz dr hab. GeneJ'alny Bronisława PTL Jaworska 1973 r. .JUBILEUSZ PROFESORA RUDOLFA BEDNARIKA W listopadzie 1973 r. przypadała 70 rocznica urodzin Rudolfa Bednarika, profe"ora etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu im. A. Komeńskiego .,. Bratysławie .. Jubilat urodził się 17 XI 1903 r. w Nowym Mieście nad Wagiem, ',\- zachodnicj części Słowacji. �296 Kronika R. Bednarik ukończył studia historii i geografii na Uniwersytecie im. Komeń· skiego w Bratysławie, będąc jednocześnie słuchaczem wykładów o kulturze ludowej prof. Karela Chotka, kierownika Katedry Etnografii UK, co na pewno wywarło wpływ na jego późniejsze zainteresowania. Po studiach - obok działalności nauczy· cielskiej w gimnazjum, pracował dodatkowo jako kustosz oddziału etnograficznego w Słowackim Muzeum Narodowym w Martinie, pilnie zbierając, klasyfikując i dokumentując materiał etnograficzny. We współpracy z prof. Antoninem Vaclavikiem urządził pierwszą ekspozycję etnograficzną w nowo v;zniesionym budynku w 1938 r. Prócz zbierackiej, godna uwagi jest ówczesna publikacyjna działalność jubilata. Jego artykuły pojawiają się od końca lat dwudziestych w takich czasopismach, jak: "Casopis Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", "Sbornik Muzeci.lnej Slovenskej Spolocnosti" i "Ceski Lid" i są dowodem właściwego podejścia autora do badań kultury ludowej. W latach 1939-1945 R. Bednarik kieruje oddziałem etnograficznym Maticy słowackiej. Bogate zbiory, które w tym czasie zorganizował, stały się podstawą jego dalszej obfitej działalności publikacyjnej. Wydaje wówczas podręcznik dla zbiera· czy i badaczy kultury ludowej pt. Prirucka pro narodopisny vyskum slovenskeho l'udu; w 1943 r. wychodzi jego Duchovna a hrnotna kulhira slovenskeho l'udu (Umysłowa i materialna kultura ludu słowackiego), w której dał, na podstawie dotychczasowej wiedzy, całościowy pogląd na najistotniejsze składniki kultury ludu słowackiego. Wydanie tego dzieła świadczyło o tym, że R. Badnarik jest badaczerr. o szerokich horyzontach myślenia. Spore zbiory etnograficzne w Maticy słowackiej i w SłO\vackim Muzeum Narodowym skłoniły Bednarika do dalszych badań monograficznych kultury ludowej. Publikuje: L'udove pol'ovnictvo na Slovensku (1943), L'udove nahrobniky na Slovensku (1949) i L'udovy nabytok, 1949 (Meble ludowe). W latach 1942--1944 we współ· pracy z Janem Mjartanem redaguje "Narodopisny Sbornik Matice Slovenskej". Od 1947 r. Bednarik prowadzi zlecone wykłady z etnografii na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Komeńskiego, a w 1951 r. przechodzi do Katedry Etnografii jako docent (habilitował się w 1948 r.). Tym samym rozpoczyna dalszy etap swe) pracy - kształcenie naj młodszych adeptów etnografii w Słowacji. Z seminarium R. Bednarika wyszła cała plejada etnografów słowackich, którzy pomyślnie idą w ślady swego mistrza. W postaci podręczników dla szkół \vyższych wydał: Prispevok o nabożensk ych prezitkoch na Slovensku (Przyczynek o przeżytkach religijnych w Słowacji) i L'udova liecba na Slovensku (Lecznictwo ludowe w Słowacjil. Zagadnienia sztuki ludowej omawia w publikacjach: Mal'ovane ohniiitia t· oblasti Malych Karpat, 1956 (Malowane ogniska na obszarze Małych Karpat), Pastierske rezbarske urnenie, 1956 (Pasterska sztuka rzeźbiarska) i Slovenskć (/le (19571. Rudolfa Bednarika interesuje życie i kultura słowackich enklaw i mniejszości za granicą, w związku z czym podjął podróże badawcze do Węgier, .Jugosławii i Bułgarii. Wyniki podróży do Jugosławii opublikował w pracy Slov(ici v Juhos/avil (1964), kfóra niedawno doczekała się drugiego wydania. L'udove stauitel'st1:o na Kysuciach, 1967 (Budownictwo ludowe) informuje o osadach, materiale budowlanym, wnętrzu i budownictwie gospodarczym w zachodniej Slowacji. Ostatnią, jak dotąd, jego książką jest Cintoriny na Slovensku, 1972 (Cmentarze), w której analizuje sposoby pochówków, oznaczanie grobów i wiarę w życie pośmiertne. Wymienione prace nie licząc mnóstwa drobniejszych studió\\', artykułów i recenzji - świadczą o tym, że zainteresowania badawcze Rudolfa Bednilrika były niezwykle rozlegle. Są one przykładem twórczej działalności zbieracza. badacza i nauczyciela w jednej osobie. Jego osiągnięcia naukowe mają swoje stałe miejsce �297 Kronika nie tylko w słowackiej, ale w całej słowiańskiej literaturze etnograficznej. Jako jeden z najbardziej wytrawnych etnografów słowackich doradza i ukierunkowuje swoich młodszych kolegów, pomaga im w ukierunkowaniu ich prac. Swoje własne bogate doświadczenie z badań terenowych, pracy muzealnej i działalności pedagogicznej przekazuje naj młodszym słuchaczom na Wydziale. Jego uwagi i rady były zawsze cenne. Przedmiot swej pracy badawczej - lud słowacki - rozumie tak, jak mało kto. Jego uczuciowa postawa kształtowała się w środowisku, w którym wzrastał, gdzie uczył się poznawać życie ludu z jego obyczajami, radościami i troskami. Z okazji doniosłego jubileuszu życzymy profesorowi uniwersyteckiemu Rudolfowi Bednarikowi, doktorowi nauk historycznych, wszystkiego najlepszego, wiele zdrowia i sił do dalszej twórczej pracy. Tłum. Józef BADANIA Burs.?:ta Milan ETNOGRAFICZNE WSPÓŁCZESNYCH PRZEMIAN KULTURZE LUDOWEJ SYMPOZ./UM W INSTYTUCIE ETNOGRAFICZNYM SANU, Chlebana W SERBSKIEJ BELGRAD 28-33 I 1974 Badania współczesnych przemian w kulturze ludowej w Serbii prowadzi Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności od 1971 r. Projekt tych badań, przygotowany pod koniec 1969 r. z inicjatywy członka rzeczywistego Akademii, prof. B. Kojicia, przewidywał regularne notowanie w wybranych osiedlach danych a najbardziej istotnych przemianach w życiu mieszkańców, szczególnie zaś IV tradycyjnej kulturze. W 1971 r. przeprowadzono na podstawie kwestionariusza badania sondażowe w 13 osiedlach, a już w następnych dwóch latach przeprowadzono badania stacjonarne zaobserwowanych przemian w 26 punktach podstawowej sieci wybranych osiedli. Kwestionariusz, zawierający około laO podstawowych pytań, wypełniany jest corocznie w administracji osiedla oraz w la wybranych i co rok badanych gospodarstwach wiejskich. Wybór punktów i typowanie gospodarstw było - ze względu na ilość i złożoność obowiązujących kryteriów - zadaniem bardzo skomplikowanym i odpowiedzialnym. Sympozjum poś\vięcone badaniom przemian etnograficznych w Serbii stanowi jedną z form podsumowania dorobku w tej dziedzinie. Tym razem dotyczyło ono dorobku osiągniętego \\. połowie drogi pierwszej fazy badań, która kończy się w 1975 r. Z 27 zgłoszonych referatów na Sympozjum wpłynęło 25; zostaną one opublikowanc. W obradach wzięli czynny udział goście z zagranicy, m. in. prof. prof. J. Burszta i J. Cuisenier. Słowo wstępne wygłosił członek-korespondent SANU i do niedawna dyrektor Instytutu, prof. Atanasije Urosević. Wspomniał on o 25-letnim dorobku placówki. która swój srebrny jubileusz odnotowała pod koniec 1972 r. roboczym posiedzeniem; mówca wspomniał również o obecnym zaangażowaniu Instytutu w opracowaniu tematu, którego Sympozjum dotyczy. W siedmiu odczytach \'\'ygłoszonych pierwszego dnia obrad rozpatrywano przede wszystkim kwestie metodologiczne. Prof. dr P. Vlahović w referacie Podejście do badań starego i nowego wżyciu ludowym w osiedlach wiejskich w Serbii spe- �298 Kronika cjalnie podkreślił fakt, że w zmienionych warunkach społecznych doszło u ludności wiejskiej bardzo szybko do rozwarstwienia i przegrupowania socjalnego, wobec czego zaistniała konieczność śledzenia (metodą badań bezpośrednich) procesów migracyjnych, życia rodzinnego w nowych warunkach bytowych oraz organizacji wolnego czasu. Dr M. Radovanović w wypowiedzi pt. Tradycyjne dziedzictwo i współczesność oraz niektóre zagadnienia etnologii stosowanej starała się odpowiedzieć na pytanie, w czym objawia się bezpośrednio i pośrednio wpływ tradycyjnego dziedzictwa w ruchach migracyjnych ludności w Serbii w chwili obecnej (w migracjach zarobkowych uczestniczą przede wszystkim zamożni chłopi, osiedlają się oni na peryferiach miast kierując się zazwyczaj więzami krewniaczymi itd.). Prof. dr S. Kremensek z Ljubljany mówił O rozciągłości pojęć; "kultura ludowa" i "przemiany współczesne". Zdaniem autora ze stanowiska etnografii trzeba również badać byt i kulturę warstwy robotniczej, chłopstwa współczesnego oraz innych grup zawodowych i społecznych. Mgr R. Rakić w odczycie Przemiany współczesne, przedmiot albo aspekt badań domagał się uznania przemian jako aspektu wszystkich badań etnologicznych. Znany historyk dr V. Stojancević w referacie pl. Metoda historyczna badania przemian w rozwoju etnicznym i w kulturze tradycyj- podkreślił pozytywny w przeszłości wzajemny stosunek historii i etnografii (obecnie etnologii). Mówił o historyczno-etnograficznej metodzie w naświetlaniu i badaniu narodowej przeszłości. Specjalną uwagę obradujących zwrócił odczyt prof. dr J. Burszty pt. Etnografia polska a badanie wspóŁczesnych przemian kulturowych, w którym autor postuluje stosowanie metody socjologiczno-etnogralicznej w badaniach rzeczywistości. Na ten temat przeprowadzono ożywioną i bardzo owocną dyskusję. We wspólnym referacie mgra D. Bandicia i mgr a R. Rakicia O badaniach współczesnych przemian w życiu obyczajowym naszego narodu zaznaczono przede wszystkim zaniedbanie badania elementów kultury duchowej, szczególnie zaś wierzeń i obyczajów. Według autorów niewystarczająco podkreśla się w pracach drukowanych tego, iż stare zwyczaje coraz bardziej dostosowuje się do stanu obecnego bytu narodowego i że dokonuje się na wsi rozgraniczenia pojęciowego roli i funkcji obyczajów oraz że pod tym względem panują bardzo duże różnice regionalne. Drugiego dnia Sympozjum wygłoszono szesc referat.ów. W dwóch z nich mówiono o przemianach na górskich obszarach kraju. Członek-korespondent SANU. prof. dr M. Lutovac w referacie Zycie i współczesne przemiany w naszych górach zaznaczył, iż w nowych warunkach góry na Bałkanach nie pełnią roli schronienia przed nieprzyjacielem, wobec czego ruch ludności ku obszarom nizinnym jest coraz silniejszy. Z kolei o WpŁywie depopulacji na przemiany kultury ludowej w osiedlach górskich w RS Macedonii mówił prof. dr M. Panov ze Skopje. Zwróci! on uwagę na możliwe następstwa oraz sposoby rozwiązania problemu. Przemiantl w kulturze ludowej Semberii, wyniki i doświadczenia były przedmiotem odczytu R. Kajmaković z Sarajewa. W migracjach z Semberii (północna Bośnia) do Słowenii, a potem za granicę, uczestniczą po raz pierwszy kobiety; zmienia się obecnie struktura rodzinna (rozpadają się np. pozostałe wielkie rodziny - zadrugi); przemiany są bardziej zauważalne w gospodarstwach z choć jednym członkiem stale' zatrudnionym poza rolnictwem. B. Vlahović mówiła o Tradycyjnej gospodarce wiejskiej w warunkach budownictwa socjalistycznego (na przykładzie ośrodka Semica w Słowenii). Przed założeniem przemysłu terenowego był to - jak wiadomo obszar rozwiniętej emigracji zarobkowej do krajów zamorskich. Obecnie zaś przemysł ten zatrudnia pokaźną liczbę ludzi, którzy pozostając na wsi uzyski wane w fabrykach zarobki przeznaczają na unowocześnienie własnego majątku rolnieL.ego nej w Serbii �299 Kronika (zamiast zbóż uprawIają jarzyny; karczują stare i zakładają nowe winnice, do upra·· wy których wprowadzają maszyny itp.). O transformacji roli medycyny ludowej i znachorów we współczesnych warunkach bytowych mówiła R Fabijanić z Sarajewa. Wbrew wyraźnym sukcesom w krzewieniu zdrowotnej kultury narodu, zauważa się dość masowe zjawisko powrotu do medycyny ludowej, zwłaszcza u ludności miejskiej (w latach 60-tych zarejestrowano tylko w Hercegowinie 75 znachorów; na poszczególnych placach targowych w samym tylko Sarajewie można zastać po 10 zbieraczy i sprzedawców ziół; słynny znachor z gór Romanii niedawno wydrukował książkę o leczeniu ziołami itd.). Gość Sympozjum, J. Cuisenier z Paryża, ujawnił wyniki ankiety pt. Przemiany w organizacji rodziny, przeprowadzonej w 14 miastach Jugosławii przy współpracy naukowców jugosłowiańskich. Zauważono sporo charakterystycznych przemian w rodzinie jugosłowiańskiej, pominięto jednak wiele jej cech istotnych. Ani w ankiecie, ani w jej późniejszym opracowaniu nie uwzględniono danych historycznych dotyczących kaźdego z osiedli (archiwa lokalne, dane metrykalne), tych właśnie, które wyjaśniają czynniki wpływające na rozwój rodziny w mieście. W materiałach Sympozjum zostaną wydrukowane także dwie prace nadesłane, lecz nie wygłoszone. Socjolog, prof. dr C. Kostić, rozpatrzył Perspektywy przemian w naszym społeczeństwie i kulturze do 2000 roku podkreślając, iż w Jugosławii utworzy się 4 typy społeczności: przemysłową, zurbanizowaną, agrarną oraz ruralną. Prof. dr J. Halpern i B. Halpern z Amferstu (USA) napisali wspólny referat pt. Przemiany w rozumieniu roli męża i żony w pięciu wybranych wsiach jugosłowiail.- W odczycie pp. Halpernów jest mowa o zmienionych stosunkach rodzinnych (małżeńskich) dostrzeganych czy odczuwanych przez badanych informatorów. Wywiady terenowe uzupełniono badaniem stosunków rodzinnych. Ostatniego dnia Sympozjum wygłoszono dziesięć referatów. Dotyczyły one przeważnie problematyki przemian w Serbii północno-wschodniej, wschodniej i południowo-wschodniej. Autorzy wystąpień reprezentowali w większości Instytut Etnograficzny. Dr S. Zecević mówił O przemianach w kulturze materialnej i o trwałości kultury duchowej w północno-wschodniej Serbii zaznaczając, że nawet najbardziej postępowe jednostki na tym obszarze przestrzegają starych zwyczajów dotyczących urodzin, wesela i śmierci. Współczesne przemiany w kulturze ludowej ludności "pećalbarskiej" w południowo-wschodniej Serbii (Luznica, Poniśavlje, Vlasina, Vranje) opracowała w swym referacie dr V. Stojancević. Zaznaczyła ona, że tradycyjną orientację zawodową "pecalbarzy" (różnych rzemieślników, uczestników migracji zarobkowych w ubiegłym wieku, którzy rocznie spędzali w domu tylko par~ miesięcy) zastąpiono rozwiniętymi gałęziami przemysłu, na bazie tych rzemiosł, co doprowadziło do zasadniczych zmian w całokształcie życia ludowego. Dr M. Draskić podał w swoim referacie Niektóre przykłady zmian struktury etniczskich. nej w osiedlach północno-wschodniej Serbii we współczesnych warunkach społecz- Wspominając kilka rodzajów migracji autor specjalnie wskazał na wyrównywanie świadomości etnicznej, a nawet narodowej u tej, zróżnicowanej pod względem pochodzenia etnicznego, ludności. Przemiany stroju ludowego w Serbii we współczesnych czasach opracowała dr M. Jovanović. Zwróciła ona uwagę na nowe formy tzw. półmiejskiej-półwiejskiej odzieży i coraz większą dominację na wsi miejskiego sposobu ubierania się. Dr D. Drljaca w odczycie nt. Przemian etnograficznych w osiedlach Serbii, które postanowiono przenieść zajął się przyspieszanymi przemianami uwarunkowanymi przygotowaniem do budowy i samą realizacją nowo powstających zapór rzecznych w Serbii. Dr O. Mladenović w referacie Tradycyjne dziedzictwo w tańcach ludowych a współczesność wykazała, iż jesteśmy w Serbii nych. �300 Kronika świadkami pierwszych kroków w scenicznym wystawianiu sztuki tatka na zasadzie tradycyjnego tańca ludowego, podczas gdy na rodzinnych i pozarodzinnych uroczystościach tańczy się nadal w sposób tradycyjny i że ten to paralelizm w rozwoju stanowi logiczną drogę dalszego rozwoju ludowych tańców. O dzisiejszym rozeznaniu, stosowaniu i przenoszeniu wzorów przysłowiowych (u Słoweńców) mówiła dr M. Makarovic z Ljubljany. Na podstawie wyników jej badań można twierdzić, iż jest dość duże rozeznanie wzorów przysłowiowych (około 50Q/o wzorów podanych w ankiecie), a póki wzory te są powszechnie zrozumiałe, uważa się, że nadal są stosunkowo często stosowane. E. Cerović wygłosiła odczyt pt. Wpływ społecznych, gospodarczych i kulturowych przemian na rozwój i orientację tu;ó,czości współczesnych malarzy chłopów w Serbii. Mowa tu o początkach tzw. "niedzielnego malarstw~" we wsiach Chorwacji i Serbii, które datują się w latach trzydziestych naszego wieku, a także a rozwoju tej dziedziny po drugiej wojnic światowej. W pracach malarzy zaznacza się wyrażne dążenie do zanotowania na płótnie form życia, które zanikają. Dostosowanie tl'adycyjnego tkactwa domowego do wymogóu; rynku i jego wpływ na unowocześnienie niektórych wsi Górnegu Dragaceva (Serbia zachodnia) zreferowała dr D. Nikalić, która wskazała dla przykładu istniejącą od 10 lat spółdzielnię tkacką we wsi Donji Dubac, założoną w oparciu o tradycję tkacką wówczas, gdy rynek miejski potrzebował wyrobów tzw. sztuki użytkowej domowej wytwórczości. Interes ten jest prowadzony z dużym powodzeniem, co doprowadziło do zasadniczych przemian w charakterze osiedla i wyglądzie domów oraz do stopniowego wyzwolenia kobiet z patriarchalnego ucisku. Program odczytów zakończono referatem dyrektora Instytutu, prof. dra M. Va·· sovicia, pt. Kultura ludowa i turystyka. Wśród licznych i różnorodnych przemian na wsi referent wskazał na zmianę wyglądu zewnętrznego osiedli wiejskich, a nawet i agrarnego krajobrazu oraz na znaczenie tej zmiany dla turystyki, która jako specjalna gałąź gospodarki uwzględnia w najwyższym stopniu właśnie rcgionalne właściwości poszczególnych obszarów czy osiedli oraz kultury ludowej. Autor domagał się utworzenia parków narodowych a szerokim muzealno-turystycznym przeznaczeniu. Sumując, obrady Sympozjum wniosły wiele nowego do zagadnień metodologii badań nad przemianami współczesnymi w kulturze ludowej, jak również przyczy·· niły się do owocnej wymiany doświadczeń na temat wyboru metod i technik w badaniach terenowych. Ze względu na bardzo złożoną problematykę tych badań uznano za celowe stopniowe ujednolicanie systemu pracy. Rozpoczęte od niedawna regularne i precyzyjne notowanie zachodzących zmian w jugosłowiańskiej kulturzc ludowej jest poprzez dyskusje naukowe systematycznie doskonalone. Dusan Drljaća PIERWSZE MIĘDZYNARODOWE SY 'IPOZJUM NA TEMAT PROBLEMÓW SOCJALISTYCZNEGO BYTU I KULTURY BURGA8-PRIMORSKO, 29 IX-2 X 1974 R. Instytut Etnografii i Muzeum Bułgarskiej Akademii Nauk, pod kier. prof. dra Veselina Hadżinikolova, członka-korespondenta BAN, zwolał do Primorska-Dymitrowa koło Burgas przedstawicieli wszystkich krajów demokracji ludowej �301 Kro1lika na Sympozjum poświęcone problemom badań etnograficznych współczesnego socjalistycznego bytu i kultury. Na Sympozjum wygłoszono 15 referatów na temat różnych aspektów badań współczesności. Referenci: V. Hadzinikolov, G. Tomov, R. Peseva i D. Todorov oraz B. Tumangelov i L. Dukov (Bułgaria), L. M. Drobiseva (ZSRR), A. Pranda, R. Jerabek (Czechosłowacja), P. Vlahović, S. Kremensek (Jugosławia), P. Nowotny i S. Musiat (NRD) oraz J. Burszta (Polska). W ramach Sympozjum utworzono Komitet Organizacyjny dla etnograficznych badań współczesności. Informuje o tym bliżej załączony niżej tekst "Propozycji". J.B. PROPOZYCJE KOMITETU ORGANIZACYJNEGO Dnia 29 wrzesnia 1974 r. w Primorsku (okręgu Burgas, LR Bułg.) od·było się pierwsze posiedzenie Międzynarodowego Komitetu Organizacyjnego dla etnograficznych .badań współczesnosci. W procach Komitetu wziął udział także dyrek·tor I'nstytutu Etnograficznego i Muzeum Bułgarskiej .'Ikademii Nauk, członek-korespondent prof. dr Veselin Hadzinikolov. Na posiedzeni li tegoż Komitetu przedyskutowano projekt statutu Międzynarodowego Komitetu. Komitet Organizacyjny proponuje: 1. Wysłać projekt statutu odpowiednim instytucjom etnograficznym w krajach SQcjaiistycznych celem jego uzupełniającego omówienia. Projekt statutu przyjąć ostatecznie na następnym posiedzeniu Międzynarodowego Komitetu. 2. W Międzynarodowym Komitecie każdy kraj socjaj,istyczny (państwo) winien być reprezentowany przez jednego członka. Instytucje etnograficzne każdego kraju mają potwierdzić uczestnictwo swego przedstawiciela jako rzeczywistego członka Komitetu na lat pięć. 3. Jako organ wykonawczy Komitetu na okres pięcioletni ustanawia się Sekretariat. Na członków Sekretariatu Komitet Organizacyjny wybrał ze swego grona na wspomniany okres przedstaw-icieli 7. LR Bułgarii, Polski, Z·SRR, CSRS, FR Jugosławii. Sekretarzem Generalnym Komitetu i Sekreta·riatu został wybrany przedstawiciel LE Bułgarii. 4. Sekretariat powinien odbywać regularne posiedzenia nie rzadZiej n.iż jeden raz \\' roku. 5. W ciągu następnych pięciu lat sied7)iba Międzynarodowego Sekretariatu miesclć w Bułgarii, gdzie proponuje się wydawanie międzynarodowego Biuletynu. o. Sekretarz Generalny i reliaktor odpowiedzialny Biuletynu będą z reguly z tego kraju, 7. dziej niż który ZwołYVv"ać rnz stał się członków na dwa 5ied7.ibą będ7ie się wybierani Sekretariatu. Mi~dzynarodo~lego Komitetu na regularne pOSiedzenia nie rza- Intel. 8. Zwoływać międzynarodowe Sympozja poświęcone problematyce elnograficznego clnnia nad wsp6łczcsnosdą co d\\'a lata w jc:inym z krajów socjalistycznych. 9. Wycia wać mięozynarodowy Biuletyn naukowy o etnograficznych badaniach Wspó!czeSlloscią port 1l(l7.wą .. Etnografia i Współczesność". banad 10. Jako oficjalne języki na posiedzeniach Komitetu w czasie Sympozjów i innych spotkaJl mic,clzynarodowych proponuje się języki rosyjski i niemiecki. W tych językach będzie wydawany Biuletyn naukowy i \vyda\vnictwa mater'iałóvl z Sympozjów, a streszczenia artykułów i ""':praw bc,c1ą publikow"ne w języku angielskim oraz w języku autora. \\;~zystkje powyższe postanowienia ?osta!1ą wniesione do prolokołu posiedzenia Komitetu. P:,otokoł zostanie '\.vysłany 00 wszystkich członków Komitetu do końca .października 1974 r. Powyższe propozycje Konlitctll Organizacyjnego \vysłać \\'szystkoim członkom Ko.mitetu celeB1 przedst[l\";cnia kierownjc.twom instytucji etnograficznych \v każdym kraju. KomitE't Organizacyjny omówił i przyjął powyższe postanowien'ia w następującym sklac'lzie: 1. Dr J).·o!Ji'eva (ZSRR); 2. Dr Pranda (CSRS); 3. Prof. Jetabek (CSRS); 4. Prof. Kremenśek (FR .Jugosł<Jwii); 5. ProJ. Vlahović (FR Jugosławii); 6. Prof. Nowotny (NRD); 7. Prof. Burszta (PRL); 8. Dr Śarkany (WHL); 9. Dr I\l€ier (Rum. RL); 10. Dr Todorov (Bułg. HL). Primo'rsko, rlnia 29 września 1974 f. �302 XI Kronika KONFERENCJA PLENARNA REDAKCJI POZNAŃ-BLA2EJEWKO, KWARTALNIKA "DEMOS" 9-10 X 1974 R. W Błażejewku pod Poznaniem obradowało w dniach 9 i 10 pażdziernika 1974 r. plenum redakcyjne "Demosu", etnograficznego i folklorystycznego organu informacyjnego europejskich państw socjalistycznych. Jako delegaci redakcji krajowych przybyli: ze Związku Radzieckiego - prof. dr L. N. Terenteva, z Bułgarii dr S. Stojkova, prof. dr Ch. Vakarelski, dr M. Veleva, dr T. Zivkov, z CSRS dr L. Kunz, z NRD - dr W. Fiedler, dr L Gardos, G. Gross, dr S. Kube, z Jugosławii mgr H. Lozar-Podlogarova, dr M. Radovanović, dr B. Ristovski, mgr T. Vrazinovski, mgr S. Zemljić-Golobova, z Węgier dr E. Kisbim, dr L. Takacs. Redakcję polską reprezentowali: dr S. Blaszczyk, doc. dr B. Kopczyńska-Jaworska, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr E. Pietraszek, dr M. Drozd i mgr E. Królikowska. Przedstawicielami redakcji głównej byli: dr R. Weinhold, B. Emmrich i dr B. Schone z NRD oraz dr L. Kunz z CSRS. Wydawnictwo Akademie- Verlag w Berlinie reprezentowała H. Palm. Zebranych powitał gospodarz Konferencji - przewodniczący Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, prof. dr J. Burszta. W pierwszym dniu redaktor naczelny "Demos", dr R. Weinhold, przedstawił w informacji sprawozdawczej dotychczasowy dorobek "Demosu": omówiono w tym czasopiśmie 60-75010 wszystkich publikacji etnograficznych, które ukazały się w krajach demokracji ludowej w minionym 17-leciu (od 1957 r.); wydano poza tym dwa zeszyty specjalne (na kongresy moskiewski i tokijski) oraz zeszyt (nr 3-4, 1972) z rejestrem etnograficzno-geograficzno-historycznym roczników 1-10. Po części sprawozdawczej zebrani obradowali nad teoretycznymi i praktycznymi zagadnieniami nowej systematyki prac etnograficznych i folklorystycznych (zob. "Lud", t. 56, s. 357-360 i t. 58, s. 330-332). Referat wprowadzający wygłosił dr P. Wick z Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD. W dyskusji, jaka rozwinęła się po uwagach krytycznych przedstawicieli redakcji krajowych, które przystąpiły już do tłumaczenia etnograficznych i folklorystycznych haseł (deskryptorów) oraz tablic systematycznych i pomocniczych, zwracano uwagę na konieczność uzupełnienia zasobu haseł ściśle etnograficznych, szczególnie z dziedziny kultury i sztuki ludowej. Obszerne w tej sprawie dezyderaty przedłożyła na piśmie redakcja polska. W wyniku dyskusji postanowiono, że tłumaczenia i uzupełnienia przeprowadzi się w czterech etapach w konsultacji z redakcją główną "Demos" w Dreźnie, że prace te muszą być ujęte w planach rocznych zainteresowanych krajowych instytucji naukowych, że ukończy się je w roku 1980 jako propozycje, które winny być uzgadniane ze specjalistami sąsiednich dyscyplin. Dopiero potem, gdy poszczególne redakcje pracę ukończą, będzie można podjąć ostateczne decyzje zatwierdzające całość dzieła. O ile chodzi o redakcję polską, to zobowiązała się ona ukończyć zadania pierwszego etapu do połowy 1975 r. i w następnym półroczu uzgadniać tłumaczenia w Dreźnie. W drugim dniu obrad odbyło się seminarium, na którym członkowie redakcji krajowych zapoznali się z praktyką stosowania proponowanych deskryptorów przy indeksowaniu zawartości wybranych z "Demo su" referatów. Delegaci biorący udział w posiedzeniu redakcyjnym "Demos" mieli możność uczestniczenia w II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, odbywającej się również w Błażejewku w dniach 11-12 października 1974 r. • Stanislaw Blaszczyk �:303 Kronika IV SYMPOZJUM "ETHNOLOGIA POZNAŃ-BLAŻE.JEWKO, SLAVICA" 10 X 1974 R. W przededniu II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich odbyło się pod przewodnictwem doc. dra J. Podolaka z Bratysławy IV Sympozjum "Ethnologia Slavica" z udziałem przedstawicieli wszystkich redakcji z krajów słowiańskich. Omówiono dotychczasową działalność zespołu ES i Sympozja, które weszły już do naukowej tradycji tych krajów. Redaktor naczelny ES, J. PodoUtk, oraz sekretarz redakcji, J. Komorovsky, omówili sytuację na odcinku wydawniczym ES, jedynego jak dotąd międzynarodowego czasopisma slawistycznego, szczególnie skład podwójnego tomu VII ES. Dotychczasowe tomy ES mają charakter politematyczny. Od planowanego przejścia na półrocznik, jeden z tomów ma być monotematycznym. Omówiono też sprawę wewnętrznego podziału treściowego i reprezentowania każdego z działów przez specjalnego przedstawiciela redakcji krajowych. Redakcje krajowe mają obowiązek dobierania i klasyfikowania artykułów i innych materiałów ze swego kraju oraz nadsyłania do specjalnych tomów bibliograficznych odnośnych pozycji slawistycznych ze swego terenu działania. Redaktorem wiodącym bibliografii został R. Jehibek. Rozszerzono i nieco zmieniono skład Rady Redakcyjnej. Z Polski weszła w jej skład, obok dotychczasowych przedstawicieli (M. Gładysz, J. Burszta), także B. Kopczyńska-Jaworska. Prof. dr V. Hadżinikolov zaproponował jako miejsce V Sympozjum miejscowość Haskowo koło Płowdiw, a jako jego temat: "Tradycja i innowacja w kulturach krajów socjalistycznych". J. B. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA POZNAŃ-BLAŻEJEWKO, ETNOGRAFÓW SŁOWIAŃSKICH 11-12 X 1974 R. W dniach 11-12 października 1974 r. odbyła się w Poznaniu (Błażejewku koło Kórnika) II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich na temat.: "Kultura ludowa - kultura narodowa" (pierwsza konferencja odbyła się w 1972 r. w Bratysławie i Orawskiej Priehradzie). Konferencję zorganizowała Sekcja Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN pod przewodnictwem prof. dra J. Burszty. Przedmiotem obrad był historyczny proces kształtowania się kultury narodowej w poszczególnych krajach słowiańskich w jej związkach z kulturą ludową oraz współczesna rola tradycji ludowej w kulturze ogólnonarodowej, dla przygotowania m. in. praktycznych wniosków w tej dziedzinie. W obradach uczestniczyło 41 zagranicznych etnografów i folklorystów z krajów słowiańskich: Związku Radzieckiego, Bułgarii, Czechosłowacji i Jugosławii, a także przedstawiciele z NRD i Węgier; ponad 80 osób przybyło z ośrodków naukowych i kulturalnych w Polsce. Referaty wygłosili: J. Burszta (Polska); J. V. Bromlej , V. A. Malancuk, A. V. Orlov, L. N. Terenteva i O. A. Ganckaja (ZSRR); Ch. Vakarelski, T. A. Koleva i S. Gencev (Bułgaria); R. Jerabek i J. Podolak (CSRS); V. Kremensek, B. Ris- �30.l KroHika tovski, M. Draskić, T. Vrazinovski i V. Belaj (Jugosławia); P. No\votny i P. Nedo (NRD); L. Kósa i G. Zsigmond (Węgry). Referaty dosłali: B. Benes (CSRS); M. Barjaktarović (Jugosławia) i E. John (NRD). W dyskusji zdołało wypowiedzieć się 21 osób, 7 uczestników nadeśle swe wypowiedzi pisemnie. Dyskusja miała bardzo ożywiony przebieg, niekiedy gdy dotyczyła podstawowych problemów i pojęć, jak lud, naród, kultura narodowa przybierała charakter polemiczny, co świadczyło o pełnym zaangażowaniu badawczym uczestników, jak też o potrzebie międzynarodowej dyskusji nad wspomnianą problematyką i ujednoliceniem terminologii etnograficznej. Wygłoszone i nadesłane referaty oraz materiały dyskusyjne zostaną wydane drukiem w językach oryginalnych w oddzielnej publikacji, a niektóre z nich zostaną opublikowane w językach kongresowych na łamach organu "Ethnologia Slavica". Obrady zakończono wspólną wycieczką regionalną w dniu 13 X 1974 r. na trasie Błażejewko - Kórnik - Rogalin - Gołębin Stary (osiągnięcia socjalne kombinatu PGR) --' Piotrowo (nowy gościniec w dawnym zajeżdzie) - Szreniawa (ogólnopolskie Muzeum Rolnictwa) - Poznań (wystawy twórczości ludowej). Medard MUZEUM SKANSENOWSKIE Tarko POD BOLONIĄ W lipcu 1973 r. w San Marino di Bentivoglio, kilka kilometrów od Bolonii głównego ośrodka regionu Emilia-Romagna - otwarto nowe Muzeum Regionalne typu skansenowskiego, celem zabezpieczenia zabytków miejscowej kultury i sztuki ludowej. Projekt założenia tego skansenu czekał od dawna na realizację, co wiązało się z trudnościami znalezienia odpowiedniego personelu i siedziby, a przede wszystkim uzyskania pomocy ze strony władz terenowych dla rozwinięcia akcji propagandowej; chodziło bowiem o zachęcenie do odwiedzania muzeum ludzi z miasta, gdzie - jak stwierdził 1. Trigari w "Bologna Incontri" 1973 nr 2 - "dzieci często nie wiedzą czy krowy poruszają się na nogach, czy na kółkach i są przekonane, że brzoskwinie bywają seryjnym produktem maszynowym". Inicjatywa wyszła od grupy spółdzielców i rolników zrzeszonych w kole oświatowym "Stadura" l. Organizatorzy od dawna rozumieli konieczność gromadzenia narzędzi rolniczych wychodzących z użycia i przeznaczenia ich z czasem do jakiegoś muzeum, które w przekonaniu organizatorów nie powino być wyłącznie zwykłą ekspozycją zbiorów, ale środkiem dydaktycznym i jednocześnie formą dialogu ze współczesną cywilizacją, sprawdzianem jej rzeczywistych wartości. Muzeum zajmuje obszerną XVII-wieczną willę wraz z otaczającym ją dużym parkiem, a więc obiekt w pełni nadający się do realizacji celu, jaki wytknęli sobie organizatorzy. W pierwszej sali muzeum znajdują się wszelkiego rodzaju narzędzia Termin "stadura" jest uży-waną 'lA' miejscowej gwarze ludowej !1azwą przedmiotu metalowego pręta-przetyczki, zdobnego elementami dekoracyjnymi, który służy do łączenia dyszla wozu lub pluga z jarzmem dżwiganym przez woły. W muzeum znajduje się bogata kolekcja owych "sladur" z kutego żelaza, bogato zdobionych i często z"opatrzonych \v Cłźv.liQezące pierścienie. 1 w rodlaju �Kronika 305 :\\-iązane z uprawą ziemi oraz plansze ilustrujące prace wykony\',;ane przy ich pomocy, bądź problemy dawnych stosunków pracy pomiędzy właścicielem i dzierżawcą ziemi. Liczne zdjęcia ilustrują codzienne życie wsi ukazując cały trud pracy :'a roli, pracy często do dziś jeszcze nie zmechanizowanej, wykonywanej przez :nężczyzn, kobiety i dzieci. Ukazanie narzędzi pracy i ich roli w procesie wyt\,va:'zania dóbr daje więc zwiedzają':ym możność zgłębienia historii klas społecznych : 'xalki o byt, jaką ludzkość toczyła od początku swego istnienia. \!Ii następnych salach muzeum przedstawiono problemy związane z uprawą ~O('ż oraz roślin przemysłowych, m. in. konopi, a także procesy dalszego ich prze:·.\·arzania: pokazano również inne działy gospodarki chłopskiej, jak hodowlę jed·.':abnika i produkcję naturalnego jedwabiu (dla ukazania tego procesu - od hodowli jedwabnika, poprzez zbieranie kokonów z drzew morwowych i transporto-sanie ich do Bolonii, gdzie dokonywał się dalszy ciąg ich obróbki, aż do powstania :niękkiej jedwabnej tkaniny - wydzielono specjalnie jedną z sal), hodowlę drob:,ych zwierząt domowych stanowiących formę dodatkowego dochodu rodzin chłop-kich itp. Są tu więc drewniane radła, pługi, proste narzędzia sie\vne, różnorodne ,iErpy i kosy, .,locomobile" (młockarki) parowe, cepy, "vag!i" (wielkie przetaki), .,oetacci" (sita do ręcznego oczyszczania ziarna), drewniane grabie oraz widły do słomy i siana. Dużo miejsca wydzielono również uprawie i obróbce konopi. Ta dziedzina została zilustrowana w całej sv.·ojej złożoności na planszy, której treść i rysunki wstały zaczerpnięte z podn;cznika dla rolników, wydanego w 1866 r. Można więc ~u zobaczyć z.arówno krc',tkie kosy do ręcznego ścinania konopi, jak też kosiarki ) napędzit' zwierzęcym. Na dziedziócu muzeum ustawiono "scavezzaturę", tj. ma-zynę poruszaną przez woły. służącą do pierwszej obróbki konopi -- międlenia. Zaś wc wnętrzu chałupy chłopskiej I.najdującej się w parku zwiedzający mogą śledzić dalszy proces obróbczy z\\'iązany z oczyszczaniem i oddzielaniem włókien ;';onopi za pomocą "p'arfio" idrewnianych grzebieni), aż do przędzenia i tkania 2 pomocą ko!c)\';rotk,'}\\', krosien i warsztatów tkackich. Ukazano także dział hodowli i wyrobu win. Produkcja wina odgrywała i od::ry'.\·a dużą rolę w go,podarce chłopskiej tego regionu. Zilustrowano ją w muzeum przy pomocy prostych pras do tłoczenia winogron, różnorodnych beczek i "carro", ~.;. ozdobnego \\-OZU służącego dawniej do transportu wina. Na wozie tym umiesz~zona .;('sl ~pcc.ialna baryłka, zwana "castellata", w której przewożono moszcz do piwnic właścic:i0ła majątku lub innych uprzywilejowanych klientów z miasta. W parku muzealnym i wewnątrz budynku umieszczono wiele takich wozów, pięknie ~dobionych. prawdziwych arcydzieł sztuki rzeźbiarskiej i kowalskiej. W jednej z sal na pierwszym piętrze muzeum odtworzono typowe wnętrze '{Clchni chlop~kiej. w którym zgromadzono części umeblowania oraz bogatą kolekcję przedmio!c')\\' \\'ykonanych z miedzi i żelaza, będących bardzo charakterystycznym cKcentem \\'yposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, na~zynia do noszenia wody itp. Dalej można zobaczyć tu proste rnaszynki do wyciska::ia pomidor(·)\\·. do wyrobu makaronu i mąki kukurydzianej, urządzenia do piecze;;ia chleba. drewnianą ..zangolę" do wyrobu masł<l i inne sprzęty używane w gospo:jarstwie. jak np .. ,staderc·' (dawne wagi), drewniane miary do zboża, pojemniki do przecho\\'y wania mąki. :lazywane W gwarze "arzile" lub "spa1tura", bogato zdobione "lotywami roślinnymi i in. ?\a drugim piętrze odtworzono sypialnię chlopską. a w niej łóźka z materacami ',,-ypchanymi liśćmi kukurydzy, umywalnię żeliwną, blaszanki do ogrzewania łóżka ~i) - :.;•.. :d, :. 59 �30(; Kronika w okresie zimowych chłodów, ogrzewacze do ,rąk, kołyskę drewnianą, kaganki oliwne i lampy naftowe, maszyny do szycia itp. Już z pobieżnego zwiedzenia muzeum łatwo się zorientować, w jakich warunkach żyli i pracowali mieszkańcy wsi związani feudalnymi stosunkami panującymi na wsi. A o przejrzyste ukazanie tej właśnie problematyki organizatorom głównie chodzi. Toteż jednym z zadań kierownictwa muzeum jest organizowanie wycieczek, i to złożonych głównie z młodzieży szkolnej, w celu zapoznania jej z dawną gospodarką i kulturą wsi oraz pogłębienia szacunku dla pracy i walki o postęp na drodze do przemian społecznych, Lia Vigara1lź (Bolonia) Z włoskiego przełożyła ZBIORY Renata ETNOGRAFICZNE Jezierska W MUZEACH BERLINA ZACHODNIEGO Spośród kilkudziesięciu instytucji wystawienniczo-muzealnych Berlina Zachodniego I, etnografa zainteresują niewątpliwie te z nich, które gromadzą i eksponują wytwory życia codziennego. Trzy z nich w tym względzie zasługują na szczególna uwagę. Pierwsze - to muzeum kultury ludowej niemieckiego obszaru językowego. drugie - to sławne w świecie muzeum kultur pozaeuropejskich Vi Dahlen i trze· cie "Bahia Museum II" Oddział Ibero-amerykańskiego Instytutu~. Zbiory pozostałych 21 muzeów są nie mniej interesujące, owszem, nawet bardzo ciekawe. Również i one posiadają wspaniałe zabytki sztuki, jednak ze względu na to, że ograniczają się raczej do gromadzenia zbiorów z jednego wybranego działu czy dziedziny kultury, w mniejszym stopniu mogą zainteresować etnografów, Muzea berlińskie, na co warto zwrócić uwagę, traktowane są w większości (14 spośród 21) jako organizacyjna całość (Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz), W jej ramach koordynuje się działalność, planuje rozwój i budżet Muzeum kultury ludowej (Museum fur Deutsche VolkskundeJ istnieje od 85 lat, prowadząc działalność zbieracką, wystawienniczą, kulturalno-oświatową oraz naukową~. Muzeum to nie ogranicza się do samego gromadzenia wytworów kultury ludowej, jakby to wynikało z nazwy, znajdujemy w nim bowiem eksponaty pochodzące w równej mierze ze wsi, jak i z miasta. Aktualnie uprzystępnia ono swoje zbiory tylko pracownikom naukowym, ponieważ chwilowo mieści się w pomieszczeniach zastępczych. Wkrótce jednak otrzyma ono bardzo rozległą, nową powierzchnię wystawienniczą, magazynową i administracyjną w będącym na ukończeniu Centrum kultury i nauki tego miasta. Aktualnie przygotowywane ekspozycje wy1 \V sun1ie Rerlin n1,J. 28 muzeów i 64 galerii. Na uwagt;' zasługują zćlchooni()1)e:-l'llic:;kie galerie krajów socjalistycznych, .np. Majako\vskl Ga.lerie z radzieckim n1~lar:'awem i grafjką, . iebuhr Galer-ie z jugosłGwiallSkim malarstwenl na szkle oraz Galerie Wa:'schau z V\'yst.av"ą Nikifc:'" i malarstwem prymitywnym. Por. Kunstallsstell1ln!!en Berlin, Septemher 1973. 2 Zob. informację drukowaną na s, 308-310 (Red.) 3 Muzeum zatrudnia pięciu pracovvnikóvl naUk(Hvych, z których jeden £ajJTIuje się teorią muzealnictv •..a, drug'i ,r·zen1iosłem. trzeci narzędziami. czwarty nlcłJlami i ostatni strojami oraz współczesną kulturą. Muzeum wydalo dotąd dwa katalogi: L Pretzel!, Vo[kskllnst 1lnd Vorkslwndwerk, Ber.lin 1964 i teg,oż, Kostbares Vorks!!lIt "liS dem Musellm fur DelltsC/le Vorksk1lnde, Berlin 1967, �Kronika 307 stawIa SIę goscmnie w różnych ośrodkach kulturalnych. Po wOJme, od momentu wznowienia działalności do chwili obecnej, zgromadzono w Muzeum ponad 20 tys. zabytków. Wśród nich bezcenną wprost wartość stanowią meble: głównie szafy i skrzynie - dobrze zakonserwowane, w znacznym procencie datowane, mieszczące się w dziale pierwszym (wyposażenie mieszkalne). Najstarsze skrzynie, ręcznie rzeżbione, pochodzą z XVI wieku, szafy na odzież, pięknie ornamentowane, z XVIII v,deku, chłopskie "miśniki" z XIX wieku itd. Obok nich znajdujemy także oryginalne urządzenia i sprzęty kuchenne oraz narzędzia i wyposażenie gospodarskie. W drugim dziale gromadzi się wytwory i narzędzia przemysłu domowego (np. tekstylia, narzędzia tkackie) oraz rzemiosła wiejskiego, w tym interesujące wyroby z wikliny, modele i formy oraz dość bogaty zestaw ceramiki ludowej z fajansu, porcelany (niektóre datowane na XVIII w.). Trzeci, ostatni dział, obejmuje sztukę ludową, tj. wyroby tkackie, stroje ludowe, ozdoby, rzeżby, obrazy, grafiki oraz piśmiennictwo. Stale uzupełniany inwentarz muzealny pochodzi głównie z bieżących zakupów. Dokonuje się ich przede wszystkim podczas poszukiwań na miejscu oraz w terenie. Zakupów dokonuje się również poprzez antykwariaty oraz specjalne sklepy (novum), trudniące się skupem, bardzo modnych obecnie, starych mebli oraz wyposażenia wnętrz. Z tymi placówkami handlowymi muzeum zawarło umowę, na podstawie której uzyskuje bieżące informacje o nabytkach. Zbiory muzeum powiększają poza tym różne darowizny, niekiedy bardzo cenne. Wśród eksponatów uwagę polskiego odbiorcy wzbudzają te, które pochodzą z Warmii i Mazur, Dolnego i Górnego Śląska oraz z Wielkopolski. Wśród nich wyróżniają się barwne wyroby tkackie, zwłaszcza mazurskie kilimy, lniane nakrycia na łóżka z okolic Elbląga i południowej Warmii, serwety na stół ze Śląska i płótna z Nowego Tomyśla. Uwagę zwiedzającego przyciągają również części strojów ludowych, zwłaszcza pięknie haftowane i zdobione nakrycia głowy z Mazur, czepce ze Śląska, ubiór dziecięcy z Dolnego Śląska oraz sznurówki, gorsety i pończochy. Z narzędzi szczególnie interesujące są deseczki tkackie z Jamna (pow. Koszalin), dalejceramika z południowej Wielkopolski. Ze sztuki ludowej uwagę zwracają obrazy wotywne z XVIII wieku z terenów Śląska, obrazy malowane na szkle z okolic Częstochowy, oraz panorama miasta Sulechowa z XVIII wieku, wykonana piórkiem, z piśmiennictwa sztambuchy z Mazur, Gdańska (m. in. eksponat z 1820 r. należący do G. Uklańskiego) i Wrocławia, jak również tzw. listy chrzestne, tj. powinszowania ofiarowywane przez rodziców chrzestnych (z Górnego Śląska z r. 1788, z Dolnego Śląska z r. 1800 i z Pomorza Zachodniego z r. 1857). Eksponaty pochodzą z różnych powojennych zakupów, z których najwięcej dokonano w latach sześćdziesiątych. Część nabytków pochodzi od osób zamieszkałych w Berlinie (od dawna było tu duże zbiorowisko Polonii), część - jak można przypuszczać .- od tych osób, które w ramach łączenia rodzin wyjechała na Zachód. Osobom zwiedzającym magazyny muzeum, kustosze - na życzenie - chętnie udzielają wyczerpujących informacji. Muzeum kultury ludów pozaeuropejskich (Museum flir Volkerkunde Berlin-Dahlen) posiada - obok muzeum hamburskiego - największe tego typu zbiory etnograficzne na terenie Niemiec. Urzeka ono zwiedzających ogromem zbiorów, ich różnorodnością, bogactwem form i odmian wytworów oraz wspaniałą ekspozycją. Trzeba dodać, że posiada ono wyjątkowo dobre warunki lokalowe. Dla zwiedzających zabezpieczono mnóstwo bezpłatnych prospektów-folderów -t, które według 4 Mam tu na myśli odpowiednie karty formatu A-4 zawierające: historię regionu. najważniejsze dane o jego kulturze. objaśnienia eksponatów oraz mapki i rysunki. W sumie z kart tych można złożyć okolo 300-stronicowy, wyczerpujący przewodnik muzealny. �308 Kronika zainteresowania można zabrać ze sobą, udając się na zwiedzanie poszczególnych sal. Całość wystawiennicza jest podzielona według kontynentów, a w nich według regionów. Omówienie całości, choćby pobieżne, wykraczałoby poza ramy niniejszego komunikatu, ponieważ należałoby ustosunkować się nieomal do wszystkich eksponatów. Budzą one zrozumiałe zainteresowanie swą egzotyką i innością w stosunku do kultury europejskiej. Warto zatem wspomnieć pokrótce o naj ciekawszych z nich. W dziale tzw. Starej Ameryki (kultury Zapoteków i Azteków) podziw budzą \\7roby ceramiczne o różnorodnych formach, bogactwie i prostocie ol-namentów, miniaturki bożków, wspaniałe mozaiki z muszli i półszlachetnych kamieni; w dzialc Ameryki Północnej małe skanseny kultury Indian, z pełnym wyposażeniem wnętrz, zbiorami, sprzętem, bronią; w dziale Azji Południowej ogromna liczba różnych masek, m. in. teatralno-tanecznych, demonów od chorób (z Tailandu, Cejlonu, Indii, wyspy Bali), broń, wyroby z metalu i plecionki z Indonezji, próbki pisma z Sumatry; w dziale Mórz Południowych do najciekawszych zabytków należą środki transportu wodnego oraz budownictwa, wśród których wyróżnia się dwużaglowa łódż z Melanezji (15 m. długości, przywieziona do Bcrlina w 1903 r.) i druga (7,9-1 m) służąca do połowu ryb z Polinezji oraz kilka mniejszych z Mikronezji. Budownictwo reprezentuje, w tym dziale, dużych rozmiarów (powyżej 20 m długości) tzw. dom klubowy (bai - Manner-Klubhaus) o dwuspadowym dachu, z wyspy Palau, Oceania, tam zdemontowany i tu zestawiony. Jego ściany szczytowe są rzeżbiom~ i przyozdobione maskami, boczne zdobią posążki i malowidła przedstawiające walki oraz różne sceny z życia miejscowcj ludności. Bliższe poznanie naj ciekawszych chociażby eksponatów wymaga co najmniej kilkudniowego zwiedzania. Warto jednak wygospodarować odpowiednią ilość czasu i prześledzić rozwój naj starszych kultur świata. Zbiory "Bahia Museum II" stanowią jedyną w Europie, a drugą w skali ś\\·iatowej (po Japonii - Kyoto) kolekcję zabytków kultury ludowej stanu Bahia w Brazylii. Znalazły się one w Ibero-amerykańskim Instytucie w Berlinie drogą darowizny. Nabytki obejmują wyroby z włókien roślinnych (głównie sizalu: maty, chodniki, torby, koszyki, kapelusze), ze skóry (naczynia na wodę, ozdoby, czerpaki, pięknie malowane zabawki i ozdoby). Szczególną wartość przedstawia zbiór kilkudziesięciu lalek ubranych w oryginalne stroje ludowe, typ kolekcji bardzo cenny w muzeach o charakterze etnograficznym. Walerian Sobisiak IBERO-AMERYKAŃSKI INSTYTUT W BERLINIE ZACHODNIM 1 Ibero-amerykański Instytut to jedna z bardzo interesujących, dobn.e zorganizowanych placówek naukowo-badawczych Berlina Zachodniego, która zajmujc się wszechstronną działalnością poznawczą krajów latyno-amerykańskich. Instytut po1 Pods-ta'wę opracowania H. Bock. Bahia ::eichnis II. Das Bahia-MtlSeum der komunikatu Ibero-AnleTi1caniscl1e a.usgesteHten nischen Institllt, Berlin Itl.';tHul., stanov..'·ią Berlin des lbero-Amerikanischen StiLcke, 1966. Berlin 1971; G. dane z obserwacji OJ"f1Z z lil.cr<tlury l~ll: .:\. n. lA. Dillm~lllnl. !HlIsc:lt:n cit! Instit1Lts Prellssisc/ler KlI[tur/)esitc. ,'e"- Richert, KlI7lstlver}\e -lm Ibero- .•1nler!l-~(l- �309 Kronika wstał "V 1930 r. w wyniku wzrastających zainteresowań niemieckich tym kontynen· tem. Jego działalność miała ułatwiać społeczeństwu niemieckiemu nawiązywanie i rozwijanie kontaktów ekonomicznych i kulturalnych. Funkcję tę, z dużym powodzeniem, Instytut realizuje nadal. Warto dodać, iż jest on jedyną tego rodzaju placówką badawczą na terenie niemieckiego obszaru językowego. Bazę wyjściową dla działalności Instytutu stanowiły zbiory wydawnictw pochodzące z fundacji argentyńskiego naukowca, E. Quesada, następnie ogromny dar książek rządu meksykańskiego oraz przekazana placówce' biblioteka ibero-amerykańskiego zakładu uniwersytetu w Bonn. Dzięki tym zasobom, nowoutworzony Instytut mógł niemal z miejsca rozpocząć działalność udostępniania swoich zbiorów. Równocześnie zapoczątkowano akcję ich uzupełniania oraz bieżącego gromadzenia najważniejszych wydawnictw ekonomicznych, politycznych, humanistycznych i technicznych dotyczących Hiszpanii, Portugalii, krajów morza karaibskiego oraz Ameryki Południowej. Z upływem czasu podjęto także własne prace badawcze nad amerykanistyką przedkolumbijską, początkowo od strony archeologii i językoznawstwa Indian, następnie innych działów kultury, które kontynuuje się nadal. Obok tych form działalności Instytut zajmuje się na szeroką skalę poradnictwem i udzielaniem informacji. Przez jego pomieszczenia przewija się codziennie mnóstwo miejscowych i zagranicznych naukowców, studentów, dziennikarzy, polityków i przedstawicieli koncernów, w tym wielu z obu Ameryk. Przyciąga ich tu, jedyna w swoim rodzaju na świecie, baza materiałowa. W bibliotece Instytutu zgromadzono dotąd obok wydawnictw ciągłych i zwartych oraz map, archiwum materiałów fotograficznych i diapozytywów, fono- i płytotekę oraz zbiory muzealne. Zasoby książkowe obejmują 450 tys. woluminów. Rocznic przybywa, wg informacji prof- dr H. J. Bocka, dyrektora Instytutu 2, do 15 tys. pozycji, w tym 6500 czasopism dotyczących tego obszaru, tamże wydawanych, bądż publikowanych w innych krajach. Wśród zasobów bibliotecznych wyróżnia się m. in. "Biblioteka Waltera Lehmanna" obejmująca książki, manuskrypty oraz archiwum fotograficzne dotyczące Ameryki przedkolumbijskiej. Jej nazwa wywodzi się od nazwiska ofiarodawcy. Dalej tzw. "Biblioteca Afranio Peixoto". tj. zbiór dotyczący etnografii Bahii, również dar, tym razem bahiańskiego naukowca,. Camoesa Forschersa. Następnie olbrzymi zbiór wycinków z prasy niemieckiej i zagranicznej gromadzony od 1930 r. (przeglądałem dział dotyczący włókiennictwa, zawarte w nim dane mogłyby stanowić podstawę do napisania obszernej pracy). Wyróżnia się wreszcie zbiór ponad 30 tys. map (XVII i XVIII-wieczne egzemplarze zawierają bardzo interesujący materiał ikonograficzny, dotyczący np. używanych statków, ówczesnych strojów, budownictwa i życia codziennego osadników na kontynencie amerykańskim), oraz eksponaty sztuki brazylijskięj. Szczególną wartość ma tutaj zbiór ponad 400 zabytków sztuki ludowej, w tym zestaw lalek w strojach ludowych, wyroby ceramiczne i z włókna sisalu oraz agawy. Zbiór ten nosi nazwę Museum da Bahia II, dar brazylijskiego konsula w Berlinie. F. Cardona, drugi co do wielkości poza granicami Brazylii po Bahia-Museum I w Kyoto w Japonii. Biblioteka prowadzi wymianę książek z zagranicą. Na miejscu można uzyskać lub wypożyczyć mikrofilmy, fotokopie, bądż kserograficzne odbitki wydawnictw i materiałów rękopiśmiennych. Na życzenie zainteresowanych odręcznie dokonuje się nagrań na taśmy magnetofonowe. Zbiory fono- i płytoteki zawierają interesujące nagrania muzyki klasycznej (w tym np. szopenowskiej w wykonaniu latyno2 Pragnę w tym mIeJSCU wyraZJIC szczere podziękowanie cownikom za umO'ŻUwienie mi zapoznania się z działalnością prof. Bockowi Instytutu. jego współpra- �310 Kronika -amerykańskich artystów)., muzyki ludowej, sztuk operowych i utworów dramatycznych oraz recytacji prozy i wierszy wybitnych pisarzy. Duże zbiory diapozytywów udostępnia się jako pomocniczy materiał ilustracyjny do wykładów i odczytów. Zbiory obrazów J. M. Rugendasa oraz M. Mendon~a stanowią dla Instytutu, obok wspomnianych materiałów, podstawę dla działalności wystawienniczej. Niemal co roku Instytut urządza przynajmniej jedną wystawę, którą eksponuje w najwięk·· szych salach wystawowych Berlina. Duże wyrażenie wywarła na mnie wystawa na temat "Argentyna w książce i obrazie", dająca dość wyczerpujący pogląd na kulturę tego kraju. Instytut prowadzi także bardzo ożywioną działalność publikacyjną, wydając czasopisma oraz prace seryjne. Do 1944 r. ukazywały się dwa czasopisma: "Ibero-Amerikanisches Archiv" (wydawnictwo przejęte - wyszło 18 roczników w latach 1924-1944) oraz "Ensayos y Estudios" (wydano 6 roczników, 1939-1944). Po drugiej wojnie światowej od 1970 r. zaczęto wydawać "Acta Praehistorica et Archaeologica" oraz od 1972 r. "Indiana. Beitrage zur Archaologie und Anthropologie, Volker- und Sprachenkunde des indianischen America". W ramach wydawnictw seryjnych ukazują się: "Miscellanea Ibero-Americana" (dotąd 2 pozycje); "Bibliotheca IberoAmericana" (dotąd 17 pozycji, w tym m. in. M. Uhle, Wesen und Ordnung der altperuanischen Kulturen; H. Horkheimer, Nahrung und Nahrungsgewinnung im vorspanischen Peru; J. C. Aquila, Soziale Strukturen und soziale Wandlungen in Argentinien); "Monumenta Americana" (7 pozycji, m. in. G. Kutschera o pólnocnoperuwiańskiej ceramice); "Quellenwerke zur alten Geschichte Amerikas, aufgezeichnet in den Sprachen der Eingeborenen" (lO pozycji, w większości dotyczą kultury Azteków) i wreszcie "Stimmen Indianischer Volker" (2 pozycje). Znaczna część wydanych pozycji, to rezultat badań pracowników Instytutu. Niektóre formy organizacyjne Instytutu, jak np. gromadzenie zbiorów i ich konserwacja, inwentaryzacja, przechowywanie i udostępnianie oraz uzyskiwanie odbitek, warte są podpatrzenia. Walerian V ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE Sobisiak W POZNANIU 1s--20 IV 1974 W dniach od 19 do 20 kwietnia 1974 r. odbyło się w Poznaniu V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanistycznej PTL i Pracownię Etnografii IHKM PAN w Poznaniu oraz Oddział Poznański PTL. Przedmiotem obrad V ESA były zagadnienia z zakresu kształtowania się ośrodków urbanistycznych w Ameryce prekolumbijskiej oraz problemy formowania się autorytetów świeckich i sakralnych w społecznościach indiańskich i murzyńskich obu Ameryk. Referaty wygłosili: prof. dr M. Frankowska, Elementy świeckie i sakralne i ich TO la w kształtowaniu się ośrodków urbanistycznllch na terenie Mezoameryki; mgr P. Brykczyński, Spoleczna rola olmeckich ośrodków budownictwa monumentalnego; mgr A. Macierewicz, Miasto inkaskie jako ośrodek wladzy; red. J. Klimowicz-Osmańczyk, Eksterminacja ludności Mapuche przez wladze junty chilijskiej (ko- �311 Kronika munikat); instytucji dr M. Paradowska, Rola u Araukanów; wodzostwa liński, Przyu;ódca charyzmatyczny czynników zewnętrznych w kształtowaniu się mgr M. Posem-Zielińska i dr A. Posem-Zie- w spoleczno-religijnych indiańskich Tuchach dr B. Walendowska, Przywódca sakralny i jego społeczna rola w kręgu antylskim; dr E. Nowicka, Rola Marcusa Garveya w ksztaltou;aniu się świadomości rasowej Murzynów Ameryki Płn. i Srodkowej (komunikat); dr M. Kula, Antonio Guiteras, przywódca rewolucyjny (komunikat); mgr J. Szemiński, Tupac Amaru - ostatni władca Inków i pierwszy przywódca chłopów; mgr Z. M. Kowalewski, Radykalny przywódca chłopski we współczesnej Ameryce Ameryki Północnej i Południowej; Łacińskiej. W obradach uczestniczyli przedstawiciele licznych ośrodków etnograficznych w kraju, a także reprezentanci pokrewnych dyscyplin, głównie historii, archeologii, socjologii, geografii i historii sztuki. Maria HISTORIA ETNOGRAFII Paradowska NA ZNACZKACH POCZTOWYCH W marcu J 972 r. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, chcąc włączyć się do przypadających w roku 1973 uroczystości Roku Nauki Polskiej ustanowionego w związku z 500 rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika oraz 200-leciem utworzenia Komisji Edukacji Narodowej i 100 rocznicą powołania Akademii Umiej<;tności, wystąpił do Ministerstwa Łączności z propozycją wydania i wprowadzenia do obiegu znaczków pocztowych poświęconych polskim etnografom, którzy prov-:adzili badania nad egzotycznymi ludami poza granicami Europy. W uzasadnieniu propozycji podano m. in. fakt, że w 1971 r. poczta Nowej Gwinei wydała znaczek z podobizną etnologa Bronisława Malinowskiego (1884-1942), polskiego badacza tubylczych ludów tej wyspy i Wysp Triobrandzkich, znanego jako twórcy metody funkcjonalnej stosowanej w naukach badających kulturę. Propozycja Oddziału obejmowała 18 nazwisk etnografów, geografów i geologów, którzy zajmowali się badaniami nad kulturą ludów Azji, Afryki, Australii i Ameryki Południowej, a ich osiągnięcia naukowe - nie tylko w zakresie etnografii znane są w nauce światowej. W grupie tych nazwisk znależli się: Krzysztof Arciszewski (J 592--1656), Karol Bohdanowicz (1864-1947), Maria Antonina Czaplicka 0886-1(21), !deksander Czekanowski (1833--1876), Jan Czekanowski (1882--1965), Jan Czerski (1845--1892), Ignacy Domeyko (1802-1889), Benedykt Dybowski (1833-1930), Bronisław Grąbczewski (1855-1926), Józef Szczepan Kowalewski (1801-1878), Jan Stanisław Kubary (1846-1896), Bronisław Malinowski (1884-1942), Sdward Piekarski (1858-1934), Antoni Rehman (1840-1917), Stefan Rogoziński (1861-1896), Józef Siemiradzki (1858-1933), Wacław Sieroszewski (1858-1945) Edmund Strzelecki (1797-1873). Tak się pomyślnie złożyło, że propozycja naszego Oddziału zbiegła się z przygotowaniami Departamentu Emisji Znaczków Pocztowych Ministerstwa Łączności do wydania serii znaczków zatytułowanej "Uczeni polscy" i sześć postaci proponowanych przez nas weszło w jej skład. Seria ta ukazała się pod koniec 1973 r. i liczy osiem znaczk{)w o różnych nominałach. Pierwszy znaczek, wartości 1,- zł, jest �31:? Kronik" poświęcony Henrykowi Arctowskiemu (1871-1958), podróżnikowi i badaczowi, uczestnikowi belgijskiej wyprawy arktycznej. Drugi znaczek, o tym samym nominale, poświęcony jest Pawłowi Edmundowi Strzeleckiemu, znanemu badaczowi Australii. Znaczek o wartości 1,50 zł poświęcony jest Benedyktowi Dybo\Vskiemu, uczestnikowi powstania styczniowego, prowadzącemu badania przyrodnicze i ctnogra[iczn~ w czasie pobytu na zesłaniu syberyjskim. Tę samą wartość posiada znaczek l podobizną Stefana Rogozińskiego, podróżnika i organizatora polskiej wyprawy do Kamerunu, natomiast znaczek za 2,- zł przedstawia znakomitego etnologa, antropologa i socjologa, Bronisława Malinowskiego. Ostatni znaczek w tej serii z03tał poświęcony Ignacemu Domeyce, geologowi, badaczowi i odkrywcy bogactw naturalnych w Chile. Wartość tego znaczka wynosi 8,- zł. Pozostałe znaczki (o nominale 2,70 i 3,- zł) wchodzące w skład serii "Uczeni polscy" poświęcono Stefanowi Drzewieckiemu (1844-1938), uczonemu i wynalazcy z dziedziny lotnictwa, statków i łodzi podwodnych, oraz Edwardowi Strasburgerowi (184-1-1912), botanikowi, twórcy podstaw anatomii porównawczej i rozwojowej roślin wyższych, Wszystkie znaczki wykonano techniką wielobarwnej rotograwiury według projektów Tadeusza Michaluka. Emisję uzupełniają ozdobne koperty pierwszego dnia obiegu. Z niemniej cenną inicjatywą, dotyczącą z kolei upamiętnienia na znaczkach pocztowych polskiego badacza rodzimej i słowiańskiej kultury, równie dobrze znanego w świecie, co wspomniani badacz.e egzotyki pozaeuropejskiej, wystąpilo \V 1973 r. do Ministerstwa Łączności Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oska· ra Kolberga w Przysusze. Podjęło ono starania o wpro\',;adzenie do obiegu znaczków pocztowych z wizerunkiem Oskara Kolberga z okazji 160 rocznicy jego L:rodzin przypadającej w 197'1 r. Wniosek Towarzystwa został przyjęty do realizacji. Aktualnie Towarzystwo to wydało okolicznościowe plakiety z portretem Kolberga oraz koperty, na których m, in, znajduje się krótka biografia eC7.onego i podsumowanie jego osiągnięć w dziedzinie etnografii, Antoni HISTORIA KONTAKTOW I KONFERENCJA POLSKO-ROSYJSKICH NAUKOWA, WROCL.'\W. W DZIEDZIt"IE l~-~" WRZEŚNIA HOTode!sk! ET0:0G8AFrI !n~ W dniach 19-20 września 1973 r. odbyła się w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej "ve Wrocławiu konferencja naukowa na temat: "Historia kontaktów polskorosyjskich w dziedzinie etnografii". Zorganizowana ona została przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz Zakład Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk, przy mecenacie Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Na program jej złożyły się referaty i obszerna dyskusja, poświęcone wkładowi Polaków \\' powanie kultury lud()'\,\' Syberii i Azji Środkowej oraz perspektywie polsko-radzieckiej współpracy 'ń' zak~e· sic historii etnografii. W konferencji uczestniczyli etnografowie - :.: natury rzeczy najliczniejsi, prócz nich historycy, historycy nauki, geografowie, socjologowie i pu· blicyści reprezentujący środowiska Warszawy, Krakowa, Torunia, Łodzi, Lublina i Wrocławia. W ostatniej chwili odwołali swój przyjazd goście ze Związku Radzieckiego, których referaty (odczytane na konferencji) spotkały si<; z powszechnym uznaniem jej uczestników. �Kronika 313 Celem konferencji było zaprezentowanie polskiego dorobku w zakresie polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii oraz omówienie w gronie specjalistów aktualnego stanu badalI i węzlowych problemów, które należałoby podjąć w najbliższym czasie w tej dziedzinie, Było to szczególnie ważne zadanie, gdyż stanowiło jakby wstępne uzgodnienie opinii specjalistów na temat zakresu i sposobu ujęcia przygotowywanej w ośrodku wrocławskim syntezy polskich badań etnograficznych prowadzonych na obszarach pozaeuropejskich. Organizatorzy konferencji pragnęli więc \,'zbudzić zainteresowanie wszystkich etnografów sprawami historii polskich badań prowadzonych nie tylko na terenie Azji, lecz również w Afryce, obu Amerykach i Australii. Jak bowiem wiadomo, wiedza na ten temat jest u nas dotąd właściwie fragmentaryczna; sprawy te zostały również potraktowane marginesowo w najnowszej Historii etnografii polskiej (Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk 1973). Istnieje zatem konieczność skoordynowania wysiłków w kierunku wszechstronnego poznania wkładu etnografii polskiej w badania pozaeuropejskie i właściwej jego interpretacji. Z tych też względów jednym z najważniejszych zadań etnografów jest odrobienie zaległości w tej dziedzinie, równie ważnej jak badanie przemian zachodzących w dziejowym procesie rozwoju kultury. Taka tendencja organizatorów konferencji znalazła swe odbicie w programie obrad oraz w dyskusji. W czasie obrad zaprezentowano współczesną wartość wielu relacji o ludach Syberii, pochodzących od polskich autorów z XVII-XIX stuleci. W programie konferencji znajdowało się 20 referatów przedstawiających dorobek nauki polskiej w badaniach etnograficznych na terenie Syberii i Azji Środkowej; wskazano w nich m. in. na liczne więzy przyjaźni uczonych polskich i rosyjskich, którzy w XIX stuleciu podjęli trud badań etnograficznych i przyrodniczych, do dzisiaj powszechnie cenionych przez naukę radziecką. O sprawach tych mówił np. występujący z ramienia Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN, doc. dr hab. Józef Babicz podkreślając, że genezą polskich badań na terenie Syberii kierowały prawidłowości szczególne, bowiem ci, którzy je prowadzili, weszli do narodowej świadomości historycznej w glorii powstańczych i rewolucyjnych zmagań z zaborcą carskim, później zaś, żyjąc na wygnaniu, otrzymali laur uczonego. Takimi tułaczami badaczami byli Benedykt Dybowski, Wacław Sieroszewski, Edward Piekarski, Aleksander Czekanowski, Wiktor Godlewski, Feliks Kon, Bronisław Piłsudski i Jan Czerski. Obrady zamkną! referat mgr Antoniego Kuczyńskiego pt. Perspektywy polskoradzieckiej współpracy na polu historii einografii, w którym przedstawiono projekt działalności w tym zakresie. Zwrócono w nim uwagę na radzieckie i polskie piśmiennictwo wartościujące wkład nauki polskiej w etnograficzne badania Syberii, W zadaniach na przyszłość wysunięto potrzebę dokumentacji zasobu źródłowego polskich "Syberia nów" znajdujących się \V zbiorach radzieckich oraz sporządzenie analogicznej dokumentacji zródeł znajdujących się w bibliotekach i archiwach polskich. Ponadto postulowano dokonanie wypisów treści etnograficznych zawartych w polskich źródlach dotyczących Syberii i wydanie ich z odpowiednim komentarzem naukowym w językach polskim i rosyjskim. Zanim jednak podejmiemy ścisłą współpracę z nauką radziecką należałoby na gruncie naszej etnografii uporządkować szereg spraw, a przede wszystkim utworzyć pracownię historii polskich badań etnograficznych na obszarach pozaeuropejskich, która podjęłaby się zintegrowania tego typu badań prowadzonych w różnych ośrodkach etnograficznych kraju. Następnym zadaniem byłoby uporządkowanie i posze·· rzenie zakresu wykładów uniwersyteckich przez wprowadzenie większej liczby elementów dotyczących etnografii narodów ZSRR. Jak do tej pory, sprawy te stanowią �Kronika margines w cyklu wykładów z etnografii powszechnej. Podobnie wygląda sprawa w dziedzinie wykładów z historii etnografii, w których problematyka polskich badań na terenie Syberii jest słabo reprezentowana. Z zagadnieniem tym łączy się także kwestia szkolenia własnych kadr w ośrodkach etnograticznych ZSRR oraz wykorzystywanie innych form współpracy w tej dziedzinie. Przypuszczać należy, że rejestr problemów zawartych w referacie oraz wypowiedziach dyskutantów stanie się planem badawczym, do realizacji którego oprócz etnografów włączą się zapewne historycy nauki, socjolodzy i geografowie mający w tym zakresie duże doświadczenie. Mówili o tym podsumowujący rezultaty obrad doc. dr hab . .T. Babicz i mgr A. Kuczyński. Konferencja stała się nie tylko okazją do poznania dotychczasowych prac badawczych z zakresu historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, ale przede wszystkim ujawniła konieczność generalnego zaprogramowania naszych przedsięwzięć na polu badań etnograficznych poza granicami Europy. Są to bowiem sprawy, które mieszczą się w dwu zasadniczych problemach stawianych pod dyskusję w ramach obchodów Roku Nauki Polskiej: "Polskie dziedzictwo kulturowe" i "Świadomość historyczna narodu polskiego". Kończąc podkreślić należy, że konferencja wrocławska stanowiła pierwszy etap przygotowawczy przed następnymi przedsięwzięciami z tego zakresu, do realizacji których starano się włączyć także inne ośrodki etnograficzne w Polsce. Szczegółowe informacje o planach organizatorów konferencji w tej sprawie znajdą się w specjalnym tomie zawierającym dokumentację obrad, przygotowywanym przez Zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie. Antoni KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA W 1973 R. Z UDZIAŁEM Kuczyński ETNOGRAFÓW O g ó l n o p o l s k a n a u k o waS e s j a F o l k lor y s t y c z n a p t. "L i t e r at u r a l u d o w a i c h ł o P s k a" (Lublin 23-25 II). Organizator: Wydział Humanistyczny Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej (Sesja zorganizowana w związku z uroczystością XX-lecia Wydziału). Referaty: Czesław Hernas, Heurystyka a teoria literatury ludowej; Jadwiga .Jagiełło, Model balladowy, jego stałe i zmienne; Maria Grzędzielska, Wiersz polskiej pieśni ludowej w aspekcie europejskim; Alina Aleksandrowicz, Główne tendencje rozwojowe współczesnej poezji chłopskiej; Jerzy Bartmiński, Gwara a folklor i literatura chłopska; Dorota Simonides, Zmiany w gatunkach wspóŁczesnych opowieści ludowych; Mirosław Kasjan, Poetyka zagadki ludowej; Roch Sulima, Ustne opowieści wspomnieniowe a tworzywo relacji pamiętnikarskiej; Jerzy Święch, Z problemów folkloru okupacyjnego; Jolanta Lugowska, Sposoby wykorzystywania jolklaru w literaturze dla dzieci (na przykładzie baśni J. Porazińskiej); Jan Adamowski, Chłopski poeta Jan Rak; Michał Lesiów, Folklor pogranicza polskoukraińskiego; Hanna Maria Małgowska, Folklor syberyjskich Rosjan w twórczości W. Sieroszewskiego (komunikat); Stanisław Weremczuk, Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność. �315 Kronika Imprezy towarzyszące: wystawa sztuki ludowej, kiermasz sztuki ludowej, widowisko "Herody" w wykonaniu zespołu wiejskiego z pow. kraśniekiego, występy Zespołu Tańca Ludowego UMCS. Sesja popularnonaukowa pn. "Tradycja współczesność w k u l t u r z c,. (Opole 13 V). Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Opola, Wydział Kultury PMRN. Referaty: Dorota Simonides omówiła polskie tradycje w kulturze Śląska Opolskiego oraz kontynuację ich naj wartościowszych elementów we współczesności; Sl. Pietraszko omówił problematykę badań nad współczesną kulturą· Imprezy towarzyszące: koncert muzyki dawnej w wykonaniu orkiestry Filhar-' monii Warszawskiej oraz recytacja poezji w interpretacji Z. Zapasiewicza. XLVIII Wal n e Z g r o m a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l s k i e g o T o W 3r z y s t waL u d o z n a w c z e g o (Lublin 8-10 VI). Organizator: Oddział Lubelski PTL. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1973, t. 58, s. 317-321. II K o n g r e s N a u k i P o l s k i e j (Warszawa 26-29 VI). Organizator: Polska Akademia Nauk. Problematyka etnografii w ramach Kongresu omawiana była w Sekcji XVII Nauk Historycznych, Nauk o Literaturze, Języku i Sztuce, której przewodniczył prof. dr Witold Hensel. Przedstawicielem etnografii w tej Sekcji był prof. dr Józef Burszta. Przygotował on wraz z Roboczym Zespołem Etnografii, powołanym w okresie poprzedzającym Kongres, raport o stanie etnografii, który został uwzględniony w referacie zbiorczym wygłoszonym na Kongresie przez prof. dr Henryka Samsonowicza. Ponadto prof. dr J. Burszta reprezentował środowisko etnograficzne w dyskusji. O g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a f o l k lor y s t y c z n a r e g i o n u k i el e c k i e g o (Kielce 2-4 XII). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Centralny Ośrodek Metodyki i Upowszechniania Kultury. Referaty: .Janusz Kamocki, Charakterystyka etnograficzna województwa kieleckiego; Piotr Gan, Pieśni, melodie i instrumenty ludowe; Adam Massalski, Region kielecki w przeszlości i dziś; Piotr Gan, Doroczne obrzędy wiejskie, Barbara Erber, Stroje ludowe. Imprezy towarzyszące: kiermasz sztuki ludowej, koncert pt. "Świętokrzyski pasiak", Ludowy Jarmark Poetycko-Muzyczny, filmy o regionie kieleckim, tańce kieleckie. K o n f e r e n c j a n a u k o w a p o ś w i ę c o n a P e r u (Kraków 7 XII). Organizatorzy: Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Oddział Krakowski PTL. Obrady poprzedziło wystąpienie ambasadora Republiki Peru w Polsce Raula Mario Pereira. Referaty: Andrzej Mleczko, Kultury starożytnego Peru w świetle najnowszych badań; Kazimiera Turlik, Ceramika staroperuwiańska i jej rola w życiu ówczesnych Indian; Roma i Andrzej Krzanowscy, Próba porównania dawnej i wspólczesnej ceramki peruwiańskiej; Zbigniew Tabasz, Kolekcje zabytków staroperuwiańskich w zbiorach Muzeum Archeologicznego Imprezy towarzyszące: rożytne Peru". otwarcie w Krakowie. w Muzeum Archeologicznym wystawy pl. "Sta- K o n f e r e n c j a n a u k o w a p t. "H i s t o r i a k o n t a k t ó w P o l s k o r o s y j s k i c h w d z i e d z i n i e e t n o g r a f i i" (Wrocław 19-20 IX). Organizatorzy: Oddział Wrocławski PTL, zakład Historii Nauki i Techniki PAN w Warszawie, Zarząd Wojewódzki Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej we Wrocławiu. Referaty: Helena Boczek, Więżniowie X Pawilonu ClItadeli Warszawskiej badaczami ludów Syberii; Zbigniew Jasiewicz, Pola.cy jako obserwatorzy i badacze �316 Kronika kultury ludów graficzna w Słabczyński, radzieckiej Azji polskich geologów Zwiqzki polskich badaczy Geograficznym; Krzysztof skimi etnograficznymi muzeami Zbigniew Wójcik, Problematyka etnoo Syberii i Dalekim. Wschodzie; Tadeusz ludów Syberii z Rosyjskim Towarzystwem Srodkowej; pracach MakuIski, Kształtowanie a muzeami się wspóŁpracy etnograficznymi między warszaw- Leningradu - histori'! i stan wspóŁczesny; ,Jerzy Róziewicz, Polsko-radzieckie kontakty z zakresu etnografii w latach 1918-1939; Sławoj Szynkiewicz, Buriackie badania Przec!awa Smolika; Barbara Heidenreich, Kultura Goldów i Oroczonów w ślcietle badań StanisŁawa Poniatowskiego; Witold Armon, Wklad nauki polskiej w badania nad kulturq Jakutów; Władysław Baranowski, Zarys etnografii Syberii z końca XIX wieku Jana Chyliczkowskiego; Barbara Jankowska, Antoni Kuczyński, Polacy jako badacze kultury ludów Kamczatki; Walenty Hryckiewicz (Leningrad), Obserwacje BronisŁawa Grqbczewskiego nad kulturq Hunzakutów i TaglygóUJ; Hanna Małgowska, Etnografia Syberii w pracach Ludwika Niemojewskiego; Anna Kulikowa (Irkuck), ZródŁa do etnograficznych badań Syberii przez Polaków; Józef Babicz, Rola geograficznych kompendiów w etnograficznych badaniach SYberii; Henryka HoldaRóziewicz, Lecznictwo ludów Syberii w relacjach polskich zesŁaliców, podróżników i uczonych; Borys Polewoj (Leningrad), Adam Kamieński Dlużyk lve wschodniej Syberii i źródŁa jego etnograficznych obserwacji, Rezultaty dalszych poszukiwań archiwalnych; Helena Ostromęcka, Ikonografia dotyczqca polskich zeslań i badaczy Syberii; Antoni Kuczyński, Perspektywy polsko- radzieckiej w:;pólpmcy naukowej na polu historii etnografii, Zob, osobne omówienie, s. 312-314. SEMINARIA, SYMPOZJA, POSIEDZENLA Ogólnopolskie seminarium na temat pasterst"""a w Polsce (Kraków 7-8 IV). Organizatorzy: Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Kazimierz Dobrowolski - omówienie programu obrad; Bronisława ,Jaworska, Przydatność określonych metod badawczych w badaniu kultur pastel'skich Karpat; Roman Reinfuss, Pasterstwo bojkowskie w Karpatach Zachodnich; Anna Kowalska-Lewicka, Pasterstwo w Beskidzie Sądeckim; Wanda .Jostawa, Wypas w Borach Orawskich; Magdalena Meres, Dawne wierzenia pasterskie w Beskidzie Zywieckim; Ewa Dorywaiska, Z badań nad pasterstwem na Zywiecczyżnie; Jan Dekowski, Wypas zwierząt w dolinie Pilicy. S e m i n a r i u m kra j o z n a w c z e p n. "T wór c z ość l u d o waS wiąt W i e l k a n o c n y c h" (Wrocław 14-15 IV). Organizatorzy: Komisja Krajoznawcza przy PTTK-Fabryczna, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu. S e m i n a r i u m p o ś w i ę c o n e p r o b l e m o m i m e t o d o m e t n o ill uy k o log i i (Warszawa 10 V). Organizatorzy: Zakład Etnografii Muzycznej Instytutu Muzykologii UW, Pracownia Dokumentacji Folkloru Polskiego Instytutu Sztuki PAN, Na seminarium przygotowano 9 tematów do dyskusji z zakresu analizy i syntezy utworu muzycznego oraz jego klasyfikacji. Jednym z problemów dyskusji były badania nad strukturą przemian i adaptacyjnością pieśni ludowych. Z P o s i e d z e n i a K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (poznań l VI i 11 XII). Organizator: PTPN \V Poznaniu, Główne tematy obrad: 1) Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski. Referaty wprowadzające wygłosili kierujący badaniami: prof. dr Józef Burszta i prof. dr Zenon Sobierajski z UAM, 2) Zagadnienie pogranicza kulturowego, Referat Z metodyki �;317 Kronika wyznaczania pograniczy kulturowych z DAM. Posiedzenie Sekcji PAN (Lublin-Warszawa-Poznań). osobne omówienie, s. 290-291. w etnografii Etnograiii Organizator: wygłosiła dr Zofia Staszczak Komitetu Nauk Socjologicznych Sekcja Etnografii KNS PAN. Zob. O g ó l n o p o l s k i e s y m p o z j u m n a u k o w e p t. "M e c e n a t P a ń s t w a n a d k u l t u r ą l u d o w ą" (Kraków 2-3 VII). Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Edward Waligóra omówienie programu sympozjum; Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Stan i zadania współczesnej etnografii; Bronisław Gołębiowski, Rola kultury ludowej w polityce kulturalnej Państwa; Mieczysław Ptaśnik, Mecenat Państwa nad sztuką ludową (referat programowy Ministerstwa Kultury i Sztuki); Stanisław Weremczuk, Rola i miejsce twórcy ludowego w polskiej kulturze współczesnej (referat programowy Stowarzyszenia Twórców Ludowych); Roman Reinfuss, Współczesna twórczość ludowa i współczesny twórca ludowy; Wanda Telakowska, Kultura ludowa wobec współczesnllch form przemysłowych (z doświadczeń Instytutu Wzornictwa Przemysłowe- go); Tadeusz Więckowski, Rola "Cepelii" w rozwoju wspólczesnej twórczości ludowej. Temat: "Twórca ludowy, tradycja ludowa i sztuka ludowa w działalności handlowo-produkcyjnej" omówili: Marian Adamski - Coopexim - Cepelia; Jerzy Kulesza biura Centrali Handlu Zagranicznego "Desa"; Leonard Hohensee biura Centralnego Związku Rzemiosła; Zbigniew Pomianowski - biura Zrzeszenia Gospodarki Turystycznej PTTK; Jerzy Tymiński _. biura Zjednoczonych Zespołów Gospodarczych; Edmund Lehwark, Zagadnienie sztuki ludowej, rzemiosła i rękodziela jowego artystycznego oraz pamiątki regionalnej w perspektywie handlu kra- i zagranicznego. Imprezy towarzyszące: otwarcie lowanych i ceramiki ludowej. w Muzeum Etnograficznym wystawy kafli ma- P o s i e d z e n i e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j P A N (Kraków 12 X). Organizator: Oddział PAN w Krakowie. ReIerat: prof. dr Andrzej Waligórski, Malinowski w 30 lat później. SPOTKANIA, KURSY, OBOZY Spotkanie pL ,Folklor śląski" (Opole 15 II). Organizator: Klub ,Dialog" w Opolu. W spotkaniu uczestniczyła doc. dr hab. Dorota Simonides z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wygłosiła ona gawędę o folklorze tego regionu w oparciu o swój zbi"Jr dowcipów i anegdot śląskich wydanych pt. Bery śmieszne i ucieszne. Impreza ków. była połączona z rozlosowaniem nagród książkowych wśród uczestni- S P o t k a n i e z e t n o g r a I e m (Poznań 24 V). W Klubie Zagranicznym Zarządu Międzynarodowych Targów Poznańskich odbyło się spotkanie z dr Krzysztofem Makuiskim, który mówił O impresjach etnograficznych z podróży po Indii. S z k o l e n i (' i n s t l' U k t o rów t a ń c a l u d o w e g o (Zielona Góra 27-28 V). Organizator: Wojcwódzki Dom Kultury. Program obejmował m. in. naukę wybranych tańców regionu łowickiego oraz spotkanie z Januszem Kaźmierczakiem, aktorem znanym z audycji r-adiowej .,Wesoły autobus". P r e l e k c j e n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j oraz dawnych zwyczajów kujawskich (Ciechocinek 6 VI). W ramach festiwalu Kujav,' w poszczególnych sanatoriach uzdrovviska odbyły się następujące prelekcje: H. Mikułowska - o plastyce �318 Kronika ludowej i stroju kujawskim; K. Antonowicz pendowski - sztuka ludowa Kujaw. - dawne zwyczaje kujawskie; M. Za- Kur s e t n o g r a f i c z n y: dla działaczy kulturalnych Polonii amerykańskiej (Kielce, lipiec). Organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Bazą szkoleniową kursu był Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach. Kurs prowadzono dla 30-osobowej grupy działaczy Fundacji Kościuszkowskiej w USA. Program zakładał zapoznanie się z folklorem Ziemi Kieleckiej, naukę tańców oraz pieśni narodowych i ludowych, sporządzanie przedmiotów dekoracyjnych o regionalnym charakterze, gotowanie potraw polskich. Zorganizowano także tzw. wieczory folklorystyczne, podczas których uczestnicy spotkali się z twórcami ludowymi, oglądali przygotowane specjalnie małe wystawki ceramiki, rzeźby, wycinanek, tkactwa. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez organizowanych dla przebywającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. Kur s f o l k lor y s t y c z n y dla działaczy kulturalnych Polonii zagranicznej (Płock 15 VII-15 VIII). Organizator: Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Kurs folkloru, o 3-letnim programie szkolenia artystycznego dla blisko 100 osób - członków polonijnych zespołów artystycznych z wielu krajów świata, został zapoczątkowany przed rokiem. W 1973 r. uczestnicy kursu już po raz drugi pobierali naukę. Program kursu, opartego na systemie korespondencyjnym połączonym z miesięcznym pobytem w kraju, miał na celu metodyczne przygotowanie wysoko kwalifikowanej kadry instruktorów dla polonijnych zespołów pieśni i tańca. Kurs odbył się w ramach ogólnopolskich imprez przygotowanych dla przeby· wającej w kraju w okresie letnim grupy polonijnej. I Spotkanie Miłośników i Zbieraczy Folkloru Śląskiego (pszczyna 15 IX). Organizatorzy: Klub Spółdzielczości Pracy, Wydział Kultury PPRN, Inspektorat Oświaty w Pszczynie. Spotkanie miało charakter roboczej dyskusji na temat zbieractwa folkloru śląskiego i adaptacji zebranych materiałów dla potrzeb regionalnych zespołów folklorystycznych. Referaty: J. Marcinkowska, Tańce zielonego Sląska; M. Cieśla, Moje metody zbierania tolkloru. Imprezy towarzyszące: występ grupy przebierańców pod nazwą "Mikołaj e z Łęki" oraz kapeli regionalnej z Pszczyny. O b ó z e t n o g r a f i c z n y (Augustów, wrzesień, 2 tygodnie). Organizatorzy: "Cepelia", Spółdzielnia "Postęp", Spółdzielnia "Białostocki Przemysł Ludowy", Spółdzielcze Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białymstoku. Penetracją objęto powiaty: Augustów, Dąbrowa Białostocka, Sejny i Suwałki. Celem były zarówno zakupy przedmiotów z wszystkich dziedzin twórczości ludowej oraz sporządzenie dokumentacji (fotografii i rysunków), jak też przeprowadzenie badań poznawczych. Po zakończeniu wędrówek zorganizowano wystawę zakupionych przedmiotów. W dyskusji wymieniono zdobyte doświadczenia. O b ó z s z k o l e n i o w o - b a d a w c z y (Rejon Beskidóv:, wrzesień). Organizator: Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowcgo w Cieszynie (CSRS). W obozie uczestniczyli członkowie ekipy naukowej z Katedry Etnografii UJ w Krakowie z prof. drem M. Gładyszem oraz grupa członków Sekcji Folk!orystycznej ZG PZK-O z Cieszyna Czeskiego. �319 Kronika ZJAZDY MIĘDZYNARODOWE VII M i ę d z y n a r o d o w y K o n g r e s S l a w i s t ó w (Warszawa 21-27 VIII). Organizator: Międzynarodowy Komitet Slawistów. Uczestnikami byli przedstawiciele 24 krajów, w tym trzech pozaeuropejskich. Zgłoszono 936 referatów i komunikatów, których tematyka została ujęta w pięciu sekcjach: Językoznawstwa, Literaturoznawstwa, Problemów lingwistyczno-literaturoznawczych, Folklorystyki, Ogólnoslawistycznych problemów historycznych. W sekcji IV (Folklorystyka) naukowcy polscy wygłosili następujące referaty: Józef Burszta, Paralele i specyfika rozwoju etnografii i folldorytsyki w krajach słowiańskich w okresie romantyzmu; Ryszard Górski, Romantyzm polski wobec folkloru; Wiesław Bieńkowski, Wpływ romantyzmu w badaniach Jolkloru pOlskiego w Krakowie w latach 183.5-18.51; Mieczysław Gładysz, Znaczenie elementów tradycyjnych współczesnej ludowej twórczości art ystyc:mej; Jadwiga Klimaszewska, Relikty pl'zedchrześcijańskie w polskich obrzędach; Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Fikcyjne braterstwo krwi w kulturze ludowej Slowian; Maria Wieruszewska-Adamczyk, Integracyjna i 1cychowawcza funkcja folkloru; Dorota Simonides, Nowe wątki tematyczne we współczesnych opowiadaniach ustalIch. Organizatorzy przygotowali każdego z uczestników. księgę streszczeń referatów i komunikatów dla IX M ię d zy n a r o d ow y K on g r e s N a u k A n t r o p o log i c z n y c h E t n o log i c z n y c h (Chicago 1-8 IX). Organizator: Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Zob. osobne sprawozdanie, s. 75-92. i Wal n y Z j a z d M i ę d z y n a r o d o w e g o K o m i t e t u O r g a n i z a t o r ów i F o l k lor y s t y c z n y c h (CrOFF), Zakopane, wrzesień. Walny Zjazd odbył się podczas VI Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. Organizacja CIOFF (powstała w 1969 r.) grupuje komitety względnie instytucje lub organizacje patronujące zespołom amatorskim. Przewodniczącym obecnie jest Andre Cour-Saget, a wiceprzewodniczącym Polak - Michał Kosiński z Ministerstwa Kultury i Sztuki. Obecnie Komitet skupia 23 kraje, głównie europejskie. W wyniku obrad Zjazd podjął szereg ważnych decyzji. Postanowiono mianowicie, aby festiwalom folklorystycznym nadać charakter przeglądów, zrezygnować natomiast z konkursów, punktacji itp., oraz by znawcy folkloru (etnografowie, etnomuzykolodzy i in.) pełnili rolę nie jurorów. lecz rady artystycznej czuwającej nad właściwym kierunkiem rozwoju współczesnej sztuki ludowej. Zatwierdzono również przedstawiony przez Biuro Wykonawcze CrOFF 3-letni plan imprez międzykontynentalnych. Będą to festiwale: Europa - Bliski Wschód i Azja (Istambuł 1974), Europa - Afryka (Wybrzeże Kości Słoniowej 1974), Europa Ameryka Północna i Kanada (1975), Europa - Ameryka Południowa (Argentyna 1976). Ustalono także, iż CIOFF nawiąże ścisłą współpracę z UNESCO (od 1975 r., kiedy będzie liczyć 25 krajów członkowskich) i pod opieką tej organizacji korzystać będzie z łączności satelitarnej dla realizacji swoich zadań. Nadmienić należy, że Polska w porozumieniu z CrOFF wysyła za granicę rocznie 60 zespołów regionalnych. F' e s t i wal K o n [c l' c n c j a e t n o g r a f i c z n a pn. .,A g r i c u l t u r rt C a r p a t i c a" (Rozno\, pod Radhośtem, CSRS, 24-26 X). Organizator: Valasske Museum v Pfirode w Roźnovie pod Radhostem. Konferencja była kontynuacją spotkań etnogra"iJ'.': z różnych krajów (Czechosłowacja, Bułgaria, .Jugosławia, Polska, Węgry), działających \Ii ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Kar- �Kronika pat. Uczestnicy przedstawili referaty o tematyce dotyczącej ich własnych zainteresowań, bądź obrazującej problematykę i stan badań kultury ludowej Karpat w ich krajach. Ponadto poświęcono także uwagę zagadnieniom organizCłcji muzeów skansenowskich. W programie przewidzianych było 15 referatów. Delegaci polscy zgłosili następujące referaty: Ewa Dorywalska, Uwarunkowanie odrębności gospodarki rolno-hodowlanej na polanach Beskidu Zywiecki.ego; Anna Kowalska· Lewicka, Chleb w tradycyjnej kulturze polskich Karpat. Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrze1.vska FESTlWALE FOLKLORYSTYCZNE, "DNI", KONKURSY W LATACH 1972-1973 I JARMARKI Poniższa informacja nie zawiera, niestety, kompletnych danych z całej Polski, co spowodowane jest dwiema przyczynami: wykaz imprez sporządzany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, z którego korzysta Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, nie jest wyczerpujący; pełniejszą orientację \V przebiegu i liczbie imprez posiadają Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich i Powiatowych, do których jednak, przy obecnych środkach jakimi dysponuje ODiIE, nie sposób dotrzeć, by zebrać kompletną informację. Stąd też Ośrodek oparł niniejszą informację głównie na danych z przeglądu prasy, a w mniejszym stopniu na innych źródłach, takich jak informatory regionalne, foldery, zaproszenia na imprezy itp. Dane prasowę są często niepełne, nie podają wszystkiego (m. in. dokładnych dat), co interesowałoby etnografa, tak więc poniższe opracowanie nie gwarantuje wyczerpującego przeglądu wydarzeń, informuje jednak o najważniejszych z nich. Ogółem w 1972 r. miało miejsce w Polsce około 138 imprez o charakterze folklorystycznym, lub takim, w których folklor stanowił jedną z ich integralnych części. Były to różnego rodzaju festiwale i tzw. dni (miejscowości, ziem, regionów); tych ostatnich naliczono około 104. W imprezach, o których posiadamy bliższe informacje, występowały przede wszystkim zespoły (w 67 imprezach) i kapele (w 23). W 14 przypadkach pokazywane byly widowiska obrzędowe, występowali śpiewacy ludowi (przyśpiewkarze), instrumentaliści i gawędziarze. Przeważająca liczba imprez odbyla się w czerwcu (34), co wiąże się nie tylko ze sprzyjającymi warunkami atmosferycznymi w tym miesiącu, lecz także ze zwolnieniem lokali szkolnych dla przeprowadzenia imprez oraz stosunkowo wolnym jeszcze czasem mieszkańców wsi (nie rozpoczęte żniwa) lub z innymi przyczynami. Również maj obfituje w imprezy (18), mniej jest ich już w lipcu, a tylko trzy \V sierpniu. We wrześniu ma znów micjsce więcej imprez, v..,śród nich dwie o charakterze międzynarodowym - v... Zakopanem i \\. Zielonej Górze (w każdym roku jest około pięciu imprez o charakterze międzynarodowym). Niekiedy podczas imprez odbywają się seminaria o charakterze naukowym czy szkoleniowym. Najważniejsze imprezy festiwalowe, dni, konkursy, jarmarki itp. w 1972 r.: TIl F e s t i wal M u z y k i M ł o d z i e Ż o we j dowym·' (17-19 III). Na cztery utwory przedstawiane w Mielcu pn. ,.W rytmie luprzez "·ystępująeyeh, dwa - �:t~l Kronika ',\'eóług regulaminu ga, Koncert laureatów miały być opracowane odbył się w Krakowie. na podstawie zbiorów Oskara Kolber- Ogólnopolski przegląd studenckich zespołów [olklorystyc z n y c h "T e r p s y c h o r a 72" (13-18 IV). Udział wzięło 8 zespołów z 4 miast: Krako\\'a, Warszawy, Lublina i Łodzi. I miejsce zajął zespół "Skalni" z krakowskiej Akademii Rolniczej. Poznański przegląd z e s p o łów l u d o w y c h, organizowany przez CPLiA (koniec kwietnia). Objął on swym zasięgiem przeważnie południowe po',';iaty Polski. \V końcu czel'\\'Ca na początku lipca odbyły się dwa festiwale: VI P ł o c k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, organizowany przez PDK \\' Płocku i CPLiA, Jest to przegląd zespołów dopuszczanych przez komisję zwracającą uwagę na czystość folkloru, Przy płockim festiwalu organizowane były: jar:nark sztuki ludowej, koncerty kapel, wystawy "Rzeżba ludowa w fotografii" ..Tkanina ludowa", wreszcie sesja naukowa Płockiego Towarzystwa Na~kowego. V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych ',\ Kazimierzu nad Wisłą, który ma charakter konkursu o dużej liczbie nagród i kategorii nagradzanych (np. kapele regionalne i stylizowane, zespoły stylizowane, spiewacy, instrumentaliści, soliści itp.). War s z a w s k i F e s t i wal F o l k lor y s t y c z n y, Jest to nietypowa impreza, organizowana przez całe lato w Warszawie ("Orbis·'). Na koncertach w Filharmonii Narodowej występują zespoły folklorystyczne jako atrakcja dla turystów, VI "S a b a ł o weB a j a n i a" w Bukowinie (6-8 VIII) zgromadziły dzian:y i 23 instrumentalistów. Polskie Radio dokonało nagrań. 43 gawę- II S w i a t o w Y F e s t i wal Z e s p o łów P o lon i j n y c h w Rzeszowie. połączony z rajdem folkloru i konkursem na wyroby sztuki ludowej. V Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (3-10 IX). Wystąpiło 12 zespołów zagranicznych i 6 polskich. Odbył się także konkurs ludowych zespołów instrumentalnych, wystawa "Życie górali podtatrzańskich", wystawa rzeźby w plenerze, miały miejsce liczne występy zespołów uczestniczących w festiwalu w województwie krakowskim. V M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i wal P i e ś n i i T a ń c a w Zielonej Górze ta odbywa się co dwa lata. Wystąpiło 11 zespołów z zagranicy i 3 z Polski; występy były filmowane i nagrywane przez PR i TV. Odbyła się również narada naukowo-metodyczna na temat folkloru. \2-ł IX.) Impreza W H172 r. odbyły się również 33 k o n kur s y n a s z t uk ę l u d o w ą (plastykę). Konkursy te mają różną rangę i charakter, organizowane są przez instytucje naukowe, domy kultury, często przez spółdzielnie artystyczne. Kra k o w s k i e B i e n n a l e S z t u k i L u d o we j, które odbyło się z inicjatywy krakowskiego Muzeum Etnograficznego, miało na celu dokumentację, popularyzację oraz stworzenie szerokich możliwości zakupu. Poszczególne regiony miały swoje stoiska wystawowe. Imprezie tO'Narzyszyły koncerty zespołów, pokazy i'ilmów, targi sztuki. L u d o waS z t u kaR e I i g i j n a - konferencja, która odbyła się w Warszawie jesienią 1972 r. została zorganizowana przez Stowarzyszenie Kulturalne PAX i miała na celu pomoc twórcom ludowym, 21 -- Lud, t. 59 �322 Kronika Ponadto Instytut Sztuki PAN, Federacja Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych zorganizowały k o n kur s p n. "P o l s k i e T a ń c e L u d o we", mający na celu zebranie obszernej, unikalnej (jak spodziewali się organizatorzy) dokumentacji tańców i obrzędów ludowych. Przez 10 miesięcy zbierano w Łodzi materiały do Ł ó d z k i e g o K o nkur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o. Ta ciekawa impreza, zorganizowana przez wiele instytucji (m. in. Oddział Łódzki PTL), miała na celu zebranie informacji o weselach w rodzinach robotniczych, grach i zabawach młodzieży, sposobach zabawiania i usypiania dzieci, pieśniach okolicznościowych i innych elementach folkloru robotniczego. W 1973 r. Ośrodek zarejestrował 141 imprez, w tym !03 z udziałem zespołów. kapel, solistów i gawędziarzy oraz 39 dotyczących różnych dziedzin materialnf'j twórczości ludowej, takich jak konkursy na wyroby sztuki ludowej, cepeliady itp. (dane, podobnie jak w 1972 r., pochodzą w przeważającej mierze z prasy). Najwięcej imprez, bo 23, odbyło się - jak w roku 1972 - w czerwcu, prawie wcale nie było imprez w listopadzie i grudniu. Kilka przedsięwzięć miało charakter międzynarodowy. Najważniejszą imprezą wku 1973 był VI M i ę d z y n a r o d o w Y F e s t i wal F o l k lor u Z i e m Gór s k i c h w Zakopanem (4-10 IX). W imprezie tej wzięło udział 19 zespołów, w tym 6 polskich, wyłonionych na krajowych eliminacjach w Żywcu (czerwiec). Występowano w Zakopanem z repertuarem ocenianym w trzech kategoriach: l) autentycznie regionalny, 2) artystycznie opracowany i 3) stylizowany. Obok konkursu pieśni i tańca, k o n kur s u "P o s i a d y" połączonego z finałem konkursu poetyckiego, zorganizowano także k o n kur s k a p e l i s ol i s t ó w, kiermasze sztuki ludowej, pokazy strojów ludO\vych różnych krajów. Zespoły biorące udział w Festiwalu występowały w wielu miastach województwa krakowskiego. Nowością było wprowadzenie obok "Złotych ciupag" (głównej nagrody) także "Srebrnych ciupag" dla zespołów, które zajęły drugie miejsce w swojej kategorii, oraz wyróżnień zwanych "Złotym liściem Jesieni Tatrzańskiej". Podczas Festiwalu odbyła się wspomniana wyżej konferencja (Patrz notatka "Ko:1ferencje" ... T. Zakrzewskiej) Międzynarodowego Komitetu Organizacji Festiwali Folklorystycznych (CIOFF) z udziałem 30 działaczy z Europy. Konferencja ta miała na r:elu ustalenie koordynacji i organizacji festiwali. Dodać należy, że CrOFF przy wał zakopiańskiemu Festiwalowi najwyższą rangę międzynarodową, kategorię A. IX P r z e g l ą d Z e s p o łów F o l k lor y s t y c z n y c h w Będzinie pn. "H er o d y" (styczeń). Udział wzięło 49 zespołów z pięciu południowych województw Polski. Obok występów odbyły się pokazy filmów związanych z tccmatyką przeglądu, otwarta została wystawa fotograficzna S. Deptuszewskiego pt. "Herody w moim obiektywie". Odbyła się także sesja, na której wygłosili referaty polscy i zagraniczni teatrolodzy. IX F e s t i wal M ł o d z i e ż y "W r y t m i e l u d o w y m" w Mielcu (6-8 V) miał podobny charakter jak w 1972 r. W związku z tym festiwalem zorganizowano w Krakowie seminarium dla instruktorów i działaczy młodzieżowego ruchu muzycznego. W ramach "Ł ó d z k i e j w i o s n y a r t y s t y c z n e j" (18-20 V) odbyły się w Łodzi finałowe imprezy K o n kur s u F o l k lor u R o b o t n i c z e g o widowisko finałowe i jarmark ludowy na Starym Rynku. �Kronika 323 W czerwcu odbył się w Płocku VII O g ó l n o p o l s k i F e s t i \V a l F o l k l oYs t Yc z n y z udziałem ponad 20 zespołów, w tym jeden ._- z Jugosławii - występujący gościnnie. W ramach imprez festiwalowych odbywały się spotkania z poetami ludowymi, wystawy rzemiosła ludowego, sztuki ludowej, a także pokaz mody opartej na motywach ludowych. l' Jak co roku w czerwcu odbyły się w Przysusze D n i K o l b e r g o w s k i e (1617 VI). Zorganizowane zostały przez Przysuskie Towarzystwo Kulturalne im. Oskara Kolberga i Powiatowy Dom Kultury w Przysusze. Dni miały charakter przeglądu kapel i śpiewaków ludowych oraz dorobku Towarzystwa w zakresie popularyzacji zbiorów regionalnych O. Kolberga. W Kazimierzu nad Wisłą - również jak co roku - odbył się VII F e s t i wal K a p e l i Ś P i e w a k ó w L u d o w y c h (29 VI-I VII), określany jako "jam session" dla muzyków ludowych. VII O g ó l n o p o l s k i K o n kur s G a w ę d z i a r z y i I n s t r u m e n t a l i st ó w L u d o w y c h w Bukowinie Tatrzańskiej (czerwiec) pt. "Sabałowe bajania" zgromadził 101 wykonawców w 3 kategoriach: ludowej, ogólnej i młodzieżowej. Jar m ark D o m i n i kań s k i w Gdańsku (sierpień) .- impreza o charakterze wszechstronnym. Występy zespołów i kapel ludowych, kiermasze i wystawy sztuki ludowej, targi na wszystko ("Pchli Targ"). Również w Gdańsku i Sopocie (w sierpniu) miały miejsce K o n f r o n t a c j e F o l k lor y s t Yc z n e z udziałem zespołów polskiego, białoruskiego, cygańskiego, spiskiego i greckiego. W ramach IV O g ó l n o p o l s k i e j G i e ł d y P R (programów kulturalnych), w której wzięło udział przeszło 600 działaczy, prezentowane były m. in. programy o tematyce ludowej, a najlepsze z nich będą przezentowane w kraju. IV O g ó l n o p o l s k i e Spotk a nia F o l k lor y s t y c z n e "J a r m ark p i e ś n i i t a ń c a" w Mielcu (1-10 VIII) pod patronatem Związków Zawodowych zgromadził zespoły polskie i zagraniczne. Obok imprez z udziałem zespołów i kapel, gawędziarzy i instrumentalistów zorganizowano także wystawy, konkursy plastyki ludowej i in. C e p e l i a d a odbyła się w Warszawie (27 V). Zorganizowana została przez CPLiA i Redakcję "Ekspresu Wieczornego". Udział wzięło około 100 najlepszych artystów ludowych, którzy wykonywali swe prace w trakcie trwania imprezy .. W ramach Cepeliady wystąpiły cztery zespoły ludowe, odbył się pokaz mody opartej na elementach ludowych. Pod patronatem Ministerstw: Handlu Zagranicznego, Handlu Wewnętrznegoi Usług, Kultury i Sztuki zorganizowano w Krakowie T a l' g i S z t u k i L u d owe j (l~ VIII). W targach uczestniczyły także spółdzielnie artystyczne i rzemiosło. Około 350 zgłoszeń z Podhala, Spisza, Orawy i Pienin zgromadził K o n kur s Współczesnej Twórczośc i Ludowej zorganizowany przez PDK w Nowym Targu. Pierwszeństwo zakupu miały podhalańskie muzea. Celem konkursu była aktywizacja twórczości z przeznaczeniem ludowym-użytkowym i póżniej założenie muzeum współczesnej sztuki ludowej i użytkowej w Nowym Targu. Kopernik w Rzeźbie Ludowej - to ogólnopolska wystawa w muzeum, w Toruniu; organizatorami byli: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Muzeum Etnograficzne w Toruniu i Wydział Kultury PWRN w Bydgoszczy. Prace z konkursu (zgłoszono 572 prace wykonane przez 220 rzeźbiarzy) eksponowano na kongresach naukowych w Polsce, a także na wystawach za granicą. �32.1 Kronika Jakkolwiek powyższe dane nie są pełne, to jednak pozwalają zorientować się w specyfice najważniejszych imprez o charakterze dni, festiwali, konkursów i jarmarków w kraju w latach 1972-1973. Dają także przegląd, w jakich okresach imprez jest najwięcej (czerwiec), w których zaś zupełnie ich brak (koniec roku kalendarzowego); pozwalają także zorientować się w przestrzennym ich rozmieszczeniu. Na zakończenie warto przedstawić jeszcze kilka uwag o organizacji imprez oraz niektóre sprzeczności czy paradoksy z życia folklorystycznego, które zauważane bywają przez obserwatorów zarówno ubocznych, jak i tkwiących w środowisku zawodowych organizatorów życia kulturalnego, w środowisku naukowym, bądż w prasie, przynoszącej ich odbicie. Sprzeczności i paradoksów jest wiele. Wynikają one z różnych przyczyn, np. z dużej ilości imprez i ich "spiętrzenia", jak i dużej liczby "mecenasów", organizatorów, nie posiadających czasami wystarczających środków i możliwości działania. Występuje więc dublowanie się imprez, o czym informuje niekiedy prasa. Np.: "Płock robi konkurencję Kazimierzowi urządzając w tych samych dniach własny festiwal folklorystyczny. I tu i tam urządzane są kiermasze plastyki ludowej. I tu i tam zaprasza się poetów chłopskich. Obydwa festiwale mają rangę zdarzeń ogólnopolskich. Nie dziw więc, że doszło do "podrywania" twórców ludowych z jednej imprezy na drugą". (Festiwalowe podrywania. "Chłopska Droga" 1972, nr 53). Inny fakt: w czerwcu odbywa się również Festiwal Folkloru Ziem Nizinnych (Tarnów). Ten także dubluje pod względem tematycznym wyżej omówione festiwale. Duża ilość imprez w czerwcu powoduje, że nawet ogólnopolskie imprezy nie dają pełnego przeglądu osiągnięć zespołów z całego kraju, gdyż poszczególne imprezy "zatrudniają" zespoły do występów w rozlicznych lokalnych "dniach", "festiwalach", "konkursach" . Festiwał Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu zdobywa się na coraz to nowsze inicjatywy. I tak, w 1973 r. muzycy jednych zespołów musieli grać z innymi, improwizować na tematy podane przez konkurentów. Mgr Jadwiga Sobieska z Instytutu Sztuki PAN mówi, że cechą charakterystyczną tego festiwalu jest "korzystna przewaga ele men tów tradycy jnych nad tzw. twórczością na tle". (Nizinny czy górski. "Kurier Lubelski" z dnia 2 lipca 1973 r.). W artykule Nom się Tatry pokl.oniom ("Gazeta Krakowska" z dnia 5 czerwca 1973 r.) tak pisze się a Międzynarodowym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem: "Niegdyś lokalna impreza - zainicjowana przez garstkę zapaleńców przerodziła się po latach w wydarzenie o randze międzynarodowej". Dlaczego więc do tej pory organizacją festiwalu zajmują się społecznicy (nic umniejszamy tu ich ogromnych zasług), dokładający wielkich wysiłków, aby ta olbrzymia machina. jaką jest MFFZG, działała sprawnie. Przyznane jest co prawda pół etatu dla organizatorów, ale jak na imprezę ocenioną przez CIOFF w kategorii A, to chyba za mało. Stąd prawdopodobnie bierze się brak informacji o festiwalu w wojewódzkich punktach informacyjnych, muzeach etnograficznych (nie mówiąc o Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL). Przytoczmy jeszcze dwie charakterystyczne wypowiedzi prasowe: "Festiwale powinny się chyba odbywać pod większym niż dotychczas nadzorem naukowym etnologów, etnografów, historyków kultury, by nic wpajało się społeczeństwu niewłaściwych pojęć estetycznych o kulturze i sztuce najbardziej rodzimej. (FolkloT dziś. "Trybuna Ludu" z dnia 9 lipca 1973 r.) . ..Wykorzystujemy to, że nasz folklor ciągle żyje. Opn'Jcz "Śląska« i »Mazowsza", które rozsławiają nasz folklor w świecie, powinniśmy rozpatrzyć mo:i.liwość poka- �32;; Kronika zania przynajmniej Europie wybranych zespołów i solistów nurtu autentycznego. Przede wszystkim jednak dokładajmy starań o zachowanie tego, co jest. Wszędzie na świecie folklor ginie. I u nas proces ten jest nieodwracalny. Mecenat państwa pozwala podtrzymać tradycję nawet w sposób sztuczny, z czego wszyscy zdają sobie przecież sprawę - choć nie przestają się nią zachwycać". (Sztuka samookreślenia. "Życic Warszawy" z dnia 5 lipca 1973 r.j. Należy zatem jeszcze raz podkreślić słusznie wytkniętą przez prasę, wielokrotnie postulowaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pilną potrzebę koordynacji imprez folklorystycznych i zapewnienia ich organizatorom właściwej opieki naukowej. Podkreślić także należy pilną potrzebę dobrze zorganizowanej informacji o imprezach, której brak obecnie utrudnia wszystkim orientację, a najbardziej zainteresowanym - pracę w wybranej dziedzinie badania folklol·u. Z materiałów Marcin ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. CZASOWE ODiIE opracował Piotrowski EKSPONOWANE W 1973 R. BIAŁOSTOCKIE "Sztuka ludowa pięciu powiatów woj. białostockiego" * B i a ł y s t o k, Wzorcownia Spółdzielczego Zrzeszenia, marzec. Organizatorzy: Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego, Muzeum Okręgowe. Scenariusz: Danuta Góral. "Dywany podwójne Scholastyki Krupowicz" B i a ł y s t o k, Galeria sztuki ludowej "Folklor", 20 IX-1 X. Organizatorzy: Spółdziecze Zrzeszenie Wytwórców Ludowych Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Białymstoku, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Danuta Góral, Jolanta Mrozowska. "Pokaz szopek i gwiazd kolędniczych oraz tkanin z motywami szopki kolędniczej" B i a ł y s t o k, Baszta - Galeria sztuki ludowej "Folklor", 2-30 XII. Organizator: Białostockie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Scenariusz: Jerzy Szczucki. "Kowalstwo piękne i użyteczne" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 15 IV-12 V. Scenariusz: Wanda Dowlaszewicz. "Tkanina ludowa powiatu Sejny" S e j n y, Powiatowy Dom Kultury, sala wystaw, 15 VIII-15 IX. Scenariusz: Marek Karpowicz, plastyk. "Sztuka ludowa Suwalszczyzny" S u v,' a ł k i, Muzeum Ziemi Suwalskiej, 26 V. WOJ. BYDGOSKIE "Prace twórców ludowych 1973" B r u s y, Klub Rolnika, wrzesień. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury. Scenariusz: Witold Rolbiecki, kierownik GOK. "Przegląd dorobku twórczości ludowej powiatu chojnickiego" C h o j n i c e, Powiatowy Dom Kultury, 20 V-2 VI. Scenariusz: Krystyna Puchaiska. ~ \Vyslawy pokonkursowe oznaczono gwiazdką. �326 Kronika "Nasze hafty regionalne" C h o j n i c e, świetlica Spółdzielni Mieszkaniowej, 20-27 VI. Scenariusz: Daniela Stolman, konsult. naukowa: Albin Makowski. "Sztuka ludowa Ziemi Gdańskiej" (Kaszuby, Kociewie, Powiśle Warmińskie z Żuławami) G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 X 1973-9 I 1974. Organizatorzy: Muzeum w Grudziądzu, Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wycinanki ludowe Bronisławy Dudy" I n o w r o c ł a w, Klub-czytelnia Miejskiej Biblioteki Publicznej, 17-20 VII. "Artysta ludowy W. Lica z Wdzydz - rzeźba ludowa kaszubska" S ę P ól n o, Powiatowy Dom Kultury, 3 II-18 V. Organizatorzy: Towarzystwo Kultury w Sęp6lnie i PPRN. Scenariusz: Krystyna Zaborowska. "Dawna polska tkanina ludowa" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, czerwiec-październik. Scenariusz: Halina Mikułowska, Aleksander Błachowski. "Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" * T o ruń, Muzeum Etnograficzne, styczeń. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa rzeźby Stanisława Zagajewskiego" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Prasy i Ksiąźki, 6-30 IX. Scenariusz: Janusz Rudek, plastyk; konsult. naukowa: A. Jackowski. "Współczesna sztuka ludowa na Kujawach" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 29 XI! 1972-10 I! 1973. Scenariusz: Romualda Hankowska. "I Biennale fajansu włocławskiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 10 XI 1973-3 I! 1974. Scenariusz: Romualda Hankowska, Marian Zapędowski. "Sztuka ludowa Pałuk" Ż n i n, Kawiarnia WSS "Zacisze", maj. Organizator: MUzeum Regionalne Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Żninie. Scenariusz: Czesław Kawczyński. WOJ. GDAŃSKIE Jana artystów ludowych: Wilhelma Kujawskiego Korytkowskiego" E l b l ą g, Dom Kultury, styczeń. "Sztuka ludowa Polski Północnej" G d a ń s k, Dwór Artusa, 11 VIlI-2 IX. Organizatorzy: wydziały kultury WRN i wojewódzkie domy kultury w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie oraz "Cepelia" i "Art-Region" z Sopotu. "Pomorskie zabawki ludowe" O l i w a, Pałac Opatów, 17 1II-3 VI. Organizator: Dział Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Scenariusz: Krystyna Szałaśna. "Sztuka ludowa województwa gdańskiego" S z t u m, Muzeum Powiśla, 29 IV-16 V. Organizator: Wojewódzki Dom Kultury w Gdańsku. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" We j h e r o w o, Powiatowy Dom Kultury, 28 VI-2 VIII. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie. Konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Szopki, plakaty i obrazy na szkle o tematyce wigilijnej" * W d z y d z e K i s z e w s k i e, motel "Pod Niedźwiedziem", styczeń. Organizatorzy: redakcja "Dziennika Bałtyckiego" oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. "Rzeźby z drewna i metalu �327 Kronika "Ludowe talenty" Wd z y d :.:e, Kaszubski Park Etnograficzny, czerwiec. Kaszubsko-Pomorskie, Klub "Pomorania". WOJ. Organizatorzy: Zrzeszenie KATOWICKIE "Bielskie rzemiosło artystyczne" B i e l s k o - B i a ł a, Dom Technika NOT, czerwiec. "Wystawa rzeźby ludowej w drewnie województwa katowickiego" * B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 6 VI-9 IX. Organizatorzy: Wydział tury PWRN, Państwowe Muzeum w Bielsku Białej, Spółdzielcze Zrzeszenie twórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach. narius:.:: Bernadetta Turno, konsult. naukowa: Barbara Bazielich. "Częstochowskie skrzynie malowane" C z ę s t o c h o w a, Muzeum, sierpień-wrzesień. Scenariusz: Henryk Łoś. "Prace twórców ludowych Podbeskidzia" S k o c z [)w, Międzyzakładowy Dom Kultury "Tryton", maj. "Rzemiosło artystyczne" S z c z y r k, sierpień. Organizatorzy: Spółdzielnia "Rzemieślnik" w Bielsku, Rzemieślnicza w Katowicach. "Prace twórców ludowych z Beskidu Śląskiego i Żywieckiego" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury, sierpień. "Rzeźba ludowa powiatu tarnowskiego" T a r n o w s k i e Gór y, Muzeum, maj. Scenariusz: Janusz Modrzyński. "Współczesna ludowa i amatorska rzeźba i płaskorzeźba w węglu" Z a b r z e, Muzeum, grudzień. WOJ. KulWySce- Izba KIELECKIE "Współczesna sztuka ludowa Kielecczyzny" * K i e l c e, Dom Kultury "Walter" oraz Szydłowiec, Zamek, 5-9 VI. Organizatorzy: ..Cepelia" (Warsza'.va), Wydział Kultury PWRN, Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Scenariusz: Rajmund Gruszczyński, artysta-rzeźbiarz; konsult. naukowa' Ka tarzyna Erber. "Rzeźby Bogusława Porzucka" K i e I c e. Klub ,.Ruchu" przy Wojewódzkim Sztabie Wojskowym, maj-ezen\'icc. Organizator: Wydział Kultury PPRN. Scenariusz: Jerzy Pałysiewiez, konsult. naukowa: A. Jackowski, Instytut Sztuki PAN. ,.Współczesna sakralna sztuka ludowa województwa kieleckiego" K i e l c e. Klub Stowarzyszenia PAX, 17 VI-31 VII. Organizatorzy: Woje\vódzki Oddział Stowarzyszenia PAX oraz ZZG Zespół Handlu "Veritas" (Warszawa). Sce:1ariusz: Stefan Rosiński. "Rzemiosło ludowe Kielecczyzny" K i e l c e, Muzeum Świętokrzyskie, 18 XI 1972-28 II 1973. Organizator: Muzeum S\viętokrzyskie. Scenariusz: Barbara Erber . •.Wystawa twórezości ludowej powiatu przysuskiego" p r z y s u c h a, Powiatowy Dom Kultury, 15-30 VI. .,Kultura ludowa regionu radomskiego" R a d o m, Muzeum Regionalne, 10 X (otwarcie). Scenariusz: Stefan Rosiilski, kon"ult. naukowa: J. Gajek. "Sztuka ludowa regionu sandomierskiego" S a n d o m i e r z. :VluzEum, 10 V-ll XI. Scenariusz: Teresa Przała. �Kronika WOJ. KO.sZALlr'iSKIE "Wystawa twórczości ludowej powiatu szczecińskiego" S z c z e c i n e k, Powiatowy Dom Kultury, wrzesień. "Prace plastyków-amatorów, rękodzielników i twórców ludowych" '" Z ł o t ó w, Powiatowy Dom Kultury i Muzeum Ziemi ZłotO\vskiej. kwiecieó. WOJ. KHAKOWSKIE "Twórczość ludowa Ziemi Brzeskiej" '" B l' Z e s k o, Kra k ó w, T a l' n Ó w, styczeń-grudzień. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, domy kultury "V Brzesku, Krakowie i Tarnowie or"!1. Muzea w Krakowie i Tarnowie. "Prace twórcy ludowego z Wierzchosławic" Kra k ó w - 1\1Y d l n i k i, Ośrodek Kultury, styczeń. "Folklor w dziełach O. Kolberga oraz w wydawnictwach PTL i PWM" Kra k ó w, ColI. Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1-5 VII. Organizatorzy: Zarząd Główny· Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Scenariusz: red. red. Halina Czubińska, Maria Kielanowska-Bronowicz. Medard Tarko. Zob. sprawozdanie: "Lud" 1974, t. 58. s. :H7-3-l8. "Współczesna sztuka ludowa w Polsce" '" Kra k ó w, Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 1-29 VII. Organizatorzy: Biuro Targów przy Muzeum Etnograficznym, Wydział Kultury PPRN, "Cepelia". Scenariusz: Helena Pierzchałowa, konsult. naukowa: Roman Reinfuss. "Wyroby rękodzieła ludowego i artystycznego" Kra k ó w, Dom Turysty, październik. Organizator: Spółdzielnia Pracy Przemysłl: Ludowego i Artystycznego. "Szopki krakowskie 1973" '" Kra k ó w, Muzeum Historyczne, 8 XII 1973-27 I 197-1.Scenariusz: Tamara Petryk. "Wystawa rzeźby ludowej i malarstwa na szkle regionu pienióskiego" Kro ś c i e n k o, Spółdzielnia Pracy PLiA "Pieniny", 11-25 VIII. Scenariusz: Tomasz Ligas, konsult. naukowa: Józef Bieniak, artysta-plastyk. "Hafty ludowe województwa krakowskiego" '" M a k ó w P o d h a l a ń s k i, Spółdzielnia Pracy PLiA "Makowianka", maj. "Rzeźba ludowa artystów źyjących w dawnym Państwie Muszyńskim" M u s z y n a, Muzeum Regionalne, październik. ,,\Vystawa kwiatów bibułkowych'" ;:VI Yś l e n i c e, Powiatowy Dom Kultury, maj-lipiec. Organizatorzy: Referat Kultury PPRN w Myślenicach, Wydział Kultury PWRN i "Cepelia" \\. Krako\':i •• Scenariusz: Jan Koezwara, konsult. naukowa: Irena Kuczek. "Rzeźba Franciszka Palki" N o w y S ą c z, Muzeum, 3 IX-15 X, Scenariusz: Teresa Maszczak. ,.Sztuka ludowa Podhala, Spisza, Orawy i Pienin' '" K o w y T a l' g, Powiatowy Dom Kultury, 20 VI-lO VIII. "Malarstwo na szkle" R a b k a. Muzeum, 21 V1-31 VII. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Sadeckiej" '" S t a l' y S ą c z, Spółdzielcze Zrzeszenie 'Wytwórców PLiA "Milenium", 19 \'1130 VIII. Scenariusz: Teresa Komornicka. "Malarstwo na szkle Zofii Gąsienicy-Roj, rzeźba Andrzeja Biernacika" Z a k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 10 VIII-I5 IX. Scenariusz: Helena Srednia\\'ó �Kronika 329 "Malarstwo na szkle Zdzisława Walczaka" Z a k o p a n e, świetlica Związku Podhalan, wrzesień-październik. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej" Za k o p a n e, Muzeum Tatrzańskie, 17 XII (otwarcie). "Karol Englert - rzeźbiarz ludowy (1903-1970)" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, 9-31 V. Scenariusz: Magdalena Meres. "Wystawa ludowego zdobnictwa bibułkowego"" Ż y w i e c, Muzeum Regionalne, 5-24 VI. Scenariusz: Magdalena Meres. WOJ. LUBELSKIE "Twórczość ludowa regionu hrubieszowskiego" H r u b i e s z ó w, Muzeum Państwowe, styczeń-luty, "Sztuka ludowa Lubelszczyzny" L u b l i n, "Chata Żaka" - sala UMCS, 9-15 V. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej, Scenariusz: Elźbieta Kępa, Janina Petera. "Hafciarstwo ludowe w województwie lubelskim" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 8-30 VI. Scenariusz: Elżbieta Kępa, "Tkactwo ludowe Lubelszczyzny" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-31 VII. Scenariusz: Janina Petera, "Lubelskie stroje ludowe" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 3-31 VIII. Scenariusz: Elżbieta Kępa, Janina Petera. "Malowanki z Zalipia" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 4-29 IX, Scenariusz: Janina Petera. "Wieńce dożynkowe Ziemi Lubelskiej" L u b l i n, Muzeum Okręgowe, 15 IX-14 X, "Budownictwo drewniane w fotografii" L u b l i n, Muzeum Wsi Lubelskiej - "Dworek Wincentego Pola", 30 IX-3D XII. Scenariusz: .Jan Górak, "Sztuka ludowa Srodkowej Lubelszczyzny .. L u bl i n, Muzeum Okręgowe, 14 X-31 XII. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych "Cepelia" (Warszawa!, Scenariusz: Maryla Grybel-Meksuła, Alfred Gouda. "Przegląd dorobku twórczego członków Stowarzyszenia Twórców Ludowych" L u b l i n, Miejski Dom Kultury, 1-2 XII. Organizator: Zarząd Główny Stowarzyszenia T\v[('lcÓ\\' Ludowych. Scenariusz: Celestyn Wrębi ak, Sabina Dados. "Wycinanki ludowe Ignacego Dobrzyńskiego" L u b l in, Komitet Wojewódzki PZPR - hall, 19-31 XII. Organizator: Muzeum Wsi Lubelskiej. Scenariusz: Elżbieta Kępa, WOJ. ŁODZI< JE "Obrazy Henryki Hakowej" B r z e z i n y, Muzeum Regionalne, wrzesień. Scenariusz: Elżbieta Putyńska. "Łęczycka sztuka ludowa" * K u t n o, Powiatowy Dom Kultury, 12-20 XI. "Sztuka ludovva Ziemi Łowieckiej" * L i P c e R e y m o n t o w s k i e, luty. Organizatorzy: Muzeum w Łowiczu, Wydział Kultury PPRN, Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Sztuka Łowicka". �330 Kronika ,,65-lecie twórczości Marianny Sut" Ł o w i c z, Muzeum, wrzesień-październik. Organizatorzy: Muzeum Narodowe Oddział w Łowiczu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum w Łowiczu. "Tradycje tkackie w Polsce" Ł ó d Ź, Muzeum Historii Włókiennictwa, 30 VI-7 X. Scenariusz: Krystyna Kondratiukowa. "Polski strój ludowy w zbiorach Muzeum Archeologicznego Etnograficznego w Łodzi" Ł ó d Ź, Muzeum Archeologiczne Etnograficzne w Łodzi, 15 XI 1973-5 II 1974. Scenariusz: Elżbieta Królikowska. "lO-lecie twróczości Mieczysława Zeglińskiego - rzeźbiarza ludowego Ziemi Rawskiej" * R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej, 5 V-30 X. "Współczesna rzeźba ludowa regionu sieradzkiego" Si e r a d z, Muzeum, 3 VIII-3 XII. Scenariusz: Elźbieta Delida. "Współczesna sztuka ludowa regionu sieradzkiego w XXX-leciu PRL" * S i e r a d z, Muzeum, 21 X-13 XI. Scenariusz: Elżbieta Delida, konsult. naukowa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska. WOJ. OLSZTYNSKIE "Sztuka ludowa a rzemiosło artystyczne" O l s z t y n, Biuro Wystaw Artystycznych, marzec. "Nidzickie dni folkloru" N i d z i c a, Międzyzakładowy Klub "Relaks" przy Powiatowym 20 IV-7 V. Scenariusz: Andrzej Kuczyński. WOJ. O p o l e, Muzeum Domu Kultury, OPOLSKIE "Współczesna rzeźba ludowa Opolszczyzny" * Śląska Opolskiego, listopad. Scenariusz: Halina Jakubowska. WOJ. POZN.o\NSKIE "Wystawa prac Czesława Wętkowskiego - rzeźbiarza ludowego zc Skubraczewa w powiecie Mogilno" G n i e z n o, Muzeum, 8 V-26 VI. Scenariusz: Małgorzata Kasprzyk. "Sztuka ludowa w powiecie ostrowskim" O s t rów W i e l k o P o l s k i, sala II Liceum Ogólnokształcącego, 2-10 V. Scenariusz: Hanna Pawłowska, konsult. naukowa: Łucja Huzarewicz. "Ludowe malarstwo na szkle i lustrze" p i ł a, Muzeum im. S. Staszica, 20 V-18 VII. Scenariusz: Stanisław Błaszczyk. "Modele i dokumentacje wiatraków Feliksa Klaczyńskiego" p o z n a ń, Pałac Kultury, 15 V-25 VI. Scenariusz: Feliks Klaczyński, Franciszek Zarzycki; konsult. naukowa: Adama Glapa. "Wielkopolska sztuka ludowa" * p o z n a ń, Pałac Kultury, czerwiec. Organizatorzy: Wydział Kultury PWRN, Muzeum Narodowe, "Cepelia" . .,Rzeźby artysty ludowego Macieja Cwierzyka" p o z n a ń. Klub Międzynarodowej Prasy i Książki, wrzesień. "Pałucka twórczość ludowa" W ą g r o w i e c, Powiatowy Dom Kultury, sierpień-wrzesień. "Prace ludowych twórców regionu wrzesińskiego i młodych plastyków" W r z e ś n i a, Muzeum Regionalne, czerwiec. �Kronika WOJ. 331 RZESZOWSKIE "Ceramika ludowa" * L a ń c u t, Powiatowy Dom Kultury, 5-9 IX. "Prace twórców ludowych" S ę d z i s z ó w, Powiatowy Dom Kultury, listopad. WOJ. SZCZECIŃSKIE "Współczesna rzeźba ludowa regionu szczecińskiego w zbiorach Działu Etnografii Muzeum Narodowego w Szczecinie" M y ś l i bór z, Powiatowy Dom Kultury, 10 XI-15 XII. "Sztuka ludowa Ziemi Wejherowskiej" S z c z e c in, Zamek Książąt Pomorskich, 7-28 IV. Organizator: Powiatowy Dom Kultury w Wejherowie, konsult. naukowa: Stefania Liszkowska-Skurowa. "Wystawa pisanki ludowej regionu szczecińskiego"* S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IV-7 V. Scenariusz: Jacek Lapott. "Tkaniny i hafty ludowe na Pomorzu Zachodnim" S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 12 V-ID X. Scenariusz: Maria Pinińska. "Sztuka górali podtatrzańskich" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, Wojewódzki Dom Kultury, 24 X-H XL Organizator: Dział Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. "Wystawa sztuki ludowej i twórczości amatorskiej" S z c z e c i n, Wojewódzki Dom Kultury, 12 XII 1973-6 I 1974. Scenariusz Hanna Orzha, konsult. naukowa: Elżbieta Adamska-Nalewa. "Wystawa wieńca dożynkowego" * S z c z e c i n, Muzeum Narodowe, 19 IX 1973-20 II 1974. Scenariusz: Jacek Lapott. WOJ. WARSZAWSKIE "Sztuka ludowa powiatów Południowego Mazowsza" G a r wo l i n, G r o d z i s k, M a z o w i e c k i, G rój e c, M i ń s k M a z o w i e cki, Otwock, Piaseczno, Ryki, Wołomin, 15 IV-28 XII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury w wymienonych miejscowościach. Scenariusz: Aleksander Błachowski. "Wystawa twórczości ludowej czterech powiatów Podlasia" (Węgrów, Sokołów Podlaski, Siedlce, Losice) * Ł o s i c e, S i e d l c e, S o koł ó w P o d l a s k i i W ę g rów, 1 VI-l4 VII. Organizatorzy: powiatowe domy kultury i spółdzielnie pracy PLiA w wymienionych miejscowościach, "Cepelia" (Warszawa). "Prace młodych twórców ludowych" O s t r o lęk a, Wydział Kultury PWRN, czerwiec. "Artystyczne kowalstwo ludowe" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. "Współczesna tkanina ludowa Mazowsza" P ł o c k, Muzeum Mazowieckie, lipiec. Organizatorzy: Muzeum Mazowieckie w Płocku, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego miasta Żyrardowa. "Sztuka ludowa Puszczy Białej" * P u ł t u s k, Muzeum Regionalne, 22 VII-3 IX. Scenariusz: Józef Śniegocki. "Sierpecka rzeżba ludowa" R a c i ą ż k. T u c h o l i, Ośrodek Kultury, 7-16 VI. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Sierpcu. Scenariusz: Tadeusz Zaremba. �332 Kronika "Czesława Konopka - artystka ludowa z Puszczy Białej" W a r s z a w a, Galeria Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Łazienkach, 15 XII 1972-15 I 1973. Scenariusz: Aleksander Błachowski, konsult. naukowa: Barbara Zagórna-Tężycka. "Świętokrzyskie kwiaty i pająki" W a r s z a w a, Dom Chłopa, styczeń. Organizator: Wydział Kultury PPRN. "Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowcj z Zakopanego" War s z a w a, Dom Chłopa, 3 1II-5 IV. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Współczesna twórczość ludowa Wielkopolski" W a r s z a w a, Dom Chłopa, 8-30 VI. Scenariusz: Andrzej Skoczylas. "Pokaz naj cenniejszych zabytków Państwowego Muzeum Etnograficznego" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 14 VII-31 VIII. Konsult. naukowa: Kazimierz Pietkiewicz. "Ludowe malowanki województwa warszawskiego i lubelskiego" * W a r s z a w a, Łazienki (Stara Kordegarda), pażdziernik. Organizator: "Cepelia'· . ••Współczesna tkanina ludo"va Mazowsza" Żyr a l' d ó w, Muzeum Historii Ruchu Robotniczego, 20 VII-2 IX. Scenariusz: Ewa Bączyńska. WOJ. WROCLAWSKIJC ••Rzeźba ludowa Józefa Serwika" W r o c ł a W, Muzeum Etnograficzne, 10-30 III. Scenariusz: Krystyna Gerliczowa. konsult. naukowa: Ewa Jęczalik. "Pisanki i palmy wielkanocne" W l' o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 8-15 IV. Scenariusz: Maria Gołu bkow . ••Współczesna ceramika ludowa na Dolnym Śląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, 15-21 VII. Scenariusz: Maria Gołubkow, kon~.ult. naukowa: Barbara Jankowska. WOJ. ZmLONOGORSKH: "Region Podhala" G o r z ó w W i e l k o p o l s k i, Muzeum Regionalne, 29 IV-·ZU VI. Organizator: Etnograficzny Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Scenariusz: Helena niawa. Wystawy o tematyce KRAJE zagraniczncj Dział Sred- w Polsce EUROPEJSKIE "Nasze nowe i stare miasto" (Bułgaria). Dni Wielkiego Tyrnowa w Krakowie KI' a k ó w. Pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych, 21-27. V. "Współczesna sztuka ludowa Wschodniej Słowacji" (CSRS). Dni kultury Wschodniej Słowacji Jar o s ł a w, Muzeum, 18-28 X. Scenariusz: Jan Koma (Muzeum w Presove). "Sztuka ludowa Macedonii" (Jugosławia) Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, kwiecień: Warszawa, Muzeum Archeologiczne. 15 III-ID IV; Bytom, Muzeum Górnośląskie, maj. Współorganizator: Muzeum Etnologiczne w Skopje. "Prace twórców ludowych w Rostocku" (NRD) S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, pażdziernik. �:333 Kronika "Norwegia w strojach ludowych - laleczki Rónnaug Petterssen" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 25 X-25 XI. Scenariusz: Barbara Bazielich, konsult. naukowa: Aagot Noss (Norsk Folkemuseum w Oslo). "Rumuńska sztuka ludowa" G r u d z i ą d z, Muzeum, 30 XI 1972-13 III 1973. Scenariusz: Bożena Sikorska-Nowacka, Jadwiga Drozdowska. "Twórczość ludowa Białorusi" (ZSRR). Dni Białorusi w Polsce. B i a ł y s t o k, Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, lipiec. Scenariusz: Włodzimierz Żygałow, Włodzimierz Tkaczenko - plastycy z Grodna; P u ł t u s k, Powiatowy Dom Kultury, lipiec; War s z a w a, sala Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, lipiec. "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku" (ZSRR) W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne, październik. "Tradycje i współczesność w twórczości artystów ludowych narodów Związku Radzieckiego" War s z a w a, Dom Artysty Plastyka, listopad; S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, grudzień. "Ludowe ubiory w republikach ZSRR" P ł o c k, Dom Kultury Budowniczych Kombinatu, marzec. Scenariusz: Edward Kostka, artysta plastyk. "Sztuka ludowa krajów socjalistycznych" R z e s z ó w, Dom Sztuki, maj. KRAJE POZAEUROPEJSKIE "Z kraju kwitnącej wiśni" (Japonia) B i c r u t o w i c c, Dom Wczasowy "Morskie Oko", 23 VII-15 X. Współorganizatorzy: Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Uniwersytet Aoyama Gakuin w Tokio. "Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowicz". (Wystawa połączona z pokazem strojów, tkanin i rzemiosła marokańskiego) Kra k Ó w, Muzeum Etnograficzne, maj. "Meksykańska sztuka ludowa" Kra k ó w, Muzeum Etnograficzne, styczeń; VV a r s z a wa, Galeria Sztuki Współczesnej, luty. Organizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Museo de las Culturas w Meksyku. P o z n a Ii. Muzeum Archeologiczne, 20 IX 1973-13 I 1974. Scenariusz: Carlos Hermandez Serwano. "Sztuka Archipelagu Nusantary" (Indonezja) W r o c ł a w, Muzeum Archeologiczne, 2 XII 1972-12 VIII 1973. Scenariusz: Andrzej Wawrzyniak, konsult. naukowa: Marian Godlewski, Anna Kozyra. G l i w i c e, Muzeum, 15 IX 1973-14 I 1974. Scenariusz: Elżbieta Łuczak. "Starożytne Peru" Kra k ó w, Muzeum Archeologiczne, grudzień. Polskie wystawy etnograficzne za granicą BUŁGARIA "Polska sztuka ludowa i rękodzieło" S o f i a, Ośrodek Kultury Polskiej, czerwiec. "Polska Sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) S o f i a, Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego spiańskiego \V Krakowie. im. S. Wy- �334 Kronika CZECHOSŁOWACJ Cieszyn towy. C z e s k i, A "Hafty i koronki śląskie" grudzień. Organizator: Polski Związek Kulturalno-Oświa- "Tkanina artystyczna i regionalne lalki" P r a g a, Ośrodek Kultury Polskiej, 20-30 XI. Organizator: Spółdzielnia Ludowego i Artystycznego w Krakowie. Przemysłu DANIA A s n a e s, "Hus et" ("Dom" penhadze. "Polska sztuka ludowa" Klub), kwiecień. Organizator: Ambasada PRL w Ko- HOLANDIA "Polski przemysł ludowy i artystyczny" (Wystawa połączona z kiermaszem) H a g a, grudzień. Organizator: "Cepelia", Ambasada PRL w Hadze. NIEMIECKIA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA "Polska sztuka ludowa" (Wystawa połączona z kiermaszem) B e r l i n, Ośrodek Kultury Polskiej; L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, marzec-kwiecień i wrzesień. Organizator: Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego im. S. Wyspiańskiego w Krakowie. "Sztuka ludowa Kujaw i Pomorza" L i P s k, Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej, grudzień. Organizator: KujawskoPomorskie Towarzystwo Kulturalne. "Wielkopolska sztuka ludowa" S e n f t e n b e r g, październik. Organizator: Muzeum Kultury Sztuki Ludowej w Poznaniu. "Góralska sztuka ludowa" T e m p l i n, Muzeum Etnograficzne, 18 V-20 VI. Organizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Scenariusz: Helena Sredniawa. SZWAJCARIA L o z a n n a, Muzeum ficzne w Krakowie. Sztuki "Polska sztuka ludowa" Użytkowej, grudzień. Organizator: Muzeum Etnogra- Z materiałów ODiIE opracowała Teresa Zakrzewska ETNOGRAFIA SYBERII - WYSTAWA POLSKIE BADANIA W XIX WIEKU ETNQGRAFICZNA, WROCŁAW 1973 W roku 1883 polski przyrodnik Benedykt Dybowski, którego zasługi na polu badań enograficznych tubylców syberyjskich nie zostały do dzisiaj w pełni przedstawione, opuścił Kamczatkę, gdzie przez okres czterech lat pełnił funkcję lekarza okręgowego. Wróciwszy do kraju przywiózł ze sobą olbrzymie zbiory przyrodnicze �Kronika 335 i etnograficzne, które w 1884 r. eksponowane były na dwu wysta\vach w Warszawie i Lwowie '. Po zmiennych kolejach losu i znacznym zdekompletowaniu etnograficzna kolekcja B. Dybowskiego weszła w skład zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie przechowywana jest do chwili obecnej. W jej skład wchodzi interesujący katalog zabytków związanych z kulturą mieszkańców Kamczatki i Wysp Aleuckich 2. Bez wątpienia są to najcenniejsze zbiory etnograficzne muzealnictwa polskiego, które dotyczą Syberii, szkoda jednak, że nie są one eksponowane na stałej wystawie i nie zostały jeszcze należycie opracowane. Z okazji I naukowej konferencji na temat historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, obradującej we Wrocławiu w dniach 19 i 20 września 1973 r. (zob. komunikat na s. 312), otwarto w Muzeum Etnograficznym - Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu wystawę pod wspomnianą w tytule nazwą: "Etnografia Syberii - badania polskie w XIX wieku". Pokazano na niej właśnie, po raz pierwszy nieomaiże od stu lat, część cennego zbioru B. Dybowskiego, stanowiącego główny dział ekspozycji. Wystawa doszła do skutku dzięki poparciu dyrekcji Muzeum Narodowego i szczególnemu zaangażowaniu się pracowników Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu w osobach dr Ewy Jęczalik i mgr Magdaleny Rostworowskiej 3. Wystawę poprzedziła mozolna praca nad dokonaniem wyboru przedmiotów do ekspozycji, chodziło bowiem o taki dobór zabytków, aby całość w sposób najbardziej zbliżony do rzeczywistości oddawała obraz materialnej kultury ludów Syberii. Główną uwagę skierowano więc tutaj na obiekty charakteryzujące odzież (znalazły się na wystawie ubiory Itelmenów z Kamczatki, Koriaków i Czukczów, misternie zdobiona odzież Ewenów i odzież ze skór rybich używana przez Aleutów przy połowach ryb i ssaków morskich), transport i komunikację, myśliwstwo i rybołówstwo (z morskim zajęciem Aleutów wiązały się pokazane na wystawie modele różnego rodzaju łodzi oraz harpuny wyrzucane ze specjalnych miotaczy i różne gatunki strzał), wytwory sztuki ludowej, np. rzeźby w kle morsa oraz naczynia plecione z trawy morskiej lub wykonane z kory brzozowej. Poważne luki materiałowe utrudniły jednak w dużym stopniu pierwotne zamierzenie organizatorów wystawy. idące w kierunku zaprezentowania całościowego obrazu kultury ludów Syberii. Najdokładniej pokazano kulturę Itelmenów - ludu liczącego obecnie tysiąc osób i mieszkającego w paru osadach na zachodnim wybrzeżu Kamczatki. Ta część ekspozycji oparta była wyłącznie o zbiory B. Dybowskiego, które przc\vażały na wystawie. Podkreślić tutaj trzeba, że badacz ten, prze1 KataLog etnograficznej wystawy Kamczatki, Lwów 1884; K. Jurkiewicz, Wystawa etnogn/ficzno-przyrodnicza D-ra Dybowskicgo. "Kłosy" 1884, t. 38, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207208; Sęp [pseud.], Wystawa Dra B. Dybowskiego. "Biesiada Liter,acka" 1884, t. 17, s. 115; F. Sulimirski, Dr Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów. "Wędrowiec" 1384, t. 22, s. 79BO, 86-87; tenże, Wystawa zbiorów pro!. B. DybowsTdego. "Kurier Warszawski" 1884, nr 456, s. 1-2; W. G'f., Wystawa D-rlI Dybowskiego. "Prawda" 1884, t. 4, s. 88. 2 Jak wyn'ka ze stat'ych kaTt inwentarzowych Muzeum Techniczno-Pr·zemyslowego \If Krakowie, znajdujących się roo niedawna w krakowskim Muzeum Na,rodowym, w 1886 r. zbiory wystawy kamczackiej B. Dybowskiego zostały zakupione przez dy-rekcję Muzeum Techniczno-Przemysłowego, a z chwilą likwidacji tej placówki pr'Zeszły w posiadal'llie Muzeum Narodowego w K.rak·owle. W 1913 r. niewielka ich częśćzostał<l przekazana Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, zaś w latach sześćd2Jiesiątych Muzeum to otrzymało dalszą część zbioru, mianowicie bogatą kolekcję odzieży kamc'za·ckiej. 8 Organizatorzy konferencji serdecznie dziękują kierowl'llictwu Muzeum .Nar·odowego i Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu za urządzenie i otwa,rcie tej wystawy VI czasie obrad. �Kronika bywając na Kamczatce, w sposób celowy i systematyczny uzupełniał kolekcję etnograficzną przeznaczoną dla Polski. Gdy np. ze względów czysto transportowych nie miał możliwości dostarczenia do kraju łodzi i sań używanych przez ludy zamieszkujące Kamczatkę i Wyspy Aleuckie, wykorzystał zdolności "rzemieślników" tubylczych, którzy wykonali dokładne modele tych przedmiotów. Część z nich znalazła się na wystawie. W grupie tych eksponatów zasługują na wyróżnienie modele starych sań itelmeńskich, które poza terenem półwyspu kamczackiego nie posiadały swych odpowiedników pod względem formy. Sanie te odgrywały niezmiernie ważną rolę w życiu Itelmenów. Części składowe sań spojone rzemieniami z foczej skóry czyniły je podatnymi na wszelkie nierówności terenowe. Szerokie i cienkie płozy zgrubione były w miejscu zetknięcia się ze stramami. W zgrubieniach tych znajdowały się otwory, poprzez które przewleczone były rzemienie mocujące stramy. Kosz pleciony ze skóry i giętych prętów umocowany był na stramach stanowiących naturalną całość z nasadami. Niektóre CZęŚCIsań itelmeńskich były zdobione, przeważnie prostym ornamentem geometrycznym. Jako siły pociągowej Itelmeni używali psów, które do zaprzęgu zakładane były parami z jednym przewodnikiem. Sanie te już w początkach XIX stulecia zaczęły wychodzić z użycia, aby w latach póżniejszych zniknąć bezpowrotnie. Cennym uzupełnieniem wystawy były unikalne rękopisy i stare druki dotyczące Syberii, książki pisane przez ludzi, którzy przebywali za Uralem w XVII-XIX w., a także mapy ilustrujące szlaki wędrówek polskich badaczy i zesłańców po tych obszarach. Zaletą ekspozycji był jej kameralny charakter, umożliwiający nieprofesjonalistom łatwiejsze zorientowanie się w zróżnicowaniu form prezentowanych wytworów kultury materialnej. Zarówno sposób prezentacji (w formie etnograficznej wystawy) polskich badań nad ludami Syberii, jak też charakter zbioru (w przeważającej mierze noszący znamiona dziedzictwa narodowego) sprawiły, że wystawa wywolała duże zainteresowanie szerokich kręgów społeczeństwa. Materialny kształt zainteresowań poprzednich pokoleń Polaków etnografią ludów Syberii, który zaprezentowano na wystawie, potwierdził raz jeszcze, że w zakresie tym nauka polska osiągnęła rezultaty warte przypomnienia i systematycznego opracowania. Antoni WYSTAWA ,.DZIEŁ WSZYSTKICH" OSKARA KOLBERGA Ku.czyński W MOSKWIE Wysta\\-a Dzieł wszystkich O. Kolberga w Związku Radzieckim była przygotowywana od dłuższego czasu w ramach współpracy Redakcji Naczelnej DWOK z Ludową Spółdzielnią Wydawniczą, Polskim Wydawnictwem Muzycznym i Zarządem Głównym Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Przygotowano na Wystawę 16 plansz kolorowych wykonanych artystycznie przez plastyka, Katalog Wystawy w języku rosyjskim (nakład 2 tys. egzemplarzy), wszystkie wydane tomy Dzieł (w liczbie 56) oraz szereg elementów zdobniczych. Transportem substancji wystawienniczej zajął się Zarząd Główny TPPR, a ustawieniem Wystawy także Zarząd Główny Towarzystwa Przyjaźni Radziecko-Polskiej przy współpracy kierownictwa Biblioteki im. W. Lenina w Moskwie. �Kronika Wystawa została urządzona na dziel'1 2 kwietnia 1974 r., w ramach Wystawy Książki Polskiej, jaka miala miejsce w hallu I piętra tejże Biblioteki. Ze względu na szereg okoliczności, samo uroczyste otwarcie 'Wystawy Dzid wszystkich O, Koloerga zostało przesunięte na dzień 12 kwietnia 1974 r. o godzinie 12. Przy licznie ::gromadzonej publiczności, szczelnie wypeiniającej hall Biblioteki, Wystawę otworzył dyrektor Biblioteki im. W. Lenina, prof. dr Nikolaj M. Sikorski. Uwydatnił on znaczenie Wystawy Książki Polskiej w Moskwie, szczególnie zaś właśnie Dziel lL'szystkich O, Kolberga jaKo wydawnictwa monumentalnego, świadczącego o po'.':ażnym dorobku nauki polskiej, wskazał też na wyjątkową postać Kolberga. Z kolei prof. dr Igor Belza, znany specjalista z zakresu historii kultury polskiej i mu-' 2ykologii, aktualny prezes Zarządu Głównego TPRP, w gorących słowach scharak:eryzowal osiągnięcia badawcze Kolberga i znaczenie jego Dziel dla kultury ; nauki zarówno dawniej, jak i dzisiaj i podkreślil, że wydanie Dzieł Kolberga jest :zymś wyjątkowym i należy do najbardziej znamiennych osiągnięć kultury pol- L ·•..yS1:lWV [):w! U:..,:.II,-;tkicll OSk<ll'~l Kolberga \V IVlosk\\'ic, kwieciell 1974 \v ran'Dch Dni Kultury Polskiej, ,kic,l: '.\'yra~ii zadowo1cnic, że pierwsza wystawa Dziel ma mleJsce w Mosk\vie. ~Q,'t~'pni(' przcmawiaJ redaktor naczelny Dziel, proL dr J. Burszta. Zbliżył on słu,'haczy rio "ame] postaci Kolberga, scharakteryzował jego monumentalne dzieło ",skazał na jego symholiczne znaczenie dla współpracy międzynarodowej w za;-:'csi(Okultury i nauki. \\' końeu przemawiał prezes Ludowej Spółdzielni Wydawniczej, poseł na Sejm. Zygmu;,t Surowiec. Skoncentrował się on na osiągnięciach i planach wydawni.::ych LSW \\ zakresie udostępnienia literatury rosyjskiej i radzieckiej w Polsce i.udo\\'c,i, 22 -- .Lud. ~.. ")9 �338 Kronika Po uroczystym otwarciu Wystawy zebrani zadawali pytania szczegółowe i żywo interesowali się samą ekspozycją, która ma być udostępniona publiczności jeszczE' przez dłuższy czas. Była też mowa o tym, by ekspozycję pokazać także \\" innych miastach Związku Radzieckiego. Józef OTWARCIE MUZEUM OSKARA KOLBERGA Dllrs:zta W PRZYSUSZE Staraniem Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w Przysusze, popartym przez władze administracyjne i czynniki społeczno-polityczne miasta i powiatu, oraz przy pomocy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Redakcji DzieŁ wszystkich O. Kolberga, zostało utworzone w Przysusze Muzeum Oskara Kolberga. Słowa prawdziwego uznania za powołanie do życia placówki należą się organizatorom, a zwłaszcza członkom Zarządu Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga w osobach: Hieronim Cichocki - prezes, mgr Tadeusz Głowacki zastępca prezesa, Stanisław Ambrożek - sekretarz, Marian Ślufarski - skarbnik. b. poseł mgr Piotr Wrzeszcz, Stefan Marczyński, Marian Kwapień, zmarły niedawno mgr Stefan Kotlarczyk i wielu innych. Działacze ci osiągnęli bardzo duży sukces. Utworzone przez nich Muzeum jest bowiem pierwszym w Polsce i na świecie muzeum kolbergowskim (wcześniejsze od tej placówki są izby pamięci O. Kolberga. jak np. izba w dworku w Modlnicy koło Krakowa, w której Kolberg mieszkał w latach 1871-1884, znajdująca się obecnie pod opieką Uniwersytetu Jagiellońskiego). Otwarcia nowej placówki dokonano w 160 rocznicę urodzin O. Kolberga, obchodzoną uroczyście podczas dorocznych "Dni Kolbergowskich" w Przysusze w dniach 8-9 czerwca 1974 1'. Muzeum mieści się w zabytkowym pałacyku Dębińskich z XVIII wieku, położonym w pobliżu muszli koncertowej w otoczeniu pięknego parku, w którym organizatorzy planują wkrótce rozpoczęcie budowy pomnika O. Kolberga. Chwilowo Muzeum dysponuje jedną salą wystawową oczekując w najbliższym czasie przyznania dalszych pomieszczeń oraz odpowiednich funduszów na gromadzenie zbiorów, ich konserwację i opracowanie oraz ekspozycję. Potrzeby placówki znajdują właściwe zrozumienie u władz miasta i powiatu. W nowootwartej sali muzealnej w dniu 9 czerwca 1974 1'. udostępniono zwiedzającym wystawę kolbergowską. Jej twórcami są: mgr Stefan Rosiński - kustosz Muzeum w Radomiu (scenariusz) i mgr Zbigniew Karbarz - artysta plastyk (opracowanie plastyczne wystawy oraz opracowanie graficzne plakatu i Katalogu Wystawy). Z satysfakcją można stwierdzić, że wystawę urządzono umiejętnie. Wśród sprzętów z dawnej epoki rozstawionych w izbie z zabytkowym kominkiem, stworzywszy tym samym wystrój żywo przypominający wnętrze XIX-wiecznego gabinetu etnografa, ukazano wszystko to, co w związku z Kolbergiem Muzeum zdołało do tej pory zgromadzić, a więc: kilka rękopisów terenowych (dar Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego), wydane tomy jego Dziel wszystkich, pierwodruki dzieła Lud. Jego zwyczaje ..., wiele fotokopii dokumentujących szcze- �339 KronIka góły biografii Kolberga i obrazujących kolbergowskie zbiory folkloru, jego prace, rozprawy etnograficzne itp., wreszcie fotoportrety uczonego, jego rodziców, rodzeństwa, współpracowników i in. Całość materiałów, rozmieszczonych czytelnie, w układzie chronologicznym i opatrzonych komentarzem bądź cytatami z dzieł Kolberga lub fragmentami opinii naukowych o jego dorobku, napisanymi artystycznie techniką ołówkową na płytach z surowego drewna, stanowiła estetyczny, przejrzysty choć skrótowy przegląd życia i działalności badawczo-naukowej i wydawniczej etnografa. Skromne obecnie zbiory nie pozwoliły - rzecz jasna - ukazać pełni działalności i zasług Kolberga. Zabrakło przede wszystkim akcentu muzykologicznego, podkreślającego twórczość Kolberga zarówno w dziedzinie kompozycji, jak i w opracowaniu melodii ludowych. Brak było również charakterystyki Kolberga jako zbieracza terenowego, a więc cechy najbardziej typowej dla jego sylwetki. Jak zapewniają organizatorzy, świadomi niedostatków wystawy, w przyszłości będzie możliwa realizacja pełniejszej ekspozycji, lub wystaw poświęconych wybranym tematom kolbergowskim, poprzez systematyczne poszerzanie zbiorów i ich naukowe opracowywanie. Już w tej chwili Muzeum rozwija poszukiwania i kontakty z wieloma instytucjami i osobami, m. in. z członkami rodziny Kolberga, jak np. z prof. drem Bogdanem Marconim w Warszawie i mgr Henrykiem Kolbergiem w Poznaniu, współpracuje z mgr Marią Turczynowiczową w Poznaniu, Redakcją Naczelną DzieL wszlIstkich O. Kolberga, Oddziałem Polskiej Akademii Nauk w Krakowie i in. Życzyć należy dużo wytrwałości i powodzenia w poszukiwaniach. Akt otwarcia Muzeum poprzedziła sesja popularnonaukowa poświęcona Kolbergowi, zorganizowana przez Zarząd Przysuskiego Towarzystwa Kulturalnego im. O. Kolberga oraz Wydział Kultury Urzędu Powiatowego w Przysusze. Sesja odbyła się z licznym udziałem władz politycznych i kulturalnych oraz przedstawicieli społeczeństwa. Referaty okolicznościowe wygłosili pracownicy naukowi Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu: prof. dr Józef Burszta, redaktor naczelny DzieL wszystkich O. Kolberga: Oskar Kolberg a kultura polska i dr Bogusław Linette: Kolberg jako etnomuzykolog. W sesji uczestniczyły także zespoły regionalne, które wykonały kilka pieśni. Uroczystości otwarcia Muzeum towarzyszyły także wystawy osiągnięć twórców ludowych (tkactwo, rzeźba, wycinanka) oraz przegląd kapel, chórów i zespołów artystycznych z powiatu przysuskiego i okolic, a nawet z Łodzi i Płocka. Medard USTANOWIENIE Tarko OGÓLNOPOLSKICH NAGRÓD IM. OSKARA KOLBERGA "ZA ZASŁUGI DLA KULTURY LUDOWEJ" W związku z 30-leciem Polski Ludowej redakcja mazowieckiego miesięcznika kulturalno-społecznego "Barwy", przy wszechstronnym poparciu środowisk artystycznych i naukowych oraz władz i instytucji terenowych i centralnych, ustanowiła w 1974 r. pierwsze w świecie doroczne ogólnopolskie Nagrody imienia Oskara Kolberga "Za zasługi dla kultury ludowej". Nagrody obejmują: medal im. O Kolberga, dyplom w oprawie skórzanej oraz nagrodę pieniężną, a przyznawane są �3-10 Kronika twórcom ludowym, popularyzatorom ludowej sztuki i kultury, działaczom, organizatorom, pracownikom naukowym badającym kulturę ludową oraz innym osobom i zespołom wyróżniającym się w dziedzinie inspirowania i upowszechniania twórczości ludowej. Powstał Fundusz Nagród, który zasilają swymi dotacjami następujące instytucje: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralna Rada Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centrala Spółdzielni Ogrodniczych, Centralny Związek Rolniczych Spółdzielni Produkcyjnych, Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, Centralny Związek Spółdzielczości Pracy, Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia", Związek Autorów i Kompozytorów "Zaiks", Robotnicza Spóldzielnia Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch", Naczelna Rada Spółdzielcza, Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, oraz Rada Zakładowa Mazowieckich Zakładów Petrochemicznych w Płocku i Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku. Ideą przewodnią organizatorów i fundatorów nagród jest spotęgowanie twórczej roli kultury i sztuki ludowej w procesie kształtowania się współczesnej kultury narodu, spożytkowanie wzrastającego znaczenia jej oryginalności i odrębności w życiu współczesnym. Sztuka ludowa bowiem - jak stwierdzają - "... wyrosła z tradycji narodowych, przechowywana przez pokolenia, różni się nawet w poszczególnych regionach tego samego kraju. Czerpiąc z osiągnięć przeszłości zmienia się, przekształca, inspiruje twórczość zawodową, słowem spełnia doniosłą rolę artystyczną i kulturową. Nawet kontynuując odwieczne tradycje stała się - już przez samą różnorodność i oryginalność form - nieodzownie potrzebna w naszej cywilizacji. Dlatego należy czynić wszystko, aby i nasz folklor, nasza sztuka ludowa tak ciekawa i stosunkowo tak jeszcze autentyczna mogły rozwijać się coraz pełniej.''' W związku z tym jest rzeczą oczywistą, że ustanowiony przez redakcję ..Barw" naturalny, historycznie uzasadniony i najbardziej adekwatny patronat Oskara Kolberga nad całą inicjatywą nadaje nagrodom bardzo wysoką rangę moralną. zaś laureatom przynosi zaszczytne wyróżnienie. Imię Kolberga bowiem - jak wiemywiąże się ściśle z początkami polskiego i słowiańskiego zbieractwa tradycji ludo· wych, ludoznawstwa, z krzepnięciem etnograrii i folklorystyki polskiej jako nauki, której podstawę stworzył zebranymi materiałami dokumentującymi stan XIX-\\'ie, cznej kultury ludowej właśnie w jej regionalnych odrębnościach i narodowej oryginalności, a równocześnie w tysiącletnim związku z innymi kulturami Europy. w całym bogactwie wartości artystycznych oraz w zawartej w niej sile patriotyzmu i polskości - by służyły rozwojowi społeczeństwa. Służą one dziś społeczeństwu w postaci drukiem wydawanych jego Dzid wszystkich i będą skutecznie współuczestniczyć w realizacji wspomnianej idei. Kryterium wyboru i oceny dzieł twórczości ludowej czy działalności os,')b i zespolów jest przede wszystkim wartość artystyczna dzieła czy działalności, a następnie autentyzm, związek z tradycją lokalną i regionem, siła oddziaływania \\' środowisku, uznanie działalności, wartość dorobku badawczego lub organizacyjno-popularyzatorskiego, wydawniczego itp. Wyborem i oceną dzieł czy osc'lb kandydujących do nagrody zajmuje się 27-osobowa Komisja Nagród, w skład które.; wchodzą następujący specjaliści: mgr Aleksander Jackowski (Instytut Sztuki PAN) - przewodniczący, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska (Univ,'crsytet Łódzki), doc. dr Maria Biernacka (Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), dr Stanisław Błaszczyk (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego), mgr Aleksandra Bogucka (Polskie Wydawnictwo Muzyczne), prof. dr Józef Burszta (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, redaktor naczelny Dziel �Kronika ~-n wszystkich Oskara Kolberga), Bronisław Cukier (Stowarzyszenie Twórców Ludowych), dr Grażyna Dąbrowska (Instytut Sztuki PAN), mgr Henryk Gaworski (redaktor naczelny mies. "Barwy"), Juliusz Głowacki (redakcja mies. "Barwy") sekretarz Komisji, mgr Bożena Golcz ("Cepelia"), dr Anna Kuhczyńska-Iracka (Instytut Sztuki PAN), mgr Zofia Jaworska (Instytut Sztuki PAN), mgr Leszek Juricwicz (Ministerstwo Kultury i Sztuki), Konrad Kaszewski (Warszawski Komitet Wojewódzki PZPR), dr Kazimierz Pietkiewicz (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie), prof. dr Ksawery Piwocki (Instytut Sztuki PAN), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa (Uniwersytet Warszawski), prof. dr Roman Reinfuss (Uniwersytet Jagielloński), doc. dr hab. Dorota Simonides (Uniwersytet Wrocławski), dr Marian Soltysiak (Muzeum Mazowieckie w Płocku), mgr Elżbieta Staniak (Warszawski Urząd Wojewódzki), prof. dr Jan Stęszewski (Związek Kompozytorów Polskich), mgr Barbara Zagórna-Tężycka (Ministerstwo Kultury i Sztuki), mgr Wanda Uziembło (Instytut Kultury Współczesnej' PAN), mgr Tadeusz Więckowski ("Cepelia"), doc. dr Gustaw Zemła (Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie). Komitet Honorowy Nagród im. O. Kolberga stanowią: członek Biura Politycznego PZPR, wicepremier i minister Kultury i Sztuki, Józef Tejchma - przewodniczący; I sekretarz Warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR Kazimierz Rokoszewski; Wojewoda Warszawski Franciszek Tekliński, z-ca kierownika Wydziału Kultury KC PZPR Edmund Makuch, pr'ezes ZG RSW "Prasa-Książka-Ruch" Stani-o sław Mojkowski, dyrektor Instytutu Sztuki PAN prof. dr Jułiusz Starzyński, członkowie PAN - prof. dr Kazimierz Dobrowolski i prof. 'dr Julian Krzyżanowski, prezydent m. Płocka Henryk Rybak. Po raz pierwszy medale i dyplomy oraz nagrody pieniężne w wysokości 15 tys. złotych wręczono w czerwcu 1974 r. Otrzymało je 12 następujących osób i zespołów: 1. Władysław Chajec rzeżbiarz ludowy ze wsi Kamienica Górna, pow. Jasło; 2. Michalina, Jadwiga i Zbigniew Ćwiżewiczowie z Bukowiny Tatrzańskiej - działacze kulturalni i popularyzatorzy folkloru góralskiego; 3. Justyna Grzegory tkaczka, hafciarka i wycinankarka ludowa ze wsi Złaków Borowy, pow. Łowicz; 4. Franciszek Horak - mistrz zdobniczy tradycyjnego stroju ludowego (metaloplastyka) z Cieszyna; 5. Janina Orynżyna z Warszawy - organizator przemysłu ludowego i artystycznego oraz autor kilku prac z tej dziedziny; 6. Franciszka Rybkowa z Lipska, pow. Dąbrowa - twórca regionalnego tkactwa, głównie dywanowego; 7. Jadwiga Sobieska z Warszawy - pracownik naukowy, współtwórca zbiorów folkloru pieśniowo-muzycznego Instytutu Sztuki PAN oraz podstaw etnomuzykologii polskiej; 8. Tomasz Śliwa ze Zbąszynia instrumentalista ludowy, zwlaszcza kożlarz, twórca znanej kapeli ludowej i wychowawca młodych muzyków ludowych; 9. Adam Zegadło - rzeźbiarz ludowy ze wsi Krzyżka, pow. Kielce; 10. Zespół regionalny "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; 11. Orawski Zespół Pieśni i Tańca "Zubrzyca Górna" (przy Związku Podhalan i Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ); 12. Związek Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia" - członek Światowej Rady Rękodzieł (bez nagrody pieniężnej). Uroczystość wręczenia nargód odbyła się w Zamku książąt mazowieckich. w Płocku w dniu 22 czerwca 1974 r. podczas VIII Ogólnopolskiego Festiwalu Fol-· kloru. Aktu wręczenia dokonali: wicewojewoda warszawski Bolesław Rek i redaktor naczelny mies. "Barwy" Henryk Gaworski, w towarzystwie przewodniczącego Komisji Nagród mgra A. Jackowskiego i redaktora naczelnego Dziel wszystkich O. Kolberga prof. dra J. Burszty, prezydenta m. Płocka H. Rybaka, g()spodarza Zamku - dyrektora Muzeum Mazowieckiego dra M. Soltysiaka, licznie zgroma- �342 Kronika dzonych przedstawicieli władz kulturalnych województwa i powiatu, działaczy, folklorystów i miłośników folkloru, zespołów festiwalowych, gości zagranicznych i wielu innych osób. Z okazji wręczenia nagród i z racji Festiwalu otwarto w salach Muzeum Mazowieckiego wystawę polskiego stroju ludowego oraz twórczości ludowej reprezentującej dorobek laureatów nagród (według projektu T. Zaremby z Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Uruchomiono także wielki kiermasz sztuki ludowej. W czasie spotkania organizatorów i fundatorów nagród z laureatami wygłoszono kilka okolicznościowych pochwał i uwag praktycznych, mających związek z realizacją Nagród im. O. Kolberga. Redaktor naczelny Dziel WszlIstkich O. Kolberga, prof. dr J. Burszta, podkreślił m. in. znaczenie wydawania obecnie drukiem całej spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga dla rozwoju nauki i kultury, w tym dla coraz pełniejszego urzeczywistniania idei nagród. Organizatorzy Nagród im. O. Kolberga zamierzają poszerzyć zasięg prac, osób i zespołów nagradzanych (m. in. obejmując działalność zespołów polonijnych), jak również zwiększyć liczbę osób i instytucji terenowych (m. in. przcz włączenie towarzystw regionalnych) uczestniczących w wyborze i ocenie kandydatów do nagrody. Medurd MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII PRACE Uniwersytet Turko W 1973 R. MAGISTERSKIE Jagielloński - Kraków CHODYŃSKA-BAR Elżbieta, Przeobrażenia sposobów i środków transportu we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. GNIOT Mariola, Zatrudnienie pozarolnicze rodzin chłopskich we wsi Istebna w pow. cieszyńskim, prof. dr Mieczysław Gładysz. KRÓL Barbara, Gospodarka rolna we wsi Brenna w pow. cieszyńskim w okresie 1920-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPOK-BIERWIACZONEK Maria, Czynniki wpływające na kształtowanie się więzi sołecznej na przykładzie wybranego przysiółka Wisły, prof. dr Mieczysław Gładysz. LIPA Maria, Przeobrażenia w zagrodzie chłopskiej we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. PIEKŁO Stanisława, Gospodarka przyswajająca we wsi Brenna, pow. Cieszyn, w latach 1945-1970, prof. dr Mieczysław Gładysz. ROGALSKA-GARCZYŃSKA Małgorzata, Stan badań nad kulturą ludową Orawy. prof. dr Mieczysław Gładysz. RÓG Jan, Konsekwencje kulturowe migracji zarobkowych ludności polskiej ze Sląska na tereny rdzennych Niemiec w latach 1871-1939, prof. dr Mieczysław Gładysz. �343 Kronika TACZUK Ewa, Rozwój wnętrza mieszkalnego w Koniakowie, pow. Cieszyn, w końcu XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ZAJĄCZKOWSKA Janina, Stan i potrzeby badań etnograficznych w regionie sądeckim w XIX i w XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. ŻUROWSKI Stanisław, Stan badań na Podhalu do 1918 r., prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t i m. A. M i c k i e w i c z a - P ozn a ń ADAMEK Elżbieta, Tradycja a współczesność na przykładzie rodziny w Ciężowicach, pow. Tarnów, prof. dr Józef Burszta. BUDZIK Kazimierz, Folklor stosowany w opinii odbiorców na przykładzie folkloru muzycznego, prof. dr Józef Burszta. BURBELKA Jolanta, Czynniki wpływające na rozwój kultury, prof. dr Józef Burszta. EFFENBERG Eugeniusz, Stare i nowe w zwyczajach i obrzędach dożynkowych na przykładzie wsi powiatu Nowy Tomyśl, prof. dr Józef Burszta. GIERSZEWSKI Zbigniew, Żegluga pełnomorska Polinezyjczyków i ich kontakty z Ameryką Południową, prof. dr Maria Frankowska. JERZAK-GIERSZEWSKA Teresa, Rola i znaczenie kobiety w kulturze Indian Amazonii: Jivaro, Witoto, Tukuna, prof. dr Maria Frankowska. KRĘŻAŁEK Marek, Wspókzesne życie kulturalne wsi podmiejskiej na przykładzie Dopiewa w pow. poznańskim, prof. dr Józef Burszta. KUBIAK Tadeusz, Współczesny stan zwyczajów i obrzędów dorocznych we wsiach pow. poznańskiego, prof. dr Józef Burszta. SZCZEPAŃSKA-KRĘŻAŁEK Iwona, Kazimierz Moszyński jako etnograf Słowiańszczyzny, prof. dr Józef BUrszta. Uniwersytet Warszawski BENEDYKTOWICZ Zbigniew, Wpływ klasztoru prawosławnego na funkcjonowanie sacrum i profanum (na przykładzie Grabarki), prof. dr Witold Dynowski. BOHDZIEWICZ Anna, Próba analizy i krytyki koncepcji subkultury nędzy Oscara Lewisa, prof. dr Witold Dynowski. MILEWSKA Anna, Upodobania estetyczne jako wyraz świadomości wspólnoty grupowej na przykładzie analizy wyposażenia wnętrz mieszkalnych wsi Rościszewo w pow. sierpeckim, doc. dr Zofia Sokolewicz. OSIŃSKA-PISKORZ Elżbieta, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, pow. brzozowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PRA WDZIC-GAŁĘSKI Jan Jakub, Stosunki wewnętrzne w mieszanych wyznaniowo i ctnicznie społecznościach wiejskich na Podlasiu, prof. dr Witold Dynowski. SŁOWIŃSKA Ewa, Rola zwyczajów dorocznych w życiu kulturalnym wsi Rościszewo w tradycji współczesności, doc. dr Zofia Sokolewicz. STOMMA Ludwik, Ludowe obrzędy weselne w Polsce XIX wieku, doc. dr Zofia Sokolewicz. WALENDZIAK Teresa, Ziemia i zawód rolnika w strukturze zawodowej i kulturze wsi współczesnej na tle jej historii (na przykładzie wsi Haczów i Trześniów, woj. rzeszowskiego), prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. WASILEWSKI Sławomir Jerzy, Kategoria przestrzeni w kulturze mongolskiej. Analiza niektórych układów terytorialnych, prof. dr Witold Dynowski. �34'1 Kroni1-\Cl U n i we r s y t e t i m. B. B i e l' u ta - W l' o c ł a'.'.' FIAt AS Jan, Kult przodków w wierzeniach i zwyczajach ludów Oceanii. pro' dr Aleksander Godlewski. CZCCHNOWSKA Barbara, Prawo własności u ludów Oceanii, prof. dr Aleksande:' Godlewski, DERKACZ Bronisław, Współdziałanie społeczno-gospodarcze we '.'.'si dolnośląskie;, doc. er Adolf Nasz. DURACZYŃSKI Grzegorz, Tradycyjna obrzędowość okresu wiosennego na Dolnyr:-, Śląsku, doc. dr Adolf Nasz. GÓRECKA Bogumiła, Życie kobiety wiejskiej na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle literatury pamiętnikarskiej, doc. dr Adolf Nasz, KLUKA Krzysztof, Struktury społeczno-polityczne Azteków i Inków. Studiuffi porównawcze, prof. dr Aleksander Godlewski. FAJCES Jam.:sz, Powstanie świata i człowieka na podstawie mitów z pięciu częśc' świata, proi', dr Aleksander Godlewski. SOKOL Wiesława, Wpływ industrializacji na przemiany społeczno-kulturo\\'C \\'S' dolr:ośląskiej na przyk!adzie wsi Gogołowice w pow, Lubul doc, dt' ."'dolf Nasz, PRACE DOKTOHSKJE Uniwersytet Jagiellol13ki DZIĘGIEL Leszek, Rolnictwo chłopskie \y Afryce Wschodniej, Sludi'.:m 7, dziedzin,' antropologii ekonomicznej. Promotor: prof. dr Ar.c.'rzcj W<:li!4órski. Praca rozpoczyna się szczegółowym opisem zagrody Luo, z pod'1:liem układ\.,;. pól i rozmieszczeniem bydła w zagrodzie. Stopniowo autor [r-::ecl1odzi do opisc i analizy większych form, rozciągających się początkowo na ealą Kenię, a potem r:a terytorium Ugandy i Tanganiki. Studium jest doprowadzone do okresu uzy~kar:ia nepodległości przez te trzy kraje; następnie analizuje autor zmiany ,;poleczLo-gospodarcze powstale w wyniku przemian politycznych, Praca liczy \\' całośc: 393 strony i uwzględnia ponad IOU pozycji bibliograficznych. PETERA Janina, Kultura pasterzy Aromunów przeobrażenia, Promotor: prof. dr Jadwiga - koczownikf,\\ Klimaszewska, ',,' Albanii je,' Praca dotyczy głównie kultury materialnej oma\\'iancj grupy, _~ut(E'ka ::'j::t.:\' się szczegółowo budownictwem i wyposażeniem wnętrz szałas<'m', crg,l:1j;~:h',id .. ; ;pldarki pasterskiej. pożywieniem, strojem, wytwórczościq j sztuką !)LbtYCZll:l, \i' pl'3" ey uwzględnione zostały r(lwnież obrzędy rodzinne pasterzy .\rolT;1lI11)\\' ; i,,:,,;~(tór~' obrzędy doroczne, Un iw e r s y t e t KOHUTNICKI Bohdan, Problem dr Maria Frankowska, i m, A, M i c k i e totemizmu u lud,',w \V ic z a Australi~. Prl.Jn:ot<'," l';:",,:', Autor poddał konfrontacji ewolucjonistyczne koncep(~je tote'Y,i7.r,'u "co.:, "':ci):-ane koncepcje totemizmu, powstałe w XX stuleciu, z faldogra[iczI:Yi~l ;l:3.;L'r~:.:(c::' australijskim, Szczególną u wagę zwrócił na strukturę Spo!cczlla au luch :on:c;:::(',ludności Australii oraz na jej związek z tzv,,', układami totemowymi. Umoż]i',\'iło ((, óutorowi poddanie krytyce niektórych dotychczasowych poglądó\\' r:3 i>w;<; cv'.';.mizmu oraz na zinterpretowanie funkcji totemizmu z punktu \\'id?,'"ni!l \'."l),',k.:c,-nej teorii znaku. �Kronika POSERN -ZIELIŃSKI Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian Ameryki Południowej (XVI-XX w.). Promotor: prof. dr Maria hiszpańskiej Frankowska_ Etnologiczna analiza ruchów społecznych, które w swym programie i praktyce· uwzględniały element sakralny (irracjonalny), jak również interpretacja niektórych rewolucyjnych ruchów społecznych indiańskich chłopów, w ideologii których autor poszukuje treści irracjonalnych. Na tle prezentacji genezy, kształtu, przebiegu i znaczenia poszczególnych ruchów autor rozpatruje ich polityczne, społeczne, kulturowe i ideologiczne treści. W pracy przedstawiono również specyfikę indiańskich ruchów społeczno-religijnych odwołując się do zmieniającej się sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Ameryki Południowej w poszczególnych okresach historycznych. Wreszcie poddano konfrontacji niektóre z dotychczasowych ustaleń teoretycznych z analizowanymi realiami, celem wysunięcia własnych propozycji. Uniwersytet Warszawski WOŹNIAK Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie wieku. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. na Mazowszu w XVIII Autor nawiązuje w swej teoretycznej warstwie do modelu kultury skonstruowanego przez K. Dobrowolskiego dla południowej Małopolski. Celem pracy jest próba odpowiedzi na pytanie, które z wymienionych przez Dobrowolskiego podstawowych czynników kształtowania się i utrzymania chłopskiej kultury tradycyjnej ,. znajdujących swe potwierdzenie w materiałach dotyczących drugiej połowy XIX "V., odnoszą się do kultury chłopskiej okresu folwarku pańszczyżnianego i w jakim stopniu. Rozważania nad tym zagadnieniem przedstawia autor poprzez pryzmat instytucji podstawowej dla chłopskiej kultury tradycyjnej - rodziny rozpatrywanej ze względu na jej specyfikę z posiadanym przez nią gospodarstwem. Praca powstała w oparciu o żródła archiwalne i publikowane, dotyczące XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Uniwersytet Wrocławski MAJCHRZAK Józef, Polska pieśń ludowa na wschodnim ska. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. pograniczu Dolnego Ślą- Praca jest pierwszą próbą monograficznego przedstawienia tradycyj nego folkloru polskiego zastanego na wschodnim pograniczu historycznej części Dolnego Śląska po drugiej wojnie światowej. W pracy poruszono następujące zagadnienia: 1) realia i związki w świetle wątków poetyckich i melodycznych na tle porównawczym - autor szczegółowo analizuje wątki treściowo-poetyckie wybranych, najciekawszych wariantów pieśni dolnośląskich; 2) charakterystyka poetyki i muzyki \V folklorze dolnośląskim. Obok analizy muzycznej i tekstowej zebranych polskich pieśni ludowych, zachowanych na omawianym obszarze, autor podjął również prlJbę odtworzenia dziejów historycznych folkloru polskiego na Dolnym Śląsku w zakresie zbieractwa pieśni i tradycji ludowego muzykowania oraz przeprowadził porównanie tego folkloru z pozostałymi regionami Polski i niektórymi regionami Słowiańszczyzny. ZIELNICA Krzysztof, Kształtowanie się świadomości etnicznej ludu Ewe (pogranicze Ghany, Togo i Dahomeju) w świetle istniejących struktur etnicznych i kulturowych, Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca zawiera 5 rozdziałów. Pierwszy dotyczy pochodzenia i praojczyzny Ewe w świetle tradycji (mitów i podań) oraz paraleli kulturowych. W rozdziale drugim autor porusza następujące zagadnienia: zasięg języka Ewe, dialekty, narodziny ję- �346 Kronika zyka literackiego, literatura religijna, inne rodzaje i formy piśmiennictwa, prasa, perspektywy etno-językowe. Rozdział trzeci analizuje: podstawowe cechy kultury materialnej, podstawy organizacji społecznej, strukturę polityczną i religię Ewe. W następnych rozdziałach autor przedstawia wpływ kolonizacji europejskiej na procesy integracyjne u Ewe oraz rozwój nacjonalizmu Ewe po drugiej wojnie światowej. Przedstawiona w tej dysertacji analiza rozwoju świadomości etnicznej Ewe i ich świadomości narodowej stanowi przykład odzwierciedlający pewną szerszą prawidłowość w procesie rozwoju społecznego, kulturowego i politycznego "czarnej" Afryki. Z materiałów ODiIE opracowała Barbara 1975 - MIĘDZYNARODOWY Jaruga ROK OCHRONY ZABYTKOW Wielka to i nadzwyczaj potrzebna akcja o zasięgu światowym, rozwijająca się obecnie pomyślnie także i w Polsce. Warto na tym miejscu odnotować ją już teraz, przed zakończeniem prac (szerszą informację redakcja LUDU opublikuje w jednym z najbfiż5zych tomów), chodzi bowiem o jak najwcześniejsze, powszechne włączenie się etnografów i wszystkich miłośników kultury do realizacji programu Roku. Celem Roku jest zwrócenie ogólnej uwagi na zabytki kultury, w tym zabytki kultury ludowej, przyczynienie się do upowszechnienia problematyki ich ochrony i rewaloryzacji oraz stymulacja i koordynacja wszelkich inicjatyw w tej dziedzinie. Do głównych zadań Roku należy pełne rozpoznanie obiektów wymagających ochrony, jak np. obiektów budownictwa ludowego czy zabytków architektury miejskiej, pomników przyrody, zabytków techniki itp. i określenie jej zakresu. Krajowy Społeczny Komitet MROZ działa pod przewodnictwem prof. dra Stanisława Lorenza. W pracach tego Komitetu uczestniczą przedstawiciele PTL: prezes Zarządu Głównego prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska i członek Prezydium prof. dr Maria Znamierowska-Pri.ifferowa. Działają jednocześnie wojewódzkie i miejskie komitety Roku, współpracujące z lokalnymi władzami konserwatorskimi oraz placówkami i organizacjami społecznymi i naukowymi. Rola etnografów i wszystkich członków PTL w realizacji programu Roku, zwłaszcza jego części dotyczącej kultury ludowej, jest olbrzymia. Ich rzeczoznawstwo, umiejętności organizatorskie oraz świadomość znaczenia wartości pomników kultury dla socjalistycznego, humanistycznego kształtowania społeczeństwa, pomogą skutecznie uczestniczyć we wszelkich formach szkolenia, instruowania, pokazywania i objaśniania zagadnień związanych z rejestracją zabytków kultury i ich ochroną. M. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544002dbab02598b3b4f8efaa1c198d1.pdf 965b26aa8dc7f7273dffb23ae7f832b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1377 Title A name given to the resource Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.157=166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Słabczyński, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) I JEGO ETNOGRAFICZNE PRACE O SYBERII Tomasza Augustynowicza, jednego z wielu Polaków, którzy podróżowali w drugiej połowie XIX wieku po Syberii, znano i ceniono przede wszystkim jako lekarza i przyrodnika. Warto jednak przypomnieć również o zasługach, jakie wniósł do wiedzy o tamtejszych ludach. Sto lat temu tę ogromną połać ziemi przemierzył bowiem nie tylko jako zamiłowany poszukiwacz flory i fauny, ale także jako wnikliwy obserwator jej mieszkańców. W swoich wędrówkach docierał do jej najdalszych i najmniej zbadanych zakątków. Był, jak go nazwano pod koniec ubiegłego wieku, "jednym z pierwszych pionierów wyspy SachaliD i okręgu jakuckiego" 1, a jego interesujące relacje z podróży oraz prace o charakterze etnograficznym dotyczące tych terenów wyprzedziły o kilkanaście lat publikacje innych polskich badaczy, Szymańskiego, Sieroszewskiego, Piekarskiego czy Piłsudskiego. Augustynowicz urodził się w 1809 roku na Wileńszczyźnie. W latach 1830-1835 odbył studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Wileńskiego, kończąc je ze złotym medalem. W 1835 roku wydał też w Wilnie podręcznik dla studentów z zakresu medycyny 2. Później przez długi czas przebywał w różnych rejonach europejskiej części Rosji. Do 1842 rok'l odbywał służbę wojskową jako lekarz sztabowy w Briańsku, następnie praktykował jako lekarz cywilny na Ukrainie. W 1853 r. ogłosił w Kijowie pracę o roślinach leczniczych guberni i połtawsldej 3, a osiem Jat 1 .,lstoriccskij Vestnik" 1891, t. 46, s. 861; "Kraj" 1891, nr 45, s. 15; .,Novojc Vrcmia" 1891, nr 562U, s. 3. , T. Augustynowicz, Instrumenta chirurgica in discentium commodum 50 tabulis depicta et lapidl incisa, Wilno 1835. 3 Avgustinović, O dikorastusćich wrjacebnych rastenijach Poltavskoj Gubernii. "Trudy Komisii dlja Opisanija Kijevskogo Ucebnogo Okruga" 1853, t. 2. �158 TADEUSZ SŁABCZY - SKI później wraz z A. Grabowskim instrukcję zwalczania wścieklizny 4. W 1868 r. został mianowany inspektorem sanitarnym w gubernii permskiej. Dalekie podróże w głąb Azji oraz wzdłuż jej wybrzeży rozpoc7:ęły się w 1871 roku. W czerwcu tego roku Augustynowicz wraz z komisją do zbadania warunków prac katorżniczych został wydelegowany z Petersburga na Sachalin. Po dwumiesięcznej podróży przez Perm i krainy zabajkalskie dotarł do Nikołajewska nad Amurem. Na Sachalinie przebywał w latach 1871-1872, gdzie przez dziesięć miesięcy obok badań flory oraz warunków klimatycznych i glebowych czynił jako pierwszy z Polaków i jeden z pierwszych Europejczyków obserwacje etnograficzne wśród Giliaków, Oroczonów i Ajnów. Ich rezultatem był między innymi obszerny artykuł Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowany w 1874 r.;; Po opuszczeniu wyspy Augustynowicz prowadził poszukiwania flory w okręgu irkuckim i zabajkalskim oraz w rejonie Władywostoku. Na początku 1874 r. wyjechał z Irkucka na zachód Syberii w celu kolekcjonowania okazów botanicznych, docierając do rzeki Ob w gubernii tobolskiej. W tym samym roku powródł do Irkucka, skąd na polecenie gubernatora Wschodniej Syberi wyruszył wraz z pięcioma innymi lekarzami do Jakucji i okręgu kołymskiego. Ekspedycja trwała trzy lata (18741876). W jej trakcie gromadził okazy flory oraz materiały etnograficzne o tamtejszych plemionach, głównie a Czukczach, a ponadto o Jakutach, Tunguzach, Jukagirach, Czuwańcach i Omokach. Nad Kołymą zbierał między innymi stroje ludowe eksponowane później na wystawie antropologicznej w 1878 r. Zamieszczał też w czasopismach rosyjskich wiele sprawozdań i artykułów 6. Na największą uwagę zasługuje właśnie ostatnia z wymienionych praca Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom ogłoszona w 1880 r. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych Augustynowiczodbył szereg podróży morskich wzdłuż wybrzeży Azji, pływając jako lekarz na statku przewożącym rosyjskich zesłańców z Odessy na Syberię. Wynikiem prowadzonych w tym okresie obserwacji są liczne korespondencje, które ukazywały się w czasopismach .,Pravitel- Nastavlenije volostnym feldserarn o pomnscz ukusennym i zarazivsym sja sibirskoju jazvoju, [KIIVl 1861, ss. 26. 5 "Vsemirnyj Putesestvennik" 1874, nr 2, S, 42-84. 6 Oplemenach naselajuscich Kolymskij ok rug. "Izvestija Obsccstva Ljubilelej Jestestvoznanija, Antropologii i Etnografii" 1878-1879, t. 31, (priłożenije), zasiedanije 17-oje, s. 41-43; Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom, .,Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 641-733. 4 F. Avgustinovic, biesennymi sobakami �TOln(ISZ J\l!gllsillnOwic.? i jego prace etnoQr. l5ll o Syberii stvennyj Vestnik", "Bereg" oraz "Drevniaja i Novaja Rossija" 7. Znalazłszy się w latach 1879-1880 ponownie na Sachalinie, zajął się przede wszystkim uzupełnianiem swojej kolekcji botanicznej oraz badanier.! warunków klimatyczno-glebowych wyspy z punktu widzenia ich przydatności do rolnictwa. Napisał też na ten temat krótką notatkę w dzienniku "Bcreg" 8. Owocem syberyjskich wypraw Augustynowicza jest poza tym szereg prac botanicznych oraz bogaty zbiór roślin liczący 40 tysięcy okazów, przekazany do ogrodu botanicznego w Petersburgu, a opracowany przez Herdera i Trautvettera. Ostatnie lata swojego życia spędził podróżnik na Litwie, gdzie zmarł w 1891 roku. Powracając do etnograficznej działalności Augustynowicza warto przyjrzeć się bliżej wspomnianej już publikacji pt. Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline. Część tego obszernego artykułu poświęcona jest ocenie stosunków, jakie panowały wśród rodzin rosyjskich urzędników zamieszkujących posterunek Due, omówieniu warunków życia i pracy przebywających tam zesłańców oraz naszkicowaniu kontaktów, głównie handlowych, Rosjan z miejscową ludnością. Większą uwagę przykuwC1ją jednak dalsze fragmenty pracy, dotyczące wyłącznie sachalińskich plemion. Zawierają one szereg interesujących danych o ich cechach fizycznych, rozwoju umysłowym oraz najbardziej charakterystycznych elementach kultury materialnej, duchowej i społecznej. Szczególne miejsce zajmują w artykule Giliacy. Znajomość tego plemienia była w chwili przybycia Augustynowicza na Sachalin bardzo powierzchowna. Wcześniejsze źródła rosyjskie poprzestawały zazwyczaj na opisie cech antropologicznych Giliaków 9, ich siedzib 10 oraz zajęć 7 Izvlecenije nuvsym iz putievych le tom, partiju zapisok doktora ssylno-katorznych, Avgustinovica, otpravlennych soprovożdavsogo, na ostrov Sachalin mi- morskim "PraviteIstvennyj Vestnik" 1879, nr 276, s. 3; Krejser "Niznyj Novgorod" "Bcreg" 1880, nr 37, s. 3; S krejsera "Niznyj Novgorod". (Krasnoje More). ,.Bereg" 1880, nr 53, s. 3, nr 54, s. 3; Ot Adena do Singapura, "Bercg" 1880, nr g5, s. 3; Na "Niżnem Novgorode" ot Odessy do Sachalina. (Putevyje zametki). "Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 5, s. 54-66, nr 9, s. 25-75; Zametki ob ostrove Sachalint'. "PraviteIstvcnnyj Vcstnik" 1880, nr 284, s. 3, nr 285, s. 3, nr 286, s. 3. putem. Port-Said. 8 Kratije zametki o pocve i klimate ostrova Sachalina w otnosenii k chlebo- pQ.~estvu. "Bereg" 1880, nr 6, s. 1-2. N. Sverbejev, Opisanije plavanija po reke Amuru ekspedicii g,·-guO. Vostoćnoj w 1854 gadu. "Zapiski Si birskogo Otdeła Geograficeskogo Obscestva" 1857. t. 3, otd. 1, s. 1-78. 10 N. Bosniak, Ekspedicii w Priamurskom Kraje. "Morskij Sbornik" 1859, t. 3!1, nr l, s. 111-131; E. Sperk, "Geografo-patologiceskije ocerki Vostocnoj Sibiri. Oćerk V. "Mediko-Topograficeskij Sbornik" 1871, t. 2. 9 Sibiri �l(lO TADEUSZ SŁABCZyNSKI łowieckich 11. 2yzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowana w 1874 r. wzbogaciła tę wiedzę o wiadomości z zakresu kultury duchowej i społecznej. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia, że gruntowniejsze monografie o kulturze Giliaków, między innymi L. Sternberga 12 i B. Piłsudskiego 13, ukazały się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku, a więc znacznie później. Opis Giliaków autor rozpoczyna od omówienia ich cech fizycznych, charakteru i sposobu zachowania się. Kwestionuje tu między innymi często krzywdzące i błędne wyobrażenia ówczesnych podróżników o Giliakach. Pisze a nich, że " ...są bardzo nieufni, ale nie skłonni do oszustwa i kradzieży. Przeciwnie, Giliak zawsze dotrzymuje danego słowa i zawsze stara się spełnić swoją obietnicę w oznaczonym terminie ... Charakter Giliaków jest daleki od srogiego i nie ma żadnej podstawy do nazywania ich "okrutnymi", jak czynią to niektórzy podróżnicy. To prawda, ż~ na Sachalinie rozprzestrzeniła się między zesłańcami pogłoska, jakoby Giliacy jedli ludzkie mięso, lecz jest ona pozbawiona wszelkiego prawdopodobieństwa. Krąży ona rzeczywiście już dawno, ale została puszczona w obieg celem powstrzymania zesłańców od ucieczek w głąb wyspy" 14. Dalej Augustynowicz przedstawia giliackie ubiory, ozdoby, potrawy oraz wygląd i sposób budowy letnich i zimowych jurt, przy czym porównuje je z jurtami Giliaków amurskich. Pisząc a odzieży zwr3ca między innymi uwagę na pierwsze oznaki wpływów, jakie wywarły kontakty z Rosjanami. Podkreśla na przykład fakt stopniowego wprowadzania do tradycyjnego stroju ludowego płóciennych koszul i kaftanów w miejsce odzieży skórzanej. Wiadomości o kulturze duchowej i społecznej zaczyna autor od opisu zajęć. Pisze między innymi a zwyczajach łowieckich, przede wszystkim a polowaniu na sobole, w którym członkowie plemienia uczestniczą już od najmłodszych lat; nieco mniej pisze a polowaniu na foki i o po11 Pargacev>:kij, Pojezdka skogo posta do Ust'-Strietocnogo ZLmtm putem karaula, vverch po reke Anmru., v 1856-57 godach. "Vestnik at Nikotajel;- Geograficeskogo Obścestva" 1857, t. 21, otd. 2, s. 157-179. 1e L. Sternberg, Sachalinskije Gitiaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1893, kn. 17. nr 2. s. 1-46; Giliaki. "Etnograficeskoje Obozrenije" 1904, kn. 60, nr l, s. 1~42, kn. 61, nr 2, kn. 63, s. 66-119. 13 B. Piłsudski, Nuzdy i potrebnosti sachalinskich Giliakov. "Zapiski Priamurskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1898, t. 4, nr 4, s. 1-38; tegoż .4borigeny ostrova Sachalina. "Zivaja Starina" 1909, vyp. 2--3, s. 3-16; Rody, biel'emennost', vykidysy, bezrolodije i plodovitost' u tuzemcev ostTOva Sachalina . .,Zivaja Starina" 1909, vyp. 1-2, s. 22-48; Szamanizm u tubylców na Sachalinie . .,Lud" 190:J. t. 15, s. 261-274, 1910, t. 16, s. 117-132; Poezya Gilaków. "Lud" 19lJ, t. 17 , s. 95-12~: Gilyak:; and their songs. "Folk-Lore" 1913, vol. 24, nr 4. u "Vsemirnyj Puteśestvennik" 1874, nr 2, s. 75. �Tomas::: ilugustUnOWlCZ i jego prace etnogr. o Syberii Hil łowie ryb. Wspomina przy tym o wielkim przywiązaniu Giliaków do psów, które odgrywają w ich życiu i gospodarce dużą rolę. Na czoło wysuwają się jednak informacje o wierzeniach i obyczajach . ..Wszyscy Giliacy - stwierdza Augustynowicz - są ogólnie poganinami, z wyjątkiem tych bardzo nielicznych, którzy przyjęli chrześcijaństwo. ='Iie mają szamanów, ani jakichkolwiek innych osób zajmujących się wyłącznie obrządkami religijnymi. Czczą natomiast niedźwiedzia; czczą go jak bóstwo i raz w roku świętują tak zwane Zabicie niedźwiedzia ..." 15 Opis tego święta przedstawiony został bardzo dokładnie i jest niewątpli'.vie ciekawym przyczynkiem do badań nad rozpowszechnionym na Syberii kultem niedźwiedzia. Interesująco wyglądają również obyczaje związane z zawarciem związku małżeńskiego. Kawaler pragnący założyć własną rodzinę "obowiązany jest koniecznie ukraść dla siebie żonę, chociaż porwanie to odbywa się prawie zawsze za wiedzą rodziców dziewczyny i za jej zgodą" 16. Zwyczaj "porwania", po którym nowożeniec obowiązany jest zawieić rodzicom jakiś podarek składający się w większości z broni myśliwskiej lub sprzętu rybackiego, stanowi cały obrządek ślubny u Giliaków. Niekied:-' zdarza się, że Giliak porywa cudzą żonę. W takich w\'padkach pokrzywdzony mąż kieruje zwykle skargę do naczelnika plemienia. Ten ostatni z kolei zmusza porywacza do zwrócenia cudzej własności, nie wymierzając przy tym jednak winnemu żadnej kary. Następnie Augustynowicz omawia obrzędy pogrzebowe Giliaków i formę pochó\vka. Opisuje też oryginalny zwyczaj powitania gości. Przyszedłszy w odwiedziny Giliak siedzi pewien czas w milczeniu paląc fajkę, po czym, na prośbę gospodarza, kładzie głowę na jego kolanach. Gospodarz, :-ozplótłszy warkocz na głowie gościa, początkowo delikatnie ją głaszcze, a później, rozczesując palcami coraz szybciej kosmyki włosów, wyjmuje insekty, które są dla niego wielkim przysmakiem. Zupełnie odmiennym plemieniem, różniącym się nie tylko od Giliaków, ale i od pozostałych mieszkańców wyspy, byli Ajnowie. Informacje, jakie można znależć o nich w artykule, dotyczą przede wszystkim ich cech fizycznych oraz wyglądu jurt i odzieży. Nie brak jednak danych o· charakterze Ajnów, ich wierzeniach, niektórych formach współżycia zbiorowego, jak na przykład podział obowiązków domowych między kobiety i illf;żczyzn oraz ceremonia powitania gościa, a także o ich głównych zajęciach. Odrqbność Ajnów, obok wyglądu zewnętrznego, jest najbardziej widoczna \V sferze kultury niematerialnej, a szczególnie w ich ustroju spo:5 :6 :; - Tamże, s. 77-73. Tamże, s. 79. L,,,), t. 39 �162 TADEUSZSŁABCZY&SKl łecznym. Obserwacje Augustynowicza potwierdzają na przykład fakt \vystępowania u nich matriarchatu, jakkolwiek nie używa on tego terminu. Pisząc o życiu rodzinnym Ajnów zauważa między innymi, że .....mężczyźni są obojętni na sprawy rodzinne i prawie całkowicie nie troszczą się o swoich najbliższych. Kobieta musi sama łowić ryby, aby \vyżywić siebie i swoje dzieci.. .•. 17. Ciekawe, chociaż różniące się od spostrzeżeń późniejszych badaczy, są także informacje o wierzeniach: "Ajnowie czczą - według polskiego podróżnika - jakieś mityczne bóstwo "Kamoi", w kulcie którego zapalają ogromne ogniska, zarówno na brzegach wyspy. jak i w jej wnętrzu na śródgórskich polanach. Zapalane latem w obecności kilku rodzin ogniska, stanowią cały ich religijny obrządek" 18 W przeciwieństwie do tego K. Moszyński, powołując się na H. van Siebolda (1881), podaje, że u Ajnów występuje również kult niedźwiedzia I~. Materiał o Ajnach, aczkolwiek niepełny i nie zawsze ścisły, zasługuje jednak na uwagę w historii badań tego plemienia. Oprócz Giliaków i Ajnów Augustynowicz zetknął się na Sachalinie z Oroczonami. Wzmianka o nich jest dosyć pobieżna i zawiera głównie informacje o cechach antropologicznych, sposobie ubierania się. wvglądzie jurt i niektórych innych elementach kultury materialnej. Zbyt krótki pobyt na wyspie nie pozwolił Augustynowiczowi na dokładniejsze poznanie wszystkich tamtejszych plemion. Nie udało mu się na przykład zebrać żadnych wiadomości o nielicznej zresztą grupie sachalińskich Jakutów i Tunguzów, a wspomniany wyżej materiał o Ajnach i Oroczonach nie zawsze jest wyczerpujący. Tym niemniej omawiany artykuł był - co należy podkreślić - jednym z pierwszych źródeł wiedzy o ludach Sachalinu. Toteż przedstawiony w skróconej formie 21 lutego 1873 r. na zebraniu Oddziału Etnografii Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego spotkał się z dużym uznaniem członków tego towarzyst\va ~O. Innym źródłem etnograficznej wiedzy jest opis podróży do północnowschodniej Syberii pt. Tri goda v severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. Praca rozpada się na trzy wyraźne części. Pierwsza jest dziennikiem podróży prowadzonym na drodze z Irkucka do Jakucji, druga geograficznym szkicem okręgu jakuckiego i kołymskiego, trzecia zaś wyłączną charakterystyką plemion północno-wschodniej Syberii. Pewne wiadomości z zakresu etnografii znajdują się już "V drugiej części, materiał ten jest jednak bardzo przemieszany z informacjami 19 Tamże, s. 81. Tamże, s. 81. K. Moszyński, Ludy zbieracko-lowieckie, 20 Nabludenija 17 18 Geograficeskogo nad bytom Obscestva" naselenija Kraków ostrova 1973, t. 9, nr 4, s. 1I3-ll5. 1951, s. 293-294. Sachalina. "IzvcsŁija Russkogo �Tomasz Augustynowiez i jego prace etnogr. o Syberii 163 geograficznymi, przyrodniczymi i ekonomicznymi. Szczególnie częste są tu wzmianki o Jakutach, ich kulturze materialnej, usposobieniu, zajęciach, obyczajach, wierzeniach oraz przesądach; rzadsze natomiast o Tunguzach. W części trzeciej, zawierającej najwięcej materiału etnograficznego, Augustynowicz omawia kolejno Jukagirów, Czuwańców, Omoków, Tunguzów, Łamutów i Czukczów. Na pierwszy plan wysuwają się wiadomości o Czukczach. W większości stanowią one materiał poprzednio nieznany, gdyż wcześniejsze relacje o tym plemieniu, jakkolwiek dosyć liczne 21, ograniczały się przeważnie tylko do niektórych aspektów kultury materialnej i życia gospodarczego. Czukcze badani przez Augustynowicza zamieszkiwali Półwysep Czukocki oraz, w mniejszej ilości, północno-wschodnią część Jakucji. Dzielili się przy tym na cztery główne rody. Prowadzili koczowniczy tryb życia wędrując za stadami reniferów, liczącymi u bogatszych Czukczów niekiedy ponad 10 tysięcy sztuk. W miejscach nowych pastwisk zakładali obozowiska zwane "urusami"; Augustynowicz dokładnie omawia konstrukcję tych urusów. Wiele miejsca poświęca również innym elementom kultury materialnej, takim jak odzież, ozdoby, sprzęt gospodarski oraz główne potrawy. Nowe, nieznane przedtem szczegóły o Czukczach, to jednak przede wszystkim wiadomości o ich życiu społecznym i obyczajowym. Głównym zajęciem Czukczów była hodowla reniferów. Prócz tego prowadzili handel wymienny między sobą oraz z Rosjanami. Corocznie uczestniczyli na przykład w tzw. "jarmarku czukockim", który odbywał się w oddalonej o około 250 km od Niżniekołymska Twierdzy Aniujskiej. Była to zarazem okazja do licznych uroczystości i ceremonii. Ustrój społeczny opierał się u Czukczów na bezwzględnym posłuszeństwie wobec rodowych naczelników, zwanych "eremami". Cieszący się ogromnym autorytetem erema sprawował między innymi władzę sądowniczą. Najczęściej spotykaną karą było bicie związanego winowajcy pałką po głowie. Cięższe przestępstwa karano śmiercią, przy czym rodzaj kaźni, często bardzo wyszukany, ustalał sam erema. Obok orzekanych przez niego wyroków i wymierzanych kar istniał też u Czukczów ściśle przestrzegany zwyczaj zemsty rodowej, przypominającej sycylijską wendettę. Zarówno ten zwyczaj, jak i szereg innych, wynikał z porywczego surowego charakteru Czukczów oraz z tego, że nigdy nie wybaczali o Czukczach podaje A. A. Ivanovski (Ukazatel' literatury' Obozrenije" 1891, kn. 10) oraz D. Zielenin (Bibliograjićeskij ukazatel' russkoj literatury o vnesnem byte narodov Rossii. 1700-1910. "Zapiski Russkogo GeograIiceskogo Ob'scestva, po Otdeleniju Etnografii" 1913, t. 40, vyp. 1, ss. XXIX, 733, 3 nlb.). 21 Obszerną literaturę o Cu.kćach. "EtnograIiceskoje �16J TADEUSZ SLABCZyNSKI uraz. W gniewie Czukcza potrafił na przykład obciąć swoJeJ zonie uszy lub rękę, zdrada natomiast prawie zawsze karana była śmiercią. Charakteryzując zwyczaje małżeńskie Augustynowicz zwraca poza tym uwagę na praktykowane tu małżeństwo na próbę, mogące trwać od trzech do pięciu lat, oraz na występowanie u Czukczów wielożeństwa. Wyraźnie dał się również zaobserwować podział obowiązków na zajęcia "męskie" (przygotowanie sań, wypas i zabijanie reniferów na mięso) i "żeńskie" (prace wewnątrz urusów). Augustynowicz odnotowuje ponadto wiele innych szczegółów obyczajowych. Bardzo wyczerpująco omawia na przykład obrzędy pogrzebowe. "Ciała zmarłych - pisze na wstępie - palą lub zostawiają na powierzchni ziemi w jakiejkolwiek górzystej okolicy na pożarcie dzikim zwierzętom, przeważnie wilkom, dla których żywią szczególny szacunek. .." 22. Dalej wspomina o wierzeniach Czukczów. Według jego relacji "czczą oni Słońce, ale nigdy się nie modlą i nie spełniają żadnych religijnych obrzędów ..." 23, poza tym są bardzo zabobonni. Nieco mniej uwagi poświęcił Augustynowicz Tunguzom. Fragment o nich zawiera głównie podstawowe informacje o ich cechach antropologicznych, charakterze, siedzibach, zajęciach (również ściśle rozgraniczonych dla mężczyzn i kobiet), o wierzeniach oraz niektórych obyczajach, między innymi o obrządkach pogrzebowych. Krótsze są również wzmianki o Jukagirach, Czuwańcach, Omokach i Łamutach. Kreśląc tylko najbardziej charakterystyczne elementy kultury materialnej, duchowej i społecznej tych plemion Augustynowicz zwraca między innymi uwagę na stopniowy zanik indywidualnych cech kulturowych, szczególnie wśród mniejszych grup ludnościowych. Tak na przykład Jukagirzy przyjęli w większości tunguski i rosyjski język, prawosławne wyznanie oraz rosyjski, jakucki bądź tunguski ubiór. Czuwańcy w dużej części poddali się wpływom Rosjan (tryb życia, język) i Jakutów (ubiór). Rusyfikacji w ogromnym stopniu ulegli również Omokowie i Łamuci. Większe plemiona, takie jak Jakuci, Tunguzi i Czukcze, do czasu przebywania wśród nich Augustynowicza w dużej mierze oparły się jeszcze obcym wpływom. a przedstawionej wyżej pracy Tri gada v severa-vostocnoj Sibi1'i za pala7'nym krHgam wyrażał się pochlebnie na łamach "Izvestii Russkogo GeografiCeskogo Obscestva" między innymi w 1881 r. V. 1. Vagin 24. Pod"Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 727. Tamże, s. 727. 24 V. L Vagin, Avgustinović F. M., Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym krugom. (Ree.). "Izvestija Vostocno-Sibirskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1881, t. 12, nr I, s. 42. 22 23 �Tomasz AllgustY1lowicz i jego prace etnogr. o Syberii 165 kreślał on wartość znajdującego się w niej nowego materiału etnograficznego, przy czym szcególnie wysoko ocenił wiadomości o Czukczach. Podsumowując dorobek Augustynowicza stwierdzić można, że prace jego często nie miały ściśle naukowego i metodologicznego podejścia do omawianych zagadnień, często też czynione obserwacje były niepełne i pobieżne. Tym niemniej wnosiły one do ówczesnej wiedzy wiele nowego materiału faktograficznego i dlatego można uważać je za godny wspomnienia przyczynek do znajomości ludów Syberii. Zwracano na nie między innymi kilkakrotnie uwagę w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym, tak na posiedzeniach jego członków, jak i w publikacjach tego towarzystwa. Nie można również pominąć roli popularyzatorskiej, jaką w okresie nielicznych jeszcze kontaktów z mało znanymi plemionami spełniały artykuły Augustynowicza. Zainteresowanie nimi zmalało jednak wraz z rozpoczęciem systematycznych badań podjętych na szeroką skalę pod koniec XIX wieku, głównie przez Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Dzisiaj prace polskiego podróżnika mają znaczenie przede wszystkim historyczne, ważne z jednej strony dla studiów porównawczych, z drugiej ze względu na pionierski ich charakter w dziedzinie badań etnograficznych niektórych obszarów Syberii. TADEUSZ SŁABCZYŃSKI TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) AND HIS ETHNOGRAPHIC WORKS ON SIBERIA (S ummar y) After finishing his Medical School at the Vilna University in 1835, Tomasz Augustynowicz first practiced medicine for a long time in European Russia. In the 1870's and at the beginning of the 1880's he made a series of expeditions deep inside Asia and along its coasts. He covered the length and breadth of almost all of Siberia and did studies on ethnography and nature in addition to his work as a doctor. In 1871 and 1872, as the first Pole and one of the first Europeans to visit Sakhalin, he made ethnographic studies of the Gilyaks, Orochons and Ainus and published the results in a long article in 1874. Augustynowicz spent the years 1874-1876 in northeastern Yakutia, on the Kolyma River and on the Chukchee Peninsula where he collected ethnographic materials about the Chukchees, Yakut~;, Tungus, Yukagirs, Chuvans and Omoks. The result of this expedition was among �TADEUSZ SŁABCZyNSKI other things an ethnographic and geographic description of northeastern Siberia published in 1880. It was extremely valuable as a source of lots of entirely new pieces of information about the intellectual and social culture of the Chukchees. Another result of Augustynowicz's expeditions to Asia and Siberia was a rich callection of plants numbering 40.000 specimens which was sent to the Botanical Garden in Sto Petersburg and studied by Herder and Trautvetter. There was also a series of lesser articles on geography, ethnography and nature and his correspondence published in Russian journals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35c808c81ed61861d2c93959f8587f97.pdf 8dc715f3c0bffda1248b0c6eb9a7f028 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lasowiacy - budownictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1374 Title A name given to the resource Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 JOZEF FURDYNA PLAN BUDYNKU MIESZKALNEGO LASOWIAKÓW WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE OD POŁOWY 1 Teren\' d,.nvnej Puszczy Sandomierskiej stanowiły d.o niedawna najbardziej komcrwatywną i reliktową część Małopolski. Zapoczątkowany dopiero w okresie międzywojennym przemysł zlokalizowany na krawędziach Pu:;zczy, duże zniszczenia, które w czasie drugiej wojny świato\vej dot:m(;!y jej centrum, a wreszcie okres intensywnej cdbudO\\''y, jaki nastąpił \v ciqgu ostatniego 25-lecia, pchnęły wieś lasowiaclq iD drogę intcnsywn\·ch przemian. Wskutek tego tereny lasQ\,viackie stanovv'ią uog1ldnc pole obserwncji. pozwalające na śledzenie evvolucji for!'; I Jako źródla należy tu wymienić materialy własne i archiwalne or"z literaturę. Badaniu terenowe, oparte na kwestionariuszu, przeprowadziłem \\. 14 wybranych wsiach (biorąc pod uwagę względy geograficzne, gospodarcze i historyczne): Brzoza Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Łętownia, Komorów, Micchocin, Padew, Spic, Samów, Tuszów Narodowy, Wola Raniżowska, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska i Zbydni:)'s. W sumie dysponowano tu około 200 planami. Wśród źródeł archiwalnych wymit'nić należy przede wszystkim materiały Archiwum PracownI Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (materiały z okolo 40 badanych '.lisi) i Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Konscrwators:dego w Hzcswwie (kilkanaście wsi). Ważniejsze pozycje literatury: S. Bąk, Cllata wiejska w okolicU Tarnobr.zeg1L, "Lud" 1930, t. 29, s. l-54; G. Ciołek, Urząe/::enia ogniowe iieh wpływ na rozwój plann chałupy wwjskiej, "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury" (Warszawa) 1947, nr 3-4; S. Hupka, F. Ossowski, S. Tabeński, Bue/ownictwo lue/owe w powiecie Topczyckimw Małopolsce, Kraków 1935; F. Kot.ula. Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków 1962; H. Lep'.;cki, Działalność kolonizacyjna MaTii TeTesy i J(;zcja II w Galicji, Lwów 1933; K. Moszyński, KultuTa ludowa Slowian, li" Uli. 2, t. l, Warszawa 1967; R. Reinfuss, Orawski dom ::: wyżką, "Polska SztukG. Ludowa" 1950, nr 1-6, s. 36-55; tegoż, Badania sztuki ludowej prowadzone Ie woj ew. T2cs2owskim pTzez Instytut Sztuki PAN, "Polska Sztuka Ludowa" 1960, nr 2, s. 122-124; .J. Słomka, Pamiętniki wlościanina, wyd. 2, Kraków 1929; J. Tłoczek, Clla/upy polskie, Warszawa 1958. �lOG JOZEF FURDYNA TABLICE O b jaś n i e n i a d o t a b l i c: I - izba, S - slen, KO - komora, K - kuchnia, St - stajnia, SD - stodoła (B - boisko, SK - zapole lub sąsiek), SZ - szopa, CH - chlew, PK -- piekarnik, p - pokój, A - alkierz, G - ganek, SP - spiżarnia, P. Gosp. - pomieszczenia gospodarcze, O - osłona z desek lub drągów, - - - przepierzenie, ~ ognisko otwarte. Kreska przerywana przy urządzeniach ogniowych oznacza lokalizację daw· nego pieca. Plan domu obwiedziony ramką oznacza typ podstawowy danego okresu. Kreska ukośna przy oznaczeniu pomieszczeń znaczy, że ich funkcja uległa zmianie. Litery nadpisane u góry odnoszą się do sytuacji wcześniejszych. C:J? bydło, bydło stawiane okresowo lub jego lokalizacja według innej informacji. Wszystkie ryciny wykonał J. Furdyna. <~~i> A t,' I -L! ---L B ___ I~J' -'-I 1 I I L I: L , ! .:.....i--.J6I ....J'? Tab!. l A: l Lipnica (około 1880), rekonstrukcja wcdług informacji K. Straub; 2. Komorów (II połowa XIX w.l, rekonstr. według inL �Plan buuynku mieszkalnego 107 Lasowiaków -r--'·--"'1 t i I I f i ! " '" l __ ('_. __ -15 I ~_L,. l. r---,---r---l'----r-·--T---l i 1 i ..... 1 .., t ~ ... _~ __l f'- , __ l,' t·, ,_.~t~ :. /1 .....L~ l ł -.J.~ Tabl. II. Rozwój planów wnętrz: 1. Komorów (ok. 1870); 2. Łętownia (ok. 1860); 3. Zbydniów (ok. 1865); 4. Spie (1880); 5. Krzeszów (pał. XIX w.); 6. Wola Raniżowska (1900); 7. Sudoły (ok. 1840); 8. Lipnica (ok. 1870); 9. Leżajsk (ok. połowy XIX w.); 10. Wola Zarczycka (1890) F. Kosiorawskiej; 3. Kopcie (ok. 1830); 4. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1870). I B: 1. Siedlanka (ok. 1870); 2. Brzóza Królewska (ok. 1865); 3. Wola Zarczycka (ok. 1870), chata kurna; 4. Wilcza Wola (ok. 1845); 5. Lipnica (ok. 1890); 6. Kopcie (ok. 1860); 7. Grochowe (ok. 1860); 8. Miechacin, Piaski (ok. 1880); 9. Wólka Grodziska (1952) �lOS JOZEF FURDY:\iA l Tabl. III. żowska (1922); Rozwój (ok. 5. Wólka 9. Cygany planów 1875); (1936); wnętrz: 3. Wola Grodziska 1. Łętovmia Zarczycka (ok. lU. Chorzelów 1876); (ok. (ok. (ok. 1895); 6. Tuszów 1935); 187U); 2. Wola 4. Wab Narodowy 11. Tuszów Rani- Zarczycka (ok. Narodowy 186U); (ok. 189U) ludowego budownictwa niemal czesne, i to zarówno w sensie chałupy. od stadium technologii WY.lsclOwego po czasy współbudowy, jak i rozwoju planu �Pl'm budynku mieszkalnego Lasou.;laków 109 Tab!. IV. Rozwój planów wnętrz: 1. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1920); 2. Gwizdów (1868); 3. Brzóza Królewska (1925); 4. Tuszów Narodowy (ok. 1920); 5. Miechocin (1938); 6. Giedlarowa (1950); 7. Sarzyna (1870); 8. Brzóza Królewska (1918); 9. Wielowieś (ok. 1915); 10. Babule (1951); 11. Zbydniów (1938) Do pierwszych dziesiątków lat drugiej połowy XIX wieku powszechnym zjawiskiem w widłach Wisły i Sanu były ch8łupy kurne, czyli tzw. "dymarki" lub "dymówki" jak naz.vwają je Lasowiacy, stano- �110 JOZEF FURDYNA Tab!. V. Rozwój planów wnętrz: 1. S.:>kołów Małopolski (pocz. XIX w.); 2. Sokołów Małopolski (II połowa XIX w.); 3. Sokołów Małopolski (poł. XIX w.); 4. Tarnobrzeg (I pał. XIX w.); 5. Leżajsk (poł. XIX w.) - dom pożydowski; 6. Leżajsk (II poło XIX w.); 7. Radomyśl nad Sanem, plebania (II pał. XIX w.); 8. Mielec (I pał. XIX w.); 9. Dzikowiec (1850) dom niemieckiego kolonisty; 10. Raniżów (1850 dom niemieckiego kolonisty; 11. Nowy Kamień (lB50) - dom niemieckiego kolonisty �Plan budynku Tabl. VI. Przykłady rozwoju mieszkalnego Lasowiaków formy budynku mieszkalnego: 2. ŁQtownia; 3. Domastawa 111 1. Brzóza Królewska; wiące w przybliżeniu 70-80% wszystkich budynków mieszkalnych. W nich mieściła się, lub raczej gnieździła, wielodzietna z reguły rodzina chłopska. Rzuty poziome tych chałup reprezentowały rozwiązania prymitywne, często jedno lub dwu pomieszczeniowe, obok których jedynie nieliczne domy zamożniejsze posiadały plany bardziej rozwinięte. Najprymitywniejszym pomieszczeniem była' wspomniana chałupa jed- �11~ JOZEF FURDY, A • .t.. ..t.• \-1 ti - ti . lA ~':";;:.":,.,;'-...• ~lIIł Tabl. VII. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego: townia; 3. Giedlarowa nownętrzna, której program wypełniała tylko Chałupy takie, należące do najbardziej ubogiej, ności, stanowily już w drugiej połowie ubiegłego 1. Komorów; sama izba bez często bezrolnej wieku zjawisko 2. Łę- sieni. ludrzad- �Plan bHd.ljnku mieszkalnego 11~ Lasowiakótc (l 2 Tabl. VIII. Przykłady .~ ~ Lud, t. 59 rozwoju formy budynku mieszkalnego: de\v; 3. Ocice 1. Łętownia; 2. Pa- �11+ JOZEF FURDY0:A kie, a do nowszych czasów dochował~T się one jedynie wyjątkowo (tabl. I A, ryc. 1-2). Znacznie bardziej rozpowszechnione były chałup.\' składające się z izby i sieni (tabl. VI, ryc. 1). U biedniejszych izba stanowiłCl równocześnie pomieszczenie dla ludzi i bydła, z tym, że latem bydło trzvmana czasem w sieni. W większości jednak wypadków, zarówno u średniozamożnych, jak i u biednych posiadających nieco ziemi, sień pełniła jesienią i zimą rolę boiska, dlatego też (jak również ze względu na odprowadzenie dymu) nie kładziono nad nią powały, by nie przeszkadzała przy młocce. Być może z młocką i czyszczeniem zboża przez ręczne wianie związany był również zwyczaj budowania w takich domach sieni przelotowych, zapewniających odpowiedni przepływ powietrza. niezbędny przy oczyszczaniu ziarna. Sienie nieprzelotowe był~,: czasem przepierzane w poprzek, by w odgrodzonej części umieścić krowy, świnie czy drób, lub by służyły za rodzaj prymitywnej komory (tabl. I B. ryc. 4-9). Chałupy dwuwnętrzne, składające się wyłącznie z izby i sieni, dość szeroko rozpowszechnione jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku. dziś należą do rzadkich wyjątków. Spotkać je można tu i ówdzie w uboższych wsiach głównie w środkowej, południowej i wschodniej części Puszczy, a zamieszkiwane są przez ludzi ubogich lub starych, któr~'m brak już energii lub środków na podjęcie trudu budowy nowej chałupy. W tym samym czasie, kiedy dwuwnętrzne chałupy były na wsi 1asowiackiej często spotykane, zamożniejsi budowali chałupy trójwnętrzne. składające się z izby i komory oddzielonych obszerną sienią (tabl. II. ryc. 2-3), a inwentarz trzymano w osobnej stajni ustawionej zwykle poza budynkiem mieszkalnym. Wejścia do izby i komory umieszczane były w sieni, zwykle w położeniu przeciwległym do siebie (tabl. II. ryc. 1-7). Zdarzaj ą się wprawdzie wypadki niesymetrycznego ich rozmieszczenia, ale należą one do wyjątków, podobnie jak i zastosowanie dwóch otworów drzwiowych do komory lub umieszczonej w jej miejscu stajni (tabl. II, ryc. 4-5). W układach trójwnętrznych nowe pomieszczenie użytkowane było niekiedy jako stajnia, i wówczas, jeżeli użytkowanie to nie bvło tvmczasowe, drzwi do stajni umieszczano od strony frontowej domu lub. co miało miejsce rzadko, od ściany szczytowej (tabl. II, ryc. 3-4)!. 2 Łączenie stajen pod jednym dachem z CZęSClą mieszkalną domu w d,'ugie; połowie XIX wieku należało już do rzadkości. Informatorzy z okolic Mielca i Tarnobrzegu szacują liczbę tego rodzaju domów zaledwie na kilkanaście procent ogółu budynków. Podobnie wyglądała sytuacja we wsiach położonych bardziej na \\'schód od wymienionych powiatów. Np. w koilcu XIX v;. w Brzózie Królewskiej przykłady �Plan budynku mieszkalnego 115 Lasowiaków Trójwnętrzny układ jednotraktowy złożony z izby i komory (lub stajni) rozdzielonych sienią, zaspokajał w pełni skromne potrzeby mieszkańców. Izba spełniała wówczas rolę pomieszczenia w pewnym sensie uniwersalnego, w którym prócz schronienia i wypoczynku dla ludzi (często i bydła) wykonywano większość czynności związanych z gospodarstwem domowym, a przede wszystkim z przygotowaniem strawy dla ludzi i inwentarza, z mieleniem zboża w żarnach, rąbaniem drzewa, łuskaniem grochu, szatkowaniem kapusty itp. Ponadto w izbie odbywało się pranie oraz wykonywano różne czynności o charakterze rzemieślniczym, jak tkanie, obróbka drewna, krawiectwo czy szewstwo. Izba musiała więc być widna i w miarę obszerna, łatwo dostępna z zewnątrz, a jednocześnie chroniona od zimna, co dość skutecznie zapewniała sień, pełniąca również rolę pomieszczenia odciążającego izbę w pewnym zakresie od niektórych innych funkcji, jak przetrzymywanie drobnego inwentarza czy krów, sprzętów gospodarskich (żarna, młynek do zboża, stępa) beczek itp.; w lecie wykonywano tu też niektóre czynności gospodarcze. Obszerna sień służyła ponadto również jako miejsce przechowywania uprzęży i narzędzi (kosa, siekiera i in.). Wyżej wspomniano już krótko o przepierzeniu w poprzek sieni w związku z trzymaniem w porze letniej w części wydzielonej bydła i drobiu. Praktyka ta dotyczyła zwykle ludzi bardzo biednych. Z chwilą jednak rozpowszechnienia się komór stawianych obok sieni naprzeciw izby w nowowznoszonych domach - taki plan realizowali coraz częściej i biedniejsi. Zazwyczaj jednak komora nie pełniła u nich swej właściwej roli, a wykorzystywana była (okresowo lub stale) jako stajnia. Z drugiej strony w takich wypadkach utrzymywał się poprzeczny podział sieni, a wydzieloną jej część przeznaczano na komorę, co znajduje zresztą odbicie w późniejszym planie domu (tabI. I B, ryc. 8; tabl. II, ryc. 10). Poza przechowywaniem niektórych sprzętów gospodarczych czy skrzyń malowanych, komory pełniły również rolę magazynu produktów rolnych, jak np. zboże i mąka. Umieszczanie drzwi do komór od strony sieni wiązało się więc także z zabezpieczeniem tych pomieszczeń przed kradzieżą. Przetrzymywanie w komorach bydła nie było powszechnie praktykowane, a późniejsza zdecydowana dążność do usunięcia inwentarza z obrębu chałupy mieszkalnej przywróciła komorom ich właściwą rolę również u biedniejszych. W ciągu ostatnich dziesiątków lat XIX i początku XX wieku następuje systematyczny, szybki zanik wnętrz kurnych. Jak można sądzić Z informacji terenowych, pod koniec ubiegłego stulecia stanowiły one takie miały obejmo\\'ać ogółu budynków. około 20%, a w \-Voli Zarczyckiej i Komorowie około 15% �lIti JOZEF FURDYNA zaledwie kilka procent ogólnej liczby domów mieszkalnych. Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej pozostają już tylko nieliczne wyjątki, ograniczające się do bardzo biednych użytkowników 3. Jak to wynika z zebranego materiału terenowego, np. wzdłuż zachodniej części Puszczy Sandomierskiej, ilość "dymówek" w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wynosić miała jeszcze 50%. W okresie jednak pierwszej wojny światowej zmalała do ok. 3-4010 (szacunek bardzo przybliżony). W biedniejszej środkowej i wschodniej części Puszczy dane procentowe były nieco wyższe. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ostatnie "dymówki" posiadały już odprowadzanie dymu z izby, ale wyłącznie na strych lub do sieni; były to więc chałupy półkurne. W miarę zanikania budynków złożonych z izb i sieni (wraz z ewentualną komórką) wzrosła ilość budynków złożonych z izby i komory rozdzielanych sienią. Pod koniec XIX w. ilość takich budynków szacować można na 80 lub nawet więcej procent. W miarę postępujących zmian w zakresie planu niemal we wszystkich nowo budowanych chałupach zakłada się z góry w planie budowlanym miejsce na kuchnię, w starych zaś usiłuje się znaleźć je w obrębie dotychczasowej powierzchni użytkowej. W końcu XIX w. kuchnie stają się zjawiskiem dość częstym, a w okresie pierwszej wojny 3 Moment przełomowy w zaniku nastu przykładowo wybranych wsi: Wieś Wola Raniżowska Wola Zarczycka \rVicrzawice Łętownia Jaślany Komorów Giedlarowa i Gwizdów Brzóza K'ról. Tuszów Narad. .Miechocin Stale li aść 1870 chat kurnych l~90 5011/0 ok. 5(Jllio ok. 30"/11 40-50'10 ok. 60'/, ok. 20'/, ok. 2511jo oik. 20'/, ok. 30'10 ok. 40°/9 ok. 3D-60Gin ok. 3D!)!o ok. 4011/n ok. 45O/11 3(\/11 roku: 1920 I chata ok. 5-8'/0 15% ok. 10'/. ok. 15'/, ok. 15'10 ok. 4'10 ok. 50/. ok. 5% ok. 2~/o 3 -chaty 2 l chata 3 chaty ti chat 3-5'/, ok. 2'/. 3-4'/, 4-5\1/0 {)k. 3 ch3t ? ok. ilustruje zestaw U.•1IlC danych o z kilku- żródłach Inforrnatorzy: W. Prus i ~L (Archiwum PAN) Inf.: F. Pieróg, M. Sroka •. J. ~owak Kielbo- wicz Lipnica l{opcie okolo 1900 ok. ok. "dymówek" 15'/, ok. Archiwum WUK w Rzeszowie lnf.: J. Bujak, t". Kolano Inf.: mieszkańcy Tuszowa Narodowego Inf.: F. Kosiorowska, A. Wrona Inf.: A. Brzózan z Gwizdowa i ,\. Fila z Giedlarowej lnf.: F. Zygmunt. M. CzucIak, f\. Baj, W. Szczepanik Inf.: Sz. Makson, M. Rzeszul lnf.: J. Paluch, K. Smykln Inf.: J. Paluch z Piaskóv.' koło Tarnobrzegu Archiwun1 WUK w Rzeszowie i .-\rchiwum PAN 4 chat Dane te znajdują ogólne potwierdzenie w Pamiętnikach ... J. Słomki (s. 27) oraz w stwierdzeniu R. Reinfussa zawartym w Katalogu wystawy mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Łańcut-Zamek 1961, s. 10). �Plan budynku mieszkalnego Lasowiakóu; 117 światowej przyjmują się powszechnie. Ich funkcja jednak ulega dalszym przemianom i krystalizuje się dopiero w okresie międzywojennym. Wśród rozwiązań można wyróżnić trzy podstawowe typy układu kuchni, mające na ogół uzasadnienie w kształtujących się wcześniej planach wnętrz. W typie pierwszym - kuchnia zostaje wydzielona z części sieni. Następuje wówczas skrócenie sieni mniej więcej o połowę, podobnie jak to miało miejsce przy zanotowanych wyżej przepierzeniach (miejsce dla krów i drobiu, lub komórka - tab!. III, ryc. 1-3; por. tab!. I B, ryc. 6-7; tab!. II, ryc. 10). We wszystkich starych domach, w których kuchnia została wydzielona w ten sposób, jest ona od sieni oddzielona ścianką z okrąglaków lub desek, a czasem również i z ociosanych belek, osadzanych zaciętymi końcami w pionowym "felcu" wyciętym w bocznych ścianach sieni. W domach nowszych ściana ta jest wykonana z reguły z belek. W niej znajdują się drzwi umieszczone zazwyczaj naprzeciw drzwi frontowych sieni, podobnie zresztą jak w kuchniach wydzielonych przy pomocy przepierzenia. Okno kuchni umieszczone jest naprzeciw drzwi. W chałupach nowszych kuchnia i sień przed nią bywają nieco większe niż w starszych i mają kształt zbliżony do prostokątu (tab!. III i IV). Wymienione rozwiązania są właściwe dla całego omawianego obszaru. Istnieją w nich jednak pewne lokalne różnice. Np. w niektórych wsiach zachodniej części obszaru zasiedlenia Lasowiaków (między Mielcem a Tarnobrzegiem), a rzadziej gdzie indziej (np. koło Kolbuszowej), szeroką sień, głównie w budynkach uboższych, dzielono w poprzek na połowę, urządzając w części tylnej kuchnię, a więc analogicznie jak w przypadkach notowanych powyżej, natomiast część przednią dzielono jeszcze na połowy, prostopadle do kuchni. Od strony izby pozostawała sień,. natomiast część druga pełniła najczęściej rolę małej komórki (tab!. I B,. ryc. 9; tabl. III, ryc. 6). Taki podział miał miejsce wówczas, gdy w planie domu brak było właściwej komory; w przeciwnym przypadku powierzchnia kuchni powiększała swój metraż wchłaniając małą komórkę (tabl. III, ryc. 7). Przemiana ta nastąpiła po pierwszej wojnie, kiedy wzrastała funkcja kuchni, a malała rola sieni. W południowo-wschodniej części omawianego obszaru tradycja podziału sieni ma inną historię. Co najmniej od dwóch ostatnich dziesiątków lat XIX w. sień zostaje przedzielona w poprzek ścianą z belek, powodując w części wydzielonej powstanie tzw. "piekarnika". Piekarnik służący pierwotnie wyłącznie jako miejsce do pieczenia chleba przejmował z czasem funkcję kuchni. Ponieważ na terenie południowo-wschodnim obok sieni nieprzelotowych istniały też przelotowe, by utrzymać ich funkcje w nowej sytuacji �118 JOZEF FUHDYi A trzeba było wykonać przejście obok piekarnika. W związku z tym rozszerzano sień, a przeloty w kierunku tylnej części domu robiono od strony komory (tabl. III, ryc. 5). Zmieniało to ogólny plan środkowej części domu. Wąska część sieni odgrodzona bywała wtedy od kuchni normalną ścianą belkową. W niektórych sytuacjach przy opisywanym układzie sień zostaje podzielona na dwie części. Jedna nosi nazwę sieni dużej, druga małej, lub "sionki", zaś ściana dzieląca jest przedłużeniem ściany frontowej kuchni (tabl. III, ryc. 8). Poza głównym wejściem do tej ostatniej od strony sieni, zaopatrzona jest ona - podobnie jak przy sieni nie dzielonej ścianką na dwie części - w drugie drzwi prowadzące do izby (tabl. III, ryc. 5-6). Dodatkowe drzwi do izby są dość często stosowane i w innych wariantach omawianego typu usytuowania kuchni (tabl. III, ryc. 4, 7). W okresie międzywojennym na terenie niektórych wsi, głównie w powiecie Leżajsk (np. Brzóza Królewska i Wola Zarczycka) nowością są tzw. kuchnie "wyrzucane". Zewnętrzna ściana od tylnej strony domu nie pokrywa się wówczas z licem zrębu chałupy, ale zostaje wysunięta przed niego na około 1 do 1,5 metra. Pozwoliło to uzyskać większą powierzchnię kuchni i ochronić sień przed ograniczeniem metrażu (tabl. III, ryc. 4). Niektórzy użytkownicy tłumaczą takie rozwiązania ograniczoną szerokością działek budowlanych i brakiem praktycznej potrzeby poszerzania całego domu. Typ drugi, w którym kuchnia zajmuje całą powierzchnię pierwotnej sieni, występuje przede wszystkim w części środkowej i południowo-wschodniej wideł Wisły i Sanu. Na pozostałym obszarze pojawia się rzadko. Usytuowanie kuchni w miejscu sieni ma oparcie we wcześniejszej - przejściowo "kuchennej" - jej funkcji, ponieważ w niektórych wypadkach umieszczano w sieniach piec, który w okresach letnich wykorzystywany był do przygotowania strawy dla inwentarza żywego, jak też i dla ludzi (tabl. II, ryc. 5-6; tabl. IV, ryc. 1). Gotowanie strawy oraz pieczenie chleba w sieniach stawało się zjawiskiem coraz bardziej trwałym. Wraz z powszechniejszym wprowadzeniem kuchni na szerszym terenie wideł Sanu i Wisły, kuchenna rola sieni przedłuża się już na cały rok. W związku z tym, podobnie jak i gdzie indziej, izba zostaje tu zwolniona na stałe z funkcji kuchennych. Jednocześnie rodzi się konieczność przeprowadzenia w sieni-kuchni pewnych modyfikacji. Pierw'szą z nich jest sprawa oświetlenia, a potem pojawia się tendencja do stawiania ganków. W układzie pieca widoczna jest dążność do przesuwania go w kierunku środka ściany dzielącej izbę od sieni i zmiany czeluści pieca piekarskiego z równoległej na prostopadłą do izby. Towarzyszy tym zmianom likwidacja drzwi tylnych w sieniach przelotowych. �Plon })/lrlynku mics.:kalnego Lasotvlakó'Ui lHl Omówiony wyżej typ kuchni rozwijał się i dojrzewał od schyłku XIX W., ale dopiero z początkiem XX stulecia roZ\.vinął się szerzej. Po drugiej wojnie. choć w mniejszym stopniu niż dawniej, znajduje nadal iwntynuatorów głównie wśród średniozamożnych. W trzecim typie kuchnia wydzielona jest z części sieni i komory, €\ventualnie również z izby (tab!. III, ryc. 9-11; tab!. IV, ryc. 9-11). Pojawienie się kuchni omawianego typu następuje stosunkowo późno. W \.vypadkach rzadkich przypada ono na okres pierwszej wojny, głównie na obszarze południowo-zachodnim. Rozwija się natomiast szerzej w nowych, bogatszych domach z okresu międzywojennego, a na cały teren rozszerza się po drugiej wojnie. Genetycznie wiąże się on w pewnym stopniu z typem omawianym w pierwszej kolejności, a ulega przemianie wrn z z ogólnymi zmianami funkcjonalnymi wnętrza. Po pierwszej wojnie następuje systematyczne ograniczenie gospodarczej roli komory, natomiast poszerzają się zadania kuchni, przejmującej z izby część sprzętów, jak np. stół, krzesła, "ślubanek" lub łóżko, półkę, szafkę czy kredens na naczynia i sprzęt kuchenny. V/zrasta też dążność do podkreślania reprezentacyjności izby, w związku z czym sień staje się coraz częściej wyłącznie ośrodkiem komunikacyjnym w obrębie sąsiadujących z nią pomieszczeń. Zajęcie części izby na kuchnię nie należy do przypadków częstych, ale pozwala wyraźnie zilustrować wzrastającą rolę kuchni. Wiązało się to zwyJ<le z dążeniem do wygospodarowania z komory dodatkowego pomieszczenia w postaci drugiej izby (tabl. IV, ryc. 8, 11). Dążność do polepszenia warunków mieszkaniowych wyraża się również \V innych zmianach. Jedną z nich jest pojawienie się ganku, co jak wspomniano już wyżej - narzuca się przede wszystkim przy lokalizacji kuchni w całej przestrzeni dawnej sieni. Funkcja ganku polegała głównie na osłonie wejścia do domu, stąd też początkowo były to po prostu wsparte na słupkach daszki. Potem dopiero nastąpiło częściowe CI nawet całkowite zabudowanie ścianek, co wiązało się też ze zmianami konstrukcyjnymi. Ganki stawia się zwykle już po zbudowaniu domu. ::"Tapojedynczym wieńcu grubszych belek lub niewysokiej podmurówce z kamienia montowano z cienkich beleczek konstrukcję ramową, a następnie obijano ją deskami. Obicie mogło być pełne lub tylko częściowe na wysokość około 1 do 1,3 metra od podłogi ganku. Wejście z drzwiami umieszczano zazwyczaj równolegle do frontu domu (tab!. II, ryc. 6; tab!. III, ryc. 10: tabl. IV, ryc. 2, 8; por. tab!. V, ryc. 2, 7), czasem zdarzało się też umieszczenie go na wprost wejścia do sieni. Ganki późniejsze, z okresu międzywojennego, zaopatrywane są niekiedy w szklane okna. W niektórych domach zamiast ganku stosuje się wnęki otwarte �l~O JOZEF FURDY<'i.\ w środku sClany licowej, zbliżone do tych, jakie w~'stępują \V budo\,'nictwie Dołów Sanockich 4. Wnęki takie pozostają otw'arte (okolice Rozwadowa), lub w nowszych rozwiązaniach -- oszklone. Ganki u Lasowiaków są zjawiskiem występującym sporadvcznie. Dalszym przykładem rozwoju wnętrza mieszkalnego jest pojawienie się drugiej izby. Już w końcu XIX w. trafiają się rzadkie wypadki wykorzystania komory na drugą izbę. Jedną zajmują wówczas zwykle starsi gospodarze z małymi dziećmi, drugą nowozałożona rodzina (syn gospodarza z żoną lub córka z mężem). Przeróbkd komory na izb~, lub budowa w nowym domu drugiej izby w miejsce komory, uzasadniona jest komplikacjami rodzinnymi i gospodarczymi. Dwie izb." z sienią w środku bez komory wewnątrz domu (tabl. II, ryc. 6. 8-9), czasem jednak z kuchnią wydzieloną z sieni, ma analogie w architekturze miejskiej. że wymienię choćby współczesne im przykłady z Sokołowa Małopolskiego, Leżajska i Kolbuszowej (tabl. V, ryc. 6. 8). Chałupa dwuizbowa bez komory nie znalazła w zasadzie liczniejszych kontynuatorów. Była wynikiem doraźnych tylko rozwiązań. InaczeJ, niż omówiona powyżej, przedstawia się sytuacja według PoLskiego Atlasu Etnograficznego. Na terenie branego tu pod uwagę obszaru zanotowano mianowicie występowanie dwóch izb obok siebie. Sień znajduje się w środku, z jednej jej strony komora. z drugiej dwie izby. Otwory drzwiowe wszędzie w amfiladzie. Podczas własnych badań terenowych takiego układu jednak nie spotkałem. Jest to, jak się ,,v.\'daje, inna, nietypowa sytuacja, o bardzo małym zasięgu~. Poprzednikiem takiego rozwiązania byłby układ: chlew, sień. izba, komora, gdy chle\,· zamieniono na komorę, a komorę na izbę. U Lasowiaków brak jednak takich analogii. Występują one natomiast w Kieleckiem, na Podgórzu i we wschodniej części województwa krakowskiego 6. Przy omawianiu nietypowych i rzadkich zjawisk warto zap'Jznać się też bliżej ze wspomnianym już przy opisie kuchni planem dwutraktowego wnętrza, znanego obok jednotraktów już \V drugiej połowiE: XIX W. w niektórych wsiach południowo-wschodniej cZf~ści wideł 'Wisły i Sanu. Jednotrakty ulegają tam czasem podziałowi (ściany) wzdłuż całego budynku. Część oddzielona ma przede wszystkim charakter gospodarczy, a jej szerokość odpowiada mniej więcej 1i:) szerokości całego budynku. Układ pomieszczeń poprzecznych pozostaje taki sam: izba. sień, komora w części mieszkalnej. a stajnia. chlew lub szopa z małą ,l R. Reinfuss, nr 7-12, s. 138. 5 Polski 6 Por. Polski Atlas Z obozu naukowego Etnograficzny, Atlas w Weryni, ,.Polska z. 2, Warszawa 1965, karta op. cit., mapa nr 88. Etnograficzny, Sztuka Ludowa" 37, mapa nr 90. 1950. �Plan blldynkll mieszkalnego Fot. 1. Brzóza Królewska, Fot. 2. Siedlanka. Lasowiaków dom zbudowany dom zbudowany okola 1870 r. okola 1910 r. �JOZEF FUHDYNA sienią, lub tzw. "sionką" (w środku) w części gospodarczej (tabl. IV, ryc. 7; tabl. V, ryc. 6). Z chwilą wprowadzenia kuchni istota podziału zostaje utrzymana, jednak pomieszczenia gospodarcze zostają dostosow:ąn~ do usług mieszkalnych. Zamienia się je na dodatkowy pokój z kuchnią, pokój i komorę lub kuchnię i komorę (spiżarnię). ,J ednocześnie ulega redukcji dawna duża komora leżąca w części mieszkalnej obok sieni, naprzeciw izby. Urządza się w niej najczęściej drugą izbę. Przemiany te są powolne i zbiegają się już w xx w. z przemianami w planach wnętrz na całym obszarze lasowiackim i poza nim. Omówiona sytuacja wiązała się na obszarze południowo-wschodnim z wyższymi aspiracjami mieszkaniowymi właściwymi bogatym gospodarzom, przy czym brak podstaw do wiązania jej genezy z terenem Lasowial{ów, ponieważ zasięg występowania chałup tego rodzaju jest mały i peryferyczny, a powiązania z tradycją nieuchwytne. Pewną analogię stanowi tu dom oznaczony nr 6 na tabl. V (Leżajsk). W bliższym sąsiedztwie wiejskim, może poza pewnymi podobieństwami w niektórych planach domów we wsiach powiatu ropczyckiego czy łańcuckiego, trudno znaleźć dla nich bardziej przekonywujące porównania. Niektóre domy kolonistów niemieckich, jak np. widoczny na tabl. V, ryc. 9 pozwoliłyby na snucie spekulacji o możliwej krzyżówce wzorów lokalnych z obcymi. Z przykładów dalszych narzucają się pewne podobieństwa z niektórymi rozwiązaniami planów z Krakowskiego w typach domów tzw. "na dwa końce", występujących zwykle wśród średniozamoinych chłopów, lecz bez wydzielenia tzw. małej sieni 7. Ogólne przemiany społeczne i kulturowe, szybsze po pierwszej wojnie, powodują postępujący zanik rozwiązań jednotraktowych. Funkcja poszczególnych pomieszczeń ulega zmianie. Kuchnia, prócz gotowania strawy, służy również do spania. Tu domownicy spędzają teraz większą część doby. Sień maleje i ogranicza swą rolę, stając się rodzajem przedpokoju. Komora traci na dawnym znaczeniu magazynu gospodarczego zmieniając się na podręczny magazyn, związany przede wszystkim z kuchnią (spiżarnia). Wygospodarowana druga izba musi się w zasadzie pomieścić w tradycyjnym metrażu domu. Ponieważ jednak z tym faktem zbiega się zanik komór i ograniczenie przestrzeni sieni, a także wprowadzenie kuchni, powstają więc nowe, inne od dawnych rozwiązania. 'Wyróżnić wśród nich można następujące przykłady: a) Druga izba powstaje przez podział starej na dwa pomieszczenia. Przykładów takich jest najwięcej i są one obecnie często stosowane 7 W. Kwaśniewicz, Rozwój wnętrza domu chłopskiego w latach 1880-1956, "Etnografia Polska" 1959, t. 2, s. 317. w ziemi krakowskiej �Plan budynku 1nzeszkalnego Lasolviaków 123 w nowych domach (tabl. IV, ryc. 1-6). Podział następuje prostopadle do ściany szczytowej domu, wskutek czego w ścianie szczytowej przybywa drugie okno. Drzwi w niektórych wypadkach do jednego pokoju prowadzą od sieni, do drugiego od kuchni lub bezpośrednio z pierwszego pokoju. W domach, gdzie kuchnia ulokowana jest w całej sieni, do obydwu izb wejścia wiodą z kuchni (tabl. IV, ryc. 2), a w bardzo rzadkich sytuacjach do obydwu izb od strony sieni, co było możliwe przy tradycyjnych sieniach pozostawionych w całej szerokości budynku lub przy zajęciu części sieni przez jeden z pokoi (tabl. IV, ryc. 10). b) Duża tradycyjna izba pozostaje niezmieniona, a nowa, bądź pokoik powstaje w części frontowej lub (bardzo rzadko) w całym metrażu komory (tabl. III, ryc. 9, 11). Zamiast małej izby w wydzielonej z komory części pomieszczenia może być urządzona np. pracownia stolarska (tabl. IV, r~'c. 6). Wariantem tego układu jest zarówno podział dawnej izby, jak też jednoczesny podział komory (tabl. IV, ryc. 8, 11). Mała izba posiada okno bądź od strony frontowej jeżeli to możliwe, bądź od szczytu domu. Drzwi do niej prowadzą, z reguły, z sieni. c) Przy istniejącym zwykle podziale dużej izby mały pokoik urządzany jest w tylnej części dawnej sieni (tabl. IV, ryc. 9). Są to jednak wypadki nietypowe i bardzo rzadkie, podobnie jak zajęcie na ten cel części sieni, przy podziale dawnej izby (tabl. IV, ryc. 10). W niektórych rzadkich wypadkach na skutek zajęcia części dawnej izby przez kuchnię (co jest przykładem w pewnym stopniu odwrotnego procesu niż wyżej opisany) i powstania drugiego pokoju z części komory i ewentualnie sieni, ich układ jest prawie zawsze równoległy do ściany frontowej domu (tabl. IV, ryc. 8, 11). Uwaga ta dotyczy niektórych rozwiązań przedstawianych w punktach b i c. Inaczej przedstawia się sytuacja w małej grupie tradycyjnych budynków dwutraktowych występujących w części południowo-wschodniej badanego obszaru. Dom, jak wyjaśniono to wyżej, podzielony jest tu wzdłuż na wąską część gospodarczą i szerszą mieszkalną (z izbą, sienią i komorą). W okresie opisywanym obecnie, część gospodarcza zostaje czasem (rzadko) przystosowana do celów mieszkalnych. W jednym z pomieszcz.eń, sąsiadującym zwykle z izbą, urządza się pokoik. W domach nowych, budowanych w oparciu o plan tradycyjny, dawna "część gospodarcza" ulega poszerzeniu, a komora likwidacji. Nawiązaniem do tradycji jest utrzymana czasem sień przelotowa, nie dzielona jednak na dwie części. Zwiększenie ilości izb w domach związane jest z nowymi potrzebami i zmianami w funkcji poszczególnych wnętrz (np. chęć wydzielenia pomieszczenia tylko do celów sypialnych, innego do celów reprezentacyjnych, dla uczących się dzieci, starszych rodziców, pracy zawodowej itp.). �JOZEF FURDYN A Nowsze i zupełnie nowe rozwiązania domów coraz mmeJ przypominają planem typy tradycyjne. Wielokierunkowe przemiany społeczne i kulturowe ostatnich kilkudziesięciu lat powodują - jak nigdy przedtem - zwłaszcza w ostatnim okresie, angażowanie się ludzi w nowe kształtowanie wnętrza i całego domu. a ile w okresie międzywojennym opisywane przemiany dotyczyły głównie chłopów bogatych, reemigrantów, wziętych rzemieślników itp. oraz mieszkańców wsi leżących bliżej rozwijających się ośrodków przemysłowych (w końcu dwudziestolecia, Centralny Ośrodek Przemysłowy - cap, przemysł wikliniarski okolic Rudnika i Niska), a tyle obecnie dotyczą one przede wszystkim chłopów małorolnych, którzy weszli do grupy chłopa-robotników. Ich możliwości zarobkowe w przemyśle są większe, ponieważ mniej absorbuje ich ziemia; bogatsi skoncentrowali się w pierwszym rzędzie na inwestycjach gospodarczych. Mimo olbrzymich zmian spowodowanych działaniami wojennymi, procent nowych, głównie murowanych domów mieszkalnych jest tu wyższy niż wzniesionych w całym okresie międzywojennym. Około 700/0 wszystkich domów na omawianym obszarze zachowuje jeszcze układy tradycyjne, w zasadzie jednotraktowe z izbą, sienią, kuchnią i komorą. Plany nowych domów nie przewidują już jednak zdecydowanie komór 8. Szerokofrontowność budynku zostaje w zasadzie utrzymana. Sień zajmuje zwykle położenie po środku frontu, przed nią dość często stawia się ganki. Kończąc rozważania na temat planów lasowiackich chałup należy dodać kilka uwag dotyczących powiązań tych planów z innymi terenami Polski. Na niektóre zagadnienia zwrócono już uwagę przy omawianiu sytuacji bardziej szczegółowych. Plan lasowiackiej chałupy mieszkalnej, głównie starszego, tradycyjnego typu, wykazuje najwięcej podobieństw z rozwiązaniami na obszarach sąsiednich, głównie w Lubelskiem, we wschodniej części województwa Kieleckiego oraz w środkowej i wschodniej Rzeszowszczyźnie. Wydzielenie np. komory z części sieni w budynku jednoizbowym z sienią (tabl. I B, ryc. 8) praktykowane było w całej południowo-wschodniej i wschodniej części Polski w jej obecnych granicach 9. Układ późniejszej kuchni w tylnej części sieni (głównie w planach z izbą, sienią w środku i komorą) powszechnie stosowany przez Lasowiaków, również ma miejsce w Lubelskiem, częściowo w Kieleckiem. Związek ze środkową i południowo-wschodnią Polską podkreślają także sienie przelotowe i późniejszy proces podziału wnętrza na dodatkowe 8 Ich role pełnią najczęściej piętrowe piwnice stawiane poza domem mieszkalnym lub pomieszczenia wydzielane przy stajniach. 9 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 38, mapa nr 9-!. �Plan bUdynku mieszkalnego Lasowiaków izby (pokoje), zanik komór i ograniczenie metrażu sieni. Podziały izby na dwa pomieszczenia przy istniejącym również podziale sieni (głównie na sień i kuchnię) praktykowane były i są obecnie - łącznie z ograniczeniem wielkości komór na rzecz dodatkowej izby - w szerszym zasięgu niż południowo-wschodnia część kraju. Spotyka się je również w Krakowskiem, na Śląsku i w Polsce środkowo-zachodniej (zwykle w domach starszych). Podziały izby łącznie z podziałem komory, ale bez podziału sieni, mają już zasięg bardziej rozproszony, choć w zasadzie podobny, z wyłączeniem jednak środkowo-zachodniej Polski, a sporadycznie pojawiają się w północno-zachodniej 10. Poza związkami z chałupami wiejskimi czytelne są również związki z budownictwem miejskim, a w pewnym stopniu z domami na wsi specjalnie eksponowanymi, jak plebanie, organistówki itp. Wpływy budownictwa miejskiego dotyczą przede wszystkim chłopów zamożnych we wsiach leżących w obrębie ściślejszych kontaktów z pobliskimi miasteczkami. Budynki miejskie, np. z terenu Sokołowa Małopolskiego, Leżajska, KolbuszO\Nej, Cmolasu, Tarnobrzegu itp. reprezentują dla końca XVIII i pierwszej połowy XIX w. ogólnie dwa kierunki. Pierwszy związany z jednotraktem, drugi z dwutraktem lub zbliżonymi do niego rozwiązaniami. Układy jednotraktowe o rozwiązaniach prostych, jak vvidoczny na tabl. V. ryc. 1-2 z początku XIX w., nie różnią się od analogicznych przykładów wiejskich z tego okresu i drugiej połowy XIX vJ. Tak skromny jednak program mieszkalny należy w miasteczkach już co najmniej od połowy XIX w. zdecydowanie do rzadkości. Również plan widoczny na tabl. V, ryc. 3 jest dziś reprezentowany w wyjątkowych przykładach, n podobnie rzecz ma się z planami przedstawionymi na tabl. V. ryc. 4, 6. Poza prymitywnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi występujących w obrębie miast budynków mieszkalnych istniały jednak od dawna bardziej skomplikowane rozwiązania dwu lub więcej traktowe, jakie przedstawia tabl. V, ryc. 4-5 lub 8. W przykładach tych istnieje dużo podobieństw do niektórych dawnych budynków wiejskich z przełomu XIX i XX w. oraz czasów późniejszych (tabl. IV). Wpływy miejskie w zabudowniach nowszych potęgują się obecnie jeszcze bardziej, głównie we wsiach leżących blisko miast. Większość dawnych plebanii lub organistówek, budowana z drzewa przez wiejskich cieśli, tkwi na ogół dość mocno w tradycjach lokalnego budownictwa wiejskiego. Wyzbywa się jednak powiązań gospodarczych. Plan domu jest tu bardziej rozczłonkowany, z reguły szerokofrontowy, z sienią pośrodku. Obok sieni, zachowanej w całej szerokości budynku, 10 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 37, mapa nr 91. �l~G JOZEY Fot. 3. Wola Raniżowska, Fot. 4. Chmielów, FUR DYN A dom zbudowany dom zbudowany około 1915 r. około 1910 r. �Plan hHcłynkH -mi,eszkalnego Lrrsowi(!"~óu; 127 zwykle przelotowej. rozmieszczane są po obu jej stronach pozostałe pomieszczenia. Układy te reprezentuje tu w pewnym stopniu tabl. V, ryc. 7. Porównując go z niektórymi późniejszymi domami chłopskimi stwierdzamy duże podobieństwo. Komplikuje je (jak i w niektórych planach budynków miejskich) zachowana w nich długa sień, którą w nowszych domach wiejskich spotyka się bardzo rzadko. Koloniści niemieccy z końca XVIII w. mieszkający na terenie wideł Wisły i Sanu wokoło 17 osadach, w zakresie planów wnętrz mieszkalnych ~ jak się wydaje ~ nie wywarli znaczniejszego wpływu na tradycje miejscowe. Liczyć się jednak należy z faktem, iż istniały w ich domach pewne elementy, które - zwłaszcza w chwili wprowadzenia kuchni do domu lasowiackiego - mogły odegrać rolę wzorów do naśladowania, np. posadzki, podłogi itp. We wszystkich niemal planach domów niemieckich (projektowanych zresztą w oderwaniu od tradycji niemieckich, a głównie bawarskich, skąd pochodziła większość osadników), układ sieni i umieszczonej za nią w środku szerokości budynku kuchni, jest analogiczny, jak w większości domów lasowiackich, gdzie kuchnie wydzielone były z części sieni (tabl. IV, ryc. 3-5; tabl. V, ryc. 9-11). Również rozkład otworów drzwiowych z sieni jest analogiczny. Na poczet tych wpływów możnabyewentualnie przyjąć pewne podobieństwa w późniejszym podziale dużej izby na dwie części. Należy jednak stwierdzić, że ewolucja chłopskiego domu lasowiackiego była wynikiem przede wszystkim głębszych przemian społeczno-gospodarczych i kulturowych na wsi i jest z tymi przemianami organicznie związana oraz przez nie głównie określona. W ciągu około stuletniego okresu, wziętego tu pod uwagę, plan domu lasowiackiego przeszedł poważne przemiany. Dotyczyły one nie tylko ilości i układu pomieszczeń, ale także ich wymiarów, proporcji itp., co miało znów wpływ na całą bryłę budynku. Wczesne chałupy jednoizbowe z sienią posiadały około 7 do 8 metrów długości, natomiast z komorą były one około 3 do 3,5 m dłuższe. Ich szerokość wahała się od 4 do 5,5 m. W końcu XIX w. wraz z rozrostem pieców i pomniejszeniem się w związku z tym metrażu izby, dążono do poszerzenia domu (uzyskiwał on od 5 do 6 m szerokości). O ile w dawnych sytuacjach powierzchnia izby wynosiła około 20 m2, to obecnie wzrosła dość znacznie i wynosi od 25 do 30 m2 (łącznie z piecem, którego podstawa posiada od 5 do R m2). Długość sieni równała się we wszystkich wypadkach szerokości domów, szerokość jej natomiast wynosiła zwykle od 2,5 do 3 m, a czasem nawet 3,5 m w domach jednoizbowych. Wiąże się to głównie z wykorzystaniem tego pomieszczenia przy młocce lub innych zajęciach gospodarczych, do magazynowania słomy itp. Z chwilą jednak, gdy takie czynności przenoszono poza dom, sień ulegała zwężeniu, ale nie mniejszemu na ogół �JOZEF FUHOYNA niż do 2,5 m. W dalszym ciągu bowiem jej rola gospodarcza była duża, a poza tym wszelkie podziały (np. wydzielenie chlewa lub pomieszczenia -clla bydła, urządzenie komory, czy potem kuchni) wymagały utrzymania odpowiedniej jej szerokości. Fot. 5. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nO\vy z 19(;3 r. Powierzchnia komór w jednotraktach symetrycznych (komora naprzeciw izby, obok sieni) rożwnała się zazvvyczaj około 2/;) powierzchni izby, a w domach zamożniejszych nieco więcej. Ponie'Naż szer()kość: izby i długość komory była z reguły taka sama, zatem powierzchnia użytkowa komory wynosiła od 15 około 20 m2. Tradycyjne domy drewniane jednotraktowe z izbą, sienią i komorą od końca XIX w. ulegają wydłużeniu o 1 do 2 m. Pozostaje to głównie w związku z wydzieleniem kuchni i koniecznością jej poszerzenia. Pierwotnie kuchnia, lokalizowana w cZl:;'ści sieni, zajmuje około połowy jej metrażu. Gdy sień posiadała np. 2,5 ITI szerokości i 5.~ m długości, to jej powierzchnia wynosiła blisko 14 m2, zaś powierzchnia kuchni wydzielonej połowę tego. Kuchnia zmieniają:: swą funkcje; potrzebuje wi~kszego metrażu. Powierzchni3 jej zwj~ksza się zatem pQ\Vodując równocześnie wydłużenie domu. \V okresie pierwszej wojn.\' i póżniej, \N domach nowowznoszonych powierzchnia ta (łącznic z urz<1dzeniem �Plan tlll(i!JHKH mieszkalnego Lasowiaków 12H ogniowym) dochodzi mniej więcej do około 12 m2, a czasem jest nieco większa, jak np. w wypadku stosowania kuchni tzw. "wyrzucanej" (tab!. III, ryc. 4), czy w przykładach przedstawionych na tab!. III, ryc. 7, 11. Lokalizowanie kuchni na całej powierzchni sieni nie wpływa w zasadzie na zmianę metrażu sieni. Natomiast kuchnie wydzielone z części komory i z części sieni, z izby, czy wreszcie z części izby i części komory, są zawsze duże i reprezentują rozwiązania naj późniejsze. Ich powierzchnie wahają się od 14 do 16 m2 (w niektórych rzadkich wypadkach przekraczają nawet tę wielkość), co w ogólnym planie domu stanowi około 1/4 całej powierzchni mieszkalnej. Posiadają one zazwyczaj od 2,5 do około 3 m szerokości i od 4,5 do 5,2 m długości (tab!. III, ryC'. 10-11; tabl. IV, ryc. 9-11). Z wprowadzeniem kuchni wiąże się czasowe ograniczenie funkcji i powierzchni komór, prowadzące ostatecznie do ich zupełnego zaniku. Jednocześnie pojawia się tendencja do podziału dużej izby na dwa mniejsze pomieszczenia oraz wydzielenie izby głównie z części komory. Podział dużej izby posiadającej średnio (z wyłączeniem domów starych i uboższych) około 25 do 30 m2 następuje jak powiedziano wyżej prostopadle do ściany szczytowej domu. Nie jest to zazwyczaj podział przez środek .. Jedna z wydzielonych części, przeznaczona na sypialnię, jest zwykle większa a 2 do 5 m2, druga reprezentacyjna, mniejsza. PÓŹniej sytuacja się odwraca, więcej uwagi przywiązuje się do reprezentacji. Pokoik wydzielony z komory, a czasem i części sieni (np. tab!. III, ryc. 9, 11) jest siłą rzeczy niewielki i zajmuje około 10-12 m2 powierzchni. Budynki wznoszone w okresie międzywojennym i obecnie (głównie murowane) są szersze od starszych, skutkiem czego uzyskują bryłę bardziej zwartą i wydają się być krótsze niż dawne, choć rzeczywista ich długość nie jest mniejsza i wynosi od 15 do około 16 m, natomiast szerokość od 7 do 9 m (por. bryłę budynków na tabl. VI, VII, VIII oraz fot. 1-5). Zupełnie nowym zjawiskiem jest spiżarnia związana z obsługą kuchni. Posiada ona zwykle od 6 do 8 m2 powierzchni. Sień jak powiedziano wyżej systematycznie malejąc zajmuje obecnie około 1/2 części powierzchni całego domu, podczas gdy w chałupach XIX-wiecznych w budynkach jednoizbowych z sienią zajmowała około 1/3, a przy planach trójpomieszczeniowych (izba, sień, komora) 1/5 - 1/6; już na przełomie XIX i XX w., po wyodrębnieniu kuchni, wynosiła zaledwie 1/8 lub nawet 1/10. 9 - Lud, t. ~9 �130 JOZEF FURDYNA JÓZEF FURDYNA THE PLAN OF THE HOUSE OF THE LASOVLĄKS FROM THE MIDDLE OF THE NINETEENTH CENTURY TO THE PRESENT DAY (Summar y) An ethnographic group known as the Lasoviaks which inhabits the confluence of the Vistula and San Rivers and an area to the east of the San did not have any cultural identity until the nineteenth century. Up until the second half of the nineteenth century chimney-less cabins with a hole in the roof for smoke were common in the villages of the Lasoviaks. They did not disappear until the beginning of the twentieth century. The floor plans of the houses were often primitive - consisting of one or two rooms (a living-room and an entrance hall) o:' three rooms (living-roam-entrance hall-bedroom). The houses generally had a wide front and contained only one room. At the end of the nineteenth century a kitchen appears inside the house and quick becomes the common room. There is rarely a second room, but the richer people sometimes have a front porch. The kitchen, which at first functions mainly as a household chores room, soon becomes the main living-room as well. It is made out of a part of the entrance hall and a part of the bedroom, the whole entrance hall and bedroom or rarely a part of the living-room because in the SOlltheastern parts of the territory under discussion there is sometimes a second livingroom in place of the bedroom. The second room is also sometimes made by dividing the original living-room into two rooms with a wall running from the front o: the house to the back, and each room has separate windows. In connection with the changes in the layout of the rooms there follows a partial change in the construction of hearths inside the house. In the southeastern and southern areas of the territory under consideration where there were traditional through-hallways, in addition to the one-room dwellings there also appear two-room dwellings as a result of dividing the house inte living quarters (from the front to the back) and a kitchen. The later use o: the kitchen for living purposes changes the plan of the house into a house with t\';O living areas. Disregarding the present situation, especially recent years when there have been rapid and basic changes in the traditional interiors as well as different kinds of local variants within the traditional arrangements, the changes which have been outlined briefly are connected organically with developments within the village and social and cultural conditions. Such changes havenot come about without external influence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68e36218ceb58a0de72e78b461987fcf.pdf 4a677a162f50413a76156cf2c4ae8557 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-niemieckie pogranicze etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1371 Title A name given to the resource Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59. 1975 ZOFIA STASZCZAK ETNOGRAFICZNE PRZESŁANKI WYZNACZANIA ETNICZNYCH /NA PRZYKŁADZIE POLSKO-NIEMIECKIEGO KULTUROWEGO) POGRANICZ POGRANICZA Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji, organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok takich tradycyjnych kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język, należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności l P. 1. Ku~ncr. K metodologii opredelenija etnograficeskich teTTitorii. skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24. 2 G. Labuda. Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych, 1971. s. 27. "SovetPoznań �G4 ZOFIA STASZCZAK etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia. Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści zjawiska. Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~ granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku narodotwórczych funkcji państwa obok państwowotwórczych funkcji narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także •• w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując się przestrzennymi ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko. Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na 3 Tamże, s. 28. , Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu przed n.t!. i te I tysiącleciu n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi<:zna·'. nr :2. Katowice 1960. 5 P. I. Kusner, op. cit., s. 12-24; tegoż, Etnićeskije territorii i ctnićeskije granicy, Moskva 1951. 6 J. Barabas, Kartogrtifiai módiie1' a neprajzban, Budapest 1963. �Etl1oyrrlIic:::ne przesłanki 'wy:uwcztllliu p(Jgran'łc~ etnicznydl razie \'.. etnografii precyzyjnej metody, która pozwoliłaby z podobieństw i różnic przestrzennego rozmieszczenia faktów kulturowych stworzyć dostateczne przesłanki dla wniosków historycznych. Autor daje możliwie pełny przegląd czynników, które warunkują zróżnicowanie kultury ludowej i stoi na stanowisku, że etnografia zajmując się przestrzennym zróżnicowaniem kultury dostarcza jedynie źródeł pomocniczych, które 'y\inny być wykorzystywane w dalszych badaniach porównawczych, prowadzonych w możliwie szerokim ujęciu kompleksowym. Jednakże wydaje się, że przy wyznaczaniu pogranicz etnicznych w nieco większym stopniu mogą być brane pod uwagę i dane etnograficzne. Spróbujmy wyliczyć przemawiające za tym argumenty. Skoro bierze sit; pod uwagę język, który jest elementem kultury, dlaczego \.vięc nie miałyby mieć znaczenia inne oprócz języka zjawiska kultury, które mogą być także w sposób trwały związane z jakąś specyfiką narodową, choć może mniej odbijają się w świadomości narodowej. Jeżeli liczą się rozproszone i nieliczne dane archeologiczne, czasem nawet dyskusyjnie datowane i bardzo odległe w czasie, to dlaczego nie należałoby brać pod uwagę świeższych danych etnograficznych. I dalej, skoro importy rzymskie czy gockie na ziemiach słowiańskich nie przeszkadzają w uznaniu danych ziem za słowiańskie, to dlaczego nie mielibyśmy uważać za istotną przesłankę także występowania jakichś specyficznych form recepcji wytworów obcych w kulturze ludowej. Skoro przyjmuje się za przesłankę historycznie stwierdzone linie podziałów politycznych, czy wyznaniowych, które nieraz pozostawały \.v bardzo luźnym związku z podziałami etnicznymi, to tym bardziej można użyć przesłanek etnograficznych. Pogranicza etnicznego nie da się ustalić w nawiązaniu do subiektywnej teorii narodu, nawet gdyby przyjęcie takiej podstawy nie było w nauce istotny sposób krytykowane, a to dlatego, że: a) nie dysponujemy danymi masowymi o deklaracjach świadomości narodowej z przeszłości: b) gdyby nawet takie dane istniały, byłyby one bardzo wątpliwe wobec późnego przecież upowszechnienia się świadomości narod'Jwej. Przyjmując właściwość i konieczność posługiwania się przesłankami związanymi także z obiektywną teorią narodu, dochodzimy do wniosku, że nie ma powodu, aby przesłanki takie ograniczać do sfery języka, chociaż na pewno jest to najważniejsze kryterium obiektywne. Nie ma też powodu, by rezygnować z wyznaczania przy pomocy danych etnograficznych stref pogranicznych, w których zanikła lub nie pojawiła się być może nie tylko świadomość, ale zanikło używanie języka rodzimego, przy pozostaniu \.viększego lub mniejszego nasilenia innych polskich, albo w każdym razie bardziej związanych z Polską niż Niemcami eIe- w 5 - LI:cl, t. ::9 �G(; ZOFIA STASZCZAK mentów kultury, nawet jeśli by przyjąć, że nosicielami tych elementów stali się po pewnym czasie i w pewnym stopniu także rodowici koloniści niemieccy. Czy stwierdzenie odrębności kultury jest eo ipso sprawą stwierdzenia odrębności etnicznej? Otóż wydaje się, że etnicznych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos "zdrowy". tj. polegający na organicznej jedności subiektywnego i obiektywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależnoścI z osobna (np. język i inne elementy kultury), można i należ:,-' rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Wskazanie na chociażby skromne możliwości - etnografii w O1r:awianym zakresie skłania do krótkiego zarysowania dotychczasowego stanu badań 7. Jeżeli chodzi a dorobek polskiej etnografii, to należ:,-' zauważyć. że częściej zajmowano się wykrywaniem granic i obszarów etnograficznych w Polsce 8, niż badaniami pogranicz kulturowych sąsiadujących grup etnicznych. Z tych ostatnich na uwagę zasługują prace dotyczące tzw. północno-wschodniej rubieży etnograficznej 9, polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego 10, śląsko-łużyckiej rubieży etnograficznej 11 i czesko-polskiego pogranicza kulturowego 12. 7 Por. zwłaszcza: Aspects particuliers des populations Alsaciennc et Mosciian"'. [w:] ,,:Etudes et documents demographiques", nr 7, Paris 1956. ss. 262; jest to opracowanie interesujące metodycznie, gdyż ustala pasma pograniczne \\. oparciu nie o obiektywne występowanie elementów kultury, ani o subiektywne deklarac}· przynależności narodowej czy preferencji językowych, lecz w oparciu o samą tylko deklarację o znajomości języka francuskiego, gwary alzackiej i języka niemieckiego występującej w 6 najważniejszych kombinacjach. 8 Np. R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie UJ świetle dawnych 1 najnowszych badań etnograficznych. "Lud" 1946, t. 36, s. 222-256; ;: nowszych opracowań zob. artykuły zawarte [w:] "Lud" 1966, t. 47. 9 J. Czekanowski, Zróżnicowanie etnograficzne Polski UJ świetle pTzcs:lości. "Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU" 1936, t. 40, s. 64-67; tegoż, ll!:;tęp do historii Słowian, wyd. 2, Poznań 1957, s. 385-391; K. Moszyński, Niektóre przycz!i'C]j zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. "Lud Słowiański" 1938, t. 4, s. B 65-117. 10 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiał6w etnopraficznych. "Lud" 1966, t. 50, cz. 2, s. 431,,466; Z. Staszczak, Niektóre nawiązania slo- wiańskie deutschen Wrocław nellen tradycyjnej Volkskunde". UJ kulturze ludowej Sląska w świetle danych "Atlas der "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20: Wieli dolnośląska, 1970, s. 232-264; tejże, Einige slawische gemei.nsamkeiten in der traditio- Volkskultur Schlesiens anhand der Angaben des "Atlas der deutschen Volks- "Ethno]ogia Slavica" 1972, t. 4, s. 43-65. 11 A. Nasz, Wplyw śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" 1958, R. J 3, nr 3, s. 365--408. 12 M. Gładysz, Z zagadnień procesów kulturowych pogranicza etnicznego. ,,2.-.::kunde". �Etnogrofic::nc przeslanki wyznnczania pogranicz etnicznych (i 'j W ostatnio opublikowanym artykule M. Gładysz stwierdza, że w dotychczasowych pracach dotyczących pogranicz kulturowych zbyt często podnoszono i eksponowano odrębności faktów kulturowych różnicujących sąsiadujące grupy etniczne, a to w celu podkreślenia ich swoistości lub autonomiczności. Zdaniem autora "preferuje się często elementy drugorzędne przy pomijaniu istotnych właściwości oraz rezultatów nieuniknionych wpływów sąsiedzkich. W tym właśnie nieustannym podkreślaniu m;lręhpQlki-. stykających się grup ludnościowych zacierał się właściwy obraz kultury charakterystyczny dla pogranicza etnicznego. Kulturę taką cechujet- większa różn9_r<2dnQŚG __el.e.męntów oraz znaczna teflaencja_A~- iffiiany---iChT~ji-i pozycji w st~ukturze całości" 13. Gdybyśmy -jednak przyjęli zreferowaną wyżej J;Iletodę, to nie można by było mówić o pograniczu kulturowym, ale o trzech różnych grupach kulturowych, z których trzecia stanowi pewnego rodzaju hybrydę. Na czynniki zespalające kulturę dwóch różnych grup etnicznych przy zastosowaniu tzw. metody typologicznej zwracali uwagę w swoich pracach A Dobrowolska 14 i T. Wróblewski 15. Wyniki takich badań dostarczają ciekawych przesłanek do poznania zróżnicowania kulturowego Europy i występowania wielkich "pomostów kulturowych" - podobnie jak niżej cytowany Atlas der deutschen Volkskunde, ale tracą z pola widzenia pogranicze etniczne. Wspólną myśl można dostrzec w tym, że szukanie analogii europejskich wschód-zachód może być analizowane typologicznie, jak u wspomnianych polskich autorów, względnie może wynikać z takiego obrazu kartograficznego, który przedstawia, jak Atlas der deutschen Volkskunde, głównie zróżnicowanie między północą a południem, co jest tym samym położeniem akcentu na wspólne elementy pomiędzy kulturą ludów wschodu a zachodu. Powracając do prac etnograficznych, które określają pogranicza kulturowe na podstawie zaznaczających się różnic i operują ujęciami przestrzennymi, można zauważyć, że różni je nie tylko kryterium doboru zjawisk składających się na określone pogranicze kulturowe, ale i technika ~znaczania tychże pogranicz. Pierwszą wyróżnioną przez nas grupę stanowią wszelkie linearne ujęcia; bązujące na ~jawiskach kulturowych dobranych bez względu na stopień ich powiązań typologicznych bądź chronologicznych. Są to ujęcia statyczne. Typowym przykładem -----... szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne", nr 6, Krakóv.' 1972, s. 7-4J. 13 Tamże, s. 8. 14 A. Dobrowolska, Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. Studium porównawcze. "Lud" 1963, t. 48, s. 321-366. 15 T. Wróblewski, Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. "Prace Wydzialu Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna", nr 3, Poznań 1964. V li �68 ZOFIA STASZCZAK takiego ujęcia może być wyznaczona przez J. Czekanowskiego na pod-......, stawie opracowań K. Moszyńskiego ~zw. rubież północno-wschodnia, I której interpretacja wywołała w nauce tak iywą dyskusję 16. Drug'l......t grupę wydają się tworzyć prace, które także posługują się linearną techniką przy wykreślaniu pogranicz kulturowych, ale ujęcio'n;' tym' towarzyszy jui" próbatYe9"I?gIilmrpowanych zjawisk. Można powołać się tu na opracowanie A. Nasza dotyczące tzw. rubieży śląsko-łużyckiej 17, na osobnych bowiem mapach zestawił autor elementy'kultury-materialnej, duchowej, zasięgi izoglos, a wyniki mapy syntetycznej porównał z zasięgiem kultur archeologicznych, z mapami językowymi, z granicami politycznymi, a przede wszystkim z geograficzno-ekonomiczną specyfiką terenu. Trzecie kolejne miejsce zajmują prace, w których linearnym ujęciom pogranicz kulturowych towarzyszy także typologia mapowanych zjawis~-'pizep-rowadz6'i1a-wzaieżności od czynników warunkujących ich przebieg. Takie podejście do -iaga-dnienia zaprezentował R. Weiss 18 odnośnie do obszaru Szwajcarii, przedstawiając na osobnych mapach zbieżne zasięgi zjawisk kulturowych, które zostały uwarunkowane zróżnicowaniem środowiska geograficznego, przebiegiem granic politycznych, granic wyznaniowych, stopniem urbanizacji. Wymienione przykładowo prace .przedstawiają badane pogranicza kulturowe jako granic~, którą ~yznaczają 'linearne. zasięgi zjawisk ku17 turowych o podobńym przebiegu - przestrzennym. W takich ujęciach bardziej mówimy o granicy między dwoma obszarami etnicznymi, niż o strefie, którą można jedynie odnieść do obszaru objętego zbieżnymi liniami tych zasięgów. Skoro natomiast coraz powszechniej pojmuje się kulturę n.ie-jako...-zbió.I:----el-€!I-Bentów,~o strukturę, ze względu na ---funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy okre~l~niu pogra~z kulturowy ch istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak największej ilości faktów kulturowych związanychz określonym zapleczem etnicznym, a także ich zag~~nym obszarze. Takiego zagęszczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbieżności linearnie wyznaczonych zasięgó\v zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, tj. ujmując pogranicze jak w dotychczasowej praktyce badawczej - jako granicę, nie zaś jako J 16 Por. np. J. Natanson-Leski, Zarys cław 1953, s. 71-72. 17 A. Nasz, op. cit., mapy 1-7. 18 R. Weiss, Die Briinnig-Napf-Reuss Weslschweiz auf volkskundlichen 1962, z. 4, s. 201-231. Karlen. granic Linie i podziałów Polski als Kulturgrenze "Schweizerisches najstarszej, zwischen Osl- Wro- und Archiv fur Volkskundc" �Etnogrnjiczne przestanki wyznaczania pogranicz etnicznych (;9 strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione też możliwości kumulatywnego odczytania ich jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona w niniejszym szkicu propozycja jest próbą przywrócenia tej możliwości. Próbę ujęcia pogranicza kulturowego jako strefy określonej przy pomocy warstwic, wyznaczonych tylko ze względu na to, ile uwzględnionych elementów wsp~a danym terenie, podjęto w oparciu o dane zawarte w Atlas der deutschen Volkskunde 19 odnoszące się do polsko-niemieckiego pogranicza etnicznego. Przy wyborze źródła uwzględniono fakt, że: a) umożliwi ono wskazanie obszarów szczególnie nasyconych tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa powojennego w Polsce zachodniej; b) ADV, jako wydawnictwo niemieckie nie wolne od tendencyjnych nastawień, opracowane było z myślą o uwypukleniu i powiązaniu tych ziem z niemieckim obszarem etnograficznym. Toteż tym bardziej zasługuje uno na uwagę, czy nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Ogółem przeanalizowano 203 mapy, zawarte na 155 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach wydanych w latach 1936-1939 oraz 3 zeszytach nowej, powojennej serii pochodzącej z lat 1958-1962. W dalszej ilościowej charakterystyce wykorzystanego źródła należy zauważyć, że aż 26% stanowią mapy językowe, dotyczące nazewnictwa gwarowego różnych elementów kulturowych. Natomiast na ogólną ilość 150 map ściśle etnograficznych, tylko na 5 mapach (3,3%) zestawiono elementy tzw. kultury materialnej, zaś 53 mapy (35,3010) dotyczą elementów kultury społecznej i aż 92 mapy (61,4%) kultury duchowej. Z kolejności puhlikowanej tematyki (zwłaszcza porównując ostatnio wydawane, bardziej obiektywne zeszyty) można także wnosić, że specjalnie dobierano tematykę, nie zawsze powodując się w tym zakresie obiektywizmem. Wynika z tego, że wbrew temu, co dotychczas sądzono, sz'owinizm pierwszych redaktorów był jednakże większy, aniżeli tendencyjność ankieterów terenowych. Przy wykorzystywaniu danych zawartych w ADV przyjęto następujące zasady interpretacyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy kulturowe. które w świetle map ADV wys,tępują na terenie całej lub części 19 Atlas der deutschcn Valkskunde, red. H. Harmjanz, E. Rohr, Leipzig 193619:39, teki 1-6, karty 1-120; Neue Falge, red. M. Zender, Marburg 1958-1962, teki 1-3, karty 1-36; w dalszym ciągu cytowany w skrócie: ADV. �70 ZOFIA STASZCZAK Polski zachodniej, a posiadają nawiązania do pozostałych terenów polskich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary dawnego osadnictwa słowiańskiego. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów sporządzono wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedyn- Nasilenie ilościowe \vystępowanin elementów kultury związanych ;~ tradycjami wiańskimi wg danych Atlas der dClltschcn Volkskllndc 1 - Występowanie współwystępowanie współwystępowanie 1-2 elementów; 2 - współwystępowanie 3--5 clemcntt'J'.v; 3 4 -- współwystępowanie 9-13 e!cmentóv,;; 'j -elementów; G współwystępowanie 17-19 l'!cmentó" 6-8 elementów; 14-16 sło- �Elnoyrojic.:ne pr:eslanki wyznuc:aniu pogranicz il etnicznych c:z\ch mapach ADV, ale ten sam element śledzono na kilku mapach. \\T ten sposób sztucznie niejako rozbite elementy kulturowe na kilku mapach gromadzono na jednej, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. :l, Szczególną uwagę zwrócono na \vystępowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie .kontekst). Ogółem wykonano :34 mapy w oparciu o 57 map zawartych w ADV 20, którEc stanowih- podstawę do wykonania przedstawionej mapy zbiorczej. 'I'Vykreślnne na prezentowanej mapie warstwice wskazują strefy odznnza.IC!ce sit; nasyceniem ilościowym określonych elementów kulturowych na rozpatryv,';:myITI- 6trszarze. Jedna warstWIcanie oznacza jednego zasięgu, ]ecz wysh;pO\vanie pewnej ilości zjawisk (obojętnie których). Dla ~vic?kszej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmujące wiec ej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstw'ic, charakteryzując\ch sic; wvstc;powaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do streh najwi(,'kszej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjav,;isk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak ::I'zebiega zasic;g każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy do+\chczi.lsoww:h ujc;ciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za TO zyskuje sic: możliwość nowej interpretacji, odchodzącej od Tego, CO widziano \V krc;gach i warstwach kulturowych, a bliższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bowiem cd bo przedstawić nasilenie jednego elementu. co w etnografii jest trudne j ';'lało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępowanie róż:l\ch jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co po\voduje, ze Jościowc nowarstwienie tych elementów staje się- tak nieczytelne, że a~: r;iemożJ iwc do kartograficznego przedstawienia. Przywrócić tę _'z\telność' można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia jakościowegu przedstawjofl:-ch elementów i rozpatrując je tylko ze względu na :luśĆ' elerncntów współwystępujących na danym miejscu. Przyj(;tc założeni;) umożliwiły wskazanie: l) strefy obejmującej obszar Pulski zachodniej i północnej, wykazującej różnice pomiędzy tradycyjną, polslq J.:ultuq ludowiL a tradycyjną ludową kulturą niemiecką; 2) w ob:'I'bie tc',j strch obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi ~l(l\.'ćiańskimi .leszcze przed ukresem polskiego osadnictwa powojennego. Ś' J " \Vykonanc mapy dotyczą następujących zagadnień: nazw i zwyczajów po,"':'y' 11 13 mapy), urodzinowych (1), weselnych (1), dożynkowych (9), dorocznych ,-,':',)Zar,y('il :h\\'veh i'l, nkrc,;cm -,\:LTZl'11 5wi,jt 16). Bożego inOitrumcntów Narodzenia muzycznych (6), Vlie1kanocy (1) i form (2), potraw kołysek (l), obrzę, �ZOFIA STASZCZ AK Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum nawiększej ilości współwystępujących elementów kullurow\'ch obejmu e teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słahiej, a e również silnie zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak takiego zogniskowanego centrum. Wyraźnie zaznaczy ta się_także odrt~bność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady r słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych niernieckicn i np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji mogą stanowić potwierdzenie znanego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych efXlkach opierała się często na substracie etnicznym słovviańskim. choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższ,! pozvcjE: ekonomiczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego byb bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobn.v ślad b,vwa uważane występowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i Dolnyn, Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przedstawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobnie nasilenie występowania e1e* mentów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby poż'ldane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplementarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. 0ci zachodu przenikały przecież do Polski za pośrednictwem Niemiec, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germm'lskiej. podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tvlke wpływy polskie i słowiańskie. Poza tym w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległ zatarciu szereg elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejszą wydaje się rekonstrukcja prz~'de wszystkim tego. co przez wieki było wypierane i majol'\·zowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji d,\'namiki kultury~ ~ie przez .ustalenie chron~logii, które w etnografii ~.est cz(,'sto \\·ątfliwe'$ l nawet me przez typologIczne odtwarzame ewolucJI, lecz przez S,Wlerdzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć. iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską. niż niemiecką, silniej utrz:vmał się dany substrat etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona ~1 na powszechne. specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana proced!.I!'E! I 21 R. Linton, The Study oJ !vIan, New York 1936, s. 282. �Etnof}Tnjiczne przesłanki wyznaczania pogranic~ etnicznych pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych elementów kultury właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w tym wypadku - miernik tragicznego rozdarcia, któremu dopiero najnowsze dzieje położyły kres. ZOFIA STASZCZAK THE ETHNOGRAPHIC CONDITIONS FOR DETERMINING ETHNIC BOUNDARIES (USING THE POLISH-GERMAN CULTURE BORDER AS AN EXAMPLE) (S u m m ar y) The purpose of the article is to consider the usefulness oi' ethnographic data establishing ethnic boundaries. The possibilities for ethnography in this area do not seem to be greater or lesser when compared with related disciplines such as history, linguistics or archeology. The identification of an ethnic and cultural Loundary where there is a "healthy" ethnic group, i. e. one based on the organic unity ol' the subjective and objective criterion of a nation, is controversial. However. on those borders where there is a pathological break not only in the consciousness and objective national belonging but also in the various elements of this objective belonging (c. g. language and culture), one can and one should consider these phenomena separately as indications of ethnic differentiation. On the basis of data contained in the A t l a s d e l' d e u t s c h e n Vol k s k u n d e in six fascicles published in the years 1936-39 and in three fascicles 01 &. new postwar series from 1958-62, an attempt to mark the Polish-German culture border as a zone characterized by the quantitative increase of definite elements of culture was presented. This is in accordance with the principle of understanding culture as a structure, though not with regard to the functional connections ol' the elements, but as a certain type of quantitative proportion. In determining boundaries of culture it seems that the cooccurrence of the largest possible number of culture factors connected with a specific ethnic area and their density in a given area are oj' basic importance. This density ol' culture elements cannot be ascertair:cd by studying the convergence of ranges of culture elements demarcated by lines (at times very diffuse) as has been done up to now-taking the border area to be a boundary and not a zone. With the aid oj' a systematic cartographic comi)ination ol' typological units, purposely scattered about by the German editors. they obtained data that significantly differentiated western Poland from the rest of Germany. A map was shown on which the contour lines showed zones marked 1,1 �ZOFIA STASZCZAK by a quantitative saturation of definite culture elements in a given area. Or.e contour line does not indicate one range, but the occurrence of a certain number of phenomena (unimportant which ones). The method presented indicates the possibility of reading ranges of culture elements like the contour lines in physical geography. These assumptions made possible to show: 1) a zone in northern and western Poland that showed differences between traditional Polish folk culture and traditional German folk culture and 2) - within this zone - areas especially saturated with Polish and Slavic traditions even before the Poles settled these areas after the war. This is the area of Lower Silesia and the Opole voivodeship where the center of the largest number of co-occurring culture elements is in the southeastern section of the Opole voivodeship. Somewhat weaker, though still fairly strong, is Pomerania where there is no such focal point. The area along the northern Czech-German border was also distinct, \vhile the areas of the Zielona Góra voivodeship, Warmia and Mazuria were less so. This type of map is a new attempt to reconstruct the dynamics or culture not by establishing typology, which in ethnography is oIten of doubtful value, but by establishing the quantitative strata of phenomena, It looks as if one can assume t'1at wherever a greater number of phenomena definitely connected more with Polish tradition than with German was centered, the given ethnic substratum wa:; more strongly preserved. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e9fbce9f63c834d90dd04d91f0d693f.pdf 5e9bfa34249355274c4c5c6e0cec5456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3314 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.117-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz Czesław Robołycki Ludwik Stomma Ryszard Tomicki Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O S Ł O W N I K A , Cz. I EDMUND RONALD LEACH L e a c h ( u r 1908) — p r o f e s o r a n t r o p o l o g i i społecznej w K i n g s C o l l e g e , C a m b r i d g e . Jest k o n w e r t y t ą — w A n g l i i rzecz t o n i e r z a d k a — szczególnego j e d n a k r o d z a j u : b ę ­ dąc p r z e z długie l a t a funkcjonalistą n a w r ó c i ! się m i a ­ n o w i c i e n a s t r u k t u r a l i z m . „ N a w r ó c e n i e " n i e w y d a się t u określeniem p r z e s a d n y m , jeśli u z m y s ł o w i m y sobie r o z m i a r przepaści ś w i a t o p o g l ą d o w e j między obydwoma kierunkami, zakorzenionymi w biegunowo odmiennych t r a d y c j a c h f i l o z o f i c z n y c h . F u n k c j o n a l i z m t k w i przecież w typowo angielskim empiryzmie i zamiłowaniu do k o n k r e t u , s t r u k t u r a l i z m zaś — w e f r a n c u s k i m r a c j o ­ n a l i z m i e i p r e d y l e k c j i do porządku l o g i c z n e g o . Pierwszy uważa za w ł a ś c i w y p r z e d m i o t badań r z e c z y w i s t e z a c h o ­ w a n i a społeczne, „to co z r o b i o n e " — a r t e f a k t y , zaś d r u ­ g i — i d e e rządzące t y m i działaniami, wyrażające je n o r m y , ,,to co p o w i e d z i a n e " (albo i „ p o m y ś l a n e " — m e n t a l - f a k t y ) . F u n k c j o n a l i z m l e k c e w a ż y religię, s t r u k ­ t u r a l i z m — ekonomię. W t a k i b i e g u n o w y sposób p r z e d ­ s t a w i a oba k i e r u n k i — postulując z a r a z e m i c h k o m p l e mentarność — s a m L e a c h . W y z n a j e w p r a w d z i e , że „ w głębi serca w d a l s z y m ciągu pozostał funkcjonalistą" jeśli j e d n a k oceniać go n i e po i n t e n c j a c h , lecz p o p u ­ b l i k o w a n y c h r e z u l t a t a c h , t o okaże się, że przestał n i m być p r z e d p o n a d 20 l a t y . I n s p i r a t o r e m p r z e ł o m u był z pewnością C l a u d e Levi-nStrauss. Słynna książka L e a cha z o w e g o o k r e s u , zatytułowana w y z y w a j ą c o Antro­ pologia przemyślana na nowo — Rethinking Anthropology, L o n d o n 1961 — z a w i e r a szkice n a t e m a t s y s t e ­ m ó w p o k r e w i e ń s t w a już w d u c h u f r a n c u s k i e g o s t r u k turalizmu. Jedyny odbiegający o d t e m a t y k i społecz­ n e j krótki esej n a t e m a t s y m b o l i c z n y c h przedstawień czasu p r e z e n t u j e k i l k a istniejących w różnych k u l t u ­ r a c h sposobów wyrażania t e j i d e i : k o n c e p c j a czasu nieodwracalnego (liniowego), koncepcja czasu powra­ cającego (kolistego) i wreszcie wahadłowe widzenie g o j a k o ciągu o s c y l a c j i między b i e g n ą c y m i opozycja­ m i . Taką w ł a ś n i e w i z j ę nieść m a m i t o l o g i a grecka; L e a c h d o w o d z i t e g o ujawniając o p o z y c j e b i n a r n e , za­ w a r t e w m i c i e o K r o n o s i e ( p i e r w o t n a rozrodczość — p o t e m ©kastrowanie, p o ż a r c i e d z i e c i — zwymiotowa­ n i e i c h , upadek z Niebios w Podziemia itd.). Zary­ s o w u j e teorię święta j a k o m o m e n t u z a t r z y m a n i a w a ­ hadła m i ę d z y j e d n y m interwałem czasowym a na­ stępnym, ilustrując ją współczesnymi europejskimi zwyczajami. W schemacie t y m święto p r z e b i e g a •— po u s t a n i u czasu ś w i e c k i e g o — w c y k l u zorganizo­ wanym przez dwie pary opozycji binarnych: jako całość jest o d w r ó c e n i e m porządku p r o f a n i c z n e g o , w j e ­ go obrębie zaś f a z a wstępna ( p o w a g a i f o r m a l i z a c j a , odpowiadające „śmierci" starego) j e s t przeciwstawna wobec fazy końcowej (karnawał i m a s k a r a d a , o d p o ­ wiadające „odrodzeniu" nowego). D a l s z e p r a c e poświęcone są p o s z u k i w a n i o m z n a c z e ­ n i a . Już a r t y k u ł Magical hair „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " , v . 88, 1958, s t a n o w i próbę o d ­ p o w i e d z i n a p y t a n i e , n a j a k i e j z a s a d z i e e t n o l o g może orzekać, co „ z n a c z y " d a n y s y m b o l . A n a l i z o w a n y m p r z y ­ k ł a d e m są w ł o s y , których w z r o s t w w i e l u k u l t u r a c h k o ­ j a r z o n y j e s t z płodnością, seksem, podczas g d y s t r z y ­ żenie m o ż e symbolizować kastrację, o b r z e z a n i e , zakaz stosunków s e k s u a l n y c h i t d . Choć n a g ł ó w n e p y t a n i e a u t o r n i e m a o d p o w i e d z i (dziś z a p e w n e o d w o ł a ł b y się do k o n c e p c j i „logiki k o n k r e t u " (to j e d n a k w t o k u r o z ­ p r a w i a się z wyjaśnieniem p s y c h o a n a l i t y c z n y m , w t a m ­ t y c h l a t a c h jeszcze kuszącym. M i m o że a k u r a t w k w e s ­ t i i „seksualnej s y m b o l i k i w ł o s ó w " zgadzałoby się o n o z interpretacją etnologiczną, t o j e d n a k — j a k s t w i e r ­ dza — oba tłumaczenia odnoszą się d o zupełnie i n n y c h rzeczywistości (tam — prywatnych, jednostkowych, z gabinetu psychiatry, t u — publicznych, k u l t u r o w y c h ) i t a k j a k n i e wykluczają się n a w e t g d y są sobie p r z e ­ c i w s t a w n e , t a k też n i e wspierają się w z a j e m n i e , n a ­ w e t jeśli się p o k r y w a j ą . A r t y k u ł Antropologiczne aspekty języka: o rodza­ jach zwierząt i brzydkich wyrazach (Anthropological aspects of language: animal categories and verbal aluse, 1964, p r e z e n t u j e p r a w d z i w i e strukturalną już a n a ­ lizę k i l k u s p l e c i o n y c h ze sobą p r o b l e m ó w : t a b u j ę z y ­ k o w y c h , sposobu k a t e g o r y z o w a n i a zwierząt, p o ż y w i e n i a i k o b i e t . L e a c h p o k a z u j e t u p a z u r a n a l i t y k a , który p e w ­ n i e czuje się w e g z o t y c z n y m birmańskim t e r e n i e , z n a subtelności m i e j s c o w e g o języka i k u l t u r y ( w A z j i p o ­ ind.-(wschodniej pracował j a k o oficer b a d a w c z y ) z d r u ­ g i e j zaś s t r o n y p o t r a f i śmiało poruszać się n a g r u n c i e angielskich zwyczajów językowych, przy c z y m — p o ­ w i e d z m y t o w p r o s t — z dużą swobodą, b y n i e rzecz prodylekcją sięga do t y c h o b s c e n i c z n y c h , łączących się ze s f e r a m i seksu i w y d a l a n i a . T ę samą łatwość m ó w i e ­ n i a o rzeczach n i e nadających się do d r u k u będ/.ij można zauważyć w bodaj wszystkich jego pracach. Dzięki n i e j d o w i a d u j e się c z y t e l n i k n a d r o d z e jakich to skojarzeń językowych patronem „Playboya" jest n i e w i n n y króliczek, j a k i e asocjacje odciskają się na d z i e j a c h różnych słów, powodując i c h nieużywanie. T a w ł a ś n i e sfera r z e c z y z a k a z a n y c h s t a n o w i g ł ó w n y przedmiot analizy. Logikę tabu bada Leach czysto s t r u k t u r a l n i e , wychodząc z założenia, iż e l e m e n t t e n j e s t o p e r a t o r e m b i n a r n y c h k l a s y f i k a c j i , k t ó r e umysł n a ­ r z u c a n a jednolitą przecież rzeczywistość. T a b u służyć m a d o o d d z i e l e n i a j e g o o d świata i d o u s t a n o w i e n i a d a l s z y c h p r z e d z i a ł ó w między o b i e k t a m i . A b y móc j e ­ d n o z n a c z n i e k l a s y f i k o w a ć t r z e b a stłumić w s z y s t k o t o , co z n a j d u j e się n a g r a n i c y k l a s . L e a c h d a j e t u przykład w y d z i e l i n c z ł o w i e k a ; s u b s t a n c j e t e są intrygujące, t o z a s a d n i c z o d w u z n a c z n e , utrudniające o d p o w i e d ź n a p y ­ t a n i e „ c z y m j e s t e m w odróżnieniu o d r e s z t y świata'', „ g d z i e są m o j e g r a n i c e " — a więc p i e r w s z e w ą t p l i w o ś c i dziecka. Takie właśnie o b i e k t y graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychot o m i c z n e j k l a s y f i k a c j i mogła działać s k u t e c z n i e muszą zostać usunięte c z y l i c e l o w o z a p o m n i a n e , stłumione, pokryte zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do d w ó c h k l a s jednocześnie. F o r m u ł a iż t a b u (oraz wszelkie s a k r u m ) jest „zarówno p j a k i o o p " p o w t a r z a ć się będzie odtąd często w p r a c a c h L e a c h a . Z tej zasady m a wynikać tabuizacja zwierząt d o ­ m o w y c h — j a k o d w u z n a c z n y c h , pośrednich pomiędzy 117 �człowiekiem a otoczeniem zewnętrznym; naruszeniem o w e g o t a b u b y ł o b y w y z w i s k o z w i e r z ę c e w r o d z a j u ,,ty świnio, s u k i n s y n u " i t d . Opierając się n a s t w i e r d z o n y m p r z e z etnologię s y m b o l i c z n y m z w i ą z k u między jedze­ n i e m a s e k s e m L e a c h s t a w i a tezę, że sposób, w j a k i w d a w n e j k u l t u r z e k l a s y f i k u j e się z w i e r z ę t a ze wzglądu n a i c h jadalność, o d p o w i a d a s p o s o b o w i , w j a k i k l a s y ­ f i k u j e się l u d z i ze w z g l ę d u n a i c h przydatność do związków seksualno-małżeńskich. Za Lévi-^Straussern p r z y j m u j e , iż n a w e t z a k a z k a z i r o d z t w a n i e m a n a L u r a l n e g o u z a s a d n i e n i a , zaś z własnego p o b y t u w dżungli w i e , że „wszystko j e s t j a d a l n e " , t a k więc j a k i e k o l w i e k r e s t r y k c j e w o b u t y c h d z i e d z i n a c h mają c h a r a k t e r a r ­ b i t r a l n y , k u l t u r o w y . O b i e g r u p y o b i e k t ó w p o w i n n y być z a t e m a n a l o g i c z n i e u s z e r e g o w a n e , zaś o d p o w i a d a j ą c e so­ b i e k l a s y z w i e r z ą t i l u d z i p o w i n n y być w r ó w n y m s t o p ­ n i u u z n a w a n e za nadające się — l u b n i e — do m a ł ­ żeństwa ( l u d z i e ) i j e d z e n i a (zwierzęta). K r y t e r i u m sze­ r e g o w a n i a s t a n o w i d l a L e a c h a odległość od ego; p=y i k o t y są w E u r o p i e u z n a n e za n i e j a d a l n e , zaś n a z w y i n n y c h b l i s k i c h człowiekowi zwierząt stanowią tabj — co o d p o w i a d a z a k a z o w i k a z i r o d z t w a i małżeństwa kuzynów pierwszego stopnia. N a t o m i a s t na zwierzęta z d a l e k i e g o l a s u można polować, t a k j a k można żenić się z k o b i e t a m i zza l a s u . I m d a l e j o d d o m u , t y m b a r ­ dziej k o b i e t y nadają się do żeniaczki, zaś zwierzęta do j e d z e n i a (a n a z w y i c h przestają być t a b u ; n i e m i a ­ łoby sensu w y z w i s k o „ t y niedźwiedziu p o l a r n y " ) . W y w o d y t e wydają się m o c n o sztuczne, są n a t o ­ miast d o b r y m przykładem t y p o w e g o d l a s t r u k t u r a l i z m u z a i n t e r e s o w a n i a różnymi k l a s y f i k a c j a m i i s z u k a n i a o d powiedniości p o m i ę d z y n i m i . Jest t o w i ę c pokazowa p r e z e n t a c j a m e t o d y , z pomocą której a u t o r chciał j e d ­ n a k c h y b a z b y t w i e l e wyjaśnić i s a m znalazł się w t y m s a m y m m i e j s c u , w k t ó r y m później u l o k u j e z ironią L é v i - S t r a u s s a : „ w świecie g d z i e w s z y s t k o j e s t m o ż l i w e , ale n i c n i e j e s t p e w n e " . P r z e j d ź m y j e d n a k d o omówienia z n a c z e n i e k o n k r e t n i e j s z y o h a n a l i z , które uznać c h y b a należy za n a j c i e ­ kawsze w d o r o b k u E d m u n d a Leacha — na t e m a t m i t o ­ logii biblijnej. J a k wiadomo, zarzucano strukturalbmowi ( P a u l R i c o e u r ) , iż n i e n a d a j e się d o a n a l i z y p r z e k a z ó w o c h a r a k t e r z e b a r d z i e j h i s t o r y c z n y m niż t o t e m i c z n o - k l a s y f i k a c y j n y m , t a k i c h j a k B i b l i a czy m i t y i n d o e u r o p e j s k i e . W o d p o w i e d z i L e a c h p r o p o n u j e śmiało t r a k t o w a ć Biblię j a k o miit. M ó w i to w b r e w całej t r a ­ d y c j i o r t o d o k s y j n e j b i b l i s t y k i i s a m e m u Lévi-Straussow i (który t y m m o t y w o w a ł s w o j e d e s i n t e r e s e m e n t d l a t e m a t u ) , traktującym P i s m o św. j a k o a m a l g a m a t t e k s ­ t ó w f a ł s z y w y c h i p r a w d z i w y c h , relacjonujących chro­ n o l o g i c z n i e — choć w zniekształceniu — historię, a w i ę c j a k o zbiór p r z e k a z ó w , których k r y t y c z n a a n a l i z a p o z ­ w o l i w y w n i o s k o w a ć , co z d a r z y ł o się n a p r a w d ę p r z e d p a r o m a tysiącami l a t . „ Z l e p i e n i e j a j e k z j a j e c z n i c y j e s t zajęciem p r a c o c h ł o n n y m i n i e p o p r a w i a j e j s m a k u " — i r o n i z u j e n a t e m a t t a k i c h z a b i e g ó w (The legitimacy of S o l o m o n . S o m e structural aspects of Old Testament history, ..Archives Européennes de Sociologie", V I I , 1, 1966). P a r t i e h i s t o r y c z n e i f i k c y j n e S t a r e g o T e s ­ t a m e n t u zlały się b o w i e m w jednolitą masę m i t o - h i s toryczną, która funkcjonowała j a k o s a n k c j a d l a s t a n u społeczeństwa ż y d o w s k i e g o w czasie g d y d a n a część t e k s t u b i b l i j n e g o osiągała — dzięki p r a c y r e d a k t o r ó w — stabilność kanoniczną. Działo się to i t a k dużo p ó ź ­ n i e j niż m o g ł y r o z g r y w a ć się o p i s y w a n e wydarzenia, a w i ę c historyczność p r z e k a z u j e s t z n i k o m a . S k o r o t a K , to n i e w a r t o dociekać, co zdarzyło się n a p r a w d ę a co j e s t m i t e m , a l e należy spytać d l a c z e g o właśnie p e w n e fakty, prawdziwe i f a ł s z y w e b y ł y zapamiętane, i n n e zaś — m i m o że p r a w d z i w e — zostały z a p o m n i a n e . 118 O d p o w i e d ź b r z m i : bo t a k i właśnie zespół f a k t ó w układał się w s t r u k t u r a l n y s c h e m a t , stały d l a różnych b i b l i j n y c h opowieści. Z d a n i e m s t r u k t u r a l i s t y znaczenia poszczególnych i n f o r m a c j i w każdej opowieści szukać należy w i c h układzie; najważniejsza j e s t więc n i e z a ­ wartość treściowa t e k s t u , ale różnice s c h e m a t u między różnymi opowieściami. T a k właśnie a n a l i z u j e Leach K s i ę g ę R o d z a j u ; odsłoniwszy b i n a r n e k a t e g o r i e w m i ­ cie o s t w o r z e n i u świata u k a z u j e historię K a i n a i A b l a , Noego i synów, L o t a i córek, A b r a h a m a i S a r y etc. j a k o przekształcenie m i t u o A d a m i e i E w i e , j a k o , , w a sis as myth, „ D i s c o v e r y " , v. 23 n ° , 5, 1962). W t y m s a m y m m a t e r i a l e m i t o l o g i c z n y m , t y l e że w y r a ż o n y m w języku obrazów, odkrywa zasadnicze tożsamości p r z e d s t a w i o n y c h p o s t a c i , przejścia pomiędzy którymi tworzą serię równań t r a n s f o r m a c y j n y c h (Genesis Michała Anioła. Sfukturalistyczne uwagi o freskach zdo­ biących sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, tłum. p o l . „Literatura n a ś w i e c i e " , 5/1978). Analizę nowotestamentowej odwróconej analogii ż y w o t ó w Jezusa i św. J a n a C h r z c i c i e l a wykorzystuje j a k o p r z y k ł a d w p r o w a d z a j ą c y w metodę s t r u k t u r a l n e g o r o z u m i e n i a tekstów. O t o f r a g m e n t : „poczęcie o b u b o h a ­ t e r ó w j e s t n a d n a t u r a l n e , ale g d y M a r i a j e s t dziewicą, t o Elżbieta j e s t już z b y t s t a r a n a m a c i e r z y ń s t w o . O b i e one są k u z y n k a m i , a l e J a n należy d o l i n i i kapłańskiej, zaś Jezus do k r ó l e w s k i e j . J a n j e s t p r o r o k i e m ż y j ą c y m na puszczy, n o s i skóry zwierząt, ż y w i się szarańczą i d z i k i m m i o d e m — j e s t c z ł o w i e k i e m N a t u r y . Jezus j e s t ogłaszany k r ó l e m , żyje w mieście, j e s t s y n e m cieś­ l i — j e s t w i ę c c z ł o w i e k i e m k u l t u r y . P o d d a j e się c h r z t o ­ w i z rąk J a n a a w ó w c z a s t a m t e n p o d p o r z ą d k o w u j e m u się. W końcu J a n g i n i e p r z e z ścięcie, co w S t a r y m T e s t a m e n c i e j e s t r o d z a j e m śmierci zastrzeżonym d l a k r ó ­ l ó w , p o d c z a s g d y Jezus zostaje uśmiercony j a k p r z e s ­ tępca. Ś m i e r ć J a n a j e s t s p o w o d o w a n a p r z e z spisek sek­ sualny n i k c z e m n y c h kobiet, natomiast kobiety z oto­ czenia Jezusa są c n o t l i w e , choć j e d n a z n i c h to była jawnogrzesznica". Dalsza analiza p r o w a d z i do w n i o s k u , że o b a j b o h a t e r o w i e zamieniają się r o l a m i , zaś o g ó l ­ n i e biorąc m i t chrześcijański o k a z u j e się n o w ą w e r s j ą z n a c z n i e wcześniejszej opowieści ż y d o w s k i e j o M e s j a ­ s z u : „ Z a u w a ż m y , że w p r o c e s i e d r a m a t y z a e j i k o n t e k s t h i s t o r y c z n y opowieści staje się c a ł k o w i c i e n i e i s t o t n y ; n i e m a t o w końcu z n a c z e n i a , czy c o k o l w i e k z t e g o w y d a r z y ł o się „ n a p r a w d ę " w h i s t o r i i . P r z e k a z m i t y c z ­ n y jest p r a w d z i w y w s w y c h własnych k a t e g o r i a c h . " (Structuralism in Social anthropology, w: Structuralism. An Introduction, O x f o r d 1972). S z k i c e L e a c h a n i e są m o ż e n i c z y m w i ę c e j niż i n t e ­ l i g e n t n y m i pomysłowym „ćwiczeniem z L e v i - S t r a u s s a " p r o w a d z o n y m d a l e j niż chciałby t o robić s a m m i s t r z , w sposób n a d z w y c z a j j a s n y , n a m a t e r i a l e d o b r z e n a m z n a n y m , bez u c i e k a n i a w dżunglę indiańskich m i t ó w . L e k t u r ę u r o z m a i c a z a b a w n y , k o l o k w i a l n y j ę z y k i czesie e f e k t y p i r o t e c h n i c z n e . P o w t a r z a j ą c e się złośliwości p o d adresem „ Ż a b o j a d a " mają c h y b a zatuszować i n t e l e k ­ tualną zależność od m i s t r z a . Zresztą L e a c h n i e j e s t w y r o z u m i a l s z y d l a s w y c h a n g i e l s k i c h kolegów, w ś r ó d których m i a ł niegdyś zasłużoną opinię e n f a n t t e r r i b l e . Jest o n zatem świetnym n a u c z y c i e l e m n a wstęp­ n y m k u r s i e s t r u k t u r a l i z m u ; j a k o podręcznik d l a k u r ­ santów można polecić j e g o Culture and Communication. The logic by which symbols are connected, 1976. N i e ­ zastąpiony do w p r o w a d z e n i a w metodę — s a m ją d o ­ kładnie w y t e s t o w a ł — ś w i a d o m j e s t j e j u r o k ó w a z a ­ r a z e m ograniczeń. A l b o w i e m „ m o ż e j e d n a k paść p y ­ t a n i e : j a k i j e s t cel t a k i e g o s t r u k t u r a l n e g o p o r ó w n a n i a ? Jeśli n a w e t d o w i e d z i o n e z o s t a n i e podobieństwo s c h e m a ­ t ó w — co t o n a m daje? N a t o p y t a n i e n i e m a m o d - �p o w i e d z i w p r o s t . Przyjemność jaką d a j e a n a l i z a s t r u k ­ t u r a l n a m a do pewnego stopnia c h a r a k t e r estetyczny. T a k j a k m a t e m a t y k c z u j e , że rozwiązanie eleganckie j e s t „ l e p s z e " niż n i e z g r a b n e r o z w i ą z a n i e t e g o s a m e g o p r o b l e m u , t a k i s t r u k t u r a l i z m u n i e można oceniać w ą s ­ k o , podług k r y t e r i ó w p r a k t y c z n y c h , w r o d z a j u : „czy t e n k i e r u n e k p r o w a d z i do jakichś użytecznych r e z u l t a ­ tów". Pokazanie elegancji „nieświadomych operacji umysłu l u d z k i e g o " samo w sobie j e s t wartością, n a w e t jeśli n i e z b y t d o b r z e w i e m y , co t o za c z y n n i k działa j a k o ów „umysł l u d z k i " . J.S.W. CLAUDE LEVI-STRAUSS S t r a u s s ( u r . 1908) n i e j e s t oczywiście t w ó r c ą s t r u k t u ­ r a l i z m u (początek tego n u r t u w n a u c e z w y k ł o się r a ­ czej w i ą z a ć z pośmiertną edycją w y k ł a d ó w F e r d y n a n ­ da d e S a u s s u r e ' a — Cours de linguistique générale, 1916; o r a z z p r a c a m i j ę z y k o z n a w c ó w ze szkoły ge­ n e w s k i e j i koła p r a s k i e g o ) ; n i e j e s t r ó w n i e ż p r e k u r s o ­ r e m z a s t o s o w a n i a m e t o d y t y p u s t r u k t u r a l n e g o do badań nad dyskursem m i t y c z n y m (tu wyprzedza go choćby Włodzimierz Propp). A j e d n a k przełom strukturalny w e t n o l o g i i ( i szerzej: w n a u k a c h społecznych) w i ą ­ z a n y j e s t zawsze i j e d n o z n a c z n i e z n a z w i s k i e m L é v i -Strauss. Bodaj najpełniejszego wyjaśnienia tego p o ­ z o r n e g o p a r a d o k s u d o s t a r c z a n a m artykuł s a m e g o C l a u de'a L é v i - S t r a u s s a Struktura i forma. Refleksje nad dziełem Włodzimierza Proppa („International Journal of S l a v i c L i n g u i s t i c s a n d P o e t i c s " t . I I I — 1930). Cóż zarzuca w n i m f r a n c u s k i antropolog a u t o r o w i M o r ­ f o l o g i i bajki? — P r z e d e w s z y s t k i m połoiwiczność, za­ t r z y m a n i e się n a p o z i o m i e z b y t b l i s k i m e m p i r i i , b r a k k r o p k i n a d „ i " . P r z y j m u j ą c koncepcję zawartą w Ant­ ropologii strukturalnej są t o bez wątpienia zarzuty zasadne. „ P i r a m i d a p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n a " struktu­ r a l i z m u w jego post^straussowskim w y d a n i u przedsta­ w i a się b o w i e m następująco: 1 a. zasada opozycji (inwersji) zasada m e d i a c j i b. zbiór p a r o p o z y c j i elementów m e d i a c y j n y c h (konotacji) c. dcnotacje elementów opozycyjnych i mediacyjnych d. układy wybranych desygnatów — mitemów e. kombinacje i przetworzenia uzyskanych mitemów (fabuły, w i e r z e n i a , p r z e ś w i a d c z e n i a ) I n n y m i słowy ostatecznym odniesieniem jest d l a Lévi- S t r a u s s a u m y s ł l u d z k i i p r o c e s y myślenia ( t u w s p i e r a go w y d a t n i e J e a n Piaget), z k t ó r y c h , a ściślej — z i c h odzwierciedlenia w u n i w e r s a l i a c h językowych (Roman J a k o b s o n , C h a r l e s F. H o c k e t t ) w y w o d z i o n p o d s t a w o w e p r a w a rządzące strukturą (a.). P r a w a t e , c z y raczej z a ­ sady, mają c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — d o p i e r o w i ę c g d y za z m i e n n e z d a n i o w e p o d s t a w i o n e zostaną w i c h f u n k c j i zdaniowej konkretne zdania (elementy opozycyj­ ne), f u n k c j a przekształci się w z d a n i e (konkretną o p o ­ zycję). K a ż d a k u l t u r a o p e r u j e p r z y t y m s p e c y f i c z n y m (i w p e w n y m z a k r e s i e z m i e n n y m ) z e s t a w e m opozycji i e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h (b.), p r z y c z y m każdy z c z ł o ­ n ó w o p o z y c j i i m e d i a c j e są d e n o t a t a m i z b i o r u d e s y g n a ­ t ó w ( c ) , k t ó r e z k o l e i łączą się w m i t e m y (d.) — b u d u ­ lec w s z e l k i e j fabuły (e.). T y m c z a s e m W ł o d z i m i e r z P r o p p ograniczył się w s w o i c h a n a l i z a c h d o t r z e c h niższych pięter (c., d., e.), c z y l i — j a k pisze A n n S h u k m a n — „sformalizował o n s c h e m a t s y n t a g m a t y c z n y b a j k i , j e d ­ nakże n i e s f o r m a l i z o w a ł p o z i o m u p a r a d y g m a t y c z n e g o " ; wskazał drogę, j e d n a k n i e ośmielił się l u b n i e m ó g ł ( t r z e b a pamiętać, że k o n c e p c j a o p o z y c j i f o n o l o g i c z n e j d o ­ p r a c o w a n a została p r z e z M i k o ł a j a T r u b e c k i e g o już p j p o w s t a n i u Morfologii bajki) pójść nią do końca. Istota dokonanego przez C l a u d e LéviiSraussa p r z e ­ łomu zasadzałaby się w i ę c n a k o n s e k w e n c j i uogólnienia i w y m i a r z e a m b i c j i poznawczych? Zapewne. Wszakże r ó w n i e , jeśli n i e b a r d z i e j i s t o t n y m osiągnięciem a u t o r a Myśli nieoswojonej wydaje się u c z y n i e n i e z owych ogólnych z a s a d użytecznego praktycznie instrumentu analizy. W swojej „najczystszej" metodologicznie, w z o r ­ c o w e j p r a c y G i o s m a s e k ( L a voie des masques, Ge­ n è v e 1975) p i s z e o n : „ J a k ż e i l u z o r y c z n e są złudzenia, k t ó ­ r y m u l e g a p o dziś dzień w i e l u e t n o l o g ó w i h i s t o r y k ó w s z t u k i , iż m a s k a j e s t c z y m ś n a kształt r z e ź b y , czy o b r a ­ z u i m o ż e być i n t e r p r e t o w a n a s a m a w sobie, p o p r z e z t o co w y o b r a ż a l u b p r z e z s w o j e z a s t o s o w a n i a d e k o r a ­ cyjne i r y t u a l n e . M a s k a b o w i e m n i e istnieje sama w so­ b i e lecz o d w o ł u j e się z a w s z e d o i n n y c h m a s e k r z e c z y w i ­ s t y c h l u b p o t e n c j a l n y c h , k t ó r e m o g ł y b y ją zastąpić. (...) Sens m a s k i n i e t k w i w i ę c w t y m , co o n a p r z e d s t a w i a , lecz w t y m , co przeobraża, c z y l i w t y m w ł a ś n i e p r z e c i w c z e m u ( w z a m i a n za co) p r z e d s t a w i a . P o d o b n i e j a k m i t , m a s k a jednocześnie o z n a j m i a i z a p r z e c z a ; r ó w n i e i s t o t ­ n e j e s t w n i e j t o co u k a z u j e j a k i t o , co w y k l u c z a " . N a dobrą s p r a w ę j e s t t o w ł a ś c i w i e bezpośredni w y k ł a d 1. zasady, i ż k a ż d y k o n k r e t n y m i t e m d a n y n a m w r z e c z y ­ wistości k u l t u r o w e j j e s t t y l k o j e d n y m z m o ż l i w y c h d e ­ sygnatów przynależnych d o u t a j o n e j d e n o t a c j i ; 2. k o n ­ cepcji opozycji nacechowanego w stosunku do nienacec h o w a n e g o ( M . T r u b e c k i ) . A j e d n a k dzięki t e m u w y k ł a ­ d o w i z j a w i s k o „ m a s k a " j a w i się n a g l e w zupełnie n o ­ w y m świetle. J a k zaś olśniewające i d e m a s k a t o r s k i e b y ­ w a o w o światło w y k a z a ł d o b i t n i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s w L e totémisme aujourd' hui (tłum. p o l s k i e : Tote­ mizm, W a r s z a w a 1968). W i s z y s t k i e a r g u m e n t y , p r z y p o ­ m o c y k t ó r y c h r o z b i j a o n s t a r e k o n c e p c j e t o t e m i z m u są t u t a k ż e w g r u n c i e r z e c z y bezpośrednimi p o c h o d n y m i najogólniejszych z a s a d s t r u k t u r a l i z m u . I t a k t e z y R a y ­ monda F i r t h a , Jamesa Frazera i W i l l i a m a H . Riversa zostają o d r z u c o n e , g d y ż uwzględniają t y l k o p o j e d y n c z e człony o p o z y c j i — t y l k o t o , co t o t e m „przedstawia i o z n a j m i a " ; k o n c e p c j e A d o l p h u s a P. E l k i n a , gdyż i m p l i ­ kują przyjęcie klasyfikacji niedychotomieznej; teorie Bronisława Malinowskiego, gdyż zaprzeczają regule dwoistego c h a r a k t e r u z n a k u ( „ K a ż d y znak jest z j e d n e j s t r o n y — p o w i ą z a n i a m i ę d z y f o r m ą a stroną z n a c z e n i o ­ w ą — d o w o l n y , z d r u g i e j — po o b i e k t y w i z a c j i społecz­ nej — obowiązujący"). Tej ostatniej k o n t r o w e r s j i w a r t o poświęcić c h w i l ę u w a g i . B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w i ą ż ą c zasady d o b o r u f o r m t o t e m ó w ze statystyką użytecznoś­ c i gospodarczej o d p o w i a d a j ą c y c h i m g a t u n k ó w z w i e r z ę ­ c y c h i roślinnych z a p r z e c z a — p o w t ó r z m y — r e g u l e d w o i s t e g o c h a r a k t e r u z n a k u , a ściślej t e j j e j części, k t ó ­ r a m ó w i o dowolności powiązania m i ę d z y formą i s t r o ­ ną znaczeniową z n a k u . W y k a z a n i e t e g o w i n n o już w ł a ś ­ c i w i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s o w i wystarczyć. Tymczasem 110 I �d u b l u j e o n k r y t y k ę tez t w ó r c y f u n k e j o n a l i z m u ukazując i c h bezzasadność r ó w n i e ż w o p a r c i u o szczegółową a n a ­ lizę d a n y c h e m p i r y c z n y c h . Jakiż j e s t sens t e g o z a b i e ­ gu? — C z y ż b y poniósł a u t o r a Totemizmu polemiczny t e m p e r a m e n t l u b c h o d z i ł o m u o dodatkową, intymną s a ­ tysfakcję? — Satysfakcję, iż rzeczywistość k u l t u r o w a p o ­ twierdza r u d y m e n t a l n e założenia strukturalizmu? - A czemuż b y n i e ! W a r t o przecież z w r ó c i ć u w a g ę , ż e t a s i e m c o w e i p r z e ­ w a ż n i e dość mało j a s n e ( w P o l s c e m . i n . : J e r z y K m i t a , M i e c z y s ł a w A . K r ą p i e c , A n t o n i B . Stępień, B o g d a n S u ­ c h o d o l s k i ) , żeby n i e wspominać o k o m p l e t n i e i g n o r a n c ­ k i c h , p o l e m i k i z dziełem C l a u d e Lévi-Straussa pozosta­ w a ł y z r e g u ł y n a e t a p i e f i l o z o f i c z n y c h i m p l i k a c j i stoso­ w a n e j przezeń m e t o d y . K o n k r e t n e , p a r e x e l l e n c e e m p i ­ r y c z n e s u k c e s y s t r u k t u r a l i z m u b y ł y i są n a d a l p o m i j a ­ ne w s t y d l i w y m m i l c z e n i e m przez przeciwników. A prze­ cież n i e odwołują się n a w e t do p o m n i k o w y c h M y t h o ­ l o g i q u e s ( P a r i s , t . I — 1964, t . I I — 1966, t . I I I — 1968, t. I V — 1971) — przedstawić można s z e r e g p r z y k ł a d ó w (np. a n a l i z a z j a w i s k a a w u n k u l a t u ) teoretycznego w y p r a ­ c o w a n i a przez Claude Lévi-Straussa m o d e l i z j a w i s k a n ­ tycypujących p r a w i d ł o w o rzeczywistość kulturową — osiągnięcie, k t ó r y m n i e może się pochwalić żaden z u p r z e d n i c h kierunków w etnologii. T r u d n o się w i ę c d z i w i ć , że w b r e w k r y t y k o m i p e w ­ n y m d r o b n y m n i e k o n s e k w e n c j o m wskazań m e t o d o l o g i c z ­ n y c h C l a u d e Lévi-Straussa p i e r w s z e p o k o l e n i e a n t r o p o ­ logii strukturalnej (m. i n . : L u c de Heusch, Jean-Marie A u z i a s , B e r n a d e t t e B û c h e r ) poszło d o k ł a d n i e śladami m i s t r z a lękając się j a k i c h k o l w i e k odstępstw, czy k o r e k t u r . N u r t t e n , acz n a d a l ż y w y w e t n o l o g i i f r a n c u s k i e j okazał się j e d n a k s t o s u n k o w o mało płodny i t w ó r c z y . S z y b k o n a t o m i a s t dało się stwierdzić, że d z i e ł o m e t o d o ­ l o g i c z n e C l a u d e L e v i - S t r a u s s a w c h o d z i z łatwością w z w i ą z k i z k o n c e p c j a m i p o k r e w n y m i , p r z e z co s t a n o w i doskonałą platformę do d o s k o n a l e n i a narzędzi p o z n a w ­ czych i a p a r a t u r y pojęciowej. J a k jest t o w y k o r z y s t y ­ w a n e w s k a z u j e poniższy s c h e m a t r o z w o j u s t r u k t u r a l i z ­ m u , o p a r t y na a r t y k u l e Pierre M a r a n d y Strukturalism in Cultural Anthropology (1979): -I81B3 [3 W y d a j e się, że pobieżny n a w e t przegląd t e g o s c h e ­ m a t u upoważnia d o d w ó c h w n i o s k ó w : 1. W r o z w o j u e t ­ n o l o g i i dzieło C l a u d e L e v i - S t r a u s s a z a j m u j e m i e j s c e c e n ­ t r a l n e i k l u c z o w e ; 2. P o s z u k i w a n i a strukturalistów w y ­ szły już dziś d a l e k o p o z a j e g o u s t a l e n i a . N i e d o p r z y j ę ­ c i a j e s t w i ę c d y s k u s j a ze s t r u k t u r a l i z m e m ograniczająca się do d o r o b k u a u t o r a Smutku Tropików; z drugiej j e d n a k i s t r o n y n i e m a bez n i e g o s t r u k t u r a l i z m u . I d ł u g o 120 jeszcze d l a każdego, k t o chciałby pozyskać r u d y m e n ­ tarną choć w i e d z ę o t y m k i e r u n k u w e t n o l o g i i Mytyhologiąues, Antropologia strukturalna I i I I , Myśl nieoswojona, czy Totemizm będą l e k t u r a m i podstawo­ w y m i i niezbędnymi. A skądinąd — j a k ż e s c h o l a r s k i m i mdłym słowem jest „lektura", g d y m o w a o w s p a n i a ­ łej i n t e l e k t u a l n e j p r z y g o d z i e . L. ELEAZAR MOJSIEJEWICZ S. MIELETYŃSKI M i e l e t y ń s k i w y b i t n y współczesny r a d z i e c k i f o l k l o r y s t a i literaturoznawca o etnologicznej, strukturalistycznej orientacji, profesor moskiewskiego I n s t y t u t u L i t e r a t u r y Światowej i m . M . Gorkiego A k a d e m i i N a u k ZSRR. E w o l u c j a m e t o d o l o g i c z n a M i e l e t y ń s k i e g o układa się j a k b y w następny o d c i n e k s p i r a l i , której p o p r z e d n i f r a g ­ m e n t zakreśliły, o m a w i a n e w o d d z i e l n y m haśle, p r a c e W . P r o p p a . U c z o n y t e n s t a r t u j e w końcu l a t 5 0 - t y c h z p o d o b n y c h p o z y c j i , n a j a k i c h t a m t e n kończy w ó w c z a s swe najważniejsze p r a c e , b y później — aż p o dzień d z i ­ siejszy — w e własny o r y g i n a l n y sposób, w d u c h u s t r u k ­ t u r a l n y m nawiązywać do pierwszego prekursorskiego dzieła P r o p p a . Skądinąd już w s w y c h w c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach f o l k l o r y s t y c z n y c h (Gieroj wolszebnoj skazki Proischożdienie obraza, M o s k w a 1958) z w r a c a M i e l e t y ń ­ s k i u w a g ę n a m o t y w y i p o s t a c i e , które później p r z e a n a ­ l i z u j e ze s t r u k t u r a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a ( n p . b a j k o w a „socjologia r o d z i n y " a l b o postać m i t o l o g i c z n e g o oszu­ sta — „ t r i c k s t e r a " ) . D o m i n u j e j e d n a k w j e g o p r a c a c h m y ś l e n i e h i s t o r y c z n e z t y m s a m y m co u P r o p p a a k c e n ­ t o w a n i e m m o m e n t u przełomu e p o k j a k o c h w i l i n a r o ­ d z i n b a j k o w y c h m o t y w ó w : „bajka została z r o d z o n a n i e p r z e z społeczeństwo r o d o w e , a l e p r z e z j e g o rozpad" (tamże, s. 256). J e j p o s t a c i e — m a c o c h a , pasierbica, s i e r o t a — są t y p o w y m i p o s t a c i a m i o k r e s u r o z p a d u w s p ó l ­ noty pierwotnej, naruszenia demokratycznej równości j e j członków; w epoce p o p r z e d n i e j postać n p . m a c o c h y b y ł a b y przecież n i e m o ż l i w a , ze w z g l ę d u n a i s t n i e n i e zbiorowości k l a s y f i k a c y j n y c h m a t e k (Mieletyń­ s k i p r z y j m u j e t u o c z y w i ś c i e koncepcję „stadialności") W t y m też d u c h u k o r y g u j e r y t u a l i s t y c z n e u p r o s z c z e n i a p o p r z e d n i k ó w : „ B a j k a n i e w y r a s t a z obrzędu, j a k t o przyjmują S a i n t y v e s i R a g l a n (...) b o h a t e r b a j k i n i e j e s t n o w y m w c i e l e n i e m b o g a , s z a m a n a , świętego i t p . B o h a t e r e m b a j k i z o s t a j e t e n , k t o b y ł p i e r w s z ą ofiarą rozkła­ d u r o d u , k t o h i s t o r y c z n i e został p o k r z y w d z o n y w r e z u l ­ t a c i e przejścia o d r o d u d o r o d z i n y . . . " (tamże, s. 11—14). Jakaż t o różnica w o b e c f o r m a l i s t y c z n e j t e z y Proppa z Morfologii bajki, który sieroctwo bajkowego bohate­ r a wyjaśniał t y m , że śmierć r o d z i c ó w j e s t p o p r o s t u spotęgowaną formą, zapoczątkowującą akcję funkcją i c h odejścia. Już w k r ó t c e j e d n a k p o d e j m u j e analizę s t r u k t u r a l no-formalną; j e j r e z u l t a t e m j e s t n o w y m o d e l s y n t a g m a t y k i b a j k i m a g i c z n e j , l a p i d a r n i e j i s z y , operujący b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y m i k a t e g o r i a m i aniżeli m o d e l P r o p p a . P r z e d ­ s t a w i a n y j e s t o n w l i c z n y c h p u b l i k a c j a c h , z których część p o w s t a j e w e w s p ó ł p r a c y z p r z e d s t a w i c i e l a m i n o ­ w e j f a l i s e m i o t y k ó w k u l t u r y , co z a p e w n e p r z y c z y n i a się do większej f o r m a l i z a c j i w y n i k ó w ( p a t r z n p . G . M i e ­ letyński, S. N i e k l u d o w , E. N o w i k , D . Segal, Problemy strukturnogo opisania wolszebnoj skazki ( w : ) Trudy po znakowym sistiemam, t . I V , T a r t u 1969). W e d l e t e g o s c h e m a t u n a strukturę b a j k i n a p o z i o m i e t e m a t u skła­ dają się t r z y s p r a w d z i a n y j a k i m p o d d a w a n y jest k o l e j n o b o h a t e r , z d o b y w a j ą c y p o przejściu każdego t a ­ k i e g o t e s t u b a j k o w ą wartość, umożliwiającą m u p o k o ­ n a n i e następnego; s p r a w d z i a n y ułożone są h i e r a r c h i c z ­ n i e a o s t a t n i p r o w a d z i d o u z y s k a n i a wartości k o ń c o w e j �(małżeństwo z księżniczką). Traktując j a k o p u n k t w y j ­ ścia „ s p r a w d z i a n " z t o w a r z y s z ą c y m m u z d o b y c i e m l u b utratą „ w a r t o ś c i " M i e l e t y ń s k i n a w i ą z u j e d o Proppowskiego u s t a l e n i a b i n a r n e g o c h a r a k t e r u f u n k c j i , wycho­ d z i n a t o m i a s t p o z a t a m t e n s c h e m a t stwierdzając h i e rairohiczność o b y d w ó c h testów. W o p a r c i u o u s t a l e n i a f o r m a l n e w n o s i coraz t o p r e ­ cyzyjniejsze k o r e k t u r y do t e z y o p r o s t y m , i n i c j a c y j n o -mitologicznym rodowodzie baśni. Podkreśla f a k t , że o i l e w n i e z r ó ż n i c o w a n y m f o l k l o r z e a r c h a i c z n y m (z j e ­ d y n y m z n a n y m t a m p o d z i a ł e m : n a m i t y j a k o opowieści p r a w d z i w e i na p r y m i t y w n e b a j k i mitologiczne) s t r u k ­ t u r y o b u t y p ó w u t w o r ó w są j e d n a k o w e , t o już n a d r o ­ dze d o r o z w i n i ę t e j . k l a s y c z n e j p o s t a c i baśni m a g i c z n e j , dokonać się musiało r a d y k a l n e przesunięcie s t r u k t u r y , „ p r z e g r u p o w a n i e " z a r ó w n o w o b r ę b i e s y s t e m u wartości j a k i w układzie s y n t a g m a t y c z n y m t e k s t u . P o d s t a w o w e przeciwieństwo między baśnią a m i t e m i d e n t y f i k u j e M i e l e t y ń s k i j a k o opozycję indywidualny / zbiorowy. O i l e m i t d o t y c z y l o s u „ l u d z k o ś c i " ( t a k j a k w i d z i a ł ją członek g r u p y p l e m i e n n e j ) t o bajkę i n t e r e s u j e j e d y n i e los j e d n o s t k i . M i t o p e r u j e p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i k l a s y f i k a c j i n a p o z i o m i e m a k r o k o s m i c z n y m , t w o r z ą c swą szczególną „ f i z y k ę " c a ł o ś c i o w e g o o b r a z u świata, g d z i e poszczególne k o d y są w z a j e m n i e przekładalne (tożsamość elementów znaczeniowych dostarczanych m . i n przez poszczególne zmysły: góra/dół = męski/żeński = s u r o ­ w y / g o t o w a n y i t d . ) . N a t o m i a s t c e l e m baśni n i e j e s t w c a ­ le w y j a ś n i a n i e m e c h a n i k i świata a j e d y n i e p r z e d s t a w i e ­ n i e l o s u b o h a t e r a j a k o ciągu k o l e j n o pokonywanych przeszkód. W porównaniu z m i t e m j e s t w i ę c bajka u p r o s z c z o n a d o m i k r o k o s m o s u społecznego, w k t ó r y m z a m i a s t o p o z y c j i t e n świat / z a ś w i a t y p o j a w i a się k o n t ­ rast d o m / las a z a m i a s t p a r y m i t o l o g i c z n e j swój / obcy — podział n a w ł a s n e i c u d z e k r ó l e s t w o a l b o też k o n f l i k t w obrębie rodziny, bohatera i b r a c i . B i n a r n e k l a s y f i k a ­ cje, j a k i e o c z y w i ś c i e występują r ó w n i e ż w b a j c e są t u w zupełności p o d p o r z ą d k o w a n e z a s a d n i c z e m u p o d z i a ł o ­ w i n a świat d o b r a i zła, s p r z y m i e r z e ń c ó w i p r z e c i w n i ­ ków. P o s t ę p o w a n i e b a j k o w y c h p o s t a c i n i e j e s t orga­ n i z o w a n e w e d ł u g zasad m a g i o z n o - w i e r z e n i o w y c h , a l e w z g o d z i e ze s p e c j a l n y m i „ r e g u ł a m i g r y " , o b o w i ą z u j ą c y m i w bajce, a mającymi zasadniczo charakter moralno- a t y c z n y , k t ó r e t o w z g l ę d y n i e o d g r y w a j ą w m i c i e żad­ nej roli, podobnie j a k i charakterystyczne d l a b a j k i współczucie d l a p o k r z y w d z o n e g o bohatera, zaintereso­ w a n i e kompensacją. M i t j e s t , w odróżnieniu od bajki, antypsyohologiczny. Z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a szczególnie i n ­ teresujące są u s t a l e n i a M i e l e t y ń s k i e g o n a t e m a t roli obrzędu w e s e l n e g o w baśni. W m i c i e , jeśli n a w e t w y ­ stąpi z a w a r c i e małżeństwa, t o t y l k o j a k o środek do z d o ­ b y c i a o s t a t e c z n y c h c e l ó w a l b o osiągnięcia pożądanego stanu równowagi n a i n n y c h poziomach (wyrażanych w różnych k o d a c h , n p . k l i m a t y c z n y m a l b o ż y w n o ś c i o w y m : m a ł ż e ń s t w o b o h a t e r a p o w o d u j e zmianę p o g o d y a l b o o b ­ fitość p o ż y w i e n i a ) ; w baśni j e s t o d w r o t n i e : z d o b y w a n e k o l e j n o środki m a g i c z n e n i e mają wartości a b s o l u t n e j , służą j e d y n i e zbliżeniu b o h a t e r a i j e g o w y b r a n k i . Stąd biorą się różnice w s c h e m a c i e s y n t a g m a t y c z n y m t e k ­ stów; m i t u m i e s z c z a w e s e l e w środku, b a j k a — n a koń­ c u , b r a k t e ż w m i c i e c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a b a j k i ze­ s t a w i e n i a s p r a w d z i a n u wstępnego i zasadniczego. M i e ­ letyński s u g e r u j e , że w społeczeństwach a r c h a i c z n y c h obrzędy w e s e l n e ustępują p o d w z g l ę d e m z n a c z e n i a i r o z ­ w o j u f o r m y obrzędom p l e m i e n n e j i n i c j a c j i , która d o m i ­ nuje w p i e r w o t n y m folklorze. Wraz z przechodzeniem — j a k t o m i a ł o m i e j s c e w najpełniejszej p o s t a c i w E u ­ r o p i e — o d układu r o d o w o - p l e m i e n n e g o do b a r d z i e j z i n ­ d y w i d u a l i z o w a n y c h f o r m życia społecznego z a n i k a o g ó l - n o p l e m i e n n a i n i c j a c j a , zaś z n a c z e n i a n a b i e r a j e d n o s t ­ k o w e z n a t u r y rzeczy wesele. T a k więc „rytualnym ek­ w i w a l e n t e m klasycznej f o r m y b a j k i jest raczej wesele — rytuał młodszy i b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n y w p o ­ r ó w n a n i u z inicjacją, z którą częściowo j e s t z w i ą z a n y g e n e t y c z n i e , t a k iż j e s t część p r a w d y w t w i e r d z e n i u , , że inicjacja istanowi r y t u a l n y e k w i w a l e n t m i t u i archaicz­ n y c h f o r m b a j k i , w e s e l e zaś — r o z w i n i ę t e j baśni m a ­ g i c z n e j " (Poetika mifa, M o s k w a 1976, s. 267). I n i c j a c j a t w o r z y jądro, w e s e l e — o b r a m o w a n i e b a j k i m a g i c z n e j . Do porównywania f o l k l o r u europejskiego i p l e m i e n ­ n e g o u p r a w n i a M i e l e t y ń s k i e g o głęboka, f i l o l o g i c z n a z n a ­ jomość a r c h a i c z n y c h tekstów. Jest z a r ó w n o e d y t o r e m b a ­ jek australijskich j a k i badaczem staroskandynawskiej p o e z j i e d d y c z n e j . A n a l i z u j ą c mitologiczną systemowość Eddy ustala w niej cztery podsystemy: d w a przestrzen­ ne ( m o d e l p i o n o w y i p o z i o m y ) i d w a c z a s o w e ( e t i o l o ­ giczny i eschatologiczny). C i sami bogowie i istoty m i ­ t y c z n e p r z e j a w i a j ą się różnie w k a ż d y m z p o d s y s t e m ó w : w w e r t y k a l n y m p r z e c i w s t a w i e n i u są p o t w o r e m e h t o n i c z n y m , w horyzontalnym — wielkoludem, przy czym w pierwszym z n i c h mediacyjną „ s z a m a ń s k ą " rolę g r a O d y n , w d r u g i m zaś t a k i m pośrednikiem — t r i c k s t e r e m jest L o k i . S t r u k t u r a l n a analiza postaci „mitologicznego szalbie­ r z a " , t r i c k s t e r a , z a j m u j e w p r a c a c h Mieletyńskiego w i ­ d o c z n e m i e j s c e . Szczególnie o b f i t e p o l e badań s t a n o w i archaiczny f o l k l o r ludów paleoazjatyckich (Czukczów, K a m c z e d a ł ó w i i n . ) g d z i e cały c y k l e p i c k i , złożony z m i ­ tów i bajek mitologicznych, z b u d o w a n y jest wokół p o ­ staci K r u k a . Ta charakterystyczna postać, analizo­ w a n a r ó w n i e ż p r z e z L e v i - S t r a u s s a n a m a t e r i a l e północ­ n o a m e r y k a ń s k i m — także j a k o K o j o t i i n . — z r a c j i s w e j l o g i c z n e j pośredniości (padlinożerca, a w i ę c m e ­ d i u j e m i ę d z y roślinożerczymi a d r a p i e ż c a m i , p t a k n i e p r z e l o t n y , całoroczny, a w i ę c pośredniczy m i ę d z y zimą a wiosną) o k a z u j e się być u n i w e r s a l n y m m e d i a t o r e m m i ę d z y członami najróżniejszych opozycji binarnych: męskim i żeńskim, g ł o d e m i sytością, wodą słoną i s ł o d ­ ką i t d . , co w m i c i e w y r a ż o n e j e s t w różnych k o d a c h — żywnościowym, erotycznym, meteorologicznym i t d . Sta­ nowiące jądro b a j k o w o - m i t o l o g i c z n y c h przekazów oszu­ kańcze t r i c k i k r u k a (mające n a c e l u uśmierzenie głodu n p . p r z e z z m i a n ę płci i n o w e m a ł ż e ń s t w o a l b o p n e z s t w o r z e n i e żywności z antyniateriałów, o d p a d ó w i t d . — są parodią j e g o w ł a s n y c h działań j a k o h e r o s a k u l t u r o ­ wego i szamana. Mieletyński analizuje m i t y c y k l u K r u k a w e właści­ w y s o b i e d w o j a k i sposób — s y n t a g m a t y c z n i e i p a r a d y gmatycznie. Pod względem s y n t a g m a t y c z n y m stwierdza dwuczęściową strukturę k o m p o z y c j i ( n p . d w a k o l e j n e małżeństwa K r u k a ) p r z y c z y m t e j dwoistości układu odpowiadają p a r a d y g m y s e m a n t y c z n e : m a ł ż e ń s t w o egzoi e n d o g a m i o z n e , n i e b o i z i e m i a , i s t o t y szkodzące i i s t o ­ t y dostarczające żywność. P o d s u m o w a n i e t y c h p r a c p r z y ­ n o s i najświeższa książka, d e d y k o w a n a Levi-Straussowi: Paleoziatskij mifołogiszeskij epos. Cikł Worona, Mo­ s k w a 1979. Referuję t u t y l k o m n i e j znane prace Mieletyńskie­ go, a l b o w i e m j e g o dzieło życia, Poetika mifa Moskwa 1976, b ę d z i e n i e b a w e m dostępne p o p o l s k u . Dostępność n i e c h oznacza t u z a r a z e m przystępność; s k o r o M i e l e t y ń ­ s k i z e s t a w i a n y b y ł dotąd tylekroć z L e v i - S t r a u s s e m , n a ­ leży w r e s z c i e p o w i e d z i e ć , ż e t y m co i c h z d e c y d o w a n i e różni — poza k r y t y c y z m e m M i e l e t y ń s k i e g o w o b e c p r z e ­ c i w s t a w i a n i a h i s t o r i i s t r u k t u r z e — j e s t właśnie u m i e ­ jętność j a s n e g o p i s a n i a . Poetika mifa t o książka s y n ­ tetyzująca współczesną w i e d z ę o m i c i e porządkująca p o d ­ s t a w o w e pojęcia j e g o a n a l i z y . W o p a r c i u o mitologię całego świata a u t o r p r z e d s t a w i a zasadnicze r o d z a j e m i - 121 I �t ó w , i c h strukturę, relację m i t u do rytuału i o b u t y c h e l e m e n t ó w do f o l k l o r u . A p r z y t y m M i e l e t y ń s k i j e s t t u n i e t y l k o i n i e t y l e e t n o l o g i e m czy folklorystą, i l e l i t e raturoznawcą, który w s k a z u j e , że d a w n a m i t o l o g i a z a ­ w a r ł a w sobie początki z a r ó w n o w y o b r a ż e ń r e l i g i j n o - f i l o z o f i e z n y c h j a k też — stąd tytuł książki — n o w o ż y t ­ nej l i t e r a t u r y pięknej. Siedzi t e n związek od zarania g a t u n k u powieściowego — „powieść w y c h o w a n i a " p r z e d ­ s t a w i a p e r y p e t i e dojrzewającego bohatera n a podobień­ stwo i n i c j a c j i . Mieletyński d a l e k i jest od swych p o ­ p r z e d n i k ó w z r y t u a l n o - m i t o l o g i o z n e j szkoły k r y t y k i l i ­ teraturoznawczej: „zbieżne e l e m e n t y w powieści X I X w i e k u i w t r a d y c j a c h a r c h a i c z n y c h stanowią nieko­ niecznie „przeżytki", n a w e t w r o z u m i e n i u J u n g o w s k i m , a l e raczej p e w n e wspólne f o r m y myśli, przeżycia, w y o ­ brażenia, w s t o s u n k u do których o b r a z y m i t y c z n e są t a k i m s a m y m w a r i a n t e m szczegółowym j a k i realistycz­ n e " ( t a m ż e s. 283). Szczególnie w n i k l i w i e a n a l i z u j e M i e l e t y ń s k i t w ó r ­ czość dwóch ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y c h d o f o r m y m i t u p i s a r z y X X w i e k u : T . M a n n a i J . J o y c e ' a , czerpiących zresztą ś w i a d o m i e z „ m i t o t w ó r c z e g o " n u r t u w ó w c z e s ­ n e j n a u c e . Fascynująco p r z e p r o w a d z o n e j e s t zwłaszcza o d s z u k i w a n i e s y m b o l i k i i n i c j a c j i w Czarodziejskiej gó­ rze. M i e l e t y ń s k i z w r a c a naszą u w a g ę n a t a k i e d e t a l e j a k s c h o d y , k t ó r y m i b o h a t e r p o w i e ś c i zstępuje do r e n t ­ g e n o w s k i e j prześwietlarni i w i ą ż e t o z m o t y w e m ini­ c j a c y j n y c h w i z j i r o z k a w a ł k o w a n i a ciała w d o l n y m ś w i e ­ cie. A n a l i z a t a j e s t w s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m j a k uważ­ ne, etnologiczne odczytywanie wnieść m o ż e do dzieła n i e d o s t r z e g a l n e d l a l a i k a treści, a w i ę c ogólniej, że w i e ­ dza e t n o l o g i c z n a — n a którą z ł o ż y ł y się w s z y s t k i e w y ­ m i e n i o n e a n a l i z y m o t y w ó w — m o ż e pogłębić nasze r o ­ z u m i e n i e największych dzieł k u l t u r y współczesnej, b y ­ najmniej nie ludowej. Prace Mieletyńskiego, p o d o b n i e j a k Proppa, prze­ rzucające p o m o s t między etnografią a f o l k l o r y s t y k ą c . y l i t e r a t u r o z n a w s t w e m rozszerzają n i e z m i e r n i e p o l e b a ­ d a w c z e e t n o l o g i i , choć z a r a z e m w y r a ź n i e ostrzegają, w j a k i m z a k r e s i e i p o d j a k i m i t y l k o w a r u n k a m i można w tę n o w ą materię wkroczyć. J.S.W. LA NOUVELLE HISTOIRE „Nie m a historii materialnej i historii ducha, nie m u h i s t o r i i g o s p o d a r c z e j i h i s t o r i i społecznej, n i e m a h i ­ s t o r i i p o l i t y c z n e j i h i s t o r i i k u l t u r y . Jest t y l k o p o p r o ­ s t u h i s t o r i a , h i s t o r i a w s w o j e j jedności". — T o w e z ­ w a n i e do h i s t o r i i t o t a l n e j pochodzące z w y g ł o s z o n e g o w 1941 r. w y k ł a d u M a r k a B l o c h a j e s t m o ż e n a j l a p i d a r n i e j s z y m s t r e s z c z e n i e m p r o g r a m u przodującego dziś îa świecie n u r t u r o z u m i e n i a i u p r a w i a n i a h i s t o r i i — t z w Nouvelle Histoire, czyli N o w e j H i s t o r i i . Wynikają bo­ w i e m z tego w e z w a n i a — p r o g r a m u d w a c o n a j m n i e j g e ­ n e r a l n e p o s t u l a t y : 1. h i s t o r y k dążący do u k a z a n i a i n ­ t e g r a l n e g o o b r a z u d z i e j ó w n i e m o ż e się ograniczać do o d n o t o w y w a n i a zmienności, o p i s y w a n i a b i e g u zdarzeń, lecz zauważać m u s i także p r z e s z k o d y i granice owej zmienności — zauważać m u s i t r w a n i e ; 2. spostrzegać i analizować w i n i e n n i e t y l k o to co b y ł o (jest) p r z e z ludzkość r e a l i z o w a n e świadomie a l e r ó w n i e ż , c z y r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m , d z i e j e nieuświadamianych f o r m r z e ­ czywistości społecznej. Przykładem n i e z w y k l e precyzyjnej i jednocześnie s p e k t a k u l a r n e j r e a l i z a c j i t y c h postulatów j e s t a r c y d z i e ­ ło F e r n a n d a B r a u d e 1 a Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa I I (t. I — Gdańsk 1976, t . I I — G d a ń s k 1977). Już s a m o s f o r m u ł o w a n i e t y tytułu w s k a z u j e n a n o w a t o r s k i , a n a w e t rewolucyjny 122 c h a r a k t e r t e j p r a c y ; z dwóch w y m i e n i o n y c h w n i m b o ­ h a t e r ó w — m o r z a i króla, w ł a ś n i e m o r z e łączące l u d y żyjące n a j e g o b r z e g a c h u z y s k u j e pierwszeństwo. W p i e r w s z y m rzędzie a n a l i z u j e b o w i e m F e r n a n d B r a u d e l o w e t r w a ł e s t r u k t u r y , które w sposób n i e u ś w i a d o m i a n y p r z e z społeczeństwa i j e d n o s t k i t w o r z ą i m o k r e ś ­ l o n e w a r u n k i i wyznaczają z a k r e s możliwości r o z w o j u . Do t a k i c h zaś s t r u k t u r należy m i ę d z y i n n y m i kształt środowiska g e o g r a f i c z n e g o śródziemnomorskiego świata. Później d o p i e r o o d w o ł u j e się d o k o n i u n k t u r a w i ę c t e n d n e c j i z m i a n społecznych; t e n d e n c j i , których z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y j e s t już w d z i e l e F e r n a n d a B r a u d e l a d a ­ t o w a n y , które wykazują j e d n a k stabilność wystarczają­ cą b y „ w y p e ł n i ć " czas i europejską (po 1579) przestrzeń władztwa F i l i p a I I . N a t y m wreszcie t l e rozpatruje francuski historyk z d a r z e n i a — ową barwną i m i ­ gotliwą m o z a i k ę poszczególnych faktów, g d z i e p r z y p a ­ d e k n a j b a r d z i e j zaskakujące p r o w o k u j e niespodzianki, g d z i e j e d n o s t k i kochają się i umierają, w y k a z u j ą p o d ­ łość i o d w a g ę , piszą k r o n i k i i planują p o l i t y c z n e w o l t y n i e ś w i a d o m e zgoła istotności w p ł y w u j a k i s t r u k t u r y i k o ­ n i u n k t u r y w y w i e r a j ą n a i c h postępowanie, u c z u c i a , r o ­ z u m i e n i e świata... I to n a t y m w ł a ś n i e piętrze zdarzeń s y t u u j e się s a m p r a c o w i t y i n i e u f n y , d r o b i a z g o w y i asce­ t y c z n y F i l i p I I . F i l i p I I d a l e c e m n i e j interesujący h i s t o ­ r y k a niż m o r z e . F i l i p I I — j e d n o s t k a . B r o n i s ł a w G e r e m e k i W i t o l d K u l a w e w s t ę p i e do polskiego wydania Morza Śródziemnego... zwracają słusznie u w a g ę , b y b r a u d e l o w s k i e j t r i a d y : s t r u k t u r y — k o n i u n k t u r y — z d a r z e n i a : n i e rozumieć j a k o d e t e r m i ­ nistycznego układu p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o . I c h zda­ n i e m z n a c z e n i e t e j t r i a d y zasadza się p r z e d e w s z y s t k i m n a u k a z a n i u j a k „różne są w y m i a r y czasowe, różne t e m ­ p a d z i a n i a się w h i s t o r i i " . K o n f r o n t a c j a zaś t y c h róż­ n y c h w y m i a r ó w c z a s o w y c h p o z w a l a z a s a d n i e wykazać, „ ż e sprzeczność m i ę d z y synchronią a diachronią, m i ę d z y badaniem relacji u t r w a l o n y c h i statycznych niejako układów, o r a z b a d a n i e m z m i a n w r o z w o j o w y m ciągu c h r o n o l o g i c z n y m , o k a z u j e się p o z o r n a i n i e m a l b e z p r z e d ­ m i o t o w a " . I n n y m i słowy zasługą F e r n a n d a B r a u d e l a b y ­ łaby t u w p i e r w s z y m rzędzie r e a l i z a c j a p o s t u l a t u , k t ó r y oznaczyliśmy n a w s t ę p i e cyfrą 1. — „ w y k a z a n i u z siłą, ż e h i s t o r y k zmagający się z d i a l e k t y k ą różnorodnych czasów, b a d a n i e t y l k o z m i a n y w t o k u dziejów, lecz t a k ­ że t r w a ł o ś ć i " . P o z w ó l m y sobie j e d n a k rozszerzyć nieco przesłanie a u t o r a M o r z a Śródziemnego... S t r u k t u r y w jego rozu­ m i e n i u r z e c z y w i ś c i e n i e determinują k o n i u n k t u r , t e zaś z k o l e i zdarzeń. N i e determinują w t y m sensie, iż s t r u k ­ t u r y mają n i e j a k o c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — n i e określają w i ę c i określać n i e mogą konieczności w y s t ą ­ p i e n i a j a k i e j k o l w i e k k o n k r e t n e j , poszczególnej k o n i u n k ­ t u r y . P o d o b n i e z układu k o n i u n k t u r n i e w y ł a n i a j ą się s a m e p r z e z się p r z e w i d y w a l n e z d a r z e n i a . Z d r u g i e j j e d ­ n a k s t r o n y wyznaczają s t r u k t u r y zakres koniunktur, (a k o n i u n k t u r y — z d a r z e ń ) które wystąpić mogą, t w o r z ą s u i g e n e r i s d e n o t a c j e , których k o n i u n k t u r y ( i o d p o w i e d d n i o — z d a r z e n i a ) są d e s y g n a t a m i . Oczywiście — j e s t to p a r a l e l a o t y l e nieścisła, iż poszczególne zdarzenie okazać się może n a t y l e w a ż k i e , że jego konsekwencją okażą się n a r o d z i n y n o w e j k o n i u n k t u r y . N i e z m i e n i a to j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i z a i s t n i e n i a z d a r z e n i e t o z a ­ w i e r a ć się musiało c a ł k o w i c i e w j e d n e j z istniejących k o n i u n k t u r l u b i c h układzie. T e zaś z k o l e i r o z p a t r y ­ w a ć się d a j a k o jedną z m o ż l i w o ś c i r e a l i z o w a n i a się struktury. Relacje wewnętrzne t r i a d y : s t r u k t u r y — k o ­ n i u n k t u r y — z d a r z e n i a odpowiadają w i ę c w o g r o m n e j m i e r z e z w i ą z k o m , k t ó r e R o l a n d B a r t h e s określa m i a n e m „relacji h o m o l o g i c z n y c h " . O c z y w i ś c i e r e l a c j e t e są z r e ­ g u ł y nieuświadamiane. �„ L u d z i e zawsze m i e l i w r a ż e n i e — pisze Fernand B r a u d e l w s z k i c u Historia i, nauki społeczne: długie trwanie (tłum. p o l s k i e w : Historia i trwanie, Warsza­ w a 1971), — że żyjąc w s w o i m czasie pojmują także z d n i a n a dzień j e g o p r z e b i e g . T a h i s t o r i a świadoma, j a s n a , w y d a j e się już o d d a w n a w i e l u h i s t o r y k o m t y l ­ k o c z ę ś c i o w y m ujęciem, j e d n y m z p a s m d z i e j ó w . L i n g ­ w i s t y k a n i e d a w n o jeszcze uważała, że w s z y s t k o można w y p r o w a d z i ć ze słów. H i s t o r i a zaś ż y w i ł a iluzję, że wszystko można wyprowadzić z wydarzeń. Niejeden z n a s z y c h współczesnych skłonny będzie u w i e r z y ć , ża o w s z y s t k i m z d e c y d o w a ł y p o r o z u m i e n i a w Jałcie czy P o c z d a m i e (...) T y m c z a s e m h i s t o r i a nieświadoma dzieje się poza t e r e n e m o ś w i e t l o n y m , poza t y m i błyskami f l e ­ szów. (...) P r z e w r ó t — gdyż j e s t t o p r z e w r ó t u m y s ł o w y — p o l e g a n a f r o n t a l n y m a t a k u na t e n o b s z a r zaciem­ n i o n y , n a p r z y z n a n i u m u coraz szerszego m i e j s c a o b o k — czy n a w e t k o s z t e m — w a r s t w y wydarzeniowej." J a k widać wyodrębnione przez nas na wstępie pos­ t u l a t y 1. i 2. — zauważania l o n g u e durée, c z y l i s t r u k ­ tur długiego t r w a n i a i uwzględniania „historii nie­ świadomej" są w ł a ś c i w i e dwojakim sformułowaniem jednej i t e j samej d y r e k t y w y . Człowiek m a b o w i e m skłonność d o nadwartościowania s p e k t a k u l a r n e j w a r s ­ twy zdarzeniowej przy jednoczesnym zapoznawaniu, czy n i e p o s t r z e g a n i u s t r u k t u r trwałych. U j a w n i a j ą c w i ę c n i e ś w i a d o m e , n a w e t jeżeli w y c h o d z i m y o d p o j e d y n c z e ­ go zdarzenia, z m i e r z a m y , chcąc niechcąc w p r o s t do odsłonięcia mechanizmów k o n i u n k t u r i s t r u k t u r d ł u g i e ­ go t r w a n i a ; w y p r e p a r o w u j ą c t e s t r u k t u r y i k o n i u n k ­ t u r y w e d r z e ć się zaś m u s i m y p r z e b o j e m n a t e r e n y „ h i s ­ t o r i i n i e ś w i a d o m e j " niezbędnej do pojęcia sensu z d a ­ rzeń. T a k i e postawienie sprawy rewolucjonizuje już j e d n a k r o z u m i e n i e pojęć t a k n a w e t p o d s t a w o w y c h , j a k n p . „fakt h i s t o r y c z n y " . „ B o czyż obchodzić n a s w t e j s y t u a c j i m o ż e f a k t s a m w sobie, t e n r z e k o m y atom materii historycznej? — zapytuje L u c i e n Febvre w Spo­ rach o historię (Combats pour l'histoire, P a r i s 1953) — W e ź m y choćby zabójstwo H e n r y k a I V p r z e z R a v a i l l a c a . Jest l i t o f a k t — a t o m ? — A l e ż z e c h c i e j m y go rozłożyć n a e l e m e n t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e , złożone r e z u l t a t y p r a w ogólnych, szczegółowszych okoliczności c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m i e j s c a i czasu, czy wreszcie cech i n d y w i d u a l n y c h j e d n o s t e k , które d z i s i a j sławne jeszcze l u b całkiem z a p o m n i a n e , o d e g r a ł y w s z e l a k o rolę w t a m t e j t r a g e d i i . . . Jakże s z y b k o s t a n i e m y w e b e c m n o ­ gości cząsteczek i e l e m e n t ó w z a g m a t w a n e g o , wieloas­ pektowego systemu..." O c z y w i ś c i e — w i e l e e l e m e n t ó w tego s y s t e m u n i e j e s t i n i e może być o p i s a n y c h w d i a r i u s z a c h , k r o n i ­ kach, d y p l o m a t y c z n y c h elaboratach... T a k i e nowe r o ­ z u m i e n i e i s t o t y f a k t u h i s t o r y c z n e g o pociągać w i ę c za sobą m u s i r e w o l u c y j n e r o z s z e r z e n i e r e p e r t u a r u w y k o ­ r z y s t y w a n y c h przez historyków źródeł (i z m i a n ę m e ­ t o d i c h k r y t y k i — toż s a m d o k u m e n t też m u s i zostać „ z d e s t r u k t u r y z o w a n y " a b y ujawnić w a r u n k i w których powstał). Z j e d n e j s t r o n y N o u v e l l e H i s t o i r e rozszerzy w i ę c p r a c e n a d historią umysłowości, w y o b r a ż e ń , r e l i ­ gijności, k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a r g i n e s ó w społecznych, s t r u k t u r społecznych i g o s p o d a r c z y c h . . . ; z drugiej w j a k o ś c i o w o n o w y m z a k r e s i e o d w o ł u j e się do badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h — do zdobyczy t a k i c h n a u k , j a k antropologia kultury (przede wszystkim!), statystyka, s o c j o l o g i a , h i s t o r i a s z t u k i , e k o n o m i a etc. etc. Przyszłość t a k u p r a w i a n e j h i s t o r i i może być d w o ­ j a k a : „Albo — p r z e w i d u j e Jacques L e G o f f w ency­ k l o p e d i i La Nouvelle Histoire ( P a r i s 1978) — i n w e s t u ­ jąc coraz w i ę c e j n a t e r e n a c h i n n y c h n a u k społecznych w c h ł o n i e j e w r e s z c i e t w o r z ą c panhistorię — g l o b a l n a naukę o c z ł o w i e k u , o l u d z i a c h i czasie; a l b o d o k o n a się f u z j a pomiędzy t r z e m a najbliższymi n a u k a m i s p o ­ łecznymi — historią, antropologią k u l t u r y i socjologią. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u proponowałbym ochrzcze­ nie nowej dyscypliny m i a n e m a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n ej..." Czy p r z e w i d y w a n i a J a c q u e s a L e G o f f a mają r e a l ­ ne szanse spełnienia się? — C h y b a t a k . Można b o ­ w i e m śmiało p o w i e d z i e ć , iż czołowi a d h e r e n c i N o u v e l l e H i s t o i r e posunęli się już w s w o i c h dziełach n a sanie p r z e d p o l a k r a i n y a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n e j i t o — co w i ę c e j — z w i e l u s t r o n jednocześnie. B y n i e być g o ł o ­ słownym wymieńmy garść chociaż najważniejszych nazwisk i tytułów: P h i l i p p e A r i è s ( u r . 1914) — h i s t o r y k w y o b r a ż e ń człowieka n a t e m a t j e g o e g z y s t e n c j i i m i e j s c a w spo­ łeczeństwie. W s ł a w i o n y p r z e d e w s z y s t k i m Historią po­ pulacji francuskich i ich stosunku do życia (od X V H I w . ) , P a r i s 1948, o r a z a r c y d z i e ł e m Człowiek wobec śmier­ ci, P a r i s 1977, w k t ó r y m p r z y w y k o r z y s t a n i u n i e z w y ­ k l e w s z e c h s t r o n n e j b a z y ź r ó d ł o w e j d o k o n u j e przeglądu postaw w o b e c śmierci społeczeństw europejskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy. M a r c B l o c h ( u r . 1886, z a m o r d o w a n y p r z e z h i t l e ­ r o w c ó w w 1944) — C z o ł o w y , o h o k F e r n a n d a B r a u d e l a i L u c i e n a Febvre'a, p r e k u r s o r Nouvelle Histoire. Gros s w o i c h dzieł poświęcił h i s t o r i i społeczeństw w i e j s k i c h , już w p i e r w s z y m z n i c h — z a p o z n a n y m n i e s t e t y p r z e z e t n o l o g ó w — K r ó l o w i e C u d o t w ó r c y ( P a r i s 1924) ukazał fascynującą p e r s p e k t y w ę możliwości h i s t o r y c z n e g o u j ­ mowania zjawisk ludowej kultury tzw. „duchowej". Z a m k n ą ł swój b o g a t y d o r o b e k pozycją symboliczną — w y d a n ą pośmiertnie Apologią historii i zawodu histo­ ryka ( P a r i s 1976), g d z i e r a z jeszcze ukazał jedność c n lów a n t r o p o l o g i i i h i s t o r i i porównawczej. Fernand B r a u d e l ( u r . 1902) — Prócz wymie­ n i o n y c h p r a c tłumaczonych n a j ę z y k p o l s k i , r ó w n i e ż m . i n . : Kultura materialna a kapitalizm ( X V — X V I I I w.), P a r i s 1967; Morze Śródziemne — przestrzeń i czas, P a r i s 1977. A n d r é B u r g u i è r e ( u r . 1938) — H i s t o r y k s t r u k t u r pokrewieństwa i r o d z i n y , organizator i n t e r d y s c y p l i ­ n a r n y c h badań s o c j o - h i s t o r y c z n y c h , m e t o d o l o g a n t r o p o ­ logii historycznej. Lucien Febvre (1878—1956) — Współzałożyciel ( w r a z z M . B l o c h e m ) o r g a n u N o u v e l l e H i s t o i r e — słyn­ nego p i s m a „ A n n a l e s " , w k t ó r y m w l a t a c h 1929—1948 p u b l i k u j e 924, a o d 1948 do 1956 dalsze 371 a r t y k u ł ó w i n o t poruszających z a g a d n i e n i a n i e m a l w s z e l k i c h d y s ­ cyplin historycznych i nauk pokrewnych. Głównym w s z e l a k o k i e r u n k i e m j e g o zainteresowań, któremu dał w y r a z z a r ó w n o w p o m n i k o w y c h dziełach ( n p . : Probien niewiary w XVI w. — religia Rabelais'go, P a r i s 1942) j a k i w w i e l u szkicach metodologicznych, były owocne próby kreowania historii wyobrażeń zbiorowycli, a więc r o z w i j a n i a n a płaszczyźnie d i a c h r o n i c z n e j osiąg­ nięć E m i l a D u r k h e i m a i M a r c e l a Maussa. J a c q u e s L e G o f f ( u r . 1924) — M e d i e w i s t a , w s p ó ł ­ r e d a k t o r „ A n n a l e s " i — jakże t o c h a r a k t e r y s t y c z n e p o ­ łączenie d l a N o u v e l l e H i s t o i r e — „Ethnologie F r a n ç a i ­ se", i n s p i r a t o r i k i e r o w n i k w y d a w a n y c h p r z e z F l a m m a ­ r i o n s e r i i : „Etnologia H i s t o r y c z n a " o r a z „ T r a d y c j e i C o ­ dzienność", czołowy i d e o l o g i m e t o d o l o g N o u v e l l e H i s ­ toire zainteresowany p r z e d e w s z y s t k i m analizą s t r u k ­ t u r długiego t r w a n i a i k o n i u n k t u r , acz l i c z n e j e g o p r a c e ( m . i n . tłumaczone n a j ę z y k p o l s k i : Inteligencja w wie­ kach średnich, W a r s z a w a 1966 i Kultura średniowiecz­ nej Europy, W a r s z a w a 1970) są p a n o r a m a m i k o n i u n k t u r w p i e r w s z y m rzędzie. S t r u k t u r y pozostają w n i c h na d a l s z y m p l a n i e — i c h postrzeżenie p o z o s t a w i o n e jest niejako i n t e l i g e n c j i c z y t e l n i k a . Za to przedstawienie 123 I �strony zdarzeniowej realizuje wirtuozersko postulat L u c i e n a F e b v r e ' a . Z d a r z e n i a przestają być j e d y n y m t w o ­ r z y w e m d z i e j ó w — stają się i c h ilustracją. W pośpiechu w y l i c z m y jeszcze François F u r e t a , G u y Bois, E m m a n u e l a L e R o y L a d u r i e , M i c h e l a Vovelle... A przecież N o u v e l l e H i s t o i r e n i e kończy się w e F r a n c j i , że W i S p o m n i m y t y l k o n a j z n a k o m i t s z e n a z w i s k a : B r o n i s ­ ław Geremek, Aleksander Gieysztor, W i t o l d K u l a (Pol­ ska), N a t a l i e Z e m o n D a v i s ( U S A ) , A r o n G u r i e w i c z , M i ­ chaił B a c h t i n ( Z S R R ) , C a r l o G i n z b u r g ( W ł o c h y ) . N i e b r a k też N o u v e l l e H i s t o i r e w y b i t n y c h m ł o d y c h k a d r : J a c q u e s R e v e l ( u r . 1942), R o g e r C h a r t i e r ( u r . 1945), Jean-Claude S c h m i t t ( u r . 1946), J a c e k Banaszkiewicz ( u r . 1947)... Z a i s t e , niemały j e s t potencjał i n t e l e k t u a l ­ ny niedalekiej antropologii historycznej. Wobec niej etnologia s t r u k t u r a l n a . S t r u k t u r y dłu­ g i e g o t r w a n i a , czy s t r u k t u r y n i e k i e d y w r o d z o n e — spór wobec ograniczonego zasięgu źródeł, p r a k t y c z n i e b e z ­ p r z e d m i o t o w y . K o n i u n k t u r y — czy d e n o t a c j e ; zdarze­ n i a — czy d e s y g n a t y , kłótnia w ł a ś c i w i e o słowa. P o ­ rażki strukturalnych „uniwersalistów" wykazały zaś i bez p o m o c y N o u v e l l e H i s t o i r e konieczność p r e c y z y j ­ nego p r z e s t r z e g a n i a z a s a d y c z a s o p r z e s t r z e n n e j jedności pochodzenia m i t e m ó w — desygnatów. W i ę c ? Wydaje się, że p r z e d s t a w i c i e l e o b u d y s c y p l i n stają t u p r z e d p y t a n i e m e l e m e n t a r n y m : czy o d m i e n n e t r a d y c j e śro­ dowiskowe, różne f r a z e o l o g i e naukowe i różnorodne upiory n i e zdołają zaćmić perspektywy wspólnych punktów dojścia i j e d n a k i e j , pasjonującej do nich drogi! A swoją drogą j e s t s w o i s t y m p a r a d o k s e m , iż s p o t ­ k a n i e historyków i e t n o l o g ó w nastąpić m o ż e d o p i e r o n a g r u n c i e m e t o d y s t r u k t u r a l n e j — m e t o d y , którą w ł a ś n i e za r z e k o m y a h i s t o r y z m odsądzano od czci i w i a r y . L.S. WŁADIMIR JAKOWLEWICZ PROPP P r o p p (1895—1970) f o l k l o r y s t a i e t n o l o g r a d z i e c k i , p r o ­ fesor k a t e d r f o l k l o r u i l i t e r a t u r y r o s y j s k i e j U n i w e r s y ­ tetu Leningradzkiego. Chronologia pięciu najważniejszych dzieł Proppa d a j e w i e l e d o myślenia; przegląd i c h zawartości u j a ­ w n i a , w j a k z n a m i e n n y a n i e t y p o w y sposób zmieniała się w przeciągu 40 l a t o r i e n t a c j a b a d a w c z a autora. Pierwsza, młodzieńcza n i e l e d w i e r o z p r a w a , s t r u k t u r a l no-typologiczna Morfologia skazki, Leningrad 1928 (Morfologia bajki, Warszawa 1976) j e s t n a t y l e p r e ­ k u r s o r s k a , że s k r y t y k o w a n a za „ f o r m a l i s t y c z n e p o d e j ś ­ c i e " — przeżyje swe p r a w d z i w e n a r o d z i n y dopiero w l a t a c h 6 0 - t y c h , w y n i e s i o n a n a światło d z i e n n e w E u r o ­ p i e p r z e z triumfujący w t e d y s t r u k t u r a l i z r n . I n i g d y już p o t e m nie powróci P r o p p do t a k i e g o t y p u analizy. S k i e r u j e się k u s t u d i o m g e n e t y c z n o - h i s t o r y o z n y m , , g d z i e m o t y w y f o l k l o r y s t y c z n e — b a j k i i e p o s u — będzie w y ­ jaśniał w o p a r c i u o a r c h a i c z n e w y o b r a ż e n i a m i t o l o ­ g i c z n e i działania r y t u a l n e . I c h p o d s u m o w a n i e s t a n o w i nawiązujące jeszcze do F r a z e r a o b s z e r n a p r a c a Jstoriczeskije korni wolszebnoi skazki, L e n i n g r a d 1946 o r a z szereg towarzyszących jej artykułów; najciekawsze z n i c h zostały o s t a t n i o z e b r a n e w t o m F o l k l o r i diejstwitielnost. Izbrannyje statu, M o s k w a 1976, k t ó r y p o ­ t r a k t u j m y j a k o trzecie opus a u t o r a . Bibliografię z a m y ­ kają m . i n . podsumowujący b a d a n i a a u t o r a n a d d z i e j a ­ m i e p o s u b o h a t e r s k i e g o Russkij gieroiczeskij epos, Le­ n i n g r a d 1955 oraz n a j b a r d z i e j t r a d y c y j n e , n a j m n i e j o d ­ k r y w c z e o p r a c o w a n i e r o s y j s k i c h świąt d o r o c z n y c h R u s skije agrarnyje prazdniki. Opyt istoriko-etnograficzeskogo issledowania, L e n i n g r a d 1963. 224 A więc, z p u n k t u w i d z e n i a k o l e j n o triumfujących k i e r u n k ó w n a u k o w y c h , j a k b y u s t a w i c z n y regres. N a t o ­ m i a s t s a m a u t o r z p e r s p e k t y w y l a t oceniał b i e g s w e j d r o g i n a u k o w e j j a k o przyjęty ś w i a d o m i e i n a t u r a l n y . Sądzę, że s k o k j a k i d z i e l i d w i e p i e r w s z e książki P r o p p a s t a n o w i interesujący p r z y k ł a d p o r z u c e n i a badań n a d strukturą formalną tekstów, n a d i c h syntaktyką n a rzecz studiów n a d i c h p o c h o d z e n i e m o r a z znaczeniem, semantyką, któremu w a r t o p r z y j r z e ć się b l i ż e j . Morfologia bajki odsłoniła niedostrzeżone dotąd p r z e z f o l k l o r y s t ó w regularności układu b a j k i (czy ściś­ l e j : t e j j e j o d m i a n y , którą n a z y w a się magiczną, cza­ rodziejską l u b po p r o s t u baśnią) i stała się pracą f u n ­ damentalną d l a n o w o c z e s n y c h badań w z a k r e s i e for­ m a l n e j s t r u k t u r y tekstów f o l k l o r u . A u t o r u d o w a d n i a t y m s a m y m jedność g a t u n k u , co dotąd, w o b e c różno­ rodności k o n k r e t n y c h szczegółów, p r z y j m o w a n e b y ł o r a ­ czej i n t u i c y j n i e — a c z y n i t o p r z e z w y k a z a n i e n a p r ó ­ b i e s t u b a j e k r o s y j s k i c h jednolitości s c h e m a t u s t r u k t u ­ r a l n e g o m i m o zmienności m o t y w ó w . Co z n a c z y t u sło­ w o „ s t r u k t u r a " i j a k zostaje o n a odsłonięta? Pierwsza o p e r a c j a , prowadząca, d o u j a w n i e n i a stałego s c h e m a t u , p o l e g a n a p o d z i e l e n i u baśni n a ciąg k o l e j n y c h w y d a ­ rzeń. K a ż d a z t a k i c h k i l k u z d a n i o w y c h s e k w e n c j i zostaje następnie z r e d u k o w a n a do j e d n e g o krótkiego zdania (1. R o d z i c e opuszczają d o m . 2. Zakazują d z i e c i o m w y ­ chodzić. 3. D z i e c i idą do l a s u i t d . ) . Z d a n i a te dadzą się p r z e f o r m u l o w a ć t a k , że każda a k c j a z o s t a j e opi­ sana j e d n y m s ł o w e m , r z e c z o w n i k i e m w y r a ż a j ą c y m c z y n ­ ność ( 1 . Odejście. 2. Z a k a z . 3. N a r u s z e n i e z a k a z u ) . I o t o o k a z u j e się, że p r z y całej zmienności osób działają­ c y c h i i c h atrybutów, działania p o w o d u j ą c e rozwój a k c j i — n a z y w a n e p r z e z P r o p p a dość m y l ą c o f u n k c j a ­ m i — n i e zmieniają się. W każdej b a j c e magicznej l i c z b a i c h j e s t stała (31), także i c h następstwo — co d l a samego a u t o r a było największym zaskoczeniem — pozostaje n i e z m i e n n e . Okazało się też, ż e b a j k a m a ­ g i c z n a m a stałą liczbę p o s t a c i ( w t e r m i n o l o g i i P r o p p a r ó l : p r z e c i w n i k , d o n a t o r , p o m o c n i k i t p . r a z e m 7). A z a t e m „struktura" — schemat f o r m a l n y w s z y s t ­ k i c h baśni m a g i c z n y c h j e s t t e n s a m , a składa się n a ń : 1. I d e n t y c z n e l i n i o w e następstwo 31 p o w t a r z a l n y c h d z i a ­ łań c z y l i f u n k c j i oraz 2. Stały z e s t a w 7 realizują­ c y c h j e postaci c z y l i r ó l . I chyba właśnie P r o p p o w s k i p o m y s ł przesunięcia p u n k t u a n a l i z y z przyciągających dotąd u w a g ę b a d a c z y a obciążonych konkretnością „ m o ­ t y w ó w " na a b s t r a k c y j n i e sformułowane „funkcje" sta­ n o w i o prekursorsfcostrukturalnym charakterze tej p r a ­ cy. Z p e r s p e k t y w y s t r u k t u r a l i s t y c z n e j g o d n y o d n o t o w a ­ n i a j e s t też f a k t sformułowania większości f u n k c j i w języku o p o z y c j i b i n a r n y c h (brak, l i k w i d a c j a ; zakaz, n a ­ ruszenie itd.). Czy z takiego formalnego schematu następstwa f u n k c j i ( P r o p p nadał m u n a w e t postać z a p i s u l i t e r o w o - g r a f i c z n e g o ) coś w y n i k a ? N i e l e k c e w a ż m y celowości a b s t r a k c y j n y c h schematów — d o w o d e m choćby p r z y ­ datność Van Gennepowskiej strukturyzacji obrzędu przejścia. Jednolitość s c h e m a t u p o z w a l a n a hipotezę o genetycznym wręcz charakterze: „wszystkie bajki ( m a g i c z n e ) można w y p r o w a d z i ć z b a j e k o porwaniu k r ó l e w n y p r z e z s m o k a " (Morfologia bajki, s. 202). Z d a ­ niem Proppa t a właśnie b a j k a n a podobieństwo „ p i e r w o r o ś l i n y " G o e t h e g o , którego rozważania o m o r f o ­ l o g i i roślin stanowią m o t t a k o l e j n y c h r o z d z i a ł ó w — z a ­ w a r ł a w sobie p r a f o r m y w s z y s t k i c h późniejszych o d ­ m i a n , zdeterminowała specyfikę gatunku i stanowi o jednolitej jego s t r u k t u r z e T a k i e p o d s u m o w a n i e oznacza w y j ś c i e poza m o r f o ­ logię i p o z a analizę układu, k o m p o z y c j i . W e d ł u g s a ­ mego autora badanie f o r m y stanowi dopiero pierwszy, �niewdzięczny etap, „czarną robotę" nieodzowną dla d a l s z y c h badań, p o r ó w n a w c z y c h i g e n e t y c z n y c h . D o ­ p i e r o b o w i e m p o d odsłonięty m o d e l „ s y n t a g m a t y k i m e t a f a b u l a r n e j " ( t e r m i n E. M e l e t y ń s k i e g o ) można podłożyć o d p o w i e d n i materiał e t n o g r a f i c z n y , będący bazą g e n e ­ tyczną b a j k i . I odtąd n i e m a już w p r a c a c h P r o p p a a w a n g a r d o w e g o s t r u k t u r a l i z m u , jest j e d n a k w i e l e i n t e ­ resującej e t n o l o g i i , w s p ó ł b r z m i ą c e j z t y m co p r e z e n t u j e ówczesna a n g l o s a s k a „szkoła m i t u i r y t u a ł u " (E. O. James, J . Weston i in.). J a k i t a m c i reprezentuje P r o p p przekonanie, że n a wczesnych e t a p a c h r o z w o j u f o l k l o r u decydującą rolę odegrała j e g o zależność o d r z e c z y w i s ­ tości e t n o g r a f i c z n e j i t y l k o w t y m z w i ą z k u m o ż e być o n wyjaśniony. W swej pracy o historycznych korzeniach bajki m a ­ g i c z n e j k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o n a j e d n y m o b r z ę ­ dzie j a k o p i e r w o w z o r z e b a j k i : na p l e m i e n n e j i n i c j a c j i . U n i k a dzięki t e m u e l e k t y z m u , c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a rytualistów (zwłaszcza d l a d y l e t a n c k i e g o L o r d a R a g l a n a , który n p . w m i c i e o E d y p i e w i d z i zapis t r z e c h o b ­ rzędów: narodzinowego, weselnego i pogrzebowego). W e d l e P r o p p a — idącego t u za sugestią F r a z e r a i śla­ d e m P. S a i n t y v e s a , który p o d o b n i e a n a l i z o w a ł bajki P e r r a u l t a — baśniowa w y p r a w a d o i n n e g o królestwa odpowiada inicjacyjnemu pobytowi w odizolowanym miejscu, symbolizującym zaświaty, gdzie młodociany adept zostaje p o d d a n y t o r t u r o m i i n n y m zabiegom s y m ­ bolizującym uśmiercanie go ( p o r . b a j k o w e męczarnie, t r u d n e z a d a n i a i t d . ) ; z tego s p o t k a n i a z d u c h a m i p r z o d ­ ków wraca w nowej, odrodzonej postaci, otrzymawszy od n i c h w p r o w a d z e n i e w t a j n i k i p l e m i e n n e j m a g i i oraz a u t e n t y c z n e t a l i z m a n y (stąd baśniowy s k a r b ) ; j a k o d o j ­ r z a ł y odtąd członek społeczności u p r a w n i o n y j e s t d o r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e b o h a t e r a , n p . o d n a l e z i e n i e p o r y w a n y c h p r z e z p t a k a jabłek. P r o p p o d n a j d u j e dziesiątki a n a l o g i i p o m i ę d z y m o ­ t y w a m i b a j k i e u r o p e j s k i e j a szczegółami p r a k t y k ini­ c j a c y j n y c h u p l e m i o n w s z y s t k i c h i n n y c h kontynentów, n i e krępując się p r z y t y m k w e s t i a m i odległości g e o g r a ­ f i c z n y c h i różnic k u l t u r o w y c h . N a ogół są o n e zresztą t r a f n e , choć c z a s e m z d u m i e w a j ą c e w s w e j dosłowności, j a k w t e d y , g d y o p i s c h a t k i B a b y J a g i — „na j e d n e j nóżce" — z b a j k i rosyjskiej zostaje zestawiony z i d e n ­ t y c z n y m o p i s e m a r c h i t e k t u r y d o m u i n i c j a c y j n e g o gdzieś n a M a l a j a c h , a l b o g d y o k a z u j e się, ż e t r z y l a t a j a k i e bajkowy bohater musi spędzić n a służbie w d o m u r o z b ó j n i k ó w , paląc t a m w p i e c u , o d p o w i a d a j ą d o k ł a d ­ nie t r z e m l a t o m p o b y t u adepta w i n i c j a c y j n y m d o m u mężczyzn w r a m a c h w p r o w a d z e n i a d o indiańskich t a j ­ n y c h z w i ą z k ó w , p r z y c z y m j e g o posługową funkcją j e s t w ł a ś n i e p r z y n o s z e n i e d r e w n a opał. P r o p p n i e poprzestaje n a u k a z a n i u związków na l i n i i b a j k a - r y t u a ł ; w i d z i także zależność między bajką a m i t e m . W a r s t w a i n i c j a c y j n a w baśni j e s t b o w i e m uzupełniona o przekształcone w y o b r a ż e n i a m i t o l o g i c z n e n a t e m a t w ę d r ó w k i d u s z y w zaświaty, a p r z e d e w s z y s t ­ k i m o s z a m a n i s t y c z n e o b r a z y l o t u n a t a m t e n świat w p o s z u k i w a n i u duszy chorego, p o r w a n e j przez d u c h a cho­ r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e bajkowego bohatera, n p . odnalezienie porywanych przez p t a k a jabłek. W e wszystkich przypadkach (inicjacje, szamanizm, wyobrażenia eschatologiczne na t e m a t śmierci) m a m y d o c z y n i e n i a z zasadniczą ideą w y p r a w y n a t a m t e n świat, przejścia między ż y c i e m a śmiercią. P r o p p a n a ­ l i z u j e na m a t e r i a l e f o l k l o r y s t y c z n y m i e t n o g r a f i c z n y m o w e d w a porządki, d w a ś w i a t y k t ó r y m p r z y p i s a n e są w ł a ś c i w e z a c h o w a n i a s y m b o l i c z n e , d y c h o t o m i c z n i e zes­ t a w i o n e „znaki ż y c i a " i „znaki śmierci". W i n t e r e s u ­ jącej r o z p r a w i e Ritualnyj śmiech w jolklorie prezen­ t u j e szerzej witalną symbolikę śmiechu n a t l e i n n y c h z n a k ó w życia, d o których z a l i c z a też m o w ę , w i d z e n i e , z a p a c h ciała i i n n e o b j a w y f i z j o l o g i c z n e . W t y c h k a ­ t e g o r i a c h a n a l i z u j e m i t o l o g i c z n e i b a j k o w e m o t y w y śle­ p e j strażniczki d r o g i w zaświaty, która usiłuje r o z ­ śmieszyć szamana (a także b a j k o w e g o śmiałka), b y s p r a w d z i ć c z y m a p r a w o przejść d o k r a i n y u m a r ł y c h (Folklor i diejstwitielnosł, s. 179—204). Sumując: b a j k a — m i t — rytuał stanowią t r z y wierzchołki trójkąta połączone z w i ą z k a m i odpowiedności; baśniowa d r o g a p r z e z las o d p o w i a d a zarówno r e a l n e m u gąszczowi — m i e j s c u p l e m i e n n y c h i n i c j a c j i , j a k i l a s o w i oddzielającemu s i e d z i b y z m a r ł y c h w m i ­ tologii plemiennej, przy c z y m także między dwoma ostatnimi elementami istnieje wzajemny związek. Propp wychodzi jednak daleko poza koncepcję bajki jako odzwierciedlenia etnograficznej rzeczywis­ tości a r c h a i k i . D o s t r z e g a p o w a ż n e przekształcenia s e n s u wynikłe z dezaktualizacji historycznej, z z a p o m i n a n i a z n a c z e n i a odchodzącego w przeszłość rytuału, co p r o ­ w a d z i d o z n a m i e n n y c h o d w r ó c e ń s e n s u : w b a j c e to d z i e c i torturują Jagę, co w p r a w d z i w e j i n i c j a c j i b y ł o ­ b y przecież n i e d o pomyślenia. N a p o d o b n e j z a s a d z i e w s w y c h o s t a t n i c h p r a c a c h a n a l i z u j e epos j a k o p r z e ­ kształcony, o d w r ó c o n y m i t , u k a z u j e k o l e j n e w a r s t w y znaczeniowe obrzędów a g r a r n y c h . Extremalmy przejaw podejścia h i s t o r y c y stycznego s t a n o w i i n t e r p r e t a c j a m i t u o E d y p i e : Edip w swietie folklora ( w : ) Folklor i diejstwitielnost, s. 258—299. U k a ­ z u j e o n a — w z g o d z i e z obowiązującą w ó w c z a s z a ­ sadą „staidialiności" — przekształcanie treści z n a c z e ­ n i o w y c h w r a z z następstwem k o l e j n y c h stadiów r o z ­ w o j u społecznego, zwłaszcza z przejściem o d m a t r i a r ­ c h a t u do p a t r i a r c h a t u . T a k j a k b a ś n i o w e w y o b r a ż e n i e s k r z y d l a t e g o r u m a k a unoszącego b o h a t e r a m i a ł o b y być r e z u l t a t e m nałożenia w y o b r a ż e ń późniejszych, z o k r e s u p r z y s t o s o w a n i a k o n i a j a k o zwierzęcia transportowego n a wcześniejszą koncepcję p t a k ó w j a k o n o s i c i e l i d u s z , tak również najbardziej charakterystyczne elementy m i t u o E d y p i e (ojcobójistwo, k a z i r o d z t w o ) mają sta­ n o w i ć n i e s w o i s t e , e l e m e n t a r n e treści z n a c z e n i o w e , a l e być h y b r y d a m i z r o d z o n y m i z przeniesienia „starych k o n f l i k t ó w n a n o w e s t o s u n k i społeczne". „ M o t y w E d y ­ pa w y t w o r z y ł się w r e z u l t a c i e p r z e n i e s i e n i a w r o g i c h stosunków panującego — o j c a do męża córki, zięcia — następcy n a następcę •— s y n a , zaś r o l i córki w ł a d c y , j a k o przekazującej t r o n p r z e z m a ł ż e ń s t w o —• n a w d o w ę po w ł a d c y " (tamże, s. 29). Ogarniając całą linię r o z w o j u p r a c P r o p p a , „a n i e t y l k o każdą z n i c h o d d z i e l n i e " , z a u w a ż y ć t r z e b a p e w n ą nieciągłość, zwłaszcza pomiędzy dwiema pierwszymi, najważniejszymi. W b r e w ogólnie w y r a ż o n e m u przeko­ n a n i u s a m e g o a u t o r a w y d a j e się, że p u n k t wyjścia a n a ­ l i z y w d r u g i e j (złożona o d p o w i e d n i o ś ć : bajka-rytuał) w c a l e n i e p o k r y w a się i n i e w y n i k a z p u n k t u dojścia pierwszej ( s t w i e r d z o n a czy s u g e r o w a n a odpowiedniość s t r u k t u r y b a j k i i p r o t o - b a j k i , m i t u ) . Levi-iSitrauss oce­ niając samą M o r f o l o g i e bajki zauważa w n i e j r o z d a r ­ c i e m i ę d z y „złudą f o r m a l i z m u " ( o n także p o w t a r z a t e n s t a r y z a r z u t ) a „obsesją wyjaśniania h i s t o r y c z n e g o " ; p o ­ r ó w n u j e w r ę c z tę pracę do „ g r a m a t y k i bez s ł o w n i k a " (łan. bez r e a l i ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) . Jeśli pozostać n a j e g o s t a n o w i s k u , t o drugą t r z e b a b y nazwać „słowni­ k i e m bez g r a m a t y k i " . S u m a dzieł P r o p p a n i e j e s t w i ę c może o p t y m i s t y c z n y m przykładem możliwości płynnego przejścia o d m e t o d o l o g i i f o r m a l n o - i s t r u k t u r a l n e j do b a ­ dań h i s t o r y c z n y c h i s e m a n t y c z n y c h . N a t o m i a s t każde z n i c h z o s o b n a s t a n o w i k l a s y c z n y j u ż dziś przykład analizy materiału f o l k l o r y s t y e z n o - e t n o g r a f i c z n e g o , mo­ d e l o w y w swej k o n w e n c j i badawczej. J.S.W. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2c7fb9ec53fb6803befd220e2132786.pdf bc74a5e9327b567232205b4fc3d5c074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2737 Title A name given to the resource Rzecz o pewnej propagandzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.41-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak RZECZ O PEWNEJ PROPAGANDZIE O d r o d z o n e u s c h y ł k u 1 9 1 8 r o k u p a ń s t w o polskie już w p i e r w ­ p o l a n , inne w a r u n k i g o s p o d a r c z e i p o l i t y c z n e w j a k i c h przyszło im szych d n i a c h s w e g o n i e p o d l e g ł e g o b y t u n a t k n ę ł o się na p o w a ż n e żyć w c i ą g u p o n a d 1 2 0 lat p r u s k i e g o z a b o r u , inna w trudności e k o n o m i c z n e i p o l i t y c z n e . S z y b k o następujące m e n t a l n o ś ć oraz szczególnie p r a g m a t y c z n y stosunek d o p r a w a , po końcu sobie w y d a r z e n i a i o g ó l n i e n i e p e w n a sytuacja w e w s z y s t k i c h niezależnie przez k o g o s t a n o w i o n e g o , sprawiały, że o d b i ó r treści niemal obszarach życia s p o ł e c z n e g o w y k r e o w a ł y potrzebę t ł u ­ p r o p a g a n d o w y c h będących wyrazem wspomnianych wydarzeń maczenia ich oraz p r z e k o n y w a n i a zasadności p o s u n i ę ć w ł a d z nie zawsze przebiegał t u tak, jak życzyliby sobie ich autorzy centralnych r ó ż n y m i ś r o d k a m i perswazji z n a n y m i p r o p a g a n d z i e . i organizatorzy. Opinia p u b l i c z n a zależna jest w s z a k o d p r o p a g a n d y i ściśle z nią związana. Ludzie najczęściej nie t w o r z ą n o w y c h o p i n i i lecz Troska o p r z y c h y l n ą p o s u n i ę c i o m Rządu i Naczelnika Państwa o p i n i ę s p o ł e c z e ń s t w a w i e l k o p o l s k i e g o s p r a w i ł a , że na łamach przyswajają sobie o p i n i e g o t o w e , s p r e p a r o w a n e w t y m w ł a ś n i e urzędowej celu. Biorą je z i n w e n t a r z a z a a k c e p t o w a n y c h p o g l ą d ó w z n a j ­ p r o p a g a n d o w e hasła p r z y p o m i n a j ą c e o pożyczce, np.: dujących się p o d ręką, nieznacznie je t y l k o m o d y f i k u j ą c . P r o p a ­ ganda b o w i e m p r o w o k u j e d o u c z e s t n i c t w a w życiu s p o ł e c z n y m , a opinia społeczna jest w y r a z e m t e g o u c z e s t n i c t w a . Propaganda to, jak t w i e r d z i M a r c i n C z e r w i ń s k i , „ u r a b i a n i e p o g l ą d ó w , przy­ 1 wabianie ludzi, k i e r o w a n i e z a c h o w a n i a m i " . J e d n y m z k a n a ł ó w docierania d o mas była prasa, a jej m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a sprawiały, że najchętniej w y k o r z y s t y w a n a była w okresie kształ­ towania się p a ń s t w o w o ś c i polskiej p o I w o j n i e ś w i a t o w e j . Chcę t u wskazać na n i e w i e l k i obszar k u l t u r y z o r i e n t o w a n e j na masy, i m e c h a n i z m t w o r z ą c y o p i n i ę społeczną. Nie sposób w rozważaniach t y c h u n i k n ą ć p e r s p e k t y w y s o c j o l o g i c z n e j . Nie chodzi mi t u j e d n a k o szeroko p o j m o w a n y p r o b l e m s o c j o l o g i i odbioru, o p e r s p e k t y w ę s o c j o l o g i c z n ą bardziej „ w e w n ę t r z n y " rozumianą w węższy, względem tekstu sposób. Chodzi tu b o w i e m o analizę t z w . „ o d b i o r c y w i r t u a l n e g o " , a szerzej: całej prasy lokalnej już w połowie maja p o j a w i ł y się „ L e p i e j o d d a j t e n grosz k r a j o w i o p ł a c i ci się s t o k r o t n i e i zdobędziesz zasługę. Podpisz Pożyczkę Odrodzenia P o l s k i " . " W t y m czasie, g d y w o j s k a polskie ruszyły w kierunku K i j o w a , w i e l k o p o l s k a prasa nie zamieściła ż a d n y c h paraliterackich haseł r e a g u j ą c y c h na t o w y d a r z e n i e . J e d n a k już w tydzień po zajęciu s t o l i c y Ukrainy, w w i e l u pismach na pierwszych stronicach p o j a w i ł a się taka o t o informacja: „ K i j ó w wzięty! Żołnierz polski stanął nad brzegiem Dniestru! Rozbił stutysięczne armie w r o g a i olbrzymią zdobycz osiągnął. T o u c z y n i ł żołnierz p o l s k i , A tyś c o u c z y n i ł dla t e g o żołnierza? J a k m u pomagasz z w y c i ę ż a ć ? Czy podpisałeś j u ż POŻYCZKĘ O D R O D Z E N I A P O L S K I " . 6 2 „ p o e t y k i o d b i o r u " z a p r o g r a m o w a n e j w strukturze t e k s t u . Ł a t w o dostrzec t u prostą grę na e m o c j a c h . Entuzjastycznie Przedmiotem r o z w a ż a ń będą d w a , p o z o r n i e różne, w y d a r z e n i a przyjęte z d o b y c i e K i j o w a b y ł o w s z a k p i e r w s z y m o d odzyskania z 1920 r o k u oraz udział w ich r o z p r o p a g o w a n i u i k s z t a ł t o w a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w i e l k i m sukcesem m i l i t a r n y m Polski, e c h e m d a w ­ o c z e k i w a n y c h n a s t r o j ó w literatury p r o p a g a n d o w e j d r u k o w a n e j n y c h z w y c i ę s t w z c z a s ó w ś w i e t n o ś c i p r z e d r o z b i o r o w e j Rzeczy­ na łamach l o k a l n e j , w i e l k o p o l s k i e j prasy. P i e r w s z y m z n i c h b y ł o pospolitej. uchwalenie przez Sejm U s t a w o d a w c z y 2 7 l u t e g o 1 9 2 0 r o k u P o d o b n y c h haseł p r o p a g a n d o w y c h w p r o s t n a w o ł u j ą c y c h d o d w ó c h pożyczek ( d ł u g o - i k r ó t k o t e r m i n o w e j ) . Pierwsza t o 5% w y k u p u o b l i g a c j i pożyczek p a ń s t w o w y c h bardzo d u ż o z n a j ­ Pożyczka O d r o d z e n i a Polski, z w a n a „ M i l i o n ó w k ą " , d r u g a t o 4 % d z i e m y na ł a m a c h prasy w y c h o d z ą c e j w maju i c z e r w c u 1 9 2 0 pożyczka p r e m i o w a , z w a n a p o w s z e c h n i e „ P r e m i ó w k ą " . Obie r o k u . O b s e r w o w a ć t u j e d n a k będziemy nie t y l k o zjawiska parali- przeznaczone były na p o k r y c i e d e f i c y t u b u d ż e t o w e g o z w i ą z a n e ­ terackie, lecz przede w s z y s t k i m poezję p r o p a g a n d o w ą realizującą go z t w o r z e n i e m p a ń s t w o w o ś c i polskiej oraz p r z y g o t o w a n i a m i „ s t r a t e g i ę u c z e s t n i c t w a " , by użyć pojęcia Edwarda Balcerzana. do w o j n y z Rosją Radziecką. Pożyczki te o s i ą g n ę ł y J e j g ł ó w n y m e c h a n i z m o d d z i a ł y w a n i a s p r o w a d z a się d o prostych poważne rozmiary, s t a n o w i ą c najbardziej w y d a j n e ź r ó d ł o pokrycia budżetowych. 3 Drugim zaś w y d a r z e n i e m była wojna 7 luk e f e k t ó w e m o c j o n a l n y c h i b e z p o ś r e d n i c h apeli, kosztem uprosz­ pols­ czeń i redukcji artystycznych r o z w i ą z a ń . O d b i ó r t y c h treści stawał k o - b o l s z e w i c k a . Te a u t o n o m i c z n e z p o z o r u w y d a r z e n i a , w o p i n i i się w ó w c z a s irracjonalny i zależny o d sympatii czy uprzedzeń już społecznej t w o r z y ł y s p ó j n y i j e d n o l i t y obszar t k w i ą c y c h w ś w i d o m o ś c i bądź p o o d ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u o d b i o r ­ rzeczywistości p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n e j s p r a w n i e w y k o r z y s t y w a n y przez s p e c ­ c ó w . Perswazja w y d a j e się być skuteczniejsza g d y nie o d w o ł u j e jalistów o d p r o p a g a n d y Urzędu Organizacji się w p r o s t d o e m o c j i w y ż s z e g o rzędu, lecz i m p u l s ó w Pożyczki Państ­ w o w e j dla byłej d z i e l n i c y pruskiej oraz r e d a k t o r ó w p o s z c z e g ó l ­ nych p o w i a t o w y c h pism u r z ę d o w o y c h . Rozpętana pod- świadomościowych. wówczas O d czerwca hasła p r o p a g a n d o w e w znacznej mierze w y p i e r a n e kampania p o z w a l a w y r a ź n i e dostrzec rodzaj s t o s o w a n y c h c h w y ­ są przez u t w o r y literackie p o d n o s z ą c e ten w ł a ś n i e temat. Poezja tów. Sztuczna j e d n a k o w o ż rzeczywistość p r o p a g a n d o w a gęst­ propagandowa nieje w w a r u n k a c h k a m p a n i i i ł a t w o m o ż e b y ć t y l k o o d n o s i się d o p r z e d m i o t u apeli. Powstała b o w i e m przedmiotem obserwacji. poświęcona g r u n c i e toczącej się w o j n y agitacji „ p o ż y c z k o w e j " i to wojna pozornie była j e d y n y m na bodaj Proces k s z t a ł t o w a n i a o p i n i i p u b l i c z n e j d e t e r m i n o w a n y jest m o t o r e m , który w y z w o l i ł potrzebę takiej poezji. T e m u z a g a d ­ wieloma c z y n n i k a m i w y n i k a j ą c y m i na o g ó ł z u k ł a d u s p o ł e c z ­ n i e n i u c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć t u w i ę c e j u w a g i , b o w i e m jest t o nego, p o l i t y c z n e g o oraz p r z y m u s u k u l t u r o w e g o , narzucającego n i e z w y k l e interesujący i m a ł o znany obszar literatury p o p u l a r n e j . wzory z a c h o w a ń . P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a o p i n i i p u b l i c z ­ W w i e l k o p o l s k i e j prasie lokalnej o d czerwca d o g r u d n i a 1 9 2 0 nej są przede w s z y s t k i m p r o b l e m y a k t u a l n e w y n i k a j ą c e z przeży­ r o k u p o j a w i ł o się blisko pięćdziesiąt w i e r s z o w a n y c h wania w y d a r z e ń n i e s i o n y c h z j e d n e j s t r o n y przez środki m a s o w e ­ p r o p a g a n d o w y c h p o w t a r z a n y c h w i e l o k r o t n i e w t y c h samych go przekazu, z d r u g i e j przez u s t n y o b i e g informacji o w y d a r z e ­ pismach. niach l o k a l n y c h . T r u d n o uznać o p i n i ę p u b l i c z n ą za s u m ę i n ­ Krasickiego: d y w i d u a l n y c h o p i n i i zwartej g r u p y ludzi.* Jest t o raczej j e d n a z form ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j u j a w n i a j ą c a się w kontekście aktualiów s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h . W i e l k o p o l s k a p o k o r z y s t n y m rozstrzygnięciu z r y w u n i e p o d l e g ­ ł o ś c i o w e g o leżała na u b o c z u w i e l k i e j p o l i t y k i i w y d a r z e ń d z i e j o ­ wych jakie w roku 1 9 2 0 r o z g r y w a ł y się na Kresach W s c h o d n i c h . Inne w a r u n k i k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j W i e l k o ­ 8 tekstów Pierwszym z n i c h był p r z e t w o r z o n y u t w ó r Ignacego „ N i e patrzajmy na w z o r k i : Zeszły się raz d w a w o r k i , Pozłacany i skórzany. P o z d r o w i w s z y się serdecznie Rzekł złoty: „ T o niezręcznie, lżeś skórzany, I obszarpany, 41 �M ł o d z i e ń c y , starce, żołnierze? G d y z n o w u zbiorą się c h m u r y G d y z n o w u na w a s z a w o ł a Czy dacie serca w o f i e r z e ? " G d y patrzę na Cię, Żal mi cię b r a c i e " . — — „ J a m obszarpany". Rzekł m u skórzany, „ L e c z każdy m n i e w i ę k s z y m s z a c u n k i e m darzy, Bo w t o b i e pełno b a n k n o t ó w paskarzy. J a m też nie narażony, jak t y , na straty, Bo w e m n i e są Pożyczki Polskiej a s y g n a t y " . 1 2 W k r ó t c e p o n i m prasa d r u k o w a ł a r ó w n i e ż a n o n i m o w y wiersz pt. Przypomnij T r u d n o j e d n a k przejść d o s p r a w e g z e m p l a r y c z n y c h nie za­ kultury m a s o w e j , jej p e w n y m , w ą s k i m obszarem k u l t u r y s ł o w n e j , t o czy w y o d r ę b n i e n i e takie ma j a k i e k o l w i e k racjonalne pod­ s t a w y ? Z drugiej zaś s t r o n y zapytać należy, czy literatura ta p o s ł u g i w a ł a się jakąś szczególną retoryką, czy w języku przez nią w y k o r z y s t y w a n y m kryły się jakieś szczególne w ł a ś c i w o ś c i o d ­ d z i a ł y w a n i a , inne o d t y c h j a k i m i p o s ł u g u j e m y się w r o z m a i t y c h p o z a s ł o w n y c h systemach z n a k o w y c h ? C h o d z i mi t u o k w e s t i ę s k u t k u s p o ł e c z n e g o , p o w o d o w a n e g o — realnie l u b c h o ć b y t y l k o się o b i e k t y w n i e wykryć intencji komunikacyjnej — przez określony fakt k u l t u r y . I n n y m i s ł o w y , c h o d z i o miejsce i rolę d a w n e g o tekstu w historycznie o k r e ś l o n y m s p o ł e c z n y m procesie k o m u n i k a c j i , a m ó w i ą c najprościej — o związek t e g o tekstu z problematyką o d b i o r u . Nie c h o d z i mi t u j e d n a k o okreś­ lenie t y c h t e k s t ó w j a k i m k o l w i e k znakiem w a r t o ś c i u j ą c y m , nie chodzi o o c e n ę ich w a l o r ó w artystycznych. J e d y n y m bodaj kryterium o c e n y t y c h t e k s t ó w może być kryterium ich s p o ł e c z ­ nego skutku. W r ó ć m y j e d n a k d o rzeczywistych inspiracji o w e j literatury. G d y kraj u p o j o n y z w y c i ę s t w a m i na Ukrainie ś w i ę t o w a ł sukcesy p o l ­ skiego oręża, na f r o n c i e sytuacja uległa g w a ł t o w n e j zmianie na niekorzyść Polski. O d d z i a ł y A r m i i C z e r w o n e j opuszczając K i j ó w p r z y g o t o w y w a ł y się d o uderzenia na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , gdzie już d a w n o rząd radziecki k o n c e n t r o w a ł w o j s k a , osłabiając j e g o kosztem f r o n t p o ł u d n i o w y . Po o s t a t e c z n y m u p o r a n i u się z siłami Denikina, armia radziecka całą s w o j ą siłę skierowała p r z e c i w k o Polsce. O f e n s y w a z f r o n t u p ó ł n o c n e g o o d b y w a ł a się p o d hasłami n a r o d o w y m i j e d n o ś c i Ukrainy z Rosją. „ P o m i ę d z y m ł o t e m reakcji a kowadłem ogólnego niezadowolenia wywołanego ogólną nędzą, p a n o w i e L e n i n o w i e i T r o c c y nie w i d z i e l i dla siebie innej ucieczki, jak poruszenie p r z y t ę p i o n y c h uczuć patriotycznych w ludzie rosyjskim i zatrąbili na krucjatę p r z e c i w P o l s c e . . . " 10 Krucjata ta rozpoczęła się 1 4 maja 1 9 2 0 roku na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , d o w o d z o n y m przez 2 7 - l e t n i e g o w ó w c z a s M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o . 1 2 czerwca w o j s k a radzieckie zajęły K i j ó w , a f r o n t przerwany został na całej niemal d ł u g o ś c i . 11 Właśnie w ó w c z a s , g d y w o j s k a polskie b y ł y w o d w r o c i e , w prasie w i e l k o ­ polskiej p o j a w i ł się wiersz pt. Czy dacie serca „ A kiedy w s t a w a ł a z g r o b u Po długiej strasznej n i e w o l i . Ojczyzna nasza... L u d pracujący na roli, W jarzmie s r o g i e g o w ł o d a r z a Stanął o d b l a s k ó w o l ś n i o n y . W zorzy p ł o n ę ł y z a g o n y , Bory c h y l i ł y się k o ł e m . I k w i a t y g ł o w y chyliły. Kobiety starce i dzieci, I prości bracia — żołnierze, Stali, a serca im biły... A kiedy w r o g ó w g r o m a d a D z w o n i ł a w ł a ń c u c h y świeże, By z n o w u zakuć jej d ł o n i e . Kto żył! K o m u śmierć blada, Była zaszczytem i s ł a w ą , Ten niósł jej życie w ofierze... Oczy im zaszły mgłą k r w a w ą , Pot z n o j n y zrosił im skronie — A ż d o p e ł n i ł o się p r a w o ! J u ż ś w i t na n o w y m z a g o n i e , J u ż kłos d o ś p i a ł y się m i e n i I zorza w blaskach już p ł o n i e ! Czy przestał k o c h a ć jak który, Bracia w maju rodzeni? 42 w o d w o ł u j ą c y się d o najskrytszych „ G d y Polska jeszcze była w g r o b i e , 0 jej w o l n o ś c i każdy śnił! 1 o b i e c y w a ł każdy sobie, Ze nie oszczędzi dla niej sił! O! każdy w t e d y d a ł b y życie I w s z y s t k o c o w skarbnicy miał! By t y l k o w i d z i e ć ją w r o z k w i c i e , Całe by m n i e n i e za t o dał! Czekałeś d ł u g o Z m a r t w y c h s t a n i a , Czekałeś d ł u g o na Jej z e w , Patrz! O t o w s t a j e Ś w i t Zarania... J u ż boski na nas m i n ą ł g n i e w . . . Patrz! O t o Ona wreszcie wstała Z k a j d a n ó w , z b ó l u , k r w i i łez... M ę c z a r n i e s w o j e przecierpiała I przyszedł dla niej b ó l u kres! O t o w y c i ą g a s w o j e ręce. Na k t ó r y c h jeszcze kajdan ślad... Czyż J ą nie wesprzesz p o tej męce?! J u ż czas byś s w o j ą ofiarę kładł. W miastach i siołach w k o ł o zniszczenie, Jeszcze p a n u j e nędza i g ł ó d . Skądże p o w s t a n i e ich Odrodzenie Z t w e j ofiary i przez t w ó j t r u d : S p a l o n e k t o o d n o w i sioła? I kto tysiącom wróci dach! Wszak t o uczynić m o c t w a z d o ł a ! T o b i e o d e g n a ł w o j n y strach! Kto o d b u d u j e te kościoły, W k t ó r y c h d z i ę k c z y n n y zabrzmi ś p i e w . Kto d z i e c i o m da naukę, szkoły Wszak t y l k o t y ! Czy słyszysz z e w ? P r z y p o m n i j stare o b i e t n i c e ! Z z a m i a r ó w o g i e ń ś m i a ł o skrześ. O t w ó r z bez żalu s w ą skarbnicę. Na o d r o d z e n i e Polski nieś! A g d y położysz s w ą ofiarę. Dasz i n n y m d o b r y przykład s w ó j ! Polska p r z y p o m n i lata stare I ś m i a ł o w r o g o m krzyknie: S t ó j ! A będzie silna i w s p a n i a ł a . O d r o d z i się na n o w o kraj. Dla Cię nagroda będzie miała! W i ę c na Pożyczkę hojnie d a j ! " nia takiej literatury. Jeśli b o w i e m zająć się t u przyjdzie w y c i n k i e m dającej obietnice — apelem o w y k u p o b l i g a c j i Poożyczki N a r o d o w e j : s t a n o w i w s z y się nad t e o r e t y c z n y m i m o ż l i w o ś c i a m i o d d z i a ł y w a ­ w stare uczuć, d o p a t r i o t y c z n e g o s u m i e n i a , z a k o ń c z o n y s i l n y m a k c e n t e m 9 ofierze, 1 3 4 lipca rozpoczęła się d r u g a o f e n s y w a radziecka. W o j s k a M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o uderzyły siłą czterech armii i j e d n e j grupy operacyjnej na linie polskie, by „ p o t r u p i e P o l s k i " jak m ó w i ł d o w ó d c a tej operacji, przenieść r e w o l u c j ę d o Europy Z a c h o d n i e j . Rozpoczęła się t r w a j ą c a bez p r z e r w y przez p ó ł t o r a miesiąca o f e n s y w a , a o d w r ó t w o j s k p o l s k i c h tragiczny i d r a m a t y c z n y , k t ó r y d o p i e r o u przedproża W a r s z a w y zamienił się w o d w r ó t Rosjan r ó w n i e tragiczny i g w a ł t o w n y , z a k o ń c z o n y c a ł k o w i t ą klęską „ p o c h o d u za W i s ł ę " . Z k o ń c e m lipca A r m i a C z e r w o n a zbliżała się d o etnicznej g r a n i c y Polski. Nie zatrzymały jej ani przeciągające się r o k o w a n i a p o l s k o - r a d z i e c k i e , ani działania armii W r a n g l a , ostatniej „ b i a ł e j " armii p r ó b u j ą c e j w y r w a ć się z krymskiej p u ł a p k i . Lenin o d r z u c i ł wszystkie p r o p o z y c j e c z ł o n k ó w KC a b y p r z e r w a ć o f e n s y w ę na f r o n c i e p o l s k i m i s k o n c e n t r o w a ć się na W r a n g l u . P r z e w o d n i c z ą c y Rady Komisarzy L u d o w y c h w i e d z i a ł , że „ b i a l i " i Polacy nie będą uzgadniali s w o i c h działań. W trakcie r o z m ó w z M a r c h l e w s k i m o s o b i s t y przedstawiciel rządu p o l s k i e g o przeka­ zał p r z e d s t a w i c i e l o w i Lenina, że p o d s t a w ą p o l i t y k i P i ł s u d s k i e g o w stosunku do Rosji jest pragnienie niedopuszczenia „aby reakcja rosyjska z n o w u z a p a n o w a ł a " . Sam W r a n g e l nie p r z e d ­ s t a w i a ł p o w a ż n e g o niebezpieczeństwa dla w ł a d z y r a d z i e c k i e j . 14 W t y m czasie, g d y na f r o n c i e p o d n o s i ł się s t o p i e ń d r a m t u r g i i , a pozycje polskie systematycznie przesuwały się na z a c h ó d , g d y b o j o w e hasło b o l s z e w i k ó w „ n a W a r s z a w ę ! " zastąpiło hasło „ n a B e r l i n ! " , w o d l e g ł e j W i e l k o p o l s c e o d p o ł o w y lipca zaczynało coraz częściej p o j a w i a ć się paraliterackie hasło: �„ P o l s k i bagnet i polski pieniądz są Europie dzisiaj rękojmią odrodzenia, Polsce g w a r a n c j ą wspaniałej p r z y s z ł o ś c i " . 15 W y d a j e się, że w t y m w y p a d k u , a także w p r z y p a d k u w s z y s t k i c h i n n y c h , teksty paraliterackie d r u k o w a n e na całej, bądź p o ł o w i e J a k i ś gorsik. Pełen trzosik Chcecie s c h o w a ć , Zdeponować Ostatecznie I bezpiecznie. — M o j a rada: Niechaj składa Każdy grosze. C h o ć potrosze Polsce naszej! C h o ć na spłaty. Zysk na raty I bez straty Dostaniecie Asygnaty". 17 pierwszej stronicy l o k a l n y c h c z a s o p i s m , miały o d d z i a ł y w a ć w i z u ­ W trzecim wierszu autor apeluje o p o m o c Polsce w o b e c za­ alnie, a w połączeniu z t w o r z y w e m leksykalnym spełniać f u n k c j e grożenia, w i a d o m e g o raczej, a c z k o l w i e k n i e n a z w a n e g o : inspiratorskie. W p r o p a g a n d z i e c h o d z i przecież nie t y l k o o t o , żeby ludzi przekonać, ale także, a może przede w s z y s t k i m , aby pobudzić ich d o c z y n u , w y z w a l a ć energię t k w i ą c ą w masach. W s p o m i n a ł e m na w s t ę p i e o potrzebie analizy w e w n ą t r z t e k s t o w e j treści p r o p a g a n d o w y c h , a w p r z y p a d k u badania k u l t u r y m a s o w e j , o potrzebie badania t z w . o d b i o r c y w i r t u a l n e g o i p o e t y ­ ki o d b i o r u w p i s a n e j w s t r u k t u r ę tekstu literackiego. W takim interesowała nas "będzie o s o b o w o ś ć ujęciu odbiorcy w nim „ G d y ś p o l s k i m jest o b y w a t e l e m S w e szczęście w Polski znajdziesz losie; G d y cel s w ó j z Polski złączysz celem J e j siłą będzie T w o j a siła. Dzisiaj w p o b u d k i polskiej głosie Słyszysz t ę s k n o t ę sercu miłą: „ N a p o m o c P o l s c e ! " trąbka w o ł a , „ R a t u j s w ą ziemię, miasta, sioła, Daj na Pożyczkę O d r o d z e n i a ! A B ó g ofiarność tę o c e n i a . . . " 18 „ z a p r o g r a m o w a n a " , j e g o „ w e w n ą t r z t e k s t o w y p o r t r e t " , intereso­ w a ł nas będzie ten zespół e l e m e n t ó w t e k s t u , który określał miejsce i rolę czytelnika w e l e m e n t a r n y m procesie k o m u n i k a c y j ­ nym, jaki t w o r z y się w o k ó ł d a n e g o tekstu k u l t u r y . O c z y w i ś c i e nie odrzucam t u s t a n o w i s k a b a d a w c z e g o , p r o p o n o w a n e g o socjologię k u l t u r y i m a j ą c e g o charakter raczej przez „zewnętrzny", które zakłada b a d a n e z a c h o w a n i a i reakcje realnych o d b i o r c ó w . C h c i a ł b y m j e d n a k podkreślić znaczenie „ w e w n ę t r z n e g o " , s o c ­ j o l o g i c z n e g o ujęcia w o b s e r w a c j i „ w e w n ę t r z n e g o " z a p r o g r a m o ­ wania „ p o e t y k i o d b i o r u " p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . Przyjmując taką p o s t a w ę w o b e c tekstu nie m o ż n a o g r a n i c z y ć się t y l k o d o rejestracji s k u t k ó w s p o ł e c z n y c h już zaistniałych na g r u n c i e j e g o recepcji. C h o d z i t u raczej o p r z e w i d y w a n y s k u t e k o d d z i a ł y w a n i a treści p r o p a g a n d o w y c h d o s t r z e g a n y w s a m y m tekście, a m o ż l i w y d o o d c z y t a n i a d r o g ą analizy w e w n ą t r z t e k s t o w y c h czynników o w ą recepcję p r o g r a m u j ą c y c h . D r o g a ta z a p r o w a d z i nas d o odkrycia propagandowych mechanizmów maniulacyjnych, u b e z w ł a s n o w a l n i a j ą c y c h o d b i o r c ę . S p ó j r z m y zatem na trzy w i e r ­ sze p r o p a g a n d o w e d r u k o w a n e w l i p c u 1 9 2 0 r o k u d o t y c z ą c e Pożyczki P a ń s t w o w e j , w o b e c z u p e ł n e g o załamania się f r o n t u . Pierwszy z n i c h s a m y m j u ż t y t u ł e m Przekleństwo zdradza i n t e n ­ cje n i e z n a n e g o autora w o b e c nieprzystąpienia d o w y k u p u o b l i ­ gacji: „ O b y ś nie zaznał o d p o c z y n k u ciszy. G d y myśli grają jak g r a m o f o n stary, O b y ubrania t w e p o j a d ł y myszy, I m ó l się zakradł d o każdej kotary, O b y ś miał zawsze sacharynę w k a w i e , I ż o n ę , która p r z e m a w i a b u c i k i e m . O b y ś mieszkania szukać miał w W a r s z a w i e , I całe życie zostać u r z ę d n i k i e m , O b y ci szklanki nie p o d a n o p i w a , G d y ś zjadł na o b i a d w ę g i e r s k i e salami, O b y ś c o d z i e ń jeździć m u s i a ł k o l e j a m i , O b y ś c o r o k u , bracie, miał bliźnięta, I nie doczekał się śmierci t e ś c i o w e j , O b y ci z b u t ó w w y ł a z i ł a pięta. Jeśli nie kupisz Pożyczki P a ń s t w o w e j " . 1 6 W d r u g i m zaś w i e r s z u , b ę d ą c y m k o l e j n y m p r z e t w o r z e n i e m u t w o ­ ru I g n a c e g o Krasickiego, treści p r o p a g a n d o w e w c i ą ż jeszcze mają charakter m a ł o a g r e s y w n y : „Panie Janie! W k a ż d y m stanie Zyskać m o ż n a M y ś l ostrożna Obrać u m i e , Gdy rozumie, I obiera, Gdy otwiera: T o w czem treści, W i ę c boleści, Się ustrzega Zapobiega, W czem ma stracić W czem z b o g a c i ć . Ten ucztuje, Ten paskuje. B l i ź n i c h zdziera. T a m t e n sknera, Zbiera grosze, I potrosze W banku chowa. T o nie z d r o w a Jest lokata. B o ( d o kata) Precent mały Tam dostały Kapitały! I n n y c h trując Maltretując I paskując Będzie z t e g o Nic d o b r e g o : Honor mały! Kryminały, Bo szalbierstwo, Pasek, z d z i e r s t w o . Źle p r o w a d z i . Zawsze zdradzi! A w i ę c bracie, Jeśli macie O b i e , ź r ó d ł o w e k w e s t i e o m a w i a n e j literatury propagandowej łączy k o l e j n y tekst, k t ó r e g o f u n k c j a perswazyjna musiała z p e w ­ nością o d d z i a ł y w a ć na społeczne emocje: „ W y t r w a l i m na kresach, jak d a w n i e j pradziady, C h o ć stal w nas g o d z i ł a , c h o ć grzmiały kul grady, C h o ć d y m y n a m oczy zamgliły c z e r w o n e I usta o t w a r t e na w ę g i e l s p a l o n e Na p r ó ż n o w z d y c h a ł y za w o d ą . Naboje Kładź w lufę, mierz dobrze, raz, d w a , pal!... ja stoję... I nic j u ż nie w i d a ć , huk, g r z m o t i kurzawa, I nic już nie słychać, piekielna z a b a w a . Sam jestem p i o r u n e m . B ó g w o j n y m n i e niesie, W ś r ó d piekła na ziemi, w y t r w a l i m na kresie! A dziś — j a m służby nie zaparł Ojczyźnie J a m w i e r n y jej żołnierz. C h o ć nie w n o w e j bliźnie! R o d a k u ! k i m jesteś, p ó j d ź ze mną, kto ż y w y ! Na szańce, na szańce, kraj ma być szczęśliwy! Rzucał im o c h o t n i e : k r e w , życie na szale, Dziś grosza nie skąpmy; N i e c h k w i t n i e w s p a n i a l e . N i e c h rośnie ojczyzna w b o g a c t w a i siły. Którą d ł o ń nasza i pierś o b r o n i ł y , W p o d d a ń s t w o o b c e g o pieniądza nie d a m y — W y t r w a l i m na kresach i w d o m u w y t r w a m y ! " A k t y w n o ś ć tej literatury ulega nasileniu z początkiem sierpnia, g d y w o j s k a radzieckie z n a j d o w a ł y się już w Brześciu i prze­ kraczały B u g . O d p o c z ą t k u t e g o miesiąca p r o p a g a n d o w e u t w o r y literackie d r u k o w a n e w prasie są krótkie i j a s n o wyrażające s w o j e przesłanie. Język tej p r o p a g a n d y , dzięki prostocie nazywania i o p i s y w n i a rzeczy, u ł a t w i a ł agitację w s p r a w a c h w ó w c z a s tak w a ż k i c h . Wszak t o o n o d g r y w a czynną rolę w p e r c e p o w a n i u przez ludzi otaczającego ich ś w i a t a . Rola ta jest d w o j a k o u w a r u n ­ k o w a n a . Po pierwsze w y n i k a z f a k t u , że jak każdy język s ł o w n y jest o n w a ż n y m s k ł a d n i k i e m s u b i e k t y w n e j strony procesu p o ­ znania. D l a t e g o , c o b y ł o czytelne w w y ż e j c y t o w a n y c h tekstach, nie musi o n za każym razem w y p o w i a d a ć o t w a r c i e w ł a ś c i w y c h treści l u b d o k o n y w a ć ich j a w n e g o w a r t o ś c i o w a n i a . Język p r o p a ­ g a n d y d o k o n u j e zmian w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej dzięki s w o i s t y m w ł a ś c i w o ś c i o m t k w i ą c y m w n i m s a m y m j a k o narzędziu interp­ retacji. Po d r u g i e , szczególnie c z y n n a rola języka p r o p a g a n d y w k s z t a ł t o w a n i u ś w i a d o m o ś c i ludzi jest s p o w o d o w a n a t y m , że j e g o t w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h n i k o m p r o p a g a n ­ d o w e j perswazji. Często, jak np. w n a s t ę p u j ą c y m wierszu: „Wszystko minęło co było niewolą, W s z y s t k o odeszło c o k u ł o kajdany, Lecz rany jeszcze zostały i bolą Czy słyszysz? Nasi biją w tarabany. Czy słyszysz? — Nasi w z y w a j ą : „ d o b o j u ! " Czy słyszysz? — Nasi krzyczą: „ d o o b r o n y ! " B o niema jeszcze w Ojczyźnie s p o k o j u — Jeszcze p o b u d k a brzmi na w s z y s t k i e s t r o n y " operuje z b i t k a m i s ł ó w o d u ż y m ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m i w k o n ­ s e k w e n c j i kieruje l u d z k i m działaniem. 1 9 2 0 S t o s o w a n i e ' j ę z y k a p r o p a g a n d y d o k o n u j e się w kontekście społecznym i wymaga określonym podporządkowania formy języka jeszcze i n n y m r e g u ł o m niż k o m p e t e n c j e j ę z y k o w e . Są t o zasady o sensie s o c j o l o g i c z n y m , w y n i k a j ą c e b o w i e m z f a k t u , że k o m u n i k a t s f o r m u ł o w a n y w języku p r o p a g a n d y o d n o s i się d o z r ó ż n i c o w a n y c h społecznie g r u p l u d z k i c h , dla k t ó r y c h dana seria z n a k ó w ma ściśle określony sens. Z a t e m w układzie n a d a w ­ a j �c z o - o d b i o r c z y m spełnia t e n język f u n k c j ę fatyczną polegającą na nia. A u t o r z y tej p r o p a g a n d y d r o g ą k o n t r a s t u o d w o ł u j ą się d o p o d t r z y m a n i u k o n t a k t u między n a d a w c ą a o d b i o r c ą w y p o w i e d z i patriotycznych o d r u c h ó w z czasów zaboru pruskiego, — w i d z i a n e j e d n a k w p e r s p e k t y w i e c e l ó w tekstu z w i ą z a n y c h c h ł o p w i e l k o p o l s k i „ d a w a ł nieskoro, g n ą c kark p o d b i c z e m " . kiedy z o d d d z i a ł y w a n i e m na o d b i o r c ę . Kolejną f u n k c j ą t e g o języka jest Funkcja k o n a t y w n y t y c h t e k s t ó w w y r a ż a się j e d n o z n a c z n y m funkcja k o n a t y w n a , by użyć t u t e r m i n o l g i i z a p r o p o n o w a n e j przez apelem o s p r a w y doraźne, mając na u w a d z e d o b r o o g ó l n e . Romana J a k o b s o n a . 21 Funkcja ta polega na b e z p o ś r e d n i m u s i ł o ­ w a n i u w p r o w a d z e n i a z m i a n y w p o s t ę p o w a n i u o d b i o r c y . Skala m o ż l i w o ś c i o p e r a c y j n y c h tej f u n k c j i rozkłada się o d n e u t r a l n e g o stwierdzenia jakiegoś f a k t u , d o n i e d w u z n a c z n e g o , rozkazu. Taki p r a w d o p o d o b n i e zamiar miały r y m o w a n e u t w o r y , które „ z a l a ł y " w p r o s t w i e l k o p o l s k ą prasę u r z ę d o w ą w początkach sierpnia w z y w a j ą c d o o d s t a w y zbóż, b o w i e m w t y m czasie kraj przeżywał p o w a ż n e t r u d n o ś c i ż y w n o ś c i o w e z w i ą z a n e z zaopatrzeniem f r o n t u . Teksty, o k t ó r y c h m o w a , d r u k o w a n e b y ł y aż d o p o ł o w y października, n a w e t w ó w c z a s , g d y t ł o b o l s z e w i c k i e g o zagrożenia przestało być już tak o b o w i ą z u j ą c e jak w s i e r p n i u . A g i t a c j i tej „ Z ł y m jest d o r a d c ą p u s t y żołądek, C h o ć b y ś d o ń m ó w i ł — nie w i e m jak czule; Z b o ż e o d s t a w i ć każde rozsądek, • B o przestać m o ż e m zbierać w o g ó l e . U w a ż a j c i e hej rolnicy. Że u g r a n i c ! b o l s z e w i c y ! " „ T r z y złóż rzeczy na Polski Ołtarzu Ich n a z w a : zboże, zboże, zboże. o m ł ó ć , o d s t a w je w lot g o s p o d a r z u . B o t o ojczyznę d ź w i g n ą ć m o ż e . " „ N a j w y ż s z y już. R o l n i k u czas, Dostarczyć zbóż, Dla g ł o d n y c h m a s . " 31 3 2 3 3 sprzyjał też fakt, że r o l n i c y przystąpili d o o m ł o t u t e g o r o c z n y c h zbiorów. Dziewięć tekstów adresowanych było wprost d o w i e l ­ kopolskiego ziemiaństwa: „ C i co wiodą rozhowory. Ojczyzny nie z b a w i ą . J e n o o w e polskie d w o r y . Co zboże o d s t a w i ą . " „Ziemianinie! O m ł ó ć zboże, spiesz z o d s t a w ą , Bacz, że dzisiaj kraj w potrzebie; Toczy za Cię w a l k ę k r w a w ą . Byś m ó g ł żyć na T w o j e j g l e b i e ! " „ W każdym się d w o r z e W s ł a w i s z przykładem. G d y oddasz zboże Przed s w o i m s ą s i a d e m . " „ G d y zada ci ktoś pytanie, Kto c z u w a nad Polski p o p r a w ą . M y w s z y s c y — o d p o w i e s z — ziemianie Zbóż m ł o c k ą , o d s t a w ą . N i m taką dasz j e d n a k o d p o w i e d ź . W p r z ó d c z y n e m jej p r a w d y sam d o w i e d z . " „ D o w s z y s t k i c h należy, By g m a c h onej Macierzy. Wznosić, kuć od podstaw; I ty ziemianinie, Spiesz s t a w i ć się w czynie; Zboże z m ł ó ć i o d s t a w . " 34 22 3 5 2 3 24 2 5 2 6 „ C h c e s z b y w Polsce b y ł o dobrze, O m ł ó ć , o d s t a w zboże szczodrze. K o m u z ziemian kraj nasz d r o g i , Z młocarzami marsz p o d s t o g i ! M i m o przemądrej z e w s z ą d k r y t y k i , S p r a w a skończyła się tak. Że j e m y zboże aż z A m e r y k i , Że w Polsce zboże dziś brak. O d s t a w w i ą c zboże, hej ziemianinie. Bo kraj u o b c y c h brnie w d ł u g i . By nikt w społecznej życia ruinie, Nie chciał t w e j dojrzeć z a s ł u g i . " „ D l a P o l a k ó w bardzo w i e l k a Jest Ojczyzna w i e r z y c i e l k a ; Ten największe ma zasługi: Kto jej w pełni spłaca d ł u g i : Żołnierz d ł u g t e n w k r w i s w e j płaci A ziemianin w tej p o s t a c i , Że s w ą rolę, orze, s p r a w i a , Zboże młóci i o d s t a w i a . " 3 7 3 8 3 9 końcu zwrócić uwagę na s i e d e m tekstów u t r z y m a n y c h w p o d o b n y m t o n i e i o tej samej, c o p o w y ż s z a , t e m a t y c e . Teksty te a d r e s o w a n e są p r a w d o p o d o b n i e d o w s z y s t ­ k i c h m i e s z k a ń c ó w w s i b o w i e m adresat nie został w n i c h o k r e ś ­ lony. Zasadniczą f u n k c j ą społeczną t y c h t e k s t ó w jest n a k ł o n i e n i e d o zalecanych z a c h o w a ń . G o s p o d a r k a Rzeczypospolitej Polskiej przeżywać musiała w i e l k i e t r u d n o ś c i z zaopatrzeniem w ż y w n o ś ć , c o daje się t ł u m a c z y ć w y n i s z c z a j ą c y m i działaniami f r o n t u w s c h o ­ d n i e g o . S t ą d z r o z u m i a ł y m się staje, iż f u n k c j a k o n a t y w n a treści p r o p a g a n d o w y c h s k i e r o w a n a była ku W i e l k o p o l s c e , n a j p o w a ż ­ 2 8 niejszego rezerwuaru ż y w n o ś c i w ó w c z e s n y c h g r a n i c a c h a d ­ „ Z i e m i a n i n i e ! Kraj z g ł o d z o n y A w i ę c latem, a w i ę c zimą Spiesz z o m ł o t e m , spiesz z o d s t a w ą . " „ B a c z n o ś ć ziemianinie! Hej, o b y w a t e l u ! Każdy niech stanie dziś d o a p e l u : Młócić, odstawić, Zboże, coprędzej. Ażeby poprawić Wartość pieniędzy." S ł o w a p r o p a g a n d y związanej z potrzebą szybkiej o d s t a w y zbóż o r i e n t o w a n e na w i e l k o p o l s k i c h c h ł o p ó w , c h o ć p r z y p o m i n a j ą poprzednie, niosą i n n y nieco ł a d u n e k s e m a n t y c z n y . W d z i e w i ę c i u c y t o w a n y c h poniżej tekstach nie ma już treści u k r y t y c h , w s z y s t k o jest t u jasne i czytelne, b o w i e m o d b i o r c a musi b y ć przekonany d o p r z e d m i o t u agitacji. T o też wyraźnie-został w n i c h określony w r ó g oraz n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z b o l s z e w i c k i e g o zagroże­ 2 9 44 3 6 Chciałbym tu w 27 30 „ S p i e s z zboże z m ł ó c i ć , o d s t a w i ć . By los r o d a k ó w p o p r a w i ć . Czas k ł a m zadać t y m , c o mruczą, Że niektórzy z g o s p o d a r z y , Z odstawą umyślnie zwłóczą, W nadzieji z y s k ó w p a s k a r z y . " „Gospodarzu! Chcesz l i c h w ę ukrócić, Dolę Polski p o p r a w i ć . T o spiesz zboże o m ł ó c i ć , I natychmiast o d s t a w i ć ! " „ B a c z n o ś ć rolnicy. W r ó g na g r a n i c y . Baczność raz wreszcie; Bierność p o r z u ć c i e . Zboże omłóćcie, Z o d s t a w ą spieszcie. Coś Prusaczyźnie D a w a ł nieskoro. G n ą c kark p o d biczem, Dzisiaj Ojczyźnie, Ofiaruj s p o r o Z chętnym obliczem." „ N a w r o t a c h w e swej komorze W y p i s z r o l n i k u takie s ł o w a : , O m ł ó ć , o d s t a w zboże, Jest t o p o w i n n o ś ć n a r o d o w a . ' " „ O j c z y z n a dzisiaj w potrzebie, Czas zaniedbania n a p r a w i : R o l n i k u zacznij o d siebie, M ł ó ć zboże, spiesz je o d s t a w i ć . " „Hej włodarze, Gospodarze, Najważniejsza dzisiaj s p r a w a , O m ł o t zboża i o d s t a w a . " m i n i s t r a c y j n y c h kraju. „ W y w c z a s na p o t e m W r ó g u przed proza! Spieszcie z o m ł o t e m , Z odstawą zboża!" „ P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " „ M i n ą klęski, n i e p o k o j e . Jeśli każdy spełni s w o j e . Nie patrzcie w i ę c na sąsiada. O d s t a w , c o na cię p r z y p a d a . " „Ten krajowi dopomoże Dobrobyt poprawi, Kto w y m ł ó c i s z y b k o zboże I wszystko o d s t a w i . " 4 0 4 1 4 3 42 �„ Ż o ł n i e r z w a l c z ą c na w o j n i e G o t ó w za kraj umierać, Byś t y w d o m u s p o k o j n i e M ó g ł orać, siać i zbierać. P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń , c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " " „ B i e r n o ś ć rzuć. Zboże m ł ó ć , I oddaj krajowi: Plony T w y c h p ó l . Zmniejszysz b ó l , Bliźnich, Kraj o z d r o w i . " * „ G ł ó d nie czeka A jest rdzeniem I p o d s t a w ą Burzl Niech nie z w l e k a Nik z m ł ó c e n i e m I odstawą zbóż." miała z p e w n o ś c i ą r e k l a m a - h a s ł o , jakie p o j a w i ł o się w t y m czasie w e w s z y s t k i c h niemal w i e l k o p o l s k i c h p i s m a c h l o k a l n y c h i n f o r ­ m u j ą c e o przedłużeniu m o ż l i w o ś c i w y k u p u o b l i g a c j i d o 1 w r z e ś ­ nia: „ P o l s k a u b o g a nie zdoła się o b r o n i ć przed z a l e w e m b o l s z e w i z m u l S u b s k r y b c j ę Pożyczki O d r o d z e n i a przedłużono d o 1 września." 49 Dostrzec t u m o ż n a , że p r o p a g a n d a na język p r y m a r n y nakłada sensy w t ó r n e . Z j e d n e j s t r o n y robi t o ze w z g l ę d u na pod­ k o l o r y z o w a n i e zalecanej r z e c z y w i s t o ś c i , z d r u g i e j , by ukryć t o , 5 czego o d b i o r c a nie p o w i n i e n w i e d z i e ć . Z r o z u m i a ł y m jest prze­ cież, że dezinformacja przypisana jest j a k b y d o p r o p a g a n d y , jest jej d r u g i m o b l i c z e m . Praktyka taka w y n i k a z samej istoty p r o p a g a ­ ndy, b o w i e m u p r a w i a j ą c ją zmierza się d o jak najszerszego o d d z i a ł y w a n i a . W p r o p a g a n d z i e s k a l k u l o w a n e jest z g ó r y , iż ta 48 retuszuje zastane bądź zamierzone, c e l o w o przeszkadza d y s k u s j i , Zwraca u w a g ę , iż p o w y ż s z e teksty operują p e w n y m i stałymi nie w n o s i ż a d n y c h o d k r y ć . J e j treści są zaś f o r m u ł o w a n e i roz­ w a r t o ś c i a m i m a j ą c y m i na celu w y w o ł a n i e p o ż ą d a n y c h reakcji p o w s z e c h n i a n e w p e w n y m szerszym o t o c z e n i u , które je r e l a t y w i ­ społecznych. Język tej p r o p a g a n d y w p r o s t o d d z i a ł u j e na o d b i o r ­ zuje i d e z a w u u j e . By osiągnąć s w e cele p o s ł u g u j e się m a n i p u l a - cę, nie ma w y s z u k a n y c h s f o r m u ł o w a ń . Język ten dzięki prostocie t o r s t w e m s y m b o l i c z n y m , b ę d ą c y m w istocie p r z e d s t a w i e n i e m nazywania i o p i s y w a n i a rzeczy i zjawisk u ł a t w i a k o m u n i k a c j ę , symbolicznego poznania. łatwiej dociera d o szerokich w a r s t w s p o ł e c z n y c h , a przecież j e g o Właśnie w przededniu 50 i w dni b i t w y warszawskiej obok zadaniem jest tak przedstawić treści p o d d a n e p r o p a g a n d z i e , by te k o m u n i k a t ó w f r o n t o w y c h p o j a w i ł y się w prasie lokalnej teksty były ł a t w o odczytane. T w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h ­ propagandowe, w n i k o m p r o p a g a n d o w e j perswazji. Często operuje z b i t k a m i s ł ó w perswazyjna, nierzadko o d w o ł u j ą c a się d o s y m b o l u : o znacznym ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m . Przykładem może być zbitka „ o d s t a w a z b o ż a " różnorako o d m i e n i a n a w p o w y ż s z y c h k i l k u n a s ­ tu tekstach, które w k o n s e k w e n c j i w i n n y k s z t a ł t o w a ć ludzkie z a c h o w a n i a . J e d n a k w tekstach p r o p a g a n d o w y c h o d n o s z ą c y c h się d o rzeczywistości s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j 1 9 2 0 roku język propagandy pełni jednocześnie f u n k c j ę p o z n a w c z ą i f u n k c j ę nośnika w a r t o ś c i e m o c j o n a l n y c h . 47 Właśnie w ó w c z a s , gdy pod Warszawą w o j s k a polskie odpierały i p r z e ł a m y w a ł y b o l s z e w i c k ą nawałnicę na p i e r w s z y c h s t r o n i c a c h w s z y s t k i c h niemal w i e l k o ­ polskich O r ę d o w n i k ó w p o j a w i ł się tekst, który c h o ć a l t e r n a t y w n y z założenia, p o d s u w a ł o d b i o r c y j e d n o c z e ś n i e w y b ó r i nalegał na wsparcie: k t ó r y c h szczególnie czytelna jest funkcja „ P o l s k a w s w y m d u m n y m majestacie, W świętości swego zmartwychwstania. Dzisiaj się ku w a m w s z y s t k i m skłania I pyta c i c h o : „ C z y m n i e z n a c i e ? " Ku każdej polskiej idzie chacie. Na ustach b l a d y c h drżą pytania „Powracam do was bom z wygnania — Co dla m n i e w sercach s w o i c h m a c i e ? " W s p o m ó ż c i e — dajcie grosze w d o w i e — Dajcie — przechyli się w n e t w a g a . . . Bo c h o ć dziś j e s t e m b i e d n a , naga K r ó l e w s k o ś ć drga w m e m k a ż d y m s ł o w i e . Nadzieja jutra b ó l m ó j zmaga N i e c h resztę serce w a m d o p o w i e . . . " 5 1 „ M o r d , rozbój, rzezie, spustoszenie pól i l a s ó w , bezrobocie, strajki, nędza, o g ó l n e u b ó s t w o , zastój przemysłu, b a n d y t y z m rządy pięści i nahajki: Oto b o l s z e w i z m Praca, b e z p i e c z e ń s t w o o b y w a t e l i , Wkrótce r o z k w i t r o l n i c t w a i przemysłu, społecznych, s p r a w i e d l i w e rządy, r o z b u d o w a dobrobyt i wolność chrześcijańska: O t o przyszłość Rzeczypospolitej Polskiej Co w o l i s z ? Jeżeli nie uczyniłeś w s z y s t k i e g o dla o b r o n y kraju. Jeżeli nie poparłeś całą siłą Pożyczki Odrodzenia Polski, W i d o c z n i e w o l i s z ujrzeć Polskę g n i j ą c ą W k r w a w e j n o c y anarchii i r e w o l u c j i . " 4 8 Przykład ten przekonuje, że język p r o p a g a n d y p o s ł u g u j e się z w y k l e zespołem g o t o w y c h określeń i wypróbowanych już technik przez s p o ł e c z e ń s t w o p r z y s w o j o n y c h . Język t e n p o s ł u g u ­ je się o b i e g o w y m i z w r o t a m i , efektami j u ż s p r a w d z o n y m i , ale wciąż jeszcze działającymi na o d b i o r c ó w . J e d n a k o b o k e l e m e n ­ t ó w u t w i e r d z a j ą c y c h system s p o ł e c z n y c h o c z e k i w a ń , język p r o ­ pagandy zawiera także n o w e elementy w z b o g a c a j ą c e społeczne oczekiwania. W p r z e d s t a w i o n y m przekładzie język p r o p a g a n d y służy k s z t a ł t o w a n i u n a s t r o j ó w p o l i t y c z n y c h , a poprzez nie p o ­ staw p a t r i o t y c z n y c h m a n i f e s t u j ą c y c h się c z y n n y m poparciem Pożyczki Odrodzenia Polski. Perswazja w n i m w y r a ż o n a jest w pełni uzasadniona i nie p o z o s t a w i a miejsca na n i m , na j e d n e j szpalcie „ O r ę d o w n i k a Polskiego Sztabu Generalnego Powiatu Wojska o sytuacji na linii f r o n t u , Tadeusz Kończyc d r u k u j e p a t r i o t y c z n y wiersz pt. Pójdziemy wszyscy, posługujący się retoryką w a l k i : krajowej cywilizacji i kultury, ż y d o w s k i w Rosji. po O b o r n i c k i e g o " o b o k Komunikatu równouprawnienie warstw domysł. Nadawca konstruując p r z e d s t a w i o n y w y ż e j k o m u n i k a t , b u d u j e go tak, by a d r e s a t o w i u ł a t w i ć p o d j ę c i e określonej decyzji, zatem w pragmatycznej f u n k c j i języka c h o d z i w g r u n c i e rzeczy o efekt k o ń c o w y w i e ń c z ą c y zabiegi perswazyjne. T a k i m c e l o m służyć „Pójdzeimy wszyscyl z bronią, czy bez b r o n i Pieszo, czy w k o n n y m b o j o w y m o r d y n k u ! I nie zaznamy rozkoszy s p o c z y n k u , I nie w y p u ś c i m d o t ą d miecza z d ł o n i , Aż w r ó g s w ó j k r w a w y łeb d o nóg nam skłoni! Pójdziemy w s z y s c y ! J a k o w o n e lata, Kiedy dla c h w a ł y R z e c z y p o s p o l i t e j , R z u c a n o g n i a z d a , mienie i zaszczyty. G d y się zrywała husarja skrzydlata I szła jak w i c h e r , c o p o s t e p a c h lata! Pójdźmy wszyscy! Przez ciernie i g ł o g i , Z u ł a m k i e m szabli b o d a j ! z k r w a w ą blizną! Zraszając p o t e m i k r w i ą ziemię żyzną, Przez ukraińskie i poleskie d r o g i I białorusko-litewskie rozłogi! Pójdziemy w s z y s c y ! Póki sił w y s t a r c z y , B ę d z i e m y w a l c z y ć , Polsko, o T w e szczęście! A g d y zabraknie armat, ta na pięście! Na kosy, jeśli b a g n e t ó w nie starczy! I p o w r ó c i m y „ z tarczą l u b na t a r c z y " ! A ci c o s p o c z n ą w s a m o t n e j m o g i l e Na w i e l k i m stepie, śród leśnej g ę s t w i n y . Strzeżeni j e n o przez dzkie b a d y l e . Ni z g i n ą w szarym z a p o m n i e n i a pyle I będą w i e c z n i e żyć przez s w o j e c z y n y ! J u ż rozpętała się ofiarna fala! Fala z a p a ł u ! — fala b o h a t e r s t w a ! Drgnęła u c z u c i e m każda dusza czerstwa I o g n i e w sobie niezmiernie rozpala. 45 �A t o c o b y ł o liche — w p r o c h obala! Słyszysz o Polsko! t e n szum groźnej f a l i ! Słyszysz jak bije o T w ó j p r ó g daleki Krwią się zrumienią bezimienne rzeki. Krwią T w o i c h s y n ó w , lecz k r w i ą m o s k a l i ! Tak się d o k o n a czyn c o Cię o c a l i ! O t o najwyższa zebrała się Rada W j e d n y m w y s i ł k u m ę s t w a , a nie t r w o d z e ! Idą w szeregu żołnierze i w o d z e ! C h ł o p ostrzy kosę, szlachcic na k o ń w s i a d a ! Któż śmiałby t w i e r d z i ć , że Polak upada? Pójdziemy w s z y s c y ! Za j e d n y m rozkazem! I z w y c i ę ż y m y teraz, czy też p ó ź n i e j ! Nic już tej spójni d u c h ó w nie rozluźni I z w y c i ę ż y m y — O g n i e m i żelazem I tern, że w s z y s c y dziś idziemy r a z e m ! " W p o d o b n y m d u c h u i t o n i e utrzymany jest inny w i e r s z z t e g o okresu, pt. Wroga pognębi!'Ten Pożyczki Odrodzenia Polski: „ W r o g a p o g n ę b i m o c oręża, M y ś l , c o w j e d n a k i m biegnie celu, M ł o d o ś ć , c o dąży d o a p e l u , W i a r a , c o w przyszłość w z r o k w y t ę ż a . W r o g a p o g n ę b i d u c h nasz p r a w y , W s p ó l n e j radości zrozumienie, W i e l k i e Ojczyzny O d r o d z e n i e , Umiłowanie jednej sprawy! A j e d y n ą tą w i e l k ą naszą w s p ó l n ą s p r a w ą , J e d y n y ten w a m ś w i ę t y cel j e d n o c z ą w s o b i e A r m j a i Pożyczka O d r o d z e n i a ! Kupuj Pożyczkę jeżeli z orężem w ręku nie możesz w a l c z y ć za o j c z y z n ę ! " 52 54 Język p r o p a g a n d y oscyluje między n a k ł a n i a n i e m , i n f o r m a c y j n o ś cią i rytualnością opierając się na d o m i n a c j i f u n k c j i fatycznej. P a ń s t w o musi wszak jakoś p r z e m a w i a ć d o o b y w a t e l a , muszą istnieć hasła i w y s t ą p i e n i a . Co p r a w d a p o w t a r z a n i e t y c h s a m y c h f o r m u ł zakrawa na parodię o b r z ę d ó w r e l i g i j n y c h i ma w sobie cechy magii. W s p ó l n e z magią jest przekonanie, że s ł o w e m można w y w o ł a ć jednak p o ł ą c z o n y został z k o l e j ­ n y m apelem ó w c z e s n y c h p r o p a g a n d z i s t ó w o w y k u p rzecz, że rzeczywistość można zaczarować. Język tej p r o p a g a n d y ma f u n k c j ę kreacyjną i c h c e nie t y l k o o p i s y w a ć rzeczywistość, ale r ó w n i e ż ją t w o r z y ć . W s p r a w a c h społecznych nie jest t o uproszczenie bezzasadne, b o w i e m rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną w dużej mierze t w o r z y t o , c o ludzie o niej sądzą. Z kolei zaś na myślenie i uczucia można w p ł y w a ć przy p o m o c y dostatecznie u p o r c z y w i e p o w t a r z a n e j p r o p a g a n d y . O b o k t e g o w języku p r o p a g a n d y f o r m u ł o w a n y jest opis rzeczy­ w i s t o ś c i . Na o g ó ł nie jest jej f o t o g r a f i ą . Obraz p o s z c z e g ó l n y c h w y d a r z e ń w ł a ś c i w i e przestaje być ich o p i s e m , staje się j a k b y formą, w którą t o , c o się dzieje, jest bez w z g l ę d u na s w ą treść u j m o w a n e . W y s t ę p u j e t u coś w rodzaju p o d w ó j n e g o z a k o d o w a ­ nia, które utrudnia rozszyfrowanie t e k s t u , ale g o nie u n i e m o ż ­ l i w i a , b o w i e m w języku t y m w i e l e jest „ w a t y s e m a n t y c z n e j " , gdzie w y p o w i e d z i służą często j a k o s z u m , nie mający sam w sobie w i e l e znaczenia, lecz przeznaczony d o u t r u d n i a n i a publicznej dyskusji o i s t o t n y c h s p r a w a c h s p o ł e c z n y c h . W i a d o m o przecież, że istnieją c h w y t y i s p o s o b y j ę z y k o w e charakterystyczne dla wszelkiej p r o p a g a n d y , istnieją takie, które w ł a ś c i w e są p r o p a g a n ­ dzie p o l i t y c z n e j , a za taką uznać należy p r o p a g a n d ę związaną z wojną polsko-bolszewicką. N a t o m i a s t w k o ń c u sierpnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy sytuacja na f r o n c i e już czytelna, a c z k o l w i e k d o k o ń c a jeszcze nie rozstrzyg­ nięta, na ł a m a c h kilku w i e l k o p o l s k i c h pism l o k a l n y c h p o j a w i ł się wiersz s ł a w i ą c y t o w i e l k i e z w y c i ę s t w o : „ M i j a j ą j u ż udręczeń c h w i l e , Okrzykiem dzisiaj jest: z w y c i ę s t w o ! Stanęła Polska w g n i e w u sile. B ł o g o s ł a w i o n e jest jej m ę s t w o . N i e c h jej nieznane będą s w a r y Stare n i e z g o d y , stare „ v e t o " — Przyszłość ze w s p ó l n e j rąk ofiary Niech dzisiaj będzie j u ż p o d n i e t ą ! " 5 5 C h c i a ł b y m w k o ń c u z w r ó c i ć u w a g ę na k o l e j n y t r w a ł y element p r o p a g a n d y j a k i m jest nakłanianie, c h o ć p o części j u ż nań w s k a z y w a ł e m . W y d a j e się o n o być s z c z e g ó l n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j , b l i s k i m f u n k c j i perswazyjnej. W p r z y p a d k u t e g o c z y n n i k a sytuacja jest najbardziej bodaj p o w i k ł a n a . O t o b o w i e m na p o w i e r z c h n i tekstu m a m y m n ó s t w o apeli, w e z w a ń , z o b l i g o w a ń i zachęt, k t ó r y c h skuteczność m o ż e być r ó w n i e iluzory­ czna, jak i n f o r m a t y w n o ś ć s t w i e r d z e ń w p r o s t w z i ę t y c h z p o w i e r z ­ c h n i t e k s t u . Należy przyjąć, że skukteczność o d d z i a ł y w a n i a t a k i e g o tekstu leży w n i m s a m y m , t z n . w fakcie j e g o istnienia. A k c e p t a c j a społeczna t a k i e g o tekstu — j e s t akceptacją r z e c z y w i ­ stości przezeń p r o m o w a n e j , a o t o t u przecież c h o d z i , by s t y m u l o w a ć działania t y c h ludzi, na k t ó r y c h teksty te o d d z i a ł u j ą poprzez k s z t a ł t o w a n i e ich p o s t a w . Taką rolę spełniały k o l e j n e , paraliterackie hasła d o t y c z ą c e Pożyczki, w c h w i l i g d y f r o n t w s c h o d n i w dalszym c i ą g u systematycznie o d s u w a ł się o d c e n t r u m Polski. Wówczas, gdy wskutek „ b i t w y warszawskiej" wojska Michała T u c h a c z e w s k i e g o zostały o d p a r t e , a w części rozbite, g d y f r o n t przełamany został na całej niemal d ł u g o ś c i , o d trzeciej d e k a d y sierpnia p r o p a g a n d a z u p e ł n i e zmienia s w e oblicze. Coraz mniej już t e k s t ó w n a w o ł u j ą c y c h d o o d s t a w y zboża, a c z k o l w i e k w c i ą ż jeszcze sporadycznie d r u k o w a n y c h , w i ę c e j natomiast u t w o r ó w o rozwiniętej f o r m i e n a w o ł u j ą c y c h d o ostatecznego rozbicia w r o g a . Z n a m i e n n y m jest epitet w j e d n y m z wierszy określający najeźdźcę: „spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! " Wiersz, który 21 sierpnia p o j a w i ł się w kilku „ O r ę d o w n i k a c h " jest j e d n y m z t y c h , które najmocniej musiały o d d z i a ł y w a ć na ludzkie emocje: „ P o l s k a dziś żąda T w e j p o m o c y T w e j służby, rady i ofiary... Po d ł u g i m śnie, p o d ł u g i e j n o c y . L e d w i e przeświecił d z i o n e k szary. G d y szatan c h c e zagasić s ł o ń c e . W o ł a w i ę c Polska w ś w i a t a k o ń c e . Spieszcie, c o macie w sercu B o g a , Spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! Na barbarzyńcę i na w r o g a , Spieszcie szlachetnych matek syny! Spieszcie z o d w a g ą i s u m i e n i e m , Z mieczem, g r a n a t e m l u b s w y m m i e n i e m ! Niech nikt nie szczędzi dziś ofiary Precz s k n e r s t w o , próżność, bagatele! J e d n a dziś s p ó j n i a ! j e d n e cele. Bo nie u n i k n i e nikt s w e j kary, B o nie u n i k n i e nikt s w e j z g u b y Nastał dzień w a l k i b o — dzień p r ó b y . " 5 3 46 „ B y dać m o ż l i w o ś ć s u b s k r y b o w a n i a Pożyczki Odrodzenia o b y w a t e l o m ziem p o l s k i c h oswbodzonych od okupacji sowieckiej M i n i s t e r s t w o Skarbu zarządziło przedłużenie s u b s k r y b c j i w całej Polsce do 1 października." 56 Kiedy w o j s k a polskie b y ł y już bliskie z w y c i ę s t w a o s t a t e c z n e g o , a A r m i a C z e r w o n a niemal rozbita, w i e l k o p o l s k a prasa lokalna na pierwszych stronicach donosiła i apelowała: „ Ż m i j a zdeptana jeszcze syczy! Z w y c i ę s t w o jeszcze nie z u p e ł n e ! Groza zaczajona jeszcze czyha u d r z w i ! Nie w o l n o zasypiać! Jeszcze nie czas na laury i w y t c h n i e n i e ! Każda na Pożyczkę O d r o d z e n i a s u b s k r y b o w a n a marka o j e d n ą c h w i l ę skraca ż y w o t b o l s z e w i z m u , o j e d e n s t o p i e ń zbliża nas d o c e l u . " 2 3 września J ó z e f Piłsudski ubiegając uderzenie radzieckie rozpoczyna o f e n s y w ę w k i e r u n k u na G r o d n o i B r z o s t o w i c ę oraz W o ł k o w y s k . 2 6 września Polacy zajęli G r o d n o , a w trzy d n i później — Lidę i Pińsk. 2 8 września T u c h a c z e w s k i nie m o g ą c w y k o r z y s t a ć s w e j p r z e w a g i zarządza o d w r ó t . Polacy z d o b y w a j ą N i e ś w i e ż , S t o ł p c e i N o w o g r ó d e k . O d w r ó t w o j s k radzieckich nabiera charakteru ucieczki. W ręce polskie dostają się dziesiątki tysięcy j e ń c ó w i sprzęt w o j s k o w y . Pościg armii polskich dociera za A r m i ą C z e r w o n ą d o Słucka i M i ń s k a . Tutaj jednak o f e n s y w a została w s t r z y m a n a , g d y ż o d 18 października 1 9 2 0 roku o b o w i ą ­ z y w a ł p o d p i s a n y w Rydze sześć d n i wcześniej układ r o z e j m o w y . W o j n a była zakończona. 5 7 5 8 �Nie została j e d n a k z a k o ń c z o n a k a m p a n i a p r o p a g a n d o w a t y ­ cząca się b e z p o ś r e d n i o Pożyczki O d r o d z e n i a Polski. D o k o ń c a grudnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy akcja ta ustała, o p u b l i k o w a n o na łamach w i e l k o p o l s k i e j prasy s i e d e m jeszcze wierszy o znacznie zmienionej f o r m i e . Z n i s z c z o n y kraj, czy raczej ś w i a d o m o ś ć t a k i e ­ go f a k t u sprzyjały r o z w i j a n i u tej akcji oraz u c z e s t n i c t w a w e ń w i e l k o p o l s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . Forma treści p r o p a g a n d o w y c h n a ­ kłaniających d o w y k u p u o b l i g a c j i jest dalece ukryta. Nie ma t u j u ż bezpośrednich apeli i w e z w a ń . N i k t nie z o b o w i ą z u j e n i k o g o d o czynu w p r o s t , a j e d n a k m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a wyrażają się s p e c y f i c z n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j . M a n i f e s t u j e się o n t y m i s z c z e g ó l n y m i c z y n n i k a m i , które d e t e r m i n u j ą l u b u s i ł o w a ł y d e t e r m i n o w a ć fizyczne l u b materialne z a c h o w a n i e o d b i o r c y i t o z d e t e r m i n o w a ć w s p o s ó b p o ś r e d n i , niejako u t a j o n y , nie zaś drogą b e z p o ś r e d n i c h n a k a z ó w czy zaleceń. T e g o rodzaju o d ­ d z i a ł y w a n i e n a z y w a m y za S t a n i s ł a w e m Barańczakiem f u n k c j ą perswazyjną, która w e d ł u g n i e g o polega „ n a u s i ł o w a n i u uzys­ kania realnego w p ł y w u na s p o s ó b myślenia l u b p o s t ę p o w a n i a o d b i o r c y — j e d n a k ż e nie d r o g ą b e z p o ś r e d n i e g o rozkazu, a m e t o ­ dą utajoną i pośrednią, tak że w w y p o w i e d z i d o m i n u j e z p o z o r u inna niż k o n a t y w n a f u n k c j a j ę z y k o w a n p . f u n k c j a estetyczna, poznawcza, e m o t y w n a . " Funkcja perswazyjna j a k o naczelna wyraża się w d w ó c h w i e r s z a c h d r u k o w a n y c h w październiku 1 9 2 0 r o k u , z k t ó r y c h pierwszy z a t u ł o w a n y jest Pan Jacenty i podatki, a d r u g i W botanicznym ogrodzie. 6 9 „ M ó w i ł sobie pan Jacenty Sześćdziesiąt przeżywszy latek „ C o ja zrobię. Boże ś w i ę t y , N o w y c o d z i e ń płać p o d a t e k . Toć towarzysz mój jedyny. Burek o p r ó c z k r o m k i chleba T r o s k o m daje dziś przyczyny. Podatek zań zapłacić trzeba. M y ś l i , m y ś l i , z lulki d m u c h a , Zal m u Burka, żal pieniędzy. Wtem wstąpiła w e ń otucha, Paltot kładzie s w ó j c o p r ę d z e j . Nie zapłacę j u ż f e n i g a Na p o d a t e k o d g o t ó w k i , C h o d ź , m ó j Burek, z a m i e n i m y Wszystko, wszystko w m i l j o n ó w k i . " „ K o c h a m C i ę " — szeleszczą liście,, „ K o c h a m " — m ó w i ą oczy ł z a w e , „ T y m n i e kochasz? r z e c z y w i ś c i e ! " „ Ś w i a d k i e m d r z e w a złote, k r w a w e " . „ D a j m i d o w ó d ! " — chyli g ł ó w k ę , „ D a j m i d o w ó d — nie w y k r ę t y " . O n jej p o d a ł : M i l j o n ó w k ę I odebrał w n e t procenty. A na s ł o n k u na ł a w e c z c e Pan M i k o ł a j , Pan H i e r o n i m Rozgorzali w ż y w e j sprzeczce — „ G d z i e przed biedą m y się s c h r o n i m ? " „Wierzę w długoterminową" „ T o jedyny schron g o t ó w k i " . „ A ja w k r ó t k ą " — s ł o w o w s ł o w o Wzięli o b a j : M i l j o n ó w k i ! Wiezie B o b o w w ó z k u niania Śliczne m u p i o s e n k i ś p i e w a , S ł o ń c e się z u ś m i e c h e m kłania, A l e B o b o w c i ą się g n i e w a , Płacze, krzyczy, bije, c h w y t a . Rzuca piłką, m a ł p k ę , k r ó w k ę — „ C o c h c e s z ? ! " niania wreszcie pyta B o b o c h c e mieć M i l j o n ó w k ę . " percepcji treści p r o p a g a n d o w y c h p e r s w a d u j ą c y c h w y k u p „ P r e miówki": „ N a rynku w Kiszkowie Stanęli p a n o w i e , Wkrąg wróble obsiadły d a c h ó w k i : Rzekł burmistrz, skroń c h y l i , A inni w t ó r z y l i : „Kupujmy, kupujmy Premiówki!" W cukierni w M o s i n i e , O pewnej godzinie. Zeszły się mężatki i w d ó w k i Nie g w a r z ą o m o d z i e J a k z w y k l e w t y m grodzie Lecz szepcą: „ K u p u j m y P r e m i ó w k i ! " W ś r ó d l a s ó w śnią Gadki Nie s ł a w ę , p a m i ą t k i — Lecz mądre s w y c h mieszczan r o z m ó w k i ; Tradycje j u ż prysły, Lot d u c h a o b w i s ł y Dziś g w a r z ą na temat: P r e m i ó w k i . " 6 2 Pożyczka O d r o d z e n i a Polski w listopadzie 1 9 2 0 roku stała się treścią j e d n e g o jeszcze wiersza p r o p a g a n d o w e g o , w którym w a r t o ś ć p o d s t a w o w a jaką jest apel, przestała j a k b y istnieć na powierzchni tekstu: „ S m u t n a jest pora listopada, Z a w i e w a zima, d n i są krótkie — I s m u t e k w serce się zakrada I w m g ł ę o w i j a myśl o jutrze. D n i szare, s m u t n e , d n i bez s ł o ń c a , Pędzą za morza t ł u m y p t a c t w a — Czekam t y g o d n i a t e g o k o ń c a . Czekam... i tęsknię d o b o g a c t w a . Bo w i e m ( t o j e d n o m i ę p o d n i e c a ) , M o ż e podążę hen za n i m i — Jest c o ś , c o szczęście m i o b i e c a ; Sen o dalekiej ciepłej ziemi... Sen o dalekiej gdzieś podróży. Z dala o d l u d z k i c h trosk i nędzy — Coś m i w c i ą ż szepce, c o ś m i w r ó ż y . Że d u ż o będę miał pieniędzy. I na t o dusza moja czeka. Pełna nadzieji i o c h o t y — J e d n a pociecha dla c z ł o w i e k a : Czekać w y g r a n e j c o s o b o t y . " 6 3 6 0 W g r u d n i u t e g o roku na ł a m a c h w i e l k o p o l s k i e j prasy urzędowej p o j a w i ł y się jeszcze trzy teksty literatury p r o p a g a n d o w e j z w i ą z a ­ nej z Pożyczką. B y ł y t o zarazem ostatnie już u t w o r y tej p r o p a g a n ­ dy. Perswazja w y r a ż o n a w t y c h u t w o r a c h o d w o ł u j e się d o pełnej ś w i a d o m o ś c i c z ł o w i e k a a g i t o w a n e g o . N a d a w c a tak b o w i e m k o n s t r u u j e tekst, b y o d d z i a ł y w a ć na w y o b r a ź n i ę o d b i o r c y , j a k np. w następującym wierszu: „ T y s i ą c Ojczyźnie — m i l i o n s o b i e ! T o w c a l e niezły jest rachunek. Spiesząc Ojczyźnie na ratunek M i l j o n i k zagarniesz w ręce o b i e . Ojczyzna będzie t o b i e w d z i ę c z n a Za t o , żeś k o c h a ł ją o b f i c i e — I w d z i ę c z n o ś ć ta nie spełznie marnie. Będzie t o w d z i ę c z n o ś ć w s z a k t y s i ę c z n a . " 64 P o d o b n i e jest w k o l e j n y c h d w ó c h i o s t a t n i c h zarazem wierszach tej k a m p a n i i , które nie w p r o s t nakłaniają d o w y k u p u obligacji. W y d a j e się, że wszystkie niemal teksty k u l t u r y zorientowane perswazyjnie „ z a c z y n a j ą " s w o j e o d d z i a ł y w a n i e na o d b i o r c ę o d swoistego spraliżowania możliwości refleksyjno-intelektualnych 6 1 P o d s t a w o w ą m e t o d ą s t o s o w a n ą przez każdą p r o p a g a n d ę jest w a r t o ś c i o w a n i e polegające na d y n a m i c z n y m s t o s o w a n i u z n a ­ k ó w j ę z y k o w y c h . S k u t e c z n o ś ć o d d z i a ł y w a n i a perswazji jest t y m większa, im w a r t o ś c i bardziej u t a j o n e . O d b i o r c a b o w i e m nie chce z d a w a ć sobie s p r a w y z t e g o , iż jest o b i e k t e m m a n i p u l a c j i , a przecież dzieło w p e w i e n s p o s ó b n i m steruje, z w a l n i a j ą c g o jakby z o b o w i ą z k u p o d e j m o w a n i a samodzielnej decyzji. Nie przypadkiem w w i e r s z u pt. Echa prowincji autor o d w o ł u j e się d o s y m b o l i c z n e g o znaczenia jakie dla m i e s z k a ń c ó w W i e l k o p o l s k i miały trzy m i e j s c o w o ś c i : K i s z k o w o , M o s i n a i Gadki. Pierwsza znana była z s ł y n n y c h s ą d ó w , d r u g a z s w o j e g o eleganta, zaś Gadki ze s w e g o „ p i e r d o ł y " . W a r t o ś c i te u t r w a l o n e w w i e l k o p o l s ­ kim folklorze, a przez t o znane w c a ł y m regionie sprzyjały i s p o t ę g o w a n i a z d o l n o ś c i d o o d c z u w a n i a emocji poprzez ukryte o d d z i a ł y w a n i e na e m o c j e . „ Z a m i a s t n i e p e w n y c h spekulacji B r z y d k i e g o h a n d l u , l i c h w y , pasku. Który dziś w Polsce jest w z w y c z a j u . Przyspórz Ojczyźnie szczęścia blasku. Dbaj o ' d o b r o b y t s w e g o k r a j u ! Jest w tern r a c h u n e k — d u ż o racji: Z o b y w a t e l s k i e j przecież c n o t y . Kraj się p o d n o s i i w z b o g a c a — Interes także w tern jest złoty: Interes piękny, d o b r y , czysty, O g ó l n y i t w ó j osobisty: Za tysiąc Polska m i l i o n z w r a c a ! " 6 5 47 �„ S p ó j r z , czy tysiączek masz w s w e j kasie. Spiesz, by nie przeszły szczęścia c h w i l e — Jeśli cię los z o s t a w i w tyle, Będziesz ż a ł o w a ł p o niewczasie. Jeśli p o w t a r z a ć będziesz „ p ó ź n i e j " , M i n i e szczęśliwa t w a g o d z i n a — Żelazo c h ł o d n ą ć w n e t zaczyna H e n ! w tajemniczej losu k u ź n i . " t e k s t ó w prozatorskich o szczególnie s u g e s t y w n e j , a c z k o l w i e k Kampanie p r o p a g a n d o w e 1 9 2 0 roku nie s p r o w a d z i ł y się d o ł e c z n y c h . Nie można z a p o m i n a ć t u o tysiącach apeli i w e z w a ń ukrytej perswazji. W e ź m y np. u t w ó r pt. Jak Maciej u bolszewików", byl sołtysem k t ó r y w niezliczonych ilościach p r z e d r u k ó w i o d p i s ó w zalał d o s ł o w n i e w i e ś w i e l k o p o l s k ą , c h o ć znany b y ł przecież w całej Polsce. O p e r a t y w n o ś ć p r o p a g a n d y 1 9 2 0 roku wyrażała się poza t y m 6 6 udziałem w e ń l i d e r ó w w s z e l k i c h u g r u p o w a ń p o l i t y c z n y c h i s p o ­ p r e z e n t o w a n y c h t u ś r o d k ó w perswazji. Nie przebiegały tak, jak d r u k o w a n y c h w prasie, a s y g n o w a n y c h przez s t a r o s t ó w i b u r m i s ­ można by w n i o s k o w a ć z t y c h t e k s t ó w . Literatura p o p u l a r n a była t r z ó w . P o w a ż n y m e l e m e n t e m tej k a m p a n i i były w k o ń c u o d e z w y j e d y n i e w ą s k i m w y c i n k i e m p r o p a g a n d o w e j m a c h i n y , a może W i n c e n t e g o W i t o s a i a u t o r y t e t Naczelnika P a ń s t w a . W s z y s t k o t o raczej t ł e m dla niej. tu składało się na potężną m a c h i n ę p r o p a g a n d o w ą , która w efekcie zaprezentowane. Poza licznymi tekstami paraliterackimi i u t w o r a ­ okazała się i s t o t n y m zapleczem w o j n y z b o l s z e w i z m e m i p r ó b mi w i e r s z o w a n y m i , w o b i e g u s p o ł e c z n y m z n a n y c h b y ł o w i e l e g w a ł t o w n e j n a p r a w y polskiej g o s p o d a r k i . Nie całe jej bogactwo mogło być PRZYPISY: 1 M . C z e r w i ń s k i , Przyczynki do antropologii współczesności. Warszawa 1 9 8 8 , s. 1 3 5 zob. M . G ł o w i ń s k i , Wirtualny odbiorca w strukturze utworu poetyckiego, ( w : ) Studia z teorii i historii poezji, W r o c ł a w 1 9 6 7 , s. 1; tenże. Style odbioru. Szkice o komunikacji literackiej, Kraków 1 9 7 7 ; E. Balcerzan, Perspektywy „poetyki odbioru", ( w : ) Pro­ blemy socjologii literatury, p o d red. J . S ł a w i ń s k i e g o , W r o c ł a w 1971 Z. L a n d a u , Pożyczki wewnętrzne państwa, (w:) Encyklope­ dia Historii Gospodarczej Polski do 1945roku. W a r s z a w a 1 9 8 1 , t. 2, s. 1 2 9 W literaturze p r z e d m i o t u o p i n i ę p u b l i c z n ą u z n a w a n o w ł a ś n i e za s u m ę i n d y w i d u a l n y c h o p i n i i d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h z a g a d ­ nień dla historycznie z w a r t y c h g r u p ludzi, t a k i c h jak klasa, w a r s t w a , naród. Por. S. Kuśmierski, Teoretyczne problemy propa­ gandy i opinii publicznej. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 2 0 0 — 3 2 9 ; tenże, Świadomość społeczna, opinia publiczna, propaganda. War­ szawa 1 9 8 7 , s. 4 7 — 2 3 0 ; F. Ryszak, Wstęp do nauki o polityce (Uwagimetodologiczne). W a r s z a w a - P o z n a ń 1 9 7 8 , s. 1 3 9 — 1 4 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego oraz miast Grodziska, O p a l e n i c y i B u k u " , 1 2 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 0 , s. 1 Tamże, 15 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 9 , s. 1 E. Balcerzan, Poezja polska w latach 1939—7965. Strategie liryczne, cz. 1 , W a r s z a w a 1 9 8 2 , s. 3 7 — 7 1 Ze w z g l ę d u na t o , w przypisach p o d a w a ł będę informację o pierwszej p u b l i k a c j i d a n e g o u t w o r u . „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 0 czerwca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 6 , s. 2 „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , 16 l u t e g o 1 9 2 0 , nr 4 7 M . Heller, A . Niekricz, Historia ZSRR. Rządy utopii, L u b l i n 1 9 8 7 , t. 1 , s. 1 2 9 — 1 3 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 16 czerwca 1 9 2 0 , R.l, nr 4 8 , s. 1 Tamże, 2 8 c z e r w c a 1 9 2 0 , R.l, nr 5 2 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, o p . c i t , s. 131 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 1 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 7 5 , s. 1 Tamże, 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 2 0 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 3 , s. 1 Tamże, 15 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 1 , s. 1 Tamże, 3 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 9 , s. 2 R. J a k o b s o n , Poetyka w świetle językoznawstwa, (w:) Współczesne teorie badań literackich za granicą, p o d red. H. Karkiewicza, K r a k ó w 1 9 7 2 , s. 2 „Orędownik Powiatu Żnińskiego.Urzędowy organ publika­ cyjny. O r ę d o w n i k dla miast Ż n i n a , J a n o w c a , R o g o w a i G ą s a w y " , 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 1 2 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 6 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R.LXIV, nr 9 5 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 6 3 0 3 1 48 3 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 5 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 4 , s. 5 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 7 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 1 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego. O r g a n u r z ę d o w y dla p o w i a t u oraz dla miast Leszna, R y d z y n y , Osiecznej i Ś w i ę c i e c h o w y " , 11 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 1 0 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 5 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 8 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 0 , s. 1 Tamże, 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 por. S. Kuśmierski, Świadomość społeczna..., op.cit., s. 2 1 3 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 7 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 3 , s. 1 M . C z e r w i ń s k i , op.cit., s. 1 3 7 „ O r ę d o w n i k p o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 7 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 2 września 1 9 2 0 , R.l, nr 8 2 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 8 września 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 0 9 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, op.cit., s. 1 3 4 ; A . O s t o j a - O w i s i a n y , Rok 1920 w krzywym zwierciadle propagandy iw rzeczywistości, W r s z a w a 1 9 8 1 , s. 6 7 S. Barańczak, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze literackiej PRL, Paryż 1 9 8 3 , s. 31 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 17 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 1 , s. 1 Tamże, 2 7 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 5 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , op.cit., 6 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 8 9 , s. 1 Tamże, 2 0 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 9 3 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 g r u d n i a 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 4 7 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , o p . c i t , 2 2 g r u d n i a 1 9 2 0 , R.l, nr 1 0 2 / 1 0 3 , s. 2 Tamże, s. 2 J . M a z u r , Jak Maciej byl sołtysem u bolszewików. War­ szawa 1 9 2 0 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 8 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef237f69df6131c0562e2988828abe97.pdf 5fdd65df4850ddcd56105b520ec4129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2735 Title A name given to the resource Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem "daje do myslenia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki CO KAPLICA NA DŁUGICH MŁAKACH POD TURBACZEM „DAJE DO MYŚLENIA" Tytuł zapożyczony c z ę ś c i o w o o d Paula R i c o u e r a 1 zapowiada nie t y l k o czysto teoretyczne rozważania o s y m b o l u . Jest t o a n o n s interpretacji, której p r z e d m i o t e m jest materiał e m p i r y c z n y zebrany sposobem najbardziej klasycznym dla e t n o g r a f i i . M a t e r i a ł y t e , t o między i n n y m i , zbiór w y p o w i e d z i o t y t u ł o w e j kaplicy, w o k ó ł której p o w s t a ł a już legenda. Z a s t o s o w a n i e d o nich w y k ł a d n i symbolicznej przełamuje, nie pierwszy już raz, k ł o p o t y etnografii z o d c z y t y w a n i e m t e k s t ó w kultury. Kłopoty, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m , p o l e g a ł y g ł ó w n i e na t y m , że po pierwsze, myślenie s y m b o l i c z n e d o s t r z e g a n o t a m t y l k o gdzie — j a w i ą się nadal j a k o coś n a d d a n e g o , a b s t r a k c y j n e g o , n i e ­ r z e c z y w i s t e g o , literackiego. Co w i ę c e j , ó w m a r t w y skansen traktuje się j a k o s k o ń c z e n i e p o z n a n y . S y m b o l nadal — jak dla M o s z y ń s k i e g o — (z p e r s p e k t y w y takiej ' e m p i r y c z n e j ' a n e g d o t y ­ cznej, nie w y c h o d z ą c e j poza ś w i a t w i o s k i N. i i n f o r m a t o r a X., e t n o g r a f i i ) jest c z y m ś p r z y n i e s i o n y m 'z g ó r y ' przez interpretatora. D l a t e g o największą zasługą Eliadego jest, w m o i m p r z e k o n a n i u t o , że j e g o prace znoszą ó w sztucznie p o g ł ę b i o n y przez naukę p o d z i a ł na c z ł o w i e k a p r y m i t y w n e g o i c y w i l i z o w a n e g o , nie zacie­ rając p o m i ę d z y n i m i różnic, w s k a z u j ą , że myślenie s y m b o l i c z n e jest z a r ó w n o udziałem ' c z ł o w i e k a p i e r w o t n e g o ' , p s y c h o p a t y , dziecka i p o e t y , członka s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j i p r z e d s t a w i c i e ­ la c y w i l i z a c j i m i a s t a . . . " 2 szło o „ n i e l o g i c z n y " ś w i a t m a g i i , a p o d r u g i e , c o wynikało z pierwszego, nie d o p u s z c z a n o m o ż l i w o ś c i s y m b o l i c z n e j p e r c e p ­ M i m o tak s u r o w e g o osądu e t n o g r a f i i autor c y t a t u p r o p o n u j e cji i s y m b o l i c z n e g o k o m u n i k o w a n i a się „ l u d z i p r o s t y c h " . Istotę rozwiązanie p o z y t y w n e . Z a w i e r a się o n o w p o d k r e ś l e n i u zasług sporu z t a k i m i p o s t a w a m i zawiera tekst Z b i g n i e w a Benedyk- Eliadego, ale też w j e g o (Benedyktowicza) p r z e k o n a n i u , że t o w i c z a , z w o l e n n i k a interpretacji s y m b o l i c z n y c h charakteryzują­ istnieje „ e m p i r i a s y m b o l u " . Jest nią j e g o c y c h , j e g o z d a n i e m , w ł a ś n i e podejście a n t r o p o l o g i c z n e . Pisze o n i w i e l o w a r s t w o w o ś ć . Przejdźmy w i ę c d o p r z y k ł a d u . 3 W G o r c a c h na p o l a n i e D ł u g i e M ł a k i między i n n y m i : „...Nadal — za M o s z y ń s k i m — r o z w i ą z a ń , rozstrzygnięć i o d ­ powiedzi na pytanie czy c h ł o p (rsp. c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y ) może myśleć s y m b o l i c z n i e p o s z u k u j e się na g r u n c i e e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h z w i a d o m y m s k u t k i e m , n o b o jeśli nie padnie w „ a u t e n t y c z n e j " w y p o w i e d z i i interpretacji s ł o w o s y m b o l (a raczej nie pada) t o znaczy, że g o t a m nie ma. W t e n s p o s ó b utrzymuje się o w ą przepaść p o m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a r c h a i c z n y m a człowiekiem współczesnym, chłopem d a w n y m a chłopem w s p ó ł c z e s n y m . Cała strategia t a k i c h w s p ó ł c z e s n y c h , e m p i r y c z ­ nych b a d a ń , o p a r t y c h j e d y n i e na uzyskanych w w y w i a d z i e explicite w y r a ż o n y c h przekonaniach ( w i e r z e n i a c h , s ą d a c h ) , g u b i częstokroć ó w w y m i a r s y m b o l i c z n e g o d z i e d z i c t w a , każe trak­ t o w a ć je często z g ó r y j a k o m a r t w y skansen, n a s t a w i o n a j e d y n i e na u c h w y c e n i e t e g o c o o d e ń różne, i n d y w i d u a l n e , o r y g i n a l n e i j e d n o s t k o w e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że z tej p e r s p e k t y w y s y m b o l i symbolistyczne interpretacje — jak d a w n i e j u M o s z y ń s k i e g o II. 1-5 schroniska na T u r b a c z u ) od 1979 polisemantyczność (20 minut drogi r o k u stoi kaplica od różnie n a z y w a n a : „ k a p l i c a pasterska", kaplica „ p a p i e s k a " , „ p a r t y z a n c ­ k a " , „ p o d T u r b a c z e m " . P o s t a w i o n a na u s k o k u , na w y ż s z y m skraju p o l a n y o p o ł u d n i o w e j ekspozycji w i d o c z n a jest z daleka z r ó ż n y c h stron na tle ściany lasu. Rzut przyziemia, f o r m a oraz w y s t r ó j k a p l i c y mają przemyślany p r o g r a m i d e o w y . Każdy f r a g m e n t w y w o ł u j e d a l e k o idące asocja­ cje, być może o d b i e g a j ą c e o d intencji b u d o w n i c z y c h i f u n ­ d a t o r ó w . A l e przecież rzecz t o n o r m a l n a w odbiorze treści s y m b o l i c z n y c h . Tak się składa, że istnieje pełna w y k ł a d n i a treści i d e o w y c h k a p l i c y o d d a j ą c a zamierzenia jej t w ó r c ó w . Znalazłem ją o p u b l i k o w a n ą w d r u k u u l o t n y m ( n a k ł a d 4 5 0 egz.) w y d a n y m przez Komisję T u r y s t y k i Górskiej PTTK. Tak w i ę c na razie nie trzeba korzystać z p o m o c y h e r m e n e u t y , by p r z e d s t a w i ć s z c z e g ó - Kaplica. W i d o k z zewnątrz 29 �ł o w o obraz o b i e k t u , który m n i e zainteresował; m a m y o t o w y k ł a d ­ na P o d h a l u . Nad k o n a r a m i — krzyż z polskiej szabli i b a g n e t u . nię „ w z o r c o w ą " ; Całość s y m b o l i z u j e Polskę — hełmy, broń — w a l k ę o Nią, f i g u r k a M a t k i Boskiej — J e j opiekę nad t y m i , którzy o Polskę w a l c z y l i . „ . . . B o g u na c h w a ł ę W pień ze z n a k i e m Polski walczącej s k r ę p o w a n y Ojcu ś w i ę t e m u ku radości kolczastym d r u t e m o k u p a c j i w b i t e są trzy bagnety najeźdźców: n i e m i e c k i , G ó r o m na urodę s o w i e c k i i s ł o w a c k i ( n i e w i e l e o s ó b w i e obecnie, że w r a z z N i e ­ T u r y s t o m ku p o ż y t k o w i m c a m i o d p o ł u d n i a uderzyły d y w i z j e s ł o w a c k i e , które o k u p o w a ł y W c z e r w c u br m i n ę ł o 1 0 lat o d p o w s t a n i a w G o r c a c h na Polanie Spisz i O r a w ę ) . Z b o k u umieszczono v o t u m g o p r o w c ó w — czar­ wkomponowana ną d r e w n i a n ą pietę, następnie jest tablica upamiętniająca p o b y t w gorczański krajobraz przy ż ó ł t y m szlaku, na p ł d - w s c h . o d papieża J a n a P a w ł a II w N o w y m Targu dnia 8 c z e r w c a 1 9 7 9 r. schorniska na T u r b a c z u , w o d l e g ł o ś c i ok. 2 k m . Została z b u d o w a ­ oraz epitafia p o ś w i ę c o n e k o l e j n o tragicznej śmierci: — W o j c i e c h a R u s n a k o w e j kaplicy. Jest ona harmonijnie na 1 9 7 9 roku i o f i a r o w a n a p a p i e ż o w i j a k o w o t u m w d z i ę c z n o ś c i , Ruge, który zginął w katastrofie lotniczej w K l i k u s z o w e j R d z a w c e z okazji I pielgrzymki Ojca Ś w i ę t e g o J a n a Pawła II d o Polski — oraz h i m a l a i s t ó w : Eugeniusza Chrobaka, M i r o s ł a w a a konkretnie d o N o w e g o T a r g u . Kaplica jest z b u d o w a n a na planie — krzyża Virtuti Militari o w y m i a r a c h 7 x 7 m. W szczytach kaplicy — ' Z y g a ' , W a c ł a w a Otręby, którzy zginęli w maju 1 9 8 9 r o k u 'Falco', Mirosława Gardzielewskiego, Andrzeja Dąsała Heinricha na zewnątrz znajdują się cztery orły — każdy z innej e p o k i w czasie w y p r a w y na M o u n t Everest. Inicjatorem a zarazem historycznej — w r a z z d a t a m i . O d z a c h o d u — orzeł z c z a s ó w króla fundatorem Stanisława A u g u s t a i rok 1 7 7 2 (I rozbiór P o l s k i ) , o d p ó ł n o c y s p o ł e c z n y o p i e k u n z a b y t k ó w na P o d h a l u , Spiszu i O r a w i e , przez — orzeł II Rzeczypospolitej w i e l e lat kustosz M u z e u m i rok 1 9 3 9 (wybuch II wojny k a p l i c y jest Czesław Pajerski z N o w e g o Regionalnego w Nowym Targu, Targu. ś w i a t o w e j ) , o d w s c h o d u — orzeł p i a s t o w s k i i rok 1 9 4 4 (akcja Kaplica znajduje się na j e g o polanie. Przy jej b u d o w i e p r a c o w a l i : 'Burza' i w k r o c z e n i e l-szej A r m i L W P ) a nad w e j ś c i e m d o kaplicy Jan orzeł z c z a s ó w Kazimierza W i e l k i e g o z p o d w ó j n ą datą 1 0 7 9 d r e w n o z w ł a s n e g o lasu. Stefan M r u g a ł a , J ó z e f Sułka, J a n N i e m i e c - W a c h w r a z z s y n a m i , który r ó w n i e ż ofiarował (męczeńska śmierć Św. S t a n i s ł a w a , biskupa K r a k o w a ) . Rok 1 9 7 9 B a t k i e w i c z , cieśla Bartłomiej C z u b e r n a t i i n n i , w s z y s c y p r a c o w a l i ( p o w s t a n i e kaplicy w o b e c n y m kształcie. B e l k o w a n i e d r z w i daje społecznie. W p o b l i ż u jest później w y s t a w i o n y p o l o w y ołtarz rysunek s t y l i z o w a n e g o orła, k t ó r e g o k o r o n ę s t a n o w i o r n a m e n t e k u m e n i c z n y , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o są umieszczone krzyże: z popiersiem o b e c n e g o papieża i napisem 'Pasterzowi pasterze' k a t o l i c k i , p r a w o s ł a w n y i s y m b o l p r o t e s t a n t y z m u . Został w y b u d o ­ a d r z w i zamyka się na ł a ń c u c h z k ł ó d k ą tak p r z e p r o w a d z o n y , że w a n y na 6 0 0 - l e c i e p o w s t a n i a obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w ­ orzeł jest zakuty t y m ł a ń c u c h e m — jest w n i e w o l i . Na w i e ż y c z c e skiej w roku 1 9 8 2 . jest umieszczony znak Polski Walczącej. Ołtarz s t a n o w i bryła granitu o w a d z e 2 ton sprowadzona specjalnie z Tatr tak B e z p o ś r e d n i o za kaplicą stoi d r e w n i a n a s t y l o w a d z w o n n i c a w y s o k a na o k o ł o 15 m. D z w o n jest z a w i e s z o n y p o d zadaszeniem u l u b i o n y c h przez Ojca Św. W kaplicy znajdują się liczne pamiątki z g o n t u , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o jest u m i e s z c z o n y orzeł l e g i o n o ­ sakralne i nie t y l k o . Najważniejsza z n i c h t o kapliczka partyzancka w y . U p o d n ó ż a leży głaz z w y r y t y m n a p i s e m : ' C z ę s t o c h o w s k i e j w i d o c z n a za ołtarzem, w y s t a w i o n a na t y m miejscu znacznie jasnogórskiej naszej K r ó l o w e j 1 3 8 2 RP 1 9 8 2 ' . wcześniej, która znalazła się w obrębie o b e c n e j kaplicy. P i e r w o ­ W p o b l i ż u znajduje się leśna D r o g a K r z y ż o w a z o r y g i n a l n ą XIV tna kapliczka — jest t o w y s o k i pień smreka o trzech k o n a r a c h Stacją złożenia d o g r o b u , a r ó w n o c z e ś n i e c h y b a — konary są przykryte h a ł m a m i polskiej p i e c h o t y i kawalerii w Polsce p o m n i k i e m ofiar Katynia. Jest t o d u ż y b r z o z o w y krzyż, z 1 9 3 9 roku oraz s p o d M o n t e Cassino. M i ę d z y konarami stoi s p o d k t ó r e g o w z n o s z ą się z ziemi trzy b e t o n o w e d ł o n i e s y m ­ gliniana figurka M a t k i Boskiej Leśnej — w y k o n a n a przez n o w o ­ bolizujące o b o z y Kozielsk, O s t a s z k ó w i Starobielsk.... o d p r a w i a ­ tarskiego ceramika p. J a n a R e c z k o w s k i e g o — ta M a t k a Boska ne są regularnie M s z e ś w i ę t e w sezonie l e t n i m i z i m o w y m oraz czczona przed w o j n ą przez ludzi l a s ó w g o r c z a ń s k i c h w czasie inne n a b o ż e ń s t w a o charakterze p a t r i o t y c z n o - h i s t o r y c z n y m . . . " w o j n y wzięła p o d s w o j ą opiekę żołnierzy o d d z i a ł ó w l e ś n y c h , b o w i e m Gorce przez całą o k u p a c j ę s t a n o w i ł y c e n t r u m partyzantki 30 Wychodząc z oczywistego pierwszym założenia, że p r o g r a m 4 ideowy k a p l i c y z r e a l i z o w a n y przez t w ó r c ó w i j e g o recepcja przez o d - �M • 3 �6 II. 6, 1 0 W n ę t r z e k a p l i c y w i e d z a j ą c y c h ją ludzi m o g ą się rozmijać, s p r ó b o w a ł e m od­ t w o r z y ć ich sądy w y k o r z y s t u j ą c p o d s t a w o w ą m e t o d ę e t n o g r a f i ­ O t o w i ę c jeszcze j e d n a sytuacja p o d o b n a d o t e j , którą w c y t o ­ w a n y m w y ż e j artykule o p i s u j e Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . czną: w y w i a d y t e r e n o w e — pamiętając przy t y m o w s z y s t k i c h S ą d y o k a p l i c y określa k o m p e t e n c j a k u l t u r o w a t y c h , którzy je zastrzeżeniach Z b i g n i e w a B e n e d y k t o w i c z a . W y w i a d y te, p r o w a ­ wyrażają. Z r ó ż n i c o w a n i e s t o p n i a k o m p e t e n c j i oznacza się, m i ę ­ dzone przez badaczy, miały f o r m ę luźnej r o z m o w y , jak się w y d a j e dzy i n n y m i , przez miejsce zamieszkania, w y k s z t a ł c e n i e i w i e k . w sytuacji sprzyjającej w y n u r z e n i o m i a s o c j a c j o m , t o jest p o mszy W p r z y p a d k u r o z m ó w c ó w s p o d Turbacza badający mieli świętej p o d kaplicą, w ś r ó d jej u c z e s t n i k ó w . 5 D e c y d u j ą c się na czynienia z mieszkańcami Podhala (Nowy Targ, do Kowaniec, zgromadzenie t a k i e g o materiału m i a ł e m przekonanie, że d i a l o g K l i k u s z o w a , O b i d o w a , L u d ź m i e r z ) , z mieszkańcami miast z p o ł u ­ o rzeczach n i e u c h w y t n y c h jest rodzajem w z a j e m n e g o p o b u d z a ­ d n i o w e j Polski ( C h r z a n ó w , B i e l s k o - B i a ł a , K r a k ó w ) i z W a r s z a w y . nia w y o b r a ź n i i późniejsze s p r a w o z d a n i a są t a k i e g o d i a l o g u Ich w y k s z t a ł c e n i a , r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n e g o , nie można w i ą z a ć d o k u m e n t e m , a w i ę c nie są t y m c o c h c i a ł b y osiągnąć „ t r a d y c y j n y z miejscem zamieszkania. Na przykład przedstawiciele Podhala etnograf". mieli w y ż s z e w y k s z t a ł c e n i e t e c h n i c z n e , byli rzemieślnikami i r o l ­ Na marginesie d o d a m , że p o d o b n y , pionierski naówczas, d i a l o g p r o w a d z i ł w latach trzydziestych M i e c z y s ł a w Gładysz, s o n d u j ą c poczucie estetyczne Górali Ś l ą s k i c h . 6 Na c o i n n e g o n i k a m i . M i e s z k a ń c y miast t o u c z n i o w i e l i c e ó w ogólnokształ­ c ą c y c h , nauczyciele, t e c h n i c y itp. W i e k b a d a n y c h w a h a ł się m i ę d z y 17 a 5 0 r o k i e m życia. j e d n a k n a s t a w i o n y , s w o j e w y n i k i p r ó b o w a ł później o b i e k t y w i z o ­ Informacje o niektórych wskaźnikach kompetencji kulturowej w a ć w d u c h u zaleceń s w o j e g o mistrza Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . nie służą dalej d o w o d z e n i u j a k i c h k o l w i e k korelacji m i ę d z y n i m i 32 �a m o ż l i w o ś c i a m i myślenia s y m b o l i c z n e g o . Ta o g ó l n a charak­ w a r i a n t ó w , nawiązujących do partyzanckich m o t y w ó w , powiada terystyka p o w i n n a w y s t a r c z y ć za s t w i e r d z e n i e , że p o d T u r b a c z e m się, że kapliczkę p o s t a w i l i górale, konspiracyjnie w n o s z ą c p o ­ spotykają się ludzie najróżniejsi, kaplica d o s t ę p n a jest dla każ­ trzebne d o b u d o w y kamienie w plecakach ( n o t a b e n e — kaplica dego a jej s y m b o l i c z n e znaczenia każdy m o ż e z d e k o d o w a ć na jest d r e w n i a n a ) . I n n y jeszcze w a r i a n t j a k o f u n d a t o r ó w w y m i e n i a swój s p o s ó b . Z w i ą z e k P o d h a l a n , p a r t y z a n t ó w , i ... Z B O W i D . W k o ń c u o d n a j ­ Oto na p o z i o m i e a p o k r y f ó w w y j a ś n i a j ą c y c h p o w s t a n i e kaplicy o d n o t o w u j e m y trzy różne w e r s j e a j t i o l o g i c z n e , r o z w i j a j ą c e w ą t k i związane z p o s t a c i a m i ś w . S t a n i s ł a w a m ę c z e n n i k a , J a n a Pawła II i bohatera z b i o r o w e g o — p a r t y z a n t ó w . d u j e m y wersję w s k a z u j ą c ą na b u d o w n i c z e g o : „ k a p l i c ę Pajerski postawił", (porównaj wykładnię wzorcową). W l i c z n y c h w a r i a n t a c h a p o k r y f ó w o p o w s t a n i u kaplicy m ó w i się o niej j a k o o v o t u m z w i ą z a n y m z w y b o r e m papieża — Polaka Najuboższa t r e ś c i o w o jest wersja pierwsza, która w i ą ż e p o l u b z J e g o w i z y t ą na P o d h a l u . Kolejne wersje z w i ą z k ó w postaci prostu p o w s t a n i e k a p l i c y z 9 0 0 . rocznicą męczeńskiej śmierci J a n a Pawła II z kaplicą p r z y p o m i n a j ą t o , że przyszły papież Stanisława biskupa. ( p o d o b n o ) często t u p r z e b y w a ł , t u kiedyś ukazała M u się Matka Legenda partyzancka ma w t y c h o k o l i c a c h g ł ę b o k i e zakorze­ nienie. Stąd wersje, że kaplica stoi w m i e j s c u kapliczki partyzanckiej, d o d a j e się w wcześniejszej i n n y c h w a r i a n t a c h , że postawionej w 1 9 4 4 r o k u , że znajduje się t a m „ M a t k a Boska Gorczańska" — p a t r o n k a p a r t y z a n t ó w . W j e d n y m z c i e k a w s z y c h Boska. J u ż j a k o papież p o b ł o g o s ł a w i ł t o miejsce przelatując h e l i k o p t e r e m nad G o r c a m i w d r o d z e d o N o w e g o T a r g u . Rozmaitość znaczeń s y m b o l i c z n y c h o d c z y t y w a n y c h przez o d ­ w i e d z a j ą c y c h kaplicę w G o r c a c h można p o g r u p o w a ć w ciągi s k o j a r z e n i o w e w y w o ł y w a n e przez poszczególne jej fragmenty. II. 7 D r o g a k r z y ż o w a z g r o b e m k a t y ń s k i m , przy kaplicy, stan z 1 9 8 4 roku 33 �Rzut przyziemia o d c z y t y w a n y jest j a k o krzyż, krzyż Virtuti Zbigniew Benedyktowicz. Pogrupowałem wszak warianty aj- M i l i t a r i , krzyż Virtuti M i l i t a r i dla Ojca ś w i ę t e g o . Kaplica na t a k i m tiologiczne planie t o s y m b o l z w y c i ę s t w a chrześcijaństwa w Polsce. Krzyż o percepcji kaplicy i jej otoczenia. Postępując dalej w t y m d u c h u o r a m i o n a c h 7 x 7 m e t r ó w oznacza d o s k o n a ł o ś ć . d o interpretacji, w której zaznaczyć trzeba istnienie specyficznej Orły: z datami historii P o l s k i — t o znaki jej d z i e j ó w , w k o r o n a c h , i wersje asocjacji, u p o r z ą d k o w a ł e m inne relacje sprzyjającej, folkloryzacji zdarzeń i miejsc, atmosfery. bo takie b y ł y przed w o j n ą kiedy s t a w i a n o kaplicę. Dla i n n y c h są Gorce i w i o s k i otaczające t o p a s m o górskie b y ł y w czasie II znakami Polski w o g ó l e . Orzeł na d r z w i a c h w k a j d a n a c h t o Polska w o j n y ś w i a t o w e j zapleczem dla s i l n y c h u g r u p o w a ń A K , z k t ó r y c h w niewoli. część działała dalej p o 1 9 4 5 r o k u . T u m i a ł o bazę u g r u p o w a n i e Kapliczka partyzancka w e w n ą t r z kaplicy: hełmy na k o n a r a c h t o „ O g n i a " . N i e w ą t p l i w i e jest w i ę c t u istotna „ t r a d y c j a partyzanc­ atrybuty partyzanckie l u b , w innej w e r s j i , t o hełmy f r a n c u s k i , k a " heroizująca o d d z i a ł y i postaci ich d o w ó d c ó w , szczególnie angielski i rosyjski, które należały d o t y c h , na k t ó r y c h p o m o c słynnych, znanych z pseudonimów „ O g n i a " , „Harnasia" i innych. liczono w 1 9 3 9 r o k u . W jeszcze innej wersji t o h e ł m y żołnierzy 0 ile d o n i e d a w n a o f i c j a l n i „ l i t e r a c i " i „ h i s t o r y c y " ( w rodzaju polskich z września 1 9 3 9 , s p o d M o n t e Cassino i Berlina. B a g n e t y M a c h e j k a , W a ł a c h a , Czerniaka) t w o r z y l i czarną legendę „ b a n d " , w b i t e w pień „ k a p l i c z k i p a r t y z a n c k i e j " oznaczają leśnych ż o ł ­ t o w folklorze m i e j s c o w y m ich c z ł o n k o w i e i p r z y w ó d y u c h o d z ą za nierzy, a l b o — w s k a z u j ą trzy s t r o n y ś w i a t a , w k t ó r y c h u k r y w a ł się postacie „ j a n o s i k o w e " . W latach o s i e m d z i e s i ą t y c h , na przykład, „Ogień". k o l p o r t o w a n e b y ł o na P o d h a l u w t z w . „ d r u g i m o b i e g u " w y d a w ­ W e w n ą t r z kaplicy r o z p o z n a w a n e są n a d t o epitafia partyzanc­ n i c t w o o J . Kurasiu, „ O g n i u " , p o d z n a c z ą c y m t y t u ł e m Zginął Polskę kie i „ g o p r o w s k i e " . W o t o c z e n i u b u d o w l i o d w i e d z a j ą c y w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y bez komunistów. za Nie t r u d n o dziś o c e n i ć , że nie b y ł o t o rzetelne o p r a c o w a n i e historyczne. Nie w d a j ą c się w m e r y t o r y c z ­ charakter ołtarza p o l o w e g o o s ł o n i ę t e g o d a c h e m z trzema krzyża­ ną j e g o ocenę, w i e m że w o d b i o r z e s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a ł o mi. D r u g i m c z y t e l n y m e l e m e n t e m otoczenia jest d r o g a k r z y ż o w a , j a k o p r z e c i w s t a w i a j ą c e się f a ł s z y w y m f a k t o m , t w o r z ą c t y m sa­ szczególnie stacja g r o b u Chrystusa, która dla w i e l u znaczy też m y m legendę p o z y t y w n ą . p o m n i k katyński. Trzy d ł o n i e w y s t a j ą c e z ziemi oznaczają trzy o b o z y : w K a t y n i u , Starobielsku i O s t a s z k o w i e . . . " P o w i a d a się też, Podobnie folklorotwórcze były wizyty Papieża w Polsce. P o w s t a w a ł y l u b b y ł y p o w t a r z a n e w ó w c z a s na P o d h a l u — jak że „...grób taki jak dla Chrystusa był k o ń c e m ich d r o g i , ich 1 w całej Polsce — pieśni, wiersze, o d ż y w a ł y profetyczne wizje, m ę k i . . . " , „ d r o g a k r z y ż o w a jest w l e s i e " m ó w i inna interpretacja, krążyły n i e z w y k ł e o p o w i e ś c i . Na P o d h a l u ś p i e w a n o P a p i e ż o w i : bo „ l a s był d r o g ą p a r t y z a n t ó w , trzeba umieć ją odnaleźć na drzewach...". Przybywający na n a b o ż e ń s t w a na R u s n a k o w ą Polanę t w i e r ­ dzą, że msza ś w i ę t a ma tutaj dla n i c h większą w a r t o ś ć , s z c z e g ó l ­ ... Tysiąc r o k ó w m y czekali, Ciebie m y się d o c z e k a l i ! 7 Później krążył p o Polsce w o d p i s a c h wiersz z a t y t u ł o w a n y Do nie przeżywają ją w o t o c z e n i u gór i przyrody. W i e l u lepiej czuje sosny ( o d c z u w a ) g d y „ t r z e b a t u d o j ś ć " . N i e z w y k ł y nastrój ma zwłasz­ Paweł II Papież". Tekst t e n t o s f o l k l o r y z o w a n a wersja u t w o r u i wyobrażenia uczestników o p a t r z o n y datą „ 1 9 8 5 r o k " i p o d p i s a n y : Stefana W i t w i c k i e g o — cza „ p a s t e r k a " i n a b o ż e ń s t w a r o c z n i c o w e . Odczucia polskiej mszy ś w i ę t y c h oraz polskiej na obczyźnie. 8 p o e t y r o m a n t y c z n e g o — Do Był on dodatkowo „Jan sosny zaopatrzony t u r y s t ó w w ę d r u j ą c y c h t a m t ę d y szlakiem, z r e f e r o w a ł e m s p o s o ­ w komentarz, iż wiersz napisał Papież g d y zasadził w waty­ bem bliskim raczej etnografii kańskim sosnę 34 i folklorystyki — stwierdziłby ogrodzie podarowaną Mu przez górali �— w by nie Nowym tęsknił Targu za Podhalem. utwierdziła Wizyta wśród Jana Podhalan Pawła niczym II nie zmącone przekonanie, że jest O n g ó r a l e m , ergo, „ s w o i m " , „ i c h papieżem". w a ż dzięki f a k t y c z n e m u u c z e s t n i c t w u w jej s p r a w a c h znosi w s z e l k i dystans, który b y ł b y siedliskiem o b c o ś c i , i n n o ś c i , w r o g o ­ ści. Pozostałe znaki nie mają już p o d o b n e j n o ś n o ś c i , w każdym razie nie będą miały jej same przez s i ę . . . " 1 2 Powie w i ę c folklorysta l u b e t n o g r a f s u m u j ą c p o w y ż s z e : o d ­ Nie można przy t y m n i k o m u zarzucić n i e w ł a ś c i w e g o o d c z y t a ­ kryliśmy i w y j a ś n i l i c z y n n i k i , które w p ł y n ę ł y na m o t y w a c j e t y c h , nia. Kto u ż y w a s y m b o l u , k o n d e n s u j ą c e g o treści i poruszającego co s p o w o d o w a l i , że o t o o d dziesięciu lat w k u l t u r o w y m pejzażu w y o b r a ź n i ę , nie g w a r a n t u j e sobie p o p r a w n o ś c i o d b i o r u . W t y m Podhala istnieje kaplica p o d T u r b a c z e m . P o d o b n i e sensie b a g n e t y w b i t e w pień kapliczki w s k a z u j ą bezmiar obszaru zapewne część p r z y b y s z ó w odczuwa i t o m o ż e mieć w p ł y w na ich gdzie u k r y w a ł się heros m i e j s c o w y , „ O g i e ń " , ale są też żelazem skojarzenia. D o d a ć też m o ż n a , że przy całej o r y g i n a l n o ś c i realiza­ w b i t y m w ciało ojczyzny. D l a t e g o też p o w i n n o się podkreślić, że cji pomysłu ma o n s w o j e a n a l o g i e w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze t y p u w w y p o w i e d z i a c h r o z m ó w c ó w nie m a m y d o czynienia z w a r i a n ­ l u d o w e g o . J a k o przykłady służyć m o g ą k o ś c i ó ł z „ M a t k ą Boską t a m i t e g o s a m e g o — jak t o się m ó w i w f o l k l o r y s t y c e w o d ­ Kleberczyków", p a n o r a m a o b r o n y W i z n y , p o m n i k legionisty, 9 niesieniu d o l o k a l n y c h i n w a r i a n t ó w — j e d n e g o tekstu. Czy O d c z y t y w a n i e ( h e r m e n e u t y k a ) s y m b o l u może g o poszerzać." po t y m uznać rzecz za już w y c z e r p a n ą ? A n t r o p o l o g i a p r o p o n u j e P r z y p o m i n a m interpretację rzutu przyziemia kaplicy: krzyż. Krzyż krok następny, k t ó r y należy u c z y n i ć z p o m o c ą h e r m e n e u t y k i , Virtuti M i l i t a r i , V i r t u t i . . . dla papieża, z w y c i ę s t w o chrześcijaństwa wykorzystując ją na ile t o m o ż l i w e . w Polsce. A l e też w z i ę t a g l o b a l n i e s y m b o l i k a kaplicy, jej wnętrza i pomniki l u d o w e w o g ó l e — badacze n o t u j ą takie z j a w i s k o . 10 Maria J a n i o n napisała kiedyś, że w czasach t r u d n y c h i przeło­ i otoczenia o d c z y t y w a n a i rozumiana była j a k o zbiór z n a k ó w m o w y c h dla n a r o d u , uczestnicy społecznej k o m u n i k a c j i w trakcie o p i s u j ą c y c h tragedię Ojczyzny ( h e ł m y , orły, droga k r z y ż o w a ) . porozumiewania się c h ę t n i e j p o s ł u g u j ą się s t e r e o t y p a m i , a sztuka G d y ma się p r z y s w o j o n y w s p ó l n y system s y m b o l i c z n y — g d y popada w banał, b o w i e m potrzeba raczej z n a k ó w i f o r m dla idei i pojęć nie zaś n o w y c h r o z w i ą z a ń a r t y s t y c z n y c h . 11 Dziesięciolecie 1 9 7 9 — 1 9 8 9 okazało się w n a j n o w s z e j historii Polski okresem przełomu, w k t ó r y m s p o l a r y z o w a n e s p o ł e c z e ń s t w o z j e d n o c z y ł o się przeciw t z w . „ w ł a d z y " p o d w s p ó l n y m z n a k i e m „ S o l i d a r n o ­ porzuca się s t a n o w i s k o w i d z a 1 4 — m o ż l i w a jest relacja her- meneutyczna. s y m b o l integruje różne płaszczyzny — kosmiczną, t e o l o g i ­ czną, a n t r o p o l o g i c z n ą , egzystencjalną, scalając wszystkie te p o z i o m y nie stapia ich w j e d n o . . . " 1 5 ś c i " . Opierając się później presji jaką w o b e c n i e g o z a s t o s o w a ł a Taka natura s y m b o l u p o z w a l a p o ś w i ę c i ć kaplicę p a p i e ż o w i „ w ł a d z a " , d o p r o w a d z i ł o ostatecznie d o jej u p a d k u . W t a k i c h i n a r o d o w i . Papieża p o z w a l a postrzegać j a k o „ s w o j e g o " i r ó w n o ­ w a r u n k a c h treści i idee w y p o w i a d a n o w s p o s ó b jaki przedstawiła cześnie reprezentanta to Maria J a n i o n . N o ś n i k a m i t y c h treści b y ł y znaki z w i ą z w a n e i s y m b o l i c z n y sens J e g o n i e z w y k ł e j postaci w umieszczonej na z tradycją n a r o d o w ą . Z tej sfery p o c h o d z ą s y m b o l e , które „ d a j ą d o k a p l i c y d e d y k a c j i : „ P a s t e r z o w i — pasterze". Tak też o d c z u w a j ą pewnej d u c h o w o ś c i , widzieć fizyczny myślenia" także w p r z y p a d k u k a p l i c y s p o d Turbacza. O n e są mistykę gór i ich hierofaniczny w y m i a r c i , którzy uważają, że g d y czytelne. Pisze hermeneuta: trudzą się z d o b y w a j ą c w y ż y n y idąc na mszę p o d Turbacz, t o Poza kręgiem w i a r y i m u r e m ś w i ą t y n i relacja h e r m e n e u t y c z na pojawia się t y l k o w g r a n i c a c h ' O j c z y z n y ' i w sferze p a t r i o t y z ­ mu: każdy jej ' s y n ' o ż y w i a n y ' u c z u c i e m ' p a t r i o t y c z n y m ' c h w y t a w lot' wszystkie ' z n a k i ' p r z e m a w i a j ą c e d o ń w jej i m i e n i u , p o n i e ­ o d b y w a j ą też d r o g ę d u c h o w ą ( „ m s z a ma t u większe z n a c z e n i e " ) b o p o w t ó r z ę za ś w . A u g u s t y n e m : „...Sercem w s t ę p u j e m y na w y ż y n ę i ś p i e w a m y pieśń s t o p n i . O g n i e m T w o i m — o g n i e m d o b r y m — pałamy i idziemy. W górę idziemy ku p o k o j o w i J e r o z o l i m y n i e b i a ń s k i e j . . . " 16 „ Ż y c i e s y m b o l i c z n e " k a p l i c y p o d T u r b a c z e m przekroczyło już intencje jej t w ó r c ó w . W kaplicy p r z y b y w a w c i ą ż n o w y c h e l e m e n ­ t ó w : e m a l i o w a n a tablica w b i a ł o - n i e b i e s k i e pasy z trójkątem i literą „ P " w j e g o p o l u , z w i e ń c z o n ą d r u t e m kolczastym, portret M a x y m i l i a n a K o l b e g o , ryngrafy M a t k i Boskiej, figurka Chrystusa F r a s o b l i w e g o , różańce, sznury s z t u c z n y c h korali, krzyżyki, szarfy, plakietki z r a j d ó w t u r y s t y c z n y c h , szkolne tarcze, pęki kluczy, j a k o dekoracje — d z b a n k i , h u b y , kłosy zbóż, ż y w e i suszone k w i a t y , liście, w r z o s y i t d . W s z y s t k o t o razem z w y p o s a ż e n i e m z n a n y m już z „ w y k ł a d n i w z o r c o w e j " t w o r z y coraz bogatszy w y r a z i atmosferę s y m b o l i c z n ą kaplicy. Jest to... „ . . . także c h w i l a , kiedy s y m b o l e nakładają się na siebie. W t y m miejscu zatrzymuje się hermeneutyka — niechaj przemawiają symbole..." 1 7 Wskazałem p o w y ż e j na p e w n e m o ż l i w o ś c i interpretacyjne sygnalizując t y m s a m y m p r o b l e m ogólniejszy, związany z o d ­ c z y t y w a n i e m t e k s t ó w s y m b o l i c z n y c h . W o d k r y w a n i u ich s e n s ó w trzeba brać r ó w n o c z e ś n i e p o d u w a g ę kilka rozwiązań. W o m a ­ w i a n y m p r z y p a d k u m a m y d o czynienia z „interpretacją w z o r ­ c o w ą " oddającą intencje t w ó r c y o b i e k t u , z tekstami l e g e n d o ­ w y m i , jakie krążą o kaplicy, z interpretacjami t u r y s t ó w i uczest­ n i k ó w n a b o ż e ń s t w i wreszcie z niniejszym tekstem. Każdy z nich istnieje dzięki i n n y m k o m p e t e n c j o m . Łącznie p o w s t a ł a więc struktura s y m b o l i c z n a , w i e l o k r o t n i e z a k o d o w a n a , p o d a t n a na dalsze inne jeszcze interpretacje. Nie m o g ę się w i ę c p o w s t r z y m a ć by nie dorzucić propozycji jeszcze j e d n e g p o d c z y t a n i a . T y m razem poprzez skojarzenia jakie p o d s u w a p e w i e n tekst literacki. J u ż o n sam może być kluczem interpretacyjnym: „...ściany c h l e w i k ó w , k o m ó r e k i b u d y n k ó w w s z y s t k o było p o m a l o w a n e farbami o l e j n y m i , a j e d e n obraz przechodził w d r u g i c h o c i a ż n i e w i e l e miały ze sobą w s p ó l n e g o . . . A t u , proszę p a n ó w , m a m y k u c h n i ę — w o ł a ł koźlarz — w c h o d z ą c t y ł e m d o pomiesz­ czenia. Tutaj w s z y s t k o m a m y p o m a l o w a n e : nie t y l k o ściany 35 �i sufit, ale i szafy i t o nie t y l k o na z e w n ą t r z , ale i w e w n ą t r z . Ściany k u c h n i lśniły jak w n ę t r z e pieczary. S m u t n i mężczyźni c a ł o w a l i ciężarne k o b i e t y , w tle b o d ł y się r o g a m i białe w o ł y , nad ł ó ż k i e m kięczała m ł o d a kobieta i myła w w o d z i e strumyka f l a k i . a w z d ł u ż szpaleru w i e r z b j e c h a ł m u z y k a n t z z a r z u c o n y m na ramię h e l i k o n e m na rzemieniu... Proszę z w r ó c i ć u w a g ę na t e n kredens, obrazy mają t u s w ó j ciąg dalszy w e w n ą t r z kredensu i ciągną się zeń na z e w n ą t r z — uśmiechał się pan Z e r k o . . . " 1 8 PRZYPISY 1 P. Ricouer, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985 ( w y d . 2 ) s. 5 8 — 7 5 Z. B e n e d y k t o w i c z , Symbol w etnografii, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 nr 3, s. 1 4 7 Tamże, s. 1 4 8 T. Kochański, Kaplica na Turbaczu. B i u l e t y n OTG PTTK na T u r b a c z u , l u t y — październik 1 9 8 9 ( d r u k u l o t n y ) . W g r o m a d z e n i u m a t e r i a ł ó w brali udział s t u d e n c i uczestnicy k o n w e r s a t o r i u m jakie p r o w a d z i ł e m w r o k u a k a d . 1 9 8 8 / 8 9 M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ k ó w 1 9 3 5 , tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1 9 3 8 K. Ł o z i ń s k a , „Więc oto idzie papież słowiański... „Roman­ t y c z n e t ł o m i t y c z n e g o w i z e r u n k u J a n a Pawła I I , „ P r a c e Etno­ g r a f i c z n e " Z N U J z. 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 9 Tamże, s. 41 A . J a c k o w s k i , Ryszarda Chlebowicza panorama obrony 2 3 4 9 8 7 8 9 36 Wizny, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 9 : 1 9 8 5 nr 1/2, s. 4 5 — 5 8 , A . M a ł e t a , Ludowy pomnik legionisty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 , nr 1 / 4 , s. 1 5 1 — 1 5 5 A . J a c k o w s k i , Pomnik ludu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 nr 3 / 4 , s. 1 3 1 — 1 5 0 M . J a n i o n , Czas formy otwartej. W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 1 3 4 S. C i c h o w i c z , Cóż po hermeneucie w czasie biedy Polska Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 7 3 Ricouer, o p . c i t , s. 6 6 — 6 8 Tamże, s. 6 9 B e n e d y k t o w i c z , Symbol..., s. 1 4 8 , Ricouer, Egzystencja..., s. 6 8 Ś w . A u g u s t y n , W y z n a n i a , X I I I , 9 ( t ł m . Z. K u b i a k ) . Ricoeur, o p . cit., s. 1 4 6 B. Hrabal, Bambini di Praga 1947 ( w : ) t e g o ż , Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, P I W W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 8 3 — 8 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b82c7bd991eccf82015f0c1066b1a5a.pdf 4cdffbe6e883c498bde4d6d36bd3e30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2733 Title A name given to the resource Folkloryzm nauk o kulturze ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski FOLKLORYZM NAUK 0 KULTURZE LUDOWEJ* Problem można b y ł o b y s p r o w a d z i ć d o zasadniczego pytania c y n o w a n a s w o i m p r z e d m i o t e m p o z n a n i a , sprzyja m i t o l o g i z o w a - 0 to co i dlaczego u c z y n i o n o z f o l k l o r e m i kulturą l u d o w ą w e n i u i często w t ó r n e m u w p r o w a d z a n i u u t o p i j n y c h w i z j i , bądź współczesności. Tak s f o r m u ł o w a n e zadanie jest w ł a ś c i w i e nie d o wysoko ocenianych zabytkowych tekstów do współczesnego wykonania w j e d n y m , k r ó t k i m tekście. P o w o d y t e g o są tyleż o b i e g u . W s p ó ł c z e ś n i badacze pisali o stałej o b e c n o ś c i mechaniz­ oczywiste, co g i g a n t y c z n i e s k o m p l i k o w a n e — z f o l k l o r e m z r o b i o ­ m u mityzacji k u l t u r y l u d o w e j w myśli n a u k o w e j . Stefan Kołacz­ no wszystko, c o się zrobić d a ł o i t o , c o b y ł o z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e , k o w s k i przed laty ujął t o ładniej — „ n a s z stosunek estetyczny d o w y k o r z y s t y w a n o g o w e w s z y s t k i c h m o ż l i w y c h sytuacjach i d o poezji l u d o w e j " celów rozmaitych. W latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h , k t ó r y c h kulturą rozmaite. Nasze d o b r e s a m o p o c z u c i e zyskuje d o d a t k o w y ar­ 1 8 7 p o z w a l a n a m w p r o j e k t o w y w a ć w nią treści masową autor z a j m o w a ł się d o k ł a d n i e streszczało się t o w haśle g u m e n t , g d y m o ż e m y nieco p r o t e k c j o n a l n i e w m ó w i ć f o l k l o r o w i „kultura l u d o w a — d o b r e m n a r o d u " . K ł o p o t z o d p o w i e d z i ą na m y ś l o w e głębie. Często są o n e t y l k o naszą w ł a s n o ś c i ą . zadane pytanie polega także i na t y m , że udzielano jej już wielokrotnie, c o niestety w c a l e nie oznacza, że 8 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " k w i t u j e p e w n e nasilające się w różnym ostatecznie s t o p n i u zjawiska społeczne i kulturalne. Trzeba jednak stale Z racji t a k i c h w ł a ś n i e o g r a n i c z e ń — i l o ś c i o w y c h w y m i a r ó w w kulturze m a s o w e j , z a r ó w n o o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m k u l ­ tematyki — bohater liryczny tekstu będzie t y l k o j e d e n — nauka, t u r o w y c h ofert, jak i a n t r o p o l o g i ę ich o d b i o r c ó w . Są t o jednak która p o w i n n a z a j m o w a ć się o b i e k t y w n y m o p i s e m , później zaś s p r a w y zasadniczo — interpretacją, zjawisk o b d a r z o n y c h m i a n e m „ k u l t u r y l u d o w e j " . masowej mylone. Nauka j e d n a k często m i e w a uznać za zasadniczy obszar s w o i c h r o z w a ż a ń . wyjaśniano s p r a w ę . pamiętać, że są t o zjawiska inaczej określony stosunek do własnego p r z e d m i o t u p o z n a n i a . I t o s t a n o w i p r o b l e m t e g o t e k s t u . 9 w i e l o r a k i e , c h o d z i , jak różne, c h o ć często w krytykach Kulturę o d b i o r c ó w e t n o l o g o w i e zawsze kultury proponują 10 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " zaś ma r z e c z o w o , o b i e k t y w n i e o p i s y w a ć ludowa s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą rzeczywistość; p o s ł u g u j ą c się n i m trzeba Książka jest starannie p r z y g o t o w a n a , z e l e g a n c k i m i w c i ą ż w i d z i e ć o w ą c o najmniej d w u a s p e k t o w o ś ć : oferta komer­ komentarzami i k o l o r o w y m i f o t o g r a f i a m i . Jest w ś r ó d n i c h zdjęcie cyjna — czy w polskiej sytuacji — decyzje p o l i t y k i kulturalnej, W roku 1 9 8 8 A r k a d y o p u b l i k o w a ł y a l b u m Sztuka 2 w Polsce . są oraz społeczna p r a w d a — r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i a k o n s u m e n ­ l u d o w o , c h o ć niektóre e l e m e n t y stroju są bardzo w s p ó ł c z e s n e . t ó w . R y z y k o w n e jest zawsze b u d o w a n i e u o g ó l n i e ń na temat Podpis przynosi i n f o r m a c j ę „ O k o l i c e Ł o w i c z a . Ok. 1 9 7 5 przedstawiające „Kobietę z dzieckiem". Postacie ubrane r." o d b i o r c ó w , (zakres z a i n t e r e s o w a ń a n t r o p o l o g ó w , e t n o l o g ó w ) , Wszystko się niby zgadza, ale t o w s p ó ł c z e s n e zdjęcie, z dzisiej­ w y ł ą c z n i e na p o d s t a w i e t o w a r ó w o f e r o w a n y c h im przez rynek szymi l u d ź m i i o d l e g ł y m i t ł a m i , zawiera w sobie p e w i e n w y o b ­ czy p r o p a g a n d ę . 11 rażeniowy p r z y m u s , p o d p i s g o jeszcze w z m a c n i a . Pisała o t y m Dyskusja o f o l k l o r y z m i e w y b u c h ł a u s c h y ł k u lat sześćdziesią­ Susan S o n t a g : „ F o t o g r a f i a w z m a c n i a n o m i n a l i s t y c z n y p o g l ą d na t y c h i t r w a ł a przez całe lata siedemdziesiąte. W k s z t a ł t o w a n i u rzeczywistość społeczną t r a k t o w a n ą tak, j a k b y składała się z m a ­ m o d e l u p o l i t y k i kuluralnej t o okres szczególny. Programy k u l ­ łych j e d n o s t e k w y s t ę p u j ą c y c h w nieskończenie w i e l k i e j liczbie turalne z a r ó w n o a k c e n t o w a ł y „ u p o w s z e c h n i e n i e " , „ d e m o k r a t y ­ — jako, że n i e s k o ń c z o n a jest liczba zdjęć c z e g o k o l w i e k . Poprzez zację k u l t u r y " , jej „ o ś w i a t o w o ś ć " , jak i skłaniały d o „ r a d o s n y c h " , fotografie ś w i a t staje się c i ą g i e m n i e z w i ą z a n y c h ze sobą s w o b o d ­ k o n s u m p c y j n y c h p o s t a w . Społeczne skutki t e g o b y w a ł y jednak nych cząstek, a historia i w s p ó ł c z e s n o ś ć — s k u p i s k a m i a n e g d o t e k dość d w u z n a c z n e , c o pokazują badania nad ś w i ę t o w a n i e m po 1 fait polsku. 3 divers." N o m i n a l i s t y c z n a sugestia zawiera w s o b i e p u ł a p k ę hipo- stazowania t e g o , c o na f o t o g r a f i i się znajduje. T e r m i n y n a u k o w e , które stają się p u b l i c y s t y c z n ą w ł a s n o ś c i ą , przez s w o j e t e m a t y 12 Obraz „ w s i s p o k o j n e j , w s i w e s o ł e j " i c e p e l i o w s k o k o l o r o w e j , b y ł w t y m w y p a d k u p r o p a g a n d o w o n i e z w y k l e poży­ teczny. S p o r y w o k ó ł „ f o l k l o r y z m u " u s i ł o w a ł y u c h w y c i ć istotę k u l ­ t u r o w y c h zjawisk. Stale u p o m i n a n o się o w i d z e n i e mogą p o w t a r z a ć sugestie takie same. Artykuł chce więc powiedzieć o jednej z m o ż l i w y c h , zapewne między f o l k l o r e m a f o l k l o r y z m e m . różnicy 13 nieprzyjemnej dla p r o f e s j o n a l i s t ó w o d k u l t u r y l u d o w e j , s p r a w i e . W c a l e j e d n a k nie oznacza t o , że udało się ostatecznie uniknąć Otóż za perypetie z f o l k l o r y z m e m , za tracący na o p e r a t y w n o ś c i pułapek interpretacji i s p o ł e c z n y c h użyć i nadużyć n a u k o w y c h termin i p e w n ą k u l t u r o w ą rzeczywistość, za użycia i nadużycia k o n c e p c j i . Rzecz nie t y l k o w przecenianiu znaczenia niektórych w p o s ł u g i w a n i u się l u d o w y m i r e k w i z y t a m i i l u d o w o ś c i ą j a k o instytucji k u l t u r a l n y c h dla p o d t r z y m a n i a „ a u t e n t y c z n y c h " trady­ p e w n y m m o d e l e m , zapisem hierarchii w a r t o ś c i , w s p ó ł o d p o w i e ­ cji. Problem leży w t y m , że ó w r e a n i m o w a n y „ a u t e n t y z m " także dzialni są n a u k o w c y , którzy f o l k l o r e m się z a j m u j ą . Źródła t e g o są zawsze jest w y ł ą c z n i e „ f o l k l o r y z m e m " , jeżeli t y l k o towarzyszą m u różne: brak precyzji w określeniu p r z e d m i o t u p o z n a n i a , s a m o gesty „przebierania s i ę " , w y k o n y w a n i a o d t w a r z a n e j roli. Parado­ 1 s k o m p l i k o w a n i e materii n a u k o w y c h penetracji. Jest też rzecz ksalnie w i ę c f o l k l o r y ś c i m o g l i przyczyniać się d o utwierdzania najważniejsza — t r u d n o ś ć rezygnacji z rozmaitości ról, jakie z m i t y z o w a n y c h przekonań o „ a u t e n t y c z n o ś c i " , f o l k l o r y s t y c z n o - humaniście p r z y c h o d z i pełnić w s p o ł e c z e ń s t w i e : bycia n a u k o ­ ści zjawisk, które były p r z e d m i o t e m ich n a u k o w y c h w c e m , p o p u l a r y z a t o r e m , moralistą, działaczem, c o d o p r o w a d z a e s o w a ń . Niektóre takie zjawiska w c i ą ż f u n k c j o n u j ą w s p ó ł c z e ś ­ zainter­ Skutki nie, ale nie oznacza t o w c a l e , że są t y m s a m y m , czym były wizji w k u l t u r a c h d a w n y c h . N a u k o w i k o n s u l t a n c i STL i Cepelii speł­ kultury l u d o w e j , poprzez p r o g r a m a t o r s k i e intencje o r g a n i z a t o r ó w niają n i e w ą t p l i w i e w a ż n e spłecznie f u n k c j e , ale utrwalają także do mieszania r ó ż n y c h zjawisk i p o s t a w w o b e c b y w a j ą różne: o d t w o r z e n i a nich. literacko-humanistycznych m i m o c h o d e m m n i e m a n i a o istnieniu rzeczywistości, która zamar­ k o n k u r s ó w aż d o s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . 5 Folkloryzm j a k o p o s t a w a s w o b o d n i e z a d o m o w i ł się w nauce, która zajmuje się b a d a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . Działalność n a u k o ­ w a także b y w a f o l k l o r y z m e m , w t e d y kiedy nauka — zafas- ła w m u z e a l n y c h salach. Przed dalszymi rozważaniami należy p o c z y n i ć istotne za­ strzeżenie. Pisząc o f o l k l o r y s t y c e m a m na myśli jej społeczne znaczenie, sensy p r z y p i s y w a n e n a u k o w y m u s t a l e n i o m w p o t o c z ­ * A r t y k u ł jest wersją referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji pt. Folklor i folkloryzm na Pomorzu Zachodnim dawniej i dziś z o r g a n i z o w a ­ nej w 1 9 8 9 roku w Szczecinie przez W o j c i e c h a Łysiaka. n y m , o b i e g o w y m odbiorze. Przykłady przytaczane nie są w i ę c pretensjami p o d adresem badaczy, e d y t o r ó w , p o p u l a r y z a t o r ó w . Służą one w y ł ą c z n i e d o t e g o , by pokazać, że nałożenie się na 23 �siebie p e w n y c h n i e d o s t a t k ó w w p r e c y z y j n y m ustaleniu w s p ó ł ­ założenia myślenia „ s k a n s e n o w e g o " , n o b i l i t u j ą c e g o p o s z c z e g ó l ­ czesnego p r z e d m i o t u etnografii i f o l k l o r y s t y k i , zadań p o p u l a r y z a ­ ne, cenne okazy w m u z e u m sztuki l u d o w e j . t o r s k i c h , muzealniczych i d o k u m e n t a c y j n y c h oraz działanie k u l ­ Warte o d n o t o w a n i a w t y m kontekście są trzy s p r a w y : tury m a s o w e j i aprobata ze s t r o n y k o n s u m e n t ó w — w s p ó ł k o n s - a. Na naszym r y n k u w y d a w n i c z y m rzadko t y l k o p o j a w i a j ą się t y t u u j ą s k o m p l i k o w a n y obraz w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r y z m u . N a u ­ scjentystyczne o p r a c o w a n i a o charakterze f o l k l o r y s t y c z n o - d i a l e - k o w c y usiłując u w o l n i ć w ł a s n e prace o d t e g o rodzaju niebez­ k t o l o g i c z n y m . Przykładem w y d a n a przez Instytut Śląski w O p o l u pieczeństw, sami pogłębiają społeczną m i t o l o g i z a c j ę w ł a s n e g o i o p r a c o w a n a przez S t a n i s ł a w a S m i e ł o w s k i e g o a n t o l o g i a Klek- przedmiotu poznania. Folkloryści p r o d u k u j ą f o l k l o r t r a d y c y j n y ; limanki. Opo­ może inaczej — przyczyniają się d o h i p o s t a z o w a n i a historycz­ wieści ludowe Zawiera ona zapisane z d i a l e k t o l o g i c z n ą precyzją ze Śląska Opolskiego Z a s t o s o w a n a notacja jest postacie tak d o k ł a d n a , że staje się barierą nie d o przebycia dla n i e p r o f e s ­ h u m a n i s t y c z n y c h działań n a u k o w y c h m o g ą się w s p o ł e c z n y m j o n a l n e g o czytelnika. T o o c z y w i ś c i e d y l e m a t e d y t o r s k i , decyzja odbiorze na siebie nakładać. „ P o p u l a r y z a c j a n a u k i " a l b o raczej 0 kształcie j ę z y k o w y m oznacza f i n a n s o w ą klęskę, a dla c z y t e l n i k a , nych w y o b r a ż e ń o n i m w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . Różne „ n a u k a na użytek m a s o w y " w latach siedemdziesiątych wy­ twarzały także „ a u t o r e f l e k s j ę " k u l t u r y m a s o w e j " , której f o l k loryzm był istotną częścią. Nauki badające kulturę ludową z n a j d o w a ł y się w i ę c zawsze w t a k i m „ a g r e s y w n y m " kontekście. który książki nie przeczyta, lecz t y l k o zobaczy — t o m a g i c z n e w r a ż e n i e czegoś nieskończenie e g z o t y c z n e g o . b. A n t o l o g i e , które c h c ą być 19 przekrojami historycznymi, należą d o p o m y s ł ó w e d y t o r s k i c h najczęściej p o d e j m o w a n y c h . Niebezpieczeństwa b y ł y szczególne, g d y teksty były a d r e s o w a n e Ich kształt w i ą ż e się z d a w n y m i d o szerokiego a u d y t o r i u m . — p r e z e n t o w a n i a najcelniejszych p r z y k ł a d ó w o k r e ś l o n y c h f o r m tradycjami wydawniczymi W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u u s a n k c j o n o w a n y m przez p o p u l a r n e działalności literackiej w p e r s p e k t y w i e historycznej. Dla p o t r z e b leksykony, f o l k l o r t o „ l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna o b e j m u j ą c a e d u k a c y j n o - m u z e a l n y c h t e g o rodzaju zabiegi p o r z ą d k u j ą c e są literaturę (baśnie, p o d a n i a , p r z y s ł o w i a ) , m u z y k ę (pieśni i t a ń c e ) , n i e w ą t p l i w i e n i e z w y k l e przydatne i pouczające. A n t o l o g i a staje W a r t o zobaczyć, jak p o t o c z n y o d b i o r c a , się prezentacją d z i e j ó w g a t u n k u , f o r m y , t e m a t u itd., i r ó w n o c z e ś ­ czytający a d r e s o w a n e d o n i e g o teksty badaczy k u l t u r y l u d o w e j , nie jest skarbczykiem najlepszych d o k o n a ń . P o p r a w n o ś ć l o g i c z ­ sztukę zdobniczą i t p . " 1 5 nabiera przekonania o w s p ó ł c z e s n o ś c i tak p o j m o w a n e g o f o l k ­ na t a k i e g o założenia jest poza dyskusją. J e d n a k dla c z y t e l n i k a , loru. który w muzeach b y w a nieczęsto, kryje się w t y m niejaka p u ł a p k a . O t o n p . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a o p u b l i k o w a ł a a n t o l o g i ę Nie 1. Konkursy f o l k l o r y s t y c z n e i nieoficjalność. Troską nie t y l k o r e g i o n a l n y c h działaczy k u l t u r a l n y c h jest wszystko 20 bajka . O d b i o r c y o b y t e m u z tekstami f o l k l o r y s t y c z n y m i „ r o z w i j a n i e f o l k l o r u " . Intencje takie są tyleż szlachetne, c o oparte dostarcza ona materiału d o przemyśleń na temat l u d o w e g o , ale na zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i u . Jeżeli „ k u l t y w o w a n i e folk­ także i p o t o c z n e g o , myślenia o historii, o s p o s o b a c h postrzegania l o r u " przybiera kształt e s t r a d o w y c h p o p i s ó w a r t y s t ó w w y s t ę p u ­ d z i e j ó w , zasadach selekcji f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h w folklorze i ich p a c h n ą c y c h naftaliną k o s t i u m a c h , t o z p e w n o ś c i ą p r z y s w o j e n i a w narracjach e p i c k i c h . Lektura może j e d n a k być w intencjach działaczy miesza się społeczne p o s ł a n n i c t w o z b a ł a ­ także inna ( w y s o k o ś ć n a k ł a d u w s k a z u j e także i na n i e p r o f e s ­ jących w mutnym nazewnictwem. j o n a l n e g o c z y t e l n i k a ) — o d b i o r c a w ł ó c z ą c się p o m u z e a l n y c h 16 Oto po zakończeniu w i d o w i s k o w o - k o n k u r s o w e j Ogólnopolskiego przeglądu gawędziarzy części // salach, g d y l e n i w i e nie będzie m u się c h c i a ł o szukać b i b l i o ­ w g r a f i c z n y c h i n d e k s ó w , może p o g u b i ć się w ś r ó d z a p i s ó w z róż­ regionalnych Byto­ miu ( 1 9 7 6 ) o d b y ł o się t r a d y c y j n e , kameralne s p o t k a n i e uczest­ n y c h epok. T y c h d a w n y c h i t y c h dzisiejszych. W książce z n a j d u j ą n i k ó w , o r g a n i z a t o r ó w , j u r o r ó w i stałych b y w a l c ó w , t y m razem już się o n e wszakże o b o k siebie. w nieoficjalnej, biesiadnej sytuacji. W e d ł u g Smolińskiej 17 zapisów Teresy zarówno timbre opowieści wtedy wygłaszanych, c. W i e l e edycji zawiera rzeczywiście celne, b ł y s k o t l i w e teksty 1 t o zapisane przez zbieraczy w s p ó ł c z e ś n i e . Dla jak i o g ó l n i e j — cały repertuar, z m i e n i ł y się zasadniczo. Prezenta­ o d b i o r c y kryją się w t y m niebezpieczne p u ł a p k i : cja t e k s t ó w toczyła się i n n y m t e m p e m , narratorzy nie musieli t e k s t ó w . Stoi oset 21 nade drogą popularnego preselekcja zawiera „ p i e ś n i , p r z y ś p i e w k i , wszakże liczyć się z „ f o l k l o r y s t y c z n y m i " o c z e k i w a n i a m i o b e c ­ porzekadła". n y c h w c i ą ż na sali o r g a n i z a t o r ó w i ich scenariuszami, które 0 s a m y m zbieraniu, s w o j e j fascynacji w y m u s z a ł y t e m a t y c z n e i r e g u l a m i n o w e ograniczenie w ż y w y m o b i e g u . A n i s ł o w a nie w s p o m i n a o zasadach selekcji. (temat, W e w s t ę p i e , autor, W ł a d y s ł a w S o b c z y k , pisze materiałem słyszanym biesiady, 1 teraz czytelnik o t r z y m u j e zbiór p o c h o d z ą c y c h z o k r e ś l o n e g o s w o i s t e j , autentycznej f o l k l o r o t w ó r c z e j s y t u a c j i , określały potrze­ obszaru t e k s t ó w . Są o n e rzeczywiście dużej urody, b y w a j ą także forma, czas w y k o n a n i a , g a t u n e k i t d . ) . Kształt całej by ludyczne, ale także i integracyjne stałej, w w i ę k s z o ś c i w y p a d ­ i śmiałe, b o , jak w y j a ś n i a autor, zależało m u na ich a u t e n t y c z n o ­ ków, grupy b y w a l c ó w gawędziarskich ści, nie m ó g ł w i ę c z r e z y g n o w a ć z t y c h t e k s t ó w , które b y w a ł y przeglądów. Biesiada w tym zamkniętym środowisku pozwalała rezygnować z w y m u ­ o b s c e n i c z n e i z n i e p r z y z w o i t y m i w y r a z a m i i t d . M o ż e się w i ę c s z o n y c h przez estradę z a c h o w a ń ( t z n . d b a ł o ś ć o s t r ó j - k o s t i u m , c z y t e l n i k o w i w y d a w a ć , że o t r z y m u j e nieretuszowany, a u t e n t y c z ­ cenzuralność, r e k w i z y t y i t p . ) , które o c e n i a n e są przez z a w o d o ­ ny zbiorek b ę d ą c y c h w ż y w y m o b i e g u o p o w i e ś c i f o l k l o r y s t y c z ­ w y c h o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s ó w ( k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z tradycją n y c h . Obraz jest j e d n a k n i e p r a w d z i w y — poza z a m i e s z c z o n y m i l u d o w ą jest stale u z n a w a n e za p o d s t a w o w e l ) . J uż p o przeglądzie tekstami p o z o s t a ł o jeszcze w i e l e t a k i c h , których nie w y d r u k o w a ­ i często bez n i e w y g o d n y c h s t r o j ó w , o p o w i a d a się inne teksty, np. n o . O s o b i s t y g u s t i autorskie w y o b r a ż e n i e o w a r t o ś c i a c h k u l t u r y 0 charakterze o b s c e n i c z n y m , z m o t y w a m i s k a t o l o g i c z n y m i , ero­ l u d o w e j p o d y k t o w a ł y zasady w y b o r u . Oryginalność, w a r t o ś c i t y c z n y m i , teksty polityczne... A przecież nieco w c z e ś n i e j , w e d ł u g estetyczne, t r a d y c y j n o ś ć — t o t y l k o niektóre kryteria, n i e w ą t p ­ w y o b r a ż e ń działaczy, kształtuje się w y m a g a n i a p o d adresem liwie niezbędne, tyle że nie u j a w n i o n e . W e współczesnym gawędziarzy, ci zaś — o d g a d u j ą c system p r e m i o w a n i a , d o p a s o ­ repertuarze znajdują się jednak także teksty wują swój słabe, w t ó r n e , w z i ę t e z kultury m a s o w e j , w u l g a r n e . . . reprertuar k o n k u r s o w y do jury. A zgromadzona nieautentyczne, Dopiero p u b l i c z n o ś ć słucha i o g l ą d a , i w y p r o w a d z a ć ma w n i o s k i na temat razem t w o r z ą o n e panoramę kultury, której zapisem ma w c i ą ż ż y w e g o — b o t o przecież w i d a ć — f o l k l o r u . „ W i e ś tańczy zbiorek-antologia. 1 śpiewa". 3. E d y t o r s t w o : w stronę stylizacji. „ C z ę s t o na prośbę w y c i e c z k o w i c z ó w u z u p e ł n i a ł e m 2. E d y t o r s t w o : w stronę skansenu. być swoje Potrzeby p u b l i k o w a n i a t e k s t ó w f o l k l o r u d o k u m e n t u j ą szcze­ informacje ( p r z e w o d n i k a ) o p o w i a d a n i e m legend i g a d e k l u d o ­ gólnie wyraźnie kłopoty z przedstawianiem tradycyjnego folkloru w y c h p o kaszubsku. Przypominałem sobie o p o w i e ś c i zasłyszane jako w s p ó ł c z e s n e j realności społecznej. W y d a w a n e zbiory f o l k ­ w d z i e c i ń s t w i e , i sam w y m y ś l a ł e m n o w e . D w a d o ś ć lorystyczne z i n t e n c j a m i n a u k o w y m i , p o p u l a r y z a t o r s k i m i bądź w y s t ą p i e n i a w telewizji, a także w y k o r z y s t a n i e m o i c h o p o w i a d a ń udane od w a u d y c j a c h r a d i o w y c h zachęciło m n i e d o bliższego zajęcia się rzeczywistości obrazu k u l t u r y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że o s o b l i w i e s p r a w a m i r e g i o n u i nawiązania ścisłych k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s ­ istotne w kiem działaczy r e g i o n a l n y c h . " d o k u m e n t a c y j n y m i , m o g ą służyć k s z t a ł t o w a n i u dalekiego tym konstruowaniu i sprzyjaniu utwierdzania się w s p o ł e c z n y m o b i e g u m n i e m a n i a o kształtach k u l t u r y l u d o w e j , są 24 22 W y p o w i e d ź autora g a w ę d o p u b l i k o w a n y c h przez L S W j e s t �bardzo charakterystyczna. U j a w n i a m o t y w a c j e pisania — p o p u ­ n y c h z i n n y m i historycznie systemami kultury. M ó w i ą c w istocie laryzacja, u a t r a k c y j n i e n i e pracy p r z e w o d n i k a , „ k u l t y w o w a n i e " 0 przeszłości, pragnie jej szukać w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . W n i o s k i tradycji. P o s t a w a jest z u p e ł n i e zrozumiała: o t o pisarz z n a u k o w y c h o p i s ó w mają b y ć praktyczne — aby mówi uchronić 0 własnej potrzebie pisania. J e d n o c z e ś n i e p o j a w i a się także i inna kulturę l u d o w ą przed niszczącym u p ł y w e m czasu, trzeba ją sugestia — t r z e b a w z m o c n i ć a u t o r y t e t w ł a s n e g o przekazu: kryje z m u m i f i k o w a ć w skansenie. J e d n a z autorek dylematy te, p r a w i e się za n i m nie t y l k o t a l e n t a u t o r a , ale także w i e l o w i e k o w a tradycja s y m b o l i c z n e , zamknęła w t y t u l e s w o j e g o szkicu 1 ustny przekaz. G a w ę d y są w i ę c p o d p i s a n e , a w i ę c — autorskie, stan r ó w n o c z e ś n i e j e d n a k są d o w a r t o ś c i o w a n e przez tradycyjny kultury w środowisku Współczesny wielkoprzemysłowym 29 przywołanie ( . . . ) . J e d n o z n i e b e z p i e c z e ń s t w , na jakie etnografia jest narażo­ m o d e l u i u t r w a l o n y c h w społecznej ś w i a d o m o ś c i w a r t o ś c i k u l ­ na w s w o i c h s z l a c h e t n y c h i n t e n c j a c h , polega na nakładaniu się tury l u d o w e j . W efekcie z b i o r k i są t w o r a m i h y b r y d y c z n y m i : są s p o ł e c z n y c h r ó l , n a u k o w c a , który opisuje, t ł u m a c z y i interpretuje zarazem a u t o r s k i e i p o d m i o t o w e , jak r ó w n i e ż l u d o w e i k o l e k t y w ­ fakty i działacza-społecznika, który chce w p ł y w a ć na kształty ne. W istocie f o l k l o r y s t y c z n y m i być przestają — nie są wszakże społecznej i k u l t u r o w e j rzeczywistości. zapisem a u t e n t y c z n y c h , a n o n i m o w y c h działań t e k s t o t w ó r c z y c h , Popularyzatorskie, e t n o g r a f i c z n e opisy w czytelniczych k o n ­ lecz s t a n o w i ą efekt ś w i a d o m y c h działań, w y b o r u o d p o w i e d n i e j s e k w e n c j a c h zabarwiają się w a r t o ś c i u j ą c o i nostalgicznie. O t o f o r m y , p o d d a n i a j ę z y k a - g w a r y uczytelniającej o b r ó b c e , selekcji o p o w i a d a j ą c o t y m , z c z y m „ s t y k a się na c o d z i e ń " turysta t e m a t ó w , a często n a w e t — przeniesienia w ą t k ó w z i n n y c h , p r z y b y w a j ą c y na Śląsk, e t n o g r a f i n f o r m u j e o w y g l ą d z i e , a w i ę c w c z e ś n i e j z n a n y c h przez pisarza a n t o l o g i i . W s z y s t k o t o c z y n i o n e 2 3 jest z pełną „ ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y " , o s o b l i w i e stylizatorskiego 1 życiu w s i . Lakoniecznie stwierdza: „ W e w s p ó ł c z e s n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m , o b o k cegły, mają d y s t a n s u d o w ł a s n e j działalności artystycznej i w y k o r z y s t y w ­ z a s t o s o w a n i a r ó w n i e ż i inne materiały, n p . ' p u s t a k i ' . " Obraz anego t w o r z y w a . współczesności 4, E d y t o r s t w o : w stronę repertuaru p o t o c z n e g o . zwięzła, o w y g l ą d z i e całego w i e j s k i e g o obejścia: „ C a ł o ś ć obejś­ dopełnia informacja, jak poprzednio bardzo M o ż n a p r o b l e m y edytorskie p o t r a k t o w a ć bardziej n o w o c z e ś ­ cia otacza o g r o d z e n i e — d a w n i e j w y p l a t a n e ze ś w i e r k o w y c h , nie: a n t o l o g i e d o w c i p ó w śląskich, które zaczęły się u k a z y w a ć s o s n o w y c h l u b j o d ł o w y c h gałęzi, później w y k o n y w a n e z c i e n ­ w opracowaniu Doroty Simonides, początkowo były p o w o d e m k i c h żerdzi, a o b e c n i e zastąpione m e t a l o w y m i s i a t k a m i . " 3 0 r o z l i c z n y c h a t a k ó w ze s t r o n y f o l k l o r y s t ó w . Nie rozumiejąc z a i n ­ Dla k u l t y w o w a n i a tradycji z a p e w n e b y ł o b y lepiej, żeby o g r o ­ t e r e s o w a n i a w s p ó ł c z e s n ą rzeczywistością f o l k l o r y s t y c z n ą zarzu­ dzenia były z gałęzi. A l e jeżeli się już t a k i c h nie r o b i , t o należy nie cano i m , że lekceważą s p r a w ę g e n e a l o g i i p u b l i k o w a n y c h teks­ t y l k o fakt t e n s k o n s t a t o w a ć , ale także i w y p r o w a d z i ć z niego t ó w , że zamieszczono w n i c h a n e g d o t y nie t y l k o o l u d o w y m w n i o s k i . N a w e t n o w e , s t a n d a r d o w e b u d o w n i c t w o , c h o ć b y na­ p o c h o d z e n i u , często zaczerpnięte ze ś r o d k ó w m a s o w e g o przeka­ wet zu, dalej — że narratorami b y w a l i ludzie z r ó ż n y c h , a w i ę c nie „ p r o d u k u j e " także s t o s o w a n e n o r m y k u l t u r o w e : oswajania prze­ zawsze l u d o w y c h ś r o d o w i s k . 24 Sama autorka w r a c a ł a p a r o k r o t ­ nie d o uzasadnienia tej s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j r ó ż n o r o d n o ś c i . 25 T y l k o p o m o c n i c z o i n t e r e s o w a ł o ją p y t a n i e o p o c h o d z e n i e t e k s ­ ż y w y m , autentycznie w y k o n y w a n y m repertuarze. Dopiero upodobaniami badacza, strzeni, s t a n d a r d ó w e s t e t y c z n y c h , określa r ó w n i e ż kształty roz­ m a i t y c h interakcji. P r z e k o n y w u j ą c o opisują t o o d lat badacze w „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e . " t ó w , s p r a w ą najważniejszą miał b y ć fakt w y s t ę p o w a n i a a n e g d o t w nie g o d z i ł o się z e s t e t y c z n y m i 3 1 N a u k o w e i p u b l i c y s t y c z n e użycia t e r m i n u „ f o l k l o r y z m " o d ­ syłają zawsze d o całej w i ą z k i pojęć z w i ą z a n y c h z „ l u d o w o ś c i ą " , umieszczenie k o n k r e t n e j a n e g d o t y w ś r ó d i n n y c h , w y k o n y w a ­ „ludem". nych w pozwala społecznej a k t y w n o ś c i i t u muszą się u j a w n i a ć obnażając maleją­ w y ś l e d z i ć realne, a k t u a l n e znaczenia p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . cą o p e r a t y w n o ś ć przez n a u k ę w y m y ś l o n e g o , o b i e k t y w i z u j ą c e g o Rekonstrukcja ś w i a t o p o g l ą d u „ n o s i c i e l i f o l k l o r u " staje się t y m w intencji pojęcia. d a n y m m o m e n c i e , ś r o d o w i s k u , kontekście, s a m y m o p i s a n i e m stanu dzisiejszego ich m e n t a l n o ś c i . Jest t o P o w i k ł a n e relacje n a u k i , p u b l i c y s t y k i , propagandy, T e r m i n e m bardzo t u b l i s k i m jest „ r e g i o n a l i z m " . „ F o l k l o r y z m r ó w n o z n a c z n e z p o s t u l a t e m zbliżania się d o p o s z u k i w a ń raczej — sytuacji f o l k l o r o t w ó r c z e j niż upieranie się przy s o c j o l o g i c z n y c h m a s o w e j , jej stylem l u d y c z n y m , stylem n a w e t p o ż ą d a n y m . N a t o ­ i n d e k s a c h . D o w c i p y lokują się blisko „ ś w i a d o m o ś c i miast r e g i o n a l i z m p i ś m i e n n i c t w a jest w dalszym ciągu rezultatem nej". 2 6 potocz­ O d c z y t a n i e t e k s t ó w w tej p e r s p e k t y w i e pokazuje o g r o m n e przesunięcia f u n k c j o n a l n e — o t o d a w n e o p o w i e ś c i w i e r z e n i o w e , w e w s p ó ł c z e s n y m przekazie stać się m o g ą nagle materią o p o w i e ­ ści h u m o r y s t y c z n y c h . 27 „ C e l e m p u b l i k a c j i — piszą a u t o r z y w e w s t ę p i e d o kultury S u l i m a — jest dla m n i e nie tyle różnic, ile w y n i k i e m — przejawem użyjmy t u kultury wartościującego określenia — n i e r ó w n o ś c i w d o b i e r ó w n y c h s z a n s . " 3 2 Folkloryzm z g o d n i e z p r z y j m o w a n y m i d e f i n i c j a m i , jest z w i ą ­ zany z I u k ł a d e m k u l t u r y w e d ł u g t e r m i n o l o g i i A n t o n i n y K ł o s k o w - 5. Radość i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w , czyli p u ł a p k i e t n o g r a f i i . ludowej pisze R o c h na Śląsku i w Częstochowskiem skiej. 33 M a w i ę c apetyt i m o ż l i w o ś c i p o c h ł a n i a n i a r e g i o n a l n y c h Zabytków o d r ę b n o ś c i . Ś r o d o w i s k o w e ograniczenia r e g i o n a l i z m u , o k t ó r y c h — było przed­ pisze R o c h S u l i m a , nie w y c z e r p u j ą charakterystyki p r o b l e m u . s t a w i e n i e w f o r m i e p o p u l a r n e j m o ż l i w i e p e ł n e g o obrazu t r a d y c y j ­ K ł o p o t polega na t y m , że w e w s p ó ł c z e s n e j historii p u l s o w a n i e nej k u l t u r y (...)". Nieco dalej d o p o w i e d z i a n e zostają jeszcze p o w s t a w a n i a i zamierania r u c h ó w r e g i o n a l n y c h , nie było t y l k o u w a g i na t e m a t m o t y w a c j i p o d j ę c i a o p r a c o w a n i a : „ S t a r a n o się kwestią potrzeb l o k a l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . D e c y d o w a ł y w o m a w i a n e j gałęzi w i e d z y u w y p u k l i ć najistotniejsze p r o b l e m y , raczej d o m i n u j ą c e t e n d e n c j e p o l i t y k i kulturalnej i s p o ł e c z n e j . s z c z e g ó l n i e t e , z którymi żyjący, czy p r z y b y w a j ą c y na Śląsk Kultura l u d o w a — z m i t o l o g i z o w a n a przez politykę i tradycję stykają się na c o d z i e ń . " 2 8 34 — d o d a t k o w o jeszcze m i t y z o w a n a przez naukę, która ma ją U z a s a d n i e n i e potrzeby w y d a n i a p o p u l a r n e g o i n i e w ą t p l i w i e b a r d z o p o ż y t e c z n e g o informatora o kulturze l u d o w e j o tym regionu o p i s y w a ć — stawała się często w y g o d n y m materiałem d o w y ­ g r y w a n i a rozmaitych a k t u a l n y c h p o t r z e b p o l i t y c z n y c h . M o ż l i w o ­ ś l ą s k i e g o jest znamienne. Kilka p r o b l e m ó w jest t u bardzo w y r a z i ­ ści grania o d w o ł a n i a m i d o z m i t y z o w a n e j l u d o w o ś c i d o k u m e n ­ s t y c h . K ł o p o t e m p o d s t a w o w y m jest r o z u m i e n i e pojęcia „ k u l t u r a tują perypetie ze s ł o w e m „ l u d o w a " w p r o g r a m a c h p o l i t y c z n y c h l u d o w a " . S p r a w a druga zasygnalizowana jest s ł ó w k i e m „ t r a d y ­ lat czterdziestych, ale także intencje z a m a n i f e s t o w a n e w przemó­ c y j n a " — z a w i e r a się w n i m p e w n a teza o p r z e d m i o c i e p o d ­ w i e n i u Bieruta na o t w a r c i e rozgłośni w r o c ł a w s k i e j w 1 9 4 7 r. 35 s t a w o w y m , presupozycja j e g o interpretacji. Kwestią dalszą jest W trakcie obrad j e d n e j z konferencji n a u k o w y c h p o ś w i ę c o ­ p o i n t a c y t a t u — w zakończeniu m ó w i się, że c h o d z i o zjawiska, n y c h p r o b l e m a t y c e k u l t u r y w s i , nad s t o ł e m prezydialnym umiesz­ z k t ó r y m i s t y k a m y się na c o dzień. A w i ę c — dziś, w s p ó ł c z e ś n i e c z o n o napis:' „ W a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ź r ó d ł e m odrodzenia i w m i a r ę często, a może n a w e t — p o w s z e c h n i e . I wreszcie n a r o d o w e g o " (Siedlce, 1 9 8 8 ) . I d e o l o g i c z n e d z i e d z i c t w o Ż e r o m ­ z n a j d u j e się t u akces d o niejakich z o b o w i ą z a ń — trzeba w y j a ś n i ć skiego, Solarza, Ciernika, agraryzmu, p o w r ó c i ł o c h o ć w o d m i e n ­ i d b a ć o kształt w ł a ś c i w y , czysty, oryginalny, „ t r a d y c y j n y " k u l t u r y nej zasadniczo sytuacji, a w i ę c i z i n n y m i już znaczeniami. Stało l u d o w e j . P u ł a p k i etnografii w jej s p o ł e c z n y m o d b i o r z e można się m o t t e m prac n a u k o w y c h , ale s w o i m p r o g r a m o w y m charak­ streścić k r ó t k o — otóż chce ona m ó w i ć o „ p r z e d m i o t a c h " , k t ó r y m terem n a u k o w o ś ć zmieniało w s p o ł e c z n i k o w s k i postulat. p r z y p i s u j e się w a l o r „ t r a d y c y j n o ś c i " , a w i ę c d a w n y c h i z w i ą z a ­ Józef Burszta p o j m o w a ł f o l k l o r y z m „ w y s t a w i e n n i c z o " . M o ż e 25 �się jednak okazać, że zespół zjawisk przez n i e g o t e r m i n e m t y m p r z e d m i o t b a d a ń nad kulturą l u d o w ą . K o n c e n t r o w a n i e się t y l k o o b e j m o w a n y okaże się o w i e l e szerszy i bogatszy w społeczne na reliktach oznacza, że nauka będzie p r o d u k o w a ł a najbardziej znaczenie. Z f o l k l o r y z m u j a k o s p o ł e c z n e g o zjawiska, które p o s i a ­ niebezpieczną, z m i t o l o g i z o w a n ą w e r s j ę f o l k l o r y z m u : będzie b o ­ da społeczne tradycje i n a u k o w e , o b i e k t y w n e o p i s y stanu w y j ­ w i e m w istocie w y t w a r z a ł a s w ó j w ł a s n y p r z e d m i o t p o z n a n i a . ś c i o w e g o ( f o l k l o r u ) , można z b u d o w a ć hipostazę, sugestię ist­ F o l k l o r y z m jest działaniem „ w y s t a w i e n n i c z y m " , często w t ó r ­ nienia w nieskażonej postaci rezerwuaru w a r t o ś c i dla n a r o d o w e ­ nie w p r o w a d z a j ą c y m d o ż y w e j k u l t u r y d a w n e teksty. Trzeba g o odrodzenia. Tradycja r o m a n t y c z n e g o i p o l i t y c z n e g o myślenia j e d n a k pilnie u w a ż a ć , żeby ulegając fascynacji d a w n y m i , u r o k ­ p o s t a w ę taką bardzo u ł a t w i : uroda i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w l i w y m i tekstami na n o w o zaistniałymi, nie zacząć dostarczać pocznie a r g u m e n t ó w d o w i z j i r ó w n i e ż p o l i t y c z n i e n a u k o w y c h , m e l a n c h o l i j n y c h hipotez i hipostaz na t e m a t kształtu nacechowanych. 36 budować współczesnej kultury w s i . O c z y w i ś c i e s p r a w ą s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h i d e o l o g i i jest „ S p o s ó b u j m o w a n i a bazujący na p r z e d s t a w i e n i u historycznie w y k o r z y s t y w a n i e e l e m e n t ó w tradycji. T y m istotniejsze są n a u k o ­ z m i e n i a j ą c y c h się f o r m i s z c z e g ó ł o w y c h o p i s a c h p o s z c z e g ó l n y c h w e ustalenia, z d e f i n i o w a n i e zakresu o b s e r w a c j i etnografii i f o l k ­ części u b i o r u l u d o w e g o i j e g o o z d ó b (...) — pisze badaczka lorystyki. Z a p e w n e s p r a w ą p o d s t a w o w ą jest rozdzielenie historii, — jest nadal p r z e d m i o t e m rozważań szerokiego kręgu badaczy tradycji i w s p ó ł c z e s n o ś c i . Czasem t o k ł o p o t l i w e — p r z e d m i o t y i dla n a u k i , a także z a i n t e r e s o w a n y c h f o l k l o r e m ma d u ż e znacze­ z historycznych badań są wszakże w c i ą ż w u ż y c i u : o p o w i a d a się nie, zwłaszcza praktyczne, przy o d t w a r z a n i u , r e k o n s t r u o w a n i u stare teksty, u ż y w a przestarzałych narzędzi, inne w oraz p r o p a g o w a n i u m o t y w ó w r e g i o n a l n y c h . " spoczywają w cieniu Levi-Straussowskim płotów... bricollagem Trzeba jednak zobaczyć Współczesność odpadków nieładzie jest często 3 8 O t o k ł o p o t p o d s t a w o w y : w y m i e n n o ś ć ról s p o ł e c z n y c h j a k i e dziejów kultury. humaniście przychodzi nowe sfunkcjonalizowanie tekstów h i s t o r y c z n y c h p r z e k a z ó w o d n a j d u j e ich relikty w e w s p ó ł c z e s n o ­ pełnić. Badacz k u l t u r o w e j dawności, kultury, dostrzec zupełnie n o w e , c h o ć b y nieautentyczne g e n e t y ­ ści. J a k o muzealnik, popularyzator i działacz — c h c e d b a ć o ich cznie, ale ż y w e w użyciach przekazy. I d o p i e r o w t e d y można trwanie — s p r ó b o w a ć je s y s t e m o w o n a c e c h o w a n e . J e s t w t y m często moralistą, k t ó r y z a s m u c o n y interpretować. Wymaga to wielu bo to dawne, bo wartościowe i sentymentalnie n o w y c h d e f i n i c y j n y c h z a b i e g ó w , z g o d y na z u p e ł n i e inny obraz w s p ó ł c z e s n ą bylejakością, zżyma się w i d z ą c panoszącą się na w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r u , i n n y c h w a r t o ś c i o w a ń , a także o d m i e n ­ j e g o dzisiejszym p o l u o b s e r w a c j i n a u k o w y c h — k u l t u r o w ą t a n ­ nych narzędzi p o z n a w c z y c h . 37 Trzeba w n a u k o w y c h b a d a n i a c h detę. B y w a także d z i a ł a c z e m - p o l i t y k i e m , który pragnie z o p i - zgodzić się, że elementy tradycji w z i ę t e z d a w n i e j s z y c h k o n t e k s ­ s u - p r z y w o ł a n i a tradycji w y p r o w a d z a ć w n i o s k i i a r g m e n t y t ó w są już t y l k o k u l t u r o w y m i c y t a t a m i , często uroczymi i urzeka­ teraźniejszych i przyszłych działań. F o l k l o r y z m jest zawsze w y ­ j ą c y m i , czasem n a w e t f u n k c j o n a l n y m i . J a k o c y t a t y są j e d n a k g r y w a n i e m historii, nauka m u s i t o precyzyjnie p o w i e d z i e ć i z o b a ­ czymś zasadniczo i n n y m niż w p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . O n e czyć t o , c o w d a w n i e j s z y m jej p o l e t k u jest dzisiaj. P r z e d m i o t e m do znaczą c o i n n e g o , o d m i e n n e też pełnią f u n k c j e . Nie umniejsza t o b a d a ń p o w i n i e n b y ć także m i ł o ś n i k , f o l k l o r y s t a , etnograf, tak jak ich znaczenia, ale nakazuje w n o w y s p o s ó b w i d z i e ć w s p ó ł c z e s n y jest n i m artysta, dla k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " b y w a inspiracją. PRZYPISY 1 P. K o w a l s k i , Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych, Wrocław 1988 E. Fryś, A . Iracka, M . Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1 9 8 8 S. S o n t a g , O fotografii. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 2 6 Interesującym przykładem o s o b l i w i e „ u t o p i j n e g o " myślenia o kulturze l u d o w e j w latach siedemdziesiątych b y ł y prace W . Pawluczuka. J . Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Warszawa 1 9 7 4 ; R. S u l i m a , O regionalizmie bez iluzji, „ R e g i o n y " 1 9 8 8 nr 1—4 Cz. R o b o t y c k i , Myślenie typu ludowego, „Etnografia Pol­ s k a " 1 9 8 5 nr 1 ; L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1 9 8 6 S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Pisma wybrane, t. 1 , W a r s z a w a 1 9 6 8 Por. J . Burszta, hasło Folkloryzm ( w : ) Słownik etnologicz­ ny. Terminy ogólne. W a r s z a w a 1 9 8 7 A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa. W a r s z a w a 1 9 8 0 , P. K o w a ­ lski; Wokół literatury popularnej, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1 9 7 6 , nr 2 Por. Cz. R o b o t y k i , op.cit. P. K o w a l s k i , Parterowy..., op.cit. B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1984 J . Burszta, Kultura ludowa..., op.cit. P. K o w a l s k i , op.cit. J . Burszta, Fokloryzm, op.cit. J . Kmita, O kulturze symoblicznej. Warszawa 1982 T. S m o l i ń s k a , Z wybranych problemów dawnej i współ­ czesnej sztuki opowiadania, O p o l e 1 9 8 7 ; tejże, „Ja wóm trocha połosprowiom...", Opole 1986 S. S m i a ł o w s k i , Kleklimanki. Ludowe opowieści ze Śląska Opolskiego, Katowice 1967 O d y l e m a t a c h w s p ó ł c z e s n e g o e d y t o r s t w a por. P. K o w a l s k i , Antologie śląskich dowcipów, czyli dylematy folklorystycznego edytorstwa, „ A n n a l e s Silesiae" ( w d r u k u ) . J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Nie wszystko bajka.... W a r s z a w a 1987 W . Sobczyk, Stoi oset nade drogą. W y b ó r i oprać.... Warszawa 1 9 8 7 2 3 4 6 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 26 2 2 A . D o m i n i k , Gawędy kaszubskie. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 0 W . P a w l u c z u k , Żywioł i forma. W a r s z a w a 1 9 7 8 J . K r z y ż a n o w s k i , Wybór roweru, czyli o śląskim humorze ludowym, ( w : ) tenże. Paralele, W a r s z a w a 1 9 7 7 S. S i m o n i d e s , Śląskie beranie czyli humor Górnego Śląska. W y b ó r i oprać..., K a t o w i c e 1 9 8 8 ; por. tejże: Bery to nie tylko gruszki czyli rzecz o humorze śląskim, O p o l e 1 9 8 4 Por. n p . T. H o ł ó w k a , Myślenie potoczne. Warszawa 1986. Inspirujące są t u także refleksje w y w o d z ą c e się z kręgu a m e r y k a ń ­ s k i e g o i n t e r a k c j o n i z m u s y m b o l i c z n e g o . Por. np. M . M a r o d y , Technologie intelektu. W a r s z a w a 1 9 8 7 D. S i m i n i d e s , Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice 1984 Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, B y t o m 1 9 7 5 , s. 9 K. Kaczko, Współczesny stan badań tradycyjnej kultury ludowej w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XX (1979). B. H e i n d r e i c h , Budownictwo, ( w : ) Zabytki kultury..., op.cit. Por. także, E. G i l , S. Pilarski, Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków 1970 Por. „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e " 1 9 7 7 , nr 3 R. S u l i m a , O regionalizmie..., op.cit., s. 1 0 7 A . K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury. W a r s z a w a 1 9 7 2 P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m m a n o w c ó w myślenia o r e g i o n a ­ lizmie które g u b i ten p o l i t y c z n y aspekt jest praca R. Karpińskiego, Prasa w systemie kultury. W a r s z a w a 1 9 7 9 J . Jastrzębski, Wokół kultury iliteratury ludowej. W a r s z a w a 1 9 7 9 ; tenże. Między apologią a negacją. Kultura ludowa w pole­ mikach 1939—1948, Warszawa 1987 Przykładem t a k i e g o myślenia jest książka J . S z c z e p a ń s ­ k i e g o Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim. Warszawa 1 9 8 8 P. K o w a l s k i , Próba nowej definicji operacyjnej folkloru, „Literatura L u d o w a " ( w druku) B. Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi, „ L u d " L X V I I : 1 9 8 3 , s. 291 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137099579775f60285365eb7e3cb8187.pdf 5cedce829e9538c39c6b70f4b1161dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2732 Title A name given to the resource O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy slonia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański O HEURYSTYCZNEJ WYKŁADNI DWÓCH TEORII ETNOLOGICZNYCH (DEKONSTRUKCJA „SPRAWY SŁONIA") Esprit de finesse i esprit de géométrique p r z e c i w s t a w i ł nie­ p o j ę c i o w ą , bez której fizyka obejść by się nie m o g ł a . Dla P o p p e r a gdyś Pascal, usiłując wskazać różnice w s p o s o b a c h d o c h o d z e n i a metafizyka i — p o c h o d n a l u b p i e r w o t n a w o b e c niej, w zależności d o p r a w d y : dzięki u m i e j ę t n o ś c i b e z p o ś r e d n i e g o , p r z e d p o j ę c i o - o d p u n k t u w i d z e n i a — określona teoria poznania pełnią rolę w e g o i n i e s f o r m a l i z o w a n e g o jej spostrzegania l u b o d k r y w a n i a jej h e u r y s t y c z n ą : t w o r z ą szkic, ramy teorii. z użyciem formalno-logicznego i Tak w i ę c u ś w i a d o m i e n i e tej f u n d a m e n t a l n e j k w e s t i i p o z w o l i ­ matematyczno-ekspery- m e n t a l n e g o zaplecza. S a m r o z p r a w i a ł z a r ó w n o o n a m i ę t n o ś c i a c h ł o dostrzec przyczynę z n a n e g o sporu pomiędzy miłości, jak i o hydrostatyce. klasyczną i m a t e m a t y k ą intuicjonistyczną. O t o pierwsza, Pascal nie b y ł osamotniony. Niemalże w s p ó ł c z e s n y m u Leibniz k o m e n t o w a ł boski zamysł matematyką wy­ c h o d z ą c o d platońskiej metafizyki, t w i e r d z i , że o b i e k t y m a t e m a t y ­ u s t a n o w i o n e j w p r z ó d h a r m o n i i i w y m y ś l a ł rachunek c a ł k o w y . ki ( n p . liczby c a ł k o w i t e ) istnieją niezależnie o d p o d m i o t u p o ­ Inny myśliciel t e g o p r z e j ś c i o w e g o okresu — p o m i ę d z y o d r o d z e ­ znającego. I n t u i c j o n i z m p r z e c i w n i e : są one k o n s t r u k c j a m i u m y s ­ niem a o ś w i e c e n i e m — N e w t o n , c h o ć g ł ó w n i e zajęty b y ł b u d o w ą ł o w y m i p o d m i o t u . Przekładając tę opozycję na p r o b l e m a t y k ę n o w o ż y t n e j fizyki, nie poprzestał na zasadach d y n a m i k i : o d k r y c i a teorii p o z n a n i a , różnica zdań w y g l ą d a ł a b y następująco. P l a t o - s w e u s i ł o w a ł uzasadnić w y k ł a d n i ą metafizyczną, której p o d s t a w ą nizm: p r a w d a istnieje niezależnie, o d w i e c z n i e i może b y ć u d o w o ­ miał być znany f i z y k o - t e o l o g i c z n y d o w ó d na istnienie B o g a . d n i o n a , i n t u i c j o n i z m : nie ma p r a w d , które nie zostały u d o w o d ­ Wszyscy w y m i e n i e n i myśliciele należeli jeszcze d o g r o n a t y c h , n i o n e , p r a w d a jest t y m s a m y m c o jej d o w ó d , c o jej k o n s t r u k c j a . którzy znali całą d o t y c h c z a s o w ą w i e d z ę , a nade w s z y s t k o mieli Czy ustalenia Poppera dotyczące heurystycznej roli metafizyki ś w i a d o m o ś ć p o d s t a w f i l o z o f i c z n y c h , na k t ó r y c h s w e k o n c e p c j e w b u d o w a n i u teorii n a u k o w y c h m o g ą mieć jakieś znaczenie dla b u d o w a l i . Ich w y s t ą p i e n i a zaliczają się j e d n a k d o o s t a t n i c h , e t n o l o g a ? M a j ą z a p e w n e znaczenie teoretyczne: p o z w a l a j ą lepiej w k t ó r y c h u m y s ł o w a finesse zgodnie współżyje z przyrodoznaw- czym talentem. zrozumieć o g ó l n e p o d s t a w y określonej teorii. Czy mają j e d n a k jakieś znaczenie praktyczne? Na p e w n o m o g ą przyczynić się d o D e f i n i t y w n y rozbrat p o m i ę d z y filozofią a o d r y w a j ą c y m i się o d złagodzenia s p o r ó w , jakie toczą się p o m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i niej s t o p n i o w o dziedzinami w i e d z y nastąpił d o p i e r o w XIX w i e k u , r ó ż n y c h t e o r i i , s p o r ó w , w k t ó r y c h ścierające się racje w y p o w i a ­ u w i e ń c z o n y o d m ó w i e n i e m tej pierwszej racji b y t u w d o t y c h ­ dane są częstokroć w językach o n i e w s p ó ł m i e r n y m , r ó ż n o r o d n i e c z a s o w y m kształcie przez n e o p o z y t y w i z m . W e d ł u g Carnapa, z d e f i n i o w a n y m systemie p o j ę c i o w y m i z użyciem w y k l u c z a j ą ­ przedstawiciela skrajnego skrzydła Koła W i e d e ń s k i e g o , rola jej c y c h się w z a j e m z b i o r ó w t w i e r d z e ń . Czy przeniesienie d y s k u r s u miała ograniczyć się d o analizy języka n a u k i , eksplikacji pojęć na p o z i o m idei o g ó l n y c h p o z w o l i na dojście d o j e d n o - j e d n o - w system z n a c z n y c h w n i o s k ó w ? Przeciwnie: może u n a o c z n i ć z w i ę k s z ą p o j ę c i o w y , o d p o w i a d a j ą c y o k r e ś l o n y m i — trzeba p o w i e d z i e ć jeszcze siłą, jak o d l e g ł e są o d siebie rejony penetracji p o s z c z e g ó l ­ nauce s t o s o w a n y c h , uściślania ich i w ł ą c z a n i a w — bardzo o s t r y m r y g o r o m . Te s z c z e g ó ł o w e k w e s t i e nie były n y c h t e o r i i , p o z b a w i ć złudzeń c o d o m o ż l i w o ś c i wszakże zawieszone w p r ó ż n i . Z w i ą z a n e były ze w s p o m n i a n ą t w ó r c z e g o aliansu. O opozycji krytyką metafizyki, jej statusu i p r a w o m o c n o ś c i , metafizyki, której — swego rodzaju — finesse i zaistnienia géométrique Carnap o d m a w i a ł w s z e l k i c h p r a w n a u k o w o ś c i , umieszczając ją w polskiej e t n o l o g i i pisze S t a n i s ł a w W ę g l a r z w artykule p o ś r ó d religii i poezji. W y s t ą p i e n i e t o w y w o ł a ł o krytykę l o g i c z ­ nologiczne n e g o e m p i r y z m u i skrajnego s c e p t y c y z m u koła W i e d e ń s k i e g o , ale d o t y c z y d w ó c h orientacji m e t o d o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h k u l ­ i rewizję d o t y c h c z a s o w y c h p o g l ą d ó w na tradycyjną p r o b l e m a t y ­ tury: f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n e j i s t r u k t u r a l n o - s e m i o - kę filozoficzną. Pośród t y c h , którzy tę rewizję p o d j ę l i , był także t y c z n e j . A u t o r o m a w i a o b i e p o s t a w y b a d a w c z e , określając j e Karl P o p p e r — j e g o p o g l ą d w k w e s t i i statusu tradycyjnej d z i e d z i ­ o d p o w i e d n i o jako postawę „etnografa portrecisty" i „etnografa ny filozofii będzie p u n k t e m w y j ś c i a p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń . k a r y k a t u r z y s t y " — w aspekcie p r o b l e m a t y k i f i l o z o f i i nauki i o g ó l ­ i etnograficzne rozumienie kategorii 1 'kultura" . Et- Rzecz Popper, w y w o d z ą c y się zresztą z n e o p o z y t y w i z m u , przyjął nej m e t o d o l o g i i — p o w o ł u j ą c się na ustalenia t z w . m e t o d o l o g i i j e g o kryterium demarkacji, d o k o n u j ą c e p o d z i a ł u na metafizykę historycznej ( K u h n , Feyerabend) i l o g i k i ( t w i e r d z e n i a G o d ł a ) . i naukę. Nie g o d z i ł się j e d n a k z p o g l ą d e m , iż przedstawiająca tezy o g ó l n e i — spełniająca e m p i r y s t y c z n e g o w metafizyka, związku z tym — k r y t e r i u m sensu, jest nie dziedziną P r z y p o r z ą d k o w u j e dalej o b i e orientacje d w o m i d e a ł o m p o s t ę p o ­ w a n i a b a d a w c z e g o s f o r m u ł o w a n y m s w e g o czasu przez W i n d e l b a n d a . Orientacja f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n a miałaby j a ł o w ą p o z n a w c z o . Wszakże i nauki przyrodnicze t w o r z ą prawa realizować — w g autora — p o s t u l a t y i d i o g r a f i z m u : opis, n a ­ na p o d s t a w i e zdań e m p i r y c z n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y c h . s t a w i e n i e na k o n k r e t , p r o g r a m o w a a n t y s y s t e m o w o ś ć , niechęć d o Zdania te nie są zatem p o d a t n e na w e r y f i k a c j ę , a w i ę c , jeśli f o r m u ł o w a n i a o g ó l n y c h p r a w . Orientacja s t r u k t u r a l n o - s e m i o t y - trzymać się n e o p o z y t y w i s t y c z n e g o kryterium s p r a w d z a l n o ś c i , są czna p r z e c i w n i e , ma charakter n o m o l o g i c z n y : z a m i ł o w a n i e d o r ó w n i e ż p o z b a w i o n e sensu, p o d o b n i e jak tezy metafizyki. Zarzut ujmowania systemowego, poszukiwanie trwałych prawidłowo­ b e z s e n s o w n o ś c i zdań o g ó l n y c h metafizyki, t z n . n i e m o ż n o ś c i ich ści, b u d o w a n i e m o d e l i . S a m autor, z w o l e n n i k p l u r a l i z m u e p i - empirycznej w e r y f i k a c j i , n i e m o ż n o ś c i ich o c e n y w kategoriach s t e m o l o g i c z n e g o Feyerabenda, p r o p o n u j e „ p o s t a w ę p a r a d o k s a l ­ p r a w d y i fałszu, w r a c a d o s a m e g o n e o p o z y t y w i z m u i uderza n ą " polegającą na „ r ó w n o c z e s n e j afirmacji p r z e c i w i e ń s t w , bez­ w j e g o k o r o n n ą tezę, iż t o w ł a ś n i e nauki e m p i r y c z n e j a k o j e d y n e p o ś r e d n i m zderzeniu d w ó c h s t r o n sprzeczności — w s p ó ł w y s - spełniają o w o empirystyczne k r y t e r i u m sensu. t ę p u j ą c y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się w z a j e m n i e — p o m i ę d z y k t ó r y m i Konsekwentne przyjęcie t e g o kryterium r ó w n o z n a c z n e b y ł o b y zatem ze z g o d ą na p o g l ą d skrajnego s c e p t y c y z m u . Zasługą Poppera w o b e c t e g o d y l e m a t u jest k o n s t r u k t y w n y wniosek, iż sens ma również nie może być m e d i a c j i . " 2 G ł o s w tej s p r a w i e zabiera r ó w n i e ż Dariusz Czaja w artykule Spór o model etnologicznej 3 interpretacji . Rezygnując z roz­ metafizyka, c h o ć nieco inny i mniej precyzyjny o d t r a d y c y j n i e b u d o w a n e g o t e o r e t y c z n e g o o d n i e s i e n i a , rzecz przenosi na p o ­ rozumianej science. z i o m k o n k r e t u , w t y m w y p a d k u znaczenia pojęć, k t ó r y m i o b i e Metafizyka t w o r z y b o w i e m p o d s t a w y p r o ­ g r a m ó w b a d a w c z y c h , pełni rolę „ r u s z t o w a n i a " dla dyscyplin orientacje m e t o d o l o g i c z n e się p o s ł u g u j ą . C h o d z i mianowicie s z c z e g ó ł o w y c h i k o n k r e t n y c h t e o r i i , także w n a u k a c h p r z y r o d ­ o pojęcia: m i t u , k u l t u r y , z n a k u - s y m b o l u . W p r z y p a d k u ostatniej niczych. Wszakże takie pojęcia fizyki jak masa czy siła nie należą pary pojęć różnice są b o d a j najbardziej uderzające. d o t z w . bazy e m p i r y c z n e j , składają się j e d n a k o w o ż na siatkę 18 „ S t o s o w n i e d o t a k i c h rozróżnień, interpretacja s e m i o l o g i c z n a �(strukturalna, s e m l o t y c z n a ) badać będzie u s y t u o w a n i e znaku tezy, te m i a n o w i c i e , które m ó w i ą o naturze świata i naturze w systemie, o d c z y t y w a ć w a r t o ś ć , jaką przyjmuje w k o n k r e t n y m p o z n a n i a , u m o ż l i w i a j ą bezpośrednie p o r ó w n a n i e g o z m e t o d o l o ­ języku, kodzie, kontekście, r o z w i j a ć przede w s z y s t k i m analizy g i c z n y m , ale i f i l o z o f i c z n y m zarazem w y k ł a d e m przedstawiciela paradygmatu i s y n t a k t y k i , g d y interpretacja s y m b o l i c z n a teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j . (her- meneutyczna, f e n o m e n o l o g i c z n a ) p o g ł ę b i a ć będzie s y m b o l w y ­ Jeśli c h o d z i o tę ostatnią, interesujące nas zostały wprost we zagadnienia dobywając j e g o w i e l o w a r t o ś c i o w o ś ć , odsłaniać j e g o sens w y k o ­ sformułowane wspomnianym rzystując figurę rozumienia s y m b o l u przez s y m b o i , poszerzać j e g o i c h o ć autor prócz z n a n y c h t w ó r c ó w f e n o m e n o l o g i i p r z y w o ł u j e programie, znaczenie przez o d n o s z e n i e d o d a l e k i c h k o n t e k s t ó w , nie ż y w i ą c jeszcze Św. A u g u s t y n a , Kierkegaarda czy J u n g a , t o zasadniczy nadziei na c a ł k o w i t e i ostateczne j e g o w y j a ś n i e n i e " * — pisze zrąb f i l o z o f i c z n y t e g o k i e r u n k u zostaje z a c h o w a n y . autor. t o w i c z n a w i ą z u j e tutaj d o pierwszej, o d m i e n n e j o d późniejszego Benedyk- Tak w p r z y p a d k u z n a k u - s y m b o l u , jak i w p o z o s t a ł y c h przy­ idealistycznego p o g l ą d u , fazy r o z w o j u Husserla, d o okresu b u d o ­ kładach a n a l i z o w a n y c h pojęć, uderza ich różnica z n a c z e n i o w a . w a n i a f i l o z o f i i b e z z a ł o ż e n i o w e j — apriorycznej „ n a u k i p i e r w ­ W interpretacji s e m i o l o g i c z n e j znaczeniem jest — o g ó l n i e rzecz s z e j " . P o n i e w a ż rzecz — jak już wcześniej w s p o m n i a n o — jest ujmując — ich f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , w interpretacji s y m b o l i c z ­ p o w s z e c h n i e znana, p r z y p o m n i j m y zatem, dla potrzeb zamierzo­ nej — funkcja egzystencjalna. A u t o r , w przeciwieństwie do poprzedniego d y s k u t a n t a , nie p r o p o n u j e jakiejś f o r m y „ a n a r c h i z ­ mu m e t o d o l o g i c z n e g o " (Feyerabend s w ą koncepcję anarchizmem e p i s t e m o l o g i c z n y m — anything goes) nazwał jako pana­ n e g o p o r ó w n a n i a , t y l k o najistotniejsze c e c h y k i e r u n k u , p r z y w o ­ łując s t o s o w n e w y p o w i e d z i autora. N i g d y nie był k w e s t i o n o w a n y o b i e k t y w i z m ceum na p r z e d s t a w i o n e m e t o d o l o g i c z n e d y l e m a t y . Przeciwnie: ta d a l e k o r o z w i n ą ł o n p o m y s ł y s w o j e g o nauczyciela różnorodność p o s t a w b a d a w c z y c h jest conditio T w i e r d z i ł m i a n o w i c i e , iż p o d m i o t ma w ł a d z ę sine qua non teoriopoz- n a w c z y f i l o z o f i i s t w o r z o n e j przez Husserla. Pod t y m w z g l ę d e m Brentano. bezpośredniego o d b i o r u świata w o b e c n i e g o z e w n ę t r z n e g o . Kontakt z przed­ istnienia h u m a n i s t y k i . D o d a j m y w i ę c , że z nieco o d m i e n n y m i , j e d n a k o w o ż r ó w n i e m i o t e m nie jest o g r a n i c z o n y li t y l k o d o iluzorycznych wrażeń istotnymi d y l e m a t a m i borykają się n a u k i przyrodnicze, m a t e m a t y ­ z m y s ł o w y c h czy j a k i c h ś struktur u m y s ł u , które m i a ł y b y zapośred- ka, filozofia. Z w y k l e mają o n e początek w k o n c e p t u a l i z o w a n y m niczać obraz ś w i a t a . Przeciwnie: t o w ł a ś n i e umysł — ze w z g l ę d u In-der-Welt- na s w ą i n t e n c j o n a l n o ś ć — s p r a w i a , że p o d m i o t w c h o d z i w bez­ przynoszącym szereg f u n d a m e n t a l n y c h p y t a ń i p o d n i e c a ­ pośredni k o n t a k t z p r z e d m i o t e m s a m y m , z j e g o istotą. Poznanie jących z a d z i w i e ń . Na użytek p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń będą t u istotne tak r o z u m i a n e jest r ó w n o c z e ś n i e b i e r n y m aktem u m y s ł u , jest pytania najbardziej o g ó l n e , f u n d u j ą c e p r o b l e m y metafizyki — p y ­ szczególnie r o z u m i a n y m o p i s e m t y l k o t e g o , c o się ukazuje. Tak tania o naturę rzeczywistości i s p o s ó b jej istnienia oraz pytania w p i e r w s z y c h z d a n i a c h s w e g o p r o g r a m u pisze o t y m autor: przez filozofię p o t o c z n y m d o ś w i a d c z e n i u , o w y m -Sein, o źródła i granice p o z n a n i a , a zatem poruszające k w e s t i e t e o r i o - „ S a m o s ł o w o ' o p i s ' dość rzadko s p o t y k a n e jest w pracach poznawcze, w s z e l a k o n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n e z refleksją nad f e n o m e n o l o g ó w . Znacznie częściej m a m y t u d o czynienia z t a k i m i bytem. Powraca w i ę c p o s t u l a t Poppera t r a k t o w a n i a metafizyki s ł o w a m i jak 'prezentacja', 'ukazanie', ' u j a w n i e n i e ' , odsłanianie'. jako heurystycznej w y k ł a d n i , „ r u s z t o w a n i a " , na k t ó r y m w s p i e r a W t y m znaczeniu język f e n o m e n o l o g ó w z n a j d u j e m y znacznie się teoria, metafizyki j a k o s k ł a d o w e j bliżej t e g o , c o zawiera się w g r e c k i m ź r ó d ł o s ł o w i e owej tacit know/edge milcząco towarzyszącej b a d a c z o w i . W polskiej e t n o l o g i i dojrzały kształt — z d w ó c h w s p o m n i a ­ phainein = ś w i e c i ć , przyświecać, w y d o b y ć na ś w i a t ł o , u j a w n i ć , phaino- meinon nawet = t o , c o się ukazuje. M o ż n a by t u m ó w i ć nych orientacji — o s i ą g n ę ł y teoria f e n o m e n o l o g i c z n a i teoria o s z c z e g ó l n y m akcencie p o ł o ż o n y m na t o , c o się (samoistnie) strukturalistyczna. Użycie t e r m i n u teoria w y d a j e się uzasadnione, pokazuje." ponieważ przedstawiciele o b u k o n c e p c j i d o k o n a l i ustalenia p o d ­ s t a w o w y c h tez m e t o d o l o g i c z n y c h , s f o r m u ł o w a l i charakterysty­ 7 Mistrz m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j w b a d a n i a c h religii — Eliade — rzecz u j m u j e następująco: czne pojęcia i zbiory t w i e r d z e ń t y p o w y c h dla każdej z n i c h , „ H e r m e n e u t y k a jest p o s z u k i w a n i e m znaczenia lub znaczeń, wreszcie dali przykłady z a s t o s o w a n i a c a ł e g o t e g o i n s t r u m e n ­ które dana idea czy z j a w i s k o religijne posiadały w czasie. M o ż n a tarium d o e m p i r i i . W s z y s t k o t o skłania d o w n i o s k u , że o b i e z a j m o w a ć się historią r ó ż n y c h f o r m ekspresji religijnej, lecz orientacje t r a k t o w a ć można j a k o dojrzały w y r a z p e w n y c h p o s t a w hermeneutyka oznacza dążenie coraz głębiej d o znaczenia t y c h b a d a w c z y c h . Różny jest n a t o m i a s t s t o p i e ń ekspresji." samoświadomości filozoficznej. W p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j rzecz ta była o tyle u ł a t w i o n a , iż jej antenaci p o d a l i s w e g o czasu pełną wykładnię świata. F e n o m e n o l o g - h e r m e n e u t a nie poprzestaje tedy t y l k o na czas o w o - p r z e s t r z e n n y c h p r z e j a w a c h zjawisk religijnych jako ich p e w n e j s k o ń c z o n e j f o r m i e i m g ł a w i c y ekspresji w granicach tej Właśnie t ę , d e k l a r o w a n ą często nie w p r o s t , filzoficzną s a m o ­ świadomość 8 chcielibyśmy użyć j a k o materiał interpretacyjny w poniższych r o z w a ż a n i a c h , m a j ą c y c h na celu w s k a z a n i e o w e g o f o r m y się w y r a ż a j ą c y c h . Usiłuje je przekroczyć, u c h w y c i ć w s p ó l ­ ny sens r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t u j ą c y c h się znaczeń. Podobnie określenia prezentacji, u j a w n i e n i a , odsłaniania sugerują m o ż ­ heurystycznego zaplecza o m a w i a n y c h t e o r i i . W t y m celu zostaną l i w o ś ć dotarcia d o g ł ę b s z y c h w a r s t w rzeczy, d o rzeczywistości wykorzystane d w a — s w e g o rodzaju — manifesty o g ł o s z o n e samej w sobie, sugerują z d o l n o ś ć p o d m i o t u d o transcendencji przez c z o ł o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u t e o r i i , m i a n o w i c i e artykuł siebie i p o k o n y w a n i a p o d m i o t o w y c h i p r z e d m i o t o w y c h o g r a n i ­ Zbigniewa B e n e d y k t o w i c z a O niektórych czeń. dy fenomenologicznej 6 turą w studiach zastosowaniach nad religią, i artykuł L u d w i k a S t o m m y Z zapisków symbolem etnologa*. meto­ i kul­ O d ich K o n s e k w e n c j ą takiej o t o p o d s t a w y jest a p r i o r y z m f e n o ­ m e n o l o g i i , jakże j e d n a k o d m i e n n y o d t e g o wcześniejszego, ogłoszenia minęła już p r a w i e cała dekada, a te i i n n e w y s t ą p i e n i a k a n t o w s k i e g o . Sądy a priori nie są b o w i e m w y p o w i e d z i a m i , które obu badaczy przyczyniły się d o p e w n e g o o ż y w i e n i a ś r o d o w i s k a , charakteryzują się w y ł ą c z n i e p o w s z e c h n o ś c i ą i koniecznością zwłaszcza j e g o młodszej części; j e d n a k w s p o m n i a n e teksty nie z a d e k r e t o w a n ą f o r m a m i z m y s ł o w o ś c i i kategoriami apriorycz­ doczekały się żadnej egzegezy, w y j ą w s z y kilka polemicznych uwag, które w y g ł o s i ł S t o m m a w e w s p o m n i a n y m artykule w s t o ­ n y m i . Sądy te — w ujęciu f e n o m e n o l o g i i — zdają sprawę z p r a w d z i w y c h s t a n ó w rzeczy, f a k t ó w , p r a w , przekraczają d o ­ sunku d o p r o g r a m u p r z e d s t a w i o n e g o d w a lata w c z e ś n i e j przez m n i e m a n e f o r m y i kategorie, mające j a k o b y n a d a w a ć rzeczywis­ Benedyktowicza. tości określony t y l k o kształt. Są w y n i k i e m zastosowania e t a p ó w wskazanego redukcji f e n o m e n o l o g i c z n e j : zawieszenia w s z e l k i c h tez nie za­ artykułu może s p o t k a ć się z zarzutem, że przecież jej p r z e d ­ g w a r a n t o w a n y c h przez zawartość a k t ó w czystej ś w i a d o m o ś c i ; W przypadku teorii strukturalistycznej w y b ó r stawiciel w kilku i n n y c h tekstach p o d a j e s z c z e g ó ł o w o zasady „ w z i ę c i a w n a w i a s " , nie w y z n a c z o n y c h przez przedmiot i s p o s ó b metody s t r u k t u r a l n e j , a zatem d l a c z e g o t e n bardzo osobisty, j e g o u k a z y w a n i a się, n a s t a w i e ń i presupozycji. Z a r ó w n o j e d n o ­ w formie listu p r z e d s t a w i o n y , zbiór przemyśleń autora ma mieć s t k o w e p r z e d m i o t y , jak i p r a w d y o g ó l n e m o g ą przedstawiać się większą w a g ę , niż s y s t e m a t y c z n y w y k ł a d o r e g u ł a c h analizy np. z i s t o t n o ś c i o w ą naocznością, niezależnie o d d a n y c h d o ś w i a d ­ „magii d z i s i a j " ? O t ó ż d l a t e g o , że g ł o s z o n e w t y m eseju o g ó l n e czenia. Z taką o t o naocznością u c h w y t u j e m y związek pomiędzy 19 �istotą p r z e d m i o t u b a r w n e g o a istotą p r z e d m i o t u rozciągłego: nie n a z w a n y m (...). N a z y w a n i e i u s t a n a w i a n i e relacji m i ę d z y n a ­ trzeba d o t e g o ani d a n y c h z m y s ł o w y c h , ani a n a l i t y c z n y c h zabie­ z w a n y m , t o nic i n n e g o jak r o z k a w a ł k o w y w a n i e c i ą g ł e g o , u s t a t y - g ó w na p o j ę c i a c h b a r w n o ś c i i rozciągłości. Sądy a priori p o d m i o t cznianie d y n a m i c z n e g o , dzielenie n i e p o d z i e l n e g o , w y p o w i a d a ć może dzięki intuicji — b e z p o ś r e d n i e m u i o c z y w i s ­ nieopisywalnego. O w o ż 'poznawanie świata', włączanie go do t e m u u j m o w a n i u p r z e d m i o t u . Przy c z y m o w a „zasada z a s a d " k u l t u r y jest w i ę c w s w o j e j istocie aktem par excellence k r e a t y w ­ ( n i e m o ż l i w e jest żadne r o z u m o w a n i e p ó k i intuicja nie dostarczy n y m . Jest o d l e g ł y m o d realizmu s t w a r z a n i e m ś w i a t a c a ł k o w i c i e opisywanie d o niego przesłanek) nie jest w y ł ą c z n i e k w e s t i ą przyjęcia s t o s o w ­ na n o w o . Nie jest p o z n a w a n i e m w sensie zbliżania się d o jądra nej p o s t a w y b a d a w c z e j . Pisze o t y m autor: t a j e m n i c y , ale p o w o ł y w a n i e m d o życia, k o d y f i k o w a n i e m i p o ­ „ Z tej refleksji, że intuicja nie jest czymś zależnym w y ł ą c z n i e o d r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale c z ł o w i e k a , ale także o d p r z e d m i o t u p o z n a n i a , który na p e w n o nie jest t a k i m , j a k i m jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k ujawnia z siebie coś d o tej pory nie spostrzeganego — niezależnie, czy przedstawiony." 12 przedmiotem t y m będzie B ó g , jak u Św. A u g u s t y n a , czy też treści P o g l ą d , iż ' p o z n a w a n i e ś w i a t a ' jest aktem par excellence należące d o n i e ś w i a d o m e j części życia p s y c h i c z n e g o , jak u J u n ­ k r e a t y w n y m jest bardzo j a s n y m p o s t a w i e n i e m p e w n e j tezy f i l o ­ ga — l u b jak dla nas, j a k i k o l w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , z j a w i s k o zoficznej, m i a n o w i c i e tezy s u b i e k t y w i z m u religijne, s y m b o l , w y s n u ć można zasadę łączącą wszystkie o d ­ czego, która g ł o s i , że p o d m i o t może poznać j e d y n i e s w e w r a ż e ­ miany f e n o m e n o l o g i i , a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u d o pier­ nia, w y o b r a ż e n i a lub k o n s t r u k t y m y ś l o w e , nie jest zaś z d o l n y d o teoriopoznaw- w o t n e g o , b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a . U Husserla w y r a z i ł o poznania rzeczywistości w z g l ę d e m niego z e w n ę t r z n e j . Nie jest t o się t o w haśle 'z p o w r o t e m d o rzeczy!', u Heideggera — 'z j e d n a k s u b i e k t y w i z m w wersji i m m a n e n t n e j ( p o d m i o t p o z n a j e powrotem do ź r ó d e ł ! ' " 9 t y l k o s w e w ł a s n e przeżycia p s y c h i c z n e ) , lecz w w e r s j i t r a n s c e n ­ Parafrazując s ł y n n e zdanie Ricoeura można by p o w i e d z i e ć : dentalnej: subiektywizm ponadempirycznego p o d m i o t u , który rzeczy dają d o myślenia. Rzeczy ukazują się w treściach a k t u poznaje t y l k o s w e k o n s t r u k t y m y ś l o w e , mające p o n a d t o c h a r a k ­ i n t u i c y j n e g o j a k o p r a w d z i w e , istniejące niezależnie o d zaistnienia ter p o w s z e c h n y i i n t e r s u b i e k t y w n y , s k o n w e n c j o n a l i z o w a n y i p o ­ tego aktu. dzielany przez w s p ó ł u c z e s t n i k ó w procesu p o z n a w c z e g o . Husserl o d m o m e n t u ogłoszenia Logische Untersuchungen, Oto inna w y p o w i e d ź : w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o p s y c h o l o g i z m o w i w logice, stanął na „ D o m e n ą a n t r o p o l o g a jest — jak w i e m y — ó w akt t w ó r c z y silnym gruncie realizmu metafizycznego. T w i e r d z i ł , iż t o , czego ś w i a d o m o ś c i z b i o r o w e j p o k o l e ń , który z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l ­ doznajemy w akcie ś w i a d o m o ś c i , jest p r a w d z i w e i jest r ó w n i e ż turą. Ó w s k o d y f i k o w a n y m i t rzeczywistości, który realne. Przede w s z y s t k i m realne jest t o , c o e m p i r y c z n e , co n a z y w a ć kulturą. M i t zaś ze s w e j natury jest d o w o l n y , j e d n o ­ z m y s ł o w e — rzeczy, przysługujące im w ł a s n o ś c i i s t o s u n k i . Co s t k o w y , w z g l ę d n y . D o p i e r o c h i m e r y c z n a akceptacja s p o ł e c z n a i n n e g o jednak d e c y d u j e o t y m , że jest t o w c i e l a g o w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . " esencjalistycz- n a o d m i a n a realizmu, t o m i a n o w i c i e , iż w ł a ś c i w ą filozofii jest natura „ p r z e d m i o t ó w i d e a l n y c h " (idee zwykliśmy 13 dziedziną Dostrzegamy w i ę c tutaj i n t e r s u b i e k t y w n y charakter p r o c e s u ogólne), poznawczego — „tak twórczy świadomości zbiorowej", i jego natura i s t o t o w o ś c i i i s t o t o w y c h s t a n ó w rzeczy. T y c h „ p r z e d ­ charakter o b i e k t y w i z u j ą c y — „ a k c e p t a c j a s p o ł e c z n a " . rozumieć U w a ż n y czytelnik p r z e d s t a w i o n e j w y p o w i e d z i może w y s t ą p i ć w sensie p l a t o ń s k i m : idei o g ó l n e j nie można s p r o w a d z i ć d o w i e l u z zarzutem, że p r z y p i s y w a n i e t a k i c h o t o p o g l ą d ó w jest n a d ­ miotów idealnych" (irrealnych) nie należy j e d n a k numerycznie r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , ani nie jest ona ich częścią u ż y c i e m , p o n i e w a ż m o w a jest o p o z n a w a n i u ś w i a t a w sensie w s p ó l n ą ; jest ona transcendentna w o b e c w s z e l k i c h s u b i e k t y w ­ t w o r z e n i a k u l t u r y , a nie o p o z n a w a n i u przez p o j e d y n c z y p o d m i o t od na w ł a s n y c o d z i e n n y j e g o użytek czy o p o z n a n i u stricte n a u k o ­ w s z e l k i c h czasowoprzestrzennych określeń. Idee o g ó l n e nie są w y m . P r z y p o m n i e ć zatem należy, że w z o r e m j ę z y k o z n a w s t w a ani e m p i r y c z n y m i generalizacjami, ani eksplikacjami pojęć, nie­ s t r u k t u r a l n e g o , p r z y j m u j ą c e g o prymat langue mniej są p r a w d z i w e i „ n a p r a w d ę istnieją": n i e u ś w i a d a m i a n y c h reguł j ę z y k o w y c h nad i n d y w i d u a l n y m i w y ­ n y c h przeżyć i p s y c h i c z n y c h treści; jest b y t e m w o l n y m „ f e n o m e n o l o g o m (...) p r z y p i s y w a ć by należało jakiś s z c z e g ó ­ powiedziami, etnologia strukturalna nad parole, uznaje prymat pierwszeństwo lny rodzaj realizmu, jakiś t y p hiperrealizmu, gdzie zza p o w ł o k i — w sensie l o g i c z n y m — n i e u ś w i a d a m i a n e j działalności u m y s ł u realistycznego obrazu prześwieca ś w i a t ł o t e g o , c o w o b e c p o g l ą d ó w i p o c z y n a ń j e d n o s t k i . S a m Lévi-Strauss ma ponadin- dywidualne i ponadczasowe, lub tego, co w obrazowym zjawisku typowe" 1 0 nadzieję na t o , iż — przy z a s t o s o w a n i u m e t o d y — — pisze autor. „rzekoma 'świadomość zbiorowa' strukturalnej okazałaby się bowiem Taką ideą o g ó l n ą w f e n o m e n o l o g i c z n y c h b a d a n i a c h religii w y s t ę p u j ą c y m na p o z i o m i e i n d y w i d u a l n y c h myśli i z a c h o w a ń jest np. hierofania — coś, c o o b j a w i a s a c r u m , c o jest w t y m sensie przejawem p e w n y c h czasowych uszczegółowień powszechnych irrealne, że w ł a ś n i e p o n a d i n d y w i d u a l n e i p o n a d c z a s o w e . O innej p r a w , które rządzą n i e u ś w i a d a m i a n ą działalnością u m y s ł u . " idei o g ó l n e j pisze Eliade, kiedy e k s p o n u j e p o s t a w ę b a d a w c z ą N a t o m i a s t w k w e s t i i p o z n a n i a n a u k o w e g o francuski t y p o w ą dla j e g o — można by rzec — eidentycznej h e r m e n e u t y k i : 1 4 etnolog pisze tak o t o : „ H e m e n e u t y k a jest t w ó r c z a p o d i n n y m w z g l ę d e m : odsłania „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w n i e w y m a g a j ą ­ p e w n e w a r t o ś c i , które nie są w i d o c z n e na p o z i o m i e b e z p o ś r e d ­ ca c o ta, na której opiera się myślenie p o z y t y w n e , i w istocie m a ł o niego d o ś w i a d c z e n i a . W e ź m y przykład d r z e w a k o s m i c z n e g o czy o d niej różna. A l b o w i e m różnica bierze się nie tyle z jakości t o z obszaru I n d o n e z j i , Syberii czy M e z o p o t a m i i . Istnieją p e w n e operacji u m y s ł o w y c h , ile z charakteru rzeczy k t ó r y c h d o t y c z ą te cechy w s p ó l n e t y m trzem s y s t e m o m s y m b o l i c z n y m , lecz o c z y w i ­ operacje (...). Być m o ż e , iż o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że ta sama ście p o k r e w i e ń s t w o t o nie będzie u c h w y t n e dla mieszkańca każdej z t y c h kultur. Praca hermeneuty odsłania ukryte znaczenie s y m b o l i oraz ich n i e p r z e r w a n y r o z w ó j . " logika działa w m y ś l e n i u m i t y c z n y m i w m y ś l e n i u n a u k o w y m i że c z ł o w i e k zawsze myślał r ó w n i e d o b r z e . " 1 5 W polskiej e t n o l o g i i p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a reguł d e m i t y - 1 1 Tą ideą o g ó l n ą jest t u t a j d r z e w o k o s m i c z n e , ideą ukytą zacji p e w n y c h zasad poznania n a u k o w e g o jest analiza R o b o t y c - w p o s z c z e g ó l n y c h konkretyzacjach, bytującą j e d n a k o w o ż realnie k i e g o i W ę g l a r z a , demityzacji n i e k t ó r y c h ustaleń samej e t n o l o g i i , i d o m a g a j ą c ą się w y d o b y c i a poprzez akt syntetyzacji r ó ż n o r o d ­ ż y w i ą c e j się częstokroć z i d e o l o g i z o w a n y m i z a k s j o l o g i z o w a n y m n y c h jej p r z e j a w ó w , t a j e m n i c ą , której o d s ł o n i e n i e jest m o ż l i w e . S p r ó b u j m y teraz rozważyć — w interesującym nas aspekcie myśleniem o l u d o w o ś c i . 1 6 Analiza ta nie ukazuje wprawdzie „ g ł ę b i n o w y c h " reguł n i e u ś w i a d a m i a n e j infrastruktury, k t ó r y m i — teorię strukturalistyczną w polskiej e t n o l o g i i . O t o w y p o w i e d ź p r z e d s t a w i e n i w niej badacze m i e l i b y się p o s ł u g i w a ć , u j a w n i a jej przedstawiciela: t y l k o p e w n e f i g u r y myślenia o l u d o w o ś c i , daje w s z e l a k o a s u m p t „Kultura — powiadają ewolucjoniści (a i m p l i c i t e również do poszukiwań o w y c h fundamentalnych logiczno-matematycz- i f u n k c j o n a l i ś c i ) — j e s t w y n i k i e m p o z n a w a n i a i o s w a j a n i a natury n y c h w r ę c z struktur, k o n s t y t u u j ą c y c h aprioryczny element w s z e l ­ przez c z ł o w i e k a . Na c z y m j e d n a k polega ludzkie p o z n a w a n i e kiego poznania. jakimikolwiek O t o następna k w e s t i a — w ł a ś n i e ó w a p r i o r y c z n y c h a r a ­ i n n y m i działaniami, na n a z y w a n i u i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y kter p o z n a n i a , o d m i e n n y j e d n a k o d t e g o , który głosił Husserl, nie i oswajanie 20 natury? Przede w s z y s t k i m , przed �odniesiony b o w i e m d o p r z e d m i o t u a d o p o d m i o t u p o z n a n i a . — n i e m o ż l i w a : m o m e n t jej u k o n s t y t u o w a n i a , jeśli w o g ó l e jest d o „ Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale na p e w n o nie jest p o m y ś l e n i a , b y ł b y r ó w n o c z e ś n i e k o ń c e m wszelkiej e t n o l o g i i . Na takim, jakim jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k przedstawiony" c o i n n e g o c h c i e l i b y ś m y j e d n a k z w r ó c i ć baczniejszą u w a g ę . O t o — pisze autor. Rzecz jest z w i ą z a n a ze w s k a z a n y m s u b i e k t y w i z ­ ani na krok nie m o ż e m y zbliżyć się d o o w e g o „ j ą d r a t a j e m n i c y " . mem strukturalizmu. M a m y o t o d u a l i s t y c z n y p o d z i a ł na ś w i a t C h o ć p o t e n c j a l n y c h relacji z a w a r t y c h w d a n y m systemie czy i jego wyobrażenia, ś w i a t — jak by p o w i e d z i a ł kantysta — rzeczy w zakresie m o ż l i w y c h p r z e d s t a w i e ń ś w i a t a jest m n o g o ś ć , w s z e ­ samych w sobie i ś w i a t naszych j e g o p r z e d s t a w i e ń . Ten a g n o s - lako ilość ich permutacji jest o g r a n i c z o n a . W t ó r u j e t e m u sam tycyzm w o b e c Lévi-Strauss, g d y pisze: obiektywnie istniejącego ś w i a t a jest funkcją apriorycznego charakteru p o z n a n i a . „ C z ł o w i e k o d s a m y c h p o c z ą t k ó w d y s p o n u j e całokształtem Hipoteza S a p i r a - W h o r f a , badania W i t t g e n s t e i n a i j e g o teza t e g o , c o znaczące, i jest bardzo z a k ł o p o t a n y , g d y ma przydzielić je atomizmu l o g i c z n e g o ( „ G r a n i c e m o j e g o języka oznaczają granice t e m u , c o znaczone, a c o jest m u d a n e j a k o bodziec, c h o ć nie staje mojego ś w i a t a " ) , wreszcie ustalenia de Saussure'a w s k a z u j ą na się dzięki t e m u znane. M i ę d z y t y m i d w o m a b i e g u n a m i zawsze język właśnie jako g ł ó w n ą kategorię percepcji r z e c z y w i s t o ś c i , w y s t ę p u j e n i e o d p o w i e d n i o ś ć , którą przezwyciężyć m ó g ł b y t y l k o wyznaczającą jej kres, ale i czyniącą tę percepcję w możliwą. Foucault d o d a t u jeszcze episteme ogóle — sposób ujmowa­ rozsądek b o s k i , a która bierze się z istnienia n a d w y ż k i t e g o , c o znaczące, w p o r ó w n a n i u z tymi elementami znaczonymi, do nia świata w ł a ś c i w y dla danej e p o k i , zaś Lacan — przedstawiciel k t ó r y c h może o n o b y ć d o s t o s o w a n e . W strukturalizmu w psychoanalizie — rzecz p o p r o w a d z i k o n s e k ­ zrozumienia świata c z ł o w i e k d y s p o n u j e w i ę c zawsze n a d w y ż k ą s w y m dążeniu do wentnie d o końca: o g ł o s i „ ś m i e r ć c z ł o w i e k a " , k t ó r y s w e d o ­ znaczenia." 20 O d w o ł u j ą c się d o analogii s ą d ó w a n a l i t y c z n y c h można by mniemane istnienie zawdzięczać może t y l k o istnieniu języka. Nieco bardziej p o w ś c i ą g l i w y okazał się Cassirer, c h o ć o b e c n o ś ć p o w i e d z i e ć , że w orzeczeniu ( n i e s k o ń c z o n y zbiór z n a c z o n y c h ) apriorycznych kategorii przypisał r ó w n i e ż sztuce, m i t o w i , nauce. w y p o w i a d a n e jest t y l k o t o , c o zawarte jest w p o d m i o c i e ( s k o ń ­ Nie p o z b a w i o n e są zatem p o d s t a w a n a l o g i e c z y n i o n e p o m i ę d z y c z o n y zbiór z n a c z ą c y c h ) , a zatem w s z e l k i e przedstawienia świata formami s y m b o l i c z n y m i n e o k a n t y s t y ze szkoły marburskiej a s t r u ­ są n i c z y m n i e s k o ń c z o n a i m p r o w i z a c j a na wszystkie kturami Lśvi-Straussa, c h o ć b y n a w e t te ostatnie t r a k t o w a ć j a k o t e m a t y — z u ż y c i e m s k o ń c z o n e j liczby d ź w i ę k ó w . D o c h o d z i m y — w znacznym s t o p n i u w y a b s t r a h o w a n e — m o d e l e r z e c z y w i s t o ­ w ści k u l t u r o w e j . " k t ó r y m i jest już t y l k o tajemniczy, n i e o p i s y w a l n y , n i e m o ż l i w y d o W bardziej s z c z e g ó ł o w y m w y m i a r z e niegdysiejsze a p r i o r y c z ­ ne formy czasu i przestrzeni, p r z y c z y n o w o ś c i i substancji zostały zastąpione przez binaryzm i relacjonizm, które — w myśl s t r u k ­ możliwe p e w n y m m o m e n c i e d o o w y c h s ł u p ó w g r a n i c z n y c h , poza pojęcia ś w i a t . Na p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h ustaleń, c h o ć — trzeba przyznać — nie w y c z e r p u j ą c y c h p r z e d s t a w i o n e g o zagadnienia, turalizmu — f u n d u j ą działanie l u d z k i e g o u m y s ł u . T o w a r z y s z y rzecz w y m a g a ł a b y b o w i e m bardziej g r u n t o w n y c h b a d a ń , nasuwa temu określona ś w i a d o m o ś ć m e t o d o l o g i c z n a : „ W szczególności się w n i o s e k , że o m a w i a n a teoria strukturalistyczna ma s w ó j strukturalizm można określić historycznie j a k o przejście o d ś w i a ­ r o d o w ó d w tradycji filozoficznej z w a n e j k r y t y c z n ą , w skład domości s y m b o l i c z n e j do świadomości paradygmatycznej" 18 której w c h o d z i Kantyzm i o b i e szkoły n e o k a n t y z m u . 21 Bliższa jest — pisze Barthes. W ł a ś n i e f o r m a l n e relacje p o m i ę d z y znakami, n a w e t p r a w o w i e r n e m u K a n t y z m o w i niż n p . szkole marburskiej, a w w a r s t w i e kategorii p o z n a w c z y c h w s p o m n i a n y binaryzm c h o ć b y z p o w o d u o d w o ł a ń d o m e t a f i z y c z n e g o realizmu (trzeba i relacjonizm, t o o w e f o r m y nadające rzeczywistości określony przy t y m o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć f i l o z o f o w i z Królewca i p r z y p o m ­ kształt, a zarazem s ł u p y g r a n i c z n e w y z n a c z a j ą c e kres poznania. nieć, że b r o n i ł się o n przed p r z y p i s y w a n i e m j e g o s y s t e m o w i Strukturalizm stwierdza ich nieprzekraczalność. D o s t ę p n e jest jakiejkolwiek metafizyki). tylko to, c o u k o n s t y t u o w a n e przez p o d m i o t o w ą strukturę, c h o ć „chimeryczne" to jednak „samoprzezsięzrozumiałe". Wprawdzie fenomenologia i neokantyzm wystąpiły swego Szukamy czasu przeciw p s y c h o l o g i z m o w i i p o z y t y w i z m o w i filozofii d r u ­ więc o w y c h kategorii samoprzezsięzrozumiałości. Beznadziejne giej p o ł o w y XIX w i e k u , w t y m p r z e c i w k o naturalistycznej teorii jest b o w i e m u s i ł o w a n i e znalezienia p r a w d z i w e g o sensu, istoty k u l t u r y , nie m o g ł o t o rzecz jasna d o p r o w a d z i ć d o zasypania rzeczywistości. M o ż l i w y d o ustalenia jest t e n t y l k o sens, jaki przepaści, jaka dzieliła o b i e szkoły i jaka dzieli r ó w n i e ż różne — mocą a p r i o r y c z n y c h zasad — nadaje rzeczywistości z b i o r o w a orientacje d y s c y p l i n s z c z e g ó ł o w y c h , w t y m w e t n o l o g i i . Każda świadomość. b o w i e m teoria n a w i ą z u j e — ś w i a d o m i e bądź n i e ś w i a d o m i e — d o W w y p o w i e d z i a c h , iż p o z n a w a n i e ś w i a t a „ n i e jest p o z n a w a ­ p e w n e j filozoficznej tradycji. Każdy badacz — jeśli zostanie d o niem w sensie zbliżania się d o jądra t a j e m n i c y " , lub: „ Ś w i a t jest t e g o „ z m u s z o n y " — uzasadnia s w o j ą k o n c e p c j ę o d w o ł u j ą c się być może t a k i m , j a k i m jest...", zawarta jest i m p l i c i t e teza realizmu d o , mniej l u b bardziej arbitralnie przyjętych, t w i e r d z e ń natury metafizycznego. Nie k w e s t i o n u j e się b o w i e m istnienia tej t a j e m ­ o g ó l n e j . A n a l i z o w a n e teorie okazały się teoriami a n t a g o n i s t y c z - nicy, istnienia ś w i a t a rzeczy s a m y c h w s o b i e , ś w i a t a o b i e k t y w ­ n y m i : na „ z a d a n e " pytania d o t y c z ą c e p o d s t a w o w y c h nego. Jest t o szczególna, f e n o m e n a l i s t y c z n a odmiana f i l o z o f i c z n y c h udzieliły p r z e c i w s t a w n y c h o d p o w i e d z i . I tak, jeśli realizmu: c h o ć ó w ś w i a t o b i e k t y w n y istnieje, jest o n t r a n s c e n ­ c h o d z i o naturę rzeczywistości, w t y m tej określonej granicami dentny w o b e c p o d m i o t u i w s z e l k i c h a k t ó w ś w i a d o m o ś c i . D o ­ d y s c y p l i n y , j e d n a deklaruje s w ó j esencjalizm, druga — f e n o m e k w e s t i i źródeł poznania kwestii świadczamy t y l k o sferę zjawisk k o n s t y t u o w a n y c h przez nasze nalizm. W własne u m y s ł o w e s t r u k t u r y , kategorie, pojęcia. N a z y w a m y , usta­ aprioryzmem, wszelako nawiamy relacje, r o z k a w a ł k o w u j e m y , ustatyczniamy, o p i s u j e m y w p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j jest o n o d n i e s i o n y d o coś, co w krańcowo o b i e o p o w i a d a j ą się za różnymi jego odmianami: dynamiczne, p r z e d m i o t u , w p r z y p a d k u teorii strukturalistycznej — d o p o d ­ niepodzielne, n i e o p i s y w a l n e . Ó w c z y n n y akt u m y s ł u ( w t y m t e g o m i o t u poznania. Wreszcie w sporze o granice poznania rysuje się zbiorowego) nie t y l k o czyni w s z e l k i e p o z n a n i e m o ż l i w y m : jest na opozycja o b i e k t y w i z m u równi przyczyną i s k u t k i e m n i e m o ż n o ś c i dotarcia d o O s o b n a kwestia t o s z c z e g ó ł o w e rozważenie implikacji m e t o d o l o ­ swej istocie jest b y ć może ciągłe, „jądra tajemnicy". O t o c o pisze S t o m m a : „Tablice M e n d e l e j e w a k u l t u r y zawierają wszakże m n o g o ś ć i subiektywizmu teoriopoznawczego. g i c z n y c h t a k i c h o t o f i l o z o f i c z n y c h r o z w i ą z a ń . Problem ten o m ó ­ w i ł w s t ę p n i e Czaja w e w s p o m n i a n y m artykule, dając o d p o w i e d ź relacji p o t e n c j a l n y c h . Relacji, które m o g ą nie z n a j d o w a ć z o b i e k ­ n e g a t y w n ą w s p r a w i e m o ż l i w o ś c i ścisłej w s p ó ł p r a c y i r ó w n o ­ t y w i z o w a n y c h społecznie manifestacji, są j e d n a k — c h o ć b y j a k o czesnego w y k o r z y s t y w a n i a antytezy j e g o reguł — i m p l i c i t e z a w a r t e w systemie. Kultura rzuca teorii. Istotniej tak a m b i t n y p r o g r a m w y d a j e się przedsięwzięciem dyrektyw metodologicznych obu swój cień — cień uczuć, marzeń, k o s z m a r ó w i t ę s k n o t . Etnologia nie d o p r z e p r o w a d z e n i a . Z g o d a może być utrzymana d o p ó t y , marzeń t o w ł a ś c i w i e a n t y e t n o l o g i a , g d y ż związana byłaby ściśle d o p ó k i każda z teorii penetruje sfery kultury, ku k t ó r y m , mocą z ludzkim p r a g n i e n i e m zrzucenia t e g o n i e w y g o d n e g o g o r s e t u , tradycji b a d a w c z e j i p o s i a d a n y c h narzędzi, skłania się w sposób jakim stawać się musi u s p o ł e c z n i o n y , a w i ę c już o b o w i ą z u j ą c y „naturalny". W k o ń c o w y m fragmencie omawianego fałszywy ś w i a t k u l t u r y , . . " 1 9 Istotnie, „ e t n o l o g i a m a r z e ń " jest — w myśl s t r u k t u r a l i z m u artykułu S t o m m y ma j e d n a k miejsce starcie na terenie — w y d a w a ł o b y się — neutralnym. 21 �Oto Benedyktowicz w s w o i m programie omawia antymetaforyczny charakter o p i s u f e n o m e n o l o g i c z n e g o i przytacza f r a g m e n t M i a ł o tu miejsce p e w n e n i e p o r o z u m i e n i e . Po pierwsze: Poincare w y c h o d z i z pozycji k o n w e n c j o n a l i z m u w y p o w i e d z i Eliadego, p o d o b n o j e d y n e j , w której tenże sięgnął i usiłuje z d y s k r e d y t o w a ć jednakże d o metafory — znanej m e t a f o r y słonia. Przedstawiciel Eliadego zasady, stosując z ł o ś l i w i e sofizmat t z w . w i e l o z n a c z n o ­ prawomocność wspomnianej przez strukturalizmu w y p o w i e d ź tę p o d d a j e krytyce. By j e d n a k m ó c tej ści potencjalnej. P o g l ą d e m , iż „skala t w o r z y z j a w i s k o " m o ż n a krytyce dobrze się przyjrzeć p r z e d s t a w m y jeszcze raz s t a n o w i s k o b o w i e m o p e r o w a ć d o w o l n i e , jeśli t y l k o w y r w i e się g o z k o n t e k s ­ Eliadego: t u . Tak w i ę c m i k r o s k o p t r a k t o w a n y j a k o ta skala w y k a ż e , że takie „ N o w o c z e s n a nauka z r e h a b i l i t o w a ł a zasadę, która w X I X w . została m o c n o p o d w a ż o n a na skutek pomieszania z j a w i s k o z o o l o g i c z n e jak słoń jest o r g a n i z m e m wielokomór­ pewnych k o w y m , ale w y k a ż e też, że takie z j a w i s k o religijne jak o b r z ę d jest pojęć, a która g ł o s i , że 'skala t w o r z y z j a w i s k o ' . Henryk Poincare r ó w n i e ż o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r k o w y m — jeśli p o d d a ć b a d a ­ z a p y t y w a ł nie bez i r o n i i , czy przyrodnik, który bada słonia j e d y n i e niom mikroskopowym jednego z jego uczestników, a choćby przez m i k r o s k o p , może s t w i e r d z i ć , że dostatecznie poznał naturę n a w e t w s z y s t k i c h . Nie m i k r o s k o p należy b o w i e m t r a k t o w a ć j a k o t e g o zwierzęcia? M i k r o s k o p o d k r y w a strukturę i m e c h a n i z m narzędzie określania skali zjawiska. T a k i m narzędziem d o s t ę p n y m k o m ó r e k , które są i d e n t y c z n e dla w s z y s t k i c h o r g a n i z m ó w w i e l o ­ p r a w i e k a ż d e m u , r o z p o c z y n a j ą c y m proces p o z n a w c z y , jest w z r o k k o m ó r k o w y c h . S ł o ń jest n i e w ą t p l i w i e o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r ­ w ł a ś n i e , który niekoniecznie należy uznać za przeżytek i o d ł o ż y ć k o w y m . A l e czy t y l k o t y m ? w skali m i k r o s k o p u można by na półkę z n i e u ż y t e c z n y m i rupieciami. T o o d w z r o k u zaczyna się zastanawiać się nad o d p o w i e d z i ą . W skali w z r o k u l u d z k i e g o , droga określania c o jest zjawiskiem z o o l o g i c z n y m , a c o który przynajmniej dostrzega w s ł o n i u z j a w i s k o z o o l o g i c z n e , nie r e l i g i j n y m . Nie oznacza t o b y n a j m n i e j , że w z r o k jest tą skalą. Skalą ma już miejsca na w ą t p l i w o ś c i . P o d o b n i e z j a w i s k o religijne ukaże jest z o o l o g i c z n y l u b religijny charakter zjawiska. S ł o ń nie ma b y ć się nam j a k o takie t y l k o w ó w c z a s , g d y będzie rozumiane w e d ł u g t e d y badany w skali s ł o n i o w e j , a w skali z o o l o g i c z n e j , p o d o b n i e w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s , g d y będzie badane w skali r e l i g i j n e j . " np. obrzęd ma być b a d a n y w skali religijnej. Eliade m ó w i tyle i t y l k o tyle. Nie porusza w o g ó l e k w e s t i i badania słonia w skali religijnej, 22 S t o m m a z a c y t o w a ł tę w y p o w i e d ź pomijając pierwsze zdanie c o — jak w i a d o m o — także się zdarza, i p o d o b n e rzeczy zdarzały i f r a g m e n t o s t a t n i e g o , a m i a n o w i c i e : „...gdy będzie r o z u m i a n e się także s a m e m u Eliademu. S ł o w e m , w w y p o w i e d z i j e g o z a w a r ­ w e d ł u g w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s . . . " , c o t y jest i m p l i c i t e p o s t u l a t s t o s o w a n e j t e m a t y c z n e j redukcji i m e t o ­ w s p o s ó b istotny umniejsza k l a r o w n o ś ć w y p o w i e d z i Eliadego, d y c z n e j abstrakcji, z a b i e g ó w , na które składa się r ó w n i e ż w y ­ a następnie d o p r z y t o c z o n e g o c y t a t u u s t o s u n k o w a ł się w s p o s ó b znaczanie o w e j skali. następujący: Po d r u g i e : Eliade nie u ż y w a określenia „ j a k o t a k i e " w ż a d n y m „ T a k , t o b y ł b y klucz d o f u r t k i w i o d ą c e j poza ograniczenia m e t a f i z y c z n y m sensie. M ó w i ą c o „ z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o t a ­ d y s c y p l i n y . T o b y ł o b y panaceum... Niestety — w y p o w i e d ź Elia­ k i m " m ó w i ani m n i e j , ani w i ę c e j , t y l k o o z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o d e g o zawiera niedopuszczalne nadużycia. Jeżeli b o w i e m z j a w i s ­ r e l i g i j n y m w ł a ś n i e ( „ g d y będzie r o z u m i a n e w e d ł u g w ł a s n y c h ko religijne badane ma być w skali religijnej, t o i o d p o w i e d n i o w a r u n k ó w i s t n i e n i a " ) . Cała zresztą przytoczona w y p o w i e d ź jest słoń badany być w i n i e n w skali s ł o n i o w e j , a skala w y p o w i e d z i ą raczej m e t o d o l o g a , niż metafizyka. wzroku l u d z k i e g o jest t u ni p r i c z o m . Po d r u g i e : cóż t o znaczy ' j a k o taki'? Ergo: Pretensje, że f e n o m e n o l o g o w i e c h c ą badać słonia „ j a k o Słoń j a k i m jest każdy w i d z i ? Zaiste nie d a n e jest c z ł o w i e k o w i t a k i e g o " należy k i e r o w a ć d o Husserla, Schelera czy Ingardena, zgłębić słonia w s ł o n i o w e j skali. D l a t e g o też usiłując g o poznać a nie d o stara się przykładać skale różne: m i k r o s k o p u , s w o j e g o w z r o k u , dziedziną s w y c h b a d a ń w kategoriach eidos, a w kategoriach Eliadego czy B e n e d y k t o w i c z a . Ci nie zajmują się lunety w której słonie małe jak m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt ... sacrum. Zresztą t e n o s t a t n i , uprzedzając m o ż l i w e , p o d o b n e d o T w i e r d z e n i e zaś, że ' t y l k o ' j e d n a z t y c h skal ukaże n a m słonia w y ż e j p r z e d s t a w i o n y c h , zarzuty, pisze w p e w n y m miejscu o m a ­ w j e g o n i e b y w a ł e j j a k o t a k o ś c i ( M i c k i e w i c z j a k o t a k i , a jak nie wianego tu artykułu: taki, t o jaki i d l a c z e g o ) bardziej niż n i e b e z p i e c z n y m totalitaryz­ m e m m e t o d o l o g i c z n y m , jest po prostu o d w i e c z n y m ludzkim złudzeniem docierania d o jądra t a j e m n i c y . S ł o ń nie jest ani z w i n n y , ani niezgrabny, ani szary, ani p ł o w y , ani p o t u l n y i p o ­ słuszny, ani dziki i z ł o ś l i w y . J a k o t a k o ś ć słonia jest nie t y l k o „ H u s s e r l w y r ó ż n i ł szereg e t a p ó w i t y p ó w redukcji f e n o m e n o ­ l o g i c z n y c h . B y ł o b y niedorzeczne, a i c h y b a n i e m o ż l i w e , p o ­ s z u k i w a ć w tekstach Otta czy Eliadego ich o d z w i e r c i e d l e n i a . " 24 Istotnie, j a k o t a k o ś ć słonia nie s t a n o w i p r z e d m i o t u zainte­ resowań etnologa. Żadna jakotakość. n i e o p i s y w a l n a ; nie s t a n o w i r ó w n i e ż p r z e d m i o t u z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g a . Żadna j a k o t a k o ś ć . " 2 3 PRZYPISY 1 S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kate­ gorii „kultura". Szkicantymetodologiczny, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " 1 9 8 7 , nr 1—4 Tamże, s. 1 5 4 D. Czaja, Spór o model etnologicznej interpretacji, „Prace E t n o g r a f i c z n e " , 1 9 9 0 z. 27 Tamże, s. 21 Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V , 1 9 8 0 , z. 2 L. S t o m m a , Z zapisków etnologa. (List L u d w i k a S t o m m y w y s ł a n y z Paryża d o Redakcji a o p a t r z o n y t y t u ł e m : Słoń a sprawa etnologii), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 2 , nr 1—4 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . c i t , s. 10 M . Eliade, Doświadczenie labiryntu, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " , 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 6 7 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 13 Tamże, s. 3 2 M . Eliade, o p . cit. L. S t o m m a , o p . cit., s. 71 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 22 1 3 Tamże. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna. Warszawa 1 9 7 0 , s. 1 2 8 Tamże, s. 3 1 3 Cz. R o b o t y c k i , S. W ę g l a r z Chłop potęgą jest i basta, O mityzacji kultury ludowej w nauce, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1—2 J . Niżnik, Wokół formalno-struktura/nej koncepcji mitu. E. Cassirer i C. Lévi-Strauss, „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , 1 9 7 2 , nr 5 R. Barthes, Mit i znak. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 6 7 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 2 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, s. LV, ( w : ) M . M a u s s , Socjologia i antropologia. Warszawa 1973 Por. sugestię D. Czaji w artykule Dylematy błazna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 8 , nr 4 , s. 2 1 7 M . Eliade, Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 1 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 3 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 31 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f38beedb5890ab9151306eeab9ae8477.pdf 44067eeada9d1be83961d96f500d9d49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2731 Title A name given to the resource Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HERMENEUTYKA GADEMEROWSKA W ETNOGRAFICZNYM BADANIU OBCOŚCI * Nie jesteśmy w świecie, bezpiecznie który zadomowieni chcemy zrozumieć R . M . Rilke, Elegie duinejskie Czy a n t r o p o l o g i a k u l t u r y jest n a p r a w d ę nauką o c z ł o w i e k u ? z a p o m n i e n i u . M a m y z nią także d o czynienia w ó w c z a s , g d y Czyjej a n t r o p o l o g i c z n o ś ć nie p o c h o d z i p r z y p a d k i e m z uzurpacji? n a p o t y k a m y f r a g m e n t w ł a s n e j tradycji k u l t u r o w e j , k t ó r e g o już nie Czy w czasach w s p ó ł c z e s n e j eksplozji n a c j o n a l i z m ó w jest ona rozumiemy. p r z y g o t o w a n a d o roli mediatora p o m i ę d z y siermiężną s w o j s k o ś - W y o b c o w a n i e przybiera najczęściej postać zamaskowaną.Jeśli cią i w r o g ą obcością? Te pytania w s t ę p n i e t ł u m a c z ą p o w o d y nasza własna tradycja jest dla nas oczywista, jeśli nie stawia nam sięgnięcia p o h e r m a n e u t y k ę f i l o z o f i c z n ą H a n s a - G e o r g a G a d a - żadnych p y t a ń , t o znaczy, że „została przez nas z a p o m n i a n a " mera, która w e w s p ó ł c z e s n y m , c h y b a już p e r m a n e n t n y m kryzysie i w c a l e już d o niej nie należymy. Stała się d o g m a t y c z n a , obumarła, e p i s t e m o l o g i i i w a r t o ś c i s t a n o w i j e d n ą z najbardziej o p t y m i s t y c z ­ spadła d o rangi systemu (Alleau 1 9 5 8 , 1 9 7 6 ) , n i k o m u nieczego nych w i z j i poznania o b c o ś c i , z a r ó w n o o b c o ś c i c z ł o w i e k a w o b e c nie przekazuje (łac. tradere). samego siebie, jak i o b c o ś c i o b c y c h . M i m o wydania może się stać j e g o w ł a s n y język. Język, będący u Gadamera iż o d P o d o b n i e o b c y w o b e c człowieka ( 1 9 6 0 ) m i n ę ł o z górą 3 0 lat, m i m o t w o r z y w e m świata i k o n s t y t u u j ą c y c z ł o w i e c z e ń s t w o , najszybciej o g r o m n e g o zainteresowania na ś w i e c i e i o d lat ustalonej p o z y c j i , zdradza ukryte w y o b c o w a n i e (język totalitarny, języki ekspertów w Polsce h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a jest znana nieco a n e g ­ e t c ) . Taki język w y p e ł n i a się kliszami, s ł o w a m i zużytymi, traci d o t y c z n i e , często z d r u g i e j ręki, p r z e w a ż n i e z zdolność ż y w e g o reagowania na świat, staje się sztywny, maniery­ Wahrheit w und Methode latach 7 0 . i 8 0 . prac jej popularyzatora i przełożonych niewątpliwego czny. „Zdobycze cywilizacji niekoniecznie dłużnika, Paula Ricoeura. Przychodzi na myśl w i e l e r o z m a i t y c h Jacek Trznadel w Hańbie domowej p o w o d ó w jej n i e o b e c n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i e t n o g r a f ó w i za­ na zawsze. Kultura przyjaźnionych z n i m i ś r o d o w i s k . O b o k n i e w i e l k i e g o zaintereso­ a więc w a n i a f i l o z o f i ą i e w e n t u a l n y c h o g r a n i c z e ń c e n z o r s k i c h , można — wymaga się w t y m miejscu d o m y ś l a ć także p o l s k i c h s e n t y m e n t ó w i resen- tego tymentów kulturalnych: powojenna etnologia ( w odróżnieniu od z powrotem p r z e d w o j e n n e j ) częściej sięgała p o w z o r c e francuskie (struk- ziemia, — w tym słowie praca ciągłego spada ona się dodają tkwi słowo ludzka, aby tę ziemię wysiłku, to jakby coraz do jaskiń." niżej — pisze — nie ma rzeczy zdobytych i oto łacińskie czynić wieczna gotowi raz cultus, wciąż żyzną reanimacja. już jesteśmy Bez zejść (Trzandel 1 9 9 0 , 3 3 8 ) . Pojęcie w y o b c o w a n i a zakłada p i e r w o t n e z a d o m o w i e n i e (Zu- turalizm) czy a n g l o a m e r y k a ń s k i e ( a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i s p o ­ gehórichkeit). łeczna) niż niemieckie, kojarzone z t r a d y c j o n a l i z m e m i uczestniczymy w n i m przez rozumienie. Z p o w o d u s k o ń c z o n o ś c i Volks- i Völkerkunde. Jest t o stan, w k t ó r y m przynależymy d o świata c z ł o w i e k a , j e g o istnienia w czasie, z a d o m o w i e n i e , n i g d y nie może Los książek staje się losem ich c z y t e l n i k ó w . Na p o d s t a w i e listy b y ć t r w a ł e ani pełne. C z ł o w i e k nie nadąża za zmieniającymi się o b e c n o ś c i na p o l s k i m r y n k u p r z e k ł a d o w y m przeciętny h u m a n i s t a o k o l i c z n o ś c i a m i życia, k o n t e k s t d z i e j o w y ogarnia g o i n i e p o ­ g o t ó w jest dziś sądzić, iż p o strukturalizmie nadszedł Eliade, strzeżenie zmienia. Najbardziej p i e r w o t n e w y o b c o w a n i e p o c h o ­ (kojarzony z hasłem „ f e n o m e n o l o g i a " , d o p i e r o t u w s p o m i n a się dzi w ł a ś n i e z d y s p r o p o r c j i zazwyczaj o Husserlu) i Ricoeur, „ h e r m e n e u t a " k a t o l i c k i . T y m ­ t r w a ł o ś c i i z m i e n i a j ą c y m się w c i ą ż ś w i a t e m . Alienacja następuje pomiędzy ludzkim oczekiwaniem czasem w życiu i n t e l e k t u a l n y m Europy, o d c z a s ó w w y s t ą p i e n i a niespostrzeżenie, ani się o b e j r z y m y i już otaczają nas teksty, Husserla na p o c z ą t k u w i e k u , nieprzerwanie trwa k t ó r y c h znaczenia nie r o z u m i e m y . Dlatego ż a d n e g o tekstu k u l ­ praca nad p o s t a w i o n y m i przez n i e g o p r o b l e m a m i f i l o z o f i c z n y m i . W d r u g i e j t u r o w e g o , żadnej s t r u k t u r y znaczącej nie p o w i n n o się t r a k t o w a ć p o ł o w i e XX w i e k u niemiecka tradycja f i l o z o f i c z n a została z d o m i ­ j a k o g o t o w e j , danej raz na zawsze i n i e z m i e n n n e j , bo taka może nowana przez s p a d k o b i e r c ó w fenomenologii, hermeneutów, w ś r ó d k t ó r y c h najbliżej z a g a d n i e ń a n t r o p o l o g i c z n y c h znalazł się b y ć w o b e c c z ł o w i e k a t y l k o natura w czystej p o s t a c i , która zna go [ t j . c z ł o w i e k a ] wcale" „nie \ uczeń M a r t i n a Heideggera, H a n s - G e o r g Gadamer. S w o j ą teorię Dzieła sztuki, literatura, p r a w o , religia, język, cały ludzki świat, k u l t u r y określa c h ę t n i e m i a n e m f i l o z o f i c z n e j a n t r o p o l o g i i ( G a d a ­ n a w e t w ó w c z a s , g d y c h o d z i o krajobraz czy minerał, w i d z i a n y mer n a w i ą z u j e t u o t w a r c i e do dziedzictwa Maxa Schelera, l u d z k i m i o c z a m i , nie są dane, ale, jak m ó w i Heidegger, za-dane, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t h a Plessnera). Dziś, g d y polska e t n o ­ t o znaczy o t w a r t e na interpretację, n i e d o m k n i ę t e w swej t o ż ­ grafia—antropologia s a m o ś c i , p o z b a w i o n e c i ą g ł o ś c i : żyją t y l k o dzięki repetycji, dzięki k u l t u r y ma p o raz k o l e j n y rozstrzygnąć o s w o j e j t o ż s a m o ś c i , p r z y s w o j e n i e d o r o b k u h e r m e n e u t y k i może interpretacji. W być szczególnie w a ż n e . c z y - w - s o b i e , a t y l k o j a k o r z e c z y - d l a - k o g o ś . Ten „ z n a k o w y " lub 1. O b c o ś ć . Wszystkie o m ó w i e n i a h e r m e n e u t y k i g a d a m e r o w s - „ k u l t u r o w y " s p o s ó b istnienia l u d z k i e g o świata ( B r o n k 1 9 8 8 , kiej rozpoczynają się o d k o n s t a t a c j i , że jej p o w o ł a n i e m jest 1 8 3 , 2 4 0 ; W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 1 1 1 ) zakłada, że musi o n być ciągle ludzkim świecie nie istnieją o n e jako rze- p o m a g a ć w p r z y s w a j a n i u t e g o , c o o b c e . Są d w i e zasadnicze na n o w o r o z u m i a n y , o d c z y t y w a n y , r e p r e z e n t o w a n y . Struktura o d m i a n y o b c o ś c i , dialektycznie ze sobą z w i ą z a n e : po znacząca spełnia się t y l k o w reprezentacji, pierwsze w ó c z a s , g d y jej o b c o ś ć o d m i e r z a n a d y s t a n s e m przestrzennym ( o b c o ś ć k u l t u r o ­ idealne, latentne znaczenie d o p e ł n i a się dzięki umieszczeniu g o w a ) l u b c z a s o w y m ( o b c o ś ć m i n i o n e j e p o k i h i s t o r y c z n e j ) , po w n o w y m kontekście. Ó w n i g d y nie k o ń c z ą c y się proces re­ drugie zaś o b c o ś ć p o c h o d z ą c a z w y o b c o w a n i a (Verfremdung). A zatem o b c o ś ć — t w i e r d z i Gadamer — t k w i nie t y l k o w o b c y m , prezentacji (Darste/lung) starych t e k s t ó w nie polega jednak na z w y c z a j n y m o d t w o r z e n i u , na słabnącej emanacji ich p i e r w o ­ ale także w t y m , c o w ł a s n e . W naszym ś w i e c i e nie jesteśmy t n e g o sensu. „Każde o b e c n i bardziej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m , pisze W e i n s h e i m e r zmienia" w s w y m p o d s u m o w a n i u p o g l ą d ó w filozofa z H e i d e l b e r g u ( 1 9 8 6 , meneutik; 1 1 5 ) . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o (Das powtórzenie problem nie tylko zachowuje, der Sprache ale także in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . Reprezentacja należy d o b y t u rzeczy reprezentowanej i t y l k o w niej ta rzecz u j a w n i a swój prawdziwy byt. W szerszym znaczeniu można p o w i e d z i e ć , że każda poszczególna * Tekst jest s k r ó t e m p i e r w s z e g o rozdziału m o j e j pracy d o k t o r ­ skiej pt. Wyzwolenie przez widzenie i słuchanie. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej w świetle hermeneutyki Han­ sa-Georga Gadamera. lektura należy d o s w e g o t e k s t u , każda interpretacja d o dzieła sztuki, a wszelkie d o ś w i a d c z e n i e religijne — d o sacrum. Gadamer p o j m u j e zatem ó w proces reprezentacji j a k o ciąg zdarzeń o n - 3 �t o l o g i c z n y c h , w k t ó r y c h rzecz r e p r e z e n t o w a n a d o z n a j e j a k b y ści jest j e g o r o z u m i e n i e t r a d y c j i . Nie jest o n o j e d n o r o d n e . Przede przyrostu b y t u w s z y s t k i m m ó w i o niej j a k o o „elemencie {Seinsvorgang), i dzięki k t ó r y m bardziej niż 2 kultury ludzkiej" k i d y k o l w i e k staje się s o b ą . Reprezentacja jest w a r u n k i e m życia (Gadamer 1 9 6 2 , 9 6 6 ; za B r o n k 2 3 7 , n. 2 4 ) , w k t ó r e g o skład tradycji k u l t u r o w e j . O t y m s a m y m m ó w i ł c y t o w a n y już Trznadel, w c h o d z ą najróżniejsze sfery l u d z k i e g o działania, rozpoczynając używając niezbyt szczęśliwego s ł o w a „ r e a n i m a c j a " . A k c e p t u j ą c o d u m i e j ę t n o ś c i w y t w a r z a n i a i u ż y w a n i a narzędzi, poprzez t r a d y ­ ideę, Gadamer z p e w n o ś c i ą nie z g o d z i ł b y się z t a k i m jej okreś­ cje rzemieślnicze i w y t w ó r c z e , p i e l ę g n o w a n i e d o b r y c h o b y c z a ­ leniem, b o w i e m w reprezentacji tradycja nie żyje nadal, ale od j ó w , kończąc na tradycji n o r m a t y w n e j , która kształtuje w z o r y J a k śmierć jest w a r u n k i e m z m a r t w y c h w s t a n i a , tak samo p o s t ę p o w a n i a , n o r m y w dziedzinie m o r a l n o ś c i , d o b r e g o s m a k u nowa. z a p o m n i e n i e - w y o b c o w a n i e jest w a r u n k i e m pamietania-zado- i t d . J e d n a k p o d o b n i e jak p r o t e s t o w a ł p r z e c i w k o n c e p c j i historii m o w i e n i a . U p ł y w u czasu nie trzeba u w a ż a ć w y ł ą c z n i e za n e g a t y ­ j a k o z b i o r u zdarzeń, tak s a m o protestuje p r z e c i w w n e ograniczenie rozumienia, b o w i e m w p e w i e n s p o s ó b przy­ tradycji j a k o z b i o r u rzeczy, n p . „ p o m n i k ó w s z t u k i " , jak chciała je czynia się o n także d o o d n o w y i t r w a n i a t r a d y c j i . Z a p o m n i e n i e , p o j m o w a ć niemiecka szkoła historyczna ( n p . D r o y s e n ) . S k o r o pisze Gadamer: „należy sobie, do kontekstu mimo że przez długi niu umysł ma szansę zobaczenia wszystkiego swojskie, wową i brakiem, warunkiem mogło całość i przypominania czas było ignorowane. nie jest tylko nieobecnością elementarnym pamiętania ale, jak pokazał życia umysłu. na całkowite nowymi się połączyć Zapominanie Nietzsche, Tylko dzięki odnowienie, oczami, z obcym zapomina­ ma zdolność tak, by to, co jest (nowym) w mu wielowarst­ (1975, 16). s w o j e n i a (Aneignung), kie poznanie w p r a w d z i w y m p r z e d m i o t e m r o z u m i e n i a h i s t o r y c z n e g o „nie zdarzenie h u m a n i s t y c z n y c h . Ze w z g l ę d u na p o k r e w i e ń s t w o p o d m i o t u i p r z e d m i o t u , r o z u m i e n i e jest w n i c h znaczenie" (...) nie ogranicza z tekstów raczej się do tzw. tradycji i pomników, językowo przekazujących zredagowany i historycznie sam komunikatywnie w kulturowej, której złożonej nam na nowo pewienn udokumentowany doświadczany jako nie kończące hie und Hermeneutik, jest ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 9 3 ) , t o samo można p o w i e d z i e ć o r o z u m i e n i u t r a d y c j i : „Tradycja, żyjemy sens. świat jest się nigdy To nam zadanie". stale (Philosop- Gadamer 1 9 7 7 , 2 6 0 ) . Tradycja nie ogranicza się d o tradycji k u l t u r o w e j czy j ę z y k o ­ odejścia i p o w r o t u , charakteryzuje w s z e l ­ naukach lecz jego przekazywany Gadamer u w a ż a , że ta struktura z a p o m n i e n i a , alienacji i przy­ rozumieniu wej, ale stanowi „całokształt dziedzictwa całej ludzkości" ( B r o n k , 2 3 8 ) . D o tak rozumianej tradycji n i k t nie należy „ z zawsze w p e w n y m sensie s a m o p o z n a n i e m . W s k u t e k p o s t ę p ó w u r o d z e n i a " , b o jej s p o s o b e m w p o z n a w a n i u d r u g i e g o , interpretator coraz lepiej rozumie s a m e ­ w r o z u m i e n i u tradycja się może realizować. O g r a n i c z o n a g o siebie (Ricoeur 1 9 7 4 , 1 7 ) . Koło h e r m e n e u t y c z n e działa też ś w i ą t e c z n e j fasady, tradycja spłyca się i o b u m i e r a „Nawet w drugą stronę: k l a r o w n e g o obrazu ś w i a t a nie s t w o r z y ktoś, k t o prawdziwsza sam się " n i e w y k l a r o w a ł " („mit natury», sich selbst klar werden", Wat 1 9 9 0 , 2 7 ) . Elementarnym w a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest i najtrwalsza rozumiana w i ę c p r a w d z i w e z a d o m o w i e n i e w e w ł a s n e j t r a d y c j i . T y l k o ona obecnym p o z w a l a na odnalezienie w ł a s n e j d r o g i d o t e g o , c o o b c e . Ktoś, k t o jest jest autentycznie z a d o m o w i o n y , mer 1 9 7 5 , 2 5 0 ) . nie b o i się o b c o ś c i , poznanie może g o t y l k o w z b o g a c i ć . Przeszkodą w której poznaniu o b c o ś c i jest natomiast z a d o m o w i e n i e f a ł s z y w e , tradycja d o g ­ tradycja przez bezwładność potwierdzana, w każdej efektem bycia jest r o z u m i e n i e , i t y l k o tego, i rozwijana. historycznej rozumu, nie trwa sama z siebie, co kiedyś zaistniało. chociaż Polega przemianie. rozumu Gadamer sądzi, że m o d e l e m na «silami Musi Zachowywanie nieświadomego" zaś (Gada­ b y t u tradycji jest przekład. Przekład nie przenosi s ł ó w , lecz znaczenie. P o d p e w n y m i w z g l ę ­ d a m i r o z u m i e n i e tradycji p r z y p o m i n a r o z u m i e n i e języka: „Kto o c z y w i s t o ś c i . J e d n y m ze znaczeń pojęcia Bildung, zna rzeczy, Gadamer p o ś w i ę c a w i e l e miejsca w I części Prawdy kształcenie umiejętności obcowania ności „abstrahowania nie wydobędzie sensu ze słów". nie Poznawanie obcości jest jest m o ż l i w e d o k ł a d n i e dzięki t e m u , dzięki c z e m u jest m o ż l i w e z rzeczami n i e z n a n y m i , z d o l ­ s a m o z j a w i s k o przekładu — dzięki z n a j o m o ś c i „ r z e c z y " ; o której od siebie i swoich i metody, być zachowywaniu, matyczna, m a r t w a , w y o b c o w a n a , ukryta p o d maską pozornej któremu do naj­ pragnień", nia c z ł o w i e k a c y w i l i z o w a n e g o (gebildet), która o d r ó ż ­ w helgowskim zna­ czeniu t e g o s ł o w a , o d nieokrzesanego (ungebildet). Obcość się m ó w i w tekście. Wiara w m o ż l i w o ś ć przekładu w oparciu o p o r o z u m i e n i e c o d o rzeczy w y r a s t a z założenia j e d n o ś c i r o z u m u ludzkiego, w z m o c n i o n e g o przez j e d n o ś ć m o w y , która, c h o ć d r u g i e g o jest nieprzezwyciężalna t y l k o w ó w c z a s , g d y nie znając występuje w formie poszczególnych języków etnicznych, to sami siebie, w o d r u c h u projekcji, wszelką o b c o ś ć przypisujemy j e d n a k s t a n o w i u n i w e r s a l n ą cechę w s z y s t k i c h l u d z i , k o n s t y t u u j e wyłącznie obcym. człowieczeństwo. Gadamer sądzi, że z p o w o d u znakowego Charakterystyczny dla poznania h u m a n i s t y c z n e g o związek charakteru tradycji (która, jak w s z y s t k i e rzeczy w kulturze, zawsze w y o b c o w a n i a i p o w r o t u , Gadamer w y r a ż a za p o m o c ą p r z y p o ­ pozostaje strukturą o t w a r t ą , d o p e ł n i a n ą przez r o z u m i e j ą c y ją w i e ś c i o s y n u m a r n o t r w a n y m : „zostawia p o d m i o t ) , nie może być m o w y o d w ó c h z a m k n i ę t y c h na siebie dobrze zna i uczy się brać w rachubę różne, a to oznacza nią" nie tylko on wszystko, wszystko, tolerowanie co co jest od tej obcości, tak niego ale i życie h o r y z o n t a c h e p o k czy kultur. W s z y s t k i e o t w a r t e na siebie h o r y ­ zonty: „tworzą mujący (Weinsheimer 1986, 7 0 ) . Interpretując p o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o , f i l o z o f n a w i ą z u j e poza świadomości. razem jeden granicami wielki, ruchomy teraźniejszości W rzeczywistości d o heraklitejskiej konkluzji o n i e m o ż n o ś c i p o w t ó r n e g o wejścia zont, który obejmuje wszystko, w nurt tej samej rzeki. P o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o nie jest dziejową." (271 - 2 7 2 ) . horyzont, obej­ głębię naszej jedyny hory­ dziejową istnieje tylko jeden co zawiera w sobie świadomość W b a d a n i u o b c o ś c i z a r ó w n o sam z a i n t e r e s o w a n y , jak i część c o f n i ę c i e m się d o p u n k t u w y j ś c i a , ale raczej z a d o m o w i e n i e m w o b c o ś c i , która tymczasem niezauważalnie stała się s w o j s k a : „w tradycji, którą bada, z a c h o w u j ą w ł a s n y tym punkcie Bleicher, zadanie nie polega na umieszczeniu się w obce, staje Odkrywamy to «gdzie się domem wówczas, w rzeczywistości wydawało indziej)), nie które tylko że ruch, się domem, tylko nowym, który był powrotem, kiedyś wydawało ale i wydawał się tak prawdziwym. się wygnaniem, zaś to, co w chwili stacją w podróży." wyjścia Gadamer o d c h o d z i tutaj o d Hegla (na k t ó r y m m o c n o się d o t ą d opierał), nie w i e r z y bowiem w kres alienacji, w całkowite pisze cudzym h o r y z o n c i e , lecz na poszerzeniu w ł a s n e g o tak, by objąć n i m także ten drugi (Bleicher 1980, 112). Horyzont nie jest bowiem s z t y w n ą granicą, lecz porusza się w r a z z nami i „zachęca postępowania (tamże). horyzont. J a k naprzód" s t o p i e n i e m h o r y z o n t ó w (Horizontverschmelzung; „Zawsze oznacza wznoszenie się do pewnej graniczną. Z p o w o d u istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o - tyku/arność ś c i " , d o m c z ł o w i e k a jest r u c h o m y , jest ciągle w drodze. W b r e w 3 . R o z u m i e n i e . Pytanie o rozumienie, tak jak s t a w i a się je stereotypowi c z ł o w i e k w k o n f r o n t a c j i z t y m c o o b c e , nie w t r a c i w c a l e w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ( o ile n i e j e s t t o tradycji, szczególnie w postaci jej w y t w o r ó w , t a k i c h jak obraz, drugiego" własną ogólności, która Prawdzie nie tylko tamże 2 7 3 ) . wyższej samouwłaszczenie p o d m i o t u . Pełne z a d o m o w i e n i e jest sytuacją toż­ przezwycięża do ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 1 7 ) . R o z u m i e n i e jest partykularność, ale i par- (tamże, 2 7 2 ) . i metodzie, d o t y c z y przede w s z y s t k i m przekazu samość f a ł s z y w a ) , nie s t a j e się k i m ś i n n y m , ale raczej rzeźba, p o m n i k a r c h i t e k t u r y czy tekst literacki. Gadamer p r z y p i s u ­ j e s z c z e bardziej sobą (Weinsheimer 7 1 ) . je j e d n a k s w e j h e r m e n e u t y c e w y m i a r u n i w e r s a l n y , w k t ó r y m nie 2 . T r a d y c j a . Rezultatem s p o s o b u myślenia Gadamera o o b c o ­ t y l k o tekst sensu 4 stricto, ale „cały językowo komunikowany �świat" może stać się t e k s t e m , a w i ę c z a d a n i e m dla (Rhetorik, Hermeneutik und Ideologiekhtik, rozumu raczej 1976a, ( 1 9 7 5 , 1 5 0 ) . Każde rozumienie, n a w e t w t e d y , g d y nie jest t e g o Gadamer 114). na jej myślowym zapośredniczeniu z obecnym życiem" ś w i a d o m e , zawiera m o m e n t z a s t o s o w a n i a (Applikation) Rozważania nad f e n o m e n e m r o z u m i e n i a Gadamer r o z p o c z y ­ rozu­ m i a n e g o sensu d o s y t u a c j i , w której znajduje się interpretujący. (1975, T a m , gdzie taka aplikacja nie nastąpi, rozumienie p o j a w i ć się nie 149 — 1 5 0 , 1 6 2 n n . ) . Otóż Schleiermacher u w a ż a ł , że n i e z r o z u - może. Gadamer p o s ł u g u j e się t u przykładem hermeneutyki p r a w ­ na od krytyki hermeneutyki dziewiętnastowiecznej miałość tradycji w y n i k a z jej w y o b c o w a n i a z p i e r w o t n e g o k o n ­ nej lub t e o l o g i c z n e j : w interpretacji kazania lub w y r o k u n i g d y nie tekstu. Z a d a n i e m badacza p o w i n n a b y ć zatem r e k o n s t r u k c j a c h o d z i o same w y j a ś n i e n i e tekstu forits t e g o p i e r w o t n e g o k o n t e k s t u : zebranie w i a d o m o ś c i o autorze g o z o b e c n y m ż y c i e m , które w k o ń c u samo w z b u d z i ł o potrzebę tej dzieła, o j e g o a r c h i c z y t e l n i k u , o s y t u a c j i , w której dzieło p o ­ interpretacji. R o z u m i e n i e tekstu jest j u ż zawsze j e g o z a s t o s o w a ­ w s t a w a ł o . Należało o d t w o r z y ć p i e r w o t n e u w a r u n k o w a n i a t e k s ­ n i e m , m ó w i Gadamer. Ó w m o m e n t samoaplikacji nie przychodzi t u . D o p i e r o p o z n a w s z y p i e r w o t n y ś w i a t t e k s t u badacz miał p o r o z u m i e n i u , ale raczej przed n i m , niezauważalnie je inicjuje. nadzieję zrozumieć i n t e n c j ę , k t ó r a k i e r o w a ł a a u t o r e m , a t y m Tekst „zwraca samym zrozumieć samo dzieło. Z a k ł a d a n o t u zatem, że w i e r n a mu się do siebie zwrócić, interpretacja myśli polega na o d t w o r z e n i u a k t u t w ó r c z e g o , wątpi." że musi być j e g o reprodukcją. Należało ustalić genezę t w i e r d z e ń , own sake, ale o związanie się do nas, i rozumie go tylko osoba, która niezależnie pozwala od tego, czy weń wierzy czy (tamże, 2 9 7 ) . Druga k w e s t i a sporna p o m i ę d z y Gadamerem i Scheiermache- w y p o w i a d a n y c h przez autora; p o z n a n i e d r o g i , która g o d o n i c h rem d o t y c z y p r z y w i o d ł a , miało d o p r o w a d z i ć d o zrozumienia s a m e g o t e k s t u . r o z u m i e n i e oznacza przede w s z y s t k i m osiągnięcie p o r o z u m i e ­ przedmiotu i trybu rozumienia. Dla Gadamera Dalej Schleiermacher zakładał, że interpretator, patrzący na dzieło n i a z d r u g i m przy c z y m Schleiermacher p o j m u j e rozumienie „ o b i e k t y w n i e " , jest w stanie zrozumieć autora lepiej niż o n sam j e d n o s t r o n n e , j e d n o k i e r u n k o w o , j a k o działanie w o b e c d r u g i e g o , rozumiał siebie. J e d n y m z e l e m e n t a r n y c h w a r u n k ó w w s z e l k i e g o niezależnie o d t e g o , o jaką rzecz m u c h o d z i . W Schleiermachero- skutecznego rozumienia miała być s z c z e g ó ł o w a z n a j o m o ś ć psy­ w s k i e j k o n c e p c j i rekonstrukcji d o c i e k a n i e s p o s o b u , w jaki d r u g i c h o l o g i i autora, j e g o sytuacji b i o g r a f i c z n e j i historycznej. Dla doszedł d o s w o i c h m n i e m a ń , niezauważalnie r e l e g o w a ł o z b a d a ­ Schleiermachera „Lepsze rozumienie, nia samą tę rzecz. T y m c z a s e m dla Gadamera r o z u m i e n i e j e s t ra od pisarza, rozumienia mówi, nie dotyczy ale rozumienia myśli i co wyrazi!" tekstu, odróżniające przedmiotu, to znaczy tego, interpretato­ o którym co autor tekst miał na przede w s z y s t k i m r o z u m i e n i e m rzeczy, a dopiero później czyjegoś na nią p o g l ą d u . Metodyczne abstrahowanie od p r z e d m i o t o w e g o odniesienia czyjegoś p o g l ą d u , zastąpienie g o (Gadamer 1 9 7 5 , 1 6 9 ) . Kolejnym w s p o m n i a n y m już w a r u n k i e m , zgłaszanym przez Schleiermachera, była n e u t r a l n o ś ć o c e n y , w y z b y c i e s i ę p r z e ­ badaniem genezy o w e g o p o g l ą d u , zawiera ukrytą odmowę uznania, roszczeń d o p r a w d y , zgłaszanych przez rzecz, której s ą d ó w , oczyszczenie z uprzedzeń w ł a s n e g o czasu, które m o g ł y ­ p o g l ą d ó w d o t y c z y . T y m , czego t u brakuje, jest w ł a ś n i e m o m e n t by rzutować na rekonstrukcję m i n i o n e j intencji t w ó r c z e j . A b y aplikacji. Zaś r o z u m i e n i e bez aplikacji musi p r o w a d z i ć d o zrozumieć dzieło, trzeba w z n i e ś ć się p o n a d w ł a s n y ś w i a t i z tej rozumienia, ahistorycznej w y s o k o ś c i o b s e r w o w a ć ś w i a t m i n i o n y . Tak, p o ­ macher. Jest z t y m tak jak z c z y t a n i e m listu — pisze Gadamer niepo­ k t ó r e g o ze w s z y s t k i c h sił p r ó b o w a ł unikać Schleier­ krótce, można p r z e d s t a w i ć s t a n o w i s k o h e r m e n e u t y k i r o m a n t y c z ­ — czytając g o , kierujemy u w a g ę na zawarte w n i m w i a d o m o ś c i , nej, na którą Schleiermacher w y w a r ł d e c y d u j ą c y w p ł y w . w i d z i m y rzeczy i zdarzenia oczami n a d a w c y . D o p i e r o w ó w c z a s , G a d a m e r o w s k a krytyka Schleiermachera d o t y c z y trzech zasa­ g d y zawartej w liście relacji nie m o ż e m y uznać za p r a w d ę , g d y jest dniczych s p r a w . Po pierwsze, z p o w o d u historyczności ludzkiej ona sprzeczna z naszymi o c z e k i w a n i a m i i przesądami, sięgając po egzystencji, k w e s t i o n u j e ona m o ż l i w o ś ć p o m y ś l n e j rekonstrukcji interpretację p s y c h o l o g i c z n ą l u b historyczną p r ó b u j e m y ją zro­ p i e r w o t n e g o ś w i a t a dzieła, o d t w o r z e n i a j e g o p i e r w o t n e g o u w a ­ zumieć j a k o w y r a z s u b i e k t y w n y c h przekonań n a d a w c y , i s p r o w a ­ r u n k o w a n i a . Taka rekonstrukcja d z a m y ją d o jej u w a r u n k o w a ń ( 1 9 7 5 , 2 6 2 ) . w z p e w n o ś c i ą jest procesie r o z u m i e n i a , ale czy rzeczywiście pomocna wystarczająca? Są j e d n a k takie sytuacje, g d y nasze niezrozumienie w y n i k a Ponadto, czy rekonstrukcja o d t w a r z a m i n i o n e życie „ t a k i e j a k i m z porażającej o b c o ś c i t e k s t u , który z niczym było n a p r a w d ę " ( b y posłużyć się t u u l u b i o n y m s f o r m u ł o w a n i e m czytając g o m a m y w r a ż e n i e , że autor jest kosmitą, że m ó w i nam się nie kojarzy, niemieckiej szkoły h i s t o r y c z n e j ) , czy raczej, na p o d s t a w i e kilku j ę z y k i e m „ p r y w a t n y m " . Brak n a m przesądów (Vorurteil), z a c h o w a n y c h ś l a d ó w , z a l e d w i e t o , c o z n i e g o pozostało? Czasy u m o ż l i w i ł y b y c h o ć b y w s t ę p n e , p r o w i z o r y c z n e rozumienie. M a ­ się zmieniają, przemijanie jest f a k t e m n i e o d w r a c a l n y m , i trzeba się jąc d o czynienia z historią l u b przestrzenią, d o której nie przynale­ liczyć z t y m , że „historyczna żymy, musimy ukaże zaledwie rekonstrukcja życie imaginowane, minionego wyobrażone" świata (Weinsheimer, — z a n i m s p r ó b u j e m y ją zrozumieć które — takie przesądy w sobie w y t w o r z y ć (Weinsheimer, 1 8 2 ) . P i e r w o t n e 3 1 3 1 ) . O b s t a w a n i e przy iluzji wskrzeszania przeszłości Gadamer p r a w i e na p e w n o będą f a ł s z y w e ( p o u ś w i a d o m i e n i u ich sobie, nazywa „ w y w o ł y w a n i e m d u c h ó w " , t w i e r d z ą c , że które jest bardzo zalecane, w i ę c e j d o w i a d u j e m y się o nas samych ka, która ograniczałaby kontekstu, znaczenia." rozumienie „hermeneuty­ do rekonstrukcji pierwotnego niż o rzeczy b a d a n e j ) , s t o p n i o w o j e d n a k , d r o g ą rozróżniania martwego p r z e s ą d ó w n e g a t y w n y c h i p o z y t y w n y c h , zaczniemy zbliżać się ku (Gadamer 1 9 7 5 , 1 4 9 ) . D l a t e g o S c h l e i e r m a c h e r o w s - interpretacji coraz p r a w d z i w s z e j . Nieszczęście, s p o w o d o w a n e nie byłaby niczym więcej niż odtwarzaniem ka rekonstrukcja nie może b y ć c e l e m badania w h u m a n i s t y c e , lecz brakiem p r z e s ą d ó w , poucza o zasadniczej roli jaką o d g r y w a j ą one c o najwyżej j e g o e l e m e n t e m p o m o c n i c z y m . w procesie rozumienia. Ocena statusu przesądów s t a n o w i trzecią, Zasadnicza różnica p o m i ę d z y p o g l ą d a m i Gadamera i S c h l e i ­ i być może najważniejszą różnicę p o m i ę d z y s t a n o w i s k a m i G a d a ­ ermachera d o t y c z y o c e n y d y s t a n s u h i s t o r y c z n e g o . Gadamer (za mera i Schleiermachera, a także Gadamera i Diltheya, oraz H e g l e m ) p o j m u j e g o nie j a k o przeszkodę, którą należy zwalczać niemieckiej szkoły historycznej. Z d a n i e m Gadamera nie można przy p o m o c y r e k o n s t r u k c j i , ale j a k o w a r u n e k rozumienia, w a r u ­ z o s t a w i ć za sobą s w o j e j teraźniejszości i bez niej udać się nek asymilacji, p r z y s w o j e n i a (Aneignung) w przeszłość. Znaczenia t e g o , c o m i n i o n e , nie można przedstawić obcości. Zrozumienie nie polega na n i w e l o w a n i u d y s t a n s u przez p r ó b y z r ó w n a n i a się wyłącznie w (Gleichsetzung) minionego z przeszłością, ale na integracji, włączeniu kategoriach przeszłości, „przeciwnie, dzieła wyrażasię stawia mu w kategoriach teraźniejszość" wynikających (Palmer, 1 8 2 ) . Nie znaczenie z pytań, b a d a n e g o przekazu w e w ł a s n ą teraźniejszość. Gadamer p o s ł u g u ­ które je się t u wyrazistą h e g l o w s k ą metaforą z Fenomenologii ducha interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , w o l n a o d przesądów. W każdej istnieje — przykładem j a b ł k a z e r w a n e g o z d r z e w a . T a k i m j a b ł k i e m jest sferze, n a w e t w n a u k a c h ś c i s ł y c h , znaczenie o p i s y w a n e g o eks­ f r a g m e n t t r a d y c j i , k t ó r y c h c e m y s o b i e p r z y s w o i ć . Nie ma s p o s o ­ p e r y m e n t u riie p o c h o d z i z w s p ó ł d z i a ł a n i a j e g o e l e m e n t ó w , ale b u , by je c o f n ą ć na d r z e w o , w j e g o p i e r w o t n y kontekst. O ile nie wyrasta w c h c e m y p o z w o l i ć by j a b ł k o z g n i ł o , zamiast r e k o n s t r u o w a ć na D o p i e r o teoria poucza o t y m , c o się mierzy przyrządem. Obiek­ drzewie sztuczny o w o c , p o w i n n i ś m y zjeść p r a w d z i w y . Gadamer t y w n o ś ć , która uczyniła nauką z a r ó w n o fizykę, jak i historię, sama zgadza się z H e g l e m : p r a w d z i w e rozumienie, biorące p o d u w a g ę jest kategorią historyczną, nie zaś „ c z y s t o f i z y c z n ą " , nie jest ludzką historyczność, „nie t w o r e m natury, lecz k u l t u r y . Każde rozumienie jest n i e ś w i a d o m i e polega na restytucji przeszłości, ale określonej tradycji interpretacyjnej (tamże, 1 8 2 ) . 5 �zakorzenione w określonej tradycji p o z n a w c z e j , która s t a n o w i w ogóle j e g o horyzont. U ś w i a d o m i e n i e sobie w ł a s n e j p r z e s ą d o w o ś c i jest przyrodniczych. nie ma. t y l k o c z ę ś c i o w o m o ż l i w e ; przynależność d o historii oznacza, że może c z ł o w i e k n i g d y nie osiągnie pełnej s a m o w i e d z y (Gadamer 1 9 7 5 , kowicie być opisany poprzez 2 4 5 n n ) . W a r t o w t y m kontekście przytoczyć s ł o w a Aleksandra o całkowitym Wata: „To, można dziej co w naszych spontaniczne, niepostrzegalne) reakcjach naturalne archetypów, kazów, norm i konwencji Odcyfrowując cią, (dla dzieła pokoleń, naturalne, niepostrzegalne samo jest a przeto nasze najczęściej Tu nakazów i pattern of culture epok najbar­ indywidualne. połączonych odmiennych stale o tym pamiętać: to było nas, to może jest najmniej działają nawarstwienia winniśmy i postępowaniu i za­ środowiska. i odległych kultur, po­ odróżnia gdy historii, nauk nauk poznać cał­ natury, nie ma sensu i z tego o przedmiocie od przyrodniczych to, co można poznanie poznaniu humanistykę przedmiot ideał iter — jako doskonałe mówić dotyczy." w sobie, mówić samego powodu którego poznanie nie (Gadamer 1 9 7 5 , 2 5 3 ) . I dalej: „Prawdziwym miotem siebie To właśnie Podczas historycznym i innego, nie jest w której jak i rzeczywistość przedmiot istnieje jako zarówno rozumienia taki, ale jedność rzeczywistość historycznego." to przed­ historii, (tamże, 2 6 7 ) . Przedmiot ó w jest j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w n i m o b c e , jest co dzisiaj nas uderza osobliwoś­ w ł a s n e (in dem Object przez a 2 8 3 ) . Nie w o l n o przeoczyć roli jaką w drodze zbliżania się d o się zrozumiałe, dla współczesnych." przeto (Wat 1990, 17). das Andere des Eigenen; Gadamer 1 9 7 2 , p r a w d y o d g r y w a c z y n n i k czasu, u w a r u n k o w a n i e przez czas. także Charakter d z i e j o w y mają w s z y s t k i e trzy e l e m e n t y rozumienia: u Gadamera: przesądy nie są tak i n d y w i d u a l n e jak n a m się zdaje, z a r ó w n o j e g o p o d m i o t , p r z e d m i o t , jak i sam proces. Przynależ­ Wat w y p o w i a d a tu aluzyjnie w a ż n ą myśl, obecną a zatem nie tak „ s u b i e k t y w n e " jak myślimy. Należą d o historycz­ ność d o j e d n e g o procesu d z i e j o w e g o uchyla j a k b y o n t y c z n ą nego kontekstu d z i e j ó w , nie są ś w i a d o m y m l u d z k i m w y t w o r e m , odrębność poznającego i poznawanego. W b r e w poprzednikom, ale raczej same t w o r z ą historyczny byt c z ł o w i e k a . w i d z ą c y m w czasie w y ł ą c z n i e n e g a t y w n e ograniczenie w i e d z y , Gadamer pisze o z ł u d n o ś c i rozróżnienia w i a r y i w i e d z y , Gadamer u w a ż a g o za c z y n n i k , który poznanie umożliwia, p o z o s t a w i o n e g o przez O ś w i e c e n i e ( 1 9 7 5 , 2 4 7 ) , odrzucające b o w i e m łączy t o , c o w i n n y m w y p a d k u jest beznadziejnie o d autorytet i tradycję. Ludzki r o z u m nie jest a b s o l u t n y i n i e s k o ń ­ siebie o d s e p a r o w a n e . czony, nie może uciec z historii. Jest zawsze 5 uwarunkowany Tak s a m o jak intencje o s ó b b i o r ą c y c h udział w w y d a r z e n i u przez określoną tradycję, n a w e t w ó w c z a s , g d y nie jest ś w i a d o m h i s t o r y c z n y m nie przesądzają o t y m w y d a r z e n i u , tak też intencja w p ł y w u , jaki ona nań w y w i e r a . „To nie historia autora dzieła sztuki czy tekstu literackiego nie w y c z e r p u j ą b y t u my należymy do historii. sami w sposób siebie niezreflektowany stwo, Dużo wcześniej refleksyjny, poprzez w którym żyjemy. niem w zamkniętych historyczną większym naszą rodzinę, ludzkie ale rozumieć się w społeczeństwo t e g o t e k s t u . Mens auctoris (intencja autorska, zamiar t w ó r c z y ) sposób pozostaje w e w ł a d z y s a m o ś w i a d o m o ś c i , a s a m o ś w i a d o m o ś ć t o i pań­ w y j ą t k o w o k r z y w e z w i e r c i a d ł o rzeczywistości. Znaczenie t e k s t u jest krzywym zwier­ zawsze przekracza s w e g o autora (tamże, 2 6 5 ) i t o , „ c o a u t o r [ S e l b s t b e s i n n u n g l ] / e s f tylko migota­ chciał p o w i e d z i e ć " . D l a t e g o też, p o w i a d a Gadamer, interpretacja obwodach rzeczywistość stopniu rozumiemy Samoświadomość ciadłem. Samozrozumienie do nas należy, nim zaczniemy historycznego ludzkiego przesądy bytu życia. tworzą niż sądy", Dlatego w znacznie (tamże, 2 4 5 ) . 4 nie ma charakteru w y ł ą c z n i e o d t w ó r c z e g o , ale r ó w n i e ż t w ó r c z y . A b y była p r a w d z i w a , nie może być z a l e d w i e (Wiederholung), powtórzeniem ale r ó w n i e ż w y d o b y c i e m (Hervorholung), od­ 4. P r z e s ą d y . Z a d a n i e m Gadamera tradycja, a u t o r y t e t i przesą- s ł o n i ę c i e m p r a w d y d o t ą d ukrytej (tamże, 1 0 3 ) . „Interpretacja d o w o ś ć nie m o g ą być dłużej u w a ż a n e za w r o g ó w w pewnym rozumu sensie rekonstrukcją, i racjonalności. Przesądy w a r u n k u j ą rozumienie, ale m o g ą je też za aktem z a b l o k o w a ć . S u p e r p r z y k ł a d e m t a k i e g o n e g a t y w n e g o przesądu dzieła, jest złudzenie w o l n o ś c i o d p r z e s ą d ó w , w ł a ś c i w e r ó ż n y m o d - znalazł w nim na starych twórczym, które m i a n i o m o b i e k t y w i z m u . Rozumienie musi zatem rozróżniać m i ę ­ muzyki dzy przesądami, p o s t ę p o w a ć w procesie ciągłej w y m i a n y n e g a t y ­ powszechnie w n y c h na p o z y t y w n e . N a j p i e r w musi je j e d n a k u j a w n i ć . T e m u figurowanie c e l o w i służy „ p o d r a ż n i e n i e " (reizen) ton)." p r z e s ą d ó w , u j a w n i a j ą c się jako s y m p t o m a t y c z n y o d r u c h o p o r u w o b e c radykalnej o d m i e n ­ należy lecz ale ta rekonstrukcja idzie śladem przedstawić interpretujący. sądzi. samego zgodnie A zatem stworzonego na przykład nie Są one raczej imitacją rzędzie podąża ze znaczeniem, instrumentach w trzecim jest nie są tak wierne, imitacji, pokrewieństwa które wykonanie jak i grozi z prawdą się im (Pla­ (tamże, 1 0 7 ) . T e n , k t o p o w t a r z a w i e r n i e , nic nie zmieniając, nic o d siebie nie ności. Gadamer m ó w i , że t y l k o w k o n f r o n t a c j i z o b c o ś c i ą m o g ą dodając, zostać u j a w n i o n e najbardziej elementarne przesądy naszej w ł a s ­ tradycji, niż d o jej z a c h o w a n i a . Przez z w y k ł e p o w t a r z a n i e bliżsi być m o ż e bardziej przyczynia się d o zapomnienia nej tradycji, zazwyczaj ukryte g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą o c z y w i s t o ś c i , jesteśmy n i e p o r o z u m i e n i u niż z r o z u m i e n i u (Gerken 1 9 7 7 , 6 7 ) . f a ł s z y w e g o samozrozumienia i w y o b c o w a n i a . U j a w n i e n i e nie „Prawdziwe oznacza jednak odrzucenia p r z e s ą d ó w , a t y l k o usunięcie prze­ tylko zachowuje, szkód w r o z u m i e n i u . Ktoś, k t o — jak Schleiermacher — rozważa wyparcia życie języka polega z języka tekst w y ł ą c z n i e w celu rekonstrukcji o p i n i i d r u g i e g o , p o m i j a j ą c [ s ł ó w ] " (Das zgłaszane przez tekst roszczenia d o p r a w d y , a l b o t e n , k t o ł u d z i się, meneutik, na tym, że każde powtórzenie ale także zmienia, pierwotnych Problem co prowadzi znaczeń der Sprache nie w rezultacie przez nowe do znaczenia in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . że m o ż l i w e jest w y z w o l e n i e o d p r z e s ą d ó w , w o g ó l e nie ma Z a c h o w a n i e tradycji polega na aplikacji rzeczy starych d o dostępu do obcości. Obiektywizowanie punktu widzenia innego z m i e n n y c h u w a r u n k o w a ń czasu, b o tradycja żyje t y l k o w ó w c z a s , maskuje naszą niechęć d o j e g o p r a w d y . I n n y z d e f i n i c j i n i e m a g d y jest rozumiana o d n o w a . racji — pisze W e i n s h e i m e r — gdyby było inaczej, jego 5. K o ł o h e r m e n e u t y c z n e . 6 p r a w d a d o t y c z y ł a b y t a k ż e n a s ( 1 6 2 ) . Jest t o c h y b a n a j ­ można t y m sensie, w poważniejszy zarzut, jaki został p o d n i e s i o n y przez Gadamera w y s t ę p u j e w t y t u l e Prawdy w krytyce hermeneutyki Schleiermacherowskiej. Szczególnej w y m o w y nabiera o n w b a d a n i u e t n o g r a f i c z n y m . nazwać metodą w P o s t ę p o w a n i e hermeneutyki nie 1 i metody . którym słowo to Gadamer n a w i ą z u j e t u d o h e i d e g g e r o w s k i c h analiz kolistej struktury rozumienia, i d o k o n ­ cepcji przedrozumienia ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 3 n n ) . Filozof p o d ­ Skoro nie istnieje interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , skoro każda kreśla, że k o ł o h e r m e n e u t y c z n e , tak jak opisuje je Heidegger, nie z nich jest o d b i c i e m s w e g o czasu, nie można też m ó w i ć o j e d n e j jest w ż a d n y m w y p a d k u słusznej czy w y c z e r p u j ą c e j interpretacji. P o n i e w a ż d z i e j o w o ś ć , konstatacją o n t o l o g i c z n ą (Gadamer 1 9 7 5 , 2 3 6 ) . Tak samo, jak postulatem metodologicznym, lecz u w a r u n k o w a n i e przez czas, jest tak e l e m e n t a r n y m u w a r u n k o w a ­ nie w y b i e r a się f a k t u istnienia w czasie, tak też nikt nie d e c y d u j e , niem poznania, t r u d n o mieć nadzieję, że nasza interpretacja nagle c z y j e g o r o z u m i e n i e ma być koliste czy też jakieś inne. Nie jest o n o w y d o s t a n i e się s p o d t e g o p r z e m o ż n e g o w p ł y w u d z i e j ó w i będzie p o s t u l a t e m , o k r e ś l o n y m s p o s o b e m n a rozumienie, ale t r y b e m w nich miała ostatnie s ł o w o . N i e u s u w a l n a p r z e s ą d o w o ś ć p o ­ s a m e g o rozumienia. Tak jak k o ł o hermeneutyczne nie jest p o s t u ­ znania i j e g o historyczny charakter mają też w a ż n e k o n s e k w e n c j e latem e p i s t e m o l o g i c z n y m t y l k o konstatacją o n t o l o g i c z n ą , tak dla rozumienia samego p o d m i o t u nauk h u m a n i s t y c z n y c h : samo opierająca się na n i m hermaneutyka nie ma charakteru danie historyczne którego przedmiotu 6 nie opiera się na historycznym można badania. zrozumieć Takiego ruchu samego teleologicznie, przedmiotu w w sobie „Ba­ życia, m e t o d y n a c o k o l w i e k : „Zasadniczo kategoriach — pisze Gadamer — ale opisuję najwyraźniej metody historycznej nie może nie proponuję to, co jest całkowicie (...). żadnej Nawet powstrzymać metody mistrz się od �przesądów sytuacji swego narodowej że zadaniem nie naukowe itd. Czy jest to wada? Nawet jeśli tak, uważam z i n n y m Gadamer rozpoznaje nie t y l k o w n a u k a c h p r z y r o d ­ swego naszemu uważam i w sposób zawsze. dlaczego sukcesowi. rozpoznanie (gdzie tego metody, to niepowodzenie Innymi co być powinno wyjść poza pojęcie nauce otoczenia jest rozważyć, od tego, proponuję tego, ś r o d k i e m d o c e l u , który przed sobą p o s t a w i l i ś m y . Ten t y p relacji każdemu poczynanie czesnej swojej filozofii towarzyszy 8 społecznego, czasu, słowy (...) Jedynie co jest nawet, ogólny jeśli ideach XVIII wieku, które nadał im Hume" się na w pragmatycznym metodologi­ sformułowaniu, ( t a m ż e ) , w m e t o d o l o g i a c h naśladujących co jest, nie zaś roz­ Dlatego też m e t o d y p r z y r o d o z n a w s t w a . Jeśli t e g o t y p u podejście zastosuje nowo­ się w p o z n a n i u tradycji ( t r a k t o w a n e j j a k o p e w i e n rodzaj o b c o ś c i , usprawiedliwienie), a zatem jakieś „ T y " ) , w t a k i m b a d a n i u w y ł ą c z a się wszelkie utrzymujące rozpoznać naukową n i c z y c h , ale także s p o ł e c z n y c h , „wzorujących cznych lub mogło. ma ona swe częściowe jak najbardziej za jedy­ rzeczą nie możemy się w się m o m e n t y s u b i e k t y w n e , w y k l u c z a przejawy w ł a s n e g o zaangażo­ rozpoznanie w a n i a , a zatem traktuje się tradycję j a k o rodzaj p r z e d m i o t u . to, co dzieje jest tego kontrolować " Gadamer u w a ż a , że nadzieja na rzeczywiste p o z n a n i e tradycji, oparta na w i e r z e w m e t o d ę i o b i e k t y w n o ś ć dzięki niej uzys­ (Gadamer 1 9 7 5 , 4 6 5 - 4 6 6 , p o d k r . J T B ) . W b r e w o b a w o m z g ł a s z a n y m nieraz ze s t r o n y „ o b i e k t y w i s t ó w " , uznanie kolistości r o z u m i e n i a w ż a d n y m w y p a d k u nie k i w a n ą , jest n a i w n a . W t a k i m b a d a n i u w y p a c z a się b o w i e m p r a w d z i w y s p o s ó b bycia t r a d y c j i , która t r w a dzięki ciągłej m e d i a ­ oznacza rezygnacji z k r y t y c z n y c h w y m o g ó w interpretacji, pusz­ cji p o m i ę d z y przeszłością i teraźniejszością, zawsze w czenia w o d z ó w w y z w o l o n e j w y o b r a ź n i . P r a w d z i w a interpretacja przekłady, r o z m o w y . Drugi musi się w y s t r z e g a ć w m ó w i e ń , które grożą jej ze s t r o n y r ó ż n y c h sposób poznawania innego Gadamer trybie rozpoznaje odmian w y o b c o w a n i a i fałszywej świadomości ( „ S i ę " , „ p o t o c z ­ w działaniu „ ś w i a d o m o ś c i h i s t o r y c z n e j " , którą przypisuje filozofii na g a d a n i n a " , „ t r a d y c j a d o g m a t y c z n a " ) . Vorhabe, d z i e j ó w , a także myśli Diltheya z jej ideałem o d e r w a n i a się o d griffmuszą Vorsicht iVor­ zostać w y p r a c o w a n e , jak m ó w i ł Heidegger, w o p a r c i u u w a r u n k o w a ń s w e g o czasu, c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla nauk his­ wstępnych torycznych w ogóle. W odróżnieniu od postawy uprzedmioto- m o m e n t a c h , które kierują p o c z ą t k o w y m p o z n a n i e m t e k s t u . Są t o : w i a j ą c e j , ś w i a d o m o ś ć historyczna nie szuka w s w y m przedmiocie w s t ę p n e p o g l ą d y na t e m a t użycia języka w tekście t e g o , c o t y p o w e i regularne, ale t e g o , c o n o w e i niepowtarzalne 0 samą rzeczywistość. G a d a m e r m ó w i o d w ó c h gen des tekstu ( i d i o g r a f i c z n o ś ć l ) . I n n e g o uznaje się w ó w c z a s za osobę, ale (Gadamer 1972, 2 5 2 - 2 5 3 ) . Wstęp­ poznający dalej zajmuje w o b e c n i e g o pozycję u p r z y w i l e j o w a n ą . Sprachgebrauchs) (inhaltiche (Vormeinun­ i na z a w a r t o ś ć t r e ś c i o w ą Vormeinungen) ne r o z u m i e n i e t e k s t u p o w s t a j e w w y n i k u do M y ś l i o n i m tak, jak Schleiermacher myślał o autorze starożytnego przez nią t e k s t u : czuje się w p r a w i e rozumieć g o „ l e p i e j " , niż o n sam przynależności określonej t r a d y c j i , a zatem dzięki w y t w o r z o n e m u Na­ rozumie siebie. R o z u m i e n i e t o zawsze ma o d c i e ń p r o t e k c j o n a l n o - potwierdzenie ści, j a k o że n i g d y nie bierze p o d u w a g ę m o ż l i w o ś c i , że o b c y ma w s a m y c h rzeczach. Spiralna struktura t e g o procesu jest w i d o c z ­ rację, że j e g o p r a w d a m o ż e być większa o d p r a w d y badającego p r z e d r o z u m i e n i u (Vorverstehen) i przesądom (Vorurteil). stępnie w s t ę p n e p r o j e k t y sensu muszą znaleźć koła her- ( o d której rzekomo się t u a b s t r a h u j e ) . P o g l ą d y i n n e g o ustala się m e n e u t y c z n e g o ( p r z y t a c z a m y ją w o p a r c i u o przekład B r o n k a ) : b o w i e m nie w celu rozważenia zawartej w niej racji, ale po t o , by „Przyzwolenie, aby na interpretującego abstrakcyjnie przyjąć je d o w i a d o m o ś c i , w y p e ł n i ć lukę w w i e d z y rzecz, jak wiadomo, na w następującej charakterystyce f u n k c j o n o w a n i a nie jest, lecz rzeczywiście nierm. Chodzi poprzez ^pierwszym, przecież wszystkie nieustannie sens całości, w tekście. skoro tylko Ten zaś pokazuje w świetle oczekiwań stale projekcji. pokaże określonego sensu. w tekście, wstępnego projektu, który natura/nie na podstawie tego, co wyłania rewizji dalszego opis: weń wnikania. że każda rewizja wysunięcia projekty obok siebie, sensu; aż dojdzie zostaną zastąpione sensu; stałe projektowanie zaczyna od dzenia w samych rzeczach wypracowanie rzeczy, dopiero to znaczy potem i dlatego właściwych decydowanie potwierdzić obiektywności (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 3 ) , w k t ó r y c h a u t o r y t e t często sięga p o takie Sergiusz A w i e r i n c e w , pisząc o d w ó c h niebezpieczeństwach dalszej w b a d a n i u s y m b o l u , bardzo zbliża się d o p o w y ż s z y c h konstatacji możliwość sposobów unicestwienia ze materiału przez objaśnienie, sobą jedności dzonego które Właśnie to sensów przez samych gowej (...) nie znajdują potwier­ weń, Nie wypracowania rozumienia (Vom Zirkel des Verstehens, stanem które mają się ma tutaj wstępnej ze żadnej opinii, która innej się Gadamer 1 9 7 7 , 5 6 - 5 7 ; za: B r o n k 1 9 8 8 , 1 2 6 ) . 6. T r z y w z o r y s p o t k a n i a z o b c o ś c i ą . Sytuację inny (der Andere), spotkania Gadamer o p i s u j e na trzy s p o s o b y . P o p i e r w s z e można ją t r a k t o w a ć jak p r z e d m i o t badania w p o t o c z n y m j e g o r o z u m i e n i u . W z a c h o w a n i u sposób dialog gotów z ochotą rozmówcą. go pokoju mówić w monolog. (...) Interpretator istnieje nastawienie bez pukania pytania. W obu przypadkach subiektywny wdziera się w przedmiot (<.vacjonalistai> słuchuje mowie, wpatruje <untuicjonistar> że położenie wchodzi w oto do nie zdolność się ten człowiek jest złym cudze­ dopuszczając na pospiesznie ginie jako dialo­ przekształcając za gospodarza, odpowiedzi dialo­ że symbol, jawny, sięy> w nasze mówić nie sporzą­ tylko wewnątrz jest za niego, nie czekając się jego typu s/e» w przedmiot go do głosu, (...) wobec Wiemy z doświadczenia, nwczuwać (...) i zaczyna Tego (pomimo realność, «wczuwając sobie zlikwidowania racjonalizm, za cenę odrzucenia niebezpieczniejszy który pozwala schematu. obiektywizm znaczeniami powszechnych i nie dość krytyczny z materiałem Jeszcze intuicjonizm, zgodnych osiągnąć z [symbolu], jest powierzchowny rzeczy komunikacji wypełniona gu). tej istoty na ich podstawie umysłu pragnie pomyłek się na antycypacje, z o b c o ś c i ą , którą reprezentuje Gadamera, d o d a t k o w o w z b o g a c a j ą c opis o b u t y p ó w stosunku d o i n n e g o o interesujące szczegóły: „Jednym ustalenia stałym zadaniem sobie z a m a s k o w a n e f o r m y przemocy. trakcie swego nic Gadamer p o w o ł u j e się t u na p o t o c z n e d o ś w i a d ­ tego, jest zdany na pastwę projekcji, « w rzeczachn. prócz potwierdzi." które rozumiejąc dajemy takiego wstępnych, adekwatnymi. poważnie. Wyprzedzająco czenie f u n k c j o n o w a n i a instytucji e d u k a c y j n y c h i d o b r o c z y n n y c h doceniający opisywanym jest 9 pojawiać procesem Kto usiłuje zrozumieć, opinii, pojęć naprawdę powiedzieć" . sensu się na ruch i interpretacji, jest zakłada nie traktuje w s z y s t k o , c o się d o nas m ó w i , p o prostu „nie tekst uproszczony składające Heideggera. on sens w bardzo że rywalizujące bardziej na nowo, uprzednich się z tekstu do bardziej jednolitego rozumienia ze strony Projektuje podlega wypracowywania pojęciami samego. że czyta się ciąg/e wstępnego projektu że interpretacja dzenia; j a k o instancja a b s o l u t n a zawsze w i e lepiej i niczyich s ł ó w Otóż rozumienie to oczywiście się w trakcie rzecz zagrażają się dzięki wypracowaniu projektu nowego mogą Jest Takie r o z u m i e n i e w y p r z e d z a w s z y s t k o , c o o b c o ś ć ma d o p o w i e ­ mu się pierwszy dlatego, co zawarte p o d m i o t u , k t ó r y i tak nie jest s k ł o n n y niczego się z n i c h nauczyć. zadana które ze strony jego się tylko dokonuje spojrzenie pomyłek, interpretującemu tekst, dokonuje sposób decyzją, i ostatecznym o to, by zachować po drodze w ten «odważnąy> nieustannym niebezpieczeństwa Kto chce zrozumieć sobie wpływała jednorazową zadawane wsłuchiwania się weń, ale nie zaś słucha tylko przy­ siebie). (Awierincew ,1988, 3 0 8 - 3 0 9 ) . Trzecią o d m i a n ą spotkania i n n o ś c i , o której wspomina Gadamer (i którą p o d o b n i e jak A w i e r i n c e w , g o r ą c o p o p i e r a ) , jest i n n e g o c h c e m y w ó w c z a s w y k r y ć t o , c o t y p o w e i regularne, d o ś w i a d c z e n i e jej przez ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczną, z w a n ą też 1 c z y n i m y t o nie t y l k o dla klasyfikacyjnej p r z y j e m n o ś c i , ale także ś w i a d o m o ś c i ą u w a r u n k o w a n ą przez dzieje (das p o t o , by p r z e w i d y w a ć chichtli3-sche (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 1 na tej p o d s t a w i e cudze zachowania nn). Znajomość jego zachowania jest BewusstseinP". wirkungsges- Ze w s z y s t k i c h trzech relacji z i n ­ n y m ta jest najbliższa opisanej przez M a r t i n a Bubera strukturze 7 �zakorzenione spotkania Ja-Ty. sobiei>" „Otwarty jest ten, kto (.(pozwala powiedzieć coś — m ó w i Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 2 4 ) o o w e j p o s t a w i e , bardziej związanej ze s ł u c h a n i e m niż z m ó w i e n i e m . T w o r z y ją ś w i a d o ­ o s w o j o n y z r e g u ł a m i , p o w i n i e n po prostu stać się jej częścią. „Gracz wie bardzo co właściwie dobrze, czym jest gra (...), ale nie całkiem wie, gdy to wie." wie, (Gadamer 1 9 7 5 , 9 2 ) . mość, która w i e , że wszelkie rozumienie, łącznie z jej w ł a s n y m , Grający nie p a n u j e nad r o z g r y w a n i e m się gry inaczej, jak t y l k o przebiega p o d w p ł y w e m historii, że ma o n o s w o j ą z a ł o ż e n i o w ą d o niej przynależąc. Z ł y m graczem jest t e n , k t o , n i e p o m n y r e g u ł , strukturę, s w ó j historycznie u k s z t a ł t o w a n y h o r y z o n t , ś w i a d o ­ za wszelką cenę usiłuje grać pierwsze skrzypce. Ktoś, k t o nie u m i e mość ta nie s p o d z i e w a się, by fakt u ś w i a d o m i e n i a sobie t e g o się zgrać, o d d z i a ł y w a n i a u s u w a ł je l u b n i w e l o w a ł ; p o n a d t o zdaje sobie sprawę ze z w r o t n e g o o d d z i a ł y w a n i a siebie samej na dzieje. J a k m ó w i Gadamer, t o , jacy dziś jesteśmy, j a w i się j a k o rezultat p o prostu w y p a d a z gry. Sytuacja grającego ilustruje f u n d a m e n t a l n e dla całej her­ m e n e u t y k i p o h e i d e g g e r o w s k i e j pojęcie przyswojenia i p r z y n a ­ l e ż n o ś c i (Zugehórichkeit), czyli w s p o m n i a n e g o już w c z e ś n i e j o d d z i a ł y w a n i a przeszłości, zaś t o , jak j a w i się n a m o w a prze­ z a d o m o w i e n i a . Jest o n o p r z e j a w e m l u d z k i e g o b y c i a - w - ś w i e c i e , szłość, jest rezultatem o d d z i a ł y w a n i a naszego dziś. Palmer pisze, stanu rzeczy, który, z d a n i e m h e r m e n e u t ó w , wyprzedza w s z e l k i e że ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna nie może ż a d n e g o tekstu uznać u p r z e d m i o t o w i e n i e , eo ipsa za całkiem „ o b c y " , p o n i e w a ż nie p o j m u j e ona s w e g o rozumienia dung) w konstatacji stron ideałem e p i s t e m o l o g i c z n y m h e r m e n e t y k i , a z drugiej ( k o ł o poszukiwanie h e r m e n e u t y c z n e ! ) e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m rozumienia. Przy­ kategoriach swój-obcy biernego zachowania, prostej (pojętej naturalistycznie), lecz j a k o p o d m i o t u ze ś w i a t a . wszelkie w y o b c o w a n i e 13 (Verfrem­ Osiągnięcie t e g o stanu jest z j e d n e j takiego s t a n o w i s k a , d o k t ó r e g o o b c o ś ć będzie m o g ł a znaleźć należność t o w z a j e m n e w s p ó ł z a k ł a d a n i e się t e g o , c o d o p i e r o p o sobie drogę, adresu, p o d który będzie m o g ł a zgłosić s w e rosz­ rozszczepieniu przez myśl krytyczną może zostać n a z w a n e p o d ­ czenia d o p r a w d y . „Czytanie Kczysto historycznych^ uznana za dogmat liwości. Natomiast uważa, i wyłączona słowa. mogą Pozostaje zostać poza kategoriach została krąg jakichkolwiek prawdziwie wypowiedziała ona otwarta zgłoszone w że teraźniejszość świadomość by teraźniejszość ostatnie które tekstu historycznego oznacza, pod wątp­ historyczna nie w i d a ć je w strukturze s a m e g o Zuge-höricb-keit), do prawdy, „ R o z u m i e ć " t o nie znaczy „ m ó w i ć " , lecz w ł a ś n i e „ s ł u c h a ć " , „ d a ć tekst." p o w i e d z i e ć coś s o b i e " . D o p i e r o w ó w c z a s d o g ł o s u m o g ą d o j ś ć same Siła ś w i a d o m o ś c i h e r m e n e u t y c z n e j , u w a r u n k o w a n e j przez „rzeczy", (choć nie nej d r o d z e (Begriffsgeschichte), r o z m o w y , w u m i e j ę t n o ś c i d i a l o g u z t e k s t e m , dziełem sztuki, rzez Brucknera: a także z c z ł o w i e k i e m . Jest ona z d a n i e m Gadamera: „ R z e c z , pierwotnie zarazem się proces epistemologiczną «przedmiotu» i stopienia funkcję ((podmiotu)) „miejscem, horyzontów; spełnia konstytuowania w akcie jedności poznania". (Bronk wydłużoną, 7. R o z m o w a . Tradycja, zawarta w dziele sztuki l u b k a ż d y m rzeczy-w-sobie, «rzeczy» wyrugowało; (łac. od jak res. niem. (...) w Biblii waszych»" slowo», recz: przeszło, rzekę, z rzecz tylko «mowa»: ((usłyszał Pan głos a także przez Gerkena: tam, gdzie rzeczy zaczynają ((mówić)). A zatem starotestamentowa jest m o d e l e m p r a w d z i w e g o spotkania na wiec (Brückner 1970, 4 7 5 ) , ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna w c i ą g n i e ją w m o w a , d i a l o g (Gesprach) Słowian, Sachen / pierwotne „Dopiero Roz­ rze- samogłoską i u innych i n n y m tekście k u l t u r y , może p r z e m ó w i ć t y l k o w ó w c z a s , g d y rozmowę. ale następująco zrekonstruowanej umowa, cerk. znaczenie rzeczy 1988, 149). są t o c z y - d l a - n a s ) , które dzięki t e m u cofają się j a k b y na s w e j historycz­ dzieje i w dziejach o d d z i a ł u j ą c e j , przejawia się w z d o l n o ś c i d o dokonuje und przez (Palmer, 1 9 3 ) w którym słuchanie, 0 k t ó r e g o p r y m a c i e przed m ó w i e n i e m Heidegger pisał w Sein Zeit, iż t o w ł a ś n i e o n o k o n s t y t u u j e d y s k u r s ( 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] , 1 6 3 ) . na roszczenia adresem miotem i przedmiotem. Trudną droga powrotna do tego p i e r w o ­ t n e g o stanu p r o w a d z i przez s ł u c h a n i e ( w języku n i e m i e c k i m prawdy już w kwestii jej już która wszystkim bytom z obcością. Struktura pojęcia r o z m o w y jest charakterystyczna dla 1 uważa je za mowę p o h e i d e g g e r o w s k i e g o p o j m o w a n i a sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , która w której, dzięki w s p ó l n o c i e d z i e j o w o ś c i , zniknęła p r z e c i w s t a w - [heideggerowskiej] swe są «dla» kogoś, stworzonym Stwórcy, pojęciowe ujęcie swą idea przyznaje okazuje może odzyskują charakter się podstawową znaleźć ontologiirelacjonalnej". istotę, stworzenia, tylko słowa intuicją, na gruncie (Gerken 1 9 7 7 , 2 2 1 ) i przedmiotu. Tak o t o przynależność, w a r u n e k o n t o l o g i c z n y , staje się przy­ Bleicher ( 1 9 6 0 , 1 1 6 ) zauważa, że p o d o b n ą k o n s t r u k c j ę ma w i e l e czyną odzyskania z d o l n o ś c i d o r o z m o w y , z d o l n o ś c i e p i s t e m o l o ­ p o d s t a w o w y c h pojęć h e r m e n e u t y k i Gadamera: g i c z n e j , utraconej przez w y o b c o w a n y c h . Koncepcja d i a l o g o w e ­ ność, a n a w e t o n t y c z n a o d r ę b n o ś ć podmiotu WirkungsgesZugehórichkeit g o p o z n a n i a , r o z m o w y , którą p r o w a d z ą z nami rzeczy, sięga (stopienie ho­ jeszcze Platona. Rzecz s t a w i a p y t a n i e i p o d w a ż a j ą c projekcje, r y z o n t ó w ) . W n i c h w s z y s t k i c h p o d m i o t nie góruje, nad sytuacją które w y s u w a m y w geście r z e k o m e g o jej r o z u m i e n i a , faktycznie j a k o s a m o w ł a d n y projektant i kontroler p o z n a n i a , lecz raczej interpretuje i n t e r p r e t u j ą c e g o ( W e i n s h e i m e r , 2 5 0 ) . Gadamer sądzi chichte (historia oddziałująca), Spiel (gra), (przynależność), a także Horizontverschmelzung poznania t e g o d o z n a j e . W a r u n e k h u m a n i s t y c z n e j interpretacji, (za C o l l i n g w o o d e m ) , że logika h u m a n i s t y k i jest logiką t a k i e g o która c h c i a ł a b y znaleźć d r o g ę d o p r a w d y , jest b o w i e m w ł a ś n i e pytania i o d p o w i a d a n i a 11 na­ (Gadamer 1 9 7 5 , 3 3 4 ) . Bez stępujący: n i e m o ż e o n a b y ć c z y m ś , c o p o d m i o t , w s p o s ó b pytania nie ma r o z u m i e n i a , i o d w r o t n i e . Także r o z u m i e n i e tekstu metodyczny i planowy, „ r o b i " ze s w y m przedmiotem jest d i a l o g i e m , n a j p i e r w b o w i e m trzeba ustalić, na jakie pytanie ( b o w i e m w ó w c z a s n i e p o z n a j e się n i c z e g o p r ó c z s k u t ­ tekst o d p o w i a d a , a następnie usłyszeć p y t a n i e , które zadaje p o d k ó w własnej metody), ale odzwierciedlać to, c o , pod adresem c z y t a j ą c e g o . Tekstu nie uda się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę , wpływem jeśli j e g o p y t a ń nie p o t r a k t u j e się w s p o s ó b o s o b i s t y ; jak w c z e ś n i e owego p r z e d m i o t u , d z i e j e się z t y m , czym i n t e r p r e t u j ą c y j e s t . W sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , którą zaleca p o w i e d z i e l i ś m y , aplikacja jest w a r u n k i e m rozumienia: Gadamer, f a k t y c z n y m jej „ p o d m i o t e m " staje się samo dzieło „Kiedy sztuki, dzieje, a l b o rzecz ś w i ę t a . D o p i e r o g d y znajdzie się ktoś, k t o kiedy umie słuchać, taka rzecz może m u w y j a w i ć s w o j ą p r a w d ę , zgłosić rozszerzeniu. s w o j e rozszczenia d o p r a w d y . skierowana „Dzieło sztuki— cym naprzeciw pisze Gadamer — nie jest przedmiotem, podmiotu w sobie. Jego tym, że staje się ono doświadczeniem, go doświadcza. pozostaje ((Podmiotem)) osoby, stoją­ byt polega które zmienia doświadczenia i trwa, nie jest subiektywność ale samo dzieło" prawdziwy tego, sztuki, która je tym, na który co przeżywa, (1975, 92). W z o r e m s p o t k a n i a z tradycją, ze starym t e k s t e m , dziełem ludzie są wywoływani sami zadają pytania, wia prawdę Wypowiedź i zapytywani, oraz widzimy, po nazwisku że istota wypowiedzi ulega zawiera prawdę o tyle, do kogoś. Albowiem wypowiedzi, coś się mówi". horyzont obejmuje sytuacji, o ile która także tego, komu tą jest ustana­ prawdą (Gadamer 1979b, 4 2 — 4 3 ) W a r u n k i e m r o z u m i e n i a jest zadanie t r a f n y c h p y t a ń . Oznacza t o p o pierwsze, że p o s t a w i e n i e t e k s t u w horyzoncie pytań n i e w ł a ś c i w y c h w y p a c z a j e g o s e n s . " Po d r u g i e natomiast, że należy z a d a w a ć pytania p r a w d z i w e , nie p o z o r n e (schiefe gen), Fra­ na przykład p e d a g o g i c z n e l u b retoryczne. T e n , k t o pyta, sztuki a l b o rzeczą ś w i ę t ą m o ż e też b y ć p o s t a w a uczestnika gry p o w i n i e n n a p r a w d ę coś w s o b i e (przede w s z y s t k i m w s o b i e ! ) (Spiel) z a k w e s t i o n o w a ć . J a k pisze H i r s c h , rozumie t y l k o t e n , k t o czegoś w o b e c samej gry ( t o pojęcie bardzo istotne w G a d a m e r o - wskiej w i z j i k u l t u r y . 12 A b y gra uzyskała lekkość ( „ s t a ł a się s o b ą " ) , grający nie może przytłaczać jej s w ą napiętą k o n t r o l ą , lecz, 8 nie rozumie, za: W e i n s h e i m e r 1 7 8 , n. 3 8 ) . „ Z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " kształci się w procesie Bildung, �w k t ó r y m n a b y w a się t a k t u , u m i e j ę t n o ś c i t a k i e g o o b c o w a n i a w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c d o a n t r o p o l o g i i filozoficznej M a x a Schele- z p r z e d m i o t e m , by g o nie spłoszyć (przez p r o c e d u r y t e m a t y z u j ą - ra, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t a Plessnera (Plessner 1 9 8 8 , por. też ce, o b i e k t y w i z a c j e ) , „by nie pogwałcić Gadamer 1 9 7 5 , przyp. 7 4 d o s. 4 0 2 ) , rozróżnia d w i e sfery: ś w i a t intymności osoby" (Ga- damer 1 9 7 5 , 1 7 ) . P r a w d z i w ą r o z m o w ę , opartą na w z a j e m n e j ( W e / f ) i ś r o d o w i s k o (Umwelt). przynależności, o t w a r t o ś c i i p a r t n e r s t w i e niszczy p o l e m i c z n o ś ć , d o w i s k o , ale t y l k o c z ł o w i e k ma ś w i a t . Co t o znaczy „ m i e ć a g r e s y w n o ś ć , p o d e j r z l i w o ś ć , n i e u m i e j ę t n o ś ć s ł u c h a n i a . Nie sta­ ś w i a t " , pyta dalej Gadamer. Oznacza t o „być nie się nią e g z a m i n , przesłuchanie, ani s t e r e o t y p o w e wobec badanie Wszystkie stworzenia mają śro­ 1 7 tego, co z niego pochodzi, na tyle wolnym by móc przedstawiać sobie go lekarskie. Nie będą nią p u b l i c z n e d y s p u t y , ani p o p i s y s o f i s t ó w , takim, jakim jest". ( 4 0 2 ) . C z ł o w i e k a , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, o d w o ł u j ą c y c h się d o c i e m n e j s t r o n y retoryki. A u t e n t y c z n o ś ć c e c h u j e w o l n o ś ć o d ś r o d o w i s k a (Umweltfreiheit). r o z m o w y przejawia się w t y m , iż żaden z r o z m ó w c ó w nie stara się c z ł o w i e k zawdzięcza j ę z y k o w i , i wyraża ją w j ę z y k u . Jej s y m ­ przebiegle w p ł y n ą ć na jej b i e g , że t o c z y się o n a s w o b o d n i e p o d b o l i c z n y m w y r a z e m jest z d o l n o ś ć n a d a w a n i a rzeczom i m i o n , Tą w o l n o ś ć kierunkiem p r z e d m i o t u , ku k t ó r e m u zwracają się obaj r o z m ó w c y którą o b d a r z o n o b i b l i j n e g o A d a m a (tamże, 3 3 0 ) . P r a w d z i w a r o z m o w a o d m i e n i a s w y c h języka j a k o źródła c z ł o w i e c z e ń s t w a Gadamer w ł ą c z a też w ł a s n ą , uczest­ n i k ó w , jest t w ó r c z a także w t y m z n a c z e n i u , iż p r o w a d z i „narodzin i wzrostu interpretującego, czegoś, czego ani do tekstu, do p o z y t y w n ą interpretację m i t u o w i e ż y Babel. W i d z i w n i m nie karę ani do i zubożenie, a wzbogacenie ludzkiego świata, w którym człowiek (Wein- uzyskuje w o l n o ś ć n a z y w a n i a j e d n e j rzeczy na w i e l e s p o s o b ó w . nie można zredukować ani do ich prostej sumy" ( t a m ż e ) . W tę koncepcję sheimer, 2 5 1 ) . J e d n a k m i m o iż r o z m o w a rodzi się z m o t y w a c j i Nie w s z y s t k i e te określenia są d o k ł a d n e , ale wszystkie s t o s o w ­ praktycznej ( h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a g ł o s i p r y m a t r o z u m u ne. praktycznego nad t e o r e t y c z n y m , j e d n a k praktyka, a n a w e t p r a g ­ w j ę z y k u w ł a s n y m , jak i w języku o b c y m . Całkiem bezinteresow­ 18 C z ł o w i e k może u ż y w a ć r ó ż n y c h określeń rzeczy z a r ó w n o matyka nie oznacza przecież u t y l i t a r y z m u ) , b y n a j m n i e j nie musi nie może się nauczyć z u p e ł n i e o b c e g o języka. Gadamer sądzi, że się kończyć j e d n o z n a c z n y m z l i k w i d o w a n i e m k w e s t i i , która ją ta w o l n o ś ć w w y w o ł a ł a , „ z n i s z c z e n i e m jej przez o b j a ś n i e n i e " n a z y w a n y m tak zresztą, jak m ó w i „tylko (wegzuerklaren). n a z y w a n i u nie w y s t ę p u j e w języku per zwierząt, eqiuvocationem" Przeciwnie, k w e s t i a ta staje się jeszcze wyraźniejsza, jeszcze ( 4 0 3 ) . Zwierzęta m o g ą się n a w z a j e m p o r o z u m i e w a ć , ale t y l k o mniej o c z y w i s t a , p o n i e w a ż s p r o b l e m a t y z o w a n a , przez c o zbliża c z ł o w i e k m ó w i , r o z m a w i a , a j e g o m o w a ma strukturę dialektycz­ się d o s w e g o p r a w d z i w e g o f i n a ł u , k t ó r y m jest p r z y s w o j e n i e (a ną, strukturę pytania i o d p o w i e d z i . J a k z a u w a ż y ł już Arystoteles, nie, jak sądzą utylitaryści, l i k w i d a c j a p r o b l e m u ) . W r o z m o w i e nie język zwierząt ma na celu w y w o ł a n i e s z t y w n o chodzi też o t o , by j e d e n z r o z m ó w c ó w n a k ł o n i ł d r u g i e g o d o reakcji, nie ma w n i m m o ż l i w o ś c i p o r o z u m i e w a n i a się c o d o określonych przejścia na s w ą stronę. P o d o b n e zajście, c h o ć d o p u s z c z a l n e , nie o k r e ś l o n y c h s t a n ó w r z e c z o w y c h , „obiektywnych jest normą, lecz sytuacją graniczną. U z n a n i e jej za regularność rych składa wypaczałoby p o n i e w a ż język w y p o s a ż a g o w dystans, k o n i e c z n y d o j e g o istotę r o z m o w y , polegającej na porozumieniu, sytuacji, z któ­ 19 się świat" ( t a m ż e ) . Tak w i ę c c z ł o w i e k ma świat, w y p r a c o w a n i u w s p ó l n e g o języka c o d o rzeczy, o którą c h o d z i urządzenia, d o z b u d o w a n i a k u l t u r y . T o dzięki j ę z y k o w i , a ściślej obu r o z m ó w c o m , na s t o p i e n i u h o r y z o n t ó w . W ż a d n y m razie dzięki j ę z y k o w o ś c i rozumienia, ścisłemu p o w i ą z a n i u języka i p o ­ rozmowa nie może polegać na m a n i p u l a c j i , p o d s t ę p i e i czerpaniu znania, p o w s t a j e system k u l t u r o w y c h o d p o w i e d n i k ó w korzyści, które płyną z d o m i n o w a n i a . Pod szczególną o c h r o n ą „ n a t u r a a k u l t u r o w a n a " , p r z y s w o j o n a , zawierająca w s z y s t k o , c o w r o z m o w i e musi się znaleźć tekst — r o z m ó w c a c z ł o w i e k o w i potrzebne d o życia. Dzięki j ę z y k o w i c z ł o w i e k prze­ bezbronny w o b e c w m ó w i e n i a . Tekst pisany, Platoński „ n a j g o r s z y r o z m ó w ­ c a " , jest jak milczący partner, który m ó w i t y l k o przez tłumacza kształca s w o j e środowisko w natury, świat. Wszelkie rozumienie, t w i e r d z i Gadamer, ma strukturę założe­ — pisze W e i n s h e i m e r ( 2 2 0 ) . J e d y n ą j e g o o b r o n ą może być n i o w ą , u w a r u n k o w a n ą przez o d d z i a ł y w a n i e d z i e j ó w . Ta struktura milczenie. P o s t a w i o n y w horyzoncie pytań f a ł s z y w y c h , tekst p o daje o sobie znać w j ę z y k u , k t ó r e g o u ż y w a m y . Język o d z w i e r ­ prostu m i l k n i e , przestaje o d p o w i a d a ć , s t a w i a opór. N a d u ż y c i e ciedla nasze przesądy, jest w i e r n y m „ z w i e r c i a d ł e m b y t u " . Z w i ą ­ interpretacyjne, n i e p o h a m o w a n y s u b i e k t y w i z m , o k t ó r y m w s p o ­ zek, jaki w i ą ż e c z ł o w i e k a z j ę z y k i e m , p r z y p o m i n a j e g o związek minał c y t o w a n y wcześniej A w i e r i n c e w , jest w t a k i m s a m y m z dziejami: t o c z ł o w i e k d o n i c h należy nie zaś one d o c z ł o w i e k a . s t o p n i u m o n o l o g i e m , jak m e t o d y c z n e w y w o d y o b i e k t y w i s t ó w . P o d o b n i e jak nikt nie w y b i e r a sobie historii, tak też nikt nie W obu wypadkach chodzi tu o nieumiejętność słuchania, o naru­ w y b i e r a sobie języka ojczystego. Oba fakty są zastane i deter­ szenie przynależności (Zugehórichkeit), m i n u j ą naszą teraźniejszość. M o ż n a porzucić s w ó j język, ale nie która jest e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m (i przejawem) d i a l o g u . 8. J ę z y k . „Nie można ma takiej by udostępnić czeniu Prawdy słuchaniu"— i metody można uciec przed pamięcią, którą o n s t a n o w i . Dalej, p o d o b n i e rzeczy, której dzięki językowi nie m ó w i Gadamer w z a k o ń ­ (1972, 438). Wymaga to od nas jak sens zdarzeń h i s t o r y c z n y c h w y k r a c z a poza intencje uczest­ n i c z ą c y c h w n i c h l u d z i , tak samo sens w y p o w i e d z i a n y c h przez c z ł o w i e k a s ł ó w w y k r a c z a poza j e g o mens auctoris (mówiliśmy zreferowania j e g o p o g l ą d ó w na język, c o znacznie przekracza 0 t y m przy okazji G a d a m e r o w s k i e j krytyki Schleiermachera). Tak m o ż l i w o ś c i tego w p r o w a d z e n i a . P o w i e m y zatem t y l k o o kilku s a m o , jak ludzka w i e d z a przekracza s a m o w i e d z ę ( H e i d e g g e r ) , tak w y b r a n y c h zagadnieniach. Najważniejszą i „ n a j o d w a ż n i e j s z ą " też działanie s ł o w a przekracza j e g o p o j m o w a n i e . tezą Gadamera jest odrzucenie z n a k o w y c h , instrumentalnych jest w stanie ograniczyć w y p o w i a d a n e g o przez siebie znaczenia, teorii języka, r o z p o w s z e c h n i o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e , w d o b i e s e m i o ­ b o w i e m każde w y p o w i e d z i a n e s ł o w o w p e w i e n s p o s ó b a u t o - tyki i s t r u k t u r a l i z m ó w . W t y m n o m i z u j e się w o b e c u z n a w a n i u języka za żywioł n i e g o , trafiając w 20 M ó w i ą c y nie kontekst, w którym przekraczający ludzką s k o ń c z o n o ś ć , Gadamer s p o t y k a się ze n a d a w c a nie może już nad n i m w o g ó l e z a p a n o w a ć . Tę cechę strukturalistami ( „ j ę z y k m ó w i n a m i " ) , j e d n a k ta z g o d n o ś ć w y ­ języka Gadamer n a z y w a o k a z j o n a l n o ś c i ą i d o d a j e , że o w a okaz- pływa z zupełnie i n n y c h przesłanek. W o d r ó ż n i e n i u o d s t r u k - j o n a l n o ś ć jest związana z f a k t e m , iż każde s ł o w o łączy się 15 turalistów, opierających się na f o r m a l i s t y c z n y m de Saussurze , z całością języka, który s t a n o w i singulare źródłem p o g l ą d ó w filozofa z Heidelberu jest lości: koncepcja języka j a k o domu bycia. heideggerowska T o język p r o w a d z i r o z m o w ę z człowiekiem: „Język mówi. powie." słowo 1 objawia Człowiek mówi tylko wtedy, gdy język mu od­ (Heidegger 1 9 7 1 , 1 4 9 — 1 5 5 ) . „Język nie jest ludzką własnością, wo". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 1 ) . „Jak człowiek człowiekiem?" „Każde mógłby ale konstytuuje człowieczeńst­ każde słowo jonalność ludzkiej moc, która go przenika i czyni (Heidegger 1959, 1 5 6 ) . Obaj hermeneuci t w i e r d z ą , że t o w ł a ś n i e j ę z y k o w i (a nie czystej ś w i a d o m o ś c i ) c z ł o w i e k zawdzięcza s w ą u p r z y w i l e j o w a ­ 16 Z a c z n i j m y o d t e g o , że Gadamer, która przynosi mowy do którego wyrazem Jako wyzwanie. Okaz- niedoskonałością żywej wirtualności mowy, znaczenia, nie mogą zarazem Cala ludzka mowa jest w tym wyjaśnione należy rezultat niewypowiedziane, rzuca nie jest przejściową że jest w niej nagromadzona nia, które ma zostać 415—416). zarazem do gry całość w całości go wypowiedzieć. skończona, języka, jedność w w i e ­ który je ożywia. zatem ze sobą i któremu ale logicznym wprowadza z całością światopoglądu, na które odpowiada jej ekspresji, wynaleźć ną pozycję w ś r ó d s t w o r z e ń . chwili, rezonuje całość tantum, nieskończoność i wyłożone." sensie znacze­ (Gadamer 1 9 7 5 , �P o d o b n i e jak nikt nie może t w i e r d z i ć , że j e g o naród należy d o ujęcie j ę z y k o w e („język jest słowem, niego, albo że historia jest j e g o w ł a s n o ś c i ą , tak s a m o żaden się w nieskończoności pojedynczy c z ł o w i e k nie może t e g o p o w i e d z i e ć o j ę z y k u . T o m y by wypowiedać należymy d o niego, i c z y n i m y t o uczestnicząc w n i m . Gadamer dążenie d o bycia n a z w a n y m . silnie podkreśla ó w p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter języka: nuje jesteśmy (Sprache tymi, którzy und mówią, Verstehen, żaden z nas, a jednak „My wszyscy" byt rozmowy, którego i dać się wypowiedzieć", 25 wirtualność nieskończonej otwiera wolności tego, Gadamer 1 9 7 5 , 4 9 6 ) , W swej definicji Gadamer z r ó w ­ i język, byt staje się samoodsłaniającą się mową (sichdarstellt). Gadamer 1 9 7 7 , 1 0 6 ) . Uznanie t e g o J e d n y m z z a r z u t ó w p o d adresem Gadamerowskiej koncepcji faktu p r o w a d z i d o przybrania w o b e c języka p o s t y w y przynależ­ języka ( w dużej mierze w y n i k a j ą c y m z n i e p o r o z u m i e n i a ) , b y w a ności (Zugehörichkeit), czasem teza o zasadniczej „ n i e w y s ł a w i a l n o ś c i " rzeczywistości, p o s t a w y , która czyni zadość s p o s o b o w i , w jaki c z ł o w i e k jest z m o w ą związany. Z r o z u m i e n i e o b c e g o tekstu 0 przepaści p o m i ę d z y s ł o w e m i b y t e m . Filozof o d p o w i a d a na nią jest m o ż l i w e d l a t e g o , że ó w tekst należy d o języka, d o k t ó r e g o w d o d a t k u d o Prawdy możemy należeć także i my. Gadamer nie sugeruje t u b y n a j m n i e j , z u m i e n i e i a d e k t w a t n e w y r a ż e n i e " są t o przypadki graniczne, d o że przynależność d o k o n u j e się t y l k o w obrębie i metody ( 1 9 7 5 ) , że „ c a ł k o w i t e z r o ­ konkretnego k t ó r y c h cały czas dążymy, z rzadka t y l k o je osiągając ( 4 9 3 ) . Nie języka n a r o d o w e g o . M ó w i ą c o j ę z y k u , ma na myśli nie tyle znaczy t o j e d n a k , by należało zaniechać w y s i ł k ó w i pogrążyć się k o n k r e t n y język etniczny, ile język w sensie o g ó l n y m ( m e t a f i z y c z ­ w m i l c z e n i u . Gadamer jest przekonany o uniwersalności języka n y m ? ) , a także samą „ j ę z y k o w o ś ć " , t o znaczy i mediatyzujący charakter języka w ogóle" „założeniowy (Bronk, 288), umoż­ liwiający i t w o r z ą c y rozumienie. 1 m o ż l i w o ś c i rozumienia, która otwiera się dzięki n i e m u : my wszystko wyrażać słowami się co do wszystkiego". i możemy próbować „Może­ porozumieć ( 4 9 3 ) F i l o z o f o w i e różnią się bardzo Gadamer t w i e r d z i , że u p o d s t a w teorii p o j m u j ą c y c h język j a k o w p o g l ą d a c h na tę k w e s t i ę , a za ich kontrowersją kryją się d w a znak, leży t o samo fałszywe założenie, na k t ó r y m jest u f u n d o w a n a o d m i e n n e s p o s o b y rozumienia i korzystania z języka. Pierwszy k r y t y k o w a n a przez n i e g o m e t o d a n a u k o w a " : założenie o n i e ­ z n i c h dąży d o uściślenia g o , „neutralizacji skończoności c z ł o w i e k a , a n t r o p o c e n t r y z m , n a i w n e p r z e ś w i a d ­ aktywności" * czenie o t y m , iż ś w i a t jest narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i . analityczną i h e r m e n e u t y k ę , 1 9 8 8 , 2 8 9 ) , podczas g d y d r u g i dąży Tymczasem tak samo jak Lebenswelt, d o m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a tej j e g o m o c y . ś w i a t życia, w y ł o n i ł z siebie 2 jego poznawczej (jak pisze A n d r z e j Bronk, p o r ó w n u j ą c filozofię Immanentna 27 ś w i a t n a u k i , tak samo ż y w y język w y ł o n i ł z siebie n a u k o w e m e t a f o r y c z n o ś ć j ę z y k a , c i ą g ł y ruch znaczeń, który się w n i m języki sztuczne, dążące d o j e d n o z n a c z n o ś c i . P o d o b n o już o d o d b y w a , nie jest przez h e r m e n e u t y k ę r o z p o z n a w a n y j a k o o g r a n i ­ 21 c z a s ó w t w i e r d z e n i a K. Goedla w i a d o m o , że ż a d n e g o zdania czenie ( p o d o b n i e jak czas), lecz źródło p o z n a w c z y c h m o ż l i w o ­ o j e d n o z n a c z n y m sensie nie można s f o r m u ł o w a ć bez o d w o ł y w a ­ ści: „musimy nia się d o języka p o t o c z n e g o , k t ó r e g o sens nie jest już j e d n o ­ które uznać, przenośne że przesąd użycie słowa obcy duchowi sprowadza języka tę do użycia teorię, niewłaś­ znaczny. Potoczne w y o b r a ż e n i a o ś w i e c i e i j ę z y k u nauki cał­ ciwego" k o w i c i e ignorują ten fakt. Z a p o m n i e n i e o języku w s p o m n i a n y m i f i l o z o f i a m i można p o d s u m o w a ć a n e g d o t y c z n y m senheit), (Sprachverges­ będącym p r a w d z i w y m podmiotem ludzkiego świata, jest o d p o w i e d n i k i e m z a p o m n i e n i a o bycie (Seinvergessenheit), (Gadamer 1 9 7 5 , 3 9 1 ) . Tę zasadniczą różnicę p o m i ę d z y zestawieniem wypowiedzi Ludwika które Heidegger rozpoznał w dziejach n o w o ż y t n e j myśli e u r o ­ „O pejskiej (Gadamer 1 9 7 2 , 3 8 3 , 4 1 0 ) . A k c e p t u j ą c tezę Husserla logico-philosophicus, §7) o p i e r w o t n o ś c i Lebenswelt, „Albowiem co ludzkie, Gadamer (za H e i d e g g e r e m ) w y k a ­ zał, że istnieje instancja przekraczająca ś w i a d o m o ś ć i n t e n c j o n a l ­ Wittgensteina i Han- s a - G e o r g a Gadamera: czym dzieć". nie można mówić wszystko, o tym trzeba milczeć". powinniśmy (Tractatus dać sobie powie­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 5 6 ) ną, d o t ą d uważaną przez f e n o m e n o l o g ó w za a b s o l u t n y p u n k t Język istotnie w y z n a c z a zasięg l u d z k i e g o ś w i a t a , ale p o n i e ­ oparcia. Sugeruje, że język przekracza ś w i a d o m o ś ć , że jest o n w a ż c z ł o w i e k , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, jest w o l n y w s w o i m warunkiem świadomości wszelkich przedmiotów, warunkiem m ó w i e n i u , także przy p o m o c y języka m o ż e się z j ę z y k o w e g o wszelkiego u p r z e d m i o t o w i e n i a i w a r u n k i e m p r a w d y . Sam język w i ę z i e n i a w y z w o l i ć . W h e r m e n e u t y c z n e j w i z j i języka nie istnieje nie może być n i g d y n a p r a w d ę n i c z y i m p r z e d m i o t e m , nie można s z t y w n e p o w i ą z a n i e rzeczy i jej n a z w y . J ę z y k o d z w i e r c i e d l a byt, g o skutecznie u p r z e d m i o t o w i ć , p o n i e w a ż o b e j m u j e o n „wszyst­ ale p o n i e w a ż ś w i a t nie jest g o t o w y , także i język nie m o ż e być (Gadamer 1 9 7 5 , s y s t e m e m z a m k n i ę t y m . T y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą ko, co kiedykolwiek może się stać przedmiotem" 3 6 5 ) , a n a w e t t o , czego u p r z e d m i o t o w i ć nie można. T y l k o dzięki być w p r o w a d z a n e j ę z y k o w i rzeczy m o g ą zacząć znaczyć, w y o d r ę b n i ć się z tła, dać d w u z n a c z n o ś ć ( G a d a m e r 1 9 7 9 b , 1 0 4 ) . W s p o m i n a l i ś m y o tezie, o sobie znać i zostać zrozumiane. Ze w z g l ę d u na naturę języka, którą Gadamer zawdzięcza M i k o ł a j o w i z Kuzy, iż j e d n ą i tę samą i porządkowane w sposób wykluczający który, aby o d s ł o n i ć zawsze musi coś zakryć, rzeczy u j a w n i a j ą się rzecz można n a z w a ć na w i e l e r o z m a i t y c h s p o s o b ó w , z a r ó w n o w n i m t y l k o w p e w n y m aspekcie, jako coś. Tę związaną z językiem w o b r ę b i e j e d n e g o języka, jak i w j ę z y k a c h o b c y c h , i wszystkie te a s p e k t o w o ś ć poznania Gadamer n a z y w a Als-Struktur. Ujawnia się w niej d z i e j o w y w y m i a r p r a w d y , której c z ł o w i e k , nie m o g ą c y n a z w y będą s t o s o w a n e , c h o c i a ż nie zawsze d o k ł a d n e . język, pomimo różnic pomiędzy językami, może „Każdy wypowiedzieć o d e r w a ć się o d s w e g o historycznego u w a r u n k o w a n i a , n i g d y nie wszystko, może poznać ani „ w c a ł o ś c i " , ani „ o s t a t e c z n i e " . w y r w a n i e się z w i ę z i e n i a języka w i ą ż e się z j e g o s k i e r o w a n i e m ku Husserlowskie badania nad Lebenswelt Gadamer zastępuje badaniami nad ś w i a t e m u k o n s t y t u o w a n y m j ę z y k o w o verfasst). „Pierwotny cześnie pierwotnie cie"— ludzki językowy charakter języka charakter ludzkiego (sprachrówno­ granicami o których pisze ( 4 0 1 ) . Poznać t o „ u j ą ć j ę z y k o w o " . Nie oznacza t o 2 2 bynajmniej zawsze e f e k t y w n e j w e r b a l i z a c j i , ujęcia w s ł o w a , ale dążenie d o niej, o t w a r t o ś ć na ujęcie j ę z y k o w e . Językowość Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 6 3 ) . Nadzieja na rzeczywistości (Sachlichkeit), z nas ma odmienny bycia-w-świ- oznacza co zechce"—pisze jako z f a k t e m , iż „jakkolwiek język, możemy narodowości, mówimy, coś wspólnego". rozumieć narodów przedstawiają się nawzajem i czasów. A zatem się nam gdy o nich każdy ponad rzeczy, mówimy, (Gadamer 1 9 7 9 b , 4 5 ) Te „ r z e c z y " , s t a n o w i ą c e t e m a t t e k s t ó w i r o z m ó w p o m i ę d z y tekstami i c z y t e l n i k a m i , nie są j e d n a k n i g d y d o s t ę p n e w postaci 28 zaczyna p o k r y w a ć się z zakresem p o z n a w a l n o ś c i , tak jak język „ c z y s t e j " , p o z a j ę z y k o w e j . W y s t ę p u j ą j a k o reprezentacje, w p o ­ z zakresem świata z j e d n e j strony, i l u d z k i e g o r o z u m u staci dzieł i r o z u m i e n i a ich przez o d b i o r c ó w . Reprezentacja zaś (Vernuft) z drugiej. W ten s p o s ó b p o j a w i a się najszersza z G a d a m e r o w s k i c h należy d o b y t u rzeczy r e p r e z e n t o w a n e j — ta p o d s t a w o w a G a d a - 23 m e r o w s k a teza p o z w a l a zażegnać n i e b e z p i e c z e ń s t w o d y s p r o p o r ­ definicji języka: „Sein, des verstanden werden kann, ist Sprache (Gadamer 1 9 7 2 , 4 5 0 ) , jest n i m w s z y s t k o , c o k o l w i e k może zostać cji, której d o ś w i a d c z a j ą k o n c e p c j e p o s ł u g u j ą c e się platońską zrozumiane. Gadamer b y n a j m n i e j nie stwierdza t u u n i w e r s a l n e j teorią mimesis, p o z n a w a l n o ś c i b y t u , ale raczej deklaruje hermeneutyczną dąż­ P l a t o n o w i Gadamer t w i e r d z i , że Praobraz u d o s t ę p n i a się n a m 24 pojętej j a k o słabnące emanacje a r c h e t y p u . W b r e w ność d o poznania w s z y s t k i e g o , c o jest t y l k o m o ż l i w e . Język, t y l k o w s w y m obrazie, d o c h o d z i d o g ł o s u t y l k o dzięki s w e j o k t ó r y m się t u m ó w i , niekoniecznie oznacza rezerwuar g o t o w y c h reprezentacji. e l e m e n t ó w ( „ c a ł o ś ć złożoną ze s ł ó w , z d a ń , pojęć, punktów w i d z e n i a i o p i n i i " ) , ale raczej w s p o m n i a n ą o t w a r t o ś ć b y t u na 10 J a k i e praktyczne k o n s e k w e n c j e ma ta teza dla myślenia o z w i ą z k u języka i rzeczywistości? W p o s t h u m b o l t o w s k i e j t r ą d y - �cji r e l a t y w i z m u j ę z y k o w e g o 2 9 i poza nią zdarzało się, że p o r ó w ­ iż język nieskończenie przekracza każde użycie, d o k t ó r e g o się g o n y w a n o ze sobą j ę z y k o w y obraz rzeczy i rzecz samą, na przykład przypisze i każdą treść d o której się g o o d n o s i , j ę z y k o w y obraz świata E s k i m o s ó w czy A r a b ó w ( s ł y n n y c h k i l ­ w n i o s k o w a ł o f o r m a l n e j istocie j ę z y k a . kadziesiąt określeń śniegu u E s k i m o s ó w czy Księżyca u arabskich p o d s t a w o w e j metaforyczności w y p ł y w a wniosek całkowicie o d ­ koczowników) m i e n n y : „Świadomości, z rzekomym ś w i a t e m - w - s o b i e ( t o jest śnie- 31 Humboldt Dla Gadamera z f a k t u tej która jest zawsze świadomością czegoś g i e m - w - s o b i e i takimż s a m y m księżycem z e u r o p e j s k i c h w y o b ­ [jakiegoś p r z e d m i o t u , t j . ś w i a d o m o ś c i ą i n t e n c j o n a l n ą ] , nie rażeń o „ n a t u r z e " ) . na utożsamiać Gadamer t w i e r d z i , że p o r ó w n a n i e takie jest niedopuszczalne w ł a ś n i e z p o w o d u radykalnej j ę z y k o w o ś c i poznania (jest t o w i ę c paradoksalna radykalizacja tezy H u m b o l d t a ) . M o ż n a ze sobą cokolwiek z językiem, może w ogóle cja/nie". który będąc horyzontem być przedmiotem, moż­ wszystkiego wyprzedza ją esen­ (Weisheimer 2 4 7 ) J ę z y k o w e d o ś w i a d c z e n i e ś w i a t a ma charakter absolutny, porównywać wyłącznie d w a j ę z y k o w e obrazy ś w i a t a , dwa obejmuje zarówno wszystko to, co można uczynić przedmiotem, f e n o m e n y , europejski, z j e d n y m księżycem, i p u s t y n n y , z k i l k u ­ jak i t o c z e g o u p r z e d m i o t o w i ć nie m o ż n a . W y n i k a z t e g o , że dziesięcioma. Nie istnieje żaden a b s o l u t n y punkt widzenia, o b i e k t y w i z a c j a , i j e d n a z jej o d m i a n jaką jest f o r m a l i z m l i n g w i s ­ pozwalający rozstrzygnąć, k t o w t y m sporze jest bliższy „ k s i ę ż y c a t y c z n y , o d d z i e l a j ą c y treść m o w y o d jej f o r m y , nie m o g ą być w s o b i e " lub takiegoż ś n i e g u . Z a r ó w n o w tej, jak i w innych kwestiach jesteśmy skazani na p o r o z u m i e n i e z l u d ź m i m y ś l ą c y m i u w a ż a n e za o d p o w i e d n i t r y b p o z n a w a n i a języka. „Słowo cza coś, czym inaczej. Hermeneutyka u m a c n i a ś w i a d o m o ś ć t e g o f a k t u , dla oddzielimy przeciętnego c z ł o w i e k a w c i ą ż t r u d n e g o d o z a a k c e p t o w a n i a (jest słowem. t o w jakiejś mierze k o n s e k w e n c j a „ p o s t a w y n a t u r a l n e j " turlische Einstellung], o której pisał Husserl) 3 0 [na- i kształci u m i e j ę t ­ nie jest, od ale jeżeli niego Język jego istnieje w poszukiwaniu znaczenie, tylko słowo w relacji". ozna­ istoty słowa, przestanie być (Gadamer 1975, 4 3 2 ) Palmer p o d s u m o w u j e ó w zakaz o b i e k t y w i z a c j i języka: czynić język p r z e d m i o t e m , narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i , t o „po­ ność k o n s t r u k t y w n e g o radzenia sobie z nią. Z g ó r y trzeba przyjąć, zwalać ten że r o z m ó w c a może mieć c z ę ś c i o w ą , a n a w e t c a ł k o w i t ą rację: sposób dochodzimy do Gadamerowskiego postulatu nieuprzed- .Jest to jedyny oczekiwać rodzaj uczciwości, od profesora którego uniwersytetu". można i należy (Gadamer 1 9 7 2 b , za: Bronk, 8 5 ) . Bojąc się uczynić t o założenie, sami sobie o d b i e r a m y ogonowi merdać psem" (Palmer 1 9 6 9 , 2 0 4 ) . W m i o t o w i a j ą c e g o badania języka, k t ó r y jest najbardziej sobą w ó w ­ czas, „gdy występuje sam roztapia jako czysty actus excercitus się i zanika w przekazywaniu „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . Relatywizacja, dystans d o siebie, n i e ­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 7 6 ) . „Język zbędny, aby poznać i n n e g o , nie ma nic w s p ó l n e g o z r e l a t y w i z ­ jest narzędziem. Narzędzie jest bowiem—z opanować. mem. R o z m o w a z i n n y m nie musi polegać na w y r z e c z e n i u się użycie własnej p r a w d y ( o ile jesteśmy w niej n a p r a w d ę z a d o m o w i e n i ) , i odłożyć, może ją natomiast w z b o g a c i ć . Najważniejsza jest t u w i a r a w samą stoi naprzeciw m o ż l i w o ś ć p o r o z u m i e n i a . Wierząc w nie hermeneutyka p r o t e s ­ — po narzędzie tuje p r z e c i w k o relatywistycznej interpretacji samych Humboldtowskich można gdy już spełnia przez praktycznie p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i k o n t a k t u . Tezę H u m b o l d ­ poznajemy ta o różnicy p o m i ę d z y ś w i a t a m i j ę z y k o w y m i f i l o z o f z H e i d e l b e r g u mówić. nasz ludzi Nauka stara się połączyć ze w s p o m n i a n ą już tezą M i k o ł a j a z Kuzy ciem 0 jednej prawdzie, wyrażającej się poprzez w i e l o ś ć i znanego już narzędzia świata u k o n s t y t u o w a n y j ę z y k o w o , bynajmniej nie będąc przez (tamże, 5 0 ) . samego i świata naszej nie wiedzy o nas przez język, nas samych swojskiego to oswajanie takiego, jakim go się się z uży­ oznaczania mówienia świat, ucząc na zaznajamianiu w celu Nauka ręki się, poznajemy poznajemy nie polega do nigdy bezjęzykowym już raczej ogarnięci Wychowujemy czego wziąć Świadomość We wszelkiej i w końcu nam już świata. znawanie ó w język z d e t e r m i n o w a n y , ani przypisany do j e g o formy. język. możemy — w stanie jakby jesteśmy mówienia gotowego 1 myśli. W r e z u l t a c i e s t w i e r d z a , ż e k a ż d y l u d z k i ś w i a t j e s t Narzędzie nie istoty—czymś swe zadanie... porozumienia. własny kiedy powiedziane" w ogóle nie jest instrumentem, sięgając i o świadomości ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h , p o j ę t y c h na kształt o d o s o b n i o n y c h m o n a d , języków świata, **, to jest tego, co i po­ napotykamy" J a k p o w i a d a T o m a s z z A k w i n u , k t ó r e g o p o g l ą d y znacznie Nie ma „ r z e c z y " zastrzeżonych dla j e d n e g o o k r e ś l o n e g o języka, zaważyły dających się wyrazić t y l k o w g ó r n e j niemczyźnie czy ś r e d n i o ­ w w y p o w i e d z e n i u . Oznacza t o , iż „ i s t o t a " języka u j a w n i a się nie wiecznej japońszczyźnie. C a ł k o w i t a nieprzekładalność, p o d o b ­ w n a z w i e ( t w o r z e n i e pojęć w e d ł u g a r y s t o t e l e s o w s k i e g o s c h e ­ nie jak przekład d o s k o n a ł y i a b s o l u t n e p o r o z u m i e n i e , są s y t u a c ­ m a t u abstrakcji, jak sądziła tradycja a r y s t o t e l e s o w s k a ) , ani na na k o n c e p c j i Gadamera, s ł o w o urzeczywistnia się jami g r a n i c z n y m i . W przekładzie nie przenosi się s ł ó w , ale ich p o z i o m i e zdania (jak sądziła tradycja s t o i c k a ) , ale w r o z m o w i e , znaczenie, znaczenia zaś żadne s ł o w a w y c z e r p a ć nie m o g ą . w dyskursie, w d i a l o g u , w k t ó r y m m ó w i nie t y l k o c z ł o w i e k , ale Wszystkie języki w naturalny s p o s ó b przenikają się i o t w i e r a j ą , tak i same rzeczy. T w o r z e n i e pojęć nie o d b y w a się, z d a n i e m G a d a m e ­ samo jak o t w i e r a się i poszerza h o r y z o n t c z ł o w i e k a , uczącego się ra w aktach z r e f l e k t o w a n y c h , rządzących się zasadami l o g i k i , ale o b c e g o języka. Szczególną sytuacją jest s p o t k a n i e się d w ó c h zasadą m e t a f o r y j ę z y k ó w w d o b r y m literackim przekładzie. Nie następuje w ó w ­ s ł o w a nie p o w s t a j e w s k u t e k p l a n o w e g o p o s t ę p o w a n i a p o d m i o t u ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 3 8 9 n n ) . Przenośne użycie czas w y m i e s z a n i e się czystych f o r m l i n g w i s t y c z n y c h (jakiś Pid- ( n p . p o s t ę p o w a n i a za a r y s t o t e l e s o w s k i m s c h e m a t e m a b s t r a k c j i ) , gin-English); ale w s k u t e k n o w e g o d o ś w i a d c z e n i a . T w o r z e n i e pojęć nie zawsze ale e f e k t y w n e połączenie ś w i a t ó w , stopienie h o r y z o n t ó w : prawdziwe i d i o l e k t o w i j e d n e g o języka wychodzi naprzeciw idiolekt d r u g i e g o , zaś o b i e te f o r m y w s p ó l n i e kierują liczących się z p o r z ą d k i e m b y t o w y m , 3 3 jest o d z w i e r c i e d l e n i e m t e g o d o ś w i a d c z e n i a i zarazem w n i m uczestniczy. H e r m e n e u t y k a się ku jednej i tej samej treści, k u w s p ó l n e j „ r z e c z y " . Gadamer p o j m u j e język g ł ó w n i e w o w y m aspekcie w y d a r z e n i a , s t a w a n i a radykalnie p r z e c i w s t a w i a się c h a r a k t e r y s t y c z n e m u się b y t u (Seinsvorgang). dla nurtu D o b i e r a n i e s ł ó w w interpretacji nie h u m b o l d t o w s k i e g o w y n o s z e n i u f o r m y p o n a d treść. Język nie odzwierciedla wcześniejszych przedjęzykowych żyje w ł a s n y m życiem niezależnym o d ś w i a t a , k t ó r y d o c h o d z i lecz w s p ó ł t w o r z y r o z u m i e n i e . w nim do głosu. reprezentowanej. .Jeśli każdy język reprezntuje nie dlatego, filolodzy), i przekazuje". że jest określony określonym ale ze względu pogląd typem na świat, czyni języka (jak na to, co się w tym języku tylko świat jest światem także język językiem przedstawia" 9. „ M e t o d a " i „ p r a w d a " . Z f a k t u , iż rzeczywistą naturą to języka jest zdarzenie, o b j a w i a j ą c e się w akcie m ó w i e n i a , w roz­ mówi mowie, wynika konieczność nietematycznego do niego pode­ jścia. P o d o b n i e jak n o r m y n a u k p r z y r o d n i c z y c h nie s t a n o w i ą i metodzie: o tyle, o ile staje się w języku, tylko w takiej mierze, doświadczeń, Reprezentacja należy d o rzeczy to (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 0 ) I dalej j e d n o z najważniejszych zdań w Prawdzie „Nie widzą 34 n o r m y o b i e k t y w n o ś c i dla ś w i a t a życia c o d z i e n n e g o , tak samo ale w jakiej świat się w nim (tamże, 4 0 1 ) . Z a d a n i e m ś w i a d o m o ś c i hermeneutycznej jest o b i e k t y w i z u j ą c e , t e m a t y z u j ą c e p o d e j ś c i e t y c h n a u k nie przystaje d o badania egzystencjalnej sfery, która p o n i e k ą d je w y p r z e d z a . Takie d z i e d z i n y jak bycie, język i dzieje nie p o d d a j ą się t e m a t y z a - utrzymywać cji; jej p r ó b y niszczą w n i c h p r z y s ł u g u j ą c y i m d z i e j o w y , „ k u l t u r o ­ stały p r z e p ł y w p o m i ę d z y ś w i a t e m , językiem i c z ł o w i e k i e m . W o b ­ w y " w y m i a r . Gadamer t w i e r d z i , że takie w r a ż l i w e na o b i e k t y w i z a ­ rębie ż y w e j m o w y , która respektuje ó w m e t a f o r y c z n y , zdarzenio- cję zjawiska istnieją szczególnie w j ę z y k u : „przekleństwa w y charakter języka. Droga ta jest w o b i e s t r o n y o t w a r t a . Z f a k t u , błogosławieństwa, zwiastowanie zbawienia z jakiejś czy tradycji II �religijnej, a także rozkaz czy skarga" (Gadamer 1 9 7 9 b , 1 1 3 ) czeń d o p r a w d y , p o z o s t a w i a o n c z ł o w i e k a na p a s t w ę irracjonaliz­ — wszystkie o n e giną przy p r ó b a c h t e m a t y z o w a n i a . B r o n k pisze, m u , czy lepiej: a n t y i n t e l e k t u a l i z m u , k t ó r y w postaci „ f a ł s z y w e j iż pomiędzy p o z n a n i e m p r z e d m i o t o w y m i n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą - ś w i a d o m o ś c i " , r o z m a i t y c h namiastek z a d o m o w i e n i a (superalie- c y m istnieje z u p e ł n y przedział: „Akt czający pewnej tycznie actus rzeczywistości i w sposób signatus poznane świadomości, in actu excercito, niezreflektowany, bez istotnego doświad­ n a c j a ) , coraz m o c n i e j daje o s o b i e znać w e nietema- świecie. nie da się przekształcić zubożenia in actu excercito". a więc i zakrycia tego, co współczesnym in B r o n k z a u w a ż a , że w z a p o w i a d a n e j już o d s a m e g o t y t u ł u już krytyce „ m e t o d y " , G a d a m e r o w i nie tyle c h o d z i o jakąś k o n k r e t n ą (Bronk 1 9 8 8 , 1 8 6 ) . Nieprzedmioto- w y język f i l o z o f i i , poezji, eseistyki przyczynia się d o poznania m e t o d ę n a u k o w ą , ile o „zawężenie metodycznego, metody pojęcia naukowej poznania do do metody poznania przyrodoznawst­ w nie mniejszym s t o p n i u niż p r z e d m i o t w y , a może dotrzeć d o wa, teorii t y c h r e j o n ó w , d o k t ó r y c h t a m t e n z reguły nie przenika. W a r t o t u dą" ( B r o n k 6 6 ) . W y s t ę p u j e p r z e c i w nauce na u s ł u g a c h t e c h n i k i , z a c y t o w a ć r ó w n i e ż o p i n i ę Jeana G r o n d i n a ( 1 9 8 2 , V I I ) , że p o d takiej, jaką w s w y c h pracach k r y t y k o w a ł Heidegger, i sądzi, że naukowej do konstruującego manipulowania przyro­ pojęciem t y t u ł o w e j g a d a m e r o w s k i e j „ m e t o d y " kryje się sugestia p r a w d z i w y m k r y t e r i u m o d r ó ż n i a j ą c y m nauki h u m a n i s t y c z n e o d nauk p r z y r o d n i c z y c h , p o s ł u g u j ą c y c h się p o z n a n i e m u p r z e d m i o - p r z y r o d n i c z y c h jest ich s t o s u n e k d o ś w i a t a , n i e u ś w i a d a m i a n e t o w i a j ą c y m , badających p r a w d ę p o s z c z e g ó l n y c h b y t ó w cele p o z n a w c z e leżące u ich p o d s t a w ( G a d a m e r 1 9 7 5 , X V I I ) . Seiende). (das Natomiast „ p r a w d a " , w t e r m i n o l o g i i Heideggera „ p r a ­ w d a b y c i a " (das Sein), K r y t y k o w a n a przez Gadamera „ m e t o d a " w y w o d z i się z poczucia szczególnie w r a ż l i w y „ p r z e d m i o t " b a d a ­ życia w ś r ó d p r z e d m i o t ó w , d o k t ó r y c h się nie należy ( W e i n s ­ nia, przypadłaby w udziale h u m a n i s t y c e , z jej koncepcją d i a l o g o ­ heimer 1 9 8 6 , 4 ) ; p i e r w o t n i e p o w o ł a n a d o z w a l c z a n i a alienacji, wego, nieuprzedmiotowiającego poznawania świata. Grondin przez s w o j e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e p r o c e d u r y jeszcze bardziej ją sugeruje t y m s a m y m , iż „rozróżnienie u m a c n i a . Toteż pomiędzy (...) jest w gruncie rzeczy innym różnicy bytem i byciem, pomiędzy Heideggera" prawdą sformułowaniem dopiero i metodą ontologicznej co odkrytej przez (tamże). Różnicę tę można s f o r m u ł o w a ć następują­ humanistyka, po wykonaniu swej wstępnej m e t o d y c z n e j pracy ( w e t n o l o g i i jest nią zebranie materiału i j e g o w s t ę p n e p o d s u m o w a n i e , a w i ę c zakres t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j „etnografii"), powinna zadbać o przywrócenie zakłóconego co: o ile „ m e t o d z i e " c h o d z i o ustalenie s p o s o b u na rzecz ( p r a w d y porozumienia 0 rzeczy), „ p r a w d z i e " idzie o zrozumienie samej rzeczy i jej zwalczać alienacji u s u w a j ą c z obszaru badania t e g o , k t o jest p r a w d y . J u ż na s a m y m w s t ę p i e Prawdy pomiędzy światem i człowiekiem. Nie można Gadamer w y o b c o w a n y . D l a t e g o w ł a ś n i e nie u s u n i e jej p o z n a n i e u p r z e d ­ zastrzega się, iż nie przyszłoby m u n a w e t d o g ł o w y k w e s t i o n o w a ć m i o t o w i a j ą c e z j e g o ideałem o b i e k t y w i z m u , p o l e g a j ą c e g o na znaczenia m e t o d y w nauce. B y ł o b y t o nie t y l k o śmieszne, ale usunięciu podmiotu z jego własnego świata. i metody przede w s z y s t k i m daremne. M e t o d y c z n a praca była i będzie W Gadamerowskim stwierdzeniu osobliwości humanistyki p o d s t a w ą nauk, także h u m a n i s t y c z n y c h , które wszakże nie p o ­ kryje się coś i n n e g o , niż t o , c o zazwyczaj m a m y na myśli, w i n n y na niej poprzestawać, lecz a s p i r o w a ć d o myślenia krytycz­ zaliczając ją d o artes. Nie ma w t y m ż a d n e g o s a m o o g r a n i c z e n i a , nego, które bada w ł a s n e p o d s t a w y , podążając za k a n t o w s k i m ale raczej coś z p r o w o k a c j i : „Prawda, pytaniem, jak w o g ó l e m o ż l i w e jest r o z u m i e n i e (Gadamer 1 9 7 5 , jest spokrewniona X V I I I ) . Krytyka g a d a m e r o w s k a zwraca się nie tyle sobie przeciwko rościć z określoną pretencji którą postawą do bycia ogłasza wobec nam świata całą prawdą". nauka i nie może (Gadamer 1975, konkretnej metodzie n a u k o w e j , ile przeciw absolutyzacji p o d e ­ 4 0 7 ) T o , c o jest n a u k o w e w h u m a n i s t y c e , p o c h o d z i z i n n e g o jścia m e t o d y c z n e g o , czynieniu zeń j e d y n e j d r o g i d o źródła niż m e t o d o l o g i a n a u k i (tamże, 9 ) . „Chodzi prawdy, 1 p o m i j a n i u w s z y s t k i e g o , c o w y m y k a się u p r z e d m i o t o w i e n i u . doświadczenia prawdy, Tymczasem, jak pisze J a c e k Trznadel, kultura t y m się różni o d gii wszędzie p o l i t y k i , że musi być w niej dążność d o całej p r a w d y , „bo Dlatego każda kultura (Trznadel 1 9 9 0 , 6 7 ) . Nie zaszkodzi naukowej, też humanistyka gdziekolwiek o sferę kontro/i można ma wiele wspólnego je z znaleźć z doświadczeniem filozofii, historii. są takim rodzajem doświadczenia, w ciągu trzydziestu lat, które m i n ę ł y o d ukazania się Wahrheit rym und nauka w y k o n a ł a pełny o b r ó t , o d m o n o p o l u na p r a w d ę przechodząc d o a b s t r a h o w a n i a o d p r a w d y , wyrzeczenia daje w sposób o sobie właściwy znać prawda, dla naukowej której nie metodologii". (...). doświadczeniem, które leży poza nauką: One wszystkie odkrycie metodolo­ w s p o m n i e ć ( m ó w i o t y m J o e l Weinsheimer, 1 9 8 6 , 6 3 — 6 4 ) , iż Methode, choruje" inaczej która przekracza sztuki można i samej w któ­ uchwycić (Tamże, X I I ) 3 5 się Gadamer przystępuje d o p o s z u k i w a ń d o ś w i a d c z e n i a tej pra­ wszelkich d o niej roszczeń. Stało się tak nie d l a t e g o , iż p r a w d ę w d y w trzech k o l e j n y c h sferach: w estetyce, w dziejach i w j ę z y k u . o d k r y t o gdzieś poza nauką, ale d l a t e g o że okazało się, że same Krok p o k r o k u pokazuje jak nieskuteczne są w n i c h podejścia nauki przyrodnicze nie spełniają o w y c h ścisłych u p r z e d m i o t o w i a j ą c e . P r a w d a t y c h dziedzin m o ż e się u j a w n i ć w których miała p o j a w i a ć (tamże). „Rzeczywistość się zakładana to sprawa mistyki" warunków, przez nie prawda t y l k o przy zmianie klasycznej sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , g d y — pisał w latach zniknie a b s o l u t n y p u n k t w i d z e n i a ś w i a d o m o ś c i , i g d y , w ślad za siedemdziesiątych a n t r o p o l o g , j e d e n z przedstawicieli metody n i m zostaną d o p u s z c z o n e d o g ł o s u „ s a m e r z e c z y " . 36 W świecie (Kuper 1 9 6 7 [ 1 9 7 3 ] , 2 6 9 ) . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że t e g o l u d z k i m nie istnieje żaden a b s o l u t n y interpretator, każdy jest rodzaju w o l t a miała już kiedyś miała miejsce w historii n a u k i . nieodłącznie z w i ą z a n y z p e w n ą p e r s p e k t y w ą (Gadamer w o d ­ Józef Czapski pisze o niej (za R o z a n o w e m ) następująco: tywizm (...), od skromnego nas poznawalny, czego nie możemy przyznania, przeszedł poznać". że cały świat do brutalnej negacji „Pozy­ nie jest dla wszystkiego, (Czapski 1 9 9 0 , 3 0 8 ) powiedzi Bettiemu, 1975, 4 6 4 ) . „ M u s i m y wybierać pomiędzy w i e d z ą a b s o l u t n ą i h e r m e n e u t y k ą " — pisze Ricoeur ( 1 9 8 9 , 2 8 9 ) . M u s i m y w y b i e r a ć p o m i ę d z y m e t o d y c z n y m w y o b c o w a n i e m i za­ d o m o w i e n i e m w p r a w d z i e , a raczej nie k o ń c z ą c y m się n i g d y Dość p o d o b n e skutki w y n i k a j ą z a r ó w n o z n a u k o w e g o m o n o ­ p o l u na p r a w d ę , jak i z wyrzeczenia się d o niej w s z e l k i c h roszczeń: odzyskiwaniem tego zadomowienia. 10. W n i o s k i dla e t n o l o g a : istotne ludzkie pytania pozostają bez o d p o w i e d z i , a n t r o p o l o g i a 1 ° M o d e l e m działania e t n o l o g a p o w i n n o b y ć h e r m e n e u t y c z - zajmuje się w s z y s t k i m , o p r ó c z t e g o k i m jest c z ł o w i e k , odsyłając t o ne pojęcie przekładu. W przekładzie przenoszone jest znaczenie, pytanie d o i n n y c h „ w y s p e c j a l i z o w a n y c h i n s t y t u c j i " ( k o l e j n y c h nie zaś d o s ł o w n e brzmienie s ł ó w . Z r o z u m i e ć język jakiejś tradycji „ e k s p e r t ó w " w obrębie k o ś c i o ł ó w , instytucji t o zrozumieć rzecz, o którą w n i m c h o d z i , a nie samą f o r m a l n ą światopoglądo­ w y c h e t c ) . W przewadze r o z u m u t e o r e t y c z n e g o nad praktycz­ postać języka (temat, a nie t y l k o r e m a t ) . J a k m ó w i ł c y t o w a n y n y m (wiedza życiową), przez Gadamera Luter, k t o nie zna rzeczy, nie w y s n u j e sensu ze wyrażającej się w lekceważeniu najważniejszych l u d z k i c h p y t a ń , s ł ó w . Dla e t n o l o g a jest t o przestroga: trzeba nie t y l k o nauczyć się ekspertów w y p i e r a b o w i e m mądrość w r e d u k o w a n i u w i e d z y d o czystej informacji i o d t r ą c a n i u m ą d r o ­ m ó w i ć p o np. t y b e t a ń s k u , ale przede w s z y s t k i m nauczyć się ści, Gadamer w i d z i największe w s p ó ł c z e s n e zagrożenie ludzkiej słuchać T y b e t a ń c z y k ó w . w o l n o ś c i i z a d o m o w i e n i a , z d a n e g o na łaskę i niełaskę f a c h o w ­ 2 ° Rzeczy, o k t ó r y c h m ó w i się w p o s z c z e g ó l n y c h tekstach c ó w . R o z u m teoretyczny ma d o siebie t o , że c h ę t n i e w s p o m a g a t r a d y c j i , nie są t u r o z u m i a n e j a k o p r z e d m i o t y czystej ś w i a d o m o ­ realizację c e l ó w , nie czyniąc między n i m i rozróżnień (relaty­ ści, jak p o j m o w a ł a je f e n o m e n o l o g i a h u s s e r l o w s k a , ale są dane w i z m ! ) . Abstrahując o d w a r t o ś c i , o b ł u d n i e wyrzekając się rosz­ j ę z y k o w o , p o j a w i a j ą się w postaci j ę z y k o w e j , a c o najmniej dążą 12 �do ujęcia j ę z y k o w e g o . Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć u w a ż n e g o b a d a ­ poznaniu przy p o m o c y słuchania języka; (4) natomiast językowość nia języka, j e g o m e t a f o r y k i . Heidegger p o w i a d a , że metaforyka poznania nadaje ludzkiej w i e d z y jedność, która jest d u ż o wcześniej­ istnieje j e d y n i e w e w n ą t r z granic metafizyki, toteż badanie m a t a - sza ( p o d w z g l ę d e m logicznym) o d wielości j ę z y k ó w naturalnych for może nas najlepiej d o tej metafizyki d o p r o w a d z i ć . Henri ( p o z y t y w n a interpretacja m i t u o wieży Babel). Corbin ( 1 9 5 8 ) analizując w Imagination soufis­ 7° „ O b c o ś ć " nie jest t y l k o u o b c e g o , ale także, a n a w e t przede me d'Ibn Arabi mit o Chidrze, t a j e m n i c z y m nauczycielu ezoteryki, w s z y s t k i m w t y m c o w ł a s n e . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , créatrice dans le w y s t ę p u j ą c y m w tradycji trzech w i e l k i c h religii, w p e w n e j c h w i l i k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o z a p o m n i e n i u . P r a w d z i w ą o b c o ś c i ą nie pyta: jest o b c o ś ć d r u g i e g o , lecz o b c o ś ć w o b e c s a m e g o siebie. Nieroz­ „jakiemu uczniem stanowi Chidra". świadomości odpowiada zostanie Z a r ó w n o s a m o t o pytanie, jak i s p o s ó b , w jaki poznana, tworzy ona w y o b c o w a n i e i uniemożliwia poznawanie udzielono na nie o d p o w i e d z i , s t a n o w i w z ó r analizy f e n o m e n o l o ­ d r u g i e g o . O b c o ś ć d r u g i e g o jest nie d o przezwyciężenia gicznej. J e g o h e r m e n e u t y c z n y m o d p o w i e d n i k i e m jest pytanie w ó w c z a s , g d y nie jesteśmy n a p r a w d ę o s w o j e n i sami ze sobą. 0 „ r z e c z " (Sache), W p r z e c i w n y m w y p a d k u zawsze istnieje z d o l n o ś ć d o r o z m o w y . o którą c h o d z i w tekście m i t u . J e j z n a j o m o ś ć tylko jest, jak m ó w i l i ś m y , w a r u n k i e m rozumienia o w e g o tekstu i w a r u ­ C a ł k o w i t e o s w o j e n i e jest sytuacją graniczną, d o której ciągle nkiem e f e k t y w n e g o przekładu. d ą ż y m y i którą ciągle t r a c i m y . W a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest 3° P o s t u l o w a n e przez h e r m e n e u t ó w badanie języka n i g d y nie może mieć charakteru czysto f o r m a l n e g o , nie może formy języka o d wyrażanej przezeń treści. Także k u l t u r o w e g o nie w o l n o p o j m o w a ć w s p o s ó b odrywać sproblematyzowanie w ł a s n e j o c z y w i s t o ś c i , które p o z w a l a odnalezienie w e w ł a s n y m t e g o , c o zostało p o r u s z o n e na przez przekładu o b c o ś ć d r u g i e g o . Jeśli nasza w ł a s n a tradycja jest dla nas o c z y w i ­ formalistyczny. sta, jeśli nie s t a w i a n a m ż a d n y c h p y t a ń , t o znaczy że została Niezależnie o d p o ż y t k u s z c z e g ó ł o w y c h s t u d i ó w nad p o j e d y n ­ czymi s ł o w a m i , b u d o w a n i e „ s ł o w n i k a " kategorii z a p o m n i a n a , i w c a l e d o niej j u ż nie należymy. kulturowych 8° W i e l k i e g o rozziewu p o m i ę d z y kulturą W s c h o d u i Z a c h o d u może być w t a k i m przekładzie t y l k o c z y n n o ś c i ą p r z y g o t o w a w c z ą nie usunie sama t y l k o lepsza znajomość np. t y b e t a ń s k i e g o , jest o n 1 p o m o c n i c z ą . Z d a n i e m Gadamera, znaczenia s ł ó w nie da się b o w i e m (jak m ó w i Weizsäcker o t r u d n o ś c i a c h w lekturze Platona) ograniczyć d o n a w e t najbardziej r o z b u d o w a n e g o s ł o w n i k o w e g o „innego wyjaśnienia, miejsce języka jest b o w i e m w m ó w i e n i u , w c i ą g ł y m filologicznej c o filozoficznej. O dostępie d o o b c o ś c i nie d e c y d u j ą przekraczaniu raz w y p o w i e d z i a n e g o znaczenia, kiedy t o s ł o w a w d e c y d u j ą c y m s t o p n i u „ c z y n n i k i t e c h n i c z n e " , f o r m a l n e , przed­ szukają rzeczy, w c i ą ż nie m o g ą c a d e k w a t n i e jej w y r a z i ć . Toteż m i o t o w e ( d ł u g o t r w a ł y p o b y t w terenie, f i l o l o g i a , ś w i e t n i infor­ przekład p o w i n i e n wychodzić o d rekonstrukcji owej rzeczy, rodzaju". W y w o ł u j e g o nie tyle luka w naszej w i e d z y m a t o r z y ) , lecz przede w s z y s t k i m p o d m i o t o w e , sprzyjające p o ­ a następnie, u w z g l ę d n i a j ą c f o r m a l n y tryb jej w y r a ż a n i a w t ł u m a ­ znaniu przesądy poznającego p o d m i o t u czonym tekście, przyswajać ją w ł a s n e m u j ę z y k o w i . p o z y t y w n y m i ) , s a m o w i e d z a , g o t o w o ś ć d o u ś w i a d a m i a n i a sobie (Gadamer n a z y w a je przedmiotem własnej przesądowości w k o n t a k c i e z cudzą, umiejętność k o m ­ w sobie, ale jest zawsze p r z e d m i o t e m i n t e n c j o n a l n y m , p r z e d - promisu a także o s w o j e n i e z rzeczą obcą, z d o l n o ś ć rozumienia, 4° Przedmiot w humanistyce nie jest n i g d y m i o t e m - d l a - k o g o ś . Gadamer m ó w i o k u l t u r o w e j l u b z n a k o w e j umiejętność słuchania, „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . W a r u n k i e m d o ­ o n t o l o g i i w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w kultury. W b a d a n i u p y t a m y stępu d o o b c o ś c i jest w s t ę p n a relatywizacja w ł a s n e j tradycji, 0 ich znaczenie, nie zaś o rzecz-w-soDie, zaś p y t a n i e o znaczenie w y z b y c i e się przez nią a b s o l u t y s t y c z n y c h roszczeń. S p o s ó b p o ­ zakłada zawsze także i nas, j a k o r o z u m i e j ą c y c h . znania w p ł y w a na rzecz p o z n a w a n ą . N i e k t ó r y c h rzeczy w o g ó l e się u t w o r z y ć z p r z e d m i o t e m , t o jest rzeczą, o której Poznać, to mówi się nie zobaczy, o ile nie zrezygnuje się z t r y b u nieufności w pierwszym rzędzie p o r o z u m i e n i e m się c o d o tej w ł a ś n i e rzeczy. n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e , na tyle, na ile jest o n o m o ż l i w e ) . J e d n o ­ W j e g o rezultacie następuje s t o p i e n i e h o r y z o n t ó w cześnie nie w o l n o bać się w ł a s n y c h przesądów, rzecz w t y m , by podmiotu i t e r e n o w e g o śledztwa przesłuchania, w tekście, p o d m i o t o w o - p r z e d m i o t o w ą j e d n o ś ć . R o z u m i e n i e jest (zalecane jest t u poznanie chcieć je sobie u ś w i a d a m i a ć . E t n o l o g p o w i n i e n o p a n o w a ć p o ­ 1 p r z e d m i o t u , interpretacja. 5° Jak ma się takie s t a n o w i s k o d o k o n f l i k t u p o m i ę d z y e t n o g r a f i ą „ e / y c z / 7 ą " a „ e / n / c z / 7 ą ' ? W y d a j e s i ę , że Gadamer, w s p o s ó b stawę dialektyczną: z jednej strony nie p o p a d a ć w uniżoność w o b e c „ t u b y l c z e g o " p u n k t u w i d z e n i a , z drugiej strony bez przerwy najwyraźniejszy ze w s z y s t k i c h h u m a n i s t ó w w XX w i e k u , odrzuca być g o t o w y m d o o d k r y w a n i a w ł a s n y c h przesądów. Nie należy obie te opcje j a k o u w i k ł a n e w z r ó w n y w a ć się z „ t u b y l c e m " , w c h o d z i ć w j e g o skórę, ignorując złudzenie w i e d z y absolutnej ( w o l n e j o d p r z e s ą d ó w ) ; e t n o l o g i a „ e t y c z n a " p r z y p i s y w a ł a ją w ł a s n e d z i e j o w e u w a r u n k o w a n i e , ale p r ó b o w a ć w ł ą c z y ć głos j e g o z definicji eropejskiemu, n a u k o w e m u p u n k t o w i w i d z e n i a , „ e m i - tradycji w t o , c o o d p o w i a d a na j e g o w e z w a n i e w naszej własnej c z n a " miała nadzieję na jej osiągnięcie dzięki p r o c e d u r o m a b ­ tradycji. Etnograficzne p r ó b y ustalenia znaczeń e m i c z n y c h w y ł ą c z ­ solutnego uprzedzenia, poprzez opis kultury w kategoriach nie w kategoriach badanej kultury przypominają schleiermachero- się w s k i e w y s i ł k i rekonstrukcji p o c z ą t k o w e g o kontekstu niezrozumia­ z wystarczającą krytyką ze s t r o n y e t n o n a u k i . Jeśli zaś c h o d z i łej tradycji historycznej. Tymczasem rozumienie nie polega na czystej przedmiotowości. Stanowisko pierwsze spotkało o s t a n o w i s k o d r u g i e , hermeneutyka u w y r a ź n i ł a t y l k o zarzut, który rekonstrukcji p i e r w o t n e g o u w a r u n k o w a n i a , z d o g m a t e m o z a w i e ­ w i e l o k r o t n i e w y s u w a n o p o d adresem r ó ż n y c h o d m i a n szeniu w ł a s n y c h przesądów badacza, ale na integracji, science. „Aby kategoriach wyrazić [w przetłumaczyć jego znaczenie tekstu przedmiotowym na nasz własny język" w jego ethno- przedmiotowych kontekście] musimy je poznania. Zadanie e t n o l o g a , który c h c e być w i e r n y w o b e c b a d a n y c h t e k s t ó w , nie polega na p o w s t r z y m y w a ­ niu się o d przesądów, ale na umiejętnej pracy z n i m i , życiem". [ o b c o ś c i w czasie i przestrzeni] z Obcości w czasie i w konkluzja: nie istnieje d o (Gadamer 1 9 7 5 , 3 5 7 ) . Nie ma poznania w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , b o w i e m przesąd jest warunkiem zapośredniczeniu na „myślowym teraźniejszym przestrzeni dotyczy nich dostęp wspólna bezpośredni, przekładu (a w i ę c interwencji „ e t y c z n e j " , w k r o c z e n i a moment własnej przesądowości badacza) p o j a w i a się niezauważalnie w każdej próbie „ p o d m i o t o w e j rekonstrukcji k u l t u r y " . „Rozumie inaczej, o ile w ogóle się rozumie" się ( G a d a m e r ) . Tak jak śmierć jest ceną rozróżnianiu p o m i ę d z y tradycją d o g m a t y c z n ą , b l o k u j ą c ą p o z n a ­ z m a r t w y c h w s t a n i a , tak też niebezpośredniość, dystans, jest w a r u ­ w a n i e o b c o ś c i , i tradycją ż y w ą , która je u m o ż l i w i a . Czyni się t u nkiem naszego d o s t ę p u d o rzeczy dalekich (Weinsheimer 1 9 8 6 , założenie, że im bardziej a u t e n t y c z n e jest z a d o m o w i e n i e we własnej tradycji k u l t u r o w e j , t y m w i ę k s z y d o s t ę p d o o b c o ś c i . 6° Niemożliwe jest poznanie obcości bez uprzedniego założenia 1 2 9 ) . P o k o n u j e m y g o przy p o m o c y aplikacji, o d której rozpoczyna się wszelkie p r a w d z i w e rozumienie. Z o b c o ś c i ą w c z a s i e i p r z e ­ s t r z e n i m o ż e m y się s k o n t a k t o w a ć t y l k o z a pośrednict­ jedności natury ludzkiej. Bez niego grozi nam Leibnizowski kosmos w e m j e j r o s z c z e ń d o p r a w d y . Ó w o b c y ś w i a t „ m a (...) nie monad, odesparowanych o d siebie ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h (ten częsty prawdę w relatywizmie j ę z y k o w y m obraz rzeczywistości poc hodz i, zdaniem (Gadamer Gadamera, z nieprawidłowej interpretacji tez H u m b o l d t a ) . Gadamer ( w i d o c z n e np. u Schleiermachera i dobrze znane z p o w s z e c h n e j w sobie [jako o b c y ] , ale i prawdę 1972). Obiektywizowanie tylko dla nas [jako i n n y ] " punktu widzenia innego zakłada, że: (1 ) tradycja t o cały k o m u n i k o w a n y j ę z y k o w o świat, (2) praktyki e t n o l o g i c z n e j ) maskuje, zdaniem Gadamera, niechęć d o w którym nie ma d w ó c h h o r y z o n t ó w całkowicie na siebie za­ j e g o p r a w d y . Inny z definicji nie ma racji — pisze Weinsheimer mkniętych, ( 3 ) ani też nic takiego, czego nie można by udostępnić — g d y b y było inaczej, j e g o p r a w d a d o t y c z y ł a b y także i nas ( 1 9 8 6 , 13 �1 8 2 ) . Gadamer t w i e r d z i , że taka samoaplikacja p r a w d y i n n e g o jest d a n i u e t n o l o g i c z n y m jest n i e ś w i a d o m o ś ć k u l t u r y , w e w s z y s t k i c h elementarnym w a r u n k i e m wszelkiego rozumienia, jeśli ma o n o jej p r z e j a w a c h , a w i ę c ( 3 b ) nie o g r a n i c z o n a d o źródeł u s t n y c h , rzeczywiście zasługiwać na s w o j e miano. jak czyniła t o e t n o l o g i a 11. E t n o l o g i a . Projekt e t n o l o g i i , opierający się na her- meneutycznej inspiracji p o j m o w a ł b y ją j a k o (1 ) n a u k ę o kulturze, Bystroniowska, a nawet, częściowo, L é v i - S t r a u s s o w s k a (por. Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) . 4 0 Wzajemne zapożyczenia źródeł, zastrzeżonych d o n i e d a w n a d o w y ł ą c z n e g o rozumianej j a k o sfera a u t o n o m i c z n a , nie s p r o w a d z a l n a d o ż a d ­ u ż y t k u e t n o l o g i i i historii stały się f a k t e m na d ł u g o przedtem nego z jej u w a r u n k o w a ń ( h i s t o r y c z n y c h , s p o ł e c z n y c h , b i o l o g i c z ­ z a n i m s t w o r z o n o dla n i c h teoretyczne u s p r a w i e d l i w i e n i e (por. na n y c h , j ę z y k o w y c h i i n . ) . Etnologia taka ( 2 ) m i a ł a b y realizować ten t e m a t L e n c l u d 1 9 8 7 , 3 5 — 3 5 n n ) . Tej n i e ś w i a d o m o ś c i nie b y s t r o n i o w s k i postulat l u d o z n a w s t w a j a k o nauki „ o pewnych 4 1 będziemy t u j e d n a k p o j m o w a ć na w z ó r struktur 2 ludzkiego umysłu"* , Lévi-Straussowskich treściach k u l t u r a l n y c h , a nie o o k r e ś l o n y c h g r u p a c h e t n i c z n y c h " „ukrytych ale w znaczeniu f i l o z o f i ­ ( B y s t r o ń 1 9 2 6 , 5 ) . W c y t o w a n e j pracy Bystroń s z c z e g ó ł o w o c z n y m , j a k o różnicę p o m i ę d z y ludzką w i e d z ą i s a m o w i e d z ą , j a k o opisuje o w o kryterium treści, ustalając, że mają być t o t y l k o ( o b c o ś ć w jej p o d w ó j n y m sensie, o m a w i a n y m w p u n k c i e 1 n i n i e ­ „treści jszego t e k s t u ) . W p r o p o n o w a n y m t u przez nas p r z y s t o s o w a n i u oparte o tradycję bezpośrednią", tj. wykluczając to, co zapisane. T o f o r m a l n e kryterium o d r ó ż n i a n i a tradycji pisanej postulatów hermenutyki do przedmiotu badań etnologii jej i ustnej o d z w i e r c i e d l a ł o t r a d y c y j n y w e t n o g r a f i i m i ę d z y w o j e n n e j k r y t e r i u m t r e ś c i o w e w y g l ą d a ł o b y zatem n a s t ę p u j ą c o ( 3 c ) : e t n o l - i c z ę ś c i o w o także p o w o j e n n e j , s p o s ó b r ó ż n i c o w a n i a gia, której projekt t u zgłaszamy, b y ł a b y nauką o o b c o ś c i , r o z u m i a ­ tradycji w y s o k i e j i niskiej (Redfield 1 9 5 5 , 1 3 — 2 4 ) , elitarnej i l u d o w e j . Ó w podział został p o w o j n i e p o d d a n y krytyce. Nadeszła ona z d w ó c h stron: po pierwsze, zarzucono m u e u r o p o c e n t r y z m , j a k o że w y s o k a pozycja pisma o d z w i e r c i e d l a z a l e d w i e lokalne e u r o p e ­ nej tak, jak p o j m u j e ją h e r m e n e u t y k a ; nie b a d a ł a b y ona t y l k o o b c o ś c i i n n e g o w o b e c nas (obcość epistemiczna), ale także o b c o ś ć nas s a m y c h w o b e c w ł a s n e j t r a d y c j i , w o b e c nieświadomości (obcość epistemologiczna). Jak własnej powiadał jskie p o g l ą d y w tej k w e s t i i , o k t ó r y c h w z g l ę d n o ś c i w i e d z i a ł już Schleiermacher, a b y coś zrozumieć, na p o c z ą t k u trzeba o d w a ż y ć Platon (Kraty/os); po drugie oparty na k r y t e r i u m pisma podział na się czegoś nie rozumieć. A b y d o j ś ć d o p o r o z u m i e n i a , trzeba nie tradycję małą i w i e l k ą , został u c h y l o n y przez strukturalistyczne tyle z a k w e s t i o n o w a ć coś u o b c e g o , jak c h c i e l i b y ś m y t o uczynić zainteresowania w nieświadomością, która na p o w r ó t łączy kulturę w y s o k ą i niską, prostego Tybetańczyka p o z w a l a zestawić pierwszym odruchu ( G a d a m e r o w s k i e reizen, podrażnienie p r z e s ą d ó w ) , ile z r e l a t y w i z o w a ć ( c h o ć n i e k o n i e c z n i e u n i e w a ż ­ z w y k s z t a ł c o n y m lamą, a p o l s k i e g o c h ł o p a z j e g o b i s k u p e m . nić) coś w e w ł a s n y m s p o s o b i e p o j m o w a n i a ś w i a t a , uczynić Z a c y t u j m y t u s ł o w a Claude'a Lévi-Straussa, w k t ó r y c h w i d a ć w y ł o m w z w a r t y m murze s w o j s k i c h p r e s u p o z y c j i . A b y t o zrobić się trzeba o c z y w i ś c i e znać p o w ó d , dla k t ó r e g o w a r t o b y ł o b y taki które wysiłek podejmować. Otóż pomiędzy poznaniem innego i samo- o w o znamienne o d w r ó c e n i e a k c e n t ó w : „Etnolog interesuje przede wszystkim by ludy, bada, nie umiały ludzie nie tym, co nie zapisane, pisać, zwykli ale dlatego, utrwalać w nie dlatego, że tego, co go kamieniu ani na interesuje, p o z n a n i e m zachodzi relacja p o d p e w n y m w z g l ę d e m p o d o b n a d o papierze". tej, która istnieje p o m i ę d z y naszą przeszłością i teraźniejszością: (Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) Ludzie nie zapisują p e w n y c h rzeczy nie nasze w i d z e n i e przeszłości u k s z t a ł t o w a n e jest przez teraźniej­ dlatego, że nie umieją pisać (jak można by sądzić p o lekturze szość, zaś nasza teraźniejszość p o d l e g a determinacji przez kate­ książek Jacka G o o d y ' e g o ) , ale d l a t e g o , że p e w n y c h rzeczy żadna g o r i e przejęte z t r a d y c j i , z przeszłości ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 0 6 ) . T a k j a k kultura nie werbalizuje, c h o ć b y miały dla niej f u n d a m e n t a l n e o d c i ę c i e się o d w ł a s n e j t r a d y c j i w n a j s z e r s z y m j e j r o z u ­ znaczenie. Właśnie d l a t e g o , że mają o n e dla niej tak w i e l k i e mieniu, oznaczające także ignorowanie z n a c z e n i e — uzupełnia Lévi-Straussa Louis D u m o n t — własnego myślenia, aspiracje do wiedzy absolutnej, bez- dziej podstawowe dane implicite), elementy ideologii pozostają idee fundamentalne obecne, że nie ma potrzeby odgrywa to, co nazywa przemilczane są tak oczywiste ich wyrażania, się tradycją". „Najbar­ i (są minionej kultury nie, mówiąc podstawy, duchowej l i w y m p o z n a n i e h u m a n i s t y c z n e , t a k s a m o o d c i ę c i e się od rolę obcości innego, jej radykalne o d o s o b n i e n i e , nieprzynale- zasadniczą ż n o ś ć d o n i e j , s k a z u j e n a s n a p o z n a w c z ą splendid (Dumont 1977, 26) słowami «bez odpowiedzi». treść jest bodaj czy nie kręgu kulturowego, oczywiste, nie można wymówić". że Dostojewskiego, własnością Strukturalizm przypuszczać, jej sens, ale było to śnie ta nie wypowiedziana strach by rozumieli gdyż tylko tego, objaśniać i tylko adepci poniekąd f a k t u iż, o b c o ś ć jest nie t y l k o u i n n e g o , że nie jest, by użyć t u wła­ ważne, przedmiotowe kryterium treści w b a d a n i u e t n o l o g i c z n y m : stała się n i m ludzka n i e ś w i a d o m o ś ć , wyrażająca się w k u l t u r z e słowem, za złudną samoświadomością powstaje k o n f r o n t a c j i z i n n y m . Uświadomienie sobie określenia H a w k e s a , o b i e k t y w n y m n a t u r a l n y m z j a w i s k i e m , ale „strukturą kulturową, narzuconą przez ludzki umysł", ma f u n ­ d a m e n t a l n e znaczenie dla szans p o z n a n i a e t n o l o g i c z n e g o . O b ­ cość „ z n a t u r y " , r o z u m i a n a j a k o nieprzekraczalna przepaść cudzej nowe 39 rzyć H e g l o w i i i n n y m n i e m i e c k i m t e o r e t y k o m A (Awiernicew 1988, 309) ustalił w i ę c isola­ b l o k u j e m o ż l i w o ś ć s a m o p o z n a n i a , k t ó r e , jeśli w i e ­ wyłącznie w najzupełniej to, co niezwykle tion, rozumie­ najintymniejszą co założeniowej, odcina dostęp do prawdy, czyni niemoż­ wszech­ P o d o b n ą myśl w y p o w i a d a c y t o w a n y j u ż kilkakrotnie Sergiusz A w i e r i n c e w : „Mamy przesądowości t o , c o kryje się „za kultury" (tamże, 3 1 2 ) . b i o l o g i i i historii, n i e p o z n a w a l n e j i ( w d o m y ś l e ) w r o g i e j , jest najczęściej maską mityzacji w k l a s y c z n y m b a r t h e s o w s k i m z n a ­ 43 c z e n i u t e g o t e r m i n u , projekcją lęku i w y o b c o w a n i a , t e g o , k t o przy niej obstaje. J a k m ó w i t y b e t a ń s k i e p r z y s ł o w i e , w ę ż a m y l i się Z m i e n i ł o się s a m o kryterium p r a w d y : rzeczywiste b y ł o teraz nie t o , t u ze strachem jaki w z b u d z a . W tej opresji przychodzi c o c z ł o w i e k m ó w i , ile t o , c o p o w i a d a o n n i e ś w i a d o m i e . Z p o d o b ­ z pomocą n y c h , nietzscheańskich źródeł czerpała także inspirację h e r m e ­ z M a r t i n e m B u b e r e m krzepiąc d u c h a p o r o z u m i e n i a , o f i a r o w u j ą c neutyka, z jej g ł ó w n ą tezą o ludzkiej w i e d z y , przekraczającej optymistyczną s a m o w i e d z ę . Gadamer f o r m u ł u j e t o n a s t ę p u j ą c o : spotkania i samoświadomość nie dają jednoznacznego ukazuje się świadomości wypacza Nietzsche nowoczesnemu świadectwa, jako przez nią przemyślane, to, co w niej rzeczywiście myśleniu jest—oto określamy t u w k o l e k t y w n y m , by o d w o ł a ć to co maskuje lekcja jakiej lub udzieli/ (...) " (Gadamer 1 9 7 9 b , 6 6 ) Kryterium p r z e d m i o t u e t n o l o g i i , które za J . S . (1926, 5) „Świadomość Bystroniem sensie d y s t r y b u t y w n y m się d o t e r m i n o l o g i i nie zaś pochodzącej Gadamer, w i we tolerancyjną wspólnym człowieczeństwo", (Aneignung) sposób porównywalny wizję języku, — powiada — jest spotkania który i w r o z m o w i e , „którą chyba jesteśmy". możliwe z „tworzy nam tylko innym, nasze Przyswojenie tylko wówczas, g d y p o d m i o t w y r z e k n i e się rojeń o w i e d z y a b s o l u t n e j i zamiast przyjmować do wiadomości, podejmie wysiłek gdy zaryzykuje uczestnictwo. Trudno porozumienia, przecenić znaczenie w i a r y w samą m o ż l i w o ś ć t a k i e g o p o r o z u m i e n i a i w s p ó ł u c z e s t n i c ­ t w a . „ N i c tak nie g u b i c z ł o w i e k a jak w i a r a w nieodwracalność z teorii z b i o r ó w (nauka o zbiorze o k r e ś l o n y c h treści k u l t u r o w y c h u p a d k u , a l b o w i e m ta u n i e m o ż l i w i a wszelką próbę p o w r o t u " nie zaś g r u p ; por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 ) , — m o ż e m y w i ę c teraz następująco zawęzić w o p a r c i u o d o r o b e k (a) spotkaniu strukturalizmu, ( b ) D e r r i d o w s k i e g o d e k o n s t r u k c j o n i z m u , szcze­ — g ó l n i e j e g o krytyki europejskiego u p r z y w i l e j o w a n i a pisma, i ( c ) nastawić hermeneutyki: ( 3 a ) p r z e d m i o t e m naszego zainteresowania w ba­ rozstrzyga o w s z y s t k i m . 14 pisze i na Martin z to Buber w e innym (Buber ostrzeżenie ucha. Nasza wstępie 1970, każdy do swych za: Pelikan etnograf interpretacja mitu rozważań 1990, powinien o wieży o 115) dobrze Babel �PRZYPISY 1 „ C z ł o w i e k jest o b c y w o b e c siebie i s w o j e g o historycznego losu całkiem inaczej niż o b c a jest w s t o s u n k u d o n i e g o natura, która nie zna g o w c a l e . " (Gadamer 1 9 7 5 , 2 4 5 ) . Ten p o g l ą d Gadamera jest już zdaje się nieco przestarzały, b o w i e m także w naukach przyrodniczych w y s t ę p u j e przekonanie o o t w a r t e j na człowieka strukturze zjawisk przyrody. 2 Gadamer o d w o ł u j e się t u d o k o n c e p c j i reprezentacji A. Portmanna, w y b i t n e g o szwajcarskiego b i o l o g a , k t ó r y p o d a r w i nowską koncepcję adaptacji j a k o j e d y n e g o celu natury zastąpił koncepcją s a m o r e p r e z e n t o w a n i a się g a t u n k ó w ; „ s a m o r e p r e z e n tacja jest u n i w e r s a l n y m aspektem b y t u n a t u r y " pisze Gadamer, referując p o g l ą d y Portmanna w Wahrheit und Methode (1975, 9 7 ) . R ó w n i e często Gadamer o d w o ł u j e się d o d o r o b k u t z w . antropologii filozoficznej, n i e m i e c k i e g o nurtu w i e d z y o c z ł o w i e ­ ku, który t w o r z y l i H. Plessner, A . Gehlen i M a x Scheler. 3 W s p e c y f i c z n y m znaczeniu G a d a m e r o w s k i e g o rozróżnienia przesądów na „ p r a w d z i w e " ( p o z y t y w n e l u b o w o c n e ) , które pomagają p o s t ę p o w a ć r o z u m i e n i u , i „ f a ł s z y w e " ( n e g a t y w n e l u b j a ł o w e ) , które rozumienie b l o k u j ą . J e d y n y m kryterium o d r ó ż ­ niania j e d n y c h o d d r u g i c h jest skuteczność p r o b l e m a t y z o w a n i a przez nie badanego zagadnienia. Gadamer t w i e r d z i , że nie można podać samodzielnego kryterium p r a w d z i w o ś c i przesądu. Ocenia się go w k o n f r o n t a c j i z r o z w o j e m badania, i w k o n f r o n t a c j i „ z samymi rzeczami". P o m o c n i c z y m kryterium p r a w d y w herme­ neutyce G a d a m e r o w s k i e j jest sam przebieg badania, s a m o r e a l i zowania się interpretacji, która w trybie r o z m o w y z t e k s t e m w y p r ó b o w u j e siłę s w o i c h p r z e s ą d ó w . I n n y m , także p o m o c n i ­ czym kryterium jest n i e o d r ó ż n i a l n o ś ć tekstu interpretującego o d interpretowanego, stopienie eksplanansu z e k s p l a n a n d u m , jak byśmy p o w i e d z i e l i sięgając d o i n n e g o języka. 12 Gra to poważna rzecz — c z y t a m y w Prawdzie i metodzie, Gadamer o d w o ł u j e się t u d o prac F.I.J. B u y t e n d i j k a (Wesen und Sinn der Spiel i J . H u i z i n g i (Homo Ludens). 1 3 Sytuację przynależności d o b r z e o d d a j e opis Paula Ricoeura ( 1 9 8 9 , 2 1 3 ) : „Podmiot wnosi sam siebie do wiedzy o przed­ miocie, a z kolei jego własna subiektywność jest determinowana przez moc, jaką miał nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zaczął go poznawać". 1 4 N p . tekst religijny s t a w i a n y w h o r y z o n c i e p y t a ń m a r k s o w s kiego materializmu l u b p r y m i t y w n e j p s y c h o a n a l i z y nie może w y j a ś ć z tej k o n f r o n t a c j i o b r o n n ą ręką. E t n o g r a f i c z n y c h przy­ k ł a d ó w analizy t a k i c h p o m y ł e k dostarcza dyskusja redakcyjna w „ C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " t. 2 5 , nr 4 : 1 9 8 4 , w y w o ł a n a a r t y k u ł e m k r y t y c z n y m o Cliffordzie Geertzu (szczeg. por. w y p o w i e d ź Denisa D u t t o n a o m o ż l i w o ś c i a c h i n t e r p r e t a c y j n y c h transu na w y s p i e Bali, s. 2 7 2 — 2 7 3 ) , a także kilka z a m i e s z c z o n y c h t a m dyskusji 0 teoriach M a r v i n a Harrisa. 1 5 Krytyka f o r m a l i s t y c z n y c h p o d e j ś ć d o języka u Cassirera, de Saussure'a i w praktyce j ę z y k o z n a w c ó w por. W e i n s h e i m e r 2 2 8 etc; Palmer 2 0 1 — 2 0 5 e t c ; B r o n k 3 0 4 etc. 1 6 J e d n a z w a ż n i e j s z y c h różnic p o m i ę d z y f e n o m e n o l o g i ą a h e r m e n e u t y k ą polega na t y m , iż pierwsza sądzi, iż b y t zjawia się w ś w i a d o m o ś c i , podczas g d y d r u g a lokalizuje g o w ł a ś n i e w języ­ k u . Gadamer pisze: „ I n t e r p r e t a c j a nie jest o k a z y j n y m d o d a t k i e m , który p r z y c h o d z i p o r o z u m i e n i u , ale raczej (.-.) jest w y r a ź n ą postacią rozumienia. Z g o d n i e z t y m w n i o s k i e m język i k o n c e p c j e interpretacyjne są także w e w n ę t r z n y m , s t r u k t u r a l n y m e l e m e n t e m rozumienia. T o p r z y w o ł u j e p r o b l e m języka z j e g o peryferyjnej 1 i n c y d e n t a l n e j pozycji d o s a m e g o c e n t r u m f i l o z o f i i " . ( 1 9 7 5 , 2 7 4 ) 4 N i e m . Vorurteil tłumaczę t u za polską tradycją p r z e k ł a d o w ą jako „ p r z e s ą d " (patrz na ten temat: B r o n k 1 9 8 8 , rozdział Rehabi­ litacja przesądów). 1 7 Rozumiane jako „wszystkie uwarunkowania, od których zależy istnienie w s z y s t k i e g o , c o k o l w i e k ż y j e " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 402) 5 Jeżeli przyjmie się p i e r w o t n ą c a ł k o w i t ą o d m i e n n o ś ć p o d ­ miotu i p r z e d m i o t u p o z n a n i e staje się n i e m o ż l i w e ( B r o n k 1 9 8 8 , 184). „ W y m i a r d z i e j o w y , j a k o w s z e c h o g r a n i c z a j ą c y i w c z e ś n i e j ­ szy horyzont poznania s p r a w i a , z d a n i e m Gadamera, że p o d m i o t uwikłany jest w strukturę p o z n a w a n y c h przez siebie p r z e d ­ m i o t ó w , c o p o w o d u j e określone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y o b u członami relacji p o z n a w c z e j . Przezwyciężenie o p o z y c j i p o d m i o t - p r z e d m i o t d o k o n u j e się w i ę c t y p o w o p o h e g l o w s k u — przez s p r o w a d z e n i e d o i n n e j , wyższej i bardziej p o d s t a w o w e j jedności w kategorii d z i e j o w o ś c i " ( t a m ż e ) . 6 K l u c z o w e pojęcie h e r m e n e u t y k i , w p r o w a d z o n e jeszcze przez Schleiermachera, opisuje w s p ó ł z a l e ż n o ś ć założeń i tez, części i słabości, n i e i n d u k c y j n y lecz kolisty charakter procesu rozumienia. P r z e f o r m u ł o w a n e przez Heideggera, w kategoriach Vorhabe, Vorsicht, Vol'griff (por. M i c h a l s k i 1 9 7 8 ) . 7 „ M e t o d a " oznacza t a m przede w s z y s t k i m s p o s ó b w y t w a r z a ­ nia w i e d z y oparty na ideale poznania b e z z a ł o ż e n i o w e g o . 1 8 W tej interpretacji w i e l o ś c i j ę z y k ó w , na w i e l e s p o s o b ó w o p i s u j ą c y c h j e d e n ś w i a t , Gadamer pozostaje w zależności o d M i k o ł a j a z Kuzy, k t ó r e m u p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i w III części Wahrheit und Methode. 1 9 Nie jest t o c h y b a a r g u m e n t a c j a najmocniejsza, b o n i e w i e l e nadal w i e m y o p o r o z u m i e w a n i u się zwierząt. W s z y s t k o c o Gadamer p o w t a r z a za A r y s t o t e l e s e m , k w a l i f i k u j e się w g r u n c i e rzeczy j a k o d o m y s ł , w d o d a t k u nieco a n t r o p o c e n t r y c z n y . 2 0 Przez każdą p o s z c z e g ó l n ą o s o b ę , w s z y s t k o j e d n o czy jest nią z w y k ł y c z ł o w i e k , czy k o d y f i k a t o r języka, t j . j ę z y k o z n a w c a . 2 1 J a k pokazał Husserl „ n a u k a b y n a j m n i e j nie jest p i e r w o t n y m faktem d o wyjaśnienia, a f u n k c j o n u j ą c e w niej pojęcie o b i e k t y w ­ ności jest t y l k o szczególnym przypadkiem o b i e k t y w n o ś c i w o g ó l e . Z a r ó w n o nauki humanistyczne jak i przyrodnicze mają p o d s t a w ę w świecie życia c o d z i e n n e g o ( L e b e n s w e l t ) , które jest f u n d a m e n ­ t e m wszelkiego d o ś w i a d c z e n i a i s e n s u " . ( B r o n k 2 0 0 ) 9 H e i d e g g e r o w s k i komentarz d o s ł ó w G o e t h e g o o rzeczach, które same nas uczą: z j a w i s k o „ s t a w i a nas przed p e w n y m zadaniem: m a m y uczyć się z n i e g o , kierując ku n i e m u pytania, t o znaczy — m a m y dać p o w i e d z i e ć coś s o b i e . " ( M . Heidegger, Koniec filozofii i zadania myślenia, [ w : ] Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 , 2 1 4 ) . 2 2 „ D l a t e g o można też m ó w i ć nie t y l k o o j ę z y k u sztuki, ale o języku przyrody, a n a w e t o r o z m o w i e , którą p r o w a d z ą ze sobą rzeczy". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 5 2 ) . Dalej Gadamer pisze także 0 „języku dziejów". 2 3 1 0 Określenie t o , z b u d o w a n e w opozycji d o ś w i a d o m o ś c i historycznej w filozofii d z i e j ó w i u D i l t h e y a , ma w y m i a r p o t r ó j n y : oznacza z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć o d d z i a ł y w a n i a d z i e j ó w ( m o m e n t refleksyjny), ś w i a d o m o ś ć przez dzieje określaną ( m o m e n t przed­ m i o t o w y ) i w dziejach o d d z i a ł y w u j ą c ą ( m o m e n t p o d m i o t o w y ) . Por. Weinsheimer 181 - 1 8 4 ; Palmer 191 n n , B r o n k 1 4 7 n n . 1 1 Gadamer w p r o w a d z a t u pojęcie „ d o ś w i a d c z e n i a h e r m e n e u t y c z n e g o " , w k t ó r y m opiera się na A i s c h y l o s o w s k i e j f o r m u l e pathei mathos, uczenia się poprzez cierpienie, i na h e g l o w s k i e j koncepcji d o ś w i a d c z e n i a , które radykalnie zmienia j e g o p o d m i o t , d o k o n u j e restrukturyzacji ś w i a d o m o ś c i . J a k w i d a ć są t o z u p e ł n i e inne koncepcje d o ś w i a d c z e n i a o d t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g u j e się tradycyjnie pojęta nauka (por. G a d a m e r o w s k ą krytykę B e c o n o w skiej koncepcji d o ś w i a d c z e n i a j a k o i n d u k c j i , Gadamer 1 9 7 5 , 3 1 2 e t c ) . 0 d o z n a w a n i u w i e d z y , tamże, 4 3 2 , 4 3 9 , 4 4 1 „ S p e k u l a t y w n e u k o n s t y t u ł o w a n i e b y t u , k t ó r y leży u p o d ­ s t a w h e r m e n e u t y k i , ma t e n sam u n i w e r s a l n y zakres c o r o z u m 1 j ę z y k " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 4 3 4 ) „Die Sprache ist de Sprache der Vernuft se/bst". (Gadamer, 1 9 7 2 , 3 7 9 ) 2 4 N i e p o z n a w a l n o ś ć staje się w i ę c t u j a k b y g r a n i c ą l u d z k i e g o b y t u , zresztą z g o d n i e z H e i d e g g e r o w s k ą f o r m u ł ą ludzkiej egzys­ tencji j a k o r o z u m i e n i a . O w a h a n i a c h Gadamera w k w e s t i i n i e p o z n a w a l n o ś c i b y t u por. W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 1 4 i n . 4 2 5 Nie c h o d z i t u o samą i n t e l i g i b i l n o ś ć r z e c z y w i s t o ś c i , ale o t o iż ś w i a t ma charakter „ p r z e d m i o t u zawsze już u p o d m i o t o w i o n e g o " , i n t e n c j o n a l n e g o , p o z n a n i e nie zastaje ż a d n e g o p r z e d m i o t u g o t o w y m , lecz d o p e ł n i a g o i w s p ó ł t w o r z y . 2 6 przez „Chodzi [tam] doprowadzenie o radykalne do jasności „uzdrowienie" filozofii s ł ó w w d r o d z e analiz 15 �l o g i c z n y c h i l i n g w i s t y c z n y c h , a t y m s a m y m , często, d o w y k a z a n i a bezzasadności spekulacji m e t a f i z y c z n y c h " ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 8 9 ) . 3 4 „ D o ś w i a d c z e n i e nie jest najpierw b e z s ł o w n e , a d o p i e r o później nazywane... Przeciwnie, szukanie i z n a j d o w a n i e s ł ó w należy d o s a m e g o d o ś w i a d c z e n i a " . (Gadamer 1 9 7 5 , 3 7 7 ) 2 7 Z d a n i e m Gadamera język jest f u n d a m e n t a l n i e metaforycz­ ny (Gadamer 1 9 7 5 , 3 8 9 ) , i t o b y n a j m n i e j nie t y l k o język poezji, jak chciał t o w i d z i e ć Arystoteles, który przypisał metaforę d o sfery poetyki i retoryki. Także w języku f i l o z o f i i daje się z a u w a ż y ć ideologiczne z a s t o s o w a n i e metafory (por. na temat ś w i e t n y artykuł J . Rousseta, Spór o metaforę 1 9 7 1 , 2 5 6 n n , gdzie m ó w i się 0 w y b i t n i e i d e o l o g i c z n y m z a s t o s o w a n i u metafor u Tassa i s k o n ­ c e n t r o w a n e j na nich krytyce Galileusza). Życie języka w y r a ż a się w t y m , iż ciągle przekracza o n użycia, d o k t ó r y c h się g o o d n o s i , 1 treści, które m u się przypisuje. 2 8 „ T o , że ś w i a t może istnieć i p r a w d o p o d o b n i e będzie istniał także bez c z ł o w i e k a , nie p o d l e g a k w e s t i i (...). W k a ż d y m p o ­ glądzie na ś w i a t c h o d z i o istnienie świata w s o b i e (...). W i e l o ś ć t a k i c h p o g l ą d ó w na ś w i a t b y n a j m n i e j nie oznacza j e g o r e l a t y w i ­ zacji. Przeciwnie, t o , c z y m jest ś w i a t w sobie, nie jest czymś różnym o d p o g l ą d ó w , w k t ó r y c h się o n p r z e d s t a w i a " . (Gadamer 1972, 4 5 9 - ^ 1 6 1 ) 2 9 Znana jest teza W i l h e l m a v o n H u m b o l d t a , iż każdy język s t a n o w i określony obraz świata ( W e l t a n s i c h ) . Ó w obraz ma s w ó j o d p o w i e d n i c h (skutek?) w postaci określonej p s y c h o l o g i i n a r o ­ d o w e j . Teza ta u t o r o w a ł a d r o g ę w i z j i w s p ó l n o t j ę z y k o w y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h przez określony język. Gadamer odrzuca determinizm i r e l a t y w i z m l i n g w i s t y c z n y , często acz niesłusznie łączony z d z i e d z i c t w e m H u m b o l d t a . 3 0 M a m y t u przede w s z y s t k i m na myśli przedstawiciela k u l t u r y Z a c h o d u , c h o ć „ n a t u r a l n a p o s t a w a " , absolutyzująca t o , c o w ł a s n e , d o t y c z y w s z y s t k i c h ludzi, nie t y l k o E u r o p e j c z y k ó w . Ten k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m ( a b s o l u t y z m czy r e l a t y w i z m k u l t u r o w y ) b y w a rozmaicie rozstrzygany przez w s p ó ł c z e s n y c h f i l o z o f ó w , jednak rozwiązania te ( n p . Leszka K o ł a k o w s k i e g o p o g l ą d y na europejskość i „ s w o j s k o ś ć " i n o t o r y c z n e m y l e n i e przez n i e g o relatywizmu i zabiegu relatywizacji, o d której zaczynać się p o w i n n o każde badanie o b c o ś c i , Europa 1 9 9 0 , 7 — 3 6 ) z reguły pomijają a l b o wręcz l i k w i d u j ą pole b a d a ń e t n o g r a f a , zainter­ e s o w a n e g o nie t y l k o zbieraniem i n f o r m a c j i , ale także r o z u m i e ­ niem o b c y c h . Na tle p o w s z e c h n e j k s e n o f o b i i i „ n i e z d o l n o ś c i d o r o z m o w y " hermeneutyczne p r o p o z y c j e budzą w i e l e nadziei, stąd duże zainteresowanie n i m i np. w kręgu amerykańskiej a n t r o p o l o ­ gii interpretacji, a także w ś r ó d p o s t m o d e r n i s t ó w . Por. n p . d o s t ę p ­ na w Polsce (IFiS) praca P. R a b i n o w a , Reflections on Fieldwork in Morocco ( 1 9 7 7 ) i inne. 3 1 Humboldt p o j m o w a ł język jako zdolność formalną, formę „powstającą z nieskończonego użycia skończonych ś r o d k ó w " , która zawsze wykracza poza to, co powiedziane (Gadamer 1975, 3 9 9 ) . 3 2 „ G a d a m e r w y k o r z y s t u j e tutaj za H e i d e g g e r e m stare s c h o l a styczne rozróżnienie ś w i a d o m o ś c i in actu excercito (prerefleksyjnej) o d (refleksyjnej) in actu signato. (...) O b o w i ą z u j ą c y parady­ g m a t poznania ( z o b i e k t y w i z o w a n e g o , n a u k o w e g o ) ceni w ł a ś n i e poznanie z r e f l e k t o w a n e , n a d b u d o w a n e na u ś w i a d o m i e n i u sobie relacji p o d m i o t - p r z e d m i o t , która p o j a w i a się d o p i e r o w t ó r n i e , w w y n i k u refleksji, n a t o m i a s t w z w y c z a j n y c h aktach p o z n a w ­ czych s k i e r o w a n y c h na rzecz, t e g o rozróżnienia nie ma; Gadamer o d w o ł u j e się t u d o h e i d e g g e r o w s k i e g o rozróżnienia Zuhanden i Vorhanden, pomiędzy pierwotnym nietematycznym o b c o w a ­ niem z rzeczami, i ich późniejszą tematyzacją ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 4 ) . Wiąże się t o z p r z e ś w i a d c z e n i e m , że całą rzeczywistość i całe poznanie da się w y r a z i ć za p o m o c ą k a t e g o r i a l n e g o i s ą d o ­ w e g o języka p o d m i o t o w o - o r z e c z n i k o w e g o . K o n s e k w e n c j ą t a ­ kiej p o s t a w y jest (...) k r y t y k o w a n e przez Gadamera p o z n a n i e i m ó w i e n i e p r z e d m i o t o w e ( u p r z e d m i o t a w i a j ą c e , urzeczowiające, reizujące), s k i e r o w a n e bezpośrednio, w p r o s t , i t e m a t y c z n i e na samą rzecz". ( B r o n k 1 9 8 8 , 1 8 5 ) 3 3 „ M o ż n a p o w i e d z i e ć , że c z ł o w i e k jest w i l k i e m w c a l e nie wiedząc, że c z ł o w i e k i w i l k są ssakami i d r a p i e ż n i k a m i . Z a n i m uzyskamy określenie r o d z a j o w e (...) m o ż e m y o b i e rzeczy p o ł ą ­ czyć m e t a f o r y c z n i e " . ( W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 3 8 ) . Pandy nie są „ n i e d ź w i a d k a m i " , zaś d e l f i n y i w i e l o r y b y — „ r y b a m i " , m ó w i m y także o „ w s c h o d z i e i zachodzie S ł o ń c a " . 16 3 5 W z a k o ń c z e n i u Prawdy i metody Gadamer pisze: „ A z a t e m , z całą p e w n o ś c i ą nie ma rozumienia w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , niezależnie o d t e g o jak bardzo nasza w o l a poznania p r a g n ę ł a b y ich u n i k n ą . Z naszych b a d a ń w y n i k a , że p e w n o ś ć u z y s k i w a n a przy użyciu m e t o d y n a u k o w e j nie wystarcza, by z a g w a r a n t o w a ć p r a w d ę . O d n o s i się t o szczególnie d o nauk h u m a n i s t y c z n y c h , ale nie oznacza t o b y n a j m n i e j pomniejszania ich w a r t o ś c i n a u k o w e j , lecz p r z e c i w n i e , uznanie ich szczególnej roli w o b e c c z ł o w i e k a , k t ó r e g o t o uznania zawsze się d o m a g a ł y . Fakt, że w z d o b y w a n e przez nie p o z n a n i e zawsze jest u w i k ł a n y byt p o z n a j ą c e g o z p e w ­ nością ś w i a d c z y o granicach m e t o d y , ale nie nauki. T o , c z e g o nie d o s i ę g n ę ł o narzędzie m e t o d y , może zostać osiągnięte przez d y s c y p l i n ę pytania i o d p o w i e d z i , która s t a n o w i g w a r a n c j ę p r a w ­ dy". (1975, 4 4 6 ^ 4 7 ) 3 6 Byt, r o z u m i a n y przez Gadamera j a k o samoodsłaniająca się m o w a , znajduje c i e k a w e p o t w i e r d z e n i e w historycznej e t y m o l o ­ gii s ł o w a „ r z e c z " , którą podaje c y t o w a n y już w c z e ś n i e j A . Bruckner 1 9 7 0 , 4 7 5 3 7 W o k ó ł rozróżnienia K. Pike'a etyczny—emiczny t o c z y ł a się p o d k o n i e c lat siedemdziesiątych o ż y w i o n a dyskusja, która o p r ó c z j ę z y k o z n a w c ó w skupiała też sporą g r u p ę a n t r o p o l o g ó w przeważnie p r a c u j ą c y c h w U S A , z w i ą z a n y c h z szeroko p o j ę t ą e t n o n a u k ą . M ó w i ą c w uproszczeniu, „ e t y c z n y " oznaczał o p i s badanej k u l t u r y w kategoriach badacza, podczas g d y e m i c z n y — w kategoriach b a d a n e g o . Rozróżnienie t o zostało s k r y t y k o w a ­ ne ze w z g l ę d u na n i e m o ż n o ś ć osiągnięcia w i e d z y „ b e z p o d m i o t o w e j " , czysto e m i c z n e j . 3 8 Por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 3 9 D o najcenniejszych osiągnięć s t r u k t u r a l i z m u trzeba z a l i ­ czyć w y w o d z ą c ą się ze źródeł f r e u d o w s k i c h i nietzscheańskich krytykę e t n o l o g i c z n e g o n a t u r a l i z m u , wyrażającą się w p r z e k o n ­ a n i u , iż „ a t r o p o l o g ma d o czynienia nie z « o b i e k t y w n i e » d o ­ strzegalnymi z j a w i s k a m i , ale ze s t r u k t u r a m i , które umysł ludzki i m narzuca" (Hawkes 1988, 4 4 ) 4 0 W t y m s a m o o g r a n i c z e n i u się e t n o l o g i i d o źródeł u s t n y c h zaś historii d o p i s a n y c h niektórzy badacze przypisują u p r z y w i l e ­ j o w a n e j pozycji pisma, na której d ł u g o wspierała się europejska a u t o i d e n t y f i k a c j a (por. Derrida 1 9 6 8 a b c ) . „ Z a c z y n a m y r ó w n i e ż u ś w i a d a m i a ć sobie, w j a k i m s t o p n i u pozycja s ł o w a p i s a n e g o w y w o d z i ł a się d o t y c h c z a s z przekonania k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , że sama w p r a w d z i w y s p o s ó b przesądza o roli C z ł o w i e k a w ś w i e c i e . Przywiązanie e u r o p e j s k i c h s y s t e m ó w o ś w i a t o w y c h d o u m i e j ę t n o ś c i pisania j a k o naczelnej s p r a w n o ś c i , która przez większą część historii o ś w i a t y była w y m a g a n a — s t a n o w i u m o w n o ś ć na o g r o m n ą skalę. J e d n a k ż e , c o najważniejsze, w y n i k a stąd, że pisania już nie trzeba u w a ż a ć za zastę­ p s t w o czegoś, c o leży poza n i m : za element znaczący w p o ­ s z u k i w a n i u z n a c z o n e g o , rozpięty między d w o m a b i e g u n a m i „ u c z u c i o w y m " i „poznawczym", „ e m o t y w n y m " i „referencyj­ n y m " , między fikcją a f a k t e m , zawsze w t ó r n y element s ł u ż ą c y za „ s t r ó j " dla p o d s t a w o w e j o b e c n o ś c i " . H a w k e s 1 9 8 8 [ 1 9 7 7 ] , 1 9 0 — 1 9 1 etc. 4 1 Jest t o o c z y w i ś c i e w o g r o m n e j mierze zasługa f r a n c u s k i e j nouvelle histoire. Patrz też Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 25 4 2 S t r u k t u r a l i z m z j e d n e j s t r o n y głosił potęgę t y c h s t r u k t u r , n i e m o ż l i w o ś ć w y r w a n i a się s p o d w ł a d z y języka, a n a s t ę p n i e zaprzeczał sam s o b i e starając się ó w język u p r z e d m i o t o w i ć , w nadziei uzyskania w i e d z y nie podlegającej p r z e m o c y o w y c h struktur. 4 3 R o z u m i a n y m j a k o „ p r z e s t a w i e n i e szeregów k u l t u r y i n a t u ­ ry, u k a z y w a n i u j a k o n a t u r a l n y c h w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , i d e o ­ l o g i c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h etc. (...) j a k o p o w s t a ł y c h same przez się, c o w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i d o uznania ich za (...) rzeczy w r o d z o n e " . (R. Barthes, w y p o w i e d ź w dyskusji Le mythe au­ jourd'hui „ E s p r i t " nr 4 0 2 , 1 9 7 2 , t. 4 , za: S t o m m a 1 9 8 6 , 7 ) . �BIBLIOGRAFIA Alleau Rene 1958 De la nature des symboles, 1976 La science des symboles. principes et des méthodes Paris. Paris. Contribution a l'étude des de la symbolique générale, A w i e r i n c e w Sergiusz 1 9 8 8 Na skrzyżowaniu tradycji (szkice o literaturze i kulturze wczesnobizantyjskiej) [przeł. z r o s . D. U l i c k a ] , W a r s z a w a . Bleicher J o s e p h (ed.) 1 9 8 0 Contemporary Hermeneutics: Hermeneutics Philosophy and Critics, L o n d o n . As Bronk A n d r z e j 1 9 8 8 Rozumienie, dzieje, język. H.-G. Gadamera, L u b l i n . hermeneutyka Filozoficzna Method, Brückner A l e k s a n d e r 1970 Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa. / and Thou [przeł. z n i e m . W . K a u f m a n ] , N e w York. Bystroń J a n S t a n i s ł a w 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów. Corbin Henri 1 9 5 8 L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris. Derrida J a c q u e s 1967a De la grammatologie, Paris. 1 9 6 7 b l'Ecriture et le différence, Paris. 1 9 6 7 c La voix et le phénomène, Paris. Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 Drogi współczesnej filozofii [zbiór t e k s t ó w , oprać. M . J . Siemek], Warszawa. D u m o n t Louis 1977 H o m o aequalis, Génése et épanouissement de l'idéologie économique, Paris. Ethnologies en mirroir... 1987 Ethnologies en mirroir. La allemande [zbiór r e f e r a t ó w çaise. Mitteleuropaische 1 2 — 1 5 . 1 2 . 1 9 8 4 , oprać. I. Europa... 1 9 9 0 Europa i co z tego wynika. 1 9 8 5 , t. 2, W a r s z a w a . Rozmowy w Castel Gandolfo Gadamer H a n s - G e o r g 1 9 4 8 Über die Ursprunglichkeit der Philosophie, Berlin. 1962 Tradition. Phänomenologisch, [ w : ] Religion in Geschi­ chte und Gegenwart, t . 4 , szp. 9 6 6 n n 1 9 7 2 [ 1 9 6 0 ] a Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philoso­ phischen Hermeneutik, Tübingen. 1 9 7 2 b Kleine Schritten 3. Idee und Sprache: Plato, Husserl, Heidegger, Tübingen. 1975 Truth and Method [przeł z n i e m . G. Barden i J . C u m mingl], London. 1976a Kleine Schriften 1: Philosophie — Hermenentik, Tübin­ gen. 1 9 7 6 b Hermeneutyka, „ Z y c i e i M y ś l " nr 4 , s. 1 3 7 — 1 5 0 . 1976c Vérité et méthode. Les grandes lignes d'une hermeneutiquephilosophique [przeł. z niem. E. Sacre i P. R i c o e u r ] , Paris. Michalski], [przeł. z niem. S. S z c z y r b o w s k i ] , Grondin Jean 1 9 8 2 Hermeneutische Wahrheit? Zum Hans-Georg Gadamer, K ö n i g s t e i n . Wahrheitbegriff Heidegger M a r t i n 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] Sein und Zeit, T ü b i n g e n . Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Tokarska-Bakir Joanna [ 1 9 9 0 ] Etnologia, etnografia [ 2 artykuły d o n o w e g o w y d a n i a Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, maszynopis n i e p u b ­ likowany, 1—66] Lévi-Strauss C l a u d e Anthropologie structurelle, Paris. L e n c l u d Gerard 1 9 8 7 Anthropologie et histoire, hier et aujourd'hui, [ w : ] Ethnologies en mirroir..., 3 5 — 6 5 . M i c h a l s k i Krzysztof 1978 Heidegger i filozofia współczesna. en France Warszawa. Palmer Richard E. 1 9 6 9 Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger and Gadamer, Evanston. Pelikan J a r o s l a v e d . 1990 The World Treasury of Modern Religious Thought, B o s ­ ton-London. Plessner.Helmuth 1 9 8 8 Pytanie o c o n d i t i o h u m a n a [przeł. z niem. Z. Krasnodębski et. el.], W a r s z a w a . R a b i n ó w Paul 1977 France et les pays de langue z k o l o k w i u m Ethnologie fran­ Valkskunde. Bad H o m b u r g Chiva i U. J e g g l e ] , Paris. 4: Variationen, Tübingen. dzieje [przeł. z niem. K. Gerken A l e k s a n d e r 1977 Teologia Eucharystii Warszawa. 1958 Buber M . 1970 1 9 7 7 Kleine Schriften 1 9 7 9 b Rozum, słowo, Warszawa. Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Redfield Robert 1955 The Social Organisation of Tradition, „ T h e Far Eastern Q u a r t e r l y " , t. 1 5 , nr 1 , 1 3 — 2 4 . Ricoeur Paul 1974 The Conflict of Interpretations: Essays in Hermeneutics [przeł. z franc. D. I n d e ] , Evanston. 1 9 8 9 Język, tekst, interpretacja [przeł. z franc. P. Graff i K. Rosner], Warszawa. Rousset J e a n \ 1 9 7 1 Spór o metaforę [przeł. Łr. franc. J . L a l e w i c z ] , „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " , t. 6 2 , z. 4 , 2 6 5 n n . Stomma Ludwik 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Warszawa. Trznadel J a c e k 1990 Hańba domowa. Warszawa. W a t Aleksander 1990 Dziennik bez samogłosek. Warszawa. W e i n s h e i m e r J o e l C. 1 9 8 5 Gadamer's Hermeneutics: A Reading t h o d , N e w Haven — L o n d o n . of T r u t h and M e ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1127606106b25bfd47c57884c6545b3.pdf b4562f8fa9b2b4e9be7996cdb62b006b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2730 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS 369403 �SPIS TREŚCI Joanna Tokarska-Bakir Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości Janusz Barański 0 Piotr Kowalski heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. 3 Dekonstruk- cja „ s p r a w y s ł o n i a " 18 Folkloryzm nauk o kulturze l u d o w e j 23 Maciej Rychły B e z i m i e n n y geniusz l u d u umrze dzisiaj o zachodzie 27 Czesław R o b o t y c k i Co kaplica na D ł u g i c h M ł a k a c h p o d T u r b a c z e m „ d a j e d o m y ś l e n i a " . . . . 29 Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i Legenda Sałapatka — ..Orła" 37 W o j c i e c h Łysiak Rzecz o p e w n e j p r o p a g a n d z i e 41 Michał Głowiński Pierwsze miesiące 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a S ł o w n i c z e k w s p ó ł c z e s n e j g w a r y żołnierskiej 61 Summary of articles 64 N a o k ł a d c e : Chrystus na krzyżu, f r a g m e n t . Rzeźba w d r e w n i e l i p o w y m , p o l i c h r o m o w a n a , w y s . całej rzeźby 17 c m . Cmolas, d. p o w . K o l b u s z o w a , w o j . rzeszowskie. Fot.: Stefan D e p t u s z e w s k i N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : U k r z y ż o w a n i e , rzeźba w d r e w n i e , w y s . 5 5 c m . W y k . S t a n i s ł a w M i k a , Paszyn k. N o w e g o Sącza. Fot.: J a n Ś w i d e r s k i �POLSKA SZTUKA LUDOWA POLSKA Rok XLVI AKADEMIA NAUK 1992 • INSTYTUT SZTUKI Nr 1 (216) �CONTENTS J o a n n a Tokarska-Bakir Gada/ner's Hermeneutics in E t h n o g r a p h i c Research i n t o Estrangment . . . J a n u s z Barański O n the Heuristic Presentation of T w o E t h n o l o g i c a l Theories. T h e D e c o n - Piotr Kowalski T h e Folklorism of Sciences D e a l i n g w i t h Folk C u l t u r e 23 Maciej Rychły T h e A n o n y m o u s G e n i u s of t h e People w i l l Die T o d a y at Sunsen 27 29 s t r u c t i o n of t h e „ C a s e of the E l e p h a n t " 3 18 Czesław R o b o t y c k i F o o d for T h o u g h t Offered by t h e Shrine in D ł u g i e M ł a k i near M t . Turbacz Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i T h e L e g e n d of Sałapatek — „ T h e E a g l e " 37 W o j c i e c h Łysiak Remarks o n a Propaganda 41 Michał Głowiński T h e First M o n t h s 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a A D i c t i o n a r y of C o n t e m p o r a r y A r m y Slang 61 S u m m a r y of adricles 64 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor n a c z e l n y ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz r e d a k c j i ) , L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A n t o n i Kroh, J e c e k Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , R o c h S u l i m a T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o A d r e s redakcji: I n s t y t u t Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6343121fca2349cac21fa687e6a9ba89.pdf 0ee29405d412436479bad0bbea566b74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Skrętowicz, Zygmunt Piłat, Józef - twórca ludowy lamęcki, Jan - twórca ludoway Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4298 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne: Zygmunt Skrętowicz,Józef Piłat,Jan Lamęcki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text w s P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Szczególnie smutne są rozstania z t w ó r c a m i , k t ó r z y swoją i n d y w i d u a l n o ś c i ą wycisnęli p i ę t n o na sztuce ludowej na­ szego czasu. Odchodzą jeden za drugim. W ostatnich m i e s i ą c a c h zmarli trzej w y b i t n i rzeźbiarze, jedni z ostatnich mistrzów starego pokolenia. ZYGMUNT SKREJOWICZ JÓZEF PIŁAT JAN LAMĘCKI Zmarł 24 grudnia 1971 r. w Worowie, pow. Łobez. Urodził się w 1902 r. w Kuropatnikach (obecnie ZSRR). Po śmierci ojca jako m ł o d y chłopiec został pomocnikiem kowala, potem pracował jako robotnik na­ jemny i murarz. Na k i l k a lat przed wojną zaczął rzeźbić z kamienia figury i krzyże cmentarne. Po w y ­ zwoleniu przesiedlił się w szczeciń­ skie, gdzie objął w Worowie liche gospodarstwo bez dobytku. P r z y s z ł y trudne lata, potem choroba. Rzeź­ bić nagrobków nie mógł bo nie było miękkiego kamienia. A b y nie sie­ dzieć bezczynnie zaczął rzeźbić w drewnie. Dostrzeżono go, z a c h ę c o n o do tej pracy. I tak od 1954 r. r z e ź ­ bienie stało się g ł ó w n y m ź r ó d ł e m jego dochodów. T w o r z y ł sceny z ży­ cia wiejskiego, historyczne, r e l i g i j ­ ne. Zawsze polichromowane, dalekie od tradycyjnych w z o r c ó w ludowych, pełne z jednego klocka lub p ł a s k o ­ rzeźby jak np. znane cykle „ O ś w i ę ­ cim" i „Potop" (wł. PME w W a r ­ szawie). Tam też oraz w Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie znajduje się najwięcej jego prac. Wielokrotnie nagradzany p o k a z y w a ł prace w różnych miastach k r a j u (m.in. w TPSP w Warszawie 1964) i za granicą na wystawach polskiej sztuki ludowej i naiwnej. A r t . o Skrętowiczu zamieściła Hanna Chwierut-Jasicka w t. X — X I , 1969/ 1970 zeszytów P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Z m a r ł 13 w r z e ś n i a 1971 r. m a j ą c 71 lat. Ostatnie m i e s i ą c e swego ży­ cia spędził w Z a k ł a d z i e dla Prze­ wlekle Chorych w Kielcach, otoczo­ ny opieką przez Muzeum Ś w i ę t o ­ krzyskie. Urodził się i przeżył nie­ mal całe życie w D ę b s k i e j Woli, pow. Kielce. Był jednym z ostat­ nich ś w i ą t k a r z y w y r o s ł y c h jeszcze w klimacie tradycyjnej sztuki ludo­ wej. Rzeźbił w drewnie, a w ostat­ nich latach r ó w n i e ż w piaskowcu. Prace swe m a l o w a ł olejno. Rzeźbił p o c z ą t k o w o dla wsi, potem dla sie­ bie, a po wojnie już t y l k o dla coraz liczniejszych o d b i o r c ó w miejskich. Rozszerzył w ó w c z a s k r ą g podejmo­ wanych tematów, tworząc obok przedstawień tradycyjnych sceny religijne j a k „ C h r y s t u s przed P i ł a ­ tem". „ W y g n a n i e z Raju", „ M u z y ­ k u j ą c y a n i o ł o w i e " oraz ś w i e c k i e np. „Panna Młoda", „Krakus", „Syrena", portret żony na jej nagrobku. N a j ­ w i ę k s z y zbiór r z e ź b P i ł a t a ma m u ­ zeum Ś w i ę t o k r z y s k i e w Kielcach, mniejsze kolekcje muzea w Warsza­ wie, K r a k o w i e i Łodzi. Prace P i ł a t a pokazywano na licznych wystawach w k r a j u i za g r a n i c ą . Ostatnio w y ­ s t a w ę p o ś m i e r t n ą rzeźb P i ł a t a ot­ warto w Kieleckim Muzeum. W s t ę p do katalogu n a p i s a ł a Barbara Erber. K i l k u m i n u t o w a sekwencja o Piłacie w f i l m i e K . Gordona „Nie­ oficjalni" u t r w a l i ł a dla potomności p o s t a ć tego znakomitego t w ó r c y i dobrego, p i ę k n e g o człowieka. Z m a r ł 20 sierpnia 1971 r. w Ostrowach, po operacji, m a j ą c 76 lat. Urodził się w Radoszewnicy nad Pilicą w biednej rodzinie fornala i wyrobnicy. Od dzieciństwa pasł krowy, był stajennym. Dwukrotnie wyjeżdżał na roboty do Niemiec. Nauczył się czytać i pisać. P e ł e n temperamentu i ciekawości życia dużo widział i opisał to ze s w a d ą na 1200 stronach p a m i ę t n i k a . W 1939 r. osiadł na s t a ł e w D ą b r o w i e Zie­ lonej, pow. Radomsko. S t r u g a ł od dzieciństwa, później rzeźbił szopki, krucyfiksy, wielofiguralne p ł a s k o ­ rzeźby. „ O d k r y t y " w 1960 r. szybko staje się popularny, setki jego rzeźb sprzedaje Cepelia w k r a j u i za gra­ nicą. L a m ę c k i podejmuje-coraz nowe tematy: historyczne, postaci boha­ t e r ó w dawnych i współczesnych. Tworzy nadal ś w i ą t k i , często wielo­ krotnie p o w t a r z a j ą c ten sam temat, d o s k o n a l ą c w ten sposób w ł a ś c i w e m u ś r o d k i wyrazu. Rzeźby jego z d o b y w a ł y liczne nagrody na konkursach sztuki ludo­ wej. Wiele znajduje się w zbiorach M u z e ó w Etnograficznych w K r a k o ­ wie, Łodzi, Warszawie, Radomsku, a t a k ż e w kolekcjach p r y w a t n y c h w Polsce i za g r a n i c ą . Prace L a m ę s k i e g o pokazywano na wielu w y ­ stawach w k r a j u i za granicą W 1963 r. (nr 1) zamieściła o n i m obszerny a r t y k u ł „Polska Sztuka L u d o w a " — p i ó r a Aleksandry Jacher-Tyszkowej. 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38b4e6c12483fda50e34871060ecb358.pdf 6e7effc60e1c3531852b9867f8fee21e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4299 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;124-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A Vil—XI 1971 Lipiec W dni i c h 1—4 V I I odbył się I V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Ś p i e ­ w a k ó w w Kazimierzu, pow. P u ł a ­ wy. Uczestniczyło w n i m 21 zespo­ łów z k r a j u i 2 zagraniczne oraz śpiewacy i i n s t r u m e n t a l i ś c i ludowi. W kategorii kapel „ a u t e n t y c z n y c h " I miejsce zdobył zespół z Lubczy, pow. Pińczów, a w ś r ó d solistów — grający na c y m b a ł a c h Feliks Wojnarowicz z J a s ł a . Zorganizowano t u r ­ niej poetów i g a w ę d z i a r z y oraz kiermasz w y r o b ó w sztuki ludowej. 4 V I I w Muz-urn w Łowiczu ot­ warto j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę prac Justyny Grzegory ze Ż ł a k o w a Bo­ rowego, pow. Łowicz, z okazji 50-lecia jej działalności artystycznej. J u ­ styna Grzegory o t r z y m a ł a n a g r o d ę Miń. K u l t u r y i Sztuki oraz pismo gratulacyjne. Doroczne W o j e w ó d z k i e Targi Sztuki Ludowej odbył się 11 V I I w Zamościu. Uczestniczyło w nich 16 t w ó r c ó w ludowych. Odbył się pokaz strojów ludowych Lubelszczyzny, ot­ warto w y s t a w ę tkactwa ludowego. 21 V I I otwarto w Muszynie regionblne Muzeum P T T K . 24 V I I ogłoszono w y n i k i kon­ kursu na współczesną rzeźbę ludo­ wą, zorganizowanego przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, w Nowym Sączu. W konkursie wr.ięło udział 28 t w ó r c ó w z górskich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego. Czte­ r y r ó w n o r z ę d n e pierwsze nagrody otrzymali: Józef Citak z K r y n i c y , Franciszek Palka z Nowego Sącza, Tomasz Nawieśniakj z Olszówki, pow. Limanowa, i S t a n i s ł a w Stożek z P o r ę b y w t y m samym powiecie. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki oraz W y d z i a ł u K u l t u r y PWRN W Krakowie. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Muzeum w w Rabc«. R o z s t r z y g n i ę t o drugi już k o n ­ kurs pod h a s ł e m „ O c a l m y od za­ pomnienia", zorganizowany przez Wydział K u l t u r y PWRN, Prezydium R N m. Krakowa, Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e i inne instytucje. 42 u c z e s t n i k ó w n a d e s ł a ł o ok. 2000 t e k s t ó w piosenek i ok. 1000 m-slodii nagranych na t a ś m y . Rozstrzygnięto konkurs na k w i a t y i inne ozdoby b i b u ł k o w e dla t w ó r c ó w z terenu pow. żywieckiego. W imprezie, zorganizowanej przez Wydział O ś w i a t y i K u l t u r y PPRN w Żywcu i tamtejsze Muzeum, wzięło udział 16 a r t y s t e k ludowych. I n a g r o d ę zdobyła Katarzyna M o t y k a z Ciśca. W salach Muzeum otwarto wystawę pokonkursową. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ c ł a w i u : wystawa pn. „ D a w n a w i e ś dolnośląska". Muzeum w Tomaszowie Mazo­ wieckim : pokonkursowa wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z zakresu zdobnictwa w n ę t r z . Muzeum Regionalne w Radomiu ogłosiło konkurs na wyroby ludowe­ 124 go kowalstwa dla t w ó r c ó w z regio­ n u radomskiego. Muzeum Etnograficzne w L u ­ bienie: wystawa kiczu z eksponata­ m i z wielu k r a j ó w , m i n . z Polski. Podczas X I D n i B o r ó w Tuchol­ skich otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a ­ w ę prac 43 t w ó r c ó w ludowych re­ gionu. W dziale r z e ź b y I miejsce z d o b y ł W ł a d y s ł a w Lica z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej. W Stołecznym Domu Kultury „ E x p r e s s Wieczorny" z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę kiczu. Była to pierwsza i m ­ preza z całej serii podobnych, inspi­ rowanych przez tę gazetę. Cieszyła się ogromnym zainteresowaniem, w ciągu 1 dnia obejrzało j ą k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. W Rydze (ZSRR) otwarto w y ­ s t a w ę sztuki ludowej regionu Pomo­ rza Zachodniego. W ś r ó d ok. 400 eks­ p o n a t ó w pokazano r z e ź b y S k r ę t o W i cza, K o ł a c z a i Szulca. W y s t a w ę przy­ gotowały: Wydział Kultury PWRN i W D K w Szczecinie. W D K w Olsztynie: w o j e w ó d z k a wystawa prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . 65 t w ó r c ó w p o k a z a ł o 120 prac. W Bydgoszczy kontynuowano „przeglądy powiatów". Twórcy l u ­ d o w i i amatorzy z p o w i a t ó w : M o ­ gilno i W ł o c ł a w e k w y s t a w i a l i swe prace; pokazano na osobnej w y s t a ­ wie dzieła S t a n i s ł a w a Zagajewskie­ go z W ł o c ł a w k a , r z e ź b i a r z a innego". K l u b M o r s k i w G d y n i : wystawa twórczości amatorskiej ludzi morza „Przegląd 71". Pokazano ok. 300 prac 58 a u t o r ó w . Węgierski Instytut Kultury w Warszawie: wystawa i kiermasz w ę ­ gierskiej sztuki ludowej. P K i N w Warszawie: wystawa k u b a ń s k i e j sztuki ludowej. K r a k ó w : wystawa ukraińskiej sztuki ludowej podczas D n i K i j o w a . P D K w W ę g o r z e w i e : wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu powiatu, w ramach D n i F o l k l o r u W a r m i i i Mazur. Sierpień V I I I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej „Beskidy 71" t r w a ł w dniach 8—15 V I I I w Wiśle i Szczyrku. W y s t ą p i ł o 26 zespołów regionalnych. W Szczyr­ k u o t w a r t o w y s t a w ę ok. 100 prac 17 artystów ludowych z powiatów: Bielsko-Biała i Żywiec. W K o n i a ­ kowie zaś — w y s t a w ę prac t a m t e j ­ szych t w ó r c ó w . W dniach 19—22 V I I I odbył się Ogólnopolski Festiwal Folkloru Ziem G ó r s k i c h w Ż y w c u . Uczestni­ czyły w n i m 24 zespoły regionalne pieśni i t a ń c a oraz 15 kapel. W ż y ­ w i e c k i m Muzeum otwarto p o k o n ­ k u r s o w ą w y s t a w ę zdobnictwa b i b u ł ­ kowego, r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na wieńce dożynkowe. W sierpniu kontynuowano prze­ gląd dorobku kulturalnego powia­ t ó w w o j . bydgoskiego. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z pow. T u ­ chola. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs na p a m i ą t k ę i s z t u k ę l u d o w ą z terenu woj. k o s z a l i ń s k i e g o . Dwie I nagrody zdobyli: Eugeniusz Michalski z Z i ­ mowisk, pow. Słupsk, za rzeźby i Maria Grochalowa z Koszalina za pisanki, w y c i n a n k i i p a j ą k i . Nade­ s ł a n o 659 prac. P D K w Wejherowie: pokonkur­ sowa wystawa prac m ł o d y c h twór­ c ó w ludowych z terenu powiatu. P D K we W ł o d a w i e : wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powiatu. Budapeszt: na otwartej tam w y s t a w i e pokazano 10 grafik Zeno­ na Zaremby. W Sierpcu otwarto nowe M u ­ zeum Etnograficzne. Wrzesień Od 5 do 12 I X t r w a ł w ramach T a t r z a ń s k i e j Jesieni I V Międzyna­ rodowy Festiwal F o l k l o r u Ziem G ó r s k i c h w Zakopanem. 19 zespo­ ł ó w (w t y m 6 polskich) podzielono na kategorie: „ a u t e n t y c z n y c h " ( I na­ groda: zespół „Florioica de la Munte" Z Rumunii), ..stylizowanvch'" (I — L u d o w y Zespół P i e ś n i i Tańca z Warny), „ o p r a c o w a n y c h artystycz­ n i e " ( I — Zespół P i e ś n i i Tańca „ K a f t " z ZSRR). Poza t y m podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni otwarto wysta­ w ę prac uczniów Technikum Tkac­ twa Artystycznego i Zasadniczej S z k o ł y Zawodowej CZSP i m . H. Modrzejewskiej. Odbył się kiermasz sztuki ludowej S pokaz strojów re­ gionalnych. V t y d z i e ń Sztuki Ludowej w Ło­ dzi t r w a ł w dniach 11—19.IX. Ot­ w a r t o w y s t a w ę r z e ź b y ludowej Zie­ m i Ł ó d z k i e j , na k t ó r e j pokazano ok. 300 obiektów z lat 1925—1971. W ś r ó d prac 28 t w ó r c ó w pokazano r z e ź b y L a m ę c k i e g o , Robakowskiej, K a m i ń s k i e g o . Korpy. Odbył się jar­ m a r k w y r o b ó w ludowych. Podczas tegorocznych Dymarek w S ł u p i Nowej (111—14IX) otwarto w y s t a w ę kowalstwa artystycznego regionu kieleckiego. Wystąpiło 11 z e s p o ł ó w p i e ś n i ii t a ń c a oraz 36 ka­ pel. O d b y ł się kiermasz wyrobów ludowych. W dniach 12—49 I X zorganizo­ wano po raz pierwszy D n i Folkloru Białostocczyzny. Otwarto wystawę sztuki ludowej regionu. Odbył się turniej poetów i gawędziarzy ludo­ wych. P o w s t a ł Białostocki Oddział Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. W dniach 17—19 I X w Oliwie podczas walnego zgromadzenia Pol­ skiego Tow. ludoznawczego odbyła się sesja naukowa n.t. etnografii Pomorza Wschodniego. 19 I X otwarto w Neubrandenburgu (NRD) w y s t a w ę rzeźby i haf­ t u ludowego z w o j . koszalińskiego. Od 22 do 28 I X t r w a ł y D n i Fol­ k l o r u w Nowej Hucie. Otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Tomasza Ligasa z K r o ś c i e n k a , pow. Nowy Targ, oraz w y s t a w ę prac uczestników konkurssu r z e ź b i a r z y ziem górskich organi­ zowanego przez Muzeum i m . Wł. Or- �капа w Rabce. Koncertowały zespo­ ły nagrodzone podczas T a t r z a ń s k i e j Jesieni. Muzeum w Sieradzu: wystawa pn. „Sztuka ludowa Monie". W Wielu, pow. Chojnice, Otwar­ to Muzeum PTTK ze zbiorami z za­ kresu sztuki ludowej i k u l t u r y ma­ terialnej Kaszubów. Podczas Dni Limanowiszczyzny otwarte były liczne wystawy regio­ nalnej twórczości ludowej. W y s t ę ­ powały zespoły regionalne, kapele i śpiewacy ludowi. Tomaszów Lubelski: wystawa twórczości ludowej podczas D n i To­ maszowa. PDK w Żninie: wystawa dzieł twórców ludowych P a ł u k . Wojewódzkie wystawy prac plastyków-amatorów odbyły się w: Mielcu {woj. rzeszowskie), Opolu i Krakowie. Opole: wystawa twórczości l u ­ dowej Śląska Opolskiego — podczas Centralnych Dożynek. Klub Metalowca w G r u d z i ą d z u : wystawa rzeźby ludowej E. Raszata i J. Gajdowskiego. Wiejski D K w Ratajewiczach, pow. Włodawa: wystawa koronek, tkanin, dywanów — prac członkiń pobliskich Kół Gospodyń Wiejskich. Klub PGR w Wierzchosławicach: wystawa miejscowej twórczości l u ­ dowej i amatorskiej. Październik W dniach 1—4 X t r w a ł w M i e l ­ cu IV Jarmark Pieśni i T a ń c a . W y ­ stępowały zespoły regionalne. Ot­ warto wystawę współczesnego ma­ larstwa ludowego, w t y m t a k ż e ma­ larstwa na szkle — i amatorskiego, a także wycinanek ze zbiorów Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie. 2 X otwarto w Muzeum w Sie­ radzu dwie wystawy jubileuszowe: z okazji 05-leda pracy t w ó r c z e j Sta­ nisławy Kubik i z Okazji 50-lecia pracy twórczej Rozalii M a k ó w k a . Ludowe artystki o t r z y m a ł y pisma gratulacyjne i nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. 10 X w Warszawie „ E x p r e s s Wieczorny" zorganizował Perski Jar­ mark, który, ściągnął licznych ob­ serwatorów, k u p u j ą c y c h i sprzeda­ jących hobbystów, stając się m.ift. przeglądem sztuki ludowej, sztuki amatorskiej, kiczu. 17 X w bydgoskim B W A ot­ w a r t o w y s t a w ę współczesnej sztuki ludowej z terenu w o j e w ó d z t w a . Po­ kazano ok. 900 e k s p o n a t ó w pocho­ dzących z lat 1945—1971, w y k o n a ­ nych przez ok. 120 t w ó r c ó w . Wysta­ w i e towarzyszył kiermasz w y r o b ó w ludowych. W dniach 22^24 X t r w a ł w Cieszynie i Łodzi ogólnopolski prze­ gląd zespołów folklorystycznych. Wzięło w n i m udział 45 zespołów pieśni i t a ń c a , 11 kapel i 3 solistów W nowo o t w a r t y m Muzeum Et­ nograficznym w Sierpcu pokazano r e g i o n a l n ą rzeźbę l u d o w ą , m. i n . prace M i e c z y s ł a w a Ruszkowskiego i Wincentego Krajewskiego. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs ma w y ­ roby kowalstwa ludowego, zorgani­ zowany przez Muzeum Z i e m i Wie­ luńskiej i Wydział Kultury PPRN w Wieluniu. I nagrody otrzymali: Ignacy K r a w c z y k z Wierzbia i I g ­ nacy Ł y t k o z Dzietrznik. W D K w Opolu: wystawa plasty­ k i amatorskiej Ziem Nadodrzańskich. Blisko 50 t w ó r c ó w z woje­ wództw: szczecińskiego, zielono­ górskiego, w r o c ł a w s k i e g o i opolskie­ go p o k a z a ł o 109 prac z zakresu ma­ larstwa, rysunku, g r a f i k i , rzeźby i haftu. P a c z k ó w : ogólnopolska pokon­ kursowa wystawa rzeźby wykonanej przez l e ś n i k ó w i drzewiarzy. I miejsce przyznano Tadeuszowi Bor­ kowskiemu, I I — E d w a r d o w i K o ł a ­ czowi. L u b a c z ó w : wystawa twórczości ludowej regionu oraz druga, pt. „ B u ­ downictwo ludowe i jego ochrona w w o j . rzeszowskim" — podczas Dni Ziemi Lubaczowskiej. Podczas D n i Bochni o d b y ł się konkurs kapel ludowych ( I miejsce •— kapela ze Zbydniowa) oraz g a w ę ­ dziarzy. Wyroby ludowej sztuki i r z e m i o s ł a m o ż n a b y ł o k u p i ć na k i e r ­ maszu. Wiejski D K w Sośnie, pow. S ę ­ pólno K r a j e ń s k i e : w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludowych z terenu powia­ tu. Szczecin: wystawa łotewskiej sztuki ludowej podczas D n i Rygi. Strassburg (Francja): wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizo­ wana przez Cepelię. K i j ó w : wystawa sztuki ludowej regionu krakowskiego, zorganizowa­ na podczas D n i K r a k o w a przez k r a ­ kowskie Muzeum Etnograficzne. Kabul (Afganistan): wystawa polskiej g r a f i k i ludowej, W Kielcach odbył się przegląd filmów etnograficznych, polskich i zagranicznych, k t ó r e m u towarzyszy­ ła sesja naukowa n.t. r o l i i osiągnięć f i l m u etnograficznego. W K l u b i e P r a c o w n i k ó w Łącz­ ności w Warszawie otwarto stałą G a l e r i ę Sztuki Amatorskiej. Listopad 9 X I otwarto w warszawskim Domu C h ł o p a w y s t a w ę p.n. „Rzeźby W ł o d z i m i e r z a Naumiuka na tle t k a ­ n i n białostockich". A u t o r pochodzi ze wsi K a n i n k i , pow. Bielsk Podl. W s t ę p do katalogu wystawy napisa­ ła Halina Dudowa. 18 X I otwarto w Muzeum K u ­ j a w s k i m we W ł o c ł a w k u w y s t a w ę i n tarsji Edmunda K a p ł o ń s k i e g o ze Żnina. 19 X I rozpoczęła się w pow. K o ś c i e r z y n a ogólnopolska sesja nau­ kowa n.t. ochrony z a b y t k ó w etno­ graficznych, zorganizowana przez M i n . K u l t u r y i Sztuki, wydziały k u l ­ t u r y P W R N w G d a ń s k u l PPRN w Kościerzynie oraz Muzeum Pomor­ skie w G d a ń s k u . Sesja zainauguro­ w a ł a paroletni program ochrony za­ bytków. 22 X I otwarto w Łodzi ogólno polską w y s t a w ę g r a f i k i amatorskiej 42 a u t o r ó w pokazało 95 prac. Przy­ znano 8 r ó w n o r z ę d n y c h n a g r ó d . 30 X I o d b y ł się we W r o c ł a w i u V I wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : wystawa p.n. „ B u d o w n i c t w o l u ­ dowe i jego ochrona w w o j . rze­ szowskim". Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie: wystawa p.n. „Polski drzeworyt l u ­ dowy", eksponaty z kolekcji k r a ­ kowskiego Muzeum Etnograficznego. Muzeum Regionalne w Hrubie­ szowie: wystawa kowalstwa arty­ stycznego z pow. krasnostawskiego. Stargard S z c z e d ń s k i , Widucho­ w a (pow. Gryfino), P u ł a w y , Turek: powiatowe wystawy sztuki ludowej i amatorskiej. P D K w Aleksandrowie K u j . : w y s t a w ą fotografiki Janusza K r i p pendorfa p.n. „Etnografika". W Iłży otwarto muzeum regio­ nalne. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa68cbd1e92801944fc9d2fbd707e6.pdf 8366beecda94dac8d7b1f5d9a586fb6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;110-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z Jacek Olędzki, K U L T U R A A R T Y S T Y C Z N A L U D N O Ś C I K U R P I O W S K I E J skiej" Nr 23 Ossolineum, W r o c ł a w 1971, ss. 244, i l . 105. N a k ł a d 500 egz. J E (w serii:) „Biblioteka Etnografii Pol­ K s i ą ż k a wybitna. Jedna z najlepszych, jakie u k a z a ł y się na temat ludowej twórczości artystycznej, bogata w p r o b l e m a t y k ę , oparta o p r z e m y ś l a n y i t w ó r c z y pro­ g r a m w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, z m i e r z a j ą c y c h do we­ r y f i k a c j i r ó ż n y c h s ą d ó w obiegowych na temat ludowej twórczości. nej w życiu K u r p i ó w , znaleźć „... zależności między okreś­ l o n y m i s k ł a d n i k a m i ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego twórców a ich dziełem — jego f u n k c j a m i " (s. 10). Od tego bowiem zależy szczególny k s z t a ł t sztuki ludowej danej grupy, jej o d r ę b n o ś ć od sztuki elitarnej, zróżnicowanie tery­ torialne, regionalne. Autor omawia szeroki k r ą g t e m a t ó w mieszczących się w ramach k u l t u r y artystycznej Puszczy Zielonej, a ściślej m ó w i ą c , traktuje o zjawiskach d e t e r m i n u j ą c y c h powstanie i charakter poszczególnych dziedzin twórczości plastycznej, o funkcjach tej twórczości w grupie społecz­ nej, o miejscu i pozycji t w ó r c y , a wreszcie o p o g l ą d a c h estetycznych ś r o d o w i s k a , k r y t e r i a c h ocen przyrody, do­ b y t k u , ludzi i sztuki. Badania Olędzkiego o b e j m u j ą konkretny teren i za­ sięg czasowy (3—4 pokolenia). W y t w o r y i procesy arty­ styczne od nieartystycznych w y o d r ę b n i a on na podsta­ wie k r y t e r i u m semantycznego, odrzuca w i ę c z kręgu roz­ w a ż a ń w y t w o r y o walorach estetycznych lecz z natury asemantyczne (np. n a r z ę d z i a ) . W ujęciu t y m wyróżniają dzieła sztuki „... znamiona skodyfikowanych form infor­ macji, odnoszące się do emocjonalnych s t a n ó w życia jed­ nostki i z b i o r o w o ś c i " (s. 12). Dzieła te nie podlegają — twierdzi Olędzki — zmianom p o s t ę p o w y m , toteż odrzucić należy wszystkie p r ó b y p o d z i a ł u sztuki na ludową i ofi­ cjalną, oparte o z a s a d ę hierarchii rozwoju. Rozwijając ten w y w ó d ustosunkowuje się autor do problemu genezy sztuki ludowej, w i d z ą c go w złożonym procesie różnico­ wania się potrzeb i g u s t ó w w a r s t w : elitarnej i nieelitarnej. Decyduje w i ę c o „ l u d o w o ś c i " nie to, komu dzieło służy, ale ś w i a t o p o g l ą d artystyczny w y r a ż o n y w dziele. „ S z t u k ę l u d o w ą r e p r e z e n t u j ą też dzieła o r ó ż n y m zasad­ niczo rodowodzie, niekiedy r ó ż n i ą c e j się w sposób bar­ dzo w y r a ź n y stylistyce, lecz k t ó r e pod w z g l ę d e m ideowym w i ą ż ą się ściślej z t r a d y c j a m i aniżeli aktualnymi możli­ w o ś c i a m i wypowiedzi artystycznej, k t ó r e wyrażają w w i ę k s z e j mierze postawy t r w a ł e , sprawdzone w rozleg­ ł y m procesie d o ś w i a d c z e n i a spoełcznego, aniżeli rozwija­ jące się nowe" (s. 14). Olędzki oszczędnie p o s ł u g u j e się terminem „sztuka", i słusznie, jest to bowiem pojęcie wprowadzone z ze­ w n ą t r z , z innej w a r s t w y k u l t u r o w e j , uformowane w k r ę ­ gu innego systemu ocen, a więc obciążone r ó ż n y m i sko­ jarzeniami. Nic też dziwnego, że nawet w y b i t n i historycy sztuki, posługując się t y m pojęciem w stosunku do t w ó r ­ czości ludowej, ograniczali zakres swoich z a i n t e r e s o w a ń do zjawisk mieszczących się w ramach tradycyjnie po­ jętej „sztuki". Poza t y m t e r m i n „ s z t u k a " zawęża problem do dzieła, do faktu artystycznego, podczas gdy etnografa interesuje nie tyle formalna strona dzieła, co jego r ó ż n o ­ rodne uwarunkownia. Dlatego w ł a ś n i e Olędzki akcentuje w tytule książki k r ą g swoich z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą a r t y ­ styczną. Jest to bowiem k s i ą ż k a pisana konsekwentnie z pozycji etnografa, b a z u j ą c a na metodzie i aparaturze badawczej w ł a ś c i w e j dla warsztatu współczesnego bada­ cza k u l t u r y ludowej. I nie chodzi tu o osobę autora, lecz o p r z y j ę t ą p o s t a w ę . Upraszczając m o ż n a powiedzieć, że historyka sztuki interesuje w sztuce ludowej przede wszystkim dzieło, jego p o w i ą z a n i a z o g ó l n o n a r o d o w y m n u r t e m sztuki, z w i ą ­ zek z t r a d y c j ą rzemiosł, cechów. Bada on dzieło i ocenia w systemie w a r t o ś c i ustalonym w kulturze elitarnej i z pozycji doświadczeń tej k u l t u r y selekcjonuje, klasyfikuje, analizuje s t r u k t u r ę faktu artystycznego, jego b u d o w ę formalną. Etnograf natomiast bada zjawisko w k o n t e k ś c i e k u l ­ t u r o w y m , s t a r a j ą c się w n i k n ą ć w jego funkcję i miejsce w kulturze badanej grupy społecznej, nie dopasowuje więc f a k t ó w do p r z y j ę t e g o z góry wzorca, ale z a c h o w u j ą c szacunek dla istniejących w grupie s y s t e m ó w w a r t o ś c i ocenia fakty jako s k ł a d o w ą część k u l t u r y artystycznej tej grupy, wskazuje funkcje, jakie w niej pełnią. Olędzki zdaje sobie s p r a w ę , iż „ P o d o b n i e jak zwodni­ cze jest u t o ż s a m i a n i e naszych odczuć p i ę k n a dzieł sztuki z odczuciem w ł a ś c i w e g o i m ś r o d o w i s k a , tak r ó w n i e w ą t ­ pliwe są p r ó b y przenoszenia naszego rozumienia funkcji sztuki na u k ł a d y innych w a r u n k ó w życia, odmiennych możliwości korzystania z twórczości artystycznej" (s. 8). P r ó b u j e więc określić miejsce i rolę twórczości artystycz­ 110 Sygnalizuję t y l k o n i e k t ó r e myśli z części pierwszej, o m a w i a j ą c e j formowanie się w nauce polskiej poglądów na temat osobowości t w ó r c y ludowego i światopoglądu artystycznego społeczności ludowych. Dalej zajmuje się autor k s z t a ł t o w a n i e m i rozpadem odrębności kulturowej grupy K u r p i ó w . Czyni to w sposób wzorowy, bez tak częstego w podobnych w s t ę p a c h n a t ł o k u materiału, któ­ r y niczemu dalej nie służy. Informacje przytaczane przez Olędzkiego t ł u m a c z ą genezę, cechy i funkcje powstałych w y t w o r ó w i p r o c e s ó w artystycznych. S y t u u j ą zjawiska historycznie, z n a j d u j ą c r ó ż n e jego determinanty społecz­ ne i ekonomiczne. S ł u s z n i e też docenia autor rolę czasu wolnego w rozwoju sztuki, rolę w i e r z e ń lokalnych, norm obyczajowych, p o g l ą d ó w człowieka, systemu więzi ro­ dzinnych. Po szczegółowym o m ó w i e n i u tych problemów stwierdza iż: „...formowanie się g ł ó w n y c h właściwości k u l t u r y w warstwie społecznych f a k t ó w i zjawisk miało źródło w n a p i ę c i a c h nie w e w n ę t r z n y c h konfliktów, lecz silnych a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y g r u p o w y c h •— a więc na­ pięć . społecznych z e w n ę t r z n y c h . S t ą d też można mówić o pewnej jednolitej postaci k u l t u r y społecznej Kurpiów" ;(s. 41). A k t y w n o ś ć K u r p i ó w , potrzeba udowodnienia in­ n y m grupom swojej w a r t o ś c i , stanowi jeden z głównych m o t y w ó w rozwoju ich k u l t u r y artystycznej. �Na tle bogato zarysowanego u k ł a d u r ó ż n o r o d n y c h więzi i zależności omawia autor w drugiej części k s i ą ż ­ ki twórczość plastyczną, a w i ę c r z e ź b ę , malarstwo, zdob­ nictwo. Na u w a g ę z a s ł u g u j e t u sama zasada klasyfikacji, odejście od często spotykanych w pracach etnograficznych podziałów opartych o rodzaj t w o r z y w a , przy k t ó r y c h za­ cierała się różnica m i ę d z y r y t e m przęślicy a r z e ź b ą wolnostojącą o bogatej t r e ś c i semantycznej. Olędzki w dziale rzeźby omawia z a r ó w n o ś w i ę t e postacie j a k też figurki z gliny, wosku, sera czy ciasta. P o d s t a w ą klasy­ fikacji jest więc j e d n o r o d n o ś ć ś r o d k ó w wyrazowych. Poz­ wala to na omawianie r z e ź b y w całej r ó ż n o r o d n o ś c i jej przejawów, od niezawodowej, powszechnej (figurki z cia­ sta) — po zawodową, w y k o n y w a n ą przez s p e c j a l i s t ó w (figury w drewnie i kamieniu), od form najdawniejszych wywodzących się z archaicznej w a r s t w y k u l t u r y ludo­ wej — aż po późniejsze, zrodzone z idei chrześcijańskich, oparte o wzorce sztuki uczonej. Mówiąc o rzeźbie w cieście (nowe latka) czyni au­ tor ważne spostrzeżenie. „ K u r p i o w s z c z y z n a reprezentuje rejon nie utrwalonych w sposób r ó w n i e kompletny funk­ cji obrzędowych, konkretnych p r a k t y k magicznych — sen­ su ideowego samego przedmiotu — mimo, że p r z e t r w a ł on w jej obrębie najżywiej i n a j d ł u ż e j " (s. 53). Z dużą prze­ nikliwością notuje Olędzki przemiany zachodzące w ob­ serwowanych zjawiskach współcześnie, zmiany funkcji, wykształcenie się nowych f o r m i t e m a t ó w . Brak tradycji kramarstwa, ograniczoność w ł a s n y c h potrzeb •— wszystko to wpłynęło na szczególny charakter twórczości tego re­ gionu. Po omówieniu r z e ź b w cieście, glinie, wosku, n a s t ę ­ puje rozdział o zależnościach między poszczególnymi od­ mianami rzeźby drobnej, w k t ó r y m na u w a g ę z a s ł u g u j e dostrzeżenie przemian f u n k c j i i charakteru r z e ź b w r ó ż ­ nych okresach historycznych. P r z e k o n y w a j ą c e i ciekawe są uwagi o w p ł y w i e t w o r z y w a i techniki na k s z t a ł t w y ­ tworu, np. na brak ujęć dynamicznych w tych f i g u r ­ kach (s. 70). Również o m a w i a j ą c r z e ź b y w drewnie, autor stara się ujawnić ich genezę i funkcje ( d o k u m e n t a c y j n ą , magiczno-ochronną, k u l t o w o - r e l i g i j n ą itp.). Zwraca u w a g ę na charakterystyczne dla K u r p i ujednokierunkowanie za­ interesowań — dobytkiem, gospodarstwem, a pomijanie problemów w ł a ś c i w y c h samemu człowiekowi (np. brak świętych p a t r o n ó w od spraw życia rodzinnego). W rzeźbie figuralnej w y o d r ę b n i a Olędzki dwie grupy figur — dużych i niewielkich. Pierwsze w y k o n y w a l i rzeźbiarze zawodowi, k t ó r y c h p o d s t a w ą utrzymania były zajęcia o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m i artystycznym, d r u ­ gie wykonywano na w ł a s n y u ż y t e k . Czy cechy formalne r z e ź b są w y n i k i e m ś w i a d o m e g o działania twórczego? Olędzki a n a l i z u j ą c je zwraca u w a g ę przede wszystkim na momenty w y n i k a j ą c e z p o s ł u g i w a ­ nia się p r y m i t y w n y m n a r z ę d z i e m , ze sposobu r z e ź b i e n i a w klocku, z b ł ę d ó w rozplanowania f i g u r y i t d . Dodaje jednak, że była to sztuka w i e l k i c h uniesień. „Bo też rzeźbiarzom często t o w a r z y s z ą w ich tworzeniu stany silnego z a a n g a ż o w a n i a , pasji, przerywanej koniecznym opamiętaniem na sen i posiłek. W takich sytuacjach w rękach twórcy r o d z ą się r o z w i ą z a n i a , k t ó r e nie d a d z ą się wytłumaczyć skrupulatnie do k o ń c a " (s. 93). W rozdziale o malarstwie Olędzki nie ogranicza się do obrazów sztalugowych (pozbawionych dłuższej i g ł ę b ­ szej tradycji w kulturze ludowej), ale u w z g l ę d n i a i inne przejawy malarstwa istniejącego na przedmiotach, jak pisanki, malatury na meblach, garnkach, m a k a t k i . Oczy­ wiście w t a k i m ujęciu malarstwo ludowe przestaje b y ć zdominowane przez ś w i ę t e obrazy, staje się dziedziną wypowiedzi r ó ż n o r o d n e j , tak co do treści ideowo-formalnych j a k i co do funkcji. O m a w i a j ą c pisankarstwo, zwraca autor u w a g ę na to, iż nie było ono tak z w i ą z a n e na K u r p i a c h z symboliką m a g i c z n ą j a k w tych grupach ludności, w k t ó r y c h prze­ t r w a ł y archaizmy k u l t u r o w e . S t ą d też silniejszy mo­ ment z a a n g a ż o w a n i a estetycznego, w i ę k s z a swoboda pla­ styczna wypowiedzi. Z r e s z t ą niemal co k r o k napotykamy w książce na stwierdzenia ciekawe, często nowe, rzeczowo umotywo­ wane. Olędzki nie ograniczał się przy t y m t y l k o do bier­ nej obserwacji a p r o w o k o w a ł fakty, p r z e p r o w a d z a ł do­ ś w i a d c z e n i a z kobietami l e p i ą c y m i f i g u r k i z ciasta czy m a l u j ą c y m i pisanki. Rozdział o malarstwie kończy się o m ó w i e n i e m w s p ó ł ­ czesnych makatek, p e ł n i ą c y c h dziś funkcje rekreacyjne i reprezentacyjne. W ś r ó d makatek w y r ó ż n i a autor dwie r ó ż n e techniki a zarazem konwencje: l i n e a r n ą i powierz­ c h n i o w ą . Pierwsza — wyrabiana przez starszych ludzi, m a ł o w p r a w n y c h , n a w i ą z u j e do m o t y w ó w i tradycji p i sankarskich, druga bliższa jest d o ś w i a d c z e n i o m malar­ stwa zawodowego. K r e ś l ą c zarys twórczości malarskiej stara się autor podobnie j a k i w innych partiach książki ująć go w d w ó c h przekrojach: synchronicznym i diachronicznym. A b y zaś określić miejsce twórczości malarskiej K u r p i ó w na tle innych r e g i o n ó w Polski, konstruuje układ mode­ l o w y oparty o takie elementy j a k zawodowość procede­ r u , zasób odmian, stopień złożoności konwencji formal­ nych i na t y m tle o k r e ś l a cechy grupy kurpiowskiej. Podobne u k ł a d y modelowe tworzy r ó w n i e ż Olędzki w dalszych partiach książki, o m a w i a j ą c zdobnictwo. Refleksje nad g e n e z ą i pobudkami o k r e ś l o n y c h umie­ jętności łączy przy t y m z p r ó b ą określenia funkcji w y ­ t w o r u w ś r o d o w i s k u . Omawia więc s n y c e r k ę , zdobnictwo architektoniczne, kowalstwo, t k a n i n ę , w y c i n a n k ę . Stwier­ dza przy t y m , iż techniczne ś r o d k i wyrazowe zbliżają r ó ż n e dziedziny do e f e k t ó w b ą d ź r z e ź b i a r s k i c h (syncerka, kowalstwo), b ą d ź malarskich (tkanina, wycinanka). Oma­ w i a j ą c k o r e l a c j ę między obrazami a w y c i n a n k ą Olędzki z a u w a ż a , iż t a m gdzie w y s t ę p o w a ł y powszechnie święte obrazy i malarstwo na szkle — nie doszło do rozwoju w y ­ cinanki, z kolei na K u r p i a c h r o z w ó j ten nie b y ł b y tak n i e z w y k ł y , gdyby lepszy był poziom usług rzemiosła miejskiego dla wsi. Ciekawe są też r o z w a ż a n i a o po­ dziale sfer wypowiedzi plastycznej między mężczyzn a kobiety. „Wszystkie podstawowe umiejętności artystycz­ ne z n a j d o w a ł y się w omawianej zbiorowości poza zdol­ n o ś c i a m i i m o ż l i w o ś c i a m i kobiecymi" (s. 152). Tylko w y ­ cinanka była d o m e n ą kobiet, z a s p a k a j a j ą c ich pragnie­ nia i aspiracje artystyczne oraz p e ł n i ą c funkcje rekom­ pensacyjne. W r o z d z i a ł k u o bursztyniarstwie Olędzki polemizuje z C h ę t n i k i e m , t w i e r d z ą c , iż bursztyn kurpiowski nie jest jantarem, do k t ó r e g o ciągnęły rzesze k u p c ó w greckich i rzymskich, nie było bowiem ż a d n y c h szlaków handlo­ w y c h w i o d ą c y c h przez Puszczę S t r a w i ń s k ą . Rozdział k o ń ­ czy obszerna i ciekawa analiza cech t r e ś c i o w y c h i for­ malnych zdobnictwa. Część trzecią książki stanowi „ P r ó b a poznania ś w i a ­ t o p o g l ą d u artystycznego t w ó r c ó w ludowych". Ś w i a t o p o ­ gląd ten w y r a ż a się w dziełach oraz w s ą d a c h estetycz­ nych. One to w ł a ś n i e były przedmiotem b a d a ń autora. I n d a g o w a ł on i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne umie­ jętności t w ó r c z e , zwłaszcza tkaczki, w y c i n a n k a r k i , rzeź­ biarzy, k o n f r o n t u j ą c ich wypowiedzi z p o g l ą d a m i rze­ m i e ś l n i k ó w a t a k ż e osób nie z a j m u j ą c y c h się ż a d n ą dzie­ dziną tradycyjnej twórczości. Autor częściowo d r u k o w a ł te m a t e r i a ł y na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" (1964, 111 �nr 3) co zwalnia t u od szczegółowej relacji. Sądzę jednak, że jest to najbardziej dyskusyjna część książki, i to nie tyle w ostatecznych konkluzjach, co w p r z y j ę t e j metodzie badań. Wypowiedź, zwłaszcza prowokowana kwestionariu­ szem, nie jest bowiem w p e ł n i niezależna, co więcej za­ k ł a d a ś w i a d o m o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć werbalizacji d o z n a ń . Wskazane więc w y d a w a ł o b y się zweryfikowanie i u z u p e ł ­ nienie indagacji przez i n n ą , bardziej z o b i e k t y w i z o w a n ą analizę postaw badanych. A l e j a k ą ? M a j ą c w ą t p l i w o ś c i chylę czoła przed o d w a g ą podjęcia nawet takiej, prekur­ sorskiej przecież p r ó b y analizy p o g l ą d ó w estetycznych. Jest to bowiem n a p r a w d ę teren dziewiczy. A l e powta­ rzam — w ą t p l i w o ś c i nie p o d w a ż a j ą u s t a l e ń Olędzkiego, k t ó r e generalnie w y d a j ą się słuszne, d a d z ą się zresztą s p r o w a d z i ć do ogólnego stwierdzenia, iż p o g l ą d y estetycz­ ne zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych w a r t o ś c i ś w i a t a przyrody, k t ó r e p o s i a d a j ą materialne lub społecz­ ne uzasadnienie w b y t o w a n i u chłopa w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach" (s. 201). B a d a j ą c poglądy na p i ę k n o dzieł sztuki, Olędzki po­ służył się odpowiednim testem — zestawem zdjęć. M a ­ teriał u z y s k a ł zgodny na ogół z t y m , co w i e m y z po­ tocznych obserwacji, niemniej nareszcie są to obserwa­ cje w d u ż y m stopniu udokumentowane, zweryfikowane. I dlatego cenne. A l e i t u spotykamy liczne niespodzianki. Tak np. Olędzki p r z e k o n y w a j ą c o stwierdza, że na K u r ­ piach wysokie u m i e j ę t n o ś c i i osiągnięcia artystyczne nie idą w parze z w y r ó ż n i a j ą c ą się w r a ż l i w o ś c i ą e s t e t y c z n ą jednostki (s. 212). Również w „ Z a k o ń c z e n i u " spotykamy myśli nowe, śmiałe, i n s p i r u j ą c e do dalszych b a d a ń i p r z e m y ś l e ń . W a ż n e jest przy t y m , że Olędzki unika zdań — frazesów, s ą d ó w obiegowych, powtarzanych bez p r ó b y ich w e r y f i ­ kacji. * Jacek Olędzki, Sztuka K u r p i ó w . Ossolineum, W r o ­ c ł a w 1970, ss. 80, i l . 150. N a k ł a d 4300 egz. Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej jest po­ zycją w a ż n ą daje bowiem dużą s u m ę cennych informacji i co szczególnie istotne — inspiruje w m y ś l e n i u i bada­ niu. Jest to jedna z n a p r a w d ę cennych publikacji, za k t ó r ą n a l e ż y się wdzięczność autorowi oraz Instytutowi H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , k t ó r y k s i ą ż k ę t ę fir­ muje. A l e w ł a ś n i e dlatego, że jest to pozycja tak ważka z p r z y k r o ś c i ą trzeba o d n o t o w a ć jej mankamenty. Niedo­ pracowanie edytorskie, a więc zawiłość języka, brak peł­ nej k l a r o w n o ś c i w y w o d u (powtórzenia), usterki stylistycz­ ne i korektcrskie, nie skorygowane e r r a t ą (np. s. 39 — jest n i e z a w o d n y zamiast n i e z a w o d o w y ) . Nie u ł a t w i a to l e k t u r y , a szkoda... Trudno też z r o z u m i e ć dlaczego k s i ą ż k a u k a z a ł a się w tak n i s k i m n a k ł a d z i e (500 egz. !!!) Obawiam się, że wydawca nie dccenił znaczenia tej pracy dla naszej nau­ k i , dla dalszych b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Szkoda też, że liczba ilustracji jest za m a ł a , brak fotografii obiektów potrzebnych dla zrozumienia i akceptacji tekstu (np. r z e ź b y C z e r w i ń s k i e g o czy Piety z Dobrego Lasu, ss. 98— 102). Dobór zdjęć jest zresztą ciekawy, niebanalny, jakość d r u k u jednak nie najlepsza, a u k ł a d n i e k t ó r y c h stron ilustracji w r ę c z r a ż ą c y (np. strony z i l . 34, 66—67), za­ tracenie skali r z e ź b . M a n k a m e n t ó w tych nie rekompensuje fakt równo­ czesnego wypuszczenia innej książki albumowo-popularnej J. Olędzkiego*. K s i ą ż k i te, choć zbliżone w treści, r ó ż n i ą się ujęciem, inny zresztą jest ich adresat. Ta dru­ ga k s i ą ż k a , poza niezbyt u d a n ą o b w o l u t ą , wydana jest zresztą starannie, na d o b r y m papierze. Sądzę, że należy p r a c ę Olędzkiego możliwie szybko w z n o w i ć , może w wersji nieco przepracowanej, wyko­ r z y s t u j ą c dalsze badania autora. Jest to bowiem pozycja fundamentalna nie t y l k o dla badacza k u l t u r y kurpiow­ skiej. Aleksander 112 Jackowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1911f8dc314b78418a3642e2b2199fdc.pdf b20be8d001379d1a00943fe84eaabbd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Piórko, Mamert - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4292 Title A name given to the resource Mamert Piórko - rzeźbiarz lubuski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;97-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski MAMERT PIÓRKO - RZEŹBIARZ LUBUSKI Ulica K o ż u c h o w s k a — p r z e d m i e ś c i e Zielonej Góry. W schludnym, m a ł y m , m u r o w a n y m domku mieszka eme­ rytowany nauczyciel pochodzący z Wileńszczyzny — M a ­ mert Piórko. Rzeźbiarz zielonogórski, uznawany często za nestora twórców lubuskich, r ó w n i e często o k r e ś l a n y jest mianem rzeźbiarza regionalnego j a k i ludowego; nazywa­ ny także amatorem-plastykiem. Urodzony w 1900 г., pochodzi on z p o d w i l e ń s k i e j w s i . Ojciec jego był r o b o t n i k i e m drzewnym p r a c u j ą c y m w okolicznch tartakach. B y ć m o ż e na dalszej drodze t w ó r ­ czej Piórki zaważyły tradycje rodzinne, z e t k n i ę c i e się w dzieciństwie z drewnem jako surowcem r z e m i e ś l n i c z y m , który później stał się m a t e r i a ł e m do w y k o n y w a n i a prac artystycznych. P i ó r k o spędził wczesne lata swojego życia u bogatych gospodarzy, później przez pewien czas praco­ wał jako robotnik fabryczny. W r o k u 1922 dostał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Po u k o ń c z e n i u nauki powrócił do ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y s z e d ł . Zaczął pracować jako nauczyciel wiejski. Rzeźbieniem z a i n t e r e s o w a ł się M a m e r t P i ó r k o raczej przypadkowo. Mianowicie w szkole, w k t ó r e j uczył, zro­ dziła się idea stworzenia amatorskiego teatrzyku k u k i e ł ­ kowego dla uczniów. Szkoła b y ł a biedna, nauczyciele i uczniowie sami m u s i e l i r e a l i z o w a ć p o m y s ł . B r a k i mate­ riałowe i ubóstwo finansowe szkoły z m u s i ł y P i ó r k ę do czynnej pomocy przy organizowaniu teatrzyku •— sam rzeźbił głowy lalek, k u k i e ł k i i f i g u r k i . Nie z a s t a n a w i a ł się przedtem, czy umie to robić, czy nie. P r a c ę w y k o ­ nywał niemal mechanicznie. Później zaczął w y t w a r z a ć z drewna przedmioty u ż y t k o w e : misy, łyżki, skrzynki, p u ­ dełka, ramy do o b r a z k ó w i t p . Daleki b y ł jednak w ó w c z a s od uważania tego co r o b i za s z t u k ę . Nie p o d e j r z e w a ł jesz­ cze, że po w i e l u latach stanie s i ę r z e ź b i a r z e m znanym w całym kraju, zwłaszcza w swoim regionie; nie z d a w a ł sobie sprawy z tego, że posiada uzdolnienia artystyczne. Rzeźbił, bo pewne s p r z ę t y b y ł y potrzebne w domu w ł a s ­ nym czy sąsiadów, bo trzeba było p o m ó c szkole. Wojna p r z e r w a ł a te zajęcia. P i ó r k o rozpoczął p r a c ę w wojskowych szpitalach. W 1945 r . wraz z wieloma przesiedleńcami w y j e c h a ł na Zachód, osiadł w Zielonej Górze i tu znów p o w r ó c i ł do zawodu pedagogicznego. Wojna, a n a s t ę p n i e praca na n o w y m terenie w zmienio­ nych warunkach s p r a w i ł y , że z u p e ł n i e z a p o m n i a ł o a r t y ­ stycznej pasji swojej m ł o d o ś c i ; b y ł przede wszystkim nauczycielem. Przypadek zrządził, że ponownie zaintere­ sował się r z e ź b i a r s t w e m . Był to r o k 1953. Na ulicy, przy której mieszkał, wycinano stare lipy. M a m e r t P i ó r k o jeszcze raz p o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć swoich sił i u m i e j ę t ­ ności twórczych, k o r z y s t a j ą c z dużych z a p a s ó w drewna, które wręcz p r o w o k o w a ł y do r z e ź b i e n i a . Od tego w ł a ś ­ nie czasu datuje się p o w r ó t P i ó r k i do działalności a r t y ­ stycznej i rozkwit jego twórczości. P o c z ą t k o w o rzeźbił niewiele — jedynie w wolnych chwilach, w czasie wakacji, tyle tylko, na ile p o z w a l a ł a mu praca zawodowa. A l e j u ż po przejściu na e m e r y t u r ę całkowicie poświęcił się pracy artystycznej. Tworzy sy­ stematycznie, wykonuje wiele rzeźb. Jest to jego pasją, potrzebą wypowiedzenia się, przypomnieniem dawnych lat. Dzieła jego noszą p i ę t n o osobliwego spojrzenia na świat. Kiedy po raz pierwszy o d w i e d z i ł e m Mamerta P i ó r k ę , niemal natychmiast po p r z y w i t a n i u zaczął •— bez żadnej zachęty z mojej strony — o p o w i a d a ć dzieje swojego życia. Widocznie przyzwyczajony już b y ł do licznych od­ wiedzin dziennikarzy i ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się jego sztu­ ką. P o s i a d a ł on album z fotografiami rzeźb, k t ó r e w y ­ k o n a ł w ciągu w i e l u lat, a k t ó r e z n a j d u j ą się obecnie u rodziny i k r e w n y c h , s ą s i a d ó w i przyjaciół, instytucji takich j a k Cepelia czy Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . K a ż d ą p r a c ę , k t ó r ą pokazuje czy to na fotografii, czy z n a j d u j ą c ą się w jego w ł a s n y m posiadaniu, opatruje k o ­ mentarzem w i ą ż ą c y m się z jej powstaniem, t ł u m a c z y , dlaczego w y r z e ź b i ł tę figurę, dlaczego tak w ł a ś n i e ją ujął, n a d a ł jej t a k ą a nie i n n ą f o r m ę . A r t y s t a bardzo mocno p r z e ż y w a Jest to bowiem jego ś w i a t i n t y m n y . swoją twórczość. P o k a z y w a ł P i ó r k o zdjęcia dawniej wykonanej rzeźby. Była to wielofiguralna kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a w y ­ w o ż e n i e zwłok jednego z bliskich przyjaciół, z m a r ł e g o m ł o d o na gruźlicę w czasie, gdy obaj b y l i s ł u c h a c z a m i Seminarium Nauczycielskiego. W kompozycji tej, b ę d ą ­ cej realistycznym przedstawieniem w y d a r z e ń , widzimy k i l k a alegorycznych postaci o b r a z u j ą c y c h cnoty zmarłego i jego d r o g ę życiową. I ten w ł a ś n i e element pewnej alegoryczności i symboliki jest, j a k sądzę, charakterystycz­ ny dla twórczości zielonogórskiego artysty. Oto inna rzeźba — przedstawienie korzenia rośliny żeń-szeń. Zas t a n o w i a j ą c y t u jest j u ż sam w y b ó r tak przecież nier z e ź b i a r s k i e g o tematu, k t ó r y jednak dla artysty m i a ł szczególne znaczenie, co w y n i k a z jego w ł a s n e j w y p o w i e ­ dzi: „jak głosi legenda, k o r z e ń żeń-szeń jest symbolem zdrowia, m i e s z k a j ą w n i m dobre duchy, a j a rzeźbię to, co dobre i uczciwe, tak j a k to widzę w swojej duszy". T w o r z y w e m artysty jest drzewo lipowe — tradycyj­ ny m a t e r i a ł w i e l u dawniejszych i obecnych twórców. M ó w i też P i ó r k o , że „to jest najlepsze drzewo, bo w m i a ­ r ę twarde, nie m a słojów, nie rozsyoha się i jest przy­ jemne w r z e ź b i e n i u " . Jako n a r z ę d z i a służą m u : nóż, k i l k a d ł u t i d ł u t e k o r ó ż n y c h rozmiarach i w y k r o j u — okrągłe, półokrągłe, u k o ś n e , płaskie. Nie ma on pracowni •— zimą rzeźbi w domu, natomiast w czasie cieplejszych dni, zwłaszcza latem, c h ę t n i e przenosi się do ogródka. Przy­ gotowane do pracy drewno starannie suszy, t w i e r d z ą c że klocek powinien s c h n ą ć przez rok, mniej w i ę c e j . Ten termin daje p e w n o ś ć , że drewno nie będzie p ę k a ł o i k r u ­ szyło się przy dalszej obróbce. W praktyce jednak nie zawsze t r z y m a się tej zasady. P r z y s t ę p u j ą c do właściwej pracy, M a m e r t P i ó r k o rzeźbi n i e posługując się bez­ p o ś r e d n i o ż a d n y m i w z o r a m i ani ilustracjami, również bez pomocniczego r y s u n k u na drewnianym klocku. Po u k o ń ­ czeniu r z e ź b y powleka j ą zazwyczaj c i e n k ą w a r s t w ą bezbarwnego l a k i e r u dla ochrony przed kurzem. Nigdy natomiast nie polichromuje. Indagowany na ten temat odrzekł, że nie z a s t a n a w i a ł się w ogóle nad tą m o ż l i ­ wością. Po c h w i l i dodał, że nie polichromuje, ponieważ chce p o k a z a ć s t r u k t u r ę drzewa i jego p i ę k n o , p i ę k n o m a t e r i a ł u samego w sobie. To uzasadnienie artystyczne zostało więc s f o r m u ł o w a n e na p r ę d c e , by p r z e d s t a w i ć program estetyczny, nad k t ó r y m t w ó r c a — j a k w i d a ć — specjalnie nie z a s t a n a w i a ł się i k t ó r y jest w y r a ź n i e w t ó r - 97 �ny wobec praktycznej działalności rzeźbiarza. Natomiast historia i opowieści t o w a r z y s z ą c e p o s z c z e g ó l n y m r z e ź b o m nie w y d a j ą się być ex post dokomponowywane. Ś w i a d ­ czą one, że twórczość artysty łączy się z autentycznym przeżyciem. Twierdzi P i ó r k o , że t y l k o praca w e d ł u g w ł a s n y c h p o m y s ł ó w sprawia m u zadowolenie, gdyż nie ma sensu n a ś l a d o w a n i e tego, co już zrobiono. Wprawdzie w ś r ó d jego rzeźb m o ż n a znaleźć głowę Mickiewicza czy popier­ sie Ś w i e r c z e w s k i e g o — do k t ó r y c h to prac m u s i a ł y i n ­ s p i r o w a ć go j a k i e ś wzory — jednak tematyka ta nie jest dla jego twórczości reprezentatywna. Oczywiście, t w ó r c a mieszkający w mieście w o j e w ó d z k i m , społecznik, człowiek stykający się codziennie, chociażby z racji swojego zawodu, ze w s p ó ł c z e s n y m życiem, skompliko­ w a n y m i p e ł n y m p r o b l e m ó w , nie m o ż e w y m y ś l a ć tema­ tów rzeźbiarskich tylko „w głowie", j a k zazwyczaj po­ w i a d a j ą a r t y ś c i - s a m o t n i c y . W ł a ś n i e to codzienne życie dostarcza r z e ź b i a r z o w i twórczej inspiracji, jeśli nawet temat wydaje się b y ć o d e ń odległy. Lecz t y l k o temat, a nie idee, k t ó r e stara się w y r a ż a ć w swoich figurkach. Prace P i ó r k i m a j ą swój w ł a s n y , o d r ę b n y charakter, " czasem w y d a j ą się udziwnione. S ą one p e ł n e , r z e k ł b y m nawet — „mięsiste", choć nie jest to owa klasyczna p e ł ­ ność i z w a r t o ś ć f o r m y r z e ź b i a r s k i e j . S ą t e ż prace P i ó r k i oszczędne w wyrazie, choć autor nie s k ą p i i m ornamen­ t y k i . Pozorna s u r o w o ś ć jego r z e ź b w i ą ż e się zapewne z t e n d e n c j ą do geometryzowania, kubizowania k s z t a ł t u . Wydaje się, że dłuto artysty posuwa się po liniach prostych, o d r z u c a j ą c finezyjne z a o k r ą g l e n i a , t w o r z ą c geo­ metryczne kąty, krzywizny, linie i z a ł a m a n i a . Modelunek rzeźby jest twardy. Wykonane przez P i ó r k ę rzeźby s k ł a ­ dają się j a k b y z zestawionych ze sobą i n a ł o ż o n y c h jedna na d r u g ą brył, ornamentyka rzeźb p o d k r e ś l a ich kubiczny charakter. Ostre, ś m i a ł e i staranne zarazem cięcia s ą typowe dla wszystkich jego prac. Jest to rodzaj formy Mamert P i ó r k o : I I . 1. Wędkarz, 98 niespotykanej w naszej rzeźbie nieprofesjonalnej (ludowej czy też amatorskiej). P i ó r k o dużą w a g ę p r z y w i ą z u j e do formy swych dzieł — s ą one d o k ł a d n i e p r z e m y ś l a n e i wy­ konane, i to tyleż pod w z g l ę d e m k s z t a ł t u , co i treści. Jak twierdzi sam artysta, przy wyborze tematów d e c y d u j ą jego zainteresowania d l a otaczającego świata. W ś r ó d r z e ź b P i ó r k i d o m i n u j ą typy ludzkie, celnie pod­ patrzone w życiu, przy pracy, postacie z bajek i legend. S ą też prace inspirowane wspomnieniami autora z lat młodości. Inne tematy p o j a w i a j ą s i ę znacznie rzadziej i podejmowane s ą niejako na marginesie g ł ó w n y c h zain­ t e r e s o w a ń P i ó r k i — zafascynowania człowiekiem z jego ś m i e s z n o s t k a m i i p r z y w a r a m i , urzeczenia p r a c ą i dzia­ łalnością ludzką. Nie ma z a ś w twórczości P i ó r k i tematyki sakralnej. Nie ucieka artysta od rzeczywistości ziemskiej — przeciwnie, u w a ż n i e j ą podpatruje, a obserwacje prze­ nosi w lipowe drewno. T y p y ludzkie, k t ó r e Piórko- przedstawia w swych r z e ź b a c h , aczkolwiek przedstawione wiernie, zawierają dużą dozę humoru. Wydobyte są z nich rysy pewnych ś m i e s z n o s t e k i p r z y w a r cechujących k a ż d e g o przecież c z ł o w i e k a . P i ó r k o eksponuje cechy karykaturalne prze­ j a w i a j ą c e się w t w a r z y , gestach i ruchach tworzonych po­ staci. K a ż d y szczegół wydaje się t u b y ć starannie pod­ patrzony, p r z e m y ś l a n y i wykonany, b y t y m silniej pod­ k r e ś l i ć i n t e n c j ę autora. Szczególnie wyraziste są pod t y m w z g l ę d e m twarze w y k o n y w a n y c h przezeń figurek g r a j k ó w , p a s t u s z k ó w , k t ó r e w w i d z u b u d z ą skojarzenia z p r z y s ł o w i o w y m i pastuszkami z sielankowych odpowieści i bajek. Nie m n i e j zabawna jest postać starego, brodatego krasnala, j a k b y w y j ę t e g o z b a ś n i braci G r i m m , ze wspa­ niale oddanym p r z y g i ę c i e m pod c i ę ż a r e m dźwiganego na plecach worka. Wreszcie kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a dwa p r z e p y c h a j ą c e się na k ł a d c e barany — ze znanego i po­ pularnego wierszyka. S ą te prace j a k b y prześmiewaniem się z k u r s u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e s z a b l o n ó w i stereo- drewno, wys. 26 cm. U . 2. Chłopiec jedzący kaczan U . 3, 4, Pastuszek, drewno, wys. 27 om. kukurydzy, drewno, wys. 27 cm. �typów myślowych, są zarazem dla odbiorcy ilustrowa­ nymi morałami życiowymi. Inne znów postacie t c h n ą z a d u m ą i spokojem, j a k np. Wędrowiec, Matka z dzieckiem, czy Dziewczyna z kukurydzą. Choiaż — przeciwnie niż poprzednio — są statyczne, to jednak w y g l ą d a j ą tak, j a k b y t y l k o na chwilę zastygły w bezruchu, dla odpoczynku. A za moment znów ruszą w drogę. O wartości rzeźb P i ó r k i stenowi i n t e r e s u j ą c a forma, w sposób wyszukany p o d p o r z ą d k o w a n a treści i wymowie jego dziel. Piórko podpatruje otaczający go ś w i a t „ z m r u ­ żonym okiem", nieco szyderczo i karykaturalnie, a prze­ cież z dużą dozą ciepłego h u m o r u i życzliwości. Nie jest samotnikiem, przeciwnie, ż y w o uczestniczy w życiu spo­ łecznym, włącza się do akcji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h inicjowanych przez twórcze ś r o d o w i s k a w o j e w ó d z k i e g o miasta, szuka k o n t a k t ó w z l u d ź m i , a z jego spostrzeżeń powstają właśnie owe dziwne, drewniane postacie. Piórko jako rzeźbiarz d e b i u t o w a ł w I960 r. na w y ­ stawie CRZZ w Warszawie. Od tej pory jego prace po­ kazywane są systematycznie na dorocznych wystawach plastyki amatorskiej w Zielonej Górze, u r z ą d z a n y c h przez Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych (w l u t y m 1961 r. p o w s t a ł a przy LTK. Sekcja Plastyki Amatorskiej, k t ó r e j P i ó r k o jest członkiem). Oo więcej — prace P i ó r k i pokazywane są również na wystawach sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a . Dwukrotnie, w styczniu i m a r c u 1964 r „ o d b y ł y się w Zie­ lonej Górze jego wystawy Indywidualne pod patronatem LTK. W 1963 r, k i l k a rzeźb P i ó r k i eksponowano w K r a ­ kowie na problemowej wystawie p l a s t y k i amatorskiej, a w następnym roku na ogólnopolskiej wystawie plastyków-amatorów w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Prace jego sprzedawane są w sklepach Cepelii na terenie województwa. Władze w o j e w ó d z k i e t r a k t u j ą też rzeźby Piórki jako regionalne p a m i ą t k i , ofiarowując je jako upo­ minki ważniejszym gościom. Gdy zaś w k w i e t n i u 1966 r. w Klubie Literackim L T K odbył się t u r n i e j poetycki o rzeźbę, dzieła P i ó r k i s t a n o w i ł y g ł ó w n e nagrody. Praca zarobkowa na zlecenie Cepelii nie jest jednak dla Piórki zasadniczym m o t y w e m d z i a ł a n i a . Rzeźbienie traktuje jako swoją osobistą pasję, jako chęć w y ż y c i a się, jako hobby. Pod t y m w z g l ę d e m jest on niemal przy­ kładowym okazem „czystego" i „ p r a w d z i w e g o " amatora. Godny uwagi wydaje się fakt, że dzieła P i ó r k i znaj­ dują odbiorców nie tylko zinstytucjonalizowanych i nie tylko wśród miłośników i z n a w c ó w sztuki, s ł o w e m — nie tylko wśród tej warstwy, k t ó r a obecnie stanowi rynek zbytu dla p r o d u k t ó w twórczości ludowej i amatorskiej. Figurki przez niego wykonane docierają też do jego zna­ jomych, krewnych, s ą s i a d ó w — do tych ludzi, w ś r ó d k t ó ­ rych artysta żyje i działa. Wydaje się zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym, że twórczość P i ó r k i zaspokaja poczucia estetyczne dosyć szerokiego k r ę g u odbiorców, podczas gdy, jak wiemy, r z e ź b a nieprofesjonalna, z w ł a s z ­ cza ludowa, nie budzi zainteresowania w swoim ś r o d o ­ wisku. Aprobata prac P i ó r k i jest jednak z r o z u m i a ł a , jeśli przeanalizuje się prace r z e ź b i a r z a pod w z g l ę d e m formalnym i tematycznym, co s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć wyżej. W życiu P i ó r k i nie ma tak często spotykanej w ś r ó d wielu artystów próżni społecznej, k t ó r a k a ż e i m z w r a ­ cać się z jednej strony k u elicie k u l t u r a l n e j i otaczają­ cemu ją wianuszkowi s n o b ó w w poszukiwaniu zbytu dla rzeźb, z drugiej zaś — p r z y j m o w a ć bezkrytycznie wzory stamtąd płynące z przeznaczeniem „dla l u d u " . Dzięki temu też Piórko nie ma k o m p l e k s ó w w y n i k a j ą c y c h z bez­ radności i osamotnienia. I n t e r e s u j ą c e , jak w dalszym ciągu ułoży się jego w s p ó ł p r a c a z Cepelią. Jak bowiem 4 świadczą n i e k t ó r e dane, w pewnych ośrodkach bądź w ś r ó d i n d y w i d u a l n y c h t w ó r c ó w z a m ó w i e n i a tej insty­ tucji p o w o d u j ą p r z e k s z t a ł c e n i e się pracy twórczej w p r a ­ cę rzemieślniczą. Konsekwencje zaś z tego w y p ł y w a j ą c e są trojakiego rodzaju: zbyt w y g ó r o w a n e poczucie w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej, zanik indywidualizmu twórczego, rozgoryczenie i uczucie p o r a ż k i życiowej w przypadku zmniejszania się z a m ó w i e ń . Oczywiście nie m o ż n a g e n e r a l i z o w a ć tych spraw, wie­ le bowiem zależy od zastanej już pozycji społecznej t w ó r ­ cy, od jego o d p o r n o ś c i psychicznej, wreszcie od rodzaju jego pracy i k o n t a k t ó w z opiekunami artystycznymi. Nie grozi to też chyba t w ó r c y z Zielonej Góry. Rzeźbiarstwo jest bowiem jego i n d y w i d u a l n ą , d u c h o w ą potrzebą, w y ­ rasta z chęci przekazania swoich spostrzeżeń ludziom, w ś r ó d k t ó r y c h żyje; z drugiej zaś strony jest f o r m ą roz­ r y w k i , odpoczynku, daje spokój, zadowolenie p ł y n ą c e z poczucia p r z y d a t n o ś o i społecznej. N i e w ą t p l i w i e sprzedaż prac jest przejawem uznania dla jego twórczości, ale t a k ż e f o r m ą uznania s ą dla artysty wystawy, wreszcie okazywane zainteresowanie odborców. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość Mamerta P i ó r k i k i l k a ­ krotnie z e s t a w i a ł e m j ą ze s z t u k ą l u d o w ą , mimo że t r u d ­ no do niej zaliczyć r z e ź b y lubuskiego twórcy. Jeśli P i ó r k o jednak, o czym w s p o m n i a ł e m już na początku, bywa o k r e ś l a n y r ó w n i e ż mianem r z e ź b i a r z a ludowego, w y n i k a to, jak sądzę, nie t y l k o ze zwyczajowego stosowania tej nazwy lecz i z charakteru regionu, w k t ó r y m P i ó r k o żyje i tworzy. Woj. zielonogórskie przechodziło zmienne koleje losu. Były to tereny, k t ó r e wcześnie o d p a d ł y od Rzeczypospolitej i znalazły się w granicach Polski po 99 �etnograficzne. Ł a t w i e j jednak b y ł o m o ż n a znaleźć w te­ renie z dawien dawna porzucone z a b y t k i k u l t u r y ma­ terialnej niźli ś w i ą t k i p r z y d r o ż n e . Gdy więc w woje­ w ó d z t w i e osiadło k i l k u ludzi, k t ó r z y w wolnych chwilach b r a l i czasem drewno i d ł u t o do r ę k i , zaczęto mówić o „współczesnej sztuce ludowej" t w o r z ą c e g o się regionu. Rzecz oczywiście dotyczy nie t y l k o rzeźby i nie tylko tego jednego w o j e w ó d z t w a . Podobnie jest w Szczecińskiem, gdzie o k r e ś l a się S k r ę t o w i e z a jako r z e ź b i a r z a l u ­ dowego Pomorza Zachodniego. Podobnie i w e Wrocław­ skiem, gdzie p r a c u j ą : Józef S e r w i k p o c h o d z ą c y z miejs­ cowości Inowlec, pow. Rawa Mazowiecka, Jan Kobiałka ze wsi Hołoska, pow. T ł u m a c z , w o j . s t a n i s ł a w o w s k i e , Ka­ zimierz C h r ą c h o l z w o j . lwowskiego oraz Franciszek Mentel z Ż y w i e c k i e g o . B y l i o n i m o ż e ongiś rzeczywiście t w ó r c a m i l u d o w y m i , obecnie jednak b ą d ź to mieszkają w miastach ( u ł a t w i o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m sztuki elitar­ nej i n o w y wachlarz t e m a t ó w ) , b ą d ź nawet kształcą się w ogniskach plastycznych. Podobna sytuacja istnieje w Zielonogórskiem, gdzie działają: L u d w i k Oleksy z Ż a r , Aleksander Koperwas z Jasienicy G u b i e ń s k i e j , pow. Lubsko, i Andrzej Rak z Krosna O d r z a ń s k i e g o . Jednym z t a k i c h t w ó r c ó w jest w ł a ś n i e M a m e r t P i ó r k o , W s z a k ż e w o j e w ó d z t w o jest już zintegrowane etnicznie, m o ż e w i ę c z czystym sumieniem o d s t ą p i ć od nazywania P i ó r k i , j a k się to jeszcze często zdarza, r z e ź b i a r z e m l u d o w y m . T y m bardziej, że obser­ w u j e m y zanik sztuki ludowej w jej klasycznej, dziewięt­ nastowiecznej postaci. I I . 5. Krasnal, drewno, wys. 20 cm. k i l k u wiekach odosobnienia, dopiero po 1945 r. Na skutek w i e l u okoliczności historycznych, a zwłaszcza długiej separacji, nie p r z e t r w a ł a tam ludność autochtoniczna (jak to m i a ł o miejsce na Ś l ą s k u lub Pomorzu) z w y j ą t k i e m k i l k u graniczących z obecnym w o j . p o z n a ń s k i m powia­ tów: babimojskiego, m i ę d z y r z e c k i e g o i wschowskiego. Po 1945 г., wraz z n a p ł y w a j ą c y m i na te ziemie osadnikami, w y t w o r z y ł się konglomerat ludnościowy. P r z y b y w a l i m i e s z k a ń c y k r e s ó w wschodnich, Polski centralnej, r e e m i ­ granci z Europy zachodniej, Ł e m k o w i e , m i e s z k a ń c y W i e l ­ kopolski. K a ż d a z grup etnicznych przynosiła w ł a s n ą k u l t u r ę , obyczaje, w ł a s n e w y t w o r y materialne, tradycje. Wyłoniło się w i ę c zadanie scalenia tych grup, co o s i ą ­ g n ą ć m o ż n a b y ł o przez wkrzeszenie czy m o ż e raczej stworzenie f u n d a m e n t ó w dla regionalnej tradycji, k t ó r a znalazła t e ż częste, acz niezbyt d o k ł a d n e z p u n k t u w i ­ dzenia historycznego i geograficznego, nazywanie w o j . zielonogórskiego — Z i e m i ą L u b u s k ą . T e r m i n ó w spełnił przecież nakaz c h w i l i . Owo tworzenie tradycji obejmo­ wało r ó ż n e dziedziny, m i ę d z y i n n y m i — zagadnienia Sztuka ludowa ma obecnie wiele p u n k t ó w stycznych z a m a t o r s k ą , zaś wobec w i e l k i e j rozpiętości stylów i cech tej ostatniej, obie m o ż n a u w a ż a ć za część wielkiego nurtu sztuki nieprofesjonalnej. Sztywne oddzielanie jednej od drugiej i stawianie granic m i ę d z y n i m i nie jest potrzeb­ ne, bo oba n u r t y sztuki coraz bardziej przenikają się wzajemnie. S t ą d też naginanie t w ó r c ó w do ludowości wydaje się zabiegiem sztucznym. Istotnie, do pewnych o k r e ś l e ń czy definicji j e s t e ś m y przyzwyczajeni, są one I wygodne, ale j u ż nieadekwatne do rzeczywistości. Pracą Mamerta P i ó r k i — j a k to w y n i k a z wyżej podanych f a k t ó w — i n t e r e s u j ą s i ę : Lubuskie Towarzystwo Kultu­ ralne i Cepelia. Zainteresowania nie okazuje tylko Mu­ zeum Zielonogórskie, najbardziej chyba do tego powoła­ ne. Oczywiście, nie k a ż d y t w ó r c a nieprofesjonalny zasłu­ guje na to, by jego prace b y ł y eksponowane na muzeal­ nych wystawach. J e d n a k ż e sztuka nieprofesjonalna jako całość w i n n a znaleźć miejsce w badaniach etnograficz­ nych i w muzeach regionalnych. Badanie przemian za­ chodzących w sztuce nieuczonej, p r o c e s ó w przyswajania sobie nowych w z o r ó w plastycznych (tak tematycznych, 1 j a k i formalnych) p o w i n n y stać się n o w y m elementem d z i a ł a n i a e t n o g r a f ó w i tych, k t ó r z y z racji zawodu zaj- | m u j ą się s z t u k ą l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Fot. Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f43aedc00adab118bb4091342dbccec0.pdf e1c02911e0c48465e78d00346981744b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2199 Title A name given to the resource Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wprowadzenie Po specjalnym numerze monograficznym, poświeconym teatrowi sięgającemu do źródeł, „teatrowi zarażonemu etnologią", po tekstach koncentrujących się na problematyce antropologii teatru (por. „Pol­ ska Sztuka Ludowa. Konteksty" Nr 3-4/1991) ofiarujemy czytelnikom zeszyt poświęcony tym razem antropologii filmu i fotografii. Wydaje się, że nie trzeba uzasadniać (ani tym bardziej usprawiedliwać wyboru takiego tematu). Antropologia ifilm,antropologia kultury i naukowa, krytyczna, humanistyczna refleksja o filmie spotykają się od lat całkiem naturalnie. Źródeł, powodów i świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele. Wystarczy choćby tu przypomnieć wypowiedź Jurija Łotmana zawartą we wstępie do polskiego wydania Semiotyki filmu, gdzie zestawiając w zaskakujący sposób ateński obrzęd i mit z Nożem w wodzie Romana Polańskiego w lapidarny sposób (a mogłaby to być odpowiedź, uzasadnienie i usprawiedliwienie dla każdego etnografa i antropologa kultury kierującego swą uwagę w stronę filmu) mówi o tym, że nawet najbardziej współczesny film daje się dekodować za pomocą głęboko ukrytego w nim mitu. „Przejawia się tu - pisze Łotman - przede wszystkim, jedna z najbar­ dziej swoistych cech kina, która podnosi je do rangi awangardowej sztuki drugiej połowy X X wieku. Ciążenie ku neomitologizmowi, uaktywnienie głębokich pokładów kultury jest wprawdzie zjawiskiem w ogóle charakterystycznym dla sztuki ostatnich dziesięcioleci. Jed­ nakże nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału - od form krańcowo rodzajowych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarzaniem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu nie stapiają się aż tak organicznie, przezierając przez siebie nawzajem." Dalej, zwraca Łotman uwagę na specyficzną dwoistość filmu: „Tak więc językfilmujednoczy krańcowe szczeble logiczne - od zmysłowego przeżywania realnego widzenia rzeczy (poczucie bezpo­ średniej rzeczywistości świata ekranowego) do krańcowej iluzoryczności. Jednocześnie zachodzi tu zespolenie etapów historycznych - od najbardziej archaicznych form świadomości artystycznej do najbar­ dziej współczesnych. Ale takie jednoczenie bynajmniej nie zaciera krańcowości, wręcz odwrotnie - maksymalnie ją uwypukla." Tej dwoistości filmu odpowiada specyficzna dwubiegunowość spoj­ rzenia antropologicznego nastawionego jednocześnie na archaikę, struktury długiego trwania i na to, co współczesne. Także i tu nie mamy do czynienia z zacieraniem krańcowości i różnic. Bo jak powiada równie lapidarna definicja etnografii „Etnografia jest nauką 0 tym, co dzieli i co łączy ludzi różnych kultur, różnych społeczeństw, różnych epok". Tę dialogiczną perspektywę etnografii odnaleźć możemy również w wyznaniu Levi-Straussa, który określał ją jako „Historię dotykającą swymi dwoma krańcami historii świata i mojej historii, która odsłania zarazem ich wspólną rację, rozważa bowiem różnice i przemiany mające znaczenie dla wszystkich". Nie powinno nas dziwić w tym kontekście podobnie lakoniczne określenie etnografii jako z jednej strony „sposobu docierania do odmiennego świata" z drugiej zaś powiedzenie, że jest ona „przede wszystkiem oddaniem tego co aktualne, wyrażeniem żywotności". W ten sposób zrozumiałe staje się owe naturalne, oczywiste i wielorakie zainteresowanie filmem ze strony antropologii kultury. Film interesuje antropologa przede wszystkim jako mit, jako wyraz współcześnie tworzącej się mitologii 1 jako obszar występowania (częstokroć w sposób ukryty) odwiecz­ nych wątków mitologicznych i głębokich struktur symbolicznych. Film właśnie, jako nośnik mitotwórczy (obszar kontynuacji, prze­ kształcania i „odnawiania znaczeń") i jako zapis współczesności (zarejestrowane w filmie: obyczaj, gest, ruch, wzorce piękna, urody, moda, tendencje tematyczne, struktury mentalne danego czasu itd.,itd.), a także ze względu na utrwalone w nim odbicie odrębności, bądź zmieszania (czy też niwelowania) różnorodności kulturowej - film wychodzi naprzeciw specyficznemu sensorium ukształtowane­ mu w kręgu antropologii kultury. Charakterystyczne jest to, że tezę o ciążeniu współczesnej sztuki ku neomitologizmowi odnaleźć możemy u wielu badaczy kultury. Film nie jest tu osamotniony, towarzyszą mu w tym doświadczenia teatru i literatury - mówi o tym w Próbie labiryntu, w rozmowach z Clau­ de-Henri Rocquetem, Mircea Eliade: „Wiadomo, że literatura - prze­ kazywana ustnie czy pisana - jest córką mitologii i dziedziczy jej funkcje: opowiadać o przygodach, opowiadać o z n a c z ą c y c h rzeczach, które wydarzyły się na świecie. Ale dlaczego takie ważne jest to, co się wydarza, dlaczego chcemy wiedzieć, co spotyka markizę, która o godzinie piątej pije herbatę? Myślę, że wszelka narracja, nawet jeśli opowiada o fakcie najbardziej zwyczajnym, kontynuuje tradycję wielkich historii opowiadanych w mitach i stanowiących wyjaśnienie początków świata i człowieka. Myślę, że zainteresowanie narracją, opowieścią, jest elementem naszej ludzkiej kondycji, naszego bycia w świecie. Chcemy wiedzieć, co się działo, co robili ludzie i do czego są zdolni: ryzyko, przygody, wszelkiego rodzaju próby. Nasze istnienie nie jest istnieniem nieruchomych kamieni, kwiatów czy owadów, których życie toczy się ściśle wyznaczonym torem. Nasze istnienie jest przygodą. Człowiek nigdy nie przestanie słuchać opowieści." Jednakże charakterystyczne jest również i to, że i Eliade gotów jest przyznać specjalne miejsce i znaczenie kinu w jego zdolności przy­ bliżania się do mitu. Na pytanie bowiem swego rozmówcy sugerujące, że awangardowa literatura , odwracając się od opowieści, odeszła od czegoś co wydaje się istotnym elementem człowieczeństwa, i że może mit przetrwał w kinie, udziela zdecydowanej odpowiedzi - „Myślę, że rzeczywiście kino zachowało zdolność do opowiadania mitów, a także wspaniałego kamuflowania ich nie tylko w tym co świeckie, ale również w obszarach degradacji i upadku. Tak, sztukafilmowabardzo dobrze posługuje się symbolem, który chociaż pozostaje niewidoczny, działa przecież na uczucia." Ciążenie ku neomitologizmowi, przybliżanie się do mitu, osiąganie przez kino i film wymiarów i funkcji mitu wydaje się być częścią (równie pasjonującego dla antropologii kultury) szerszego procesu współczesnej remityzacji, o której pisze badacz wobraźni symbolicznej Gilbert Durand, zwracając uwagę na ów paradoks, że ta sama, obrazobórczo, scjentystycznie zorientowana, nasza cywilizacja, która często miesza demistyfikację z demityzacją, jednocześnie „.. .proponuje gigantyczny proceder remityzacji na skalę planetarną, dysponując środkami, jakich aż dotąd żadne społeczeństwo w dziejach rodzaju ludzkiego nie posiadało. Jest wielką zasaługą Andre Malraux, iż jasno wykazał, że szybkie środki komunikacji, masowe rozpowszechnienie arcydzieł kultury przez fotografię, druk, kinematografię, przez książki, kolorowe reprodukcje, płyty, telekomunikację, samą prasę pozwoliło na planetarną konfrontację kultur i na totalne zebranie tematów, dzieł i obrazów w jakimś Muzeum wyobraźni, uogólnionym na wszelkie przejawy życia kulturalnego. W obliczu olbrzymiej aktywności społe­ czeństwa scjentystycznego i obrazoburczego to samo społeczeństwo proponuje nam środki przywracania równowagi." Ciążenie ku neomitologizmowi wydaje się nadal aktualne mimo ogłoszonego (czy rzeczywistego) kryzysu kina jako instytucji, świad­ czyć choćby mogą o tym - ostatnia filmowo-telewizyjna wersja Mahabharaty Brooka, światowe powodzenie Dekalogu Kieślowskie­ go, a we wcześniejszej perspektywie „mitologia Miasta i Świata" zawarta w dziele Felliniego, „mitologia dzieciństwa" z Fanny i Alek­ sandra i całe dzieło Bergmana, twórczość Tarkowskiego, Pasoliniego, Paradżanowa, Herzoga, Kurosawy, Bunuela, Wajdy i wielu innych. Kino odtwarza i odnawia mit. Ale istnieją obszary, na których antropologia kultury ifilmspotykają się w nie mniej naturalny sposób. Trzeba bowiem pamiętać, iż ich początki należą niemal do tej samej epoki (początki naukowej antropologii różnie datowane, rozciągane są od 1851 - wydanie Ligue of the Iroquois Morgana, 1877 tegoż Ancient Society, 1871 - Primitive Culture Tylora, 1895 - założenie L'Anne Sociologique, warto przypomnieć w tym kontekście, że gdy Bronisław Malinowski prowadził swe badania na Trobriandach, w tym samym czasie Robert Flaherty, nazywany twórcą filmu dokumentalnego, realizował swój pierwszy film na dalekiej północy -1917, a jego drugi film Nanuk Eskimos powstaje w tym samym 1922 roku, w którym ukazują się Argonauci Zachodniego Pacyfiku). Ta naturalność związków pomiędzy antropologią i filmem, początkowy wpływ fotografii na kształtowanie się antropologii, a z biegiem czasu i filmu, owocujący dziś w całej odrębnej dziedzinie tzw. Visual Anthropology, rysuje się bardzo wyraźnie w zestawieniu jakiego dokonuje w swej książce The Predicament of Culture, omawiającej etnografię na tle literatury i sztuki X X wieku James Clifford, gdy porównuje on frontospis dzieła ojca Lafiteau o Indianach Ameryki z kartą tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku. - Frontospis dzieła ojca Lafiteau z 1724 roku Moeurs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zadaniu porównania, oraz brodata postać wobrażająca Czas, która wskazuje na tablicę, przed­ stawiającą ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej kobiety przedstawia krawędź chmur, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. 3 1 �Stoją oni po dwu stronach promieniejącego trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrąjsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uro­ czysty Akt obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyj­ nika muszel Trobriandzkiemu wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za mężczyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w konchę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyraźniej skoncent­ rowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyjrzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. I tak oto komentuje dalej to zestawienie Clifford - alegoria Lafiteau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek, kształtuje i tworzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do doświadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafiteau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy badaczami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale także sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywistości. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinowskiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przedstawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego kamerze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współczesnych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam... ponieważ ja tam byłem." Jest jeszcze jedna cecha antropologii, która w szczególny sposób pozwala wiązać ją z filmem. Obok specyficznego sensorium tego, co archaiczne, podstawowe, pierwotne i tego, co współczesne, tym, co łączy antropologię z filmem najsilniej to umiłowanie konkretu. Antropologowi biorącemu kamerę, czy aparat do ręki, antropologowi, w wieloraki sposób zajmującemu się filmem, a i nam, na pytanie: „Dlaczego Antropologia filmu?" mogłaby tu posłużyć doskonale i przyjść z pomocą odpowiedź, jakiej udzielił na pytanie ankiety "Dlaczego Panfilmujei zajmuje sięfilmem?"Wim Wenders, którą to odpowiedź w obszernych framentach pozwalam sobie tu przytoczyć: „Od kiedy mam przed sobą to okropne pytanie przychodzą mi na myśl i dochodzą do głosu rozmaite coraz mocniejsze odpowiedzi. Jedne rano, inne wieczorem, znów inne przy stole montażowym, jeszcze inne, gdy oglądam wcześniej nakręcone zdjęcia, jeszcze znowu inne, gdy rozmawiam z księgową, albo znów inne, gdy myślę 0 ludziach, z którymi od lat pracuję. Wszystkie te odpowiedzi 1 powody, dla których filmuję są ważne i prawdziwe. Ale mówię sobie, że 'za tym' musi kryć się 'coś bardziej prawdziwszego', być może 'obowiązek', albo wręcz nawet 'potrzeba'. Gdy jako dwunastolatek, kręciłem swój pierwszy film ośmiomilimetrową kamerą, ustawiłem się w oknie domu i stamtąd z góry sfilmowałem ulicę, auta i przechod­ niów. Mój ojciec zobaczył mnie i spytał: 'Co robisz tam z tą kamerą'. Odpowiedziałem: 'Filmuję ulicę, widzisz przecież'. 'I po co?' - zapytał. Nie znałem żadnej odpowiedzi. Dziesięć, dwanaście lat później kręciłem swój pierwszy krótki film na szesnastce. Szpula miała trzy minuty długości. Filmowałem skrzyżowanie z szóstego piętra, bez poruszania kamery, tak długo aż się skończyła rolka. Pomysł ażeby zatrzymać kamerę przedtem, nie przyszedł mi do głowy. Potem mogłem sobie przedstawić, że musiało to by być jakimś świętokradzt­ wem. Cóż to za świętokradztwo? Nie mam głowy do teorii. Tylko rzadko przypominam sobie to, co przecztałem. Dlatego nie mogę dokładnie zacytować pewnego zdania Beli Balazsa, które jednak bardzo mnie poruszyło. Mówi on o moż­ liwości (ale także i odpowiedzialności) jakie ma kino: 'Pokazywać rzeczy jakimi są.' I dalej, że kino może 'Ratować egzystencję rzeczy'. Dokładnie tak jest. Albo inne, pochodzące od Cezanne'a zdanie, które mówi, że 'rzeczy znikają. Trzeba śpieszyć się, jeśli chce się coś zobaczyć.' W każdym bądź razie, przeklęte pytanie: Dlaczego filmuję? - Dlatego. Coś dzieje się, widzi się to, co się dzieje,filmujesię, podczas gdy to się dzieje, kamera widzi, zachowuje to i chroni, można to na nowo oglądać, i znów oglądać. Rzecz już nie istnieje tam więcej, ale oglądanie jej jest możliwe, prawda istnienia tej rzeczy, ta nie ginie. Akt filmowania jest heroicznym aktem (nie zawsze, nie często, ale czasami). Na moment, na mgnienie oka, powolny rozpad świata i jego zewnętrz­ nych pojawień się będzie zatrzymany. Kamera jest bronią przeciw biedzie rzeczy, mianowicie przeciw ich znikaniu. Dlaczego filmować. Czy nie znacie mniej niemądrego pytania?" (Die Logik der Bilder). Mit - Literatura - Film - Fotografia oto kardynalne punkty tego zeszytu „Kontekstów". Prezentujemy tu czytelnikom (chociaż po­ wstałe przed dwudziestu laty, to jednak zachowujące swą wagę i wartość) eseje Barthesa o miejscu mitu w kulturze współczesnej i Italo Calvino o odniesieniach pomiędzy mitem i literaturą współczesną. Studium Clifforda zestawiające dwie sylwetki, dwu „polskich azylan­ tów" (mianowanych przez autora ojcami współczesnej refleksji ant­ ropologicznej) przenikających do odmiennego świata, i dających w swym dziele dramatyczne świadectwo z pełnego konfuzji spotkania przedstawicieli cywilizacji europejskiej z kulturą pierwotną - Josepha Conrada(Jądro ciemności) i Bronisława Malinowskiego (Argonauci Zachodniego Pacyfiku) - studium, rozważające problem fałszu i praw­ dy w kulturowym sensie, kwestię „ocalajającego kłamstwa", ochrania­ jącego wartości i spoisty obraz kultury, studium odsłaniające przyliterackość etnografii, tworzącej (nie nieprawdziwe) fikcje kulturowe, studium wskazujące na wielką rolę pierwiastka biograficznego, subiek­ tywnego i wymiaru kreacyjnego obecnego w twórczości naukowej antropologa. Esej Teresy Rutkowskiej o „podróżach" Felliniego analizujący motyw wędrówki i drogi w jego twórczości filmowej, interpretowanej w odniesieniu do głębokich struktur symbolicznych i stylistycznych tradycji baroku,"podróży" dających także świadectwo poczuciu nieciągłości we współczesnym świecie. Rozważania o sym­ bolu i filmie (Dariusz Czaja) poprzedzają cały cykl symbolicznych analiz filmu, tropiących obecność głębokich struktur symbolicznych w filmie, w którym to cyklu zgromadzono obok tłumaczeń (Don Fredericksen; T.Jefferson Kline - znakomity przykład psychoanalityczno-mitograficznej analizy upatrującej w Ostatnim tangu w Paryżu współczesnej wersji mitu o Orfeuszu i Eurydyce) teksty autorów polskich, prezentowane na założonym i prowadzonym przez Prof. Aleksandra Jackiewicza „Seminarium antropologii filmu", kontynuo­ wanym obecnie przez antropologów kultury w Pracowni Filmu Instytutu Sztuki PAN (m.in. esej Wojciecha Michery tropiący obec­ ność i znaczenie symboliki alchemicznej w twórczości Herzoga; eseje 0 motywie Don Kichota w literaturze i filmie, o kulturowo-literacko-filmowym micie Wenecji). Studium Dzieło a „granica sensu" Wiesława Juszczaka, autora polskiego przekładu opowiadania Karen Blixen, otwiera blok analiz poświęconych filmowi Uczta Babette. Janusz Gazda w swym eseju o autorze Cieni zapomnianych przodków rysuje portret artysty ocalającego pamięć bogatych tradycji kulturo­ wych i czerpiącego siłę z ich źródeł. Ryszard Ciarka rozważa istotę poszukiwań i doświadczeń filmowych w odniesieniu do renesansowej idei estetycznej „Res simulacra" obierając za przedmiot analiz Niewin­ nych Czarodziejów Andrzeja Wajdy i Ostatni dzień lata Tadeusza Konwickiego. We wnikliwym studium dociekającym istoty fotografii Sławomira Sikory, Fotografia - pamięć - wyobraźnia, czytelnik odnajdzie m.in. interpretację ostatniego, pisanego tuż przed śmiercią, najbardziej subiektywnego dzieła Barthesa, poświęconego fotografii Le chambre claire. Małgorzata Baranowska omawia zjawisko pocztó­ wki masowej. A Anna Sobolewska interpretuje poprzez kategorie sacrum doświadczenie czasu i przestrzeni w wideo-filmie Orkiestra Zbigniewa Rybczyńskiego. Artykuł Wiesława Szpilki o odrębnym spojrzeniu etnografii na zjawisko kultury masowej podnosi problem sakralności tej kultury, po czym następują teksty, tropiące struktury mityczne i symboliczne w filmowej wersji Batmana. Omawiany jest również problem zapisu kultury z jakim mamy do czynienia we współczesnym filmie ukształtowanym w klimacie postmodernistycznej gry z tekstami kulturowymi. Odrębnym nurtem zaznaczającym się w tym zeszycie są fragmenty autobiografii, wspomnienia, wyimki z dzienników. Zamieszczamy tu fragmenty autobiografii Aleksandra Jackiewicza notujące jego pierw­ sze doświadczenie kina, jego dalszą drogę do literatury i do ant­ ropologii filmu. Fragmenty powstającego od lat Fotodziennika Anny Bohdziewicz. Autobiografię małomiasteczkowego fotografa Józefa Szymańczyka. Na osobnej wkładce zamieszczamy wyjęty z prowadzo­ nego od lat przez Andrzeja Wajdę szkicownika-diariusza rysunek. Tym razem twórca kongenialnej wobec dzieła Wyspiańskiego, ale jakże głęboko autorskiej, pamiętnej,filmowejwersji Wesela ofiarował nam rysunek-notatkę, sporządzoną podczas przedstawienia, niemiec­ kojęzycznej teatralnej wersji tego dzieła, jaka miała miejsce w tym roku na festiwalu w Salzburgu.(Mało kto z młodszych czytelników wie, że Andrzej Wajda nie po raz pierwszy gości na łamach naszego pisma, że jest autorem ocalającej od zapomnienia dokumentacji znikającego świata ekranów fotografów ulicznych. Por. artykuł zamieszczony w nr. 1 z 1956 г.). Numer zawiera również blok tekstów poświęconych filmowi etnograficznemu rozważających problem udziału elementu kreacyjnego, subiektywnego w tworzeniu etnograficznej dokumentacji filmowej i fotograficznej(por. np. rozmowę z Jackiem Olędzkim, autorem wielu badań etnograficnych prowadzonych w Polsce, Azji i Afryce). Wszystkie zgromadzone w tym filmowo-fotograficznym numerze teksty czy to bliższe literaturze, czy to filmowi, czy ant­ ropologii łączą się we wspólnej problematyce i intencjach, które objąć by można przy pomocy Conradowskiej formuły: „Oddać sprawied­ liwość widzialnemu światu". Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace78c83468596934901b384eef39e0c.pdf c74fa3ea6de4e39de3d9563422134421 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2370 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2198 Title A name given to the resource Spis treści; "Wesele" w Salzburgu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.1-2; wkładka Creator An entity primarily responsible for making the resource Walaszek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa Jvwl\ 1 rUvol I a n t r o p o l o g i a 1992 rok XLVI k u l t u r y nr 3/4 (218/219) • e t n o g r a f i a indeks 369403 • s z t u k a cena 30000 zł Małgorzata Baranowska Roland Barthes Zbigniew Benedyktowicz Anna Beata Bohdziewicz itaioCaMno Ryszard Ciarka james Clifford Dariusz Czaja jeanette DeBouzek MaEngelking Don Fredericksen Janusz Gazda Aleksander Jackiewicz Aleksander Jackowski Wiesław Juszczak T. Jefferson Kline Ewa Klekot Violetta i Piotr Krajewscy Krzysztof Kubiak Marta Lesniakowska Wojciech Michera Małgorzata Niezabitowska jacek Olędzki Andrzej т. Pilichowski-Rapo czesiaw Robotycki Teresa Rutkowska Sławomir Sikora Piotr Skrzynecki Anna Sobolewska Ludwik Stomma Monika Sznajderman Wiesław Szpilka józef Szymańczyk Andrzej Wajda Joanna Walaszek Mariusz A. Wieczorkowski �SPIS TREŚCI Zbigniew Benedyktowicz Wprowadzenie 3 R o l a n d Barthes O zmianie p r z e d m i o t u b a d a ń (czyli mitologia dzisiaj) 5 Andrzej Wajda Z Joanna Walaszek ,,Wesele" w S a l z b u r g u Aleksander Jackiewicz M o j e ż y c i e w kinie James Clifford S a m o k r e a c j a etnograficzna: C o n r a d notatnika ^ t wkładka 7 Teresa R u t k o w s k a Wędrówki Andrzej T . Pilichowski-Ragno Z rzymskiego notatnika i Malinowski 10 Felliniego 19 28 Małgorzata Baranowska P o c z t ó w k a m a s o w a i fotografia u c z u ć 29 Dariusz Czaja Symbol i 39 film. D o n Fredericksen „Bar Yohai" Wojciech Michera Wyobraźnia U w a g i metodologiczne 43 alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu „ S z k l a n e serce" 45 Dariusz Czaja Wenecja i ś m i e r ć : konteksty symboliczne 58 M o n i k a Sznajderman „Stary Gringo". 66 W i e s ł a w Juszczak D z i e ł o a „ g r a n i c a sensu" Dariusz C z a j a M o m e n t W i e c z n y . O „ U c z c i e Babette" 76 Zbigniew Benedyktowicz M a r t a i M a r i a ( „ U w a g i o „ U c z c i e Babette") 81 M o t y w D o n K i c h o t a w filmie i literaturze 72 Marta Leśniakowska O grzechu ł a k o m s t w a i konflikcie k u l t u r o w y m . Z p o w o d u „ U c z t y Babette" 85 Janusz G a z d a A r t y s t a , k t ó r y w y m y ś l a jedynie p r a w d ę 87 Italo C a l v i n o K o m b i n a t o r y k a a mit w sztuce o p o w i a d a n i a T . Jefferson K l i n e Orfeusz t r a n s c e n d u j ą c y . „ O s t a t n i e tango w P a r y ż u " Bertolucciego S ł a w o m i r Sikora Fotografia - Ryszard Ciarka F i l m i p r a w d z i w y o b r a z rzeczy 112 A n n a Sobolewska Konstrukcja 117 Violetta pamięć - 98 . . . wyobraźnia 100 108 istnienia Kutlubasis-Krajewska, Piotr K r a j e w s k i T a ś m y mieszane czyli video-art na festiwalu we W R O c ł a w i u Ludwik Stomma A n t r o p o l o g i a kultury, historia i K u b u ś W i e s ł a w Szpilka Z o b a c z y ć ś w i a t : E t n o g r a f i a wobec filmu i kultury masowej 125 W i e s ł a w Szpilka „ B a t m a n " - o p o w i e ś ć o stworzeniu 129 Teresa R u t k o w s k a Przewrotność *** Z a p i s d y s k u s j i o filmie „ B a t m a n " M o n i k a Sznajderman C o się kryje pod tą m a s k ą : W o k ó ł m o t y w u C z ł o w i e k a Ś m i e c h u . P a r ę u w a g Teresa R u t k o w s k a Postmodernizm i o . . . . Puchatek 120 123 „Batmana" 132 133 „Batmanie" 135 film E w a Klekot „ M a t a d o r " , czyli Czesław Robotycki W a m p i r y . O d w i e r z e ń l u d o w y c h do Jeanette D e B o u z e k „ E t n o g r a f i c z n y surrealizm" Jeana R o u c h a 151 Aleksander Jackowski Przeżyć 157 A n n a Beata Bohdziewicz F o t o d z i e n n i k , czyli p i o s e n k a o k o ń c u ś w i a t a 163 Zbigniew Benedyktowicz „ U c i e k a j ą c e zdjęcia". R o z m o w a z Piotrem Skrzyneckim 168 Piotr S k r z y n e c k i Szkic do Zbigniew Książek Piosenki Piotr S k r z y n e c k i hiszpańska 138 b a ś ń postmodernistyczna filmowych 142 fantomów 144 fikcję scenariusza filmowego pt. „ O G r o b l a c h na Groblach" . . . 172 176 S z k i c s c e n a r i u s z a u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a n y c h ze z j a z d e m przedstawicieli d o m ó w panujących w Europie 177 M a ł g o r z a t a Niezabitowska Wolny człowiek Józef Szymańczyk Jestem fotografem ( W y w i a d p r z e p r o w a d z o n y przez A n n ę E n g e l k i n g . C z ę ś ć I ) Aleksander Jackowski Kreacja i dokument. Filmy Andrzeja A n n a Beata Bohdziewicz O kapliczkach 201 Z teki 205 Mariusz Wieczorkowski 178 Różyckiego 183 194 G a l e r i a z d j ę ć nieintencjonalnych ( P r ó b a eidetycznego d o ś w i a d c z e n i a isloty fotografii) 205 C z a r n y pas 207 B i a ł y napis 211 Odpowiedź 212 Ryszard Ciarka Widzieć, o d c z u w a ć , myśleć. R o z m o w a z Jackiem Olędzkim 215 Krzysztof Kubiak „ R e g a r d y " Colette - uwagi uczestnika ze w s c h o d u S u m m a r y o f articles 219 222 Na o k ł a d c e : K a d r y z filmu Sergiusza P a r a d ż a n o w a „ B a r w y granatu", zestawione przez reżysera Na stronie t y t u ł o w e j : Józef S z y m a ń c z y k , Dziadek z wnuczkiem, Polesie, 1937 Redakcja dziękuje za wydatną pomoc w realizacji tego numeru Komitetowi Kinematografii oraz Fundacji Kultury. �P O L S K A Rok S Z T U K A X L V I L U D O W A 1992 W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer (3-4) poświęcony antropologii filmu i fotografii nr nr Baranowska M a ł g o r z a t a , Pocztówka masowa i foto­ grafia uczuć B a r a ń s k i Janusz, O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja ,,sprawy sło­ nia" Barthes R o l a n d , O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj) Benedyktowicz Zbigniew, Marta i Maria (Uwagi o Uczcie Babette") Benedyktowicz Zbigniew, Uciekające zdjęcia. Roz­ mowa z Piotrem Skrzyneckim Benedyktowicz Zbigniew, Wprowadzenie Bohdziewicz A n n a Beata, Fotodziennik, czyli piosenka 0 końcu świata Bohdziewicz A n n a Beata, O kapliczkach Burszta J. Wojciech, Etnologia dzisiaj albo siła pery­ ferii Calvino Italo, Kombinatoryka a mit w sztuce opowia­ dania Ciarka Ryszard, Film i prawdziwy obraz rzeczy C i a r k a Ryszard, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim C l i f f o r d James, Samokreacja etnograficzna: Conrad 1 Malinowski C o r b i n H e n r i , Człowiek świetlisty i jego przewodnik. Hermetyczna idea doskonalej natury Czaja Dariusz, Moment Wieczny. O ..Uczcie Babette" Czaja Dariusz, Symbol i film. Uwagi metodologiczne Czaja Dariusz, Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne DeBouzek Jeanette, ,,Etnograficzny surealizm" Jeana Roucha Dylewska Iza, D y m k o w s k a Ewa, Słowniczek współ­ czesnej gwary wojskowej D y m k o w s k a Ewa, Dylewska Iza, Słowniczek czesnej gwary wojskowej 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 2 3-4 3-4 3-4 3-4 2 3-4 3-4 3-4 3-4 1 współ­ 1 Fredericksen D o n , ,,Bar Yohai" 3-4 Gazda Janusz, Artysta, który 3-4 wymyśla jedynie prawdę Gieryszewska K r y s t y n a , Interpretacja postaci Judasza 2 G ł o w i ń s k i M i c h a ł , Pierwsze miesiące 1 Jackiewicz Aleksander, Moje życie w kinie Jackowski Aleksander, Kreacja i dokument. Andrzeja 3-4 Filmy Różyckiego 3-4 Jackowski Aleksander, Przeżyć Juszczak W i e s ł a w , Dzieło fikcję a ,,granica sensu" 3-4 . . . . K a b z i ń s k a - S t a w a r z Iwona, Taniec wokół drzew w ,,Tajnej historii Mongołów" K l e k o t Ewa, ,,Matador", czyli hiszpańska baśń post­ modernistyczna K l e k o t Ewa, Wyobrażenie twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej K l i n e Т . Jefferson, Orfeusz transcendujący, ,,Ostatnie tango w Paryżu" Bertolucciego 3-4 2 3-4 2 3-4 K o c j a n Krzysztof, Ludowa waloryzacja płciowości. Apokryficzne wątki w ludowej wersji historii o Ada­ mie i Ewie K o w a l s k i Piotr, Folkloryzm nauk o kulturze ludowej Krajewski Piotr, Kutlubasis-Krajewska Violetta, Taś­ my mieszane, czyli video-art na festiwalu we WROcławiu K s i ą ż e k Zbigniew, Piosenki K u b i a k Krzysztof, ,,Regardy" Colette - uwagi uczest­ nika ze wschodu Kutlubasis-Krajewska Violetta, Krajewski Piotr, Taś­ my mieszane czyli video-art na festiwalu we WROcławiu L e ś n i a k o w s k a M a r t a , O grzechu łakomstwa i konflik­ cie kulturowym. Z powodu ,,Uczty Babette", . . . Ł y s i a k Wojciech, Rzecz o pewnej propagandzie . . M a ń k o w s k i Andrzej Emeryk, Legenda Salapatka „Orla" Michera Wojciech, Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu ,,Szklane serce" Niezabitowska M a ł g o r z a t a , Wolny człowiek . . . . Olędzki Jacek, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z... ( R o z m o w a prowadzona przez Ryszarda C i a r k ę ) Pilichowski-Ragno Andrzej Т., Z rzymskiego notat­ nika R o b o t y c k i Czesław, Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem daje do myślenia R o b o t y c k i Czesław, Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów Rutkowska Teresa, Postmodernizm i film R u t k o w s k a Teresa, Przewrotność ,,Batmana" . . . R u t k o w s k a Teresa, Wędrówki Felliniego R y c h ł y Maciej, Bezimienny geniusz ludu umrze dzisiaj o zachodzie Sikora S ł a w o m i r , Fotografia - pamięć - wyobraźnia Skrzynecki Piotr, Szkic do scenariusza filmowego pt. ,,0 Groblach na Groblach" Skrzynecki Piotr, Szkic scenariusza uroczystości zwią­ zanych ze zjazdem przedstawicieli domów panują­ cych w Europie Skrzynecki Piotr, Uciekające zdjęcia. Rozmowa z... ( R o z m o w a przeprowadzona przez Zbigniewa Benedyktowicza) Sobolewska A n n a , Konstrukcja istnienia Stomma L u d w i k , Antropologia kultury, historia i Ku­ buś Puchatek Szpilka W i e s ł a w , ,,Batman" — opowieść o stworzeniu Szpilka Wiesław, Zobaczyć świat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej Sznajderman M o n i k a , Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o ,,Batmanie" 2 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 1 1 3-4 3-4 3-4 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 �nr nr Sznajderman M o n i k a , „Stary Gringo": Motyw Don Kichota w filmie i literaturze S z y m a ń c z y k Józef, Jestem fotografem (część I) Tokarska-Bakir Joanna, Henri Corbin: „Czas Eranosa" Tokarska-Bakir Joanna, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości Wajda Andrzej, Z notatnika ( w k ł a d k a ) Walaszek Joanna, ,, Wesele" w Salzburgu ( w k ł a d k a ) W ę g l a r z S t a n i s ł a w , Koncepcja etnograficznego zróż­ nicowania kultury ludowej dzisiaj Wieczorek Agata, Komizm św. Piotra Wieczorkowski Mariusz, Biały napis Wieczorkowski Mariusz, Czarny Pas I 3-4 3-4 2 1 3-4 3-4 2 2 3-4 3-4 Wieczorkowski Mariusz, Galeria zdjęć nieintencjonalnych (Próba eidetycznego doświadczenia istoty foto­ grafii) Wieczorkowski Mariusz, Odpowiedź Zapis dyskusji o filmie „Batman" Zowczak Magdalena, Dlaczego Cygan kradnie? Przy­ czyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej . RECENZJE S m o l i ń s k a Teresa, PIOTR KO WALSKI, Współczesny folkloryzm i folklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych LISTY D O REDAKCJI Giedz M a r i a , Odpowiedź Paprocki H e n r y k (ks.), „Urzędowa liturgia" . . . . 3-4 3-4 3-4 2 2 2 2 �„Wesele" w Salzburgu Joanna Walaszek Tego roku Wesele Stanisława Wyspiańskiego doczekało się pierwszej niemieckojęzycznej inscenizacji. Przedstawienie zostało zrealizowane w ra­ mach Salzburger Festspiele. Premiera odbyła się 27 lipca w Landestheater. Specjalni&»dla potrzeb tej inscenizacji został zamówiony nowy, poetycki przekład sztuki u Carla Dedeciusa, znanego i uznanego tłumacza polskiej literatury. Przedstawienie reżyserował Andrzej Wajda, scenografię i kos­ tiumy przygotowała Krystyna Zachwatowicz, muzykę skomponował Stanisław Radwan. Ten sam zespół rok temu przygotował premierę Wesela w Starym Teatrze w Krakowie. Salzburska premiera nie była jednak powtórzeniem krakowskiej inscenizacji. W przedstawieniu wystąpili ak­ torzy z teatrów Austrii i Niemiec, między innymi z berlińskiego Schaubuhne i wiedeńskiego Burgtheater. Wiele było wśród nich prawdziwych znakomitości. Grali też w tym Weselu czterej Polacy, w tym dwóch aktorów z Polski. Przedstawienie oglądała międzynarodowa, festiwalowa publiczność. Wajda nie upraszczał dla tej publiczności dramatu Wyspiańskiego, nawet niewiele go skrócił (przedstawienie trwało trzy i pół godziny). Pokazał, że powszechna opinia o hermetyczności Wesela, o tym, że może być zrozumiałe tylko w kontekście polskiej historii i kultury, w dużej mierze jest tylko przesądem. Przedstawione w Weselu konflikty społeczne nie są tylko naszym, narodowym problemem. A marzenia i tęsknoty postaci niewspółmierne do okoliczności ich życia, ich lęki i niepokoje, bunt i inercja, samozniewolenie wreszcie okazały się niezwykle żywotnymi problemami dla aktorów. To pokazało kilka świetnych kreacji aktorskich. Wśród najlepszych wymienić trzeba chociaż kilka: Dagmar Manzel (Rachela), August Zirner (Pan Młody), Joachim Bissmeier (Gospodarz), Dorte Lyssewsky (Panna Młoda), Michael Kóning (Nos i Hetman), Robert Hunger-Buhler (Dziennikarz), Stephan Wolf-Schónburg (Cho­ choł). Bardzo pięknie, wyraziście wydobywali stany i emocje postaci, nieobciążeni legendą i tradycją Wesela pokazywali postaci w nowym, czasem bardzo odkrywczym, niespodziewanym świetle. Opinia o hermetyczności Wesela wynika przede wszystkim ze sposobu przedstawienia w nim świata fantastycznego. Widma i zjawy przychodzą na scenę wprost z polskiej historii i sztuki. Jak mogą być czytelne dla obcego widza? Wajda ukształtował je tak, by ich symboliczny sens i przesłanie było dla publiczności jasne. Odwoływał się do tego co powszechnie znane, do europejskiej tradycji. Przede wszystkim teatralnej. Światowy teatr doskonale zna postaci widm i duchów, które pojawiają się na scenie niosąc żywym przestrogę i wyzwanie. Zna też postaci symbolicz­ ne. Wajda więc uczynił osoby dramatu bardzo wyrazistymi, teatralnymi postaciami. Nieco paradoksalnie kontekst światowego teatru sprawił, że status osób dramatu podobny był prapremierze Wesela. Ale dawno już tak Wesela nie grywano. Wajda też nie zawsze rezygnował z ikonografii Wyspiańskiego. Stańczyk siedział na fotelu w matejkowskiej pozie i w matejkowskim stroju. Ale wcale nie musiał być kojarzony z tą konkretną postacią. Wystarczyło, że był, dobrze w europejskiej tradycji znanym, błaznem. Jak posąg Komandora w Don Juanie ożywała na scenie zbroja Rycerza Czarnego. Ta zbroja, porzucona w kącie obok niedokończonego obrazu Gospodarza, w scenie z Poetą unosi się i wznosi w górę przy- �tłaczając go swoim ogromem. Żelazną dłonią ściska rękę Poety a w końcu odsłania trupią czaszkę skrywaną pod przyłbicą. Jak widać w ten sposób sens sceny był zupełnie oczywisty. Teatralność efektu wcale nie osłabiała ekspresji sceny, ale ją potęgowała. Postaci zjaw wyłaniały się i ginęły w ciemności. Na scenie były zazwyczaj — poza Upiorem-Szelą — unieru­ chomione w jednym miejscu. Wokół nich krążyli żywi. I już w tej sytuacji scenicznej widoczna była moc widmowych zjaw. To one trwają na wieczność zamknięte w jednym geście czy ruchu, to one niepokoją żywych. Zupełnie inaczej niż u Wyspiańskiego został w Salzburgu przedstawiony Wernyhora, chociaż tak samo jak w dramacie niejasny, szczególny, był na scenie status tej postaci. Potęga Wernyhory widoczna już była w potężnej posturze aktora uwydatnionej wystawnym strojem polskiego pana. I jego pewnym, nie znoszącym sprzeciwu zachowaniu. Był tutaj przede wszyst­ kim wyzwaniem dawnej świetności i potęgi. Szukanie wyrazistości symbolicznych postaci najpiękniejszy efekt dało w postaci Chochoła. Chochoł był tu wysoki, smukły, słoma gdzieniegdzie przetykana płatkami róż, nie pogrubiała sylwetki aktora. Wyglądał trochę jak bezlistne drzewo o chropawej korze i długich gałęziach-rękach. Niesamowite, bo zwieńczone białą kulą głowy, w której błyszczą nienatu­ ralnie wypukłe oczy. Chochoł ożywał poruszany ruchem mięśni rąk i tułowia aktora, płynnym i sprężystym, czasem nieznacznym, czasem bardzo ekspresyjnym. Wydobywał z siebie głos bardzo wysoki, przenikliwy i przejmujący, niesamowicie modulowany w wyrafinowanych muzycznych frazach. Ten stwór półroślinny-półludzki, półżywy-półmartwy nie tylko obrazował znakomicie symboliczny sens postaci, ale też z ogromną siłą oddziaływał na emocje widzów, pobudzał ich wyobraźnię. W finale Wesela wynurza się spod ziemi pomiędzy zebranymi w izbie, wyrasta ponad postaci i nimi jak chce włada. Tańczą wokół niego jak w Błędnym kole Malczewskiego. Ale znowu, nie trzeba znać Malczewskiego by poddać się magii finału salzburskiego Wesela. Na s. 2 i 3 w k ł a d k i reprodukcja szkicu A n d r z e j a Wajdy z r o b i o n e g o na p r o g r a ­ mie przedstawienia. W ś r o d k u - p o s t a ć S t a ń c z y k a , g r a n a przez A l e k s a n d r a Bardiniego „Polska Sztuka Ludowa: Konteksty" nr 3-4/1992 �polska sztuka ludowa KONTEKSTY a n t r o p o l o g i a INSTYTUT k u l t u r y SZTUKI • e t n o g r a f i a • s z t u k a POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Roland Barthes Andrzej Wajda Joanna Walaszek Aleksander Jackiewicz James Clifford Teresa Rutkowska Andrzej Т. Pilichowski-Ragno Małgorzata Baranowska Dariusz Czaja Don Fredericksen Wojciech Michera Dariusz Czaja Monika Sznajderman Wiesław Juszczak Dariusz Czaja Zbigniew Benedyktowicz Marta Leśniakowska Janusz Gazda Italo Calvino T. Jefferson Kline Sławomir Sikora Ryszard Ciarka Anna Sobolewska Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski Ludwik Stomma Wiesław Szpilka Wiesław Szpilka Teresa Rutkowska *** Monika Sznajderman Teresa Rutkowska Ewa Klekot Czesław Robotycki Jeanette DeBouzek Aleksander Jackowski Anna Beata Bohdziewicz Zbigniew Benedyktowicz Piotr Skrzynecki Zbigniew Książek Piotr Skrzynecki Małgorzata Niezabitowska Józef Szymanczyk Aleksander Jackowski Anna Beata Bohdziewicz Mariusz Wieczorkowski Ryszard Ciarka Krzysztof Kubiak Summary of articles Editorial. The Anthropology of Film and Photography 3 Change the Object Itself „Mythology today" 5 From a Notebook 1 The Wedding in Salzburg j wkładka My Life in the Cinema 7 On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski 10 The Wanderings of Fellini 19 From a Roman Notebook 28 The Mass-produced Postcard and the Photography of Emotions . . . 29 Symbol and Film. Methodological Comments 39 „Bar Yohai" 43 The Alchemical Imagery of Werner Herzog. A Symbolic Exegesis of "Heart of Glass" 45 Venice and Death. Symbolic Contexts 58 "Old Gringo": The Motif of Don Quixote in Film and Literature . . . 66 The Work of Art and the "Limit of Sense" 72 The Eternal Moment. On "Babette's Feast" 76 Martha and Mary. On "Babette's Feast" 81 On the Sin of Gluttony and Cultural Conflict. Remarks Provoked by "Babette's Feast" 85 An Artist Who Contrives Only the Truth 87 The Myth and Contemporary Literature 98 Orpheus Transcending: Bertolucci's "Last Tango in Paris" 100 Photography - Memory - Imagination 108 Film and the True Image of Things 112 The Construction of Existence 117 Mixed Tapes or Video-art of the Wroclaw Festival The Anthropology of Culture, History and Winnie-the-Pooh . . . . To See the World: Ethnography Vis a Vis Film and Mass Culture . . "Batman" - a Tale of Creation Perversity of "Batman" A Registered Discussion about "Batman" What Does That Mask Conceal? In Connection with the Motif of the Joker: a Few Remarks Concerning "Batman" Postmodernism and Film "Matador", or a Spanish Postmodernistic Tale Vampires. From Folk Document to Film Phantoms The "Ethnographic Surrealism" of Jean Rouch To Experience Fiction Photodiary, or a Song about the End of the World "Fleeting Pictures" - an Interview with Piotr Skrzynecki A Sketch to a Film Scenario about the Na Groble Square Songs A Sketch to a Scenario of Ceremonies Connected with the Convention of Representatives of European Royal Courts Free Man I am a Photographer (An Interview Noted by Anna Engelking. Part I) . Creation and Document. Films by Andrzej Różycki Warsaw Shrines From the Folio of Mariusz A. Wieczorkowski Gallery of Unintentional Photographs (An Attempted Eidetic Capturing of the Essence of Photography) Black Belt White Sign Response To See, Feel and Think - an Interview with Jacek Olędzki Colette's "Regards" - Comments by a Participant from the East . . . 120 123 125 129 132 133 135 138 142 144 151 157 163 168 172 176 177 178 183 194 201 205 205 207 211 212 215 219 222 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) oraz Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Bożena Dudko Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Makieta: Zofia Bisiak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/218d34fb87e5930bf029d57d486adf8e.pdf afb2061fda3f9ac74f537280473d7aba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2362 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2193 Title A name given to the resource 1 : 0, czyli ludzie jak bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik S t o m m a 1 : 0 CZYLI LUDZIE J A K Zawodnicy stają na starcie. Wszyscy mają r ó w n e szanse. BOGOWIE szą dla s w o i c h c e l ó w , nie p o w a ż ą się ani r u c h y s t u d e n c k i e , ani Zaczyna się rywalizacja. W jej w y n i k u j e d n i będą z w y c i ę z c a m i , r e w o l t y miejskie, ani najzajadlejsi n a w e t kontestatorzy: na naje­ inni p r z e g r a n y m i ; j e d n i lepszymi, inni g o r s z y m i . Z c h a o s u w y ł o n i ­ c h a n i e boiska podczas niedzielnego m e c z u . ła się hierarchia, z bezładu klasyfikacja. O t o istota s p o r t u . Sama już propozycja takiej akcji uznana zostanie za absurdalną „ N a początku B ó g s t w o r z y ł n i e b o i ziemię. Ziemia zaś była bezładem (...) W t e d y B ó g rzekł: Niechaj się stanie ś w i a t ł o ś ć ! kpinę. S p r ó b u j c i e ją przedłożyć: zaśmieją w a m się w nos. S p r ó b u j c i e ją p o w t ó r z y ć : uznają w a s za p r o w o k a t o r ó w . I stała się ś w i a t ł o ś ć . B ó g w i e d z ą c , że ś w i a t ł o ś ć jest d o b r a , H o r d y s t u d e n t ó w m o g ą z a b a w i a ć się w niszczenie k o k t a j l a m i o d d z i e l i ł ją o d c i e m n o ś c i . I nazwał B ó g ś w i a t ł o ś ć d n i e m , a c i e m ­ M o ł o t o w a s a m o c h o d ó w j a k i e j k o l w i e k p o l i c j i . Ze w z g l ę d u na ność n a z w a ł nocą. A rację s t a n u , prestiż p a ń s t w a , w y m o g i j e d n o ś c i potem B ó g rzekł: Niechaj powstanie narodowej... sklepienie w ś r o d k u w ó d i niechaj o n o oddzieli j e d n e w o d y o d represje będą s t o n o w a n e , w i ę c i starcia nie nazbyt d r u g i c h . U c z y n i w s z y t o sklepienie. B ó g oddzielił w o d y pod czterdziestu z a b i t y c h , c o n a j w y ż e j . Natomiast atak na s t a d i o n s k l e p i e n i e m o d w ó d p o n a d s k l e p i e n i e m ; a g d y tak się stało. B ó g podczas meczu s p o w o d u j e natychmiast straszliwą i ślepą masak­ n a z w a ł t o sklepienie n i e b e m . . . " rę d o k o n a n ą przez o b y w a t e l i p o r a ż o n y c h miarą z n i e w a g i , którzy 1 A k t rywalizacji s p o r t o w e j przekształcającej n i e z o r g a n i z o w a n e w z o r g a n i z o w a n e , bezład w porządek, jest w i ę c p o w t ó r z e n i e m nie mając nic ważniejszego d o o b r o n y , niż o w o krwawe: najwyższe, p o g w a ł c o n e prawo, g o t o w i byliby do generalnego linczu. aktu s t w ó r c z e g o . T ł u m a c z y t o d o s k o n a l e z a r ó w n o o d w i e c z n o ś ć S p r ó b u j c i e zająć katedrę: b i s k u p będzie o c z y w i ś c i e p r o t e s ­ s p o r t u , jak i eksplozję j e g o p o p u l a r n o ś c i w naszych z e ś w i e c ­ t o w a ł , znajdzie się paru o b u r z o n y c h k a t o l i k ó w , ale także p o p i e r a ­ c z o n y c h czasach. W miejsce sakry królewskiej i u ś w i ę c o n y c h j ą c y c h rzecz d y s y d e n t ó w ; lewica będzie w y r o z u m i a ł a , a n t y k l e r y ­ p o d z i a ł ó w s p o ł e c z n y c h , w p r o w a d z l i ś m y pojęcie o g ó l n o l u d z k i e j k a ł o w i e koniec k o ń c ó w z a d o w o l e n i . A l b o zajmijcie r ó w n o ś c i . „ L u d z i e są o c z y w i ś c i e n i e r ó w n i : j e d n i są m ł o d z i , inni k t ó r e j k o l w i e k z partii p o l i t y c z n y c h : inne parite — p o k r e w n e czy siedzibę starzy, j e d n i silni, inni słabi, mądrzy i g ł u p i , szlachetni, z b r o d n i c z y nie — myśleć będą n a p r a w d ę , że dobrze t a m t y m tak, mają na c o i tak dalej. M a ł o jest w i ę c z a b o b o n ó w tak i d i o t y c z n y c h jak w i a r a , zasługują. G d y b y j e d n a k k t o k o l w i e k targnął się na s t a d i o n , liczyć że ludzie są r ó w n i . " — d i x i t J . M . B o c h e ń s k i . Wiara w r ó w n o ś ć nie m ó g ł b y na niczyją solidarność: Kościół, l e w i c a , p a ń s t w o , jest dziś wszakże n a r z u c o n y m przemocą p r z y m u s e m . P o d grozą palestra, C h i ń c z y c y , Liga Kobiet, anarchiści, z w i ą z k o w c y . . . p o t ę ­ marginalizacji j a k o rasiści, reakcjoniści, egoiści etc. jesteśmy p i l i b y zbrodniarza j e d n o g ł o ś n i e . Istnieje w i ę c taka strefa w r a ż ­ 2 sygnatariuszami z b i o r o w e j u m o w y w i a r y w chaos. Sport staje się l i w o ś c i społecznej, której podrażnić — czy t o z przekonania, czy w i ę c n i e z w y k l e i s t o t n y m w e n t y l e m bezpieczeństwa. T o dzięki z o p o r t u n i z m u , nie p o w a ż y się nikt. Istnieje w i ę c taka najgłębsza n i e m u stwierdzać m o ż e m y naocznie, że j e d n a k jesteśmy lepsi, że struktura społeczna, której s p ó j n o ś ć nie może być naruszona bez j e d n a k istnieje porządek na t y m ś w i e c i e , g d y ż nasi zagrożenia w s z e l k i c h f o r m życia z b i o r o w e g o i w tamtym d o ł o ż y l i . M o ż e m y bezkarnie śmiać się w nos mitycznej r ó w n o ś c i i o d t w a r z a ć ład na n o w o . Liderzy byłej N R D — niebywałego samej o b e c n o ś c i ludzkiej na t y m ś w i e c i e . " konsekwencji 3 O w a „ s t r u k t u r a " t o p o d ł u g U m b e r t o Eco s p o r t y z e s p o ł o w e . t w o r u wykrojonego d o w o l n i e z narodowej tkanki — postanowili Jest rzeczą o g ó l n i e znaną, że Eco — s t w o r z y ć nieistniejącą tożsamość, coś z n i c z e g o , poprzez sport. w paradoksie i retorycznej przesadzie. O d czasu j e d n a k ukazania Pomysł błazeński? — W c a l e nie. Raz w y d z i e l o n a , bo sklasyfiko­ się w „ O u i n d i c i " j e g o w y ż e j c y t o w a n e g o a r t y k u ł u , miały miejsce w a n a w hierarchii, zyskała e n e r d o w s k o ś ć s w o j e miejsce p o d w y d a r z e n i a na Heysel, w B o g o c i e , w Leeds, w Cali... s ł o ń c e m . Z bezładu w y ł o n i ł się fakt. Najistotniejszą cechą s p o r t ó w z e s p o ł o w y c h jest ich e m b l e m a - Są d w a t y p y rywalizacji s p o r t o w e j : i n d y w i d u a l n a i z e s p o ł o w a . W tej pierwszej publicysta, l u b u j e się istnieje o c z y w i ś c i e podział na zawodników tyczność. Co przez nią r o z u m i e m ? — O t o skład reprezentacji n a r o d o w e j Francji w piłce nożnej podczas „ T u r n i e j u Francus­ „ n a s z y c h " i „ t a m t y c h " . Jest t o j e d n a k opozycja p ł y n n a i ciągle k i e g o " 1988: Martini — Amoros, Ayache, Boli, zaburzana. Przede w s z y s t k i m nie zatarte są t u c e c h y j e d n o s t k o w e — Casoni, Fernandez, Ferreri, Passi — Stopyra, Fargeon. Z n a j ­ s p o r t o w c ó w — ich o s o b o w o ś ć , styl, w y g l ą d zewnętrzny... U t o ż ­ d u j e m y tu trzech i m i g r a n t ó w w ł o s k i c h : M a r t i n i , Ferreri, Casoni; samienie kibica d o k o n u j e się w i ę c często, szczególnie w s t o s u n ­ d w ó c h hiszpańskich: A m o r o s , Fernandez; j e d n e g o Polaka: S t o ­ ku d o indywidualności szczególnie e k s p r e s y w n y c h , jak Kastendeuch np: pyra, Ż y d a : A y a c h e , murzyna: B o l i ; p ó ł — a r a b a : Passi i t y l k o N i c k l a u s , czy Ballesteros w g o l f i e , M c Enroe l u b Nastase w t e n i ­ d w ó c h F r a n c u z ó w , z k t ó r y c h j e d e n ( K a s t e n d e u c h ) jest wszakże sie, Hagler, D u r a n , Clay, Ray Leonard w boksie e t c , niezależnie — o i r o n i o — A l z a t c z y k i e m , d r u g i zaś ( F a r g e o n ) ma r ó w n i e ż o d d y c h o t o m i i g r u p o w y c h . Składnia d o t e g o d o d a t k o w o fakt, iż o b y w a t e l s t w o szwajcarskie. T o s a m o p o w t a r z a się w d r u ż y n a c h a priori „ n a s i " często walczą między sobą; w w i e l u zaś spek­ k l u b o w y c h , z tą t y l k o różnicą, że tutaj zbędna jest u c i ą ż l i w a t a k u l a r n y c h i p o p u l a r y z o w a n y c h przez środki m a s o w e g o przeka­ f o r m a l n o ś ć naturalizacji. O l y m p i q u e Marsylia: Olmeta — A m o r o s , zu d y s c y p l i n a c h ( F o r m u ł a 1 , ż e g l a r s t w o , boks) są „ n a s i " prak­ B o l i , Moser, Di M e c o — S t o j k o v i c , C a n t o n a , Vercruysse — W a d ­ t y c z n i e n i e o b e c n i , c o zmusza d o szukania preferencji p o m i ę d z y dle, Pele, Papin. Jest t u przedstawiciel G h a n y : Pele, A n g l i i : p o t e n c j a l n i e „ t a m t y m i " . Nic w i ę c d z i w n e g o , że w w i e l u s p o r t a c h W a d d l e , J u g o s ł a w i i : S t o j k o v i c , Wybrzeża Kości S ł o n i o w e j : B o l i , i n d y w i d u a l n y c h (tenis, golf, j e ź d z i e c t w o , a u t o m o b i l i z m ) i n s y g ­ Brazyli: Mozer... Pozostaje j e d y n y r o d z i m y rodzynek — nia g r u p o w e nie p o j a w i a j ą się w c a l e l u b też ( k o l a r s t w o , szermier­ — ale i o n także nie z p o ł u d n i a kraju r o d e m . W Polsce nie mającej ka, ł u c z n i c t w o , lekka atletyka) t y l k o w p r z y p a d k a c h s p e c y f i c z ­ p r a w i e ś r o d k ó w na zakup z a w o d n i k ó w zagranicznych ( j e d y n i e Papin n y c h imprez. Zastępują je za t o , coraz częściej, e w o k u j ą c e mit Marozzi w „ Ś l ą s k u " , M i c h a j ł o w w „ M o t o r z e " , N i e f i o d o w , S o ł o - Kopciuszka, listy płac z a w o d n i k ó w . Cóż p r y w a t n i e j s z e g o od d o w n i k o w w „ J a g i e l l o n i i " A n a s z k i n , Kaniszczew w „ P o g o n i " pieniądza! ? — Ego w znacznej mierze d o m i n u j e Nostri. Klasyfika­ i paru i n n y c h ) z j a w i s k o s y t u u j e się na i n n y m nieco p o z i o m i e : cja u s t a n a w i a n a przez s p o r t y i n d y w i d u a l n e staje się w i ę c z p o w o ­ policzmy — du w „ Z a g ł ę b i u " Lubin... nakładania się w i e l u elementów nazbyt skomplikowana i nazbyt s z c z e g ó ł o w a , by u r u c h o m i ć p r a w d z i w i e m a s o w e i ży­ w i o ł o w e reakcje. „ N a jedną t y l k o rzecz, n a w e t g d y b y u w a ż a ł y ją za n a j i s t o t n i e j ­ ilu jest w a r s z a w i a k ó w w „ L e g i i " , ilu lubinian T e g o s a m e g o , s z a n o w n e g o , o b y w a t e l a miasta L u b l i n a , który na określenie murzyna nie znajduje i n n y c h s ł ó w , niż: „ a s f a l t " , „ g o r y l " , „ s m o l u c h " , nie raził zgoła czarny koszykarz „ S t a r t u " 141 �— Kent W a s h i n g t o n . Był przecież „ n a s z " . P o d o b n i e francuski M o r r i s sam podkreśla, że „ p o p u l a r n o ś ć piłki nożnej jest, w skali burżuj gardzący i m i g r a n t a m i i w s z e l k i e g o rodzaju mieszańcami światowej, nieporównywalna z którymkolwiek innym sportem". ( m e t e q u e s ) , g d y t y l k o w ł o ż ą o d p o w i e d n i ą koszulkę z a u w a ż a ć Dlaczegóż w i ę c ? Skojarzenie np. p o l o i ł o w ó w p o w i n n o być przestaje kolor skóry B o l i , Tresora, T o u r e , Pele, Fofany, W e a h ' a , przecież o w i e l e łatwiejsze i bardziej s u g e s t y w n e . Z a p r o p o n u j e m y O m a m - B i y i k a etc. Nikną nagle uprzedzenia regionalne, społecz­ inną o d p o w i e d ź , bardziej osadzoną w specyfice u k o c h a n e j naszej ne, n a w e t estetyczne (naga czaszka Ben M a b r o u c k a , plereza dyscypliny. Z i o b r a , h o m o s e k s u a l n y look k o s t i u m ó w Bella...). Emblemat znosi przeciwieństwa, wcielając oznaczonego całkowicie i n i e o d w o ­ łalnie ( t o znaczy, aż d o z m i a n y b a r w ) w grono Życie społeczno-ekonomiczno-polityczne postrzegane najczęściej (na p o z i o m i e tak z w a n e g o „ z d r o w e g o jest rozsądku" „naszych". u c z y n i o n o z t a k i e g o spojrzenia istny p a r a d y g m a t ) j a k o n i e u s t a n ­ jakichkolwiek na w o j n a mająca na celu przywłaszczenie sobie d ó b r i n n e g o , k o n o t a c j i r e a l n y c h , u z y s k u j ą c y m za t o w y m i a r mistycznej har­ innej g r u p y , i n n e g o n a r o d u . U k ł a d y i p r a w a t o t y l k o o d w i e c z n e „ N a s z y c h " w sensie m i t y c z n y m , p o z b a w i o n y m monii. preteksty. „ N i e c h c e m y ginąć za r o p ę " — wołali pacyfiści M i t przenosi się na t r y b u n y . Połączeni k o m u n i ą z t y m i s a m y m i , w d n i a c h w o j n y w Golfie. W grze, która o d z w i e r c i e d l a ł a b y taki z a p o m i n a m y o o b o w i ą z u j ą c y c h poza s t a d i o n e m p o d z i a ł a c h kla­ s p o s ó b myślenia, w i d z i e ć w i n n i b y ś m y d w a zespoły w y r y w a j ą c e s o w y c h , w i e k o w y c h , p ł c i o w y c h , e k o n o m i c z n y c h . . . Razem krzy­ sobie piłkę i o d n o s z ą c e ten s y m b o l i c z n y ł u p d o siebie, d o s w o i c h c z y m y , z r y w a m y się z miejsca, w p a d a m y sobie w r a m i o n a p o w ł o ś c i , a w i ę c d o k o n u j ą c e działań d o k ł a d n i e p r z e c i w n y c h t y m , bramce. J a k starzy z n a j o m i d y s k u t u j e m y , w y m i e n i a m y k o m e n ­ które o b s e r w u j e m y na b o i s k u . U p r a w n i o n e w y d a j e się w i ę c tarze, k l n i e m y i trącamy się b u t e l k a m i p i w a . Nie ma ciasnych przypuszczenie, że o w a inwersja z d o b y c z y i d a r u , r ó w n o l e g ł a d o g o r s e t ó w c o d z i e n n e g o savoirvivre. Znika w s t y d . Pamiętam dzie­ n o g i : ręce, ma s w ó j głębszy s y m b o l i c z n y sens. w c z y n ę , którą c a ł o w a ł e m w usta i w piersi p o zwycięstwie Jerzy S. W a s i l e w s k i a n a l i z o w a ł parokrotnie f u n k c j e postaci Auxerre n a d Bordeaux w i o s n ą 1 9 8 3 . T r w a t o j e d n a k t y l k o d o bohatera—złodzieja pośredniczącego p o m i ę d z y t y m i t a m t y m k o ń c o w e g o g w i z d k a lub e w e n t u a l n i e w y g a ś n i ę c i a p o z w y c i ę s - ś w i a t e m . Najbardziej z n a n y m z t y c h t r i c k s t e r ó w jest dla nas k i e g o a m o k u . Ż e g n a m y się o b c y sobie jak przed meczem. Nie o c z y w i ś c i e Prometeusz, ale p o d o b n e postacie o d n a j d u j e m y w e z o b a c z y ł e m już n i g d y tamtej d z i e w c z y n y . N o r m a l n e życie przy­ w s z y s t k i c h bodaj m i t o l o g i a c h . Nie w c h o d z ą c w detale i nie w r a c a s w o j e p r a w a . Koniec c h a o s u . Ś w i a t został z n ó w s t w o r z o ­ pretendując d o syntezy a la D u m e z i l , w y s z c z e g ó l n i ć m o ż e m y trzy ny. etapy działania trickstera: T o c h w i l o w e zawieszenie p r a w s p o ł e c z n y c h charakterystyczne jest dla w i e l u ś w i ą t p l e m i e n n y c h t y p u k a r n a w a ł o w e g o , j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n . Ś w i ą t , podczas k t ó r y c h uczestnicy u p o w a ż ­ nieni są d o lekceważenia o b o w i ą z u j ą c y c h t a b u , a n a w e t do o d w r a c a n i a sensu u ś w i ę c o n y c h reguł dnia c o d z i e n n e g o . 2. S t a w i a c z o ł o s i l e miejsca strzegącej (najczęściej p o t w o r o w i : c y k l o p o w i , w i e l o g ł o w e m u s m o k o w i , bazyliszkowi lub podstęp­ n y m zasadzkom: ś c i a n o m o g n i a , szklanym g ó r o m , p o d c h w y t ­ T o ostatnie t ł u m a c z y z a p e w n e szczególną p o p u l a r n o ś ć piłki n o ż n e j , której sam już r e g u l a m i n w s p i e r a 1. S a m o t n i e , dzięki s z c z e g ó l n y m , n a d p r z y r o d z o n y m najczęś­ ciej, u m i e j ę t n o ś c i o m , zbliża się o n d o m a g i c z n e g o miejsca. i ilustruje zasadę k a r n a w a ł u . P o d s t a w ą jest t u wszakże rezygnacja z p o s ł u g i w a n i a się w w a l c e rękoma. Rzecz j e d n o z n a c z n i e i rażąco sprzeczna l i w y m zagadkom...). 3. Kradnie p o ż ą d a n y obiekt i o d n o s i g o d o ojczyzny — d o „naszego świata". N i e t r u d n o spostrzec, że mecz piłkarski jest odwróceniem, z naturą. Po f r a n c u s k u „ p o z n a j e się r ę k ę " artysty w j e g o dziele, a m o ż e semantyczną parodią t e g o m i t y c z n e g o s c h e m a t u : „ w y r a b i a się r ę k ę " czyli uczy p r o f e s j o n a l n e g o działania, „ p o ż y c z a 1 . Cała drużyna, k o l e k t y w n y m w y s i ł k i e m , w y p r a c o w u j e j e d ­ n e m u ze „ s w o i c h " korzystną pozycję. r ę k ę " czyli w s p o m a g a k o g o ś , atakuje się nie „ m a r t w ą ręką" ale „ r ę k ą z b r o j n ą " w z g l ę d n i e „ s i l n ą " , c h w y t a się sytuację „ w rękę", umiejąc w i e l e rzeczy ma się „ w i e l e r ą k " etc. Po p o l s k u p o d o b n i e : załamuje się ręce, u m y w a je, leci przez nie, nosi na n i c h l u b patrzy na nie, z o s t a w i a się w o l n ą rękę, p r z y c h o d z i z rękami p u s t y m i l u b p e ł n y m i , idzie się k o m u ś na rękę, ma się rękę szczęśliwą l u b d w i e l e w e , trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją d o czegoś, bierze s p r a w ę w s w o j e ręce, p o d n o s i się ręce na znak k a p i t u l a c j i , „ t y m i r ę c a m i " b u d u j e się szklanne domy... P o z b a w i o n y rąk może b y ć g o d n y m litości kaleką l u b p r z e w r o t n y m kpiarzem. Jeśli j e d n a k postrzegany nie jest na żaden z t y c h s p o s o b ó w , ś w i a d c z y t o , iż z n a j d u j e m y się w kontekście o g ó l n e g o o d w r ó c e n i a porządku ś w i a t a , b o w t e n d o p i e r o w p i s u j e się l o g i c z n i e w o j o w n i k d o b ­ r o w o l n i e w y r z e k a j ą c y się i n s t r u m e n t u rąk. A przecież nie j e d y n a t o inwersja w piłce nożnej. D r u ż y n y walczą zaciekle o o p a n o w a n i e piłki. Celem o s t a t e c z n y m tej w a l k i jest jednak... z w r o t z d o b y c z y d o bramki p r z e c i w n i k a , przekazanie jej w s a m o serce o k u p o w a n e g o przezeń t e r e n u . D e s m o n d M o r r i s 2. W d e c y d u j ą c y m m o m e n c i e p o k o n a ć o n musi jedynego n o r m a l n e g o ( z g o d n e g o z naturą) — u ż y w a j ą c e g o rąk bramkarza. 3. P i ł k a - ł u p p o z o s t a w i o n a zostaje na t e r y t o r i u m w r o g i m , na „tamtym świecie". Piłkarz strzelający bramkę jest w i ę c a n t y - P r o m e t e u s z e m z w r a ­ c a j ą c y m o g i e ń B o g o m . J a k i sens ma taka f i g u r a metaforyczna? — Otóż ś w i a t został już przez B o g ó w raz s t w o r z o n y i u s t a n o w i o ­ ny. G d y b y j e d n a k z a c h o w a ć g o w p i e r w o t n y m ładzie, c z ł o w i e ­ c z e ń s t w o s t r a c i ł o b y cel i r o z m y ł o się w bezprzedmiotowości. Stąd b u n t A d a m a i Ewy. Trzeba w i ę c o d t w o r z y ć chaos, b y m ó c p o w t ó r n i e d o k o n a ć a k t u s t w o r z e n i a , c h o ć b y nie na kosmiczną, ale społeczną t y m razem skalę. O t o p r a w d z i w a , najgłębsza s t a w k a s p o r t u . J e d n a z drużyn zejdzie z boiska zwycięska i dzieląc ze „ s w o i m i " barbarzyńską liturgię t r i u m f u i klasyfikacji, uczyni ich lepszymi, mieszkańcami środka ś w i a t a , p r a w d z i w y m i l u d ź m i ! w i d z i w t y m s y m b o l i k ę „ u k r y t y c h ł o w ó w " — „ g r a c z e usiłują Aż d o n a s t ę p n e g o m e c z u . w y p r z e d z i ć j e d n i d r u g i c h , by p i e r w s i d o k o n a ć liturgicznej ofiary A l b o w i e m geniusz k u l t u r y nie uznaje c i ą g ł o ś c i , r ó w n o ś c i ani — strzału w paszczę b r a m k i . " 4 Niestety, interpretacja taka nie j e d n o r o d n o ś c i . Z a p o m n i e l i o t y m B o g o w i e wracając na O l i m p . w y j a ś n i a w n i c z y m inwersji ręce : n o g i , j e d y n e j , która odróżnia C z ł o w i e k przejął w i ę c ich zadania i stał się — na tę c h w i l ę meczu f o o t b a l l o d piłki ręcznej, k o s z y k ó w k i , r u g b y etc. T y m c z a s e m — B o g o m r ó w n y . J a k M a r a d o n a . J a k J a c e k Ziober. PRZYPISY G e n . 1 . 1—8 J . M . B o c h e ń s k i , Sto zabobonów, Paryż 1 9 8 7 , s. 9 5 U. Eco, La guerre du faux, Paris 1 9 8 5 , s. 2 3 9 — 2 4 0 D. M o r r i s , La tribu, w : L'amour foot — „Autrement" n ° 8 0 / 0 5 . 1 9 8 6 , s. 1 6 — 1 7 1 2 3 4 142 PS. J a c e k Olędzki n i e w i e l e w i e o o n i m nie pisał. Jeżeli już j e d n a k w i a d o m o ś c i , że Roger M i l l a tańczył w e g o t a ń c a k a m e r u ń s k i e g o , oraz że (2 razy!) ale B U T R A G U E N O ! f o o t b a l l u i m o ż e lepiej, żeby m u s i , t o niech przyjmie d o po bramce m o t y w z n a r o d o ­ nie istnieje piłkarz U t r a g e n i o � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4648ae7bd7d075fe085abe5f2a7ded7d.pdf 4087bc9fed97f4476e3b899bab800a65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2197 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.150-152 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES This issue of „ P O L I S H F O L K A R T . C O N T E X T S " is entirely devoted to the contemporary theatre w h i c h in various w a y s tries to transcend beyond the traditional theatre by reaching out to its roots. T h i s is the reason w h y it so frequently refers to intercultural experiences, c u s t o m s , rituals and fuller corporeal experience, w e l l - k n o w n to different cultures and long-forgotten in Europe. T h e majority of the texts pertain to Polish theatrical experiences but w e present also an interview with Peter Brook and articles by Eugenio Barba. Our volume contains a d i s c u s s i o n on para-ritual phenomena w h i c h transgress even an extensive comprehension of the theatre - L u d w i k S t o m m a examines the ritual meaning of sport using the example of football, and J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a inquires into the m a g i c mythical dimension of court ceremonies. of both creeds. T h o s e are also the intentions of the proto-theatre w h i c h tries to arrive at the very s o u r c e s of culture. T h e author embarks upon an attempt to create a model of the avantgarde theatre. He indicates a number of symmetrical opposites: on the one hand, cultural utopia (Brook - the theatrical version, Grotowski - the ritual version) and, on the other hand, the sociological utopia (Barba - the community version and J . and J . Beck - the anarchistic version); on the one hand, the shifting of the borderline of the theatre (Brook - the morphology of the spectacle, Barba - the social context of the theatre) and, on the other hand, the crossing of the boundaries of the theatre (Grotowski - for the sake of religion, and J . and J . Beck - for the sake of revolution). T h e first two texts - fragments of a chapter on drama from „Sacred and Profane Beauty. T h e Holy in Art" by Gerardus van der L e e u w , and excerpts from Mircea Eliade's „Diary" - intend to bring the reader closer to the sacral sources of the theatre. ON T H E A T R E T h e d i s c u s s i o n w a s attended by: W o j c i e c h D u d z i k , Włodzi­ m i e r z P a w l u c z u k , J e r z y P r o k o p i u k and K r z y s z t o f R e n i k . Fragments of the discussion w h i c h w a s held in the editorial office of „Polska Sztuka L u d o w a " in J u l y 1 9 9 0 . From the broad d i s c u s s i o n w e extracted only threads concerning evolution of the theatre and a w a y leading from the mystery play to n o w a d a y s theatre searchings. T h e quest c o n d u c t e d by the contemporary theatre and para-theatre in Poland and abroad aims at the disclosure of m a n ' s spirituality, his ..paradigm of the imagination". T h e first group in Poland w h i c h sought an ethical, profoundly humanistic dimension of the theatre w a s the Reduta, established by J u l i u s z Osterwa. The theatre of J e r z y Grotowski referred to the Reduta traditions and itself became a starting point for Gardzienice. T h e essential novelty of the Gardzienice Theatre w a s the creation of an ethos of ..excursions" to the countryside, a search for inspiration in authentic contact with the rural population, their rituals, religiosity and spiritual culture. T h e pursuit of s o u r c e s for inspiration in the traditional culture of the Russian Orthodox village is a n a l o g u o u s to the Oriental quests c o n d u c t e d by Barba or Brook. The attempt to transpose the authentic, sacral kathakala theatre, based on the deep religiosity of the participants of the spectacle (both the audience and the players) onto European ground demonstrated that it is impossible to establish an authentic community c o m p o s e d of the members of the spectacle outside the range of a given culture. Even an illuscry image of a culture other than one's o w n (India, the Russian Orthodox village in Poland) - the outcome of an intense, short-lived contact - c a n become a valuable source of inspiration for the artist, enabling him to create totally n e w forms of expression. Participants of the discussion propose a threephased development of the theatre (1) the mystery theatre, (2) the plebeian-bourgeois theatre, and (3) possible to realize the soteric theatre, based on ansambles of people inspired by teachers of spiritual life ( J . Prokopiuk): the other division , ( l ) the theatre c o n e c t e d with literature, (2) the theatre released from literature, and (3) the theatre w h i c h pass from pure esthetic problems to ethic and culture - w a s proposed by W. Dudzik. L a u r a B o h a n n a n , S H A K E S P E A R E IN T H E B U S H T h e author describes her experiences c o n n e c t e d with an attempted presentation of Shakespeare's Hamlet to Tiv tribesmen (Africa) (trans­ lation). T H E T H E A T R E C O N T A M I N A T E D B Y E T H N O L O G Y by L e s z e k K o l a n k i e w i c z i s a n attempt to locate the theatrical avantgarde against the background of contemporary culture (counter-culture), s c i e n c e and philosophy. T h e origins of a theatre ..tainted" with ethnology date back to the 1 9 7 0 s . T h i s contamination, the author maintains, d o e s not affect the theatre in its entirety, but only its avantgarde. T h e axis of s u c h performan­ c e s is a collision of cultures, and the ethnographer often appears as one of the main dramatis personae. T h e author indicates the c o m m o n vision of man w h i c h took s h a p e in humanistic p s y c h o l o g y and the para-theatre. Both domains critically a s s e s s the positivistically-oriented s c i e n c e w h i c h reduces and impoveris­ hes experience; both seek fuller experience for the individual, by severing all ties with the Descartesian dualism of the body and mind. By recalling the Nietzschean division of the theatre into dionysian and apollonian, the author points out that o n e c a n distinguish four p h a s e s in the history of the theatre: the prototheatre ( d i o n y s i a n ) , the Greek theatre (dionysian and a p o l o n i a n ) , the degraded theatre (apolonian) and W a g ­ ner's musical theatre (dionysian and apollonian). T h i s division, according to the author, lacks the last, fifth part - the proto-theatre ( d i o n y s i a n ) , w h i c h c o u l d be encountered in the search c o n d u c t e d by Antonin Artaud w h o after his voyage to Mexico (the Tarahumara Indians) in 1 9 3 6 wrote that in this c a s e w e are dealing not with a ..theatre on a stage" but a kind of religious theatre, a n e w type of ritual. T h e author regards J . Grotowski, P. Brook and E. Barba as the main representatives of the proto-theatre. O n e of the last undertakings by Grotowski („The Objective Drama") w a s compared to B a c h ' s M a s s in H minor. C . L e v i - S t r a u s s noted that the disappearance of mythical thought in seventeenthcentruy Europe w a s a c o o m p a n i e d by the emergence of great musical forms, and that it w a s precisely m u s i c w h i c h took over the structure of mythical reflection. Critics often stress that the M a s s in H minor goes beyond the division between Protestantism and Catholicism, and reaches the c o m m o n pre-foundations 150 M i c h a e l G i b s o n , BROOK'S AFRICA In this interview, Peter Brook d i s c u s s e s his journey to Africa ( 1 9 7 2 ) , together with a group of actors c o n n e c t e d with the International Centre of Theatrical Studies, headed by him. He describes i.a. an encounter with the African audience, w h i c h , in his opinion, is the best in the world, the need to construe e a c h spectacle a n e w , and the experience of reaching a level upon w h i c h it is possible to speak about a community of mankind (translation). T H E A C T O R IN T H E T H E A T R E O F I M A G I N A T I O N . A N I N T E R V I E W WITH A N D R Z E J S E W E R Y N A B O U T PETER BROOK'S „MAHABHARA­ TA" Andrzej S e w e r y n , a k n o w n P o l i s h - F r e n c h actor, recalls his experiences dating from the staging of Mahabharata. He mentions significant q u e s ­ tions c o n n e c t e d with Brook's work style and personality, and his o w n n e w experiences as an actor. O n e of the most essential elements of the work performed by an actor is constant development of the imagination - w i c h has become part of Brook's theatre thanks to constant and all-sided improvisations. S e w e r y n also a c c e n t s the fact that it w a s Brook w h o disclosed to him the importance of coordinating three elements: emotion, intellect and body. T h e interview is supplemented by the ekcepts de journal of travail and text K a z i m i e r z В r a u n s T H E H O L Y W R I T O F M A H A B H A R A T A in w h i c h the author describes the spectacle itself, and the w a y in w i c h it w a s received in America. Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , THE . U N D O I N G " O F THE W O R L D . AN INTERVIEW WITH WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Gardzienice is a village in the environs of Lublin; it is also the site of the Centre of Theatrical Studies, led by S t a n i e w s k i , and k n o w n simply as „Gardzienice". A c c o r d i n g to the founder of the Centre, there were many reasons for this particular location: it is, in his opinion, the borderline between Asia and Europe (an important factor considering that e x c h a n g e rejuvenates culture), where one can discover landscapes straight from paintings by M a l c z e w s k i . T h e world should be perceived as it f l o w s thorugh us, leaving behind a legacy of experiences. For S t a n i e w s k i , the most essential is the c o n c e p t of pre-reflection - that first "intellectual gesture" w h i c h points to the right path. He is c o n c e r n e d with the pre-reflection of a landscape, people and situations, as well as the creation of s u c h external conditions w h i c h w o u l d enable the ecology of the spirit to liberate the creative abilities of man. Opposition to the idea of development for the s a k e of intensifying experience is c o n n e c t e d with the rejection of the horizontal model of culutre, dominant in Europe from the R e n a i s s a n c e on. H e n c e the spectacles often exploit vertical movement - descent and ascent. Following the example of M. Bachtin, S t a n i e w s k i rejects also the rationalization of meaning for the sake of a philosophical-artistic absorp­ tion of meanings, w h i c h he calls " o d c z y n i a n i e " ( " u n d o i n g " ) . He counterposes eavesdropping and peering, s o popular in present-day culture, with a search for o n e ' s o w n identity and sources. Staniewski regards music as an extremely important factor for his work; he talks about the musical aspects of Nature and man - „if w e do not deaden that inner music then w e shall gain n e w s e n s e s " . T h e word - prominent in theatrical work - is also the w o r d of the Spirit of M u s i c . Finally, Staniewski recounts his trip to Mexico (Artaud) w h i c h proved to be of great merit for his theatre. C z e s ł a w R o b o t y c k i , D a r i u s z C z a j a , GARDZIENICE, SATUR­ D A Y - S U N D A Y 2 7 / 2 8 A P R I L 1991 T w o reflections about a meeting with the Gardzienice Theatre upon the o c c a s i o n of Carmina Burana, its most recent spectacle. In W O R К W I T H S T A N I E W S K I M a r i u s z G o ł a j recalls his experiences as an actor performing in the Gardzienice Theatre. J a d w i g a R o d o w i c z , NOT QUOTATION BUT INSPIRATION T h e author writes about the work c o n d u c t e d by the Gardzienice Centre of Theatrical Studies, and indicates two possible w a y s of utilizing foreign �culture: quotation and inspiration. Although it is possible to find in the undertakings of the Centre direct references - quotations - from texts registered on location, inspiration, in its etymological meaning as creative fervour, appears to be more important. By w a y of example, the author cites the archaic Lappish form of s o n g - the /о/к - with w h i c h s h e became acquainted during her visit to Finland. T h e jojk (personal s o n g ) is never about something but a l w a y s constitutes something or s o m e o n e . It w a s precisely this experience that served as an inspiration for the cast of the Gardzienice Theatre in their creation of the "rhythm-breath". The author draws attention to the fact that the instruments applied by critics are not adopted to n e w theatrical forms; for example, they do not pay due attention to the unity of the drama and musical composition w h i c h , by w a y of contrast, were easily noticed by critics in Korea where the theatre performed Awwakuma. M i c h a ł K l i n g e r discusses the experiences gained from a visit, with the Gardzienice Theatre, to the St. Onufry monastery upon that saint's name-day ( 2 4 / 2 5 J u n e ) . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i , A J O U R N E Y TO T H E EAST T h e author of the letter w a s a member of the Gardzienice Theatre from 1 9 7 8 to 1 9 8 3 . The text is a personal reflection on work in this unique theatre w h i c h reaches to the very s o u r c e s and embarks upon n e w experiments. T h e author remains distant from the traditinal conception of an actor; he also describes his path to Gardzienice w h i c h led through poetry and recital c o n c e i v e d as an attempt to concentrate on the s o u n d of the poetic word (an experience w h i c h subsequently w a s not fully exploited in G a r d z i e n i c e ) . Both his arrival and later his departure were dictated by a constant search and motion. "During an excursion. Evening Gatherings or reconnaisances... one c o u l d hear a s o u n d resembling a bell ringing from a long-deserted temple. Did w e seek a path out of the land of disinheritan­ ce? I recall that trail b e c a u s e it inspires and distresses me most of all". " W Ę G A J T Y " is a Theatrical Centre named after a village near Olsztyn in w h i c h the seat of the theatre is located. In U N D E R T A K I N G and T H E E V O L U T I O N O F T H E V I L L A G E T H E A T R E the leader of the ensemble W a c ł a w S o b a s z e k speaks about the nature of the work of the Centre, w h i c h , in its search for sources, refers to the creativity of Stanisław V i n c e n z , a celebrated Polish essayist w h o after the w a r resided in Switzerland. Following the trail of Vincenz, the theatre carried out i.a. a research trip to the region of the Hucuł mountaineers. T h e theatre also regards the Beskidy and B i e s z c z a d y Mountains as well as the Olsztyn voivodship as a terrain of its exploration. W. S o b a s z e k presents his theory of the art of acting, and considers the cultural work intended for the environment as important for the Centre. T h e texts are supplemented by J a c e k D o b r o w o l s k i ' s reflection from a meeting with the Węgajty cast. Z b i g n i e w O s i ń s k i , MIECZYSŁAW LIMANOWSKI TODAY A European k n o w n geologist, Mieczysław L i m a n o w s k i ( 1 8 7 6 - 1 9 4 8 ) together with J u l i u s z Osterwa, one of the most eminent Polish actors and stage directors, w a s a founder of the „ R e d u t a " w h i c h w a s the first Polish ..theatre laboratory" and one of the most significant teams in the history of Polish theatre at the same time. In his work he a l w a y s combined these t w o spheres of creativity: deeply interrelated, they formed his o w n original outlooks to be manifested in L i m a n o w s k i ' s artistic activity as a stage director and animator of the artistic endeavours of the „ R e d u t a " and its pupils. The „ R e d u t a " ( 1 9 1 9 - 3 9 ) has constituted an aesthetical tradition for J e r z y Grotowski w h o s e Laboratory Theatre ( 1 9 5 9 - 8 4 ) took over its emblem. In his article Zbigniew Osiński discusses L i m a n o w s k i ' s ideas of theatre, their formation and impact on the „ R e d u t a " as well as on the contemporary and the present-day artists s u c h as Grotowski and his former collaborator Włodzimierz Staniewski w h o runs the „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s since 1 9 7 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i ' s precursory role in contemporary theatrical and cultural pursuits is also stressed. The article is an introduction to the selection of his writings on theatre and drama By/ kiedyś teatr Dionizosa ( O n c e upon a time there w a s D i o n y s i u s Theatre) presented to the Literary Publishing H o u s e in 1 9 8 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i , THE YEAR OF POLAND AND THE COLLECTIVE SOUL The text w a s published in M o s c o w in 1 9 1 6 , where during World War L i m a n o w s k i w a s in exile, maintaining c l o s e contacts with the actors of the M o s c o w Artistic Theatre run by K. S . Stanisławski as well as with eminent representatives of the Russian intellectual elite. In his text he presents the idea of theatre - mystery, a peculiar laboratory and a „mirror of the colective s o u l " , derived from the earliest tradition („from the bottom of nation, its blood and spirit") and s y n c h r o n o u s with the rhythms of the w h o l e nature and universe at the s a m e time. Similarly to the classical theatre of ancient Greece, s u c h theatre is the „most complete form of collective creativity". W h e n establishing the foundations of the present „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s , L i m a n o w s k i ' s text ranked among the most important ones for Włodzimierz S t a n i e w s k i . S e w e r y n A. W i s ł o c k i , JĘDRZEJ C I E R N I A K A N D HIS " F O L K T H E A TRE" During the partition era (up to World War II), the folk theatre w a s dominated by t w o currents: one sought inspiration in the national (high) theatre and regarded one of its functions to be the cultivation of Polishness, while the other w a s closer to the level of the country fair, and had a rather unsophisticated repertoire. T h i s vision of the folk theatre w a s o p p o s e d during the interwar period by Jędrzej Cierniak, village-born b u t a graduate of the Jagiellonian University; here, he established contacts with the " e l e u s i s " ethical association w h o s e purpose w a s the moral-spiritual rebirth of the Polish nation - its very name referred to the Greek t o w n s h i p k n o w n for its mystery plays w h i c h w e r e the s o u r c e for the association's mysticism and initiation rites. Cierniak claimed that folk rituals constitute a specific form of the theatre. Words, gestures, customary behavoiur, music, d a n c e etc., perfected for centuries, contain valuable elements of original and authentic beauty. There w a s no need to train for s u c h a theatre since it simply sufficed to remain oneself. Cierniak established the Institute of Folk Theatres. His coitect premises did not prevent him from stylization and the inculsion of mystic c o m p o n e n t s originating in the " E l e u s i s " organization. After World War II his entire achievements were, for political reasons, destroyed. M a r i a F i d e r k i e w i c z , JAN DORMAN'S „HERODS" J a n Dorman ( 1 9 1 2 - 1 9 8 6 ) devoted his w h o l e life to the theatre and w a s in particular fascinated with the folk theatre. From 1 9 6 5 to 1 9 7 3 he organized reviews of Christmas carols and N e w Year s o n g s - the s o - c a l l e d Herods - in the Theatre of Miners' Children in Będzin. At that time, it w a s extremely difficult to discover the whereabouts of the carol singers since public performances were officially banned after World War II. For a number of years, Dorman w a s compelled to overcome various obstacles. Political authorities, w h o a l w a y s remained hostile towards rituals of this kind, definitely prohibited the organization of the reviews in 1 9 7 3 . Dorman w a s aware of the fact that the rituals, s h o w n on stage, lost m u c h of their attractiveness, but he a s s u m e d that this w a s the only w a y to display them, and, upon many o c c a s i o n s , to save them from oblivion. He w a s also engaged in theatrical activity for children, and wrote his o w n scenarious. In this c a s e too, o w i n g to the religious motives of the spectacles, he encountered resistance on the part of the authorities. E u g e n i o B a r b a , THE THIRD B A N K O F T H E RIVER History is sometimes compared to a flowing river w h i c h seizes everyt­ hing w h i c h it encounters on its way. Fleeing it, people seek a safe haven by settling on both banks, but there also they are often reached by the flood waters. Barba cites a Brazilian tale about an old man w h o takes his boat into the very centre of the river, and then, obstinately, makes his w a y against the current until his last days. U p o n his death, he is replaced by his s o n . T h i s story had become for Barba a true illumination, and made him aware of a certain intuition: he understood that in his capacity as a person of the theatre he should delve deeper, into that w h i c h is invisible and c o n c e a l e d , and towards the underground history from w h i c h there is no escape. The idea of the ..third bank" w a s important for the spectacle „ B a n k " performed by Leszek Mądzik (translation). B o ż e n a D u d k o , T H I S S H O E P I N C H E S , OR T H E T H E A T R E O F T H E EIGHTH DAY The author of this essay presents the creative path of one of the most interesting and valuable p h e n o m e n a in the movement of Polish alternative theatres - the Theatre of the Eighth Day. S h e examines the artistic s e a r c h carried out from 1 9 7 0 to 1991 by the cast led by L e c h Raczak, beginning w i t h the first significant spectacles s u c h as Introduction to... or In a Single Breath up to the most recent performance w h o s e premiere took place in J a n u a r y 1991 w h e n the theatre returned to Poland, terminating its emigration. No Man's Band\s the outcome of the experiences of the actors from their emigre period, and constitutes an essential summary of the heretofore achievements of the theatre. A prominent place in the article is assigned to reflections on the specificity of the Theatre of the Eights Day, w h i c h comprises its political involvement (in a broad meaning of the w o r d ) , a creative development of the Grotowski method and the manner in w h i c h the spectacles are prepared (primarly improvisations and group creation). W o j c i e c h K r u k o w s k i , T H E T H E A T R E IN T H E T H E A T R E O F L I F E . THE A C A D E M Y OF MOTION The author describes select undertakings of the A c a d e m y of Motion w h i c h from 1 9 7 4 gave alltold about 2 0 0 spectacles, street actions and happenings. The c o m m o n features of the work c o n d u c t e d by the A c a d e m y include motion, s p a c e and social messages. They are c o n n e c t e d with the conviction that artistic radicalism and social goals do not have to exclude e a c h other. Artistic undertakings transposed onto the city streets enrich their everyday appearance and renew their meaning. Elements of daily life c o n v e y e d in an unaltered form into the „ h o l y " s p a c e of art (the stage, the gallery), e n h a n c e its anthropological vision, without impairing the aest­ hetic one. What is needed, therefore, is an a w a r e n e s s of the pre-artistic values of gesture, s p a c e , time and s o u n d , a s well a s their role in communication. This process involves the perception of the merit of the mutual intermingling of Art and Life, not in a repetition of everyday life but in the demonstration of its meanings, of w h i c h w e are usually unaware - s t r u c t u r e s , rhythm and tension. T h e latter are c o m p o n e n t s of a model of activity that fills the s p a c e of joint experiences, play and communication. 151 �R o m a n W o ź n i a k , IN T H E D O M A I N O F T H E S A C R U M T h e religious s a c r u m in art is a separate domain, u n c o n n e c t e d with that of culture. Due to its very nature, art creates u n c o m m o n beings, and often approaches the Mystery, thus attaining the sphere of the sacrum. On the other hand, works of art w h i c h refer to sacral contents often do not transcend beyond the secular dimension. In his sculptures and theatrical work, R o m a n Woźniak willingly refers to the Old and N e w Testament w h i c h , thanks to its universal nature, offers the possibility of a play of symbols, a cumulation of meanings, and the anticipation of events, as in the medieval mystery plays. The accomplishments of Roman Woźniak are characterized by the modesty and simplicity of the employed means of expression, and by a striving towards the disclosure of the mystery of everyday life. He makes the props and decorations himself, adapting the means of expression to the c h a n g i n g conditions of the environment in w h i c h he stages the spectacle. Woźniak also appears as an actor, creating a specific formula of acting, closer to animation but nonetheless transcending it by the o p e n n e s s of his presence on stage. A n important source of inspiration is music, w h i c h often constitutes the basic element of the staging (The Passion according to St. Matthew in the N o w y Theatre in W a r s a w ) . H a n n a K i r c h n e r a n d L u d m i ł a M u r a w s k a , d i s c u s s the p h e n o m e ­ non of the Separate Theatre, established in 1 9 5 4 by Miron Białoszewski, the poet, and L u d w i k Hering. T h o s e two friends, w h o s e acquaintanceship dates back to the war, shared an interest in the culture of the social margin and the street. T h e texts for the spectacles were written by Białoszewski and the form w a s designed by Hering. T h e actors were Miron Białoszewski and Ludmiła M u r a w s k a . M a g d a l e n a Smęder, BETHLEHEM, GOLGOTHA, THE BASTILLE AND THE POOR ROOM... THE LAST S P E C T A C L E O F T A D E U S Z KANTOR Following the spectacle entitled / Shall Nevert Return Here, w h i c h w a s a foretaste of the end of theatrical undertakings by T a d e u s z Kantor - the founder of Cricot 2, the theatre of death, and one of the greatest individualities of the Polish theatre - two other spectacles were staged: Today is My Birthday and the almost u n k n o w n Silent Night. T h e s e c o n d performance w a s s h o w n in J u l y 1 9 9 0 in Avignon where Kantor w a s invited by the Experimental A c a d e m y to give a series of lectures. The lectures c h a n g e d into rehearsals and those, in turn, into a spectacle. The description of this particular performance enabled the author to recall the main three themes of Kantor's stagings: life, death and memory. „lt w a s my ambition to tell the story of mankind, the w a y in w h i c h people w h o have already died, begin to live a n e w , and the manner in w h i c h everything repeats itself". T a d e u s z Kantor died on 8 December 1 9 9 0 . Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , F R O M THE BEGINNING TO „THE C O A S T " . AN INTERVIEW WITH LESZEK MĄDZIK T h e path towards theatrical direction began for M ą d z i k from stage design (experiences gained while planning settings for Easter S e p u l c h r e s ) . M ą d z i k w i s h e s to speak by resorting to s p a c e and his theatre c o u l d be described as that of a painter. He believes that the concrete shortens the time of experience, and, in order to construe dramaturgy, to attain that w h i c h remains intangible, he tries to eject all that w h i c h is concrete from his spectacles. Originally, Mądzik referred exclusively to the plastic media, but then he noticed that the word can also transmit similar symbolic contents. M ą d z i k recalls his quests and creative evolution, including the use, or a b s e n c e , of anecdotes and light - an evolution from external light towards the inner lights of objects on stage. He is interested in studying the relation between the s a c r u m , the human striving towards transcendence and a broadly understood materiality. In his spectacles, he frequently refers to the Universe of Nature; he also tries to reach the level of emotion - a spectacle is s u c c e s s f u l w h e n the entire audience is visibly moved. M ą d z i k intends to achieve a similar inner vibration in the spectator as did Grotowski, but in order to do s o he exploits objects, light and s p a c e , and not the actor. T h i s undertaking calls for steering the audience, a feat that cannot be performed without sharing their emotions. M ą d z i k has also organized almost twenty one-time spectacles (mainly abroad) w h i c h end s o - c a l l e d trial periods, and w h i c h are to exploit various situations plastically, and to govern the feelings of their participants. T h e interview is supplemented by a description of two spectacles: The Herbarium and The Bank. Katarzyna W a l e w s k a , PSYCHODRAMA P s y c h o d r a m a - a s p o n t a n e o u s , improvised emotional event in a situation of activity and not of dialogue - has become part of the techniques of dynamically-oriented psychotherapy systems. The technique w h i c h ap­ 152 pears to be the most profound is analytical psychodrama during w h i c h the patient recreates loose associations and dreams together with his analyst. Medical psychodrama differs from the one organised on stage primarily as regards its intention: in medicine it serves the examination of the p s y c h e of the suffering patient, the localization of the source of fears, types of conflict and problems w h i c h are to be treated as well as development potential and inner relations. It is c o n c e r n e d with the world of the inner theatre - its actors, the drama w h i c h is being currently performed and that w h i c h w a s acted out in the past. In the course of activity, w h i c h is not restricted by the c e n s o r s h i p of feair and s h a m e , as is the c a s e with w o r d s , emotions, o n c e c o n c e a l e d in the past, become unblocked, thanks to the presence of other persons taking part in the spectacle; one c a n never foretell w h a t will take place in a psychodrama. Psychodrama signifies an encounter w h i c h a l w a y s takes place on two simultaneous levels- c o n s c i o u s and u n c o u s c i o u s . The task of the analyst consists of comprehension and an emotional insight into the d y n a m i c s of c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s experience. Both in the open theatre and in the process of treatment, this double encounter constitutes development, and sets into motion creative poten­ tials in a situation of activity w h e n on the stage both partners of a given relation open up in the c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s dimension. T h e external stage sets into motion the inner theatre of a person in his contact with others. In the theatre, psychodrama assists predominantly in stimula­ ting live emotions, in order to present fascinating creations to the audience. If, however, psychodrama o c c u r s at a certain stage in the development of the spectator w h o is inclined towards reflection and an inner integration of s u c h experiences, then it b e c o m e s an important moment in his personal progress. L u d w i k S t o m m a , 1:0, O R P E O P L E L I K E G O D S Of the many w a y s of explaining the popularity of sport, the author proposes the ethnological interpretation w h i c h reaches to the mythologi­ cal sources of the p h e n o m e n o n . It is obvious that sport is a classification, a division into „ w e " and „they". T h i s classification, however, is not created by l a w s w h i c h function on a daily basis. Western sport teams are usually multi-national, while Polish o n e s , although a foreigner or two can appear, seem to be m u c h more uniform-but h o w many true W a r s a w residents play in the „Legia" team? T h e greatest importance is ascribed to the national colours w h i c h decide w h o is „ours" and w h o is not. Sport is ruled by laws a n a l o g u o u s to those of a carnival and football is the queen of all sport; it is here that a radical reversal takes place: hands, used everyday (cf. the number of idiomatic expressions c o n n e c t e d with them) are replaced by feet. A football match is a reversal of the Promethean feat. T h e collective effort of the team creates a situation advantageous for one its members, w h o , with his legs, must conquer the only ..normal" person - the goal-keeper, w h o relies on his hands, while the loot (the ball) is left on alien territory, the „other w o r l d " . T h e player w h o shoots a goal is, therefore, a anti-Prometheus, w h o returns fire to the gods. W e are dealing here with a reconstruction of c h a o s (on a social scale, m u c h smaller than the c o s m i c one) in order to repeat o n c e again the act of creation. J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a , R E F L E C T I O N S ON T H E MA­ GIC-MYTHICAL SOURCES OF COURT CEREMONIES T h e c o n s c i o u s n e s s of the Enlightenment era breakthrough and the ensuing c o n s e q u e n c e s enable us to treat the Baroque as the last style permeated with a belief in the power of symbols, w h i c h revealed truths inaccessible for intellectual cognition. The magic-mythical comprehension of the world formed the cornestone for the seventeenth-century court ceremonies, and the universally used apparati testify to the presence of certain archaic structures. For centuries, machines were regarded as thaumata, created in order to be admired, and not to govern Nature. Their value consisted of emanating a mysterious force, either artifically produced or originating from the dieties, and capable of creating illusion. Mobile monsters, giants, birds adorned with feathers - all are of the same nature as mobile statues by Dedalus, the legendary Greek architect. O n e c a n seek elements of the archetypical structure in the dance w h o s e platonian definition, as an art of imitating reality by means of gestures and movements of the body, became a point of departure for modern theory. Proof w a s offered of the c o s m i c origin of the d a n c e and movements of the body were compared to „a ball of stars". It w a s believed that through its intermediary it is possible to establish celestial order on Earth and reconstrue the harmony w h i c h fills man's soul at the moment of creation, as testified by court balls. In the eighteenth century faith in progress, the unlimited possibilities of technology and the triumph of the intellect resulted in depriving the world of its magical qualities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7a997bbbe7e58df7b1433688e56ef94.pdf 41565fc7c372d1500d511f8f17076674 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2196 Title A name given to the resource O książce Marka Waszkiela "Dzieje teatru lalek w Polsce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henryk Jurkowski O KSIĄŻCE M A R K A WASZKIELA — DZIEJE O t r z y m a l i ś m y książkę p r a w d z i w i e g o d n ą u w a g i z a r ó w n o ze w z g l ę d u na jej u n i k a l n o ś ć , jak i w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . Marek Waszkiel w y d a ł Dzieje teatru lalek w Polsce, komponując je z d w ó c h części: Krótkiej historii teatru lalek w Polsce i z j e g o Kroniki— o d w i e k u XV d o roku 1 9 4 5 . Jest także część w s t ę p n a z s o l i d n y m przeglądem b a d a ń , ale ja pragnę się skupić na n a j w a ż n i e j s z y c h aspektach pracy. D o d a m , że jest ona z a o p a t ­ rzona w indeksy i ilustracje. Te ostatnie w y d o b y t e w w i ę k s z o ś c i z a r c h i w ó w i z a p o m n i a n y c h czasopism. U k ł a d książki, c o zrozumiałe, zaleca p e w n ą kolejność lektury. N a j p i e r w Krótka historia, a p o t e m Kronika. M o g ł o b y się w y d a ­ w a ć , że w t e n s p o s ó b została ustalona hierarchia o b u części. Że Kronika t o t y l k o d o k u m e n t a c j a , p o t w i e r d z a j ą c a tezy, s f o r m u ł o ­ w a n e w e „ w c z e ś n i e j s z e j " Krótkiej historii. Sąd taki b y ł b y p o ­ c h o p n y , p o n i e w a ż o b i e części noszą w s p ó l n ą nazwę: Dzieje teatru lalek. Kronika zatem jest częścią Dziejów i m o ż n a założyć, że j a k o taka s t a n o w i dzieło a u t o n o m i c z n e . Chętnie przyjmuję takie założenie, p o n i e w a ż w i e r z ę , że każde zestawienie d o k u m e n ­ t ó w zawiera p e w n ą w i z j ę t e m a t u , k t ó r e g o d o t y c z y . O d c z u w a m w i ę c p o k u s ę , b y o b i e części Dziejów t r a k t o w a ć o s o b n o , a n a w e t zacząć moją w y p o w i e d ź o d o m ó w i e n i a Kroniki. Wyobrażam sobie b o w i e m , że p o w s t a ł a ona wcześniej i stała się p o d s t a w ą d o napisania Krótkiej historii. Waszkiel pierwszy zebrał — w Kronice — wszystkie d o s t ę p n e dziś d o k u m e n t y , w s p o m n i e n i a , w z m i a n k i , n o t a t k i , zapiski itp., k t ó r y c h autorzy p o t w i e r d z a l i o b e c n o ś ć teatru lalek w Polsce, a czasem n a w e t p r ó b o w a l i g o opisać. Kronika zatem posiada bezcenną w a r t o ś ć dla każdego badacza teatru. T e g o rodzaju zbiór d o k u m e n t ó w z natury rzeczy pozostaje o t w a r t y . Będzie u z u p e ł n i a n y w przyszłości, c h o c i a ż t r u d n o ocze­ k i w a ć j a k i c h ś rewelacji w najbliższym czasie. W i e l e u z u p e ł n i e ń d o k o n a jeszcze sam Waszkiel, który okazał się nie t y l k o p i l n y m c z y t e l n i k i e m i n n y c h a u t o r ó w , ale także z n a k o m i t y m szperaczem 0 n i e z a w o d n e j i n t u i c j i . T o j e m u zawdzięcza Kronika bogatą dokumentację cudzoziemskich teatrów lalkowych i mechanicz­ n y c h z pierwszej p o ł o w y XX w i e k u oraz s k o r y g o w a n i e obrazu p o l s k i e g o teatru lalek z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . W b r e w a p o l o ­ getom (Encyklopedia P W N ) pierwszeństwa Warszawskiego „ B a j a " w p o b u d z a n i u r o z w o j u p o l s k i e g o teatru latek, Waszkiel u d o w o d n i ł ostatecznie, że ś r o d o w i s k o poznańskie posiadało nie mniejszą d y n a m i k ę i znaczenie. W t y m kontekście z a d z i w i a j ą c o wyraziście j a w i się przed nami s y l w e t k a Stefana P o l o n y i - P o l o ń s k i e g o , lalkarza trzech miast, i r e g i o n ó w : K r a k o w a , K a t o w i c 1 Poznania. Lektura Kroniki jest zajęciem f a s c y n u j ą c y m . Odsłania ona dzieje sztuki lalkarskiej, umieszczanej zazwyczaj w ś r ó d p o p u l a r ­ n y c h w i d o w i s k l u d o w y c h . Była ona rzedziej o p i s y w a n a niż teatr aktorski, t o p r a w d a , ale miała szeroki zasięg o d d z i a ł y w a n i a . Posiadała w ł a s n ą i w c a l e niemałą p u b l i c z n o ś ć z a r ó w n o w krę­ g a c h m a g n a c k i c h , jak i w ś r ó d ulicznej g a w i e d z i ; w ś r ó d w i d z ó w sceny n a r o d o w e j , którzy dla marionetek z a n i e d b y w a l i d r a m y i tragedie w y s t a w i a n e przez L u d w i k a O s i ń s k i e g o , jak i w społecz­ n o ś c i a c h miast i w s i , o b s e r w u j ą c y c h s z o p k o w ą tradycję. Kronika pokazuje teatr lalek w Polsce w całej j e g o r ó ż n o r o d n o ­ ści: z j e g o p r y n c y p a ł a m i c u d z o z i e m s k i m i i r o d z i m y m i , z j e g o n i e z l i c z o n y m i o d m i a n a m i , które w sumie s t a n o w i ł y p r a w d z i w e t h e a t r u m m u n d i i n w e n c j i artystycznej i inżynieryjnej; z j e g o n i e d o l a m i , które określały losy w ę d u j ą c y c h lalkarzy. Kronika u p r z y t o m n i a także przemijanie d a w n y c h f o r m teatru i n a r o d z i n y n o w y c h . A jeśli już któraś z t y c h f o r m okazała się — jak szopka — w y j ą t k o w o t r w a ł a nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że i ona podlegała nieustającej e w o l u c j i . D o k o n u j ą c zestawienia d o k u m e n t ó w Waszkiel nic nie uronił z ich naturalnej a u t o n o m i c z n o ś c i . Przemawiają samodzielnie 148 TEATRU LALEK W POLSCE w a g ą z a w a r t e g o w nich ś w i a d e c t w a . T w o r z ą „ w ł a s n e " dzieje teatru lalek w Polsce. W y o b r a ż a m sobie, że niezależnie o d t e g o jak badacze teatru lalek m o g i l b y i n t e r p r e t o w a ć zebrane materiały, zawierają o n e już p e w i e n , u t r w a l o n y w Kronice, obraz lalkarstwa w Polsce. Jest t o rezultat a u t o r s k i e g o zamierzenia. W Kronice o d z w i e r c i e d l a się o b i e k t y w i z m i kultura b a d a w c z a jej autora. O c z y w i ś c i e , Waszkiel nie poprzestał na Kronice o c z y m ś w i a d ­ czy Krótka historia. Nie znam zresztą autora, który b y się p o ­ w s t r z y m a ł przed szansą s k o m e n t o w a n i a zebranych m a t e r i a ł ó w . Waszkiel zdaje sobie s p r a w ę , że jeszcze nie czas na k o m p e t e n t n e i w y c z e r p u j ą c e dzieje teatru lalek w Polsce. D y s k u t u j e w i e l e niejasnych p u n k t ó w . Pokazuje t r u d n o ś c i w o p r a c o w a n i u genezy szopki ( m . i n . p o d w a ż a moją hipotezę o p o c h o d z e n i u szopki z ołtarza szafiastego — r e t a b l o ) . Ostrożnie traktuje interpretacje d a w n y c h niejasno s f o r m u ł o w a n y c h d o k u m e n t ó w . Przyjmuje t y l k o te w n i o s k i , które da się p r z e k o n y w a j ą c o u d o w o d n i ć . Waszkiel z d e c y d o w a ł się w y z n a c z y ć p u n k t graniczny dla s w y c h rozważań na rok 1 9 4 5 . T ł u m a c z y się t o f a k t e m , że lalkarstwo przed t y m r o k i e m b y ł o w y r a z e m i n d y w i d u a l n y c h u p o d o b a ń czy k o n i e c z n o ś c i a l b o też s p o ł e c z n y c h z a p o t r z e b o w a ń i s t y m u l a c j i . Po roku 1 9 4 5 zostało o n o p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a ­ d z o m p a ń s t w o w y m , które p o w o ł a ł y d o życia t w ó r d o t ą d nie znany: p a ń s t w o w e teatry lalek. Z g o d a na taką cezurę, a c z k o l w i e k nie w i e m y , czy „ p a ń s t w o w e teatry lalek" nie były t y l k o i n c y d e n ­ t e m w dziejach naszego lalkarstwa. Dzieje d o roku 1 9 4 5 są dość b o g a t e , by stać się p r z e d m i o t e m u w a ż n e j analizy. W y m a g a j ą też starannej periodyzacji. Waszkiel przyjął to w y z w a n i e , ale o d p o w i e d z i a ł na nie w s p o s ó b dość niejasny. O t o t y t u ł y r o z d z i a ł ó w : „ S z o p k a " ; „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " ; „ W stronę teatru dla d z i e c i " ( „ P i e r w s z e teatry dla dzieci"; „ N o w e ś r o d o w i s k o " ) ; „Szopka satyryczna"; „ W o j n a i l a l k i " . Wskazują o n e na duże t r u d n o ś c i o k l a s y f i k o w a n i u materiału. „ P o c z ą t k i l a l k a r s t w a " i „ W o j n a i l a l k i " — w y n i k a j ą z kryterium c z a s o w e g o , „ S z o p k a " i „ S z o p k a s a t y r y c z n a " — z kry­ t e r i u m g a t u n k o w e g o , „ W stronę teatru dla d z i e c i " — z kryterium s o c j o l o g i c z n e g o . Zdaję sobie s p r a w ę , że porządkując materiał historyczny t r u d n o o żelazną k o n s e k w e n c j ę . E w e n t u a l n y krytyk p o w i n i e n zatem spojrzeć na zawartość r o z d z i a ł ó w , która czasem i g n o r u j e t y t u ł , korzystający z licencji literackiej. D o k o n a w s z y takiej w ł a ś n i e w e r y f i k a c j i materiałem, dostrzegamy w p r a w d z i e porządek c h r o n o l o g i c z n y , lecz pozostajemy w p e w n y m z a d z i ­ w i e n i u , że „ S z o p k a " pozostaje ciągle przed rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " . D o t y k a m y t u zagadnienia s k o m p l i k o w a n e g o i m o ż l i w i e , że k l u c z o w e g o w k o n c e p c j i Waszkiela. W latach sześćdziesiątych w r a z z J a n e m S z t a u d y n g e r e m i H e n r y k i e m Rylem w y d a ł e m książkę Od szopki do teatru lalek, przyjmując o c z y w i s t ą dla a u t o r ó w tezę, że ś w i a d o m o ś ć naszych lalkarzy jest określona przez tradycję s z o p k o w ą . Waszkiel nie zgadza się z t y m p o g l ą d e m , c z e m u dał w y r a z i w i n n y c h p u b l i k a c j a c h . W p r a w d z i e w o m a w i a ­ nej książce przyznaje że „ S z o p k a jest s p e c y f i c z n y m g a t u n k i e m teatru lalek, jest j e g o o d m i a n ą " , ale r ó w n o c z e ś n i e pragnie za­ przeczyć w s z e c h w ł a d n e j d o m i n a c j i szopki. Pisze: „ T e a t r lalek istniał i r o z w i j a ł się w Polsce niezależnie o d s z o p k i " . Oba te stwierdzenia są słuszne, ale nie znaczy t o , że szopki nie można w p i s a ć w c h r o n o l o g i c z n i e p o m y ś l a n e dzieje teatru lalek w P o ­ lsce. „ W p i s a n i e " t o jest m o ż l i w e i n a w e t konieczne, jeśli c h c e się objaśnić słabość lalkarstwa „ p o z a s z o p k o w e g o " . Z g o d n i e z rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " — począ­ tki te t r w a j ą dość d ł u g o , b o o d w i e k u XV aż d o w i e k u XIX, kiedy t o (jego koniec) podjęto próby organizowania pierwszych zespo­ ł ó w s t a ł y c h . Lalkarzy p o l s k i c h b y ł o n i e w i e l u . Większość w y ­ s t ę p u j ą c y c h t o c u d z o z i e m c y : W ł o s i , Francuzi, N i e m c y . Próby p o l s k i e g o lalkarstwa były efemeryczne. Natomiast p o c z ą w s z y o d �w i e k u XVII stale n a p o t y k a m y w z m i a n k i o szopce. T o p r a w d a , że l u d o w e o d w i e l u lat torują s o b i e d r o g ę — i z p o w o d z e n i e m — d o szopka była p o k a z y w a n a okazjonalnie, że wiązała się z o b r z ę d a m i k o m p l e k s o w y c h o p r a c o w a ń d z i e j ó w teatru. B o ż e g o Narodzenia, ale w ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j miała ten sam o d d ź w i ę k , c o k o m e d i a P u n c h a i J u d y w A n g l i i , teatr G u i g n o l a w e Francji, czy wreszcie przestawienia l a l k o w e g o Fausta w m c z e c h . Ilu z n a k o m i t y c h pisarzy i f o l k l o r y s t ó w , ludzi Nie­ kultury p o ś w i ę c i ł o swą u w a g ę szopce j a k o s w o j s k i e j f o r m i e teatralnej, o t w a r t e j na treści aktualne? Ilu z n a k o m i t y c h s c e n o g r a f ó w brało z szopki inspiracje dla s w o i c h rozwiązań s c e n i c z n y c h ? O c z y w i ś c i e Waszkiel t e m u nie zaprzecza. Pragnie t y l k o z racji o k a z j o n a l n o ś c i szopki i jej o b r z ę d o w o ś c i umieścić ją poza g ł ó w ­ n y m n u r t e m teatru lalek. Czy jest t o uzasadnione? Szopka ze s w y m p o d s t a w o w y m t e m a t e m Narodzenia Chrystusa jest relik­ t e m teatru misteryjnego. I t o m o g ł o b y b y ć w s k a z ó w k ą . Przecież nikt z h i s t o r y k ó w liturgicznego teatru e u r o p e j s k i e g o nie p o m i j a i m i s t e r i u m t y l k o d l a t e g o , że były dramatu odgrywane o k a z j o n a l n i e z g o d n i e z kalendarzem k o ś c i e l n y m . N a w e t o d w r o t ­ nie — dramat liturgiczny uważa się za kolejne źródło sztuki teatralnej. O c z y w i ś c i e p r o b l e m szopki jest bardziej s k o m p l i k o w a n y . Szo­ pka nie stała się n i g d y egzemplifikacją teatru przeszłości, p o n i e ­ w a ż była teatrem ż y w y m , o t w a r t y m na n o w e impulsy (aż d o c y t a t ó w z XIX w i e c z n y c h d r a m a t ó w p a t r i o t y c z n y c h i o p e r e t e k ) , łączyła d a w n e treści religijne z n o w y m i m o t y w a m i ś w i e c k i m i . M a r e k Waszkiel nic nie z a g u b i ł z naszej w i e d z y o szopce, t o p r a w d a , ale p o z b a w i ł ją należnego jej u c z e s t n i c t w a w dziejach g a t u n k u . Raz jeszcze p o w r a c a m d o f a k t u p o p u l a r n o ś c i szopki w o b e c n i k ł y c h p o l s k i c h p r ó b lalkarskich i n n e g o rodzaju. Niezale­ żnie o d t e g o , czy mieliśmy t u d o czynienia z o g r a n i c z e n i e m i n s t y n k t u teatralnego w a r s t w l u d o w y c h (jak sądzi Kazimierz M o s z y ń s k i ) , czy też z w ł a ś c i w o ś c i ą n a r o d o w ą ( t r a d y c y c j o n a lizm) szopka w rękach p o l s k i c h lalkarzy była d o m i n u j ą c ą formą teatralną w XIX w i e k u . Sądzę w i ę c , że w p i s a n i e jej w ciąg w y d a r z e ń teatralnych może z a o w o c o w a ć w a ż n y m i k o n s t a t a c ­ jami do dziejów świadomości narodowej. P o d o b n i e p o t r a k t o w a ł Waszkiel szopkę satyryczną. U h o n o r o ­ w a ł ją o s o b n y m rozdziałem, p o z b a w i a j ą c należnego jej teatral­ n e g o k o n t e k s t u . Stąd np. wrażenie, że nie d o c e n i ł f a k t u , że zainteresowanie teatrem lalek w Polsce XX w i e k u b y ł o w i e l o ­ k i e r u n k o w e . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a n i e teatru lalek dla dzieci, teatru artystycznego Dienstla oraz k a b a r e t o w y c h szopek satyry­ c z n y c h s t a n o w i ą istotną jakość p r z y g o t o w a n ą w p o p r z e d n i m w i e k u , zmianę w postrzeganiu lalki j a k o aktora. Fakt ten jest mniej w i d o c z n y , g d y dzieje g a t u n k ó w p r z e d s t a w i a m y o s o b n o . Ten spór o m e t o d ę nie p o w i n i e n przesłaniać zalet Krótkiej M a r k a Waszkiela. Każdy rozdział p r z e d s t a w i a n a j i s t o t n i e j ­ W g r u n c i e rzeczy jest o n a ś w i e t n y m p r z y k ł a d e m procesu laicyzo- historii w a n i a się misterium na Boże Narodzenie. T o p r a w d a , że t e n sze zjawiska i p r o b l e m y , które składają się na b a r w n y i ż y w y obraz proces d o k o n y w a ł się „ o k a z j o n a l n i e " i t o na p o z i o m i e w y o b r a ź n i teatru lalek w Polsce. Najbardziej k o m p l e t n y i najlepiej u d o k u ­ plebejskiej i l u d o w e j , ale t o nie p o w i n n o być przeszkodą. Teatry mentowany. Anna Schiller DEDYKACJA 4 / -7* fi ( . 7,*" J V Nie t a ń c o w a ł — jak R e y m o n t — przez całą n o c na c h ł o p s k i m w e s e l u . P e w n i e n a w e t — inaczej niż W y s p i a ń s k i — n i g d y na n i m nie był. S a m nie zbierał pieśni l u d o w y c h — j a k K o l b e r g , ale znał je z Kolberga. Z książek też p o z n a w a ł tańce, obrzędy, a życie i obyczaje l u d u z o p o w i e ś c i p i s a n y c h . M a r n a jest taka w i e d z a , p a p i e r o w a , j a ł o w a , m a r t w a . Jej posiadaczy zwą w teatrze p o g a r ­ d l i w i e „ b i b l i o t e k a r z a m i " , czasem nie bez racji. Kiedy j e d n a k w i e d z a ta jest w ł a s n o ś c i ą w i e r n e g o Tomasza, który nie musi d o t k n ą ć zmysłami, by u w i e r z y ć , w t e d y w i a r a jest t w ó r c z ą w y o b r a ź n i ą , i p o z w a l a ujrzeć jak ż y w e t o c o znane i k o c h a n e j e d y n i e z b l a d e g o o d b i c i a . O d b i c i a t r w a l s z e g o niż o r y g i n a ł c o c i c h o dogasa w n o w o c z e s n y m z g i e ł k u . A jeśli ó w w i e r n y Tomasz t o p o n a d t o artysta, d a n e m u jest nie t y l k o ujrzeć, ale w oczyszczonej, s u b l i m o w a n e j postaci wskrzesić t o c o ukochał. * JCr k. ą Cv W Pastorałce, Godach weselnych, w e fragmentach Wielkano­ cy na p o w r ó t t c h n ą ł życie w t w ó r c z o ś ć l u d u . / w imię prawdy artystycznej, jedynie Go obowiązującej, uczynił t o na s p o s ó b jaki p r z y p i s y w a ł l u d o w e j fantazji; w stosunku do przeszłości estetycz­ nie i twórczo, nie zajmując się człowiekiem „z krwi i kości", a sięgając głębiej, do duszy jego. I ułożył te w i d o w i s k a z bliską l u d o w e j a niezwyczajną na j e g o a r t y s t o w s k i c h w y s o k o ś c i a c h prostotą. Zrodziły się o n e w N i m z r o m a t y c z n o - m ł o d o p o l s k i e j t r a d y c j i , i ze w s p ó l n e j z l u d e m w i a r y religijnej, i wreszcie z t k w i ą c e g o w J e g o duszy pierwiastka p o p u l i s t y c z n e g o , który w ludziach w r a ż l i w y c h b u d z i się na w i d o k k r z y w d y , jaką ś w i a t społecznie wyższy n i e o d m i e n n i e l u d o w i wyrządza. Śmiem jednak twierdzić, że na dnie rewolucyjnych śpiewów tkwi zawsze pierwiastek religijny, pisał w 1 9 1 5 r o k u . Jeśli b y w a ł r e w o l u c j o n i s t ą w s w e j sztuce, t o w s p o s ó b nieuczony, i m p u l s y w ­ ny, tak jak r e w o l u c y j n y jest l u d ; k t ó r e g o duszę rozumiał, w s p ó ł ­ czuł z j e g o dolą, p o d z i w i a ł jego silę twórczą i wrodzoną, a wysoce rozwiniętą moralność. Dedykacja L e o n a Schillera dla siedmioletniej córki - A n n y , na książeczce dla dzieci Polskie stroje ludowe J a n i n y Mieszkowskiej Chciał mieszkać na polskiej w s i p o d Paryżem — jak m a w i a ł żartobliwie. 149 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9c8388328536a2b6bb379521bf9f658.pdf 1e77dfddb97dbd672d696f5bc71f6be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3024 Title A name given to the resource Słomiane figury Marcina Lorkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.208-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz I I . 1. Matka Boska SŁOMIANE FIGURY MARCINA LORKIEWICZA W konkursio t w ó r c z o ś c i ludowoj o r g a n i z o w a n y m przez W o ­ się jeszcze 2 siostry. Wszyscy o n i p r a c u j ą na w s i . B r a c i a — j e w ó d z k i O ś r o d e k K u l t u r y w Tarnowio w 1977 r . pierwsze miejsce z wyjątkiom z a j ą ł w y k o n a w c a „ s ł o m i a n y c h r z e ź b " — f i g u r e k plecionych ze Marcinowi przypadło jednego —• oraz siostry, p o ż e n i l i się wczośnio. s ł o m y . W i t o zo starannie dobieranych b a r w ą pasm s ł o m y f i g u r k i na o j c o w i ź n i e . B y ł bardzo p r a c o w i t y , o d dziecka p r z y z w y c z a j o n y do k o ń c a m i e s z k a ć z r o d z i c a m i i p o z o s t a ć z a c h w y c i ł y w ó w c z a s o g l ą d a j ą c y c h . I c h t w ó r c a na o t w a r c i u w y s t a ­ z a r ó w n o do c i ę ż k i c h r o b ó t , j a k t e ż do p o m o c y matce, w y nie p o k a z a ł s i ę . Zainterosowanio jogo w y r o b a m i onieśmieliło w y r ę c z a ł w dojeniu, g o t o w a n i u i i n n y c h d o m o w y c h go do tego stopnia, że n i e c h ę t n i e w p u s z c z a ł do swego d o m u Z m a t k ą t e ż — k t ó r a z m a r ł a w 1974 r . w w i e k u 76 ł a t — m i e s z k a ł osoby zaintorosowane jogo p r a c a m i , k t ó r e b y ł y m u nieznane. T a do k o ń c a . N a 2 h e k t a r o w y m gospodarstwie p o z o s t a ł wraz z bra­ nieśmiałość t e m , r ó w n i e ż j a k M a r c i n kawalerem. pozostała Marcinowi Loikiewiezowi do dziś, otwarcie w y s t a w y s w y c h prac o r g a n i z o w a n ą w m u z o u m na tar­ n o w s k i m w 198.'! r. r ó w n i e ż nio p r z y s z e d ł , c h o ć mieszka w p o d farnowskioh W i e r z c h o s ł a w i c a c h i do m i a s t a udaje się p r z y n a j - którą pracach. Jest zadowolony bardzo ze swego ż y c i a „ w a r u n k i m a m bardzo dobre, bo nio m a m r o d z i n y , n i k t m i nie przeszkadza, r o b i ę co c h c ę , to jost bardzo dobre."* Po wojnio u k o ń c z y ł 7 klas, a po 2 l a t a c h p r z e r w y jeszozo m n i o j raz w t y g o d n i u . W y s t a w ę o g l ą d a ł u k r a d k i o m w k i l k a d n i 8 k l a s ę . „ C h c i a ł e m b y ć k s i ę d z e m , ale — w p o l u r o b o t a , n a u k a po o t w a r c i u . C h o ć d u m n y z zainteresowania m n i e m ę c z y ł a , mamusia to m n i e n a w o t z a p i s a ł a na ł a c i n ę w 8 jogo p r a c ą , nie p o t r a f i p u b ł i c z n i o się e k s p o n o w a ć , u k r y w a j ą c s w ą t w a r z w cioniu. klasio, alem c h o d z i ł t y l k o coś m i e s i ą c , nie l u b i ł e m n a u k i , gra­ .lego prace pokazano na k i l k u w y s t a w a c h w p l a c ó w k a c h k u l t u ­ m a t y k a , historia, r a c h u n k i — t o m i nie s z ł o . L u b i a ł e m p r z y r o d ę , r a l n y c h T a r n o w a i na terenie w o j e w ó d z t w a , a ostatnio (1985) r y s u n k i , mamusia m y ś l a ł a , że t a ł a c i n a m i się p r z y d a , m o ż e b y m na w y s t a w i e „ S z t u k a l u d o w a Polski p o ł u d n i o w e j " w Hanoworze. i w y b r a ł się na k s i ę d z a , ale to b y ł a c i ę ż k a n a u k a w szkole". T w ó r c a ma coraz w i ę k s z o poczucie w a r t o ś c i swych prac, w roz­ N i g d y t e ż nie c z y t a ł k s i ą ż e k , „ a co się b ę d ę m ę c z y ł , radio i tolo- m o w a c h zo m n ą tego nio u k r y w a , czuje się t w ó r c ą , w i z j a wszystko m i p o w i e d z ą , j a n i g d y nic nie c z y t a ł e m i nie czy­ artystą, g r o m a d z i — bardzo nieliczne — w z m i a n k i prasowe na tomat swej t w ó r c z o ś c i . A l e nie p o t r a f i się zgodzić na publiczne ukazanie swoj postaci, choć pierwotno zażenowanie towarzyszące zain­ teresowaniu jego o s o b ą znacznie o s ł a b ł o . M a r c i n L o r k i e w i c z mieszka w s ł y n n y c h baśń, Quo vadis, Znachora. W rozmowie r o b i j e d n a k w r a ż e n i e bardzo inteligentnego, oczytanego c z ł o w i e k a , interesuje się r o z m a i t y m i zagadnieniami, Wiorzchosławicach, wsi rodzinnej W . W i t o s a . U r o d z i ł się t u t a j 12 listopada 1930 г., jako naunlodszy z 4 s y n ó w bogatych gospodarzy. Po n i m u r o d z i ł y 208 t a m " . Ze szkolnych l a t p a m i ę t a , żo c z y t a ł Starą * Materiały w Archiwum Etnograficznym Muzeum Okręgo­ wego w T a r n o w i e . �p o t r a f i d y s k u t o w a ć , p r z e d s t a w i a ć w ł a s n e stanowisko. P r z y t y m posługuje się bardzo poprawnym językiem, wyzbytym miejscowej g w a r y . Bardzo w n i k l i w i e ocenia p r o g r a m y zyjne, poszczególnych artystów cech telewi­ i w y k o n a w c ó w . Jest t o jego podstawowe ź r ó d ł o wiedzy o świecie o d k i l k u n a s t u l a t . Poza s ł u ż b ą w o j s k o w ą ( H e l , F r o m b o r k ) n i g d y n i e w y j e ż d ż a ł poza region. B y w a ł t y l k o w K r a k o w i e — t a m w y b r a ł się by z w i e d z i ć M u z e u m E t n o g i a f i c z n o , k i e d y u ś w i a d o m i ł sobie, ż e jego działalność określać poczęto twórczością ludową. Nigdy nie i n t e r e s o w a ł się p r a c a m i i n n y c h t w ó r c ó w , nie m i a ł o k a z j i i c h s p o t y k a ć , choć k i l k a wystaw sztuki ludowej oglądnął w tarnow­ skim muzeum, instytucji, z k t ó r ą o d k i l k u lat ma stały kontakt. K o s z y k i s ł o m i a n e n a chleb z a c z ą ł w y p l a t a ć k i l k a l a t w c z e ś n i e j n i m jego prace t r a f i ł y n a k o n k u r s . W e w s i do f o r m o w a n i a chleba u ż y w a się s ł o m i a n y c h k o s z y c z k ó w a w y r a b i a ł o j o t u t e j k i l k a o s ó b . Kiedy matce zniszczył s i ę koszyczek poprosiła Marcina b y s p r ó b o w a ł z r o b i ć n o w y . P r z y j r z a ł się „ s ł o m i a n c o " , k t ó r ą w y k o n a ł c h ł o p z Szujca ( p r z y s i ó ł e k W i e r z c h o s ł a w i c ) . B y ł a t o s ł o m i a n k a zszywana z pasm s ł o m i a n y c h o p l a t a n y c h ł y k i e m . I n n e koszyczki splatane b y ł y c i e n k i m k o r z e n i e m sosnowym. L o r k i e w i c z użył do o p l o t u sznurka i w t e n s p o s ó b w y p l a t a s ł o m i a n k i do d z i ś . K i e d y o k a z a ł o s i ę , ż e w y k o n a n i e s ł o m i a n k i nie jest t r u d n e , roz­ p o c z ą ł i c h p r o d u k c j ę na większą skalę. Odbiorcami b y l i sąsiedzi, a przez j a k i ś czas d o s t a r c z a ł w i ę k s z e i c h ilości h a n d l a r z o w i do H a c z o w a . Z b y t n a k o s z y k i m a do d z i ś , g d y ż ludzie p i e k ą w ł a s n y chleb w miejscowej p i e k a r n i i w t y c h s ł o m i a n k a c h w o ż ą ciasto z domu. I I . 2. Król 3 z szopki; i l . 3. Aniołek z szopki; Zielna ił. 4. Matka Boska �K i e d y z r o b i ! s ł o m i a n k ę i „ s i ę u d a ł a , z r o b i ł e m d r u g ą , jeszcze lopszą. To m y ś l a ł e m t a k — j a k się u d a ł o s ł o m i a n k ę , to z r o b i ę b e c z u ł k ę , j a k się u d a ł a b e c z u ł k a , to m o ż e z r o b i ę j a k i ś f l a k o n i k , i t a k coraz t o inne rzeczy r o b i ł e m . T o p o m y ś l a ł e m , że m o ż e da się i c z ł o w i o k a z r o b i ć , i t a k z a c z ą ł e m to f i g u r k i ze s ł o m y p l e ś ć . To b y ł o bardzo ł a d n e , to się k a ż d e m u p o d o b a " . P i e r w s z ą f i g u r ą b y ł a Matka Boska Zielna, cioła. P o t e m b y ł a szopka, Droga Krzyżowa, w y k o n a n a do k o ś ­ i iime f i g u r y a t a k ż e cale rozbudowane sceny. W y k o n u j ą c p o d s t a w o w y splot L o r k i e w i c z p o s ł u g u j e się p i o r ś eieniem w y k o n a n y m z metalowej r u r k i . W z a l e ż n o ś c i od g r u b o ś c i s ł o m i a n e g o pasma u ż y w a r u r o k r ó ż n o j g r u b o ś c i , o d 11 do 17 m m . S z e r o k o ś ć p i e r ś c i o n i a w y n o s i 15—20 m m . P i e r ś c i e ń t a k i nasuwa na ciasno u f o r m o w a n ą w i ą z k ę ź d ź b e ł ż y t n i c h i t u ż za p i e r ś c i e n i o m o w i j a uformowano walcowato pasmo n i c i ą (sznurkiem) nawleczo­ ną na igłę. T a k powstaje oplecione n i c i ą pasmo, z formuje się k s z t a ł t gotowego w y r o b u . K s z t a ł t o w a n i o którego następuje r ó w n o l e g l e z w i c i e m pasma. K a ż d y w y r ó b — koszyczek, f l a k o n , czy k o r p u s postaci, to forma u t w o r z o n a ze spiralnie w z n o s z ą c o g o się pasma. P ł a s k i w y r ó b (koszyk, taca i t p . ) uzyskuje się spiralnie zwijając w płaszczyźnie tworzący się o p l o t s ł o m i a n y , jedno- ozośnio za k a ż d y m o w i n i ę c i e m n i c i ą p r z y s z y w a j ą c igłą k o l e j n y z w ó j do poprzodniego. R ó w n o c z o ś n i e formuje się p i o n o w y k s z t a ł t w y r o b u . W y k o n u j ą c f o r m y w y s m u k l ę (korpus postaci, b e c z u ł k ę i t p . ) po w y k o n a n i u p ł a s k i e g o dna kolejne zwoje pasm u k ł a d a się spiralnie n a sobie p r z e w l e k a j ą c igłą z n i t k ą o p l a t a j ą c ą w y ż e j f o r m o w a n y zwój poprzez n i t k ę z w o j u n i ż s z e g o . Powstaje w ten s p o s ó b bardzo szczolno i mocna ś c i a n k a n p . naczynia. Prace swo w y k o n u j e L o r k i e w i c z ze s ł o m y ż y t n i e j : „słomę m u s z ę o m ł ó c i ć copem, bo w m ł o c k a r n i się niszczy s ł o m ę , pogniecie się te ź d z i e b e l k a . J a k potem obotnę kłosy, to z o s t a n ą źdźbła proste. To trzeba teraz o b s m y k a ć te ł u s k i ze ź d z i e b e ł , to r o b i ę to na t a k i m grzebieniu j a k grabie z d r e w n i a n y m i z ę b a m i , tak się to c z y ś c i , i to j u ż jest gotowa s ł o m a do r o b o t y . " „ P a m i ę t a m , najbardziej p o d o b a ł a m i się s ł o m a j a k się w p o l u r o b i ł o , s n o p k i się w i ą z a ł o . R o b i l i ś m y t a k i e o b r ą c z k i ze słomy na palce, i t a k się cieszyło, że t o takie p i ę k n e , z ł o t e ; t o się m y ś l a ł o , co z tego z r o b i ć ł a d n e g o , szkoda m i b y ł o tej s ł o m y , że t o t a k i e p i ę k n e , t a k się b e z u ż y t e c z n i e niszczy •— g n ó j się z niej r o b i , a to t a k i e p i ę k n e " . U b o l e w a n a d z l ą j a k o ś c i ą t e r a ź n i e j s z e j s ł o m y , k t ó r a nie odpowiedniego koloru. „Dawniej był kolor złocisty, ma czysty, a teraz s ł o m a p l e ś n i e j e j a k t y l k o z b o ż e dojrzeje, czernieje. Chyba to po nawozach. To b y ł p i ę k n y k o l o r , to b y ł y dalekie ł a t a , t o kolor b y ł p i e l m y , c z y ś c i u t k i , a ż się b ł y s z c z a ł o " . N i e k t ó r e w y r o b y maluje więc olojno, aby p o k r y ć to n i e d o s k o n a ł o ś c i s ł o m y . Naj­ bardziej j o d n a k coni n a t u r a l n y k o l o r s ł o m y . L o r k i e w i c z na k o l o r jost szczogólnie w r a ż l i w y , o g l ą d a j ą c ilustracje dzieł s z t u k i przede wszystkim zwraca u w a g ę n a barwę, podkreśla jej znaczenie w o d d z i a ł y w a n i u na odbiorcę. T o t e ż w y k o n u j ą c zwłaszcza drob­ niejsze p r z e d m i o t y bardzo starannie dobiera odcienie s ł o m y , dla w y d o b y c i a n a j w ł a ś c i w s z e g o efektu. Ciekawe efekty kolorystyczne o s i ą g a p r z y w y r o b a c h lub ich fragmentach nie plecionych, ale w y k o n a n y c h ze ź d z i e b e ł s ł o m y p ł a s k o , l u ź n o u k ł a d a n y c h i m o ­ c o w a n y c h n a p ł a s k i m tle (na k a r t o n i e ) n i c i ą l u b k l e j e m . S ą to r ó ż n e g o rodzaju r a m k i do f o t o g r a f i i itp. Układa i o b r a z k ó w , m a ł e szopki w t e d y p ł a s z c z y z n y r ó ż n i ą c e się o d c i e n i a m i b a r w i g r u b o ś c i ą ździoboł. Ź d z i e b e ł p r o s t y c h , nie plecionych u ż y w a j a k o p o s z c z e g ó l n e elemonty f i g u r , co w zostawieniu ze słomą s p l a t a n ą dajo bardzo ciekawy efokt p l a s t y c z n y . W t a k i m p r z y ­ padku u ż y w a też ździebeł różnoj grubości traw. Wykonuje z nich n p . włosy postaci, k o r o n y , n a c z ó l k a , ozdoby szat. W i ą z k a p r o s t y c h I I . 5. I I . 6. Papież U. 210 7. Fragment jako Krzyż Dobry wystawy, Muzeum 1983 r . Pasterz Okręgowe w Tarnowie, �5 ifliinio uformowana słomiany<* ftwy y ° e '» . K o r p u s f i g u r y t w o r z y walec z w o ł a j * różnej krzywizn*. W w s ! t f t t rf l u b n W K W l M l w v y t w o r z y bufiaste do cholew. góry według umocowana słomy h c 1 g i Q d o <^*™£^ L 4 p a s m g ł ó w k a postaci. Bece t w o r z ą z a - у Jyte płaszczyznowo. Dłonie ^ [ ^ J ^ V njasem z drew.ia w y k o n u j e 8 or l u b stopy s a r f t e e p d ^haraktor postaci. t i i o j m a zilustro- 0 staj%™ P " walcowatego k o r p u s u , jesn ^ f ^ drewna. F t w ó r c y głowy rzeźbiono w lipo- N a j w i ę c e j k ł o p o t u spr _J togo s i ę nie m rue tra i Głowy ^pnyznaję, d r e w nt o i e :b y„vr rzezp o^JJj^^ ^ j e proste. zarysy <*агиу. C h ę t n i e p o w i e r z y ł b y ę „ « ~ n a e z o n v m i elemen„ „ a t u ci ча r z e ź b i o n o p ł a s k o , z lodwo z a ™ » ? j^D postać . 4 ń c uzyskuje Lorkiewicz prze/, ь о ю г , ftrtyst% k d o к д а 1 e n t u m o Ц i n J № I t l u r r a 2 i B t o i„i»c ie f a r b a m i p l a k a t o w y m i l u b olejno. p l u j ą c je , ' T rti-iriAwicz r ó w n i e ż drobne Z drewna w y k o n u j e L o r k i e w i c z r o w u i ,tv element n J f t f t m P 1 s p e ł n i a j ą c e w y p o s a ż e n i e postaci w ^ ^ ' ' ' ^ ^ " ^ ^ w i l i ^ y ż d ź w i g a n y przez Chrystusa, i t p . I ' 1 0 Ł ^^. y w p o d s t a w o w y surowiec, z k t ó r e g o fragmenty 9fl i o t szat, o z d ó b , r e k w i z y t y , t o m o ^ _ TO u Z 1 ia p o r n blaszki, d r u t jak t k a n i n a , b a r w n a n i ć i sznurek, в raw^ i s ^ ^ j ^ . _ , t , l k i o ł l »ter«»lów, e postacie o drobiazgi w y k o n a n e dla d„łoWać ^ zkę p u s t a k ż e gotowe d r o b n e ™ . ma k a d z i d ł o z p o z ł a c a n e j piasti^o-w j v , l e r y n y (A/nłfcr* „.elnia f u n k c j ę o d z i e ż y - s ą t o n a ogol Obsz i T Królowie s szopłU, w i e r z e rzymscy)- B a r w u j ^ - ' " d o obszycia t k a n i n y l u b w p r o s t b y w a naszywany na ' ° ) „ > < • do p o d k r e ś l e n i a k o n t u r ó w s t r o j u , korpusu słuzą<- oo p o « ^ , ; k t ó r e postacio m a j ą D l a wzbogacenia efektu wizualnego т е к и r ^ g ^ i , dodatkowo malowane f r a g m e n t y s ł o m i a n e g o а ^ ^ ^ ^ ^ niekiedy p ł a s z c z y z n a k o r p u s u p o m a owana y i m i t u j o t k a n i n ę szaty. ^ ^ i z głównie s ł o m i a n k i Miejscowi m i e s z k a ń c y ^ ^ pjja c z ł o n k ó w rodziny z r o b i ł na chleb, czasem r a m k ę c o ^ \ ^ ' y , ^ b i e l i z n ę . Sprzedajo on k i l k a m i a r e k n a z b o ż e , ^ l a , znając a K o k № i r o W ; l l k w l 0 B 0 S б 1 Ш 5 У я T fi a p a B L o r k i e w u 0 И S Marcin Lorkiowicz przy pracy r t p Q Q № s te w y r o b y bardzo t a m o , „ z a wartość w ł o ż o n e j w т о p r a c y. „ „ 1 , chętniej sznurka o d s n o p o w s ą z a w K m a t o r i Л1 cioblem w skali k r a j u . ) W k^zość figuralnych a i u a m o k r e s (Lorkiowicz u ż y w a n a j . . stanowi k t ó r e g o nabycie »• o L o r k i e w i c z do _ ^ k o m p o z y c j i wyKonuje Kościoła. S ą t o sceny d ^ ^ ^ w t v m celu w y k o n a ł k i l k a szopek, d r o g ę к г л у ^ » ч . t- r W t y m comw>*.ui _ , , b r ó i n o wersjo Matni Dobrego Pasterza z o w i e c z k a m i , 12 Aposwwu, i zchoslaJjDsJtieJ. N i o k t ó i o z t y c h f i g u r p o z o s t a ł y w " " ^ ^ p aż w i c k i m , inne po w y e k s p o n o w a n i u w r a c a j ą j ów zebrało się m u j u ż wiele t y c h f i g u r , a s ą one . i > . forseciotnie 2 5—40 c m , n a j w y ż s z e - - p o n a d 1 m ) , j e ludom cienie dwuizbowego mieszkania jest z a p e ł n i o n e ' ^ ™ ' w e r o h r o l r f t p s b m f m o W M m i o s z t вд aż po s u f i t . N a snafaeh i stole s t o j ą g ę s t o f i g u r y , t a C p Q sarn^ dłedze. N a d ł ó ż k i e m z b u d o w a n y jest pomost, в u z ą c y ^ sprzedaje kowo p i ę t r o s k ł a d o w a n i a f i g u r . Drobniejszo J ^ ' i g d y poprzez w y s t a w y pełnia j ą szafy i l e ż ą n a k l e p i e koud wczasu, stodole — sprzei aj c z f t 3 a r t t przygodnym" o d w i e d z a j ą c y m , ręcznie ^ s n o p^ó w , о A <? , — : i _ r ł —l . ц zimą- niemal d z i e ń w " ^ ^ . przedmiotV y ozdobne. Z b i c i a s ^ , j i sznurek, ten o s t a t n i n p . , p o Ч a ) postace, g materiału, z s t a l y c ł i z roz- ftOW к k k ó o U w ) r o p r j W O 0 0 Wykorzystujo też cinauyoh s n o p ó w w i ą z a n y c h w maszynowo ł ó k n a sztucznego, w t e d y dzieli s k r a w k i sznura plecionego z Zimą mieszkanie m i e s z c z ą c e się splot n a cioiiszo радгпл * + • Ir Л V liii o ł l L1 Mię coraz ' j :„Jn dachem z częścią częścią i n w o n t a r s k ą - 1 . . „ ; r,,wtaciami ze złocistej s t o m y . l t t е Г О T т v m P gęściej nowymi posLa.o " Fot e. większyc etnografie т о . l a t i s t o t n ą tresc s t a n o w i ą od k i l k u n a s t u Słomiane figurki z młóconych p żniwach wybiera ż y o i a Marcina l.orkiewn-za.• ! o,™w.miie n r z y c o t o w u j e do \ Bartosz, i l . 9 ; W . D Duuddzziiaakk,, U . t , o M o ź d z i e r z , i l . 2—4 2 И �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/120deec34e1a9ecd93c2f4d2d058e4d1.pdf 8cf705d80b5748a1f9e0ef71478f2dfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3027 Title A name given to the resource Autorzy rocznika 1987 "Polskie Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I AUTORZY ROCZNIKA 1987 „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Spis autorów Rocznika Jubileuszowego — Księgi Pamiątkowej, ofiarowanej Aleksandrowi Jackowskiemu w 35-lecie Jego pracy na stanowisku redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej" d r hab. Ludwik Stomma Profesor, Ecole Directeur des Hautos Section des Sciences Instytutu Sztuki Etudes, Roligiousos, P a r y ż Prof, dr hab. Stanisław Mossakowski Prof, dr Zofia Dyrektor Sztuk Plastycznych, d'etudes, Pratique Prezes prezes h o n o r o w y Prof, Raszewski Kierownik i Antropologii Kulturowej Katedry Uni­ Prof, dr Anna Kutrzeba Tojnarowa Mieczysław Porębski hab. Tadeusz Chrzanowski Etnologii logii K u l t u r o w e j i Antropo­ Uniwersytetu K a t e d r a K u l t u r y Polskiej U n i ­ Roeli Sulima w e r s y t e t u Warszawskiego, K i e ­ tur' Ś r o d o w i s k o w y c h , Warszawa Senior K r y s t y n a Szefler „Tukwa" Fellow Instytut nia lerii G r a ż y n y Etnograficz­ Doc. dr Exeter College Zakład hab. Jerzy B a r t m i ń s k i redakcja dowej", mgr M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz Nieprofesjonalnej, „Polskiej Z a k ł a d J ę z y k a Polskiego U n i Marii Prof, dr hab. Instytut m g r H a n n a Szowczyk- I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow, -Wierzbicka nia rownik Zakładu, Wroclaw S z t u k i PAN", Pracow­ Teatralnego", Prof, dr Liceum Plas­ dr J a n Adamowski tycznych i m . Antoniego Kenara B r o n i s ł a w Surowiak Tlie H e b r e w U n i v e r s i t y of Je- W i e s ł a w Juszczak Andrzej R ó ż y c k i poligraficzny, d r Jacek O l ę d z k i uczestniczy Prof, dr hab. Czerwiński Stefan hab. Morawski W ł a d y s ł a w a Jaworska, fotografik, reżyser fil­ mowy, m.in. filmów o artystach folklorze, sztuce l u ­ Warszawa Wydział Geografii i Studiów Uniwersytetu Warszawskiego, zeum w M u r z y n o w i e k . P ł o c k a , m.in. wysta­ indywidualna w Galerii nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Artys­ Węglarz I n s t y t u t Sztuki P A N , Artystycznej, Wojewódzki Nowy d r Czesław R o b o t y e k i Kierow­ Kul­ Ośrodek Katedra Etnografii Korulska Warszawa I n s t y t u t Sztuki P A N , Pracow­ n i a S z t u k i Nieprofesjonalnej — redakcja „ P o l s k i e j dowej", Artys­ Naczelny Studios", mgr Antoni Kroh War­ w y Sącz Katedra I n s t y t u t Sztuki P A N , b. kierow­ Wasilewski logii Kulturowej Historii i Teorii Lu­ L i t e r a t , etnograf, t ł u m a c z , N o ­ dr Jerzy S ł a w o m i r Zakładu Sztuki Warszawa szawa nik Słowian Kraków mgr E w a nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Redaktor Kultury, Jagiellońskiego, I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ Art Mu­ Sącz Uniwersytetu nik Pracowni P r o b l e m ó w Opiekun Warszawa mgr Stanisław I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ „Polish hab. artysta i indywidualnych, tycznej, Prof, dr Skłodowskiej - w wielu wystawach zbiorowych tury Prof, dr Polskiego U n i ­ Marii Regionalnych t y c z n e j , Warszawa Marcin wersytetu dowej, a r t y s t a p l a s t y k , z zawodu tech­ Podagogieznej, Zakład Języka ludowych, Jorozolima G r a ż y n y Hase, Warszawa hab. Szkoły Folklore, wa Doc. dr szej m s a l o m , D e p a r t a m e n t o f Jewish nik Lu­ -Curie, L u b l i n w latach 1948—1953, Zakopane d r Olga M u l k i e w i c z -Gołdhorgowa Sztuki Warszawa Opole Teatral­ Sztuk Nieprofesjonalnej- I n s t y t u t F i l o l o g i i Polskioj W y ż ­ hab. D o r o t a Simonides nego", Warszawa Dyrektor Sztuki redakcja „ P o l s k i e j dowej", redakcja „ P a m i ę t n i k a mgr Halina Konarowa Skłodowskiej - W y d z i a ł F i l o l o g i i Polskiej U n i ­ Skłodowskiej - nia „ P a m i ę t n i k a Marii wersytetu Wrocławskiego, Kie­ -Curie, L u b l i n dr Jerzy Timoszcwicz wersj'totu Warszawa Polskiego U n i - Jacek K o l b u s z e w s k i Sztrrki L u ­ Warszawa worsy t e t u Hase, Języka -Curie, L u b l i n S z t u k i P A N , Pracow­ Sztuki artysta plastyk, wystawy indy­ widualne w Galerii P A X i Ga­ Lublin of A r t , E x e t e r , A n g l i a Kunezyńska-Iraeka Historii Jagielloń­ r o w n i k Z e s p o ł u do B a c l a ń K u l ­ czosnej, K a t o l i c k i U n i w e r s y t e t Lubelski, dr Anna Katedry Sztuki Uniwersytetu hab. Doc. dr Katedra Historii Sztuki Nowo- dr Aleksandra Jae.her-Tyszkowi i Kustosz M u z e u m nego, K r a k ó w Prof. M a r e k Łąc/.yń.ski „Pamiętnika skiego, K r a k ó w Katedra Warszawskiego, Warszawa Doe. dr Teatralne­ Redaktor Kierownik hab. szawa hab. „Pamiętnika Teatralnego", Warszawa Etnologii w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r ­ Prof, dr nia, go", hab. AICA, AICA I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ dr Zbigniew P A N , Warszawa Sokołowie. wieloletni Sekcji Polskiej Etnologii i Antropo­ Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 223 �dr Ryszard Tomicki Instytut Historii K u l t u r y Ma­ terialnej PAN, Zakład mgr Bożena K u r a l Etno­ Benedyktowicz Instytut Sztuki Historii i Teorii kcja wej". Prof, d r Roman bab. Reinfuss „Polskiej Sztuki P A N , Zespół Kraków P A N , Zakład Filmu Sztuki reda­ Ludo­ m g r Aleksandra Jackowska m g r Leszek P u d ł o w s k i etnograf, Warszawa historyk, heraldyk, Konserwacji Warszawa Instytut Sztuki Dokumentacji Sztuki Ludowej, g r a f i i , Warszawa d r Zbigniew Instytut Dokumentacji Sztuki Ludowej, War­ szawa P A N , Zespól redakcja „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ Pracownie Zabytków, Jan Świderski artysta Sztuki dowej", K r a k ó w skiej fotografik, PAN, Sztuki Instytut redakcja „Pol­ Ludowej", War­ szawa dr E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a m g r A d a m Bartosz I n s t y t u t Sztuki P A N , Kierow­ n i k Z e s p o ł u D o k u m e n t a c j i Sztuk i L u d o w e j , redakcja „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", K r a k ó w Dyrektor Muzeum Okręgowego, Tarnów mgr Zofia Bisiak Pot. J - Świderski 224 I Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, g ł ó w n y specjalista do spraw plastyki, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej", Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8032f93b07e5cdf5b5ffabe7cd569b20.pdf edcc776dc1132df858957ba034ff5675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3020 Title A name given to the resource Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i niepewność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.177-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ś w . Paweł., olej na p ł ó t n i e , w y t n . 6 5 - - 5 2 c m , o k . 1850, S t a r y K o ś c i ó ł w Z a k o p a n e m Jerzy Sławomir Wasilewski ŚWIĘTY PAWEŁ - Album Aleksandra Jackowskiego i NAWRÓCENIE, ODWRÓCENIE I NIEPEWNOŚĆ Jadwigi Jarmewkie- usiłował sobie p o r a d z i ć nie t y l k o s ł o w o m , ale t a k ż e wizerunkiem wieżowej Szttil-rt Iwlu połuk-icgo jest dla mnie nada) k s i ą ż k ą ей», m a l a r s k i m Szawla/Pawla. Prezentuje r ó w n ą , tak j . , k był n i ą d w a d z i e ś c i a lut t o m u , k i e d y o g l ą d a j ą c mencie upudku z k o n i a i t e w s p o s ó b najlepiej o d d a j ą c y prze­ go u t w i e r d z a ł e m m i a n ę - - j a k o s p a d a j ą c e g o przez plecy do t y l u , g ł o w ą w dół. -io w decyzji studiowania e t n o g r a f i i . (Do- KtitVm go w ł a ś n i e j a k o prezent z „Ody do mo­ ciotki N a w r ó c e n i e zostaje oddane przez odwróconie, konwersja przez młodości" inwersjo. Przyjrzawszy się p o z y c j i s p a d a j ą c e g o m o ż n a o d c z y t a ć maturalny od sędziwej z dedykacja, zawiorujiya. czterowiersz go w p r z e ł o m o w y m i przykazanie by jej sh.Wii b y ł y dla m n i e „ g w i a z d ą p r z e w o d n i ą w i ę c e j : oto nic siedzi on j u ż w siodle, ale t e ż nie s p a d ł jeszcze przez całą d r o g ę m ł o d o c i a n i , " ) . Jest t a m reprodukowany obraz, na z i e m i ę . G d y p r a w a noga wyrzucona jest wysoko Па k t ó r y me p o t r a f i ł e m d o t ą d z o b o j ę t n i e ć — n a w r ó c e n i e św. Iow* t k w i jeszcze w strzemieniu. Wiadomo, ż e P a w e ł j u ż nie w górę, Pawia ze starego k o ś c i ó ł k a w Z a k o p a n e m . Akcjo, o b j a ś n i a w p i ­ jedzie, ale wciąż, nio w i a d o m o gdzie spadnie. Takio przedsta­ sane w obraz s ł o w o : w i s z ą c a nu drzewie k a r t k a „ d o Daroaska" wienie w y r a ż a znowu f a k t p r z e ł o m u aktualizuje czas i miejscu zdarzenia, hater nie jeat j u ż Szuwlein, alo t o ż nie jest jeszcze Pawiem. J e s t a podpis „ Ś . P a w e ł " i s ł o w a b i e g n ą c e z ust Hog.i Ojeiv >,&(więtv) Szuwlo czego mnie p r z e ś l a d u j e s z " - - idenl y d k u j ą bohatera w całej jego parado­ ujmuje c h w i l ę gdy bo­ kreska u ł a m k o w ą m i ę d z y j e d n y m a d r u g i m . P a t r z ą c dzisiaj na t e n obraz o d c z y t u j ę go przez pryzmat ksalnej d w o i s t o ś c i : od tej c h w i l i apostola i ś w i ę t e g o , bez d o t ą d etnograficznej przecież e s t e t y k i . Nie m y ś l ę o n i m — j a k przed laty — prześladowcy chryoieijan. Z t ą dwoistością malarz wiedzy o mechanice symbolu, nie z a ś ludowej w kategoriach 277 �„uroku naiwności" jego f o r m y nio sprowadzam do nieporad­ ności w przedstawianiu s p a d a j ą c e g o o ś l e p i o n y ś w i a t ł e m i zdezorientowany przez głos człowiek ro* c i a ł a ; w s z t u c z n o ś c i od¬ poznaje w z d u m i e n i u w z j ę p o j a w i a j ą c ą się na n i e b i e " . w r ó c e n i a do g ó r y n o g a m i w i d z ę w i ę c e j n i ż n i e z d a r n o ś ć — do­ strzegam symbolikę inwersji, paradoks transformacji, ambi- waloncję s t a n ó w w obrzędzie przojśeia, słowem w i d z ę gio do i n n y c h t e k s t ó w znacząco. analo­ kultury. generalna Szawla brzmi: czy e t n o g r a f m o ż e na dzieło s z t u k i j a k o na p r o d u k t „ w y o b r a ż e ń tional zbiorowych" — toż ar- tej k u l t u r y znaczenia np. materialnych rekwizytów tekstyliów w świetle krewioństwie duchowym- „E!cmontv 1 wioństwio " лууobrażonym zvcjoin w których rzadko z imponująco misterium płyną pojęciowych który „pewno wszyscy tremendum i łańcuch pełniając przekształceń no konwersyjną Pawiową zakopiańskiego nosansie p r a c ę M a r t o n e ' a mistrzowie ~ 3 w poszerzeniu o — trudno oprzeć Michał Anioł, się w r a ż e n i u , Tintoretto, żo Caravaggio, Veronese i i n n i - - p r z y b y l i na s c e n ę wydarzenia o c h w i l ę za p ó ź n o : Pawiowe widzenie j u ż się zaczęło. W wielkim stwie zachodnioeuropejskim, k t ó r e od X I I w i n k u malar­ przedstawia feretronu — przedo wszystkim obraz Pawia 6 l u b r ó w n o l e g l e d o ń . J u ż za c h w i l ę spadnie; m o ż e t o się d o k o n a ć na innyeh już p ł ó t n a c h na parę sposobów. W XV-wiecznej Mistrza z Hildosheim jeździec właśnie w y ­ p a d ł z siodła acz znajduje się jeszcze p o n a d k o ń s k i m g r z b i e t o m N a t o m i a s t u M u r i l l a (Objawienie ok św Pawia Madryt jeźdźca g d y druga w y s t a j e p o n a d grzbietom z w i e r z ę c i a podobnie na obrazie Taddeo Zucoariego ( f t y y m cello a l Corso ok nogę Nieco kościół S Mar 1064 )^ N a t o m i a s t na obrazie J o h a n n a K o t t m a y r a w k a t e d r / e w Passawie nia się o d j e ż d ź c t 7 Prado 1655) k o ń u p a d ł j u ż na z i e m i ę p r z y g n i a t a j ą c j e d n ą (100,3) k o ń nie pada а uwal z a ś P a w e ł spada n a z i e m i ę g ł o w ą prosto w w dół^ geliści nie w s p o m i n a j ą o u p a d k u z k o n i a , P a w e ł w o d z i ć m u s i na m y ś l obraz z a k o p i a ń s k i jest na ogół k i o d y j u ż leży, z u p e ł n i e o b e z w ł a d n i o n y , j a k b y p r z y ­ upadku, s t w a BelbeIło da P a v i a , о к . 1430. N a wizerunkach t y c h P a w e ł N a w r ó c e n i e jako scenę k o n n ą , c h o ć Dzieje Apostolskie a n i ewan­ wyobrażany „lirninalnym" u t r z y m u j e się jeszcze n a k o n i u leżąc plecami n a k o ń s k i m grzbiecie ostatnio się na го- od grupy, w l u b X V - w l e o z n e przedstawienia w rodż-aju s p a d a j ą c e g o scenie Nawrócenia G d y o g l ą d a się sceny N a w r ó c e n i a — c h o ć b y te w y m i e n i o n o odłączeniu m a r g i n a l n y m " (A V a n Gcnncp) zawieszeniu w manuskrypcie B a r b e r i n i w Bibliotooo W a t y k a ń s k i e j , autor­ kompe­ acz z a t r z y m u j ą c ą grozy owego Poi-deuono'a w katedrze w .Spiłimbcrgo kolo U d i n e , (po 1524) j q wyrażono wielcy Tunics ) cvv obok ale b y z o b a c z y ć j a k r ó ż n i e rozumia­ w dawnej rozprawie Friedlaendera, świadectwo cza niestety p r z y k ł a d ó w takiego u j ę c i a ; na m y ś l p r z y c h o d z i — przemianę i jakimi środkami symbolicznymi wydaną, bogatą w dokumentację to nie t y l k o j a k i e p r z e ż y l i . T o t a k ż o opuszczenie bo- podczas g d y k o ń p a d l na kolana"*. Fricdlaender nie p r z y t a ­ t e n t n y h i s t o r y k s z t u k i s z u k a ł b y go raczej w i l u s t r a c y j n e j gra­ fice nowotostamentowej u s t a w a ł a , insygnit i f a w o ł zw<sa z k o n i a j a k A m a z o n k a n a a n t y c z n y m sarkofagu, c h o ć b y w „ w i e l k i m " malarstwie n o w o ż y t n e j E u r o p y , nie t y ł o z r o s z t ą w nadziei odnalezienia owego p i e r w o w z o r u mają | śniojs/.e. „ C z a s e m pokazany jest m o m e n t w ł a ś c i w e g o moustalono. W y ­ t ę lulce w a r t o z a p o z n a ć się z i k o n o g r a f i ą które Są wreszcie przedstawienia j a k b y jeszcze o p a r ę c h w i l weze- tradycyj­ (historycy sztuki) pozostają 1 (V w i d z i e l i " - , nie posiada swej m o n o g r a f i i . Jego e w e n t u a l n y pier­ wowzór czj transformacja — czy t o w e w n ę t r z n i e psychologiczna, j a k kon¬ w o w z o r ó w . E t n o g r a f n a p o t y k a t u p r ó g swej k o m p e t e n c j i : zako­ feretron, innych, górnym wersja, czy u s p o ł e c z n i o n a , o b r z ę d o w a j a k inicjacja — o d b y w * 1 nej — n a l e ż a ł o b y o p r a c o w a ć s t u d i u m jego p r z e k s z t a ł c e ń i pier­ piański i wywracają w prawym m i a n y . W j ę z y k u e t n o l o g i e z n y m p o w i e d z i e ć n a l e ż y , iż k a ż d a podle­ k l u c z y — p o d s t a w o w y c h ele­ j ę z y k a symbolicznego k u l t u r y zostawiony przewartościowania. się w s a m o t n o ś c i , w mentów Paweł batera, jego izolacja, osamotnienie w cłiwili inicjoidalnej prze. A więc zanim ulegnie się pokusie o d c z y t y w a n i u o b r a z u za pomocą wszystkoodmykających 1544—45) — r o z w i a n y m i sztandarami, Ucieczka ż o ł n i e r z y dekompozycjom i rekompoM wreszcie - - j a k p o s t a ć utraty statutu, lub „ d u c h o w y m pukru- tworzono ^tj setki irit<*FtokHtów g, t r a c i ł y sens a z n a k i z n i k a ł y w momencie radykalnogo kryzysu, Kira- ргяоя koziosorów, аДн taczaj gają w rekttth a r t y s t ó w licznym er -»ł kultury ho Us t y сипу oh wzorach m y ś l o w y c h 1570), o d b i e g a j ą z n a k ó w — t a k j a k b y wszelka s e m a n t y k a kul­ k i u t l ó w , to nie da się togo p o d o b i e ń s t w a z b y ć frazesem o Jio w Gallery, W a s z y n g t o n , jożdżają innych tekstów j e ś l i obrazv Picassa s ą podobne do m a s k i (Lonmgrad, E r m i t a ż ; Nawróceń^ l o d o w a t ą p r z e j r z y s t o ś ć j e d w a b i u a pozbawiono s ą jakichkolwiek A l b o w i e m — j a k p o w i a d a j ą Barbara i Denis T e d ł o c k o w i e , f i ­ indiańskiej Veronese'* p o n o s z ą ich r u m a k i , k t ó r e t r a t u j ą ebetypalno-uniwersalnych. A r c h e t y p nie spada p r z e c i e ż z nioba. tury Tintoretta jest sam sobio: jego ż o ł n i e r z e czy t o w p a d a j ą do w o d y , czy to dzieło s z t u k i , nawet ludowej, a w i ę c dzieło zin- nezyjnie d e c y f r u j ą c y kompozycjach o p o ń c z y i k ł ą b ó w g a l o p u j ą c y c h k o n i . T a k ż e u T i n t o r e t t a (N», patrzeć d y w i d u a ł i z o w n e , m o ż e b y ć interpretowane w kategoriach maniorystyeznych żołnierze, wiorzchowce, nawot psy. P e ł n o t u r o z m a i t y c h t u n i ^ by u ż y ć wyrażonia Durkheima, Hertza i wielu innych. Do ja­ kiego stopnia W Veronese's d o m i n u j e t u m u l t , zgiełk i p o p ł o c h . W I w t e d y r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i . O nich nioch b ę d z i e t e n tekst. Niepewność 4 To co dzieje się z postaciami d r u g o p l a n o w y m i jest r ó w ^ j , Prawie w e r t y k a l n a i od^^róeona pozycj ъ P a w ł a p r z y ale r ó ż n i c e w k o n i p o z ;y c j i i s' z' c z e g ó ł a c h p oozooss t a ł j -eh ż s z yл z%vi c i pp a r t i i w j*kłuoza*a u c z a j ą b>l i ./.s związ k gnieciony do ziemi, o t w a r t y m i oczami o g l ą d a j ą c wizję l u b prze­ żywając ją wewnętrznie, z zamkniętymi oczyma. Skoro p y t a n i e o bezpośrednio odpowiedzi, warto z m i e n i ć m e t o d ę . G d y zawodzi ustalenie jednoznacznych wply- poddaje się c h r o n o b g i z a c j i . T y l k o w ó w m i ę d z y a r t y s t a m i czy d z i e ł a m i — m o ż n a s t u d i o w a ć tra¬ umownie i zarysowo mo- feretronu p i e r w o w z o r y ikonograficzne ekstatyczne, w k t ó r y m szok p o ł ą c z o n y jest z transem, t r u d n o Wydarzenie o t a k s k o m p l i k o w a n y m przebiegu j a k p r z e ż y c i e zakopiańskiego pozostaje bez m o ż n a s p r ó b o w a ć i l u s t r o w a ć paroma z n a n y m i obrazami kolejne d y c j ę , a n a l o g i ę , paralelo. Dzieło s z t u k i (zwł. ludowoj) fazy w y p a d k u . N a j p ó ź n i e j s z a f&zu j a k ą d o k u m e n t u j e m a l a r s t w o mije b o w i e m t a k ż e w szerokich relacjach h i s t o r y c z n y c h i etno­ — n i e s k ł o n n e do o d m a l o w y w a n i a dalszej t r z y d n i o w e j ś k - p o t y graficznych, u t«* nie s k ł a d a j ą się wcale z pojedynczych w p ł y ­ P a w ł a i k o ń c z ą c e g o j ą epizodu z Ananiaszem (Dz. A p . 9, 8—18) wów. t o m o m e n t , gdy P a w e ł p o d n i ó s ł się j u ż częściowo z niemi, kiedy półleżąc wsparty na r ę k u p r z e ż y w a najdoskonalszej, obraz 1626). promiennie Parmigianma, radosnej (Wiedeń, O c h w i l ę ' wcześniej pełnię ekstazy. postaci przedstawia W ją Kunsthietorichos M u s e u m , ok. musiał jednak nastąp/ć- przełom, Spróbujmy zatem naszkicować etnograficzny fiuikejo- kontekst tego w i z e r u n k u — t z n . o d w r ó c e n i a , spadania g ł o w ą w d ó ł w momencie p r z e m i a n y . S k ą d i n ą d , w h i s t o r i i s z t u k i nio ignorowano tej k w e s t i i , do­ strzegając n p . r ó ż n i c ę znaczenia m i ę d z y scenami p r z o d u i do t y l u . Martene d o ł ą c z a do a n a l i z y przedstawień przedzającą Pawła Grzegorza Wielkiego na t e m a t u p a d k u Szawla i d w ó c h rodza­ nawró­ j ó w u p a d k u w o g ó l e : „ u p a ś ć n a t w a r z w t y m ż y c i u znaczy u z n a ć p o d k r e ś l a w e w n ę t r z n y proces konwersji a nie b e z p o ś r e ­ k a ż d y s w ó j b ł ą d i z m y ć go ł z a m i p o k u t y . Z drugiej s t r o n y upa­ na początku cenia ukazuje Caravaggio, k t ó r y ekstatycznego d n i k o n t a k t z Chrystusem, 178 transu pokazuje prowadzącego taki w k t ó r y m do l e ż ą c y na ziemi, wo.ośniej.sze do przed „ z b u d o w a n i e m " m u s i się d o k o n a ć „ s k r u s z e n i e " . T ę po­ fazę nawrócenia upadku XII-wiecznych o sześć w i e k ó w słowa dek do t y l u , p r z y k t ó r y m nie w i d z i się nic, jest j a k n a g ł y upa- �p r z y zamianie prawogo i lewego; t r w o ż ą l u b b a w i ą gdy o d w r ó eoniu ulognie t o co na g ó r z o i t o co na Wyobraźnia p o p u l a r n a jost na tywem inwersji języka symbolicznego t r a d y c y j n e j dolo. pewno zafascynowana mo­ g ó r y i d o ł u . Fascynacja t a przekracza kultury ludowej. ramy Dają jej w y r a z dzieci — s t a j ą c na r ę k a c h , na g ł o w i e , „ p r z e w i j a j ą c się" na trzepakach i k o z i o ł k u j ą c , oraz a r t y ś c i m a l u j ą c y je w tych pozycjach, od c z a s ó w Gier dziecięcych „wagoniki strachu" pokonujące Breughla. Lunaparkowo zenit „pętli śmiorci" służą roalizacji tego samogo doznania z p o m o c ą t e c h n i k i . O zaawan­ sowaniu dzisiojszogo a m e r y k a ń s k i e g o „rollercoastor'a" świad­ czy z b u d o w a n y o s t a t n i o —• z r e s z t ą przez J a p o ń c z y k ó w — na W s c h o d n i m W y b r z o ż u U S A system, w k t ó r y m w w a g o n i k a c h jodzie się —• i pokonujo p ę t l ę ś m i e r c i — na s t o j ą c o ! K t o nio o d w a ż y się sam s p r ó b o w a ć — dozna tego samogo z a w r o t u g ł o ­ w y p a t r z ą c na m o t o c y k l i s t ę w beczce ś m i e r c i , a nawet na s t a r ą f o t o g r a f i ę a m e r y k a ń s k i e g o l u n a p a r k u , gdzie w joj zonioio znajdujo się rowerzysta, k t ó r y w j e c h a ł t a m z r o z p ę d o m po dtugioj r a m p i o . U p a d e k „ n a lob na s z y j ę " m r o z i k r e w w ż y l o c h gdy pa­ t r z y się na inne zdjęcio z dawnego l u n a p a r k u — k o ń z s i o d z ą c ą na jego grzbiocio k o b i o t ą skacze czy raczej spada z dwudzie­ stometrowej wieży do basenu z wodą. 1 3 Pozycja „ g ł o w ą w d ó ł " to pozornie t y l k o to samo co „do g ó r y n o g a m i " — t o z p e w n o ś c i ą straszniejsza o d m i a n a inworsji. Jost w niej groza bozwladnogo I I . 2. J e a n Pueelle, Objawienie Św. P a w ł a , Joanny I I z Nawarry, ok. 1300 r. Godzinki spadania a nie t y l k o komizm chodzenia na opak. W galerii postaci, k t ó r o b y ł y w ten s p o s ó b przedstawiono d a ł o b y ł a t a , licznych się z n a l e ź ć w y o b r a ż e n i a potępiońców i skazańców, 1 4 Judasza a przodo i Pi­ wszytkim p r o r w o w z ó r ich w s z y s t k i c h —• L u c y f e r a , Szatana, A n t y c h r y s t a . B i b l i j n e t e k s t y w y j ś c i o w e o p i s u j ą c e to wydarzenie — dok w d ó ł z doczesnych stanowisk, k i e d y to nio jest się ś w i a ­ 1 0 d o m y m p o ż y t k ó w , jakie przynosi k a r a " . Tak więc przedsta­ wienia, w k t ó r y c h P a w e ł spada do p r z o d u s y m b o l i z u j ą p o k u t ę , z a ś wizerunek s p a d a j ą c e g o do t y ł u jost a l e g o r i ą d u m y i ś l e p e j ignorancji. Wzorami formalnymi nia u p a d a j ą c e j m i a ł y b y b y ć t u przedstawie­ Synagogi. O z b l i ż o n y c h przedstawieniach s p a d a j ą c e j na głowę P y c h y pifze (^wiechowski, ż e akrobat3^czne pozycje, w j a k i c h ta i inne p r z y w a r y s ą przedstawiano na ilustracjach z X w i o k u , w y w o ­ d z ą się z r y s u n k ó w w m a n u s k r y p t a c h t r a g e d i i grockich, w k t ó ­ rych „odpowiednio upozowani aktorzy odtwarzali kształty 1 1 liter a l f a b e t u " . C h o ć t a k i o precyzyjnio ustalane r o d o w o d y s ą niezmiernie sugostywne, o t n o g r a f niewiole m o ż e z n i m i z r o b i ć . D l a ludo­ Proro­ c t w o Izajasza, 14, 12—17; Ł u k a s z 10, 18; Apokalipsa św. J a n a 20, 1—10 — nie p r o c y z u j ą w p r a w d z i e pozycji u p a d k u B o ż o g o adworsarza, ale j u ż Rivayat, mazdojska k s i ę g a roligijna p r z o d - stawia jogo przobieg z w y r a z i s t y m i Ormuzda Aryman zostajo s z c z o g ó l a m i . Oto na rozkaz spętany jego oblicze, gdzio s ł y s z y w y r o k : i przyprowadzony przed „ t o n nieczysty, ograniczony duchowo — z r z u ć e i o go g ł o w ą w d ó l do p i e k ł a . W t o d y B a h r a m Y a z a d z a p r o w a d z i ł nioczystogo A r y m a n a go" t a m g ł o w ą w do p i e k l ą i wrzucił 1 5 dól" . N a d r u g i m l i t e r a c k i m k o ń c u tej t r a d y c j i podobna, acz dostojna c h a r a k t e r y s t y k a : „ D i a b e ł b y ł a n i o ł o m , ale k o z i o ł k a g ł o w ą w d ó ł , a ... r o s z t ą do Nio powtarzając pomnijmy, góry". znanogo m a t e r i a ł u mnioj wywrócił 1 6 otnograficznogo przy­ żo „ o d w r ó c e n i e jest znakiem rozpoznawczym i s t o t wego o b r a z u P a w i a w o l e l i b y ś m y w i d z i e ć zaplecze raczej w l u ­ dowym ś w i a t o p o g l ą d z i e niż w detalach karoliriskioj miniatury. A na t y m p o l u t r u d n o o k o n k r e t n o ś ć i p r e c y z j ę r ó w n ą tej osią­ II. 3. Belbollo do P a v i a , o k . 1430 г., m a n u s k r y p t Barberini ganej przez h i s t o r y k ó w s z t u k i . M o ż n a n a t o m i a s t p o k a z a ć wie­ lość sensów odwrócenia, które w ludowym języku symboli­ c z n y m w i ą ż e się genoralnie ze z m i a n ą , zo s t a n a m i p r z e ł o m o ­ w y m i , k i e d y po fazie chaosu, inwersji n o r m a l n y c h pozycji i statusów stosunków, •— przestrzennych, fizycznych i społecz­ n y c h —- n a s t ą p i o d w r ó c e n i e i odnowa. Oczywiścio inwersja leży w z i ą ć p o d s ł u ż y ć m o ż e nie tylko odnowie. u w a g ę c h o c i a ż b y niedawne obiekcjo Needhama, k t ó r y występując „przeciwko Na­ Rodneya usypiającemu dzia­ ł a n i u p e w n i k ó w " p o d w a ż y ł l o g i c z n ą j e d n o l i t o ś ć samego p o j ę c i a odwróconia. dzajach W kilkunastu odwróceń wymienionych (przostrzonnych, przykładowo leksykaln ycłi, ro­ semanty­ cznych, zamianie p ł c i i t p . ) nie z n a l a z ł on logieznogo w s p ó l n e g o mianownika, a raczej powno Wittgensteinowskie „podobioń­ stwo r o d z i n n e " —• r e l a c j ę , j a k a ł ą c z y wszystkie o b i e k t y danoj 12 g r u p y m i m o b r a k u jednej cechy w s p ó l n e j dla n i c h w s z y s t k i c h . Skoro tak, to nio n a l e ż y o c z e k i w a ć , ż e niejednoznaczno o d w r ó ­ cenio b ę d z i e służyć wyrażeniu jednoznacznej idei. A l e w t y m miejscu m n i e j interesuje nas inwersja j a k o ope­ racja logiczna. O d w r ó c e n i a w y w o ł u j ą szoroki wachlarz reakcji. F r a p u j ą , o k s c y t u j ą , j a k p r z y zamianie p ł c i ; ś m i e s z ą j a k odwróconiu togo co wewnętrzne na zewnątrz; przy zastanawiają 179 �Na t y m s a m y m tle w i e r z e n i o w y m p o j a w i ł y się przepowie­ dnie, iż w l a t a c h 1881, 1961 i t p . — k t ó r e to d a t y m o g ą identycznie czytane po odwróceniu w pionio być — będzie mieć 2 2 miejsce koniec ś w i a t a . Eschatologiczna inwersja jest zarazem p o w t ó r z e n i e m odwrócenia podstawowych stosunków istniały w minionym, rajskim tego przestrzennych, świoeie. Molanozyjski jakie k u l t cargo przonosi to o d w r ó c e n i e na p ł a s z c z y z n ę s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h — relacji biali-tubylcy ( „ k i o d y ś to m y byliśmy biali, a towary b y ł y nasze; t a k b ę d z i e t e ż w p r z y s z ł o ś c i , a dzisiejsi b i a l i b ę d ą 2 ! u p r a w i a ć dla nas Meksykański krainy ryż") . (indiański) rytuał pielgrzymki do mitycznoj p r z o d k ó w u o g ó l n i a to o d w r ó c e n i o na c a ł ą sferę zacho­ w a ń k o m u n i k a c y j n y c h — k i o d y mara'akame, imieniem Ramon prowadzi grupkę i n d i a ń s k i szaman Huicholów na pustynię W i r i k u t a , gdzie jost ich m i t y c z n a , a t a k ż o i rzeczywista koleb­ ka by tam zbierać kaktusy narkotycznego peyotlu — ję­ z y k , k t ó r e g o u ż y w a j ą jost o d w r o t n o ś c i ą z w y k ł e g o . O d w r ó c o n y , odmieniony, inny znaczy bowiem szlakach po k t ó r y c l i w ę d r u j e m y d z i m y różno rzeczy r o b i m y „Na wszystkich t a k ą z a m i a n ę . To dlatego, bo y o t l jest bardzo bardzo ś w i ę t y . To c a m y . Dlatego k i o d y w i d z i m y psa jeszczo przed święty. do k r a i n y p o y o t l u , k i e d y w i ­ osiągnięciem świętej pe- dlatego wszystko o d w r a ­ 2 4 to jest to k o t " . krainy wszystko Czasom zostaje o d w r ó c o n e i z r ó w n a n e ze s w y m p r z e c i w i e ń s t w e m . Z n a n y ś w i a t II. 4. Objawienie ś w . Pawia, P a r m i g i a n i n o , ok. 1525 г., Kunsthistorachos M u s e u m , W i e d e ń zostaje o d w r ó c o n y t y l e m do p r z o d u i do g ó r y n o g a m i , starzec, staje się dzieckiem nio t y l k o w j ę z y k u i o d t ą d n p . nie zbiera drzewa n a opal — to ino jest zajęcie dla dziecka; uczestnicy w i t a j ą się o d w r a c a j ą c się do siebio t y l e m i m ó w i ą c „ d o widze­ 17 podziomnyeh i d e m o n i c z n y c h " . Trzoba j o d n a k tQ uproszczone u o g ó l n i c n i o z dawnej l i t e r a t u r y u z u p e ł n i ć o w y m i a r p o z y t y w n y : nia". Bo Slońco musi b y ć jest księżycem tak jak i 2 5 o d w r o t n i e " ... T a k t o jest. powiodziano na początku W dawnych 26 o d w r ó c e n i e p r o w a d z i p r z e c i e ż do p o w t ó r n e g o narodzonia. Me­ chanizm s y m b o l i c z n y m o ż e się t o o d w o ł y w a ć do biologii ludz­ czasach" . O d w r ó c e n i e j ę z y k a i zachowania to nie t y l k o p r o s t y ś r o d e k kiego zarodka — f a k t u , żo pozycja prenatalna jost w l a ś n i o po­ mnomotochniczny z y c j ą do g ó r y n o g a m i . D u c h y z m a r ł y c h p r z y j m u j ą raczej ją w na- sposobom na opisanie zlikwidowania innego świata. Zamiana przeciwieństw dzioi na p ^ w t ó r n o n a r o d z i n y —• t a k R o b e r t Graves i Raphael cznych dla dzisiejszego ś w i a t a . , , W p r z y s z ł o ś c i —• m ó w i R a m o n — Patai interpretują ż y d o w s k i e (zapisane w Midraszach) wiorze- K s i ę ż y c stanie się j a ś n i e j s z y a S ł o ń c e pociemnieje. N i e b ę d z i e nia, ż e m i o s z k a ń o y r a j u —• E n o c h , Mojżesz — s t o j ą na g ł o w a c h , więcoj r ó ż n i c y . A n i k o b i e t a n i m ę ż c z y z n . A n i dzieci ani doro­ a c h o d z ą na r ę k a c h . S t ą d w t a k i o j p o z y c j i p o j a w i a j ą się p r z y ­ s ł y c h . W s z y s t k o się zamieni m i e j s c a m i " . A u t o r k a 27 wołane przez b i b l i j n y c h Zbliżoną zaklinaczy d u c h y interpretację odwróconia zmarłych . oforujo znany obrażenia o duszach dla noworodków k o s m i c z n y m g ł o w a m i w d ó ł czy której rosnących badacz na wy­ drzewio c h i ń s k a s y m b o l i k a fasoli —• ziarno przoehodzi w ziemi c a ł k o w i t o o d w r ó c e n i e , k i e d y r o s n ą c y p ę d wynosi jo nio poddane r o z k ł a d o w i , z n o w u na wierzchnię — dają po­ a s u m p t do u o g ó l n i e n i a , ż e „ w s z y s t k o jest joszczo wo w n ę t r z u , nionarodzone, co nie w y s z ł o n a 1 9 t ł o dzienne — m u s i nalożoć do ś w i a t a o d w r ó c o n e g o . przywodzi światło Mitologia ta do wspólnego mianownika i ciemność, odwrócenio ma tak wymiar i narodziny i powszechny, żo z ł a t w o ś c i ą Guliwer, żo „ u m a r ł y c h g r z e b i ą prosto, g ł o w ą w dół, p o n i e w a ż u t r z y m u j ą , żo po jedenastu t y s i ą c a c h k s i ę ż y c ó w wszyscy z m a r l i m a j ą zmar­ t w y c h w s t a ć , żo w ó w c z a s ziemia, k t ó r ą w y o b r a ż a j ą sobie p ł a s k ą , p r z e w r ó c i się na d r u g ą s t r o n ę i t y m sposobom w czasie swogo z m a r t w y c h w s t a n i a wszyscy b ę d ą s t a ć j a k n a ł o ż y Ogólne odwróconie t o p o d s t a w o w y element eschatologii. M o t y w a c j a , że ś w i a t o d w r ó c i " 2 0 . profetycznych się w dzień Sądu Ostatecznogo t o w a r z y s z y ł a o d w r ó c o n y m p o c h ó w k o m , k t ó r e — w postaci j a k b y d o k ł a d n i e zo Swifta, pionowo, g ł o w ą do d o ł u - znamy z XIX-wieeznej Anglii. Odnotujemy gwoli rzotelności icłi s p o r a d y c z n o ś ć , w r ę c z u n i k a l n o ś ć — p o m y s ł o d a w c a m i byli cksccntrycy kierujący zre­ sztą sporo k ł o p o t y w się t r a d y c j ą zakresio pogrzebowej 2 1 do togo p o c h o w a ć się n p . k o n n o . 280 literacką, ryzykujący logistyki, u k i — k i o d y powiada, że zastosowanie t y c h odwróceń stwierdzeniu iż w s z y s t k o jest j e d n o ś c i ą . T a k jak w raju na­ służy lew b ę d z i e lożoć obok baranka, t a k toż „ o p o z y c j o b ę d ą leżoć obok siebie", konflikty i przeciwieństwa pojęciowo) z o s t a n ą ostatecznio u s u n i ę t e (także 2 8 to abstrakcyjno, . Czło­ powrót. poddaje się p a r o d i i . To o m i o s z k a ń e a c l i L i l l i p u t u p i s a ł wiedzi — n a j p i o r w n a j ę z y k B i b l i i , p o t e m n a j ę z y k p o j ę ć co stowuje się b y z n o w u w e j ś ć g ł o w ą w d ó ł w c i e m n o ś ć . Pozycja śmierć, relacji, wypo­ świa­ w i e k r o d z i się g ł o w ą w d ó ł z w r ó c o n y k u ziomi, po c z y m w y p r o ­ płodowa tej B a r b a r a M y o r l i o f f dokonuje d w u k r o t n e g o p r z e k ł a d u toj 1 8 archaicznej s y m b o l i k i , Carl Hentze. P o ł u d n i o w o a z j a t y c k i e i jest charakterysty­ każąc Tl. 5. M u r i l l o , Objawienie św. P a w ł a , ok. 1055 г., P r a d o , M a d r y t �zaniu do podobnych praktyk inicjacyjnych u innych pisze E l e m i r e Zolla w swej poetyckiej refloksji chetypów: dla „Jak może wrażliwe tarantuli? W serco o p r z e ć tka ludów tomat się Galatinie [ A p u l i a ] jost ona gnificansem a r c h o t y p ó w : na ar­ uwielbieniu pierwotnym sieć w trzech fazach, si- kosmogo- nicznie, n a j p i e r w r z u c a j ą c się g ł o w ą w d ó ł i zwisa, k i w a j ą c 6ię na nitce [ j a k i n i c j o w a n y zrzucany] aby p r z e ż y ć uczucie — w nagloj ś m i o r c i — momentalnego o d w i j a n i a się całego jak filmu 3 3 życia" . Z drugiej s t r o n y , skakanio g ł o w ą w d ó ł i inna „ d i a b l a a k r o b a t y k a " jest — wraz z burleskami z a w i e r a j ą c y m i olomont od­ w r ó c e n i a , częścią p o w a ż n y c h coremnii r o ł i g i j n y c h , np. u P r e r i i . G d y na p l a c u t r w a j ą uroczystości, łuje zejść z p ł a s k i c h d a c h ó w o k o l i c z n y c h d o m ó w po g ł o w ą w d ó l : „ W ó d z S ł o ń c a " , k t ó r y sam Indian grupa k l o w n ó w usi­ drabinie był t a k i m koyemshi, 3 4 opisuje w swej biografii j a k s c h o d z i ł w dól po l i n i e . Jost to t y l k o jodno z w i e l u o d w r ó c o n y c h zachowań, którymi klowni b ę d ą b a w i ć p u b l i c z n o ś ć w c i ą g u całego o b r z ę d u . Ani pozytywnego sensu k o m i z m u obrzędowego, ani tym bardziej i s t o t y jego z w i ą z k u z d e r n o n i c z n o ś c i ą z jednej a inicja­ cją z drugiej s t r o n y nio da się z r o z u m i e ć bez o d w o ł a n i a się do postaci t z w . t r i c k s t e r a j a k o z w o r n i k a p o m i ę d z y t y m co diabelskie, co b ł a z o ń s k i o i co cjacyjny. Tl. 6. przechodzi w d a n y m momencie proces i n i ­ Trzeba przedstawić długie continuum osób, któ­ r y c h imiona t o w planie m i t u — trickster, w planie o b r z ę d u —• H a n s B a l d u n g G r u n , Objawienie ś w . P a w i a , ok. 1508 г., M o n a c h i u m k l o w n r y t u a l n y , z a ś w planie widowiska pospołu metaforyznją — arlekin, a które proces ż y c i o w e j i n i c j a c j i . To z zasadni­ czej korespondencji m i ę d z y t y m i postaciami w y n i k a formalno p o d o b i e ń s t w o scen, k t ó r y c h s ą b o h a t o r a m i . T a k w i ę c na j e d n y m k o ń c u komiczne d i a b ł y w y p r o w a d z a n e w pole przez sprytnego Daleko odeszliśmy od dcnioniczno-infornahiyoh o d w r ó c o n i a . Trzeba do nich p o w r ó c i ć zek a;;poktów p o k a z u j ą c wieszcio z w i ą ­ piekielnej sfery z a k r o b a t y c z n ą c y r k o w o ś c i ą , a to dlatego, żo Paweł cyrkowca. W w scenie każdym jakaś niosamowitość nawrócenia akrobatycznym przypomina odwróceniu jost dzia­ łanie w b r e w n a t u r z e . To c h y b a sprawia, że p a t r z ą c na akro- podejrzewam^' Związek cyrk o międ-.y k r a i n ą kumentować w dwóch uwagę eiala widza, jakieś batów co p r z y k u w a nazbyt choćby alians z cyrku a sforą aspektach i na dwa sposoby. symboliki akrobacji, tak jak przedstawia! to do­ Sposób tanatyczWaldemar Deonna. D r u g i , u s t a l a j ą c y w s p ó l n o t ę o b u sfer na obszerzo ko­ m i z m u , j a k to czyni! M i c h a ł Doonna w sposób dość akrobatyki starożytnej listej drogi zwinięty Bachtin. dosłowny odczytywał zapis p r z e b i e g ó w w kosmicznych — umioraj.-juogo i r o d z ą c e g o się s ł o ń c a . w kolo akrobat4i symbolizował ,,W żalobnogo D u a t , z a ś w i a t y albo słońce u m i e r a j ą c o co d z i e ń a b y dzić. Tancorki o zwinnych niach pogrzobowyeh, u ciałach bram formach Ozyrysa, sę odro­ ceremo­ umarłymi, p r z e w r o t y i k o z i o ł k i s ą i n t e g r a l n ą częścią r y t u a ł u , co dzają ; występował)' w grobowca, przed ko­ Egipcio a cia, b i o d a - d m i k u nad głową w gdy jest z a t r z y m a n y m minacji, przełomu tylko zakrywała dół będzio utkwić woda... absurdalne 35 i komiczne na (takim polowie, zusadzio s t o p - k l a t k i obrazem zatrzymanym i .a m o m e n t kul­ adeptem inicjacyjnego p r z e j ś c i a , w y g l ą d a j ą c y m poczwa'*uio i groteskowo j a k k a ż d y wizerunok o g l ą d a n y w p o w i ę k s z e n i u p o d l u p ą , jest w ł a ś n i e t r i c k s t e r ) . K i o d y po o d w r ó c e n i u n a s t ę p u j o ruch do g ó r y , odrodzenio — k o m i z m scony m i j a , wraca z d o l n o ś ć p r z e k a z u mistycznego. Znano przodstawieuia wyrażania św. Piotra ukrzy­ ż o w a n e g o g ł o w ą w dól w y j a ś n i a ć trzeba nie jego s k r o m n o ś c i ą i l ę k i e m przed n a ś l a d o w a n i e m Jezusa, lecz t y m , że j a k on mówi w apokryficznych Akiach Filipa — b i o r ą p o s t a ć pierwszogo czlowioka, protos j a w i ł się na z i e m i g ł o w ą w Ukrzyżowanio znacznie cielca w i e j , u Bachtina: pierwotna jest św. czyniąc tak anlhropoa, sam przy­ który po­ 3 6 dół . Piotra koresponduje więc z upadkiem nia. Z t ą toż i n t e n c j ą b y ł y zestawiane naprzeciw siobie, w logika i m e c h a n i k a c i a ł a : „ w najprostszych ruchach j a r m a r c z ­ wał odwróconogo [gdzio] zad uparcie stara się z a j ą ć miejsco g ł o w y , a g ł o w a miejsce zadu [dostrzoc m o ż n a j rozgrywanio trzech za­ sadniczych a k t ó w z ż y c i a groteskowego c i a ł a , mianowicie a k t u p ł c i o w e g o , a k t u agonii [...] oraz a k t u p o r o d u " ; o c z y w i ś c i e pografia cielesna nabiera t a k ż o w y m i a r u zejścia do fikaniu koziołków" . piekieł jest implicite kosmicznego zawarty w to­ („temat najzwyklejszym N i o zawsze s ą to „ z w y k ł o " fikołki. N a w o t w profosjonakrym cyrkowym, technicznych retronu, lował p r a y zaawansowanej a k r o b a t y c o do dochodzi też blokada tru­ psychologiczna, p r z y t r u d n e j technice skoku g ł o w ą w dół w przeszkodę, 3 1 gdzio ś c i a n k a maskujo o t w ó r . Cóż dopiero w r e l i g i j n y c h inicjacyjnych japońskich yamabushi, gdzio ce­ adept musi s k o c z y ć g ł o w ą w dół ze stromego u r w i s k a i p r z e ż y ć szok, 3 2 z a t r z y m a n y s z a r p n i ę c i o m u w i ą z a n e j w kostce l i n y . W nawią­ 3 7 wnętrzach szczonego kościelnych . Caravaggio, P i o t r a , wcalo nio t a k naprzeciw — ś w . z P a w i e m do g ó r y n o g a m i ukrzyżowania Piotra. który przedstawił tych namalo­ — umie­ Pawia. A u t o r zakopiańskiego między obra­ odpowiodniości między znaczeniami, jest w s p ó l n y k o n t e k s t s y m b o l i c z n y , r ó w n i o oo strzałki konkretnio fe­ b y ć m o ż e n i g d y nie nama­ Korespondencje zami i s t n i e j ą m i m o t o , s ą bowiom żny 3 0 remoniach odległym „Dzisiejszych w t e d y g d y do n i k ą d nio p r o w a d z i , g d y k o ń c z y się w nego k l o w n a np. Dantejskich k a n a ł e m i dajo d o ń n u r a — b y g ł o w ą w dnie, k t ó r o lodwie samych dności w ś w . P a w ł a — oba s ą p r z y k ł a d a m i p r z e ż y c i a ś m i e r c i i odrodze­ 2 9 występie s t a w u ze s m o l ą 112—138). Na d r u g i m , c z a s ó w " w k t ó r o j Charlie w y c h o d z i rano zo swej oazy szczęś­ potwior- teksty" . Inaczej, g ł o w ę do k o ń c u — przekomiozna scona z Chu.pl inowskieh Odwrócenie interna m o ż n a na Złych Dolach (Piekło, X X I I , dcmonicznością. pierwszy, ś m i e r t e l n i e p o w a ż n y — przoz ujawnianie ncj oszusta, s k a c z ą ich wa­ ustalonych autorskich w p ł y w ó w istniojo kontekst i zależności. Pytanie, gdzio w l a ś c i w i o ten oczywiście kłopotliwo. Nio w jodnym, dairym może obrazie, to być ja­ sno — alo t e ż p r z e c i e ż nie t y l k o w g ł o w i e badacza. Z a w a r t y o n jest w t e k ś c i e k u l t u r y , k t ó r y trzeba r e k o n s t r u o w a ć , nio t w o ­ rząc przy t y m jakiojś nieistniejącej metafizyki. Zresztą, roz­ t e r k i b ę d ą zawsze. S p a d a j ą c y P a w e ł , j u ż nie w siodle a jeszcze nie na ziemi na zawsze pozostanie dla m n i e w p ó ł d r o g i m i ę d z y 181 �I I . 7. Cyrkowy „ s k o k H a n l o n a " wielkim archetypom a m a ł y m ogniwem ł a ń c u c h a przekształ­ hermeneutyką etnologu a „ d o t r z y m u j ą c ą z o b o w i ą z a ń " idio- ceń, m i ę d z y uniwersałiami reguł i z n a o z e ń a k o n k r e t n ą reali­ grafią historii sztuki, s ł o w e m w miejscu nieustannych pokus zacją z p o m o c ą indywidualnych ś r o d k ó w , m i ę d z y „ o b i e c u j ą c ą " i wieoznyoh w ą t p l i w o ś o i . P R Z Y P I S Y I B . i D . Tedlock, Text and Textile, „ J o u r n a l o f A n t h r o p o ­ logical Research", t . 41,1985, s. 143 J . W o ź n i a k o w s k i , G ł o s w d y s k u s j i ( w : ) Słowo i obraz. M a ­ t e r i a ł y S y m p o z j u m K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N p o d r e d . A . M o r a w i ń s k i e j , Warszawa 1982, s. 224 W . Friodlaondor, Caravaggio Studies, P r i n c e t o n 1956; T h . M a r t o n e , The Theme of the Conversion of Paul in Italian Paintings Prom the Early Christian Period To the High Renaissance, New Y o r k — L o n d o n 1985. Nieocenionemu Sergiuszowi M i c h a l s k i e m u z a w d z i ę c z a m d o s t ę p do tej i k i l k u i n n y c h referowanych t u pozycji. Friedlaondor, op. c i t . , s. 23 t a m ż e , s. 3 M a r t o n e , op. c i t . , t a b . 104 repr. w J . Schultze, Paulus. Recklinghausen 19(14, s. 39—40 repr. w S.J. Freodberg, Painting in Italy .1600—1000, H a r m o n d s w o r t h 1971, t a b . 211 repr. w В . H u b a l a , Johana, Michael Rotlmayr, W i o n 1981, t a b . 104 M a r t o n e , op. c i t . , s. 169—171 Z . Ś w i o c h o w s k i , „Psychomachia" z Clermont ( w : ) Funkcja dzieła sztuki. M a t e r i a ł y Sesji SHS, Warszawa 1972, s. 101, r y c . 7 R . N o e d h a m , Against the Tranquility of Axioms, San Francisco 1984, s. 98—116 r o p r . w M . B r i s t o l , Acting out the Utopia. The Politics of Carnival, „ P e r f o r m a n c e " t . 1 n r 6 1973, s. 13—28 Ź r ó d ł a r e p r o d u k c j i t a k i c h p r z e d s t a w i e ń podaje W . D o o n u a , Le symbolisme de I'acrobatie antique, ..Collection L a t o m u s " , v o l I X . B r u x e l l o s 1953, s. 92 p r z y p . 3 G. D u m e z i l , The Destiny of the Warrior, Chicago—London 1970, s. 119 J . B a r b e y d ' A u r o v i l l y , Diable sprawy, p r z o ł . J . Guze, Warszawa 1978, s. 10 Handwdrlcrbuch des deutschen Aberglaubens, s.v. „ U r n k e h r " , t . 8, s. 1322, B e r l i n 1936/7 8 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 182 1 8 R . Graves, R . P a t a i , Hebrew Myths. The Book of Genesis' L o n d o n 1966, s. 73—74 C . H e n t z e , Tod, Auferstehung, Wellordnung. Das mythische Bild in altesten China, in den grossasitischen und zirkumpazifischen Kulturen, Z u r i c h 1955, s. 103—105, 189 J . S w i f t , Podróże Gulliwera, Warszawa 1957, s. 65 H . H a l p e r t , „The World Will Turn Upside Down": An Unusual Burial Explanation in Folklore and Literature (w:) Folklore Today, B l o o m i n g t o n 1970, s. 193—207 J . Simpson, The World Upside Down Shall Be. A Note on the Folklore of Doomsday, Journal of American Folklore, t. 9 1 , 1978, s. 559—67 W . M u h l a m a n n , Das Myihologem der verkehrlcn Welt, „ K ó l n e r Zeitschrift fur Soziologie u n d Psychologie", n r 4/1961, s. 614—624. Podobnie W . W . I w a n o w , К semioticzeskoj tieorii karnawału kak inwiersii dwoicznych protiwoposlawlenii, Semeiotike. Trudy po znakowym sistemam, t . 8, s. 45—64, T a r t u 1977 В . Myerhof, Return to Wirikuia: Ritual Reversal and Sym­ bolic ontinuily On the Peyote Hunt of the Huichol Indiana ( w : ) The Reversible World. Symbolic Inversion in Art and Society, ed. B a r b a r a Babcock, I t h a c a a n d L o n d o n , s. 237 B . Myerhoff, Peyote and Huichol Worldview: The Structure of a Mystic Vision ( w : ) Cannabis and Culture, ed. V e r a R u b i n , Haguo-Paris 1975, s. 421—422 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 239 t e j ż e , Peyote..., s. 421 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 232 Doonna, o p . c i t . , s. 82—83 M . Baclvtin, Twórczość Franciszka Rabelais' go a kultura ludowa Średniowiecza i Renesansu, Warszawa 1975, s. 482, 537 P a t r z n p . i m p o n u j ą c y skok g ł o w ą w d ó ł do p i a n i n a , u p r a ­ w i a n y przez bra'-i H a n l o n w latach 70-tych X I X w i e k u , J . Towson, Clowns, New Y o r k 1976, s. 179—180 C. Blocker, Catalpa Bow, Cambridge 1979 E . Z o l l a , Archetypes, L o n d o n 1981, s. 137 1 9 8 0 8 1 8 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 �I I I . 9. R o w e r z y s t a w „ p ę t l i ś m i e r c i " , Colorado, 1905 3 4 Wódz Słońca. Autobiografia I).O. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964, s. 206 por. m o r a l i z u j ą c y wiorsz Jaeoba Catsa, De kindcmpclcn, --k o m e n t a r z do p r z e d s t a w i e ń „ G i e r d z i o c i r m y c h " : S p ó j r z oto c h ł o p c y stoją, na g'.owio I w y c i ą g a j ą p r z y t y m n o g i do g ó r y (...) J e s t e ś m y j a k c i , co p o s t r a d a l i r o z u m Głowami zaryliśmy w ziemię 3 5 r. P o k a z u j e m y B o g u podeszwy. C y t u j ę w p r z e k ł a d z i e E w y T o n i a k za j o j p r a c ą m a g i s t o r s k ą Mundus inversus. Ikonografia „świata na opak" w n i d e r l a n d z k i e j i niemieckiej grafice i m a l a r s t w i e X V I i X V I I w . , I n s t y t u t H i s t o r i i S z t u k i U W 1986 J.Z. S m i t h , Birth upside down or right side up?, , , H i s t o r y o f R e l i g i o n " , t . 9, 1970 n r 4, s. 289 Friedlaender, o p . c i t . , s. 7 3 6 3 7 183 �I I . 1. Trójca Święta, ok. 1230 г., Suzdal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1a523bb697061e9f0caf03351a4edc1.pdf b6624cdf302b91506813e7de82eb5605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3021 Title A name given to the resource "Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.185-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz „ G O Ś Ć W D O M , B Ó G W D O M " I OBCY JAKO B O G O W I E W klasycznym już zbiorze stereotypowych wyobrażoń M o s z y ń s k i — fantazja ludowa s n u j ą c podobne w ą t k i , t w o r z y o o b c y c h J.S. B y s t r o n i a przeciwstawienie „ s w ó j - o b c y " p r z y j m u j e obrazy k s z t a ł t w y r a ź n e j opozycji. W t y m jednoznacznym dychotomiez- góralo ruscy z a m i e s z k u j ą c y lasy karpackio u w i e r z c h o w i n Z ł o t e j n y m schemacio p o d k r e ś l a n e s ą jedynie cechy negatywno o b c y c h . B y s t r z y c y , czasami w i d u j ą podobno t a ń c e nawek ( m a j ą to b y ć Obcy demony 1 są dzicy, b a r b a r z y ń s c y , zwiorzęcy, nieczyści. Bystroń p e ł n e p r a w d z i w i e p i o r w o t u e j grozy. T a k , p o w i o d z m y , pozbawiono zupołnio p l e c ó w ) . W z i ą w s z y się za ręco w y b i j a wiec na p l a n pierwszy swojej i n t e r p r e t a c j i takio elementy t a ń c z ą ono koleni, pod granie p i s z c z a ł k i . D o t a ń c a p r z y g r y w a im obrazu obcych j a k i c h c z a r n o ś ć , ś ł o p o t ę , i n n y ( n i o n a t u r a l n y ) czart. (...) O d b y w a ы'<? t a k i taniec raz na r o k ; gdziekolwiek z a ś s p o s ó b urodzenia, dofekty fizyczno, anomalio, p r z y k r y zapach n a w k i raz p r z e t a ń c z ą t a m j u ż t r a w a n i g d y nie p o r o ś n i o . " Obcy s ą n i e m i , głusi „ n i e i n c y , g l u c h o n i e m c y " to okroślonio o b c y c h , przekonanio o t y m , żo o b c y s ą l u d o ż e r c a m i . I n t e r p r e ­ tacja taka rysujo przód nami skrajnie jodnoznaczny obraz 6 i przezwisko o d n o s z ą c e się do r ó ż n y c h grup regionalnych, nazw obcego i jednoznaczny stosunok do obcych. Obcy to w r ó g b ą d ź okolic i i ] ) , „ n a g ł u c h o n i e m c a c l i " j a k o k r e ś l a się obszar P o d g ó r z a zagrożenie. od Zasadniczą obrazowi jost postawa zaś tondoncją towarzyszącą takiomu Owszem, trzoba p r z y z n a ć , żo obcy przedstawiani s ą j a k o nio-ludzio, z w i e r z ę t a , n i e m i , g ł u s i , ś l e p i , c z a r n i , u ł o m n i , g ł u p i , z w i ą z a n i ze ś m i e r c i ą , j u l o w o ś c i ą . T o co l u d o w y s t e i o o t y p ujmuje bardzo dosadnie, Nonti ksierja przysłów... podaje w bardziej oufoministycznej f o r m i e : „ O d z i e Niemiec staje t a m t r a w a nio 2 3 r o ś n i o " ; „ c y g a ń s k i m b i o t e m " n a z y w a się wszystkie n i o u ż y t k i , na których dołów Sanockich po Gorlico, S z y m b a r k i Pilzno; wyraz „ n i e m i o c " u ż y w a n y b y ł w charaktorze pospolitego a p o l a t y w u : ksonofobiczua. Cyganom pozwalano r o z b i j a ć obozy, „cygańskim 4 m i ę s o m " — m i ę s o z d e c h ł y cli z w i e r z ą t . „ J e ż e l i k t o orzo r o l ę k o n i e m , k t ó r y o d w o z i ł k i o d y ż y d o w s k i o g o t r u p a , to c h o c i a ż b y pole b y ł o najurodzajniejsze, nio w y d a ż a d n e g o p l o n u albo bardzo 5 lichy" . niemiec — niomy (mężczyzna), n i e n i k a —• nioma (kobiotą), 7 zanim nazwa ta p r z y l g n ę ł a do zachodnich s ą s i a d ó w S ł o w i a n ) " . Obcy b o ł k o e ą , ich m o w a jest n i e z r o z u m i a ł a . O b c y 9 piszczą , 1 0 gęgają , kwiczą", 12 1 3 świszczą , gwiżdżą , 8 szczokają , 1 4 krzyczą . P r z y c z y n ą b e ł k o t u s ą d ł u g i o j ę z y k i , k t ó r o obcy m u s z ą w gębio 1 5 zawijać , „posklojane" czy rzadkio i „szczerbate" zęby 1 6 ( „ g w i z d " oznacza z r e s z t ą i szczorbę m i ę d z y z ę b a m i , m i ę d z y p a l ­ 17 c a m i u n o g i ) . N i e t r u d n o w i ę c i t u w obrazie o b c y c h , w przed­ stawianiu i podkreślaniu ich u k r y t y c h a n o m a l i i i deformacji f i z y c z n y c h , o d n a l e ź ć paralelo zbliżające; ich do i s t o t demonicz­ n y c h . Z ł ą c z o n e b ł o n ą palco s t ó p , stopy o n i c n o r m a l n o j liczbie p a l c ó w (w k t ó r y c h b r a k jodnego p a l c a ; l u b s t o p y o trzoch czy 1 8 1 9 Gdy j o d n a k s p o j r z y m y na stereotyp obcego i na w c h o d z ą c e sześciu palcach), ptasio, zwierzęco n o g i ; b r a k k c i u k ó w , b r a k w jogo s k ł a d wspomniane w y ż e j elementy w szerszym k o n t e k ś c i e dziurek w nosio, b r a k k r ę g o s ł u p a ; c z a r n e , ż e l a z n e , spiczas­ w i e r z e ń l u d o w y c h , t o zobaczymy, ż e nie t y l k o o k s e n o f o b i ę t u te , rosnące w podwójnych rzędach , zwierzęce chodzi, lecz t a k ż e jeszcze o c o ś z u p e ł n i o innogo. Uderzający 2 0 2 3 21 2 4 2 6 25 l u b rzadkie i szczerbato z ę b y ; obfito o w ł o s i e n i e , s i e r ś ć , d ł u g i o w ł o s y jest t u dla nas p a r a l c l i z m p o m i ę d z y wierzeniami nu temat obcych oto n i e k t ó r o t y l k o z wielu cocli i a t r y b u t ó w a wierzeniami d o t y c z ą c y m i d e m o n ó w . „ N i e k i e d y — demoniczne i s t o t y . pisał K . 2 2 2 7 — charakteryzujących 185 �I I . 2. Trójca Święta, t a l e r z y k na p r o s f o r k ę , pocz. X I V w . , N o w o g r ó d ; i l . 3. Trójca Święta, 1366 г., P o k r o w s k i j S o b ó r w Aleksandrowie pod M o s k w ą Podobnio i w p r z y p a d k u c z a m o ś c i obcych — ,,ślepy M a z u r od ciemnej gwiazdy" 2 8 — ó w szorszy k o n t e k s t wierzoniowy T a k n p . ludzio zamioszkali poza g r a n i c a m i Państwa Środka" zarówno Europojczycy, j a k i najbliżsi sąsiedzi nazywani b y l u p e w n i a nas, żo nie t y l k o o c z a r n o ś ć f i z y c z n ą , b r u d , n i o c z y s t o ś ć „ z a m o r s k i m i d i a b ł a m i " , „ z a m o r s k i m i g o ś ć m i " . Hastings w storootypie o o b c y c h t u chodzi. tlumaczonio tego c h i ń s k i o g o o d p o w i e d n i k a dla greckiego G d y r o d z i się człowiok, na niobie p o j a w i a się gwiazda, palono zostaje w niebie ś w i a t ł o , ś w i e c a , k a ż d y r o d z i się p o d swoją, g w i a z d ą ; g d y umiera gwiazda zostaje s t r ą c o n a , jej zostajo gaśnie, plonvoii świecy człowiek ma wraz urodzeniem z własną solno zdmuchnięty towarzyszącą Opatrzność — gwiazdę, zawiesiła w za­ światło („każdy którą mu 2 9 obłokach..." , 3 4 baros", ł a c i ń s k i e g o „ b a r b a r u s " przoz „ f o r e i g n d e v i l s " . 1 podaje „barU nas, j a k ś w i a d c z y o t y m X V - w i o c z n y zabytek polskiogo p i ś m i e n n i c t w a historycznego, z wyglądu p r z y b i o r a l d i a b o ł p o s t a ć M u r z y n a -— „ s t r a s z n y ma postać najobrzydliwszego 3 5 Etjopa" , według Bohomolca na sabatach czarownic: „ D w ó c h d i a b ł ó w r z ą d z i t y m i 3 6 r e d u t a m i : iedon w i e l k i M u r z y n nazwiskiom L e o n a r d " . Ukazujo „ K a ż d y r o d z ą c y się człowiok ma dla siebie o s o b n ą g w i a z d ę na się u nas niebie, k t ó r a m u świoci pokiela ( d o k ą d ) żyje (...) G d y c z ł o w i e k -hiszpańskim d i a b o ł przode w s z y s t k i m w n i e m i e c k i m , niemiecko- u m i e r a jogo gwiazda spada. T u gdzie gwiazda z m a r ł e g o upadla, t e a t r z y k u jarmarcznego na H a m b u r s k i o j G ó r z e , w swojej glossio stroju. 3 7 H . Hoino, k t ó r y obsorwował spoktaklo ostanie po niej k i e b y p l a m a " . Obcy w i ę c — w ś w i e t l e t y c h do F a u s t a , w k t ó r e j u w z g l ę d n i a szeroko t r a d y c j ę l u d o w ą , p o w i a - w i o r z o ń — u m i e j s c o w i o n y jest j u ż od swego urodzonia w po- da iż na sabacio czarownic m o ż n a z o b a c z y ć m i e s z a n i n ę s t r o j ó w r z ą d k u ś m i e r c i , jego gwiazda jest j a k gwiazda człowioka z m a r ł e g o zo w s z y s t k i c h epok i k r a j ó w . N a j b a r d z i o j a r y s t o k r a t y c z n e i „ p i ę - czarna, w najlepszym p r z y p a d k u jost to p o r z ą d e k ż y c i a jalowogo, no ogoniaste" 3 0 d i a b ł y noszą, „ s t a r o h i s z p a ń s k o - b u r g u n d z k i strój a l b o w i o m i m gwiazda mocniejsza, t y m mocniejszo ż y c i e ' , „ I m albo c a ł k i e m czarny, albo k r z y c z ą c o ezorwony (...) C h o ć p i ę k n i o gwiazda j a ś n i e j s z a , t y m s z c z ę ś l i w s z y człowiek, jeżeli nierzetelna, z b u d o w a n i i p i ę k n i o o d z i a n i ( t a k i m i o k a z u j ą się na pierwsze wej­ 3 : p r z y m g l o n a , ciemnawa, to i ż.yc o takiego c z ł o w i e k a W k o n t e k ś c i e tyeli w i e r z e ń p o d z e w n ę t r z n ą w a r s t w ą ujawnia się w i ę c głębsza symboliczna warstwa 32 rzenie), j e d n a k czogoś i m b r a k , j a k i e g o ś s z c z e g ó ł u , a p r z y b l i ż s z y m stereotypu p r z y j r z e n i u się w y c h o d z i na j a w w i c h caloj istocie pewna dys- bylojakio". wyznaczona o b c y : ś w i a t milczenia, ciszy: c i e m n o ś c i : b r a k ż y c i a : ś m i e r ć (bolkot, w r z a s k ) . T a k i e o l c m o n t y w i z o r u n k u obcych, j a k groza, n i e s a m o w i t o ś ć , z w i e r z ę e o ś ć , c z a r n o ś ć , z a n i m p o z n a m y je w stereotypie o t n i c z n y m j a k o k w a l i f i k a c j o o charaktorzo o t n i c z n y m , i j a k o w y i a z ujemnego w a r t o ś c i o w a n i a i opisu, s ą przodo w s z y s t k i m ś r o d k a m i w y r a z u z n a n y m i i oboonymi w o g ó l n e j s t r u k t u r z e r z e c z y w i s t o ś c i h a r m o n i a o b r a ż a j ą c a oko i u c h o " . i Małgorzacie n a s t ę p u j ą c y m ciągiem skojarzeń: sakralnej 3 8 U Bułhakowa w Mistrzu s p o t k a n y na P a t r i a r s z y c h P r u d a c h d i a b e ł j a w i się pod r ó ż n y m i p o s t a c i a m i : „'Niemiec'... — pomyślał Berlioz. ' A n g l i k ' . . . p o m y ś l a ł B e z d o m n y . — ' T a k i u p a ł a ten siedzi w r ę k a w i c z k a c h ! ' (...) — P r o s z ę m i w y b a c z y ć — z a c z ą ł nieznajomy. M ó w i ł z c u ­ dzoziemskim akcentem, alo s ł ó w nie k a l e c z y ł — że nie b ę d ą c o j a k i e j m ó w i l u d o w a wizja ś w i a t a . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć t u , z n a j o m y m p a n ó w o ś m i e l a m się... ale p r z e d m i o t naukowej że c z a r n y m i s ą p l a n o t n i c y , topielcy, czarownico, i s t o t y demonicz­ k u s j i p a n ó w jest t a k i n t e r e s u j ą c y , i ż . . . 33 ne, że g w i z d jost m o w ą d i a b l a , by dojść do powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c e g o skojarzenia obcyclr z d i a b ł a m i . 186 dys­ T u nieznajomy uprzejmie z d j ą ł beret i pisarzom nie p o z o s t a ł o nic innego, j a k w s t a ć i u k ł o n i ć s i ę . �' N i e to raczej Francuz...' — p o m y ś l a ł B o r ł i o z . „ S t a r z y na on o k w i p a ż p a r s k a l i zo ś m i e c h u , 'Polak...' — p o m y ś l a ł Bezdomny. A c h ł o p i ż e g n a l i się m ó w i ą c że po świccio N a l e ż y o d razu s t w i e r d z i ć , że n a poecie cudzoziomioc o d J o ź d z i w e n o c k i d i a b e ł w niemiockioj k a r e c i e . " 42 pierwszego s ł o w a z r o b i ł o d p y c h a j ą c o w r a ż e n i e , natomiast B o r l i o - Sama z a ś inwazja obcej m o d y skojarzona zostajo t u t a j zo ś m i e r ­ zowi raczej się s p o d o b a ł , a m o ż o nio t y l e się s p o d o b a ł , alo j a k b y telnym t u się w y r a z i ć . . . z a i n t e r e s o w a ł go czy c o . . . " . 35 zagrożeniem, mnszkarada, L a p i d a r n i o j ó w z w i ą z e k diabla z o b c o ś c i ą u j m u j e jednak, zapusty uchwycona zostajo w — post. Rozpoznana k a t a s t r o f y i k o ń c a pewnego języku A c h j a p a m i ę t a m czasy k i e d y do Ojczyzny „ P r z e d e w s z y s t k i m opisywany nio u t y k a ł na ż a d n ą n o g ę , nio b y ł Pierwszy raz z a w i t a ł a m o d a a n i m a ł y , a n i o l b r z y m i , t y l k o po p r o s t u w y s o k i . Co z a ś d o t y c z y G d y r a p t e m p a n i c z y k i m ł o d o z obcych k r a j ó w drogi szary g a r n i t u r i dobrane p o d kolor zagraniczne francuszczyzny! W t a r g n ę l i do nas h o r d ą g o r s z ą od N o g a j ó w ! pantofle. P r z e ś l a d u j ą c w o j c z y ź n i e Boga, p r z o d k ó w w i a r ę , Szary borot dziarsko z a ł a m a ł n a d u c h o m , p o d p a c h ą n i ó s ł l a s k ę P r a w a i obyczaje, nawot suknie staro. z c z a r n ą r ą c z k ą w k s z t a ł c i e g ł o w y p u d l a . L a t na oko m i a ł p o n a d Żałośnie było widzieć wyżółklych czterdzieści. Usta jakgdyby krzywe. Gładko wygolony. Brunet. G a d a j ą c y c h przoz nosy, a c z ę s t o bez n o s ó w , Prawe c k o czarne, Iowo nie wiodzieć czemu ziolono. B r w i czarno, Opatrzonych w broszurki i różno ale j e d n a G ł o s z ą c y c h nowe w i a r y , p r a w a , t o a l e t y . ziemiec". umieszczona wyżoj nad drugą. Słowem znak świata: j a k zapewnia autor, jego najbardziej t r a f n y s p o ś r ó d wielu r y s o p i s : z ę b ó w , to z lowoj b y ł y p l a t y n o w o , a z prawej z ł o t e . Miał na sobie sacrum: zostaje j a k o —• cudzo­ 40 młokosów, gazety, (...) K r z y c z a n o na m o d n i s i ó w , a brano z n i c h w z o r y : Obcy j a k o b a r b a r z y ń c y , nio-ludzie, czarni z w i ą z a n i zo ś w i a t e m c i o m n o ś o i , ś m i o r c i . Obcy j a k o d i a b ł y . . . Zmieniano w i a r ę , m o w ę , p r a w a i u b i o r y . B y ł a to maszkarada, zapustna swawola, To zaledwio jedna t y l k o strena m e d a l u , a w ł a ś c i w i o m o ż n a Po k t ó r o j m i a ł p r z y j ś ć w k r ó t c o w i e l k i p o w i e d z i e ć zaledwie fragment bardziej z ł o ż o n o g o i s k o m p l i k o ­ post — n i o w o l a ! " 4 3 wobec A l e nie t y l k o w tej stereotypowo j , locz r ó w n i e ż i w g ł ę b s z y c h d i a b ł a , j a k w i d a ć , b u d z i się wahanie). P o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d warstwach symbolicznych o d n a l o ź ć m o ż e m y o b e c n o ś ć skojarzenia wanego obrazu obcych i stosunku rozmaitych ksenofanii 41 do o b c y c h (nawot pozwala n a m o w ą z ł o ż o n o ś ć i s k o m p l i ­ kowanie u c h w y c i ć . Bezpioczniej zatem byłoby stwierdzeniu, żo obcy to katogoria sakralna. poprzestać na o b c o ś c i (obcego s t r o j u ) z k r a i n ą ś m i e r c i , podziemia, z a g r o ż e n i a i eschatologicznymi z n a k a m i k o ń c a . Charakterystyczne T a k i o skojarzenie s t r o j u z o b c y m p r z y b y w a j ą c y m z z e w n ą t r z , b o w i o m , że k o n t a k t o m z o b c y m i i t y m co nieznane towarzyszy z zachowanie sonsie da s i ę w y c z y t a ć w (kwestionowanych n i e k i e d y ) interpre­ n i e m a l religijne. Na widok Podczaezyea ubranego po „ n i e m i e c k u " I I , 4. Gościnność Pana Tadeuszowego (franeufcku) Abrahama, zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym tacjach r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j w ł a d c ę k r a i n y u m a r ł y c h Yamę m i n i a t u r a z Ewangeliarza a r m e ń s k i e g o , 1316 г . , E r e w a n 187 �I I . 5. Trójca Święta, p ł y t a przegrody ołtarzowej z cerkwi monasteru w 1012—1030 r. M u z e u m S z t u k i w T i b i l i s i w I n d i a c h : „ W r o k u 1295 W i r a n a r a s i m h a d c w a z d y n a s t i i Hojsa- Szio-Mgwimc, z w ł a ś c i w ą sobie l e k k o ś c i ą i s k ł o n n o ś c i ą do p i k a n t o r i i C. L ó c i - lów k a ż o w swej rozydoncji w z n i o ś ć ś w i ą t y n i ę . B u d o w a n o j ą lat -Strauss. Pisze o n : „(...) k o m i s j a m n i c h ó w zakonu św. H i o r o n i m a p r z e s z ł o 70. Jeden z a n o n i m o w y c h r z o ź b i a r z y , k t ó r e m u polecono jost w z r u s z a j ą c a z a r ó w n o z p o w o d u s k r u p u l a t n o ś c i (...) j a k i dla­ w y k o n a n i e p o s ą g u Y a m y , u h r a l go w europejski p ł a s z c z z k h i p a m i , tego, że rzuca ś w i a t ł o na p o s t a w y u m y s ł o w o e p o k i . W spodnio właściwo europojskioj garderobio o w y c h c z a s ó w i bardzo prawdziwej nioindyjskic n a k r y c i o g ł o w y . Możo w i ę c Y a m a w y r z e ź b i o n y z o s t a ł najbardziej nowoczesnych k a n o n ó w , zadano k o l o n i z a t o r o m p y ­ na k s z t a ł t Marco Polo, k t ó r y do I n d i i z a w i t a ł w r o k u 1288 i nat­ t a n i a z m i e r z a j ą c e do ustalenia, czy ich zdaniem ' I n d i a n i e b y l i b y chnął rzeźbiarza swym w wyglądom". 4 4 ankiety psyehosocjologicznej, zdolni ż y ć samodzielnie na budowanoj poziomie w i e ś n i a k ó w w trybie według Kastylii'. M i t y o pochodzeniu z z a ś w i a t ó w obcego-bialego znajdujemy Wszystkie odpowiedzi b y ł y n e g a t y w n e : ' W o s t a t e c z n o ś c i tradycji w n u k o w i e ; locz t u b y l c y s ą tak w y s t ę p n i , żo m o ż n a w to w ą t p i ć ' afrykańskiej. „Afrykanie piorwotni piorwszy raz icli z e t k n ą w s z y się z człowiokiom b i a ł y m , dojrzeli w n i m g o ś c i a z za­ (...) I j a k o j e d n o m y ś l n y wniosok: 'Jest lopioj dla I n d i a n , światów, Afrykanina stali się n i e w o l n i k a m i , niż pozostali z w i e r z ę t a m i nu w o l n o ś c i ' (...) j a k o n i , k t ó r y przoz ś m i e r ć w ł a s n ą zbielał i po wskrzeszeniu z o s t a ł z e s ł a n y w nieznanej m i s j i na p a d ó ł . J a k a m i a ł a to b y ć misja? N a to p y t a n i e m i t y czarny plomioimo W t y m s a m y m z r o s z t ą czasie na sąsiednioj wyspie (...) I n d i a n i e zajmowali się c h w y t a n i e m b i a ł y c h i t o p i e n i o m i c h ; następnie różnio t y g o d n i a m i stawiali s t r a ż p r z y topiolcach, ż e b y p r z o k o n a ó się, b y w a koncepcja gonozy c z ł o w i e k a czy c i a ł a i c h p o d l e g a j ą g n i c i u . Z tego p o r ó w n a n i a a n k i e t w y n i k a j ą r ó ż n ą d a j ą o d p o w i e d ź — p o l n ą nadziei l u b t r w o g i — w szczegółach formułowana aby b i a ł e g o . A l o w koncepcji tej jodon olemont powszechnie się po­ d w a w n i o s k i : b i a l i p o w o ł y w a l i się na n a u k i s p o ł e c z n o , podczas w t a r z a , gone t y c z n y z w i ą z e k c z ł o w i e k a b i a ł e g o zo ś w i a t o m escha­ gdy tologicznym". Zaledwie Hiszpanio weszli do T o n o c h t i t l a n u , serca i m p e r i u m A z t e k ó w , j u ż ujrzeli w I n d i a n a c h i s t o t y p o z o s t a j ą c e diabla. 46 I n d i a n i e m i e l i raczoj zaufanie do n a u k przyrodniczych; i g d y b i a l i głosili, żo I n d i a n i o s ą z w i e r z ę t a m i , c i o s t a t n i ograni­ 45 w mocy P r z y b y c i o Corteza i H i s z p a n ó w zaś skojarzono zo spol- nioniom p r o r o c t w o powrocie Boga Quotzalkoatla. „ I c h b i a ł a j a k w a p n o s k ó r a , w ą s k i o szpady, a r m a t y , p l y w a j ą c o d o m y , konie, czali się do podejrzenia, żo b i a l i s ą b o g a m i . B i o r ą c p o d uwagę jednakową pewno niewiedzę, bardziej godno l u d z i " . postępowanie Indian było na 4 8 * z b r o j e , t a przebogata tajemnicza a p r z e r a ż a j ą c a c a ł o ś ć — u ś w i ę ­ c o n y ś w i a t — m u s i a ł a z o s t a ć wpisana do S a c r u m " . 4 1 Nacisk j a k i k ł a d z i o n o w interpretacjach na takio e l e m e n t y Drastyczne testowanie obcego, j a k i e n a s t ą p i ł o w z e t k n i ę c i u w i z e r u n k ó w obcych, j a k cechy zwiorzęce czy demoniozne oraz na się B i a ł y c h z I n d i a n a m i w p o c z ą t k a c h X V I w. opisuje i k o m e n t u j e z w i ą z a n e z t y m reakcje obrzydzonia, w s t r ę t u , l ę k u , u n i k a n i a , 188 �do r a k t e r , c h c i e l i b y ś m y w l a ś n i o zwrócić t u u w a g ę . M o ż n a b o w i e m obcych, gdzie pozostawali o n i k i m ś z z e w n ą t r z , albo b y w a l i u t o ż ­ p o w i e d z i e ć za O t t e m , żo owo piorwotne n u m i n o t y c z n o d o ś w i a d ­ u s u w a ł z pola widzenia d r u g i biegun z ł o ż o n e g o stosunku s a m i a n i z i s t o t a m i b o s k i m i , i s t o t a m i boskiogo pochodzonia l u b czenie świętości (sacrum) ściśle z w i ą z a n e jest z d o ś w i a d c z o n i e m zwiastunami bogów. o b c o ś c i — (obcość znajdujo się w s a m y m c e n t r u m d o ś w i a d c z e n i a Ludzie z plemionia Orang-Ot z Borneo s p o t y k a j ą c się z o b c y m i tego, co ś w i ę t o : „ r o l i g i j n a t a j e m n i c z o ś ć , p r a w d z i w o m i r u m , jest o d w r a c a j ą się do nicli plecami, k u c a j ą na ziemi i z a s ł a n i a j ą sobie — b y m o ż l i w i e n a j t r a f n i e j w y r a z i ć — czymh i n n y m , twarze. T ł u m a c z ą to zachowanio przez powiedzenio, żo w z r o k a n j a d , a l i e n u m , a l i u d valde, c z y m ś o b c y m i d z i w n y m , obcych powodujo u n i c h z a w r ó t g ł o w y i atakuje ich oczy, j a k co w ogóle w y p a d a z z a s i ę g u rzeczy z w y k ł y c h , światło słoneczne. thateron, czymś, zrozumiałych 52 i znanych, a więc s w o j s k i c h . . . " ) . 4 9 Stosunok do obcych p r z y p o m i n a stosunek do sacrum. Prze­ Obcy m a charakter sakralny. Najlepszym potwierdzeniem ciwstawienie swoi-obcy uzyskujo t u r o z w i n i ę c i e w relacji „ l u d z i e i najbardziej l a p i d a n r y m uchwyceniem tego z w i ą z k u m o ż o )>3'ó —- p r o r o c y , zwiastunowie b o g ó w — bogowie". Podana t u p r z y k ł a ­ znane u nas p r z y s ł o w i e : „ G o ś ć w d o m , B ó g w d o m " . dowo reakcja na o b c y c h , z j a k ą s p o t k a l i ś m y się w k u l t u r z o p ł o m i e n i a Orang-Ot, p r z y p o m i n a opisy m ó w i ą c e o z e t k n i ę c i u się l u d z i z Bogiom, z jego z w i a s t u n a m i i p r o r o k a m i . T w a r z M o j ż e s z a z s t ę p u j ą c e g o z t a b l i c a m i p r z y k a z a ń z G ó r y Synaj po rozmowio z Bogiom promioniojo t a k niobezpiccznie dla oczu w i e r n y c h , że m u s i j ą s k r y w a ć za z a s ł o n ą : ,,(...) a oto lśniła się s k ó r a t w a r z y D b a ł a zazwyczaj w ustalaniu i o d n o t o w y w a n i u a n t y c z n y c h i b i b l i j n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h p r z y s ł ó w Nowa księga, przysłów polskich poprzestaje t u t y l k o na wspomnieniu o staropolskiej g o ś c i n n o ś c i . N i e c h ż e w i ę c dalsza część t y c h r o z w a ż a l i b ę d z i e t a k ż e p r z y p o m n i e n i e m i r o z b u d o w a n i e m m i t o k gieznego i b i b l i j ­ nego t ł a k r y j ą c e g o się za t y m p r z y s ł o w i e m . 5 3 jego, i b a l i się p r z y s t ą p i ć do niego (...) A p ó k i Mojżesz m ó w i ł z n i m i , m i e w a ł na t w a r z y swojej z a s ł o n ę " (Exodus 34, 29—35). N a ikonach z p r a c o w n i Toofana Greka, czy R u b l o w a przed­ s t a w i a j ą c y c h Przemienienie Pańskie — „ J e g o twarz zajaśniała j a k s ł o ń c e , odzienie z a ś s t a ł o się b i a ł e j a k ś w i a t ł o " (Mat. 17, 2) —• znajdujemy niomal te same gesty: A p o s t o ł o w i e o d w r a c a j ą się p r z y k u e n i ę c i do ziemi, c h r o n i ą swe oczy i g ł o w y przed a t a k u j ą ­ c y m ich blaskiem. bóstwa w sztuce p i e r w o t n e j , z w r a c a ł uwagę Stanisław I g n a c y W i t k i e w i c z , gdy p i s a ł : „ C i e k a w o jest — f a k t , k t ó r y zaob­ serwowałem w muzeach australijskich, n i e p o r ó w n a n y c h bogactwo etnograficznego stosunkowo jako m a t e r i a ł u — że u dzikich o w i ę k s z e j kulturze, wyobrażających w drzewio i k a m i e n i u swoje b ó s t w a , twarze t y c h ostatnich s t a n o w i ą z u p e ł n e przeci­ w i e ń s t w o t y p u posiadanego przez ich t w ó r c ó w " . 5 0 bowiem obcy w y o b r a ż a n i s ą j a k o bogowie, ale i sam B ó g objawia wobec obcych u j a w n i a j ą się Boga A b r a h a m o w i w osobach trzech a n i o ł ó w - p o s ł a ń c ó w (por. Geacsis, IS). I c h o c i a ż ta o p o w i o ś ć , k t ó r a s t a ł a się ź r ó d ł e m ikono­ graficznego t e m a t u Trójcy nialszym jego Świętej przetworzeniem z n a j s ł y n n i e j s z y m i najwspa­ w ikonie A . R u b l o w a , zatem przoplatanio się poczucia jest wcale b ł ę d o m a n i p o m y ł k ą t ł u m a c z k i , czy a u t o r a 0 Trójcy rozważań R u b l o w a ( M . A ł p a t o w a ) , g d y p i s z ą : „ W b i b l i j n e j opo­ lęku, ziemcy, k t ó r y c h s ę d z i w y p a t r i a r c h a wraz z ż o n ą s w o j ą , że zjawił się u niego sam B ó g " . W p o d o b n y m k i o r u n k u z o d p y c h a n i e m . P o d t y m w z g l ę d e m stosunek do o b c y c h p r z y p o ­ interpretacja m i n a stosunek do świętości (sacrum) i wykazuje rosłej w k r ę g u Aggady elementów doświadczenia W t o k u prowadzonej wydobycia na jaw podobioństwo numinotyeznego, którego 5 1 Sarą p o d e j m o w a ł p o d d ę b e m w dolinie M a m r o , d o m y ś l a j ą c się w d u c h u , a nawot grozy z f a s c y n a c j ą i d ą ż e n i e m do z b l i ż e n i a , p r z y c i ą g a n i a struktinę badał Rudolf Otto. mówi 5 4 o „ t r z e c h l u d z k i c h postaciach", „ t r z e c h m ę ż a c h " , to jodnak nio wieści jost m o w a o t y m , j a k do A b r a h a m a z a w i t a l i trzej cudzo­ Opisywano przez e t n o l o g ó w w y o b r a ż e n i a o obcych i reakcje do w i e l u naj­ lepiej t a m , gdzie ksonofania ł ą c z y się z e p i f a n i ą Boga. N i o t y l k o się pod p o s t a c i ą obcych, j a k opowiada o t y m historia objawienia N a w y s t ę p o w a n i e tego co obco, inne, nieznane w w y o b r a ż e ­ niach Ó w ścisły z w i ą z o k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i o m obcości a d o ś ­ wiadczeniom sacrum, p o m i ę d z y o b c o ś c i ą a sacrum w i d a ć 5 5 jaką znajdujomy w tradycji biegnie rabinistycznej wy­ ( , , I nie m ó w c i e m i , żo A b r a h a m w i e d z i a ł , żo jego goście s ą a n i o l a m i - p o s l a ń c a m i . O n m i a ł ieh za p r o s t y c h 5 6 arabskich w ę d r o w c ó w p u s t y n i " ) . To u ż y c i e s ł o w a „ i n o s t r a n c y " przoz O t t a analizy, z m i e r z a j ą c e j pierwotnych znaczeń pojęcia do „świętość" (por. „mostrannyj", „strannyj") na określenie przybyszów z nieznanej, obcej, innej s t r o n y , z innego ś w i a t a nio jest zatem i tego co ś w i ę t e , o d p a d a j ą kolejno moralno-otyczne orzeczniki w t y m miejscu b ł ę d e m . P o d o b n ą i r r a c j o n a l n ą kojarzone z p o j ę o i o m „ ś w i ę t y " . Ś w i ę t y to nie t y l k o i nio t y l e , nadwyżką co d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y (z c z y m m a m y do czynienia n p . obcych, o d z n a c z a j ą się analogiczne s ł o w a w i n n y c h j ę z y k a c h — w racjonalnym uschomatyzowaniu i w praktyce potocznej m o w y , gdy m ó w i m y n p . „ ś w i ę t y c z ł o w i e k " ) , ilo przede w s z y s t k i m znaczeniową podkreślającą franc. „ L ' E t r a n g e r " , ang, „ S t r a n g e r " (numinotyezną) dziwność, tajemniczość ( w y w o d z ą c e się o d ł a c . e x t r a n e u m ) , czy w m n i e j s z y m s t o p n i u ang. „ F o r e i g n e r " , staro- n i e z w y k ł y , d z i w n y , n a p a w a j ą c y ł ę k i e m , niesamowity, i n n y . N a -franc. „ f o r a i n " (od p ó ź n o - ł a c . „ f o r a n o u s " i „ f o r a s " , gdzie wszyst- p l a n pierwszy w y s u w a się t u clomont i r r a c j o n a l n y kio ź r ó d l o s l o w y ł a c i ń s k i e z n a c z ą : „ p o z a " , „ n a z e w n ą t r z " , świętości, b ó s t w a , n u m i n o s u m . E l e m e n t grozy (tremondum), m o c y (gniew b o ż y , „ o r g o t h o u " , „ i r a d e o r u m " ) , olemont wszechmocy jostas), wobec elomont k t ó r e j człowiek tajemnicy czujo się „ p r o c h o m (mystorium) — którym (mu- i pyłem", towarzysza,: lęk, „poza drzwiami"). -przybyszów zostało użyto „właściwie", m ó g ł b y świadczyć równioż 1 f a k t , że na gruncie a p o k r y f i c z n y m , w sztuce i grozy M o t y w epifanii t u wciąż ambiwalcncję: towarzyszy fascynacja (element uczuciom strachu fascinans); po­ czarnoksięskiej w z y w a się a n i o ł y i demony j a k o „ n o m i n a b a r b a r i i " . poczucie b o j a ź n i i t r w o g i . Otto podkrośla np. Ż e słowo inostrancy na o k r e ś l e n i e a n i o l ó w - 5 7 Boga j a k o obcego p o j a w i a się szczególnio w y r a ź n i e we w s p ó ł c z e s n e j filozofii ( E . Lcvinas — Epifania kiej 8 twarzy)' , ludz­ poezji (T.S. E l i o t —- „ k t o jest ten trzeci, k t ó r y 5 9 60 czucie n i e z w y k ł o ś c i (element m i r u m ) , c u d o w n o ś c i ; wzniosłości, idzie o b o k . . . " ) , t e o l o g i i . wzniosłości odczuwanio w i n n o t o d z i w i ć , ś w i a d c z y ł o b y t o jedynie o chrystocentryzmio obserwując tej teologii. K t ó ż b o w i e m , j a k nie Chrystus jost w i e l k i m O b c y m wzajemne ich relacjo i odcienie, p r z y d a j ą c i m nazwy O t t o stale w E w a n g e l i i . J u ż sam f a k t , żo jest Galilejczykiem — p o c h o d z ą c y m numinosum wobec niogo szacunku (elomont a u g u s t um), i czci. Ś l e d z ą c to elementy, W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u nie po­ zmiorza do w y k a z a n i a i p o d k r e ś l e n i a , że n u m i n o s u m (przedmiot z nieczystej, przemieszanej etnicznie „Galilei p o g a n " („galil ling religijnego d o ś w i a d c z e n i a ) dany jest w p r z e ż y c i u j a k o tajemnica g o j i r n " — dzielnicy p o g a n ) , j u k o odpychająca na drodze do Emaus... (Łuk. i pociągająca t r e m o n d u m ot zarazem. fascinosu Żo jest m у s t er iu m m . N a ten wlaśnio n u m i n o - 61 0)103- (niozmiji m y ) pojawia się 24, 13). „ R y l e m W w i ę z i e n i u , a nie p i z y s z l i ś c i e do m n i e " — m ó w i o sobio. — „ B y ł e m g ł o d n y , a nie 62 t y c z n y i a m b i w a l o n t n y eharaktor stosunku do obcych, w y n i k a ­ daliście m i j e ś ć " , „ B y ł e m przybyszem ( g o ś c i e m ) , a nie p r z y j ę - j ą c y z zasygnalizowanych t u w najbardziej o g ó l n y s p o s ó b w y o b r a ­ liśeio m n i o " (Mat. żeń o obcych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h i c l i j u ż to w postaci a swoi go nie p r z y j ę l i " (Jan, diabłów, j u ż to j a k o b o g ó w , b ą d ź a k c e n t u j ą c y c h ich demoniczno-boski cha­ 25, 46). „ D o swojej własności 1, 11). W Apokalipsie, przyszedł, gdzie pier­ wiastek t r e m o n d u m dochodzi do głosu z n a j w i ę k s z ą chyba m o c ą , 289 �p r a w d a w o l n y c h , alo nie c i e s z ą c y c h się p o l n i ą praW o b y w a t e l s k i c h , Księga Powtórzonego Prawa przyrównywała do w d ó w i sierot i na r ó w n i z n i m i b r a ł a ich w o p i e k ę : „ N i o b ę d z i e s z ł a m a ł p r a w a obcokrajowca i sieroty a n i nie w e ź m i e s z w zastaw o d z i e ż y od w d o w y . P a m i ę t a j żeś b y ł n i e w o l n i k i e m w Egipcie i w y b a w i ł cię s t a m t ą d t w ó j B ó g J a h w e ; dlatego to ja ci n a k a z u j ę z a c h o w a ć to p r a w o " (Deuteronomium. wiązywało 24, 17). D r u d z y cieszyli się czcią i obo­ wobec n i c h sakralne r o z t a c z a ł o powszechno p r a w o g o ś c i n n o ś c i . także opiekę nad zbiegłymi Prawo niewolnikami („nio wydasz p a n u niowolnika, k t ó r y się schroni do ciobie od swego w ł a ś c i c i e l a . Z t o b ą b ę d z i o p i z o b y w a ł w t w y m k r a j u , w miejscu, k t ó r e sobio w y b i e r z e " — Deut. 23, 16). O g ó l n ą z a s a d ę stosunku do o b c y c h f o r m u ł o w a ł a Księga Kapłańska: „Będzie li przychodzień m i e s z k a ł w ziemi waszej, a b ę d z i o p r z o b y w a ł m i ę d z y w a m i , nio u r ą g a j c i e m u , alo niech b ę d z i o m i ę d z y w a m i j a k o syn ziemi waszej; i b ę d z i e c i e go m i ł o w a ć j a k o sami siobio, boście i w y b y l i p r z y c h o d n i a m i w ziemi o g i p s k i o i " (Leviticus, 19, 33). W z w i ą z k u z t y m i n a k a z a m i f o r m o w a ł się zwyczaj pozostawiania w n a r o ż n i ­ k a c h p ó l części n i o z ż ę t e g o z b o ż a i p l o n ó w z w i n n i c y dla o b c y c h : „ K i o d y ż ą ć b ę d z i e c i e zbożo ziemi waszej, nio b ę d z i e s z żął aż do samego skraju pola i nie b ę d z i e s z z b i e r a ł k ł o s ó w p o z o s t a ł y c h na p o l u . Nio b ę d z i e s z o g o ł a c a ł w i n n i c y i nie będziosz z b i o r a ł togo, co s p a d ł o na z i e m i ę w w i n n i c y . Zostawisz t o dla ubogiego i dla p r z y b y s z a " (Lev. 19, 9); „ J e ż e l i b ę d z i o s z ż ą l we ż n i w a na swoim p o l u i zapomnisz snopka na r o l i , nio w r ó c i s z aby go z a b r a ć , locz zostanie dla w d o w y , sieroty i obcego, aby c i b ł o g o s ł a w i ł t w ó j B ó g , J a h w e , we w s z y s t k i m , co c z y n i ć b ę d ą t w e r ę c o . J o ś l i będziosz z b i o r a ł o l i w k i , nio b ę d z i e s z d r u g i raz g a ł ę z i ; niech zostanie coś dla trząsł obcego, sioroty i w d o w y . będziosz z b i e r a ł w i n o g r o n a , nio szukaj p o w t ó r n i e Gdy pozostałych w i n o g r o n ; nioch z o s t a n ą dla obcego, sioroty i w d o w y " (Deut. 24, 19—22). I I . 6. Przemienienie pańskie, W zwyczajach pozostawiania ofiary dla o b c y c h w X V I w., Jarosław pola spostrzegano źródła, p ó ź n i e j s z e j gielnogo, przywiązywania symboliki szczególnej wartości narożniku kamienia do wę- kamienia ł ą c z ą c e g o węgiel — n a r o ż n i k b u d o w l i (Chrystus jest „ k a m i e n i e m m ó w i o sobio: „ O t o s t o j ę u d r z w i i k o ł a c z ę " (Ар. •">, 20). A l e r ó w ­ n i e ż i w k u l t u r z e ludowoj — nio t y l k o w k a n t y c z k a c h i k o l ę d a c h ż y w y m " , „ k a m i e n i e m węgielnym, którego odrzucono" — 1 list Ap. Piotra, 2, por. i—9). ( „ N i e b y ł o miejsca w gospodzie...") — znajdujemy ten m o t y w , W r e l i g i i s t a r o ż y t n e g o R z y m u i s t n i a ł y dwie kategorio b ó s t w Chrystusa j a k o obcego. Zwraca n a ń u w a g ę c y k l r y s u n k ó w W ł a ­ — „ b o g o w i e k r a j o w i " (di indigotes) i bogowio obcy, „ b o g o w i e dysława p r z y b y s z e " (di n o v e n s i d e s ) , a s t a r o ż y t n o ś ć grecka z n a ł a i czciła Chajca, stale j a k refren Chrystusa — gdzio w o b j a ś n i a j ą c y cli podkreślenie podpisach powraca o b c o ś c i , t w o r z ą c swoisty obraz „obcego-nic-nieposiadającogo": 69 Zeusa z p r z y d o m k i e m „ K s e n i o s " , pod jego o p i e k ą się obcy, wędrowcy, żebracy, „Odyseja" przybysze. —• „ W s z a k znajdowali Wspomina dziećmi Kronida o nim są tu- „ C h r y s t u s się u r o d z i ł w stajence niesfojej (1) wielokrotnie W j a s t do Jeruzalem na o s i o ł k u w y p o ż y c z o n e m niona sfojom (2) t u l a c z e " , „ o d Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy o b c y (goście) i ż e ­ 70 7 1 Chrystus jedzie ł o d z i o m z J u d e j i do K a p c r n a u m n a u c z a ć l u d z i bracy". Ł u ć w y p o ż y c z a n a nie na sfojoj m o ż o w ogóle s t a n o w i ć dla naszego t o m a t u swoisty rodzaj ency­ (3) Homerowa opowieść o losach „boskiego tułacza" Chrystus czyli syn ozłowioczy nio m a gdzie g ł o w y s c h r o n i ć (4) k l o p e d i i , ezy t o ż w r ę c z ksenoopopoi, z a w i e r a j ą c e j najrozmaitszo Chrystus oczymujo szaty na odziesz o t p o b o ż n y c h Niewiast (5) w ą t k i i obrazy o d z w i e r c i e d l a j ą c e z ł o ż o n y stosunek do obcych. Chrystus p o c h o w a n y nie (w) w ł a s n y m Grobio t y l k o darowany Chrystus nie p o s i a d a ł nic. (fi)" Ze kategoria „ o b c y " s t a n o w i k a t e g o r i ę s a k r a l n ą , świadczyć m o ż o stosunek do n i e w o l n i k ó w , toj bezsprzecznie najpodlojszej k l a s y „ n i e - l u d z i " s t a r o ż y t n o ś c i . 1'odczaa gdy o ich n a t u r ę uczeni m ę ż o w i e i filozofowie obejmowało tych toczyli swój obcych świata Znajdujemy w niej w i ę c , w y r a ż o n y na różny sposób, motyw związku bogów z obcymi, jak choćby w przekonaniu o niezwykłej 6 3 spór 6 4 — prawo sakralno starożytnego swą ochroną. cnocie c z a r n y c h E t i o p ó w ż y j ą c y c h n a n a j d a l s z y m k r ę g u ś w i a t a nad Okoanosem r z e k ą o k r ą ż a j ą c ą dysk ziemi na p o ł u d n i u , cnocie, k t ó r a sprawia, żo g o s z c z ą u nich bogowie. To do nich udaje się prześladujący Odysa Posejdon — „Szczęściom bóg ten byl odszodl a ż na E t y j o p y / z a m i e s z k u j ą e o ziemi r u b i e ż e o s t a t n i e " . 72 zbiegli O w p o g l ą d o n i e z w y k ł y m , n a d l u d z k i m charakterze E t i o p ó w spo­ n i e w o l n i c y b y ł a ś w i ą t y n i a D i a n y w Efezie, nawet k w e s t o r o w i t y k a m y jeszezo i u H e r o d o t a , o p i s u j ą c e g o ich j a k o n a j r o ś l o j s z y c h rzymskiemu i n a j p i ę k n i e j s z y c h zo wszystkich l u d z i . Takim miejscem a':yiu, do k t ó r e g o m o g l i się s c h r o n i ć odmówiono do niej s c h r o n i ł . 6 5 wydania jego n i e w o l n i k a , który się Religia L a r ó w i s t n i a ł a dla n i e w o l n i k a t a k samo, j a k dla jego pana. Prawo sakralno z e z w a l a ł o na uczestniczenie 6 6 w n a b o ż e ń s t w i e , z w a l n i a ł o go w te d n i od p r a c y i w y s i ł k u , 7 3 M a m y t u też K i m m o r y j - e z y k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h na k r a ń c a c h ś w i a t a w n a j b l i ż s z y m są­ siedztwie wojścia do Hadesu, k t ó r z y ż y j ą w wiecznej c i e m n o ś c i —• 7 4 „ Z a w s z e t e ż l u d ten n ę d z n y w grubej nocy b r o d z i " . A o ta­ u z n a w a ł o jego ś l u b , p r z y s i ę g ę , oraz <Vi, Mones, a jego g r ó b u w a ż a ł o j e m n i c z y c h m i e s z k a ń c a c h obcej ziemi, do k t ó r o j u d a ć się m a Odys p o s w y m powrocie do I t a k i i k r w a w e j rozprawie z zalot­ za „ ł o c u s r e l i g i o s u s " . n i k a m i , o c z y m m ó w i przepowiednia Tojrosjasza, p o w i a d a się W t r a d y c j i p r a w a sakralnego Starego Toe l a m e n t u r o z r ó ż ­ 67 niano dwie kategorio obcych — „ g e r " i „ n o k r i " . zamieszkujących wśród Izraela i drugich 6 8 Pierwszych przybyszów. Tych pierwszych, p o z b a w i o n y c h czci, e z ę s t o i ś r o d k ó w do ż y c i a , co 190 I że „ r ę k a 7 5 ich soli przenigdy do s t r a w y nie s y p i e " . (Pośród licznycłi i n t e r p r e t a c j i toj przepowiedni znane s ą i takio, k t ó r e wskazywały na konieczność o d b y c i a przez Odysa wędrówki �okspiacyjnej za okaloczonio P o l y f o m a , co zgodnie z r y t u a ł o m oczy.szczonia w y m a g a ł o opuszczenia k r a j u i udania się w obce, odlegle strony, by złożyć ofiary przoblagalno za popełnione 7 6 przestępstwo ). A l o nie na opisy k o l e j n y c h obcych ludów napotykanych przoz Odysa — K i k o n ó w , L o t o f a g ó w , K y k l o p ó w , Lajstrygonów i i n n y c h , o k t ó r y c h się t y l k o zdawkowo opowiada w Odysoi — o p i s y , p o d n o s z ą c o te same sygnalizowano j u ż t u olementy obrazu o b c y c h ( o b c y - o l b r z y m i , l u d o ż e r c y , polni grozy, dzicy, nieokrze­ sani), a n i t o ż na uczucio l ę k u i t r w o g i p o ł ą c z o n o z zaciekawieniem i f a s c y n a c j ą t o w a r z y s z ą c ą t y m s p o t k a n i o m , na w c i ą ż powraca j ą e o p y t a n i e p r z y w k r a c z a n i u do obcego k r a j u i coraz to p o w t a ­ r z a j ą c e s i ę badanie „ k t o t a k i siedzi w n i c h : czy dzicz j a k a , j a k i e h t i j d a m a k i / d r a p i e ż n e , z p r a w ś w i ę t o ś c i ą w wiocznoj n i e p r z y j a ź n i . / Czy l u d g o ś c i n n y , w bożoj ż y j ą c y b o j a ź n i " 7 7 — chciolibyśmy t u z w r ó c i ć u w a g ę . N i e na t y m polega i nie w t y m wyczerpuje się ź r ó d ł o w a w a r t o ś ć H o m e r o w e j ksenoopopoi. T y m , co w y s u w a się t u na czoło, jost powszechnie znane w świccio s t a r o ż y t n y m prawo g o ś c i n n o ś c i — „ p h i l o - k s e n i a " . 7 8 N i e m a a n i jednej p i e ś n i w „ O d y s e i " , k t ó r a b y nio w s p o m i n a ł a o n i m , w niejednej z a ś stajo się ono z a s a d n i c z ą osią, w o k ó ł k t ó r e j r o z g r y w a j ą się dra­ matyczno w y p a d k i . 7 9 8 0 Obcy p r z y j m o w a n i s ą z r a d o ś c i ą , c z c i ą , 8 1 82 jako niosący błogosławieństwo b o ż o , jak bogowie , przysłu­ guje i m centrulno miojsco u ogniska d o m o w e g o 83 - - „ w popiele", są p o d o p i e k ą b ó s t w d o m o w y c h , ofiarowuje się i m zaszczytne 8 1 miojsca o b o k k r ó l ó w , sadza na tronie " , synowie, c ó r k i w ł a d c ó w i najznamienitsi z ich otoczenia nacierają jego 8 5 ciało o l i w ą , u s ł u g u j ą p r z y ablueji gościa, ubierają w ofiarowano gościom 81 najlopszo szaty, obcy s ą o b d a r o w y w a n i c e n n y m i p o d a r k a m i . ' Nad związkioin między gościem -Ksemos ( G o ś c i n n y ) , z w i ą z e k jak i gospodarzem czuwa Zens- t a k i staje się nawet dziedziczny, ś w i a d c z y o t y m „ T l l i a d a " w o p o w i e ś c i o Gluukosio T r o - j a ń c z y k u i Diomedosio Greku p r z e r y w a j ą c y c h w a l k ę , g d y prze­ k o n a l i się. że ł ą c z y ich dziedziczna g o ś c i n n o ś ć . prawo g o ś c i n n o ś c i przostrzogano 87 Owo powszochne I I . 7. Przemienienie Pańskie, X V I w., Jarosław jost i przoz o b c y c h . K o r z y s t a z niego c z ę s t o i obficie Odys, p r z y b i e r a j ą c niejednokrotnie celowo 8 8 („używając fortelu") postać ż e b r a k a , by wprowadzić w błąd p r z e c i w n i k ó w . J a k wielkie jest zaufanio do owego prawa ś w i a d ­ czy c h o c i a ż b y t o , że nawet w obliczu grozy i n i e b e z p i o c z o ń s t w a w spotkaniu z K y k l o p o m przeważa ciokawość, i c h ę ć bycia p r z y j ę t y m zaintorosowanio j a k g o ś ć — „ C z e m u ż nio s ł u c h a ł e m , chciało m i się go p o z n a ć , b y ć j a k gość p o d j ę t y m , Lopicj się n i g d y nie s p o t k a ć z p r z o k ł ę t y m " . było Z w y k ł e b o w i o m w w i d o m e j postaci się j a w i ą , Z a s i a d a j ą wraz z n a m i , j e d z ą , p i j ą , bawią, Z w ł a s z c z a jeśli i c h s u t y m uczcimy p r a ż n i k i o m , L u b t e ż z s z e d ł s z y się w drodze z s a m o t n y m pątnikiem, B i o r ą k s z t a ł t l u d z k i , c h ę t n i e k u m a j ą się z n a m i ( . . . ) " 8 9 9 5 M o ż n a b y t u jeszczo w s p o m n i e ć o p o w i e ś ć o Filemonie i Baucis, home- do k t ó r y c h p r z y b y l i Zeus i Hermes p o d p o s t a c i ą d w ó c h w ę d r o w ­ r y c k i b y ł d a l e k i od p o g l ą d u , żo zawszo i w s z ę d z i e 'homo h o m i n i J a k zwraca na to u w a g ę P a r a n d o w s k i — „ C z ł o w i e k c ó w i k t ó r y m n i k t o p r ć o z tej p a r y s t a r u s z k ó w nio c h c i a ł u d z i e l i ć lupus', g o ś c i n y , o p o w i e ś ć o p r z y j ę c i u a p o s t o ł ó w P a w ł a i B a r n a b y uzna­ co pierwszy w y p o w i e d z i a ł Płautus w k i l k a s o t ł a t po Homerze, a co z t a k ą s w a d ą r o z w i n ę l i f ilozofowio Bacon i Hobbos w t y s i ą c kilkasot lat po Plaucie. W y g n a n i e c , t u ł a c z , ż o b r a k nie 9 6 n y c h za Zeusa i Hcrmosa (Dzieje Ap. 14). Obcy p r z y j m o w a n i s ą j a k o bogowie ( i woboc k t ó r y c h istnieje b y ł skazany na z a g ł a d ę . W y r a z , k t ó r y m o k r e ś l a n o w s z y s t k i c h zawsze podejrzenio, że m o g ą b y ć bogami). Bogowie o b c y c h : 'ksenos', n i i a l w y s o k i ł a d u n e k życzliwości. Obcy, czy p o s t a ć obcych, c u d z o z i e m c ó w . przyjmują w ś w i e t n y m s t r o j u , czy w ł a c h m a n a c h , b y ł gościom, n a l e ż a ł o m u Alo nie t y l k o — rzecz jost bardziej s k o m p l i k o w a n a — A t e n a się najlopszo p r z y j ę c i o . Zachowanio się z a l o t n i k ó w wobec Odysa ukazujo się Telomacliowi j a k o „ t a f i j s k i k s i ą ż ę " , ale t e ż i p o d w ż e b r a c z y m przebraniu ś w i a d c z y o i c h w y s t ę p n o j dzikości". 9 7 9 0 O b c y p o d e j m o w a n i s ą najlepszym j a d l o m , w y d a j e się na ich 9 1 p o s t a c i ą najbliższogo m u opiekuna Mentora, a Nausykai cześć u c z t y , ofiarowuje się i m nawot r ę k ę k r ó l o w s k i o j c ó r k i , j a k „ c ó r k i Dymasa ż e g l a r z a " . O d y s o w i w y r z u c o n e m u przoz n a j b l i ż s i przyjaciele, k r o w n i a c y . N i o m a t u m o w y o morzo na brzeg k r a j u Foaków: jako joj r ó w i e ś n i c z k a , j e j n a j b l i ż s z a p r z y j a c i ó ł k a i d r u h n a , p o d p o s t a c i ą 9 8 Bogowie u k a z u j ą się więc j a k o swoi, żadnym „ O b y ż za s p r a w ą Zousa, A t o n y i Foba / M ą ż j a k t y , i jakiego przeciwstawieniu w ł a ś n i e n a m potrzeba, / Trafił się dla mej d z i e w k i , a dla m n i e i opozycja. Rzecz polega w ł a ś n i e na t y m , żo bogowie s ą „ s w o i m i " za z i ę c i a ! / Z o s t a ł b y ś zawszo z n a m i . R ę k a j e j do wzięcia, / W i a n o sute, d o m , w ł o ś c i — wszystko w z i ą ł b y ś po n i e j " . razem obcy p r z y b y w a j ą c y 9 2 I n n y m znów podczas wesela, zaproszeni na nie 9 3 „ s w o i - o b c y " , nie jest to ż a d n a dychotomia i „ o b c y m i " jednocześnie, „swoimi-obcymi" nalożaloby wyma­ w i a ć j e d n y m tchem. O t o j a m b i w a l o n c j i , niejasnych i podejrzeniach uczuciach ż y w i o n y c h wobec swoich n a j b l i ż s z y c h i obcych s t a j ą się jego o z d o b ą , wszak icli p r z y b y c i o i o b e c n o ś ć podczas p i s a ł najlepiej T . M a n n : „ T a k ą uroczystości odczuwali ludzie, do k t ó r y c h w postaci w ę d r o w c a albo ż e b r a k a czytywana jest znakiem błogosławieństwa za o b o c n o ś ć samych bogów, bądź bogów zjawiających p o s t a c i ą obcych, p o d r ó ż n y c h , w ę d r o w c ó w 9 4 po­ się p o i ł (wspomniana opo­ przyjemność l o b j a k i e g o ś k r e w n i a k a czy znajomka — mawiano — p r z y ł ą c z y ł się b ó g , by z n i m p o r o z m a w i a ć . Po t y m — m ó w i o n o — poznawali go albo wieść o B o g u w gościnie u A b r a h a m a w w y r a ź n y s p o s ó b nawiazujo raczej p o d e j m o w a l i s z c z ę s n y d o m y s ł . P r a w d z i w a do powszechnie znanych opowiości i w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z fiło- j a k a ich p r z e n i k a ł a , b y ł a dla t y c h l u d z i oznako, ż e ton, k t ó r y ksonią): z n i m i r o z m a w i a ł , b y ł w p r a w d z i e w ę d r o w c e m albo ż o b r a k i e m , „ T o znak, żo b o g i m a j ą j a k i ś cel oddzielny. przyjemność, l u b t y m a t y m znajomkiem czy k r e w n i a k i e m , i że n a l e ż y z c h ł o p - 191 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z dzikim krzykiem, wrzaskiem, g w i z d o m , h a ł a s e m , b ą d ź m i l c z ą c y c h i n i e m y c h — j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przodstawioniacli — t y l k o na m i g i . Znamienna rozmawiających 1 0 1 jost t u ambiwalencja tego co obce, zarówno Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż o n i e ż y c i a , kojarzeni s ą z j a ł o w o ś c i ą , ś m i e r c i ą , a j e d n o c z e ś n i e życio, k o j a r z e n i s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d postaci p o j a w i a j ą c y c h dają charakterystycznych się w o b r z ę d z i o weselnym, Cygan, Ż y d , baba, d z i a d — n a z y w a n y niemcem, przebrano obce postacie s ą z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i dla m ł o d e j p a r y . W y r a ź n a jest r ó w n i o ż plodnościowo-wegetacyjna w obchodach symbolika kolędniczych, w tych postaci „Horodach", „obcych" „Mikołajkach", chodzoniu z k o z ą , t u r o n i e m . I s t o t n ą dla zrozumionia tej a m b i w a l e n c j i o b c y c h w y d a j e się b y ć t u uwaga R . Caillois'a: „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a sarcum, m a t o n d o n c j ę do rozszczepiania s i ę ; j e j p i e r w o t n a w i e l o z n a c z n o ś ć r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i dopołniające się, w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia po­ w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , jakio b u d z i z g r u n t u wielo­ znaczny charaktor sacrum. Lecz, g d y siła rozszczepiwszy się, w y ł o n i owo bioguny, k a ż d y z nich w ł a ś n i e dla togo, ż e m a charakter sakralny, zaczyna b u d z i ć te samo ambiwalentne reakcjo, które w ł a ś n i e s p o w o d o w a ł y ich oddzielenie się o d siebie. P o d z i a ł sacrum p o w o ł u j e do istnionia zło i dobre d u c h y , k a p ł a n a i czarownika. (...) Boga i diabla, ido postawa w i e r n y c h woboc k a ż d e j z t y c l i c z ą s t k o w y c h postaw sacrum w y k a z u j e t ą s a m ą j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jogo p r z e j a w ó w ambiwałencję, całościowych". Wspomniano na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d o m o n y N a w k i k r ą ż ą c o w s w y m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m I I . 8. Przemienienie РнААч'г, 1 0 2 — „gdziekolwiek raz p r z o t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y nio p o r o ś n i o " — w o d ł u g o p i n i i Muzoum K r e m l ludowej s ą „ c u d n i e piękno". 1 0 3 Pozostaje w i ę c na koniec p y t a n i o : czy w k r ę g u k u l t u r y l u ­ dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej l u d o w ą , p i o r w o t n ą , n a i w n ą , s z t u k ą s k i m r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się do tej r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio z a c h o w a ć , alo —• w l a ś n i o b i o r ą c p o d u w a g ę o w ą przyjemność — uwzględnić jednoczośnio wszelkie zaskakującą możliwości w y k r a c z a j ą c o poza n i ą . J e d n o c z c s n o ś ć jest n a t u r ą i f o r m ą bytu wszechrzeczy, tym rzeczywistość wydaje się poprzebiorana, I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla n i c h n u m i n a l n ą w r a ż l i w o ś c i ą , j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h W Elegiach duinejskich R . M . Rilke pisał: p r z e r a ż e n i a p o c z ą t k i e m (...) 9 9 straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " Stefan Czarnowski p i s a ł o specyficznym oswajaniu w religijności i k u l t u r z e l u d o w e j . S, „(...) A l b o w i o m p i ę k n o jest t y l k o niomniej ż e b r a k jest ż o b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż o j a k i ś b ó g p r z y b i e r a jego p o s t a ć " . s z t u k i wysokiej przoz wiolkie czy ł ą c z y jo t o samo d o ś w i a d c z o n i e 1 1 0 0 sacrum O oswajaniu sacrum w k u l ­ turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż nio jest r ó w n i e charak­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista ogzotyzaeja ? O t o B ó g w ob­ w i e d z ą c y o was. G d z i e ż s ą d n i Tobiasza, chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł u p r o s t y c h w r ó t d o m u , pojawiają się w a s y ś c i e diabla, ś m i e r c i , p r z e r a ż a j ą c y c h istot demonicznych, w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nio b u d z ą c y g r o z y . . . " 1 0 4 P R Z Y P I S Y 1 J.,4. B y s t r o ń , Megalomania, narodowa, Warszawa 1936; część tego z b i o r u t a k ż o [ w . ] J.S. B y s t r o ń , Temidy, które mi odra­ dzano, pisma etnograficzne rozproszone. Wybrał i opracował L . S t o m m a , Warszawa 1980 Nowa księga, przysłów polskich w oparciu o dzido Samuela Adalberga, p o d red. J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1969, t . I I , я. 603. D o s a d n i c j s z ą w e r s j ę podaje s ł o w n i k B . Lindego w h a s ł o „ N i e m i e c " , k t ó r ą z n a l e ź ć m o ż n a również [ w : ] . . W i s ł a " t . X I I I , 1894, s. 792 Nowa księga..., t . 11, s. 344 t a m ż e , s. 345 W . K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie], „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno i E t n o g r a f i c z n e " t . V I I , 1904, s. 30 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , oz. 1, s'. 640 K . M o s z y ń s k i . Kultura ludowa..., t . I I , oz. 2, s. 834—835 „ S z c z e k a ć po n i e m i e c k u " — zapis z b a d a ń terenowych a u t o r a , W a r p o c h y . Podlasie 1976 M . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897, t . I , s. 232 O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 27, s. 383 A . Bruckner' zwraca u w a g ę na z w i ą z e k „ g ę g a n i a " z j ą k a n i e m , b e ł k o t e m , n i e m o t ą : „ g ę g a ć " — u nas p r z e w a ż n i o o glosie g ę s i , 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 192 d ź w i ę k o n a ś ł a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; alo cerk. „ g ą g n i w y j " , rus. „ h u h n i w y j " (o p a p i e ż u psoudo-Piotrzo, w d o g m a t y c z n y c h sporach z ł a o i n n i k a i n i , o d s t ę p c ą o d prawdziwego P i o t r a , m i a ­ n o w a n y m o d X ] w . ) nie od „ g ę g a n i a " gęsiego, locz od „ b e ł k o t u " , w i ę c n i b y „ j ą k a ł a " , albo „ m ó w i ą c y przoz nos, z t r u d e m " , nawet 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w y r a z y s ą i p o i n n y c h j ę z y k a c h , l i t . „ k a g o n t i " , gr. „ g o n g y d y . o " — „ m r u c z ę " , pers. „ g u n g " —• , , n i o m y " ( ? ) (...), s ł o w i e ń . „ g o n g n j a m " — „ j ą k a m s i ę " , czes. „ h u h n i a t i " , „ h u h l a t i " - - „ m ó w i ć przez n o s " (por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 139). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 7, s. 25 „ W ę g r z y ś w i s c o m " — w e d ł u g zapisu z bad. t o r . ze S p i s z ą ( w : L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., W a r ­ szawa 1980, s. 34). G w i z d jest d n b l o t o m do ś w i s t u , por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., s. 165: „ g w i z d a n i e , " t o ż co „ ś w i s t a n i o " , lecz 1 „ g w i z d " t o ż co „ c h w i s t " (o „ p r z o b r a n y c h " i „ p r z e b i e r a n i u s i ę " , bo m a s k a jest pusta, w i a t r w niej świszezo — gwizda). Obok t y c h d ź w i ę k o n a ś l a d o w c z y c h , zwierzę- yeh cech m o w y obcych o d s ł a n i a się w i ę c t u i demoniczny j o j charakter. Cochą d e m o n ó w jost ich pustka, w y d r ą ż e n i e , „ l a r w o w a t o ś ć " — por. o demonicznym charakterze m a s k i : P. Flororiski, Ikonostats, Warszawa 1974, s. 73 1 1 1 2 1 3 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z d z i k i m krzykieh. 1-» 0 z w i ą z k a c h „ k w i c z e n i a " — „ k r z y k u " — „ w r z a s k u " — w r z a s k i e m , gwizdem, h a ł a s e m , hądi m i l c z ą c y c h i n i e m v h f i k a n i a " — p o r . A , B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., e. 275, j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przedstawieniach — rozmawia" , j л ntto'ooiooia fctiltuTw wsi tylko na m i g i . " " "УЧоуЦ 2^0 H O l-'raueuzacli, p o r . b . n t o m i , ' ^ f e L u [ polskie]-, s. 3*. W a r t o p i z j p o n . lZnamienna jost t u ambiwalencja tego jeeyk" № tez ^ e c h ą (Ипша ^ ^ • Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż ę ^ f. j sztuce gotyckie), u a . 73 grach. i T a m z o , o Mazurach. W \ \ęeei życia, kojarzeni s ą z jałowośtią, śmiercią, a jednocześnie d » J s. 105 życio. kojarzeni s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d ' c h a r a k t e r y * -cz 17 д . B r u c k n e r , W W ' t , Г '••'"»»r i 'fc I I cz 1 618, i * K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowo Słowian, t . i r , <^z. J , postaci p o j a w i a j ą c y c h się w o b r z ę d z i e weselnym, Cygan" baba, dziad — • n a z y w a n y niemeem, przebrano obco postaci | 9 H . F a p r z y c a , Poglądy religijne przodków naszych, 2 kronik А t i K o r n e i d m l l g l w po ie b в 2 1 z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i d l a m ł o d e j p a r y W y r a ź n a "osT płodnośoiowo-wegetttDyjnu w obchodach symbolika kolędniczych," w chodzeniu z k o z ą , t u r o n i e m . łych post c' „ H e r o d a c h " ^ Д['к ' "' ' l^k 0 4 J ^ I s t o t n ą d l a zrozumienia tej ambiWalencji obcych wydaje i e № t l n 4 1 .t.-ii i dyplomatów przed w. XVI, „ W i s ł a " 1902, t X V I , s ulti top. F l e r e ń s k i , Ikonostas, c y t . w y d . , 8. U : „ i a r o w n o nie niieckio lcgeiKly, j a k i rosyjskie b a j k i u z n a j ą silę m ę c z y ł a - y d r ą ż o n ą w ś r o d k u , p r a y p o m i n a j ą c ą k o r y t o , czy I"?' vrogoslupa. owego podstawowego umocnienia с и п а , a ' ' „jeurtociala, a co za t y m idzie za pseudo-byty. iNatomiąsi, ь L c z ą t k u r e a l n o ś c i i szczęśliwości, Ozyrysa, w y o w a z a n o V ™ Unrnawalowo К Szajnocha ł ą c z y ł z p o s t a c i ą okrutnego r o ż y t n y m Egipcie za p o ś r e d n i c t w e m s y m b o l u uzi-aj , w i jr 1 • Г шюйстоШо] w s i Wenecja zwanego „ k r w u w y m d o p a t r z e ć się m o ż n a b y ł o schematycznie przeustawioji. и, ч wiaseicicia w i i ^ , . ą z a l je melupa O z y r y s a " . O motywie „ b i a k u pN-v.ow _ „ ^ l i i J t o J i a n s k m i f i g u r k ą s z k l a n ą ( c z ę s t o w postaci plecach" istot demonicznych w s p o m i n a M O . Z . M K \z nurkiem K*U > ' w y p e ł n i o n y m w o d ą i m c z y i n u szklądiabeiKaj, po и ч popularny jako zabawka wyrubnuia ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, к. ). s' К . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa btowvin..., •• _ ' ś w i a d c z y ż e zabawki t a k i e z d a w n a sprze w W onocji. w » • . ^ bramarzo. J . K r z y ż a г м - a m ż e ; M . Federowski, Lud badorusku t . 1, ^ • n a w a l i po wsiaci a t' . i a r y z o w a l a s i ę u nas nuzwu p o z n a j ą po t y m d u c h y nieczyste, k r ą ż ą c - j i o . i ' „.> в. 216 — „jidc p r z y ś n i s i ę , ze ząl> wypaur «>«<J ^ "Ti ' / i T ńldUble weneckie" i wl-szla do p o e m a t u . P o r (tiabet I U D р о ш ш ш . Waiszawa K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, s. *Л ' 1 - )' mioiscu o d n o t o w a ć w s p ó ł c z e s n e zna = tamże 19Ы1, s. 6 i , w a r t e w ш * j • terenowych w G w o ź 25 tamże ,- •• , czeiue z jalam się spotttaien l o • ^ p o d r ó ż y ' n a Ś l ą s k , na + . , т / , - n o r Y a n der T.oeuw, Fenomenologia, religii, narш о у ; mlormatoTKa, o p o w a a ą \ ^ roczek" (pierwsza lo-S* к Я*! • W e d ł u g ludowych wierzeń współczesnoj uroczystość rottemną uo ' ; £ ,], cJ;ie stroje" n ldi-o roz" t i i w i m o z ę h v u t r u d n i a j ą u t r z y m a n i e Muszy ; i-ocznica chrzcui), u ż y ł a p a r o k r o t n i e v.i i . u c i n a „ w e n e e * \ ' . l - " m i i - V ' V takie z ę b y żvj« k r ó t k o . Zarazem jednak ula_ n o d k r e ś l e n i a i c l i uroczystego, o d ś w i ę t n e g o c h a r a k t o i u Г 4 ono (iostep substancji' duszv, totoż e z ł o w i c k o t a k i c h i p o d n i o s ł e j o p r a w y tego obchodu ( „ d z i e c i iniaty weneckie stroje ) \ X m a n a t u r ę erotyczna. J u ż H o m e r w i e d z i a ł , ż o z ę b y _ zapis t o r . , G w o ź n i c a 1980 t w i a <hcrl-os odouton' — j a k m ó w i Hassling". A M i c k i e w i c z , F u n Tadeusz, k s . I , w . 415 i n " л ь ^ у п ч к ! Kidfttm ii.doirrr Słowian, s. 612 M К B y r s k i , Upadek Wiśmawilry, [ w : ] Obrazy шшШ =8 L ' G o ł ę b i o w s k i Lwi polski, jego zwyczaje г zabobony, białych, p o d r e d . A . Z a j ą c z k o w s k i e g o , W a r s z a w a 1973 s. li W i i - z w i 1830 s 58 G o ł ę b i o w s k i n o t u j e jedynie to p r z y ś l e wio « \ V . L e o p o l d , A . Z a j ą c z k o w s k i , Czarm patrzą, [ w : | ra*y , *, ' I pi-'obV i n t c r i n e f i v . j i , p o w o ł u j e się nft m a t e r i a l z „roz¬ świata -iA. K t Coi .l łbbeorw zamieszcza w yjaśnienie Grap иш białych, u m v j , ^ , s. ». 138 — „ ,, , Warszawa 1972. s K: rawv .-l-oi.kur-.owej". O g zamieszcza wyjaśnieni* por. F . B e m t z , I n a i a n w z I U C M - J L U , , ł ^ i ^ « 1 SO J nerta" (studia n a d j w d a n i a m i , PMioieka Warszawska a z l u "> " O K o l b e r g DXVOK, t . 7, s. 212, ur 51 38 H . Heme, Faust, poemat taneczny wraz г osoWiu^' ^ , czarownicach, tudzież « sztuce poetyckiej diabłach, (1851), p r z e k ł a d p o l s k i | w : ] H . H e m o , boce. florensk-te, przoi A. Szczerbowski, Warszawa 1951, a. 130 M . B u ł h a k o w , Mistrz i Małgorzata, t ł u m . i . Lowai.ao ь • W . D ą b r o w s k i , Warszawa 1983, a. U , " T a m ż e , s. 12—13 ^ , P o d p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m wszelkie zrociia. swiau • . d o t y c z ą c e s t o s u n k u do o b c y c h i f a k t ó w , w k t ó r y c h u j a w n i a ыг co objawia obcose. A j Saaw wiiąąz u j ę rt u uo v.„„t..ni« c o ś . co obcość. X onofania ^ - cos, p o j ę c i a Eliade'go „ h i e r o f a n,iA". i a " p o r . M . b l i a d e , lraklat o msi, religii, W a r s z a w a 1966 " i A Mickiew.cz Pan Tadeusz, к э . I , w . 415—452. W y r a ; żonie wenecki d i a b e ł różnie bvlo wyjaśniane — por. przypi' 'l w 4 i f i w oDracowimiu S t a n i s ł a w a T i g o n i a , [ w : ] A . M i c k i e w i c z : IP Vadeus" B i b l i o t e k a N a r o d o w a , W r o c l a w 1982, а. 46, t a m ż e wH' orZ"Pierwszy k o m e n t a t o r p o e m a t u E . Breza w i ą z a ł Dioiiogra • e p o p u l a r y z o w a n y m i przez weneckie uliczno w 4 n ' J b y ć t u u w a g a R . Cailloia'a; „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a а а г с ц ^ Ш ma t e n d e n c j ę do rozszczepiania s i ę ; jej p i e r w o t n a wieloznaczność J r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i d o p e ł n i a j ą c e s' w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia 2' M 0 a s o h B k i m w w ь w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , ' j a k i e budzi z g r u n t u wioto з д flu znaczny charakter sacrum. Lecz, g d v siła 1 c w y ł o n i owe b i e g u n y , k a ż d y z nich w l a ś n i o dlatego! ż e r n a c h a m k t e i s a k r c l n y , zaczyna b u d z i ć to .4i ьп1г> ttmljiw^ lontu fi г в л к с * Ir tA ' h w s ( > 1 ) l o p c y l u 4 1 w a ś n i e spowodowa'y .ch oddzielenie się o d siebie. P o d z i o b с ^ i а 1 о г с Г 4 p o w o ł u j e do istnionia złe i dobre d u c h y n k a p ł a n a i c z a r ó w ika I 7 У Н ń v (•••) Hoge, i diabla, a ł e postawa w i e r n y c h к < П 1 c z ą s t k o w y c h j m s t a w sacrum w s k a z u j e t ą s a m ą a m b i w a L i c t w( j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jego p r z e j a w ó w c a ł o ś c i o w y c h " ' ' i ' ' Wspomniane na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d e m o n y N a w k i k r ą ż ą c e w n v v m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m Tl. S. Przvmicienir Гч&яШ. Muzeum K r e m l raz p r z e t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y n i e p o r o ś n i o " ludowej s ą „ с u d n i e przyjemno^ w l a ś n i o b i o r ą c ] i o d irvvagQ owij. ки^кн]ц)?11<?а ^ - uwzględnić: j<*[jio*z^jm> w y k r a c z a j ą c e po?.a n i ą . J e d n o c z e s m o ś ć wszechrzeczy, rzeczywistość 0 wydajo W Elegiach niemniej ż e b r a k jest ż e b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż e •. k i ; tby 'm przybiera jego p o s t a ć " . " " ' ' J" °& л т p i ę kno".'°J о duinejskich R . M . Rilkc pisał: prsorazv-ша p o c z ą t k i e m (...)' straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " sacrum w religijności i k u ł turz* ludowej. '«<> 0 oswajaniu sacrum w k u l ­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż n i e jest r ó w n i e charak­ z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista egzotyzacja ? Oto B ó g w ob­ chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł i i p r o s t y c h w r ó t domu się w a s y ś c i e d i a b ł a , ś m i e r c i , przerażających istot demonicznych w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nie b u d z ą c y g r o z y . . . ' " ° * ( U 1 U 4fi w%.. . w-, TP Kurtlt.i? 4 6 linieć - 99) w e d ł u g k t ó r e g o „ w y r a ż e n i e ś l e p o t y M a z u r a p o ­ wstało za c z a s ó w W ł a d y s ł a w a H e r m a n a , k i e d y Mazowsze t r w a ł o ic-zcze ' w b a ł w o c h w a l s t w i e . U r o d z o n y c h w b a ł w o c h w a l s t w i e do czasu p r z y j ę c i a c h r z t u ś w i ę t e g o , k r o n i k i t a k ż e ś l e p y m i z o w i ą (O K o l b e r g i UWOK, t . 24, я. 38). O c z y w i ś c i e t a k i e historyczno W i a ś n i m i k : m e u c h y l a wcale f a k t u , *e n i a m y do c z y n i e n i a z p e w n ą s t r u k t u r ą m i t y c z n ą w c h ł o n i ę t ą przez h i s t o r i ę i u ż y w a n ą ptzez a u t o r ó w k r o n i k . **0, K o l b e r g , D I I ' O K , t . 17, s. 71 0 . K o l ł i e r g , t , 7, s. 31 ludowa Slowia Słowian, s. 463- -464 ,j. .- , i - Kultura • Шока 4 1 . K o l b e r g , A M I f f t . t . . , . świadczy 3* 0 . K o l b e r g , i > l ( O / i , t . i , a. .il • ' Ż o g w i z d jest r o d z a j e m „ d e m o n i c z n a ™o У ' ^ c h o ć b y лт1еггоше m o w . ą c e , zo „ a t j j i l i a o i 'л przyjdzie s t a n ą ć na k r z y ż o w y c h d r o g a c h , a s t o r o t> ^ ' ' K lehw.sniK t r z y k r o t n i e to c z o i t n K W W K i ^.^ . n , w , k i , Lnd bad„,asl,i,_t. l, s. " ' ' J ; ^..^ ™i anift 7. t y m c h y b a pozostaje, 1 r j | ( M ' , . 7, w Н i t оi iшu иu ;; O . . u i a i i l c g w i z t i K u , I • • o' J t ц 1 0 | м M m в z d Г R ZY p I s Y Q S , ' - B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa ezęse tego zbioru t a k ż e | w : ] J.S. B y s t r o i i Tematu kuWe Lt„ durno, pisma ctnaejrujiczne rozpros-onc t\Vl.r,,'l " i . « , i L , S t o m m a , Warszawa 1980 ' ' ' opracowuj d z w i ę k o n a ś l a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; ale ccrlc „gągniwyj" гия. „ I n i h n i w y j " (o paj.ieżu pseudo-Piotrze w r l o ™ a w i . V ń w b sporach z l a c i n i i i k a u u , o d s t ę p e n od prawdziwego P i o t m Ч n o w a n y m o d X I w . ) nic | „ g ę g a . i i u " gęsiego' lecz o d b ^ b t » Nowa księga przysłów polskiej, w oparciu o ,1-i-h, komuch, w i ę c n i b y „ j ą k a l e " . a i l , „ „ m ó w i ą c y przez no* z t r u d o m " n a w e t Adalberga. p o d red. . 1 . K r z y ż a n o w . - k i o g o , Warszawa I W ) t TT 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w v l a z v s ą i po innych i e ż y k n e h s. « 0 3 . IJosiidniejszrj wersję podaje słownik В 1 indoco w |,',T«' h t . „ k a g e n t ; " , gr. . . p > , d z „ " - - - m r u c z ę " p e r i„„„-. 1 j ^ ' n i e c ^ ^ k t o i a z n a l e ź ć m o ż n a również f w ] , , W i s ] ' ' 1, \ ш „ n i e m y ' {?) (.,.). s!,.wień. . . g m i g n j . t m " — i ą k a m sie" ozes Л'..-«-« księga.... t . 11, ДТ4 „ h u h n i a t i " , „ I m h U t j " - . . m ó w i ć p rzez nos" "(nor A B ' i c k n n r " t a m ż e , s. 345 Slowmk etymologiczny jeżyka polskiego, W a r s z a w a ' 1974 T t l O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t. 7, s. 25 ' ' ' W K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie, MatorinTv „ W ę g r z y ś w i s c o m " _ w e d ł u g zapisu z b u d t e r ze, ЯЫяул Antropologiczno-Arclieulogiczno i Etnograficzne'- t V I ! 1!Ю4 Ы: L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi vohkiei'xi r Tszuwa BISU, я. 34). ' paisKiej Л1Л u., \Var* * « * r " * k i . Kultura lodowa Słmria riffii, Warszawa HH)7 t. TI, cz. 1. s. fi4fl Gwizd jest dubletom do ś w i s t u , p o r .Д , B r i i c k n c r „ g i i z d a n i e " t o ż co ś w i s t a n i e " locz K. -Moszyński. Kultura lądowa..., t . 1Г, cz. -> 844- -Ч"1" etymologiczny..., «. Ц ; 1 „ g w i z d ' t o ż eo „ c h w i s ! " (o „ p r z e b r a n y c h " i przebieraniu , i " „Szczekać j w u ś m i e c h u " , 'j [ ', ' "laska jest p u s t a , w u i t r w mej świszczę - - c w i z d a l r i l ^ t » ? . » ' a u t o r a , W a r p e c ł i y . Podlasie )97(i t'-r« i w w w . h d ź w i ę k o n a ś l w b w c z y c l i , z w . c r ^ ę ych <-,„-l, , „ , 1 „ , , , ; , , ' M I . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897 t I s się Więc t u i demoniczny iej charakter fV.-hn Л« ' ' '* " O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła ws-ystkie t W s ' ЗКЧ pustka, wydrążeń..iwow-itość" _ W ™ * ™ J«et i c h A. B r u c k n e r zwi-лсл u w a g ę związek a ę g m i a " z " iakaniem ' ' ' ' charakterze m , w k i • p " К1«,гм'«и' 'n ' , , ° domoniemym bełkotem, niemotą: „gęgać" --. „ „ zerw,M»m o glosie g ę s i ' . ' ' ^ H«>«»^>. U a r s z a w a 1974, 2 o : b С ( J t l c v it s " » T Hastings .1. Hastings boillgll 4, lO . « t ^ KeUginn and ethics. E d i n • ustnie. J G a w l i k o w s k i , U' p<iń*»«'« 69—133 ^ iy , Fuieyvlnwl™ л , у j 1.1-0, s. ( • V a r a K a W f t 7 3 j , , (ków c v tc. ywt y. dza: -, * 3s i«o»»»«"<"* v V'^>7o i«f Historka t tmezych..., V I s. 589, II. P a p i z y c a , r o i ( V ^ „patowi Cystersów *• .-'! , ' u c ^ . ' . ' i u n z o ' r n w m i o z o polów,,aniu demonów w Wąchocku w 1 ( Uomwent; Połoninę Ui*t»ricu, l W u i ) n e mt0( 3 s d i u b e ч 4 2 t o 1 3 7 Г ) : ч T f t И lS afl п л J k s pr m K 192 , l i l i n. 4 7 tamże C. Levi-Strausa, Smutek H a s t i n g s , Encyclopaedia 4 8 4 9 tropików Warszawa 1964. cyt oj Religion ..Stranger", в. 784 so т и W tkiewicz Znaczenie, l . b . VVitKiewicz. i ^ ^ w i f > ( U l (< m 1 |o k T o n i k I i u l r z L : i w l s t w t ) r n H e e f f I C ( т 1 l O i i ' nr 'a 7 4 1 ° s n o r k ' o t t o ^'wiffość, Warszawa 1008 !-? \ ЧВ - t a m ż e , a. J O _ a c z e n i a tl /.» «1t t * ss• „ T ,r z yj sludzkie ł o „ G o postacie" ś ć " , Nowa księgat ł u m przystaw ',c nleem r 33„ t r z e j m ę ż o w i e " — w g tliimaczeiiia B i b " p * ^ t e ż w g p r z e k ł a d u rosyjskiego Biblii w y d . przez , >i.v , j . , . - . 'Towarzystwo B i b l i j n e ( „ t r i m u z a " ) O p o w i e ś ć t a m o / e .. p r z y k ł a d e m p r z e n i k a n i a się k u l t u r y ludowej popularne i z a o k ą " : „ U r y w e k m a l o w n i c z o , w rysach l u d z k i c h , u w \ t , . . t i . - j a . z a ż y ł o ś ć p a t r i a r c h y A b r a h a m a z B o y e m . l a j o m n i c z > •-••м t o Jahwe i dwaj a n i o ł o w i e . K a n w ą c a ł e g o o p o w i a d a n i a n . . ^ , b y ć o p o w i e ś ć g m i n n a mies-лка cow n a d Morzom Л1Л - j odpowiednio dostosowana de pojec o Bogu , e r t y n y m i « \>* • A b r a h a m i e " — k o m e n t u j e 1Шш Tysiącleom twg ж c y t o w a n y c h dalej f r a g m e n t ó w ) . ^ ^ = 1 > o r i a sk 4 s i M . Alpatow, Ruhlow, tłum. J- Guzo, Wars-.aw,. l "ir ''R-II-S-I' \ V liczbie c u d ó w Św. Jacka jest jeden , .Vi i ' L kob'ictv i u i bhskiei ś m i e r c i (szlachetnej T o •/. L U m v u i u i i . i l , * Z d z i s ł a w a ) od ' d w u d e m o n ó w , j a k b y m..,l.„v.\. zony • ją drogach śliskich r . t j o p o w . Kto iż., ł • < - J ' Kadlublci „ w y s t ę p u j ą ' "' ' > " - . ; , , . e ń w . e do ś w i a t ł a i j . w n o ś c i ; ' I gwiaady j n z c i Ы-jopi 1 p a l c a m i E t Jopów nic z c z e m i e j ą " i.aj,-zaiiiicjsz\n i _ najbliższe p o r ó w n a n i e o p ę t a n e g o (-iij—.oij. „ c h e ł m s k i e m u : ' E t j o p s k ó r y swej nie nastięcza s ę I ^ ^ zioz> t u ifc - , . ^ , c v t . za: O. K o l b e r g , y j l I Y J K t ° 7 « -'źli - В Gustawie*, 0 ł u d : ^ podhalańskim w ogól„'j .„ ^-~„„-ćh w s-cugółuOM-i, „ L u d ' ' 1900, t. V I , a. 30 — ' I P a b l i w y o b r a ż a j ą sobie w postaci m u r z y n a z rogami i z ogonem, 'zicj-K-ego o<nucm z g ę b v " r A. «9 , , „ „ . „ ; , „ , и- ro-woiu *ро mu yu ишит u la.uvjo ^ „Litci-ttuu-a Lmk.wa !1 3 K a 4 4 ? w i e d z ą c y o was. Gdzież s ą d n i Tobiasza, pojawiają l 4 i ,.(...) A l b o w i e m p i ę k n o jost t y l k o 1 H Stefan Czarnowski pisał o spocyficznym oswajaniu И d K Pozostaje wiec i m koniec p y t a n i e : czy i v k r ę g u k u l t u r y 1ц dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej ( u d o w ą , p i e r w o t n ą n a i w n ą sztuka I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla nieb n u m i n a i n ą w r a ż l i w i ś e i a j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h s z t u k i wysokiej przez wielkie s' czy ł ą e / y j o | doświadczenie? ' ' skim r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się .io toj r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio a a c l i o w a ó , alo — „gdziekolwiek e ) 0 ., 4 0 E " icAj e _ „ . W f »* '' " »»*'^ *" '^ . XenXon ,md den Quelte.n ncuerzahU una n. y_J 1 0 t ( ,-,., /. . ,.„ t Jiikub a usaM a W J P«- l tochmeih, H e r d e r , !• ^ » Л •' ^ . „ . 187 = Van der Leouw, tenominowjia ' " 5в E . Levinas, Humanism* de I Autre Ытпте, Ł t t r ^ i i Morgana, M o n t p e l l i e r 1972; t e g o ż , То(и(*(е ef łn,/tn-i, м . . M j n y n o m ó w i e n i e filozofii M . Lovmaea i w s p o m n i a i » b , o t La Haye шуь1еп m o t y w u epifanii l u d z k i e j t w a r z y | w : j JJ.. 1 lfaCiinor. 1982, s.s. 1,0—180 według wartości, K r a k ó w 1982, 4» T.S. E l i o t , Z i e m i a V«tott-«, f w : j t e g o ż . Pw^sjti wybrane. c y t w v d s 7 ? Warszawa I960, s. 109 «M. i n Michel de Cocteau, КEtranger ou ' ' * ^ { ™ ° difference, Deselee de Bronwer, 19u<J — t r a g m e u t } ^ • 4[w 1 Znak - K r a k ó w p u b l i k o w a n y b y l w t ł u m p o l p t . , Obc\ 1971 er -37 u d 193 �Reprodukcje p o d i o d z ą z k s i ą ż e k - г - ; Moskw, m o , л J - t e n ż e , TAecphanee d ^ Z u ^ l ^ ^ T l АаШ °*Ч*> Moskwa 1981 i l 1 4 T i i a c o \ \ . CJmjea z kolokej. L . Z i m ę тега, �6 1 Р о г . Т . Z i e l i ń s k i , Hellenizm a Judaizm, Warszawa 1927, oraz X . L e o n — D u f o u r SJ, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1981, s. 267 — „ N a z y w a się t a k ż o ' G a l i l e ą p o g a n ' dla u p a m i ę t ­ nienia n a j a z d ó w asyryjskiego i chaldejskiego, w s k u t e k k t ó r y c h doszło do wielkiego przemieszania l u d n o ś c i i do osiedlania się t a m w rezultacie w i e l u p o g a n " . W g t ł u m a c z e n i a Bibłii Gdańskiej. R y s . w y k o n a n y na jednej kartce, n r w nawiasaoh ozr.aczyloin p o s z c z e g ó l n e jego k w a t e r y , s t a r a j ą c się z a c h o w a ć o r y g i ­ n a l n ą p i s o w n i ę a r t y s t y . R y s . znajduje się w k o l e k c j i L . Z i m m o r e r a w Warszawie, sygn. Chajec n r 57, r y s u n k i osobne 1978. D z i ę ­ k u j ę P a n i K a r i n i e Z i m e r e r za u m o ż l i w i e n i o w y k o n a n i a z d j ę ć r y s u n k u i r z e ź b y W . Chajca. B . Bolz, Niewolnicy w pismach Cycerona, P o z n a ń 1963, P o z n a ń s k i e Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W y d z i a ł Filozofii i F i l o l o g i i . Prace K o m i s j i Filologicznej, t . X X I , z. 4 t a m ż e , s. 66 t a m ż e , s. 16, 67 р о г . T . Z i e l i ń s k i , Religia Rzeczypospolitej rzymskiej, t. I , Warszawa 1933, s. 341 — „ W dzielnicy R z y m u , zwanej Vehib r u m , z n a j d o w a ł o się miejsce, gdzie k a p ł a n i s k ł a d a l i o f i a r y d u ­ szom n i e w o l n i k ó w (dis M a n i b u s s o r v i l i b u s ) " . Por. Hastings, Encyclopaedia of the Bible, Edinbourgh 1908, t . I I I . T . Z i e l i ń s k i stosuje t r a n s l i t o r a c j ę „ n o c h r i " — p o r . t e g o ż , Hellenizm a Judaizm, c y t . w y d . , t . I I , p a r a g r a f 42 Gor i n o c h r i 55—60, obie transliteracje u p r a w n i o n o . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę w t y m miojscu, że B u ł h a k o w s k i Chrystus w „ M i s t r z u i M a ł g o r z a c i e " n a z y w a n y jost w ł a ś n i e „ H a - N o k r i " . Por. T . Z i e l i ń s k i , Religia rzeczypospolitej rzymskiej, cz. I , Warszawa 1933, s. 238—239 i n „ gdzie a u t o r podaje f o r m u ł y e w o k a c j i skierowane do „ b o g ó w n o w o o s i a d ł y c h " . Por. t a k ż e t e g o ż : Rzym i jego religia, [ w : ] Szkice antyczne, K r a k ó w 1971, s. 75 i n . ; t a m ż e o r o l i j a k ą o d e g r a ł a idea „ b ó s t w p r z y b y s z ó w " w hellonizacji i o r i e n t a l i z a c j i r e l i g i i r z y m s k i e j . H o m e r , Odyseja, p r z e k ł a d L . S i e m i e ń s k i , B i b l i o t e k a N a r o ­ dowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k — Ł ó d ź 1981, s. 116, P i e ś ń V I , w . 208—209; w dalszym c i ą g u c y t a t y z Odysei podaję w t y m przekładzie. 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 f > 8 6 9 7 0 7 1 t a m ż o t e n sam werset j a k w y ż e j w p r z e k ł a d z i e f i l o l o ­ g i c z n y m — p o r . o b j a ś n i e n i a : „ w o r y g . 'od Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy obcy (gościo) i ż o b r a c y ' w y g l ą d a na p r z y s ł o w i o w e sfor­ m u ł o w a n i e ś w i ę t e j dla G r e k ó w zasady g o ś c i n n o ś c i " . 7 2 H o m e r , Odyseja, H e r o d o t Dzieje H o m e r , Odyseja, H o m e r , Odyseja, Por. k o m e n t a r z w y d . , s. X X I X H o m e r , Odyseja, 7 3 7 4 7 5 1 6 7 7 c y t . w y d . , I , 26—27 c y t . w y d . I I I , 19—22, s. 211 c y t . w y d . , X I , 14—19 X I , w przekładzie J. Wittlina. do p i e ś n i X I w : H o m e r , Odyseja, cyt. c y t . w y d . , I X , 181—186 7 8 Gr. philo-ksenia: „ m i ł o ś ć tego co o b c e " ; o p o w s z e c h n o ś c i tego p r a w a g o ś c i n n o ś c i w świecie s t a r o ż y t n y m , p r z y j ę c i u go przez S t a r y Testament i r o z w i n i ę c i u w N o w y m p o r . m . i n . : X . L e o n - D u f o u r , Słownik Nowego Testamentu, c y t . w y d . , s. 279; J . Hastings, The Dictionary of the Bible, c y t . w y d . , h a s ł a „ F o reigner", „ G u e s t " ( t . I I ) , „ S t r a n g e r " ( t . I V ) , t a m ż e a u t o r z y h a s e ł z a m i e s z c z a j ą sporo m a t e r i a ł u etnograficznego, X I X -wiecznogo i w s p ó ł c z e s n e g o i m , d o t y c z ą c e g o p r a w a i z w y c z a j ó w g o ś c i n n o ś c i p o ś r ó d k o c z u j ą c y c h p l e m i o n arabskich, m a t e r i a ł u s ł u ż ą c e g o do r e k o n s t r u k c j i z w y c z a j ó w s t a r o ż y t n y c h . G o ś c i n n o ś ć u A r a b ó w jost m i a r ą r e p u t a c j i . „ C z ł o w i e k m n ó s t w a p o p i o ł u " ( „ A m a n o f m u o h ashes") jest p e ł n y m p o d z i w u i z a z d r o ś c i o k r e ś ­ leniem. W i e l k o ś ć s t e r t y p o p i o ł u , z n a j d u j ą c e j się o b o k jego na­ m i o t u , wskazuje n a s t o p i e ń jego g o ś c i n n o ś c i i ilości p r z y g o t o ­ w y w a n y c h p o s i ł k ó w , k t ó r y m i podejmuje gości. Podobnie i „ C z ł o ­ wiek, k t ó r e g o pies szczeka g ł o ś n o " — ze w z g l ę d u na t o , żo w ę ­ d r o w c y m o g ą iść za g ł o s e m tego psa i z n a l e ź ć nocleg, g o ś c i n ę . N a m i o t szejka s t a ł zazwyczaj w obozie w miejscu p o ł o ż o n y m n a j b l i ż e j drogi, b y o f i a r o w a ć j a k o pierwszy g o ś c i n ę i j a k o p i e r w ­ szy p o d e j m o w a ć p r z e c h o d z ą c y c h t r a k t o m p o d r ó ż n y c h i w ę ­ drowców. 79 O prawie g o ś c i n n o ś c i , r y t u a l e i zwyczajach recepcyjnych p o r . H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , I , 115—160; I I I , 30—75, 415 i п . ; I V , 45 i п . , 560—565; V , 75—89; V I , 190 i п . ; V I I , 180 i п . ; V I I I , 10—25, 366—405, 518—630; I X , 95—96, 277 i п . ; 500— 503; X , 110—115, 460 i п . ; X I , 189—190, 317—350; X I I , 16 i п . ; X I I I , 205 i п . ; X I V , 36—57, 76, 265—290, 410—420, 470 i п . ; X V , 65 i п . , 106 i п . , 230—250, 619—620; X V I , 46, 83—86, 400—407; X V I I , 338 i п . , 393 i п . ; X V I I I , 210 i п . , 397—398; X I X , 40 i п . , 251 i п . ; X X , 175 i п . ; X X I , 341 i n . H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I I , 390 tamże H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , I V , 27—28; V I , 149 i п . , 280 H o m o r , Odyseja, c y t . W y d . , V I I , 151—152 t a m ż o , 160—161 t a m ż e , I V , 60 t a m ż e , I V , 560—566; X V , 106 i п . ; X V I , 83 i n . 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 H o m e r , Illiada, V I , 119 (w t ł u m a c z e n i u K . J e ż e w s k i e j , Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , s. 131). H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , X V I I , 330 t a m ż e , I X , 238—240 J . P a r a n d o w s k i , Homer, [ w ] H o m e r , Odyseja, W a r s z a w a 1965, s. 23 H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I , 186 i u . t a m ż e , V I I , 309—313 tamżo, I V O s z c z e g ó l n y m znaczeniu pojawienia się obcego, p r z y ­ b y w a j ą c e g o z daleka podczas u r o c z y s t o ś c i p o r . zdarzenie opisane przez J.S. Wasilowskiego podczas jego b a d a ń p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M o n g o l i i (J.S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować, „ T e k s t y " 1979, n r 3, s. 113). H o m o r , Odyseja, V I I , 200—205 Owidiusz, Przemiany, w . 670—724. Sporo u w a g i m o t y w o w i „boga-gościa" w średniowiecznych tradycjach dynastycznych i w p o d a n i u o P i a ś c i e poświęcił ostatnio J . Banaszkiewicz, p r z y ­ w o ł u j ą c wzorco b i b l i j n e , t a k i o j a k n p . g o ś c i n n e p o d j ę c i e w So­ domie w y s ł a n n i k ó w B o g a — a n i o ł ó w przez L o t a , p o m i j a j e d n a k autor c e n t r a l n y wzorzec b o g a - g o ś c i a , o b j a w i a j ą c o g o s:ę p o d po­ stacią p r z y b y s z ó w , j a k i znajdujemy w opowieści o Abrahamio i B o g u w gościnie u A b r a h a m a — p o r . J . Banaszkiowicz, Podanie o Piaście i Popielu, studium porównawcze nad wczesnośrednio­ wiecznymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa 1986 H o m o r , Odyseja, I , 115 t a m ż e , V I , 22 T . M a n n , Józef i jego bracia, Warszawa 1967, t . 2, s. 207 8 8 8 9 0 0 9 1 9 2 4 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu polskiego, [ w : ] Dzieła, Warszawa 1966, t . I , s. 88—107. W t e j swojskiej i oswo­ jonej w i z j i sacrum, o k t ó r e j pisze Czarnowski — ( M a t k a B o s k a , j a k p a n i e n k a ze d w o r u w s t a w i a j ą c a się za s w y m i p o d d a n y m i , P i ł a t u b r a n y w p o l s k i s t r ó j , w delii i w f u t r z a n y m k o ł p a k u , P a n Jezus c h o d z ą c y z P i e t r o p a w l o m po wioskach b y d o r a ź n i e prosto­ w a ć k r z y w d y ) — nie b r a k i n a poziomie i n t e r p r e t a c j i „ e g z o t y c z nogo skojarzonia", g d y uczony dla o p o w i e ś c i o w ę d r ó w k a c h Pana Jezusa z P i e t r e m p a w l e m odnajduje a n a l o g i ę w o p o w i e ś c i a c h 0 kalifie H a r u n i e a l Raszydzie, k t ó r y w t o w a r z y s t w i e swogo jednego, jodynego w e z y r a d o g l ą d a czy n a m i e s t n i c y i w y k o n a w c y w o l i k a l i f a nie n a d u ż y w a j ą swej w ł a d z y — t a m ż e , s. 94 1 0 1 p o r . J . Czajkowski, Jedlińskie kusaki, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1963, n r 3, s. 132—140; t a m ż e : s. 133 — „ D i a b ł o m nie w o l n o r o z m a w i a ć a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o mruczeniem l u b na m i g i . " ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Obrzędy ludowe w konkur­ sowych pokazach i w terenie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1969, n r 2, s. 125—129. A u t o r k a w s p o m i n a m . i n . o w p r o w a d z a n i u n o w y c h postaci egzotycznych, n p . i n d i a n i n a w p i ó r o p u s z u do o b c h o d ó w k o l ę d n i c z y c h ; s z c z e g ó l n ą u w a g ę e l e m e n t o m grozy, h a ł a s u , d z i ­ k o ś c i p o ś w i ę c i ł w s w y c h pracach o obchodach Mikołajów J. K u r e k . Por. m . i n . t e g o ż : Próby ustalenia genezy obrzędów dorocz­ nych Mikolai, Szlachciców, Dziadów występujących współcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 3, s. 149—158; t e g o ż , Mikołaje — obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 4, s. 199—207; p o r . t a m ż e J . Spyra, Mikołaje z Ł ą k i , s. 2 0 7 — 2 1 1 ; p o r . B . B a z i e l i c h , S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady widowiska ludowe, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X I I I , 1959 n r 1/2, s. 20—40; O płodnościowo-wegetacyjnej symbolice postaci z obchodów kolędniczych por. J . Domanska- K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „ P o ł s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 R . Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 66 1 0 2 1 0 3 W e d ł u g tego samogo zapisu j a k i z n a j d u j e m y u M o s z y ń ­ skiego, por. p r z y p i s 6. F r a g m e n t o d d a j ą c y najlepiej pomioszanie grozy i fascynacji b r z m i : „ . . . m a j ą to z a ś b y ć d e m o n y 'cudnie p i ę k n e ' , ale pozbawiono z u p e ł n i e p l e c ó w . W z i ą w s z y się za r ę c e t a ń c z ą one k o ł e m p o d granie p i s z c z a ł k i t a k szybko, żo samych ich nie w i d a ć wcale, t y l k o przed o c z y m a p a t r z ą c e g o czerwieni się ( t z n . k r w a w i ) ooś na o w y m miejscu, g d y ż o d s t r o n y p l e c ó w m a j ą wszystko o t w a r t e " . N a g ł ę b o k i z w i ą z e k p o m i ę d z y t y m co obce, dziwne, cudowne w s k a z u j ą a n a l i z y etymologiczne. Obcy w przekazach l u d o w y c h częściej w y r a ż a n y jest za p o m o c ą s ł o w a „ c u d z y " (cudak, c u d a c k i , i t p . ) : „ c u d , dawniej cudo o d c z u ć , c u d n y , cudak, c u d a c k i : ' t o co w p a d a w czucie ( s ł u c h ' , j a k dziw ' t o co w p a d a w o k o ' pierwiastek s k j u (p. c z u ć " ; „ c u d z y , w z ł o ­ ż e n i a c h cudzoziemiec, (...) c u d z y s ł ó w , czes. c i z i , rus. c z u ż o j , cerk. c z u ż d ' , t u ż d ' , s z t u ż d T a o d m i e n n o ś ć n a g ł o s o w a d o w o d z i , że n a g ł o s b r z m i a ł p i o r w o t n i e s k j u d : s t ą d te r ó ż n i c e ; i t o m o ż n a b y w i ę c o d p n i a S k j u (p. c z u ć ) w y w o d z i ć : „ o b c e " i „ c u d e m " b y w a . " ( p o d k r . Z B ) —• A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, c y t . w y d . , s. 67. P o r . t a k ż e p r z e g l ą d r ó ż n y c h stanowisk w : E . Decaux, De la parentć etymologique de mots „CUD" et „CUDNY", Prace Filologiczne, t . X V I I I , cz. 4, Warszawa 1905. 1 0 4 R . M . R i l k e , Poezje, p r z e k ł a d M . J a s t r u n , K r a k ó w 1 i I I , elegia, s. 2 0 1 , 207 1974, 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31baf85a2e1d8d9223d4c19aa77461d5.pdf a18658d9d0b29a6ad720ada7e8edfd38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3022 Title A name given to the resource Maria Madej. Sylwetka rzeźbiarki i poetki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.197-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Dyrektor Bartosz telefonuje; i l . 2. Królowa i król; i l . 3. Wysoka kobieto Roman Reinfuss MARIA MADEJ. SYLWETKA RZEŻBIARKI I POETKI M a n a M a d e j , z d o m u W o j t o w i c z ( i l . 1) u r o d z i ł a się 21 stycznia 1948 r o k u w Bistuszowoj, wsi odlegloj o p ó l k i l o m e t r a od T u c h o ­ Ludowej zasięgnąć opinii na tomat artystycznych wartość swych prac. J ó z o f p r z y w i ó z ł ze s o b ą k i l k a r z e ź b , z k t ó r y c h by wa, gdzie p ó ź n i e j c h o d z i ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a , j a k sama m ó w i , osobiście bardzo d u m n y , M a r i a z a ś me p r z y w i o z ł a nic. Dopiero „ j e d y n i e b i e d n ą p o d s t a w ó w k ę " , ale że jest o s o b ą po p o w n y m czasie p r z y j e c h a ł a z n i m i do K r a k o w a ale j u ż boz inteligentną i ma c h ł o n n y u m y s ł , wiele n a u c z y ł a się przez czytanie k s i ą ż e k , o g l ą d a n i o tolowizji i chodzenie do k i n a . Szczególnio l u b i f i l m y przyrodnicze i fantastyczno. Chętnie czyta p o w i e ś c i Verne'a ale l u b i r ó w n i o ż poozje •—• Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Broniewskiego. brata. „ C z e m u p a n i swych r z e ź b nie p r z y w i o z ł a za pierwszym ra­ zem ? — B o się w s t y d z i ł a m . — Czego ? B o m n i e się te r z e ź b y nie p o d o b a j ą , wszyscy się z n i c h śmieją". B y ł y t o cięto z p n i a k l o c k i o k o l i s t y m l u b o w a l n y m p r z o k r o j u Jej r z e ź b i e n i e jost właśoiwio dalsz^Tn c i ą g i e m zabaw dziecię­ p r z e d s t a w i a j ą c e samych k r ó l ó w l u b ś w i ę t y c h , odzianych w dłu­ cych, k i o d y t o na w s i w r a z z b r a ć m i E d w a r d e m (ur. 1932) i J ó z e ­ gie, l u ź n o szaty, z a k r y w a j ą c e stopy. Twarze nieproporcjonalnie fom w y c i n a ł a z leszczynowych g a ł ę z i „ l a l k i z n o g a m i ale bez r ą k " , dużo k t ó r y m n a s t ę p n i e przyczepiali f r y z u r y bądź płasko z k o ż u c h a i u b i e r a l i jo w stosunku nosa i ust w szmatki. E d w a r d mieszka obecnio w O ś w i ę c i m i u i r z e ź b i w k a m i o n i u do „wzrostu" z zaznaczonym ( i l . 2), b ą d ź postaci, potraktowane jedynio p ł y t k i m traktowano bardziej rytem były zarysem światlocioniowo, z w y r a ź n ą dbałością, o w y d o b y c i e a n a t o m i i ( i l . 3). W j e d n y c h za­ i d r u g i c h z w r a c a ł y u w a g ę d u ż e , bardzo wyraziste oczy, k t ó r y c h puszcza b e j c ą na b r ą z o w o . M a r i i nie p o d o b a j ą się one „ b o s ą o k s p r e s j ę p o d k r e ś l a ł o jeszcze odpowiodnio podmalowanie. R ę c e ponuro n a t o m i a s t , podobnio j a k z n a j d u j ą c e się w n i c h p r z e d m i o t y (np i drewnie realistyczne r z o ź b y o t e m a t y c e i smutne". Pod wpływom świeckiej, k t ó r e Edwarda zaczęła rzeźbić i M a r i a . J a k o pierwszy „ w y s z o d l z t y c h p r ó b t a k i p o t w o r e k , borlo, b u k i o t i t p . ) b y ł y lodwo zaznaczone r y t y m i na k l o c k u k o n ­ p o m a l o w a ł a m go na czerwono i zielono ż o b y b y l ł a d n i e j s z y " . t u r a m i ( i l . 2). Pozbawiono naturalnoj p l a s t y k i r o b i ł y K i e d y indziej z rozszczepionego drowna w y r z e ź b i ł a „ o j c a i s y n a " . p r z y l e p i o n y c h do k o r p u s u . I s t o t n y m elementem t y c h r z e ź b b y ł a Matka, która ż y w a , m o ż n a rzec nawet agresywna, p o l i c h r o m i a , k t ó r a przede tych artystycznych wyczynów nie pochwalała, s p a l i ł a t ę r z e ź b ę podobnie j a k i k i l k a n a s t ę p n y c h „ ż e b y dziew­ wszystkim skupiała czyna nie t r a c i ł a czasu na g ł u p s t w a " . W k o ń c u m u s i a ł a j e d n a k f r y z u r a ) , j e d y n i e k a r n a c j a t w a r z y pozostawiana b y ł a w n a t u r a l ­ u s t ą p i ć , „ o s t a t e c z n i e n i e e h ż o t a w a r i a t k a r o b i co chce". W k r ó t c e n y m kolorze d r o w n a . Szaty malowano b y ł y g ł a d k o , n a j c z ę ś c i e j za w z o r e m brata i siostry z a b r a ł się do r z e ź b i e n i a d r u g i na k o l o r czerwony, niebieski l u b zielony. Józef, k t ó r y poszedł d r o g ą Edwarda i równioż robił brat „smutno się na szczegółach wrażome t w a r z y (oczy, zarost, N a piorwszy r z u t oka m o g ł o b y się w y d a w a ć , że m a m y t u do r z o ź b y zapuszczane na c i e m n o " a do „ l a l e k " siostry o d n o s i ł się czynienia z p r ó b ą n a ś l a d o w a n i a H o r ó d k a z O r a w y , b y ł o b y z p e ł n y m wyższości lekceważeniom. jednak Powiiego r a z u za r a d ą E d w a r d a u d a ł o się m ł o d s z e r o d z e ń s t w o do K r a k o w a a b y w Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki podojrzonie najzupełniej błędne. Rzeźbiarka w to ogóle o H e r ó d k u nie s ł y s z a ł a i nio w i d z i a ł a jego r z e ź b , me m a t u r ó w n i e ż j a k i e g o ś zamierzonego p o s z u k i w a n i a w ł a s n e g o s t y l u ozy w y d e - 197 �I I . 4. Król; i l . 5. Twarz; il. 6 Rodzina dukowanego sztucznie p s e u d o - p r y m i t y w u . Jest t o szczera i n i ­ b r a m i . Gotowe, a u t o r k a naciera b i a ł ą p a s t ą do p o d ł o g i i starannie czym szlifuje nie zafałszowana wypowiedź plastyczna osoby, która „ r z e ź b i j a k u m i e " i t o dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i , p o n i o w a ż a n i nie znajduje uznania w s w o i m ś r o d o w i s k u , a n i nio czerpie ze s w y c h prac m a t e r i a l n y c h k o r z y ś c i . do p o ł y s k u . Pewnego razu Madejowa p r z y w i o z ł a do K r a k o w a p a r ę r z e ź b , których d ł u g i e , sięgające s t ó p szaty p o k r y t e b y ł y g ę s t o dość d u ż y m i k r o p k a m i w p a r u kolorach k a ż d a ( i l . 2, 4). „ C z y j a m o g ę „ C z y p a n i n i g d y nie r z e ź b i postaci w s p ó ł c z e s n y c h 'i — K i e , swoje r z e ź b y m a l o w a ć w takie c i a p k i ? — J e ż e l i się to p a n i podoba bo nie p o t r a f i ę p o r a d z i ć sobie z n o g a m i u b r a n y m i w s p o d n i o ! " . t o o c z y w i ś c i e . N a j w a ż n i e j s z e jest ż e b y a r t y s t a b y l zo swej p r a c y W dalszoj rozmowie zwiorza się a u t o r k a , ż e r z o ź b y , k t ó r e r o b i zadowolony". nie p o d o b a j ą się jej „ b o nio s ą podobne do n o r m a l n y c h l u d z i " . Od togo czasu k r ó l o w i o i święci odziani s ą w kwieciste k i m o n a , W y p o w i e d ź t a nie jest j e d n a k c a ł k o w i c i e szozera; r z e ź b i a r k a n a k t ó r y o h ledwo widoczno s ą anemiczne zarysy r ą k . R z e ź b y asekuruje się w ton s p o s ó b na w y p a d o k g d y b y k t o ś j e j r z e ź b y Madejowej, w zajadzie w y b i t n i o arealistyczne, w r z o c z y w i s t o ś c i skrytykował nie s ą oderwane od obserwowanej przoz n i ą r z o c z y w i s t o ś c i . „ K a ż ­ lub wyśmiał. W rzeczywistości jest do swoich „ l a l e k " bardzo p r z y w i ą z a n a a r z e ź b i e n i e sprawia jej d u ż o ra­ da m o j a r z e ź b a , j a k idzie o t w a r z , jest podobna d o ś c i . „ C i e s z ę s i ę , żo jest ich t a k d u ż o . K a ż d a z n i c h k o l o r e m c z ł o w i e k a . W Tuchowie m o j e r z e ź b y m o ż n a z o b a c z y ć n a u l i c y . c z ł o w i o k a po p r o s t u p r z y c i ą g a . N i o m o g ę o d e j ś ć d o p ó k i nie s k o ń ­ M o j a m a t k a t y c h l u d z i t e ż w r z e ź b i e poznaje. N a r z e ź b i o czę". ( i l . G) m a t k a m a t w a r z k o b i e t y , k t ó r ą z n a ł a m ze szpitala". 0 swej rzeźbiarskiej pracy opowiada prosto i całkiom n a t u r a l n i e : „ w e z m ę klocek, nio w i e m co z niogo b ę d z i o . P o m y ś l ę , narysuję i dopiero w y c i n a m " . W y c i n a n i o zawsze zaczyna od do żywego Rodziny T a k ą d r o g ą doszła r z o ź b i a r k a do p o r t r e t o w a n i a . P r z y k ł a d e m jest r z e ź b a , k t ó r a w e d ł u g i n f o r m a c j i a u t o r k i przedstawia d y r e k ­ g ł o w y a ściślej od t w a r z y p o n i e w a ż g ł o w a p r z e w a ż n i e n i c z y m nie t o r a M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r n o w i o A d a m a Bartosza ( i l . 1). jest o d k o r p u s u odgraniczona. „ N a j b a r d z i e j l u b i ę w y c i n a ć oczy', Jest t o r ó w n i e ż klocek, j a k wszystkie poprzednie, o w a l n y w prze­ bo m i się w y d a j e , ż e na, m n i e p a t r z ą " . C h o c i a ż nie uznajo surowogo k r o j u , u g ó r y s p ł a s z c z o n y , na k t ó r y m w y c i ę t a jest r y t e m t w a r z drewna, twarze, j a k w i e m y , zawsze zostawia „ c z y s t o " , okolona maluje t y l k o b i a ł k a i t ę c z ó w k i oczu, b r w i , usta i zarost. Szczególnie w y d a t n y m , czarnym zarostom. Postać odziana jest w l u ź n ą s z a t ę k o l o r u c z e r w o n o - b r ą z o w e g o u s i a n ą g ę s t o niere­ silnie akcentuje w ą s y , k t ó r e w j e j w y k o n a n i u p r z y b i e r a j ą f o r m ę gularnymi biało-zielonymi k s i ę ż y c a n a n o w i u z k o ń c a m i ostro z a d a r t y m i o d g ó r y ( i l . 4). p ł y t k i m r y t o m d z i e r ż ą d y r e k t o r s k i e insygnia. P r a w a opuszczona Czasem zdarza się, żo t w a r z jest w y m o d e l o w a n a plastycznie „ c i a p k a m i " . Małe rączki wydobyto w d ó l t r z y m a zielony d ł u g o p i s , lewa przyciska do ucha s ł u c h a w k ę p r z y p o m o c y n i e c k o w a t y c h w g ł ę b i e ń i ostro c i ę t y c h zmarszczek t e l o f o n i c z n ą . Z ust zwisa m a ł a , z a k r z y w i o n a fajeczka, s t a n o w i ą c a ( i l . 5). indywidualny atrybut N a j c z ę ś c i e j p o s z c z e g ó l n y k ł o c e k przedstawia t y l k o j e d n ą pos­ t a ć . G d y rzoźbila Ś w . R o d z i n ę ( i l . 9) p o s t a ć m a ł e g o Jozusa b y ł a M a r i i Madejowej kilkakrotnie płaskorzeźby. w y m i e n i a n a , g d y ż nie o d p o w i a d a ł a wyobrażeniom a u t o r k i . K o m p o z y c j o s k l a d a j ą c o się z dwojga l u b w i ę k s z e j ilości portretowanego. P r ó c z „ l a l e k " mniejszych i w i ę k s z y c h , k t ó r e w reprezentują Przykładem twórczości r z e ź b ę p e ł n ą , t w o r z y ona czasem jest n i e w i e l k i , p r a w i e kwadratowy klocek, na k t ó r y m w y k o n a n y jest r y t e m zarys M a t k i Boskiej o s ó b r o z w i ą z a n e b y w a j ą t e ż w ton s p o s ó b , że w j e d n y m k l o c k u w p ó l p o s t a c i z D z i o c i ą t k i o m n a r ę k u ( i l . 7). Podobnie j a k r z e ź b y r z e ź b i się n p . t r z y twarze jedna n a d d r u g ą , j a k t o m a połne, płaskorzeźba w r z e ź b i o z a t y t u l o w a n o j Rodzina miejsce ( i l . 6), lub toż mniejsza p o s t a ć w k o m p o n o w a n a b y w a w m a s y w w i ę k s z o j postaci m i e s z c z ą c się na n i m c a ł y m s w o i m k o n t u r e m ( i l . 2). R z e ź b y j a k w i o m y s ą z n a t u r y polichromowano. P o c z ą t k o w o malowano b y ł y s z k o l n y m i a k w a r e l a m i , obecnie k o l o r o w y m i w i l - 198 jest również polichromowana, kolory są j o d n a k bardzo spokojne, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i . R z e ź b y Madejowej s ą dotychczas bardzo m a ł o znane. W r . 1977 cztery z n i c h z a k u p i ł o M u z e u m E t n o g r a f i c z n o w K r a k o w i e ( t r z y dalsze p o z o s t a w i ł a w darze, ż e b y z n i m i nio w r a c a ć do d o m u ) . W i ę c e j jest ich w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r - �I w a ł a swoje m y ś l i w chwilach dobrego l u b złego n a s t r o j u , zwie­ rzenia, a czasem po p r o s t u drobno u t w o r y w postaci bajek o zwie­ r z ę t a c h czy ludziach. U t w o r y te nie o d z n a c z a j ą się w p r a w d z i e n a d m i e r n ą p o p r a w n o ś c i ą f o r m y , ale w s k a z u j ą na d u ż ą w r a ż l i w o ś ć a u t o r k i , k t ó r a n i e z w y k ł o ż y w o reaguje na wszystko co j ą otacza i co o d b i o r ą w k o n t a k c i e z otoczeniom. U w i e l b i a p r z y r o d ę we wszelkich j o j przejawach, jost ona dla niej ź r ó d ł o m radości i optymizmu: G d y co d z i e ń rano Okno o t w i e r a m , S ł y s z ę srobrny glos skowronka I złoty troi słowika I innych p t a s z ą t istną wrzawę. Zaczynam w i e r z y ć w ż y c i e , Ze p i ę k n e i ciekawe, Piękno od kolorów, P a c h n ą c e miłością I szumom ciemnych b o r ó w . Wiosnę widzi autorka jako królownę, k t ó r a „ w s z y s t k o maluje, cieszy i b o g a c i " . A j o s i e ń : Idzio złocista josień, T a k a ż w a w a staruszka, S t r ą c a oddechom jabłka, Przobioga dreszczem po I I . 7. Matka Boska z Dzieciątku gruszkach. I d z i o skulona, z z i ę b n i ę t a , W s z y s t k o spycha z p o ł a , Twarda, nieugięta ż e g n a j jesieni z ł o t a . Wiolo u w a g i p o ś w i ę c a a u t o r k a k w i t n ą c y m drzewom, zwie­ r z ę t o m , zjawiskom atmosferycznym (wichura, deszcze, b u r z a ) , zachwycają j ą chmury, w których widzi m n ó s t w o interesujących postaci: nowio, k t ó r e się w p o w a y m sensie Maria. M a d e j o w ą zaprasza do u d z i a ł u w konkursach opiekuje, i prozontujo jej r z o ź b y W y s t a r c z y g ł o w ę p o d n i o ś ć do g ó r y na B y widzieć w górze chmur całe fury w y s t a w a c h . K o n t a k t z muzeum w Tarnowie t r w a j u ż sporo l a t . „ D y r e k t o r a Bartosza p r z y s ł a ł do m n i o m ó j b r a t Józof, Pięknych, żeby Bartosz w y ś m i a ł się z m o i c l i r z e ź b , a on tymczasem wzi<jł ode m n i o 7 r z e ź b na k o n k u r s i puszystych, Srebrzysto-bialych, (a w n i c h : ) dostałam I I nagrodę. Później kupili Olbrzymie zamki, r z o ź b y do M u z e u m " . Piękne królowny, M i a ł a t e ż Madejowa przez k r ó t k i czas k o n t a k t z „ M i l l e n i u m " I królowiczo i czarownicy w K r a k o w i e , k t ó r o wzięło od niej p a r ę prac do s p r z e d a ż y a t a k ż e I złe czarownice, z k r a m a m i w Sukiennicach, a ł e to się bardzo szybko u r w a ł o , g d y ż Konie i słonie, Madejowa w zasadzie nio jest nastawiona na pozbywanie się swych prac w obce r ę c o . W r. 1979 na podstawie W i l k i i niedźwiedzie, ogłoszenia Nawet imć Twardowski, k t ó r y w prasie p r z e s ł a ł a „ n a j a k i ś k o n k u r s " t r z y swojo r z e ź b y , a m i a ­ Czeka a ż z a s n ą nowicie: chłopa z kosą, chłopa z siekiorą i kobietę z grabiami. Zoby l u d z i o m Nio p a m i ę t a j u ż j a k i t o b y l k o n k u r s i j a k i b y ł jego r e z u l t a t , w a ż n o natomiast b y ł o t o , żo r z o ź b y nie p r z e d s t a w i a ł y a n i o s ó b k o r o n o w a n y c h ani ś w i ę t y c h , t y l k o zwyczajnych ś m i e r t o l n i k ó w . W rozmowach z M a d e j o w ą na t e m a t w s i , gdzio się u r o d z i ł a , czy odlogłcgo p r z o d m i o ś c i a w Tuchowie, gdzio p ó ź n i e j z a m i e s z k a ł a , P i ę k n o sny z g ó r y . Uwagę wsi (Lato Kosiarz, B y b a b u n i a sto l a t jeszcze ż y ł a , Pownego r a z u p r z y w i o z ł a do K r a k o w a swojo wiersze, „ k t ó r y c h Spokój i błogość s w ą obocnością dotychczas n i k t nio c z y t a ł , t y l k o jodon k s i ą d z w T u c h o w i o " . W domu czyniła. Pisane s ą w zeszycie s z k o l n y m o p r a w i o n y m w zielony ozdobny znajduje się napis: Chatka, B y k i o d y ś w p r z y s z ł o ś c i inaczej nie b y ł o , nie p i s z ę " . flamastrem, Żniwa, Bardzo się b o j ę , b y się nie z m i e n i ł o p i s a ł a m — t o b y ł o nawet w c z e ś n i e j od tego r z o ź b i e n i a , ale teraz zielonym ranek, żolazną ręką trzyma p y t a n i e : „ C z y p a n i p r z y p a d k i e m nie pisze wiorszy? — D a w n i e j i Niedzielny W swym domu rygor szał. S p o s ó b w j a k i to m ó w i ł a s p o w o d o w a ł , że w rozmowio p a d ł o czerwonym wieś, B a b u n i a wiojska kobiecina, o ptakaeli i innych zwierzętach i to był joj świat, k t ó r y j ą wzru­ narysowanych na wsi, Moja n a s t r ó j wiejskiej niodzioli, gdzio r o d y . C h ę t n i o o p o w i a d a ł a o s ł o ń c u , k w i t n ą c y c h sadach i lokach, kwiatów p o e t k i w d u ż e j miorzo skupia w i e ś i praca l u d z i na Domek i i n . ) . Ze s z c z e g ó l n y m uczuciem opisuje r o d z i n n y z w r a c a ł o u w a g ę j o j ż y w o i bardzo b o z p o ś r o d u i o odczuwanie p r z y ­ papier. N a pierwszej k a r t c e kratkowanego zeszytu, n a d w i ą z a n k ą kury, przynieść W i d a ć j e d n a k , żo coś z m i e n i ł o się w ż y c i u poetki, gdyż u t w o r ó w przepojonych s p o n t a n i c z n ą r a d o ś c i ą j o s t ooraz mniej, p o j a w i a j ą się n a t o m i a s t u t w o r y ś w i a d c z ą c e o m n i e j o p t y m i s t y c z ­ „ T o nie s ą moje wiersze, n y c h nastrojach T o t y l k o moje ziolone m y ś l i " a u t o r k a z t a k ą t r o s k ą p i s a ł a z n i k n ą ł . P o j a w i ł y się inne e l e m e n t y : Jost t o zbiorek, na k t ó r y s k ł a d a się 41 wiorszy pisanych n a j w i ­ Burza w (Smutek, Samotność i in.). Spokój, o k t ó r y m domu doczniej w r ó ż n y c h czasach i w r ó ż n y c h nastrojach. Coś w rodzaju M ó j p i ę k n y , s ł o n e c z n y , c i c h y ranek poetyckiego n o t a t n i k a czy p a m i ę t n i k a , w k t ó r y m a u t o r k a n o t o ­ R o z l e c i a ł się j a k b a ń k a mydlana, 299 �B u r z a gradowa z a w i s ł a w p o w i e t r z u . Wystarczy r u s z y ó d r z w i a m i B y powiat s z a l e ń c z y p r z e c i ą g , B y z a c z ą ł p r z e w r a c a ć s p r z ę t y i naczynia, B y e k s p l o d o w a ł a burza. J a k zegarowa z a r d z e w i a ł a m i n a . P r z e ż y c i a m u s i a ł ) - b y ć istotnie silne i nio wesoło, skoro a u t o r k ę naw e d z a j ą m y ś l i dalckio od dawnoj ż y w i o ł o w e j r a d o ś c i ż y c i a : Odchodzić gdzioś? To c ó ż . że p i ę k n a t r u m n a I dużo pięknych kwiatów, N i c po m n i o nio zostanie, A n i oddech, ani miłość. A n i to pisanie. Zginie gdzieś w c i e m n o ś c i s m u t n o j , Zadumane j . Tylko trawa urośnie i położą kamień, A m o ż o d z i a t k i z a ś w i e c ą świoeę I położą k w i a t k i . Ż e b y nie p o z o s t a w i a ć C z y t e l n i k a z p o n u r y m i m y ś l a m i o ś m i e r ­ ci, zacytujemy jeszczo jeden wiersz ze starszego r e p e r t u a r u : Słomiany chochoł P r z y k r y j s ł o m i a n y chochole Moje róże i giadiole I I . 8. Maria I piwonie p r z y k r y j toż Madej, 1979 r . Rozłóż swoją suknię W z d ł u ż i wszerz. Zechciej t e ż p o p r o s i ć się, że j u ż wszystko n a p i s a ł a m , co m i a ł a m do napisania. M o ż e P i ę k n i e brata swego jeszcze do tego w r ó c ę , j a k s i ę c o ś stanie, c o ś m n ą w s t r z ą ś n i e " . T a k a jost w p r z y b l i ż e n i u s y l w e t k a M a r i i M a d o j , Żeby m i pożyczył B y m ja mogła otulić jej d z i a ł a l n o ś ć r z e ź b i a r s k ą t r u d n o b y ł o b y u w a ż a ć j ą za a r t y s t k ę Winogron koronę. l u d o w ą skoro ani nie n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j , D a m ci za to w zamian a n i j e j praco nie z o s t a ł y zaakceptowane i p r z y j ę t e w j o j w ł a s n y m N a płaszcz n o w ą slomę- wiejskim W e ź t e ż pod s w ą s u k n i ę i malowanie „ l a l e k " stanowi j e j o s o b i s t ą p o t r z e b ę . Daje Zwierzątka malutkie m o ż n o ś ć oderwania się o d r z e c z y w i s t o ś c i i zapomnienia o codzien­ One ci na w i o s n ę nych P o d z i ę k u j ą cudnio t w ó r c z o ś e i amatorskiej podobnej do t e j , j a k ą u p r a w i a ł n i e ż y j ą c y Śpij j u ż m ó j k o c h a n y już Horódek z Orawy. ś r o d o w i s k u . Madejowa r z e ź b i dla siebie. W y c i n a n i e kłopotach. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d Inaczej przodstawia się sprawa z jej t w ó r c z o ś c i ą Chochole s ł o m i a n y . ,,Co p a n i ą skłoniło do pisania w i e r s z y ! — P i s a ł a m j a k b y ł o jej wiejskiej poetycką. T u r ó w n i e ż nie w i d a ć b e z p o ś r e d n i o g o z w i ą z k u , czy w p ł y w u t r a ­ jasno, zielono, j a k p a c h n i a ł y k w i t n ą c e drzewa. P i s a ł a m bo b y ł o d y c y j n e j poezji l u d o w e j , widoczne s ą j o d n a k w y r a ź n o p o k r e w i e ń ­ cudnie. — A czomu p a n i teraz nie pisze ? — „ B o mojo wierszo s ą stwa z współczosną poozją chłopską, k t ó r a w środowisku wiejskim jeszcze gorszo n i ż r z o ź b y . A poza t y m , w d o m u nio m o g ł a m i nie t y l k o w i e j s k i m o t y m m ó w i ć . P i s a ł a m w nocy j a k nikogo nie b y ł o , z r o s z t ą wydajo w i ę k s z y m uznaniem- I I . 9. Sw. Bodzina P o t . : K . Reinfuss, i l . i , 6, 8, 9 1 rzeźbiarki i p o e t k i wiojskioj. A l e czy l u d o w e j ? J e ś l i w e ź m i e m y p o d u w a g ę P ł a s z c z y k a swojego oioszy się ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m i coraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3f25a3e93a7da3e6b9f799d37c4707d.pdf 50533b76e606effd1b287e9370fdf495 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3023 Title A name given to the resource Dywany pani Tchórzewskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.201-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ^ rajuHuTinsi/a /ł\tovt^str\ 2 2 11. 1. M o t y w y dekoracyjne d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h W i k t o r i i T c h o r z e w s k i e j : 1—11 w y s t ę p u j ą c e na polach ś r o d k o w y c h , 12—25 występujące w bordiurach Ewa Fryś-Pietraszkowa DYWANY PANI TCHORZEWSKIEJ napotykano P o c h o d z i ł a z r o d z i n y szlacheckiej, k t ó r a o k o ł o r . 1880, g d y d y w a n y dwuosnowowe z d ł u g i m i napisami w p l e c i o n y m i w bor- W i k t o r i a b y ł a joszczo dziockiom, p r z o n i o s ł a się na nowo zakupione diury. gospodarstwo do Ł u z c k p o d Ł o s i c a m i , gdzio w t y m czasio parce­ W czasie b a d a ń terenowych w okolicach Siedlec Napisy to i n f o r m o w a ł y 1 o wykonawczyni — Wiktorii Tchorzewskiej, zawioraly t o ż imię i nazwisko oraz miejsce za­ lowano f o l w a r k . N a przolomio X I X / X X w . k i l k a tkaczek w Ł u z ­ mieszkania w ł a ś c i c i e l k i , czasem p o j a w i a ł o się w n i c h t a k ż e miejsce kach w y k o n a n i a i d a t a . D a w n i t w ó r c y l u d o w i rzadko p o d p i s y w a l i swo Według wspomnień mieszkańców zajmowało się wyrobem dywanów dwuosnowowych. tej w s i n a j w c z e ś n i e j zaczęły dziola, a na t k a n i n a c h raczej się to nio z d a r z a ł o . W a u t o r y z o w a ­ t k a ć dwie dziewczyny, W i k t o r i a K r y ń s k a i j e j r ó w i o ś n i c a W i k ­ nych t o r i a G ł u c h o w s k a , k t ó r o n a u c z y ł y się t e c h n i k i dwuosnowowej 2 dywanach zaobserwowano szorog i n d y w i d u a l n y c h coch w zasobio m o t y w ó w , a z w ł a s z c z a w k o m p o z y c j i . Te dwa aspekty „ g d z i e ś u j a k i o j ś k o b i e t y nazwiskiem D i a k ó w n a " . s t a ł y się b o d ź c e m do bliższogo zainteresowania tercjarek ze Zbuczyna, k t ó r a z n a ł a T c h ó r z o w s k ą t k a c z k ą i jej Przolożona wspominała, ż e t a n a u c z y ł a się zawodu u siostry popa, R o s j a n k i „ t a m gdzio spuścizną. Z fragmentarycznych w i a d o m o ś c i (uzyskanych u p a m i ę t a j ą ­ się u r o d z i ł a " . W p r a w d z i e obio informacjo n i o s ą jasne, alo wskazu­ c y c h jeszczo T c h ó r z o w s k ą o s ó b , g ł ó w n i e k l i e n t e k i uczennic), j ą jako nauczycielkę Tchórzewskioj osobę zamieszkałą w okolicach czasem t r o c h ę n i e s p ó j n y c h , więc w m i a r ę m o ż l i w o ś c i sprawdza­ Łosic związaną z duchowieństwom p r a w o s ł a w n y m , n y c h w d o s t ę p n y c h ź r ó d ł a c h w y ł o n i ł a się d o ś ć polna j e j s y l w o t k a . z m a r ł a w c z o ś n i o , a z m ł o d s z y c h tkaczok w L u z k a c l i w y m i o u i a n o W e d ł u g akt kościolnych O l e c k ą , L e o n t y n ę T r ę b i c k ą , siostry B r o n i s ł a w ę i M a r i a n n ę Ł ę - Wiktoria Kryńska, córka Antoniego Głuchowska i K a t a r z y n y z Pniewskich, u r o d z i ł a się w r . 1877 w K o b y ł a n a c h czyckio i i n . T k a c t w o zarobkowo uznano z o s t a ł o widocznie w tej k o ł o Ł o s i c . W r . 1895, m i e s z k a j ą c w ó w c z a s w Ł u z k a c h , w y s z ł a wsi za odpowiodnio zajęcio dla n i e z a m o ż n y c h szlachoianok. J a k o za m ą ż za Bronisława Józefa Tchorzewskiego a z m a r ł a w r . 1945 w W ó l c e K a m i e n n e j . 3 z Tcłiórzowa, najlepsza z nich wlaśnio Wiktoria „ d y w a n i a r k a " wskazywana b y ł a parokrotnie Kryńska. 201 �I I . 2. D y w a n dwuosnowowy czerwono-czarny, 138 c m x 183 c m . Taigi W i e l k i e , w o j . siedleckie, w y k o n a ł a W i k t o r i a Tchorzewska o k . r. 1910; i l . 3. D y w a n d w u o s n o w o w y r ó ż o w o - z i e l o n y , 128 c m X 175 c m , R a d z i k ó w W i e l k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a T c h o r z e w s k a ; i l . 4. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z o w o - z i e l o n y , 147 em X 195 c m , T c h ó r z e w , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1929. W bordiurzo n a p i s : T E N D I W A N N A L E Z I D O F E L I C 1 J A N N I W I S O K I A Z E P S I T C H Ó R Z E W A R O B I O N I D R U G I E G O P A Z D ; i l . 5. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z y w o - c z a r n y , 140 c m X 297 c m , k o ś c i ó ł w K r z o s k u , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1925. W bordiurzo napis: S E R A F I C K I O J C E S W I E N T I F R A N C T S K U M O T L S I E Z A N A M I A R O B I O N I 4 S I E P N I A T I S I O C D Z E W I E N T S E T N E G O D W U D Z S C 5 R O K U ; i l . 0. D y w a n d w u o s n o w o w y granatowo-zielony (fragment), T c h ó r z e w - P l e w k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska 202 �Pe ś l u b i e W i k t o r i a p r z e n i o s ł a się do T c h ó r z e w a , rodzinnej w s i m ę ż a , oddalonej o k o ł o 30 k m o d Ł u z e k , a o k o ł o 18 k m Siedlec. W e d ł u g Tchorzewscy słów synowej byli początkowo „ b a r d z o biedni, żyli z pracy r ą k " , s t ą d umiejętności W i k t o r i i b y ł y szczególnie przydatne. od W tej o k o l i c y b i ł y " . „ N a g l e z m a r ł a , nio b y ł a stara, ze z m a r t w i e n i a " , n i e d ł u g o po śmiorci jedynego s\ua, zabitego przez N i e m c ó w p o d koniec w o j n y . Miło wspomir.a j ą s y n o w a : „ t o b y ł człowiek n i e k ł ó t l i w y , tkackie p r a w c o w i t y , j a j ą bardzo l u b i ł a m . . . j a k o t e ś c i o w a to b y ł n a p r a w d ę dywany c z ł o w i o k " . .Autorytetem i uznaniem cieszyła się t a k ż e w ś r ó d s ą ­ dwuosnowowo nie b y ł y w ó w c z a s zjawiskiom c z ę s t y m , jest w i ę c s i a d ó w i znajomych ze w z g l ę d u na s w o j ą p r a c o w i t o ś ć i u m i e j ę t ­ p r a w d o p o d o b n o , że Tchorzewska w tej s y t u a c j i zo w z g l ę d ó w re­ ności: k l a m o w y c h u m i e s z c z a ł a swojo nazwisko na t k a n i n a c h . P ó ź n i e j u z n a w a l i , m i a ł a wielkie z d o l n o ś c i " , „ p a n i T c h ó r z o w s k ą zapewno s t a ł a się o s o b ą z n a n ą i m i a ł a w y s t a r c z a j ą c ą ilość z a m ó - p i ę k n o d y w a n y , n i k t nio r o b i ł t a k ślicznio j a k ono,, nawot t a w i o ń , bo rzadziej p o d p i s y w a ł a swe w y r o b y . Po k i l k u n a s t u latach siostra zo Z b u c z y n a " . „pani Tchorzewska to była zacna osoba, wszyscy ją robiła ciężkiej p r a c y i o s z c z ę d z a n i a T c h ó r z o w s c y p r z e n i e ś l i się do poblis­ W d o m u r o d z i n n y m z o s t a ł po naszoj tkaczce t y l k o jodon, kiej wsi W ó l k a K a m i e n n a , gdzie z a k u p i l i spore, j a k na miejscowo bardzo zniszczony d y w a n . W p r a w d z i e h o d o w a ł a owce i m i a ł a s t ą d w a r u n k i , gospodarstwo, o k o ł o 16 ha z i e m i . N i e b a g a t e l n y u d z i a ł w ł a s n ą w e ł n ę , alo d y w a n y robione o d czasu do czasu dla siobie w tej t r a n s a k c j i m i a ł y z a r o b k i W i k t o r i i , „ p a n i Tchorzewska t o d a w a ł a „ n a o f i a r ę " do okolicznych k o ś c i o ł ó w . N i o z d ą ż y ł a nawot się dobrzo na d y w a n a c h d o r o b i ł a " . J a k wspominano, n a j c h ę t n i e j u t k a ć d y w a n u obiecanego synowej. D o r o b e k Tchorzewskiej za­ b r a ł a n a l e ż n o ś ć w z b o ż u , nio u f a j ą c s t a b i l n o ś c i p i o n i ą d z a . D a t y c h o w a ł się jodnak w rodzinach o s ó b , k t ó r y m t k a ł a d y w a n y na przonoein nie u d a ł o się u s t a l i ć , m i a ł y one miojsco w czasio p i e r w ­ z a m ó w i e n i e , a t a k ż o w k o ś c i o ł a c h . Ł ą c z n i o w k i l k u n a s t u wsiach szej w o j n y ś w i a t o w e j ł u b w k r ó t c e po j o j z a k o ń c z o n i u . W n o w y m w okolicach Siodlec, Ł o s i c i Ł u k o w a d o k u m e n t o w a n o 6 d y w a n ó w miejscu d w u o s n o w o w y c h sygnowanych przoz t ę t k a c z k ę i 12 dalszych, zamieszkania Tchorzewska mimo zwiększonych obo­ w i ą z k ó w gospodarczych n a d a l intensywnie z a j m o w a ł a się tkac­ o d n o ś n i o k t ó r y c h pewno jest a u t o r s t w o T c h ó r z e w s k i o j , t w e m , „ p a n i Tchorzewska t k a ł a w c i ą ż d y w a n y , g o s p o d a r o w a ć n a n y c h w l a t a c h 1900—1940. N i o jest to d u ż a część jej prac nio l u b i ł a , nio o d r y w a ł a się o d p r a c y , gospodarstwem zajmował jeżeli w e ź m i e się p o d u w a g ę , że w y k o n y w a n i o d y w a n u t r w a 1—2 się m ą ż " ; „ n a w e t j a k o staruszka t k a ł a d y w a n y , samo j e j się r o ­ t y g o d n i , a j a k w i e l o k r o t n i e p o d k r e ś l a l i r o z m ó w c y , Tchorzewska wyko­ 203 �П. 7. D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-czarny (fragment;), k o ś e i ó l w Z b u c z y n i e , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a d u ż o czasu s p ę d z a ł a p r z y krosnach i m i a ł a wiolo zamówień. inetryczny o dosyć Tchorzewska skomplikowanym rysunku, umieszczany Cechy j e j r ę k i znajdujemy j e d n a k w w i o l u i n n y c h d y w a n a c h najczęścioj n a ś r o d k u d y w a n u , a w ó w c z a s często w d o d a t k o w y m w tej o k o l i c y , k t ó r y c h a u t o r s t w a nie z a p a m i ę t a n o . o t o k u z g w i a z d k a m i (ił. 1/4, 4a; i l . 4, o). Czasem p o w t ó r z o n y W zasobie m o t y w ó w zdobniczych stosowanych przoz W i k t o r i ę T c h o r z e w s k ą sporo jest znanych z i n n y c h d y w a n ó w dwuosno­ jest t a k ż o w n a r o ż a c h p o ł a ś r o d k o w e g o d y w a n u , alo w ó w c z a s ś r o d e k j e j jest i n n y . N i e s ą d z ę , a b y t e n m o t y w z o s t a ł zaprojekto­ w o w y c h . K i l k a z n i c h znajduje się w zestawie u s t a l o n y m dla w a n y samodzielnie przoz t ę t k a c z k ę , n i e ł a t w o j e d n a k u s t a l i ć jego r z e m i e ś l n i c z y c h w a r s z t a t ó w w B r a ń s k u w identycznej postaci, p r o w e n i e n c j ę . B y ć m o ż o , z o s t a ł przeniesiony z d y w a n u a t o d u ż y k r z y ż z b u d o w a n y z czterech p a l m e t , bardzo c z ę s t o na wschodniego, z d a r z a ł y się b o w i e m t a k i e w k o ś c i o ł a c h , a czasem dywanach w y k o r z y s t y w a n y oraz m a ł y krzyżyk o ramionach z liści ( i l . 1/1, G).* Swoiście i n t e r p r e t u j e Tchorzewska rozotę typu i w drobnoszlacheckich d o m a c h , ale b o z p o ś r e d n i e g o ź r ó d ł a inspi­ r a c j i nie znaloziono. Bardzo charakterystyczno dla warsztatu w i r o w ą z tego samego zasobu, u k ł a d a j ą c j e j r a m i o n a p a r a m i , Tchorzewskiej s ą p o n a d t o w ą s k i o szlaki geometryczne, stosowano a g a ł ą z k ę z p ą c z k i e m przedstawia w formio bardziej zgeomo- w b o r d i u r a c h , a m i a n o w i c i e meandor, p l e c i o n k i - l a ń c u s z k i o gra­ 5 t r y z o w a n e j ( i l . 1/3, 2 2 ) . Powno p o d o b i o ń s t w o z n a l o ź ć można t a k ż e w formio liściastej g a ł ą z k i z t y m , żo Tchorzewska u ż y w a ł a k i l k u j e j o d m i a n , a ponadto p o s t ę p o w a l i z n i ą bardzo swobodnio, założnio o d p o t r z e b y p r z e t w a r z a j ą c j ą lub upraszczając, w ł a ś c i w i o n a ś w i o t l i ć k o m p o n o w a n o pole Podobnio postępuje z jochiym kratką Bordiurę d y w a n u b u d o w a ł a Tchorzewska zawszo z trzech lub czterech s z l a k ó w , w t y m jodon szeroki. W szorokim pasie 8, i l . 3, 5). najczęścioj umioszczala w s p o m n i a n y w y r a z i s t y zygzak ( w y s t ę p n j o goomotrycziiycli, w 11 d y w a n a c h n a 18 r o z p a t r y w a n y c h ) , rzadziej zgoometryzo- k t ó r y z drobnego p o d w ó j n e g o k r z y ż y k a rozrasta romb wypołnkmy k r o p k a m i ( i l . 1/13, 20, 2 1 , 19a—c, 14). aby ( i l . 1/7, z motywów n i a s t y c h l u b o w a l n y c h o g n i w a c h , czy pasy serc u z u p e ł n i a n y c h się w spory ( i l . 1/11, i l . 8). Stosunkowo często w a n ą g a ł ą z k ę l u b w i ć r o ś l i n n ą , a raz t y l k o z a s t o s o w a ł a t u szlak ukośnio ustawionych k w a d r a t ó w ( i l . 1/25, i l . 8). W wąskich s p o t y k a n y w b o r d i u r a c h joj d y w a n ó w w y r a z i s t y zygzak uzu- szlakach p o l n i o n y uproszczonymi g a ł ą z k a m i ( i l . l/23a i b) znany jest r ó w ­ p o j a w i a się ł a ń c u c h z g r a n i a s t y m i o g n i w a m i i to p r z e w a ż n i e nioż w podobnej Tchorzewska na z e w n ą t r z , od strony k r a w ę d z i oraz w ą s k i zygzak ( i l . 1/21, 13), stosuje go w d w ó c h odmianach r ó w n o c z e ś n i e , p r z y c z y m j e d n ą n a t o m i a s t meander i sorduszka w y s t ę p u j ą t y l k o w pasie w o w - umieszcza na b o r d i u r a c h w z d ł u ż n y c h , nętrznym. W zewnętrznym formio z dywanów brańskich. d r u g ą n a poprzocznych (11. 2, 3, 5). Jost j e d n a k w zospolo m o t y w ó w Tchorzewskiej obrzeżających szoroki, n a j c z ę ś c i e j szlaku w z d ł u ż n e g o dzące ° d jej d y w a n ó w nio s p o t y k a n o , n a t o m i a s t p r z e j ę ł y j o t k a c z k i o z d o b i ł a r y s u n k i e m ł y ż k i i widolca. Przedo w s z y s t k i m w s k a z a ć t u trzeba rozbudowany m o t y w goo- 204 dywanach) boku dywanu l o k o w a ł a zazwyczaj Tchorzewska swoje i n s k r y p c j o , sporo b u ­ k i l k a m o t y w ó w o r y g i n a l n y c h , k t ó r y c h na starszych t k a n i n a c h m ł o d s z e o d nioj i na ogól b ę d ą c o z n i ą w b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t a c h . (w 16 zastrzożeń pod względem ortografii. Jedoń z napisów W k o m p o z y c j i ś r o d k o w e g o pola T c ł i ó r z e w s k a w y r a ź n i o p r e ­ f e r o w a ł a u k ł a d o ś r o d k o w y , o p a r t y na d w ó c h osiach symetrii. �W najprostszym u j ę c i u , z n a n y m t a k ż e z w i e l u d y w a n ó w innego a u t o r s t w a s ą to rogularnie rozmieszczone k r z y ż o z p a l m o t , alo n a w o t t ą b a n a l n ą k o m p o z y c j ę Tchorzewska c h ę t n i e wzbogaca przynajmniej dwoma i n n y m i m o t y w a m i (il. 2 ) . Przeważnie jednak na ś r o d k u pola umieszczony m o t y w jest obwiodziony d o d a t k o w y m o t o k i e m z w a r t y m , albo t e ż l u ź n y m w i a n k i o m g a l ą z o k a w n a r o ż a c h umieszczone są wydatniojsze a k c e n t y ( i l . 3 , 8 ) . Jak j u ż wspom­ niano, przy zachowaniu o g ó l n o j s y m e t r i i u k ł a d b y w a u r o z m a i c a n y przoz z m i a n ę f o r m y d r o b n y c h m o t y w ó w u z u p e ł n i a j ą c y c h . W p i ę ­ ciu dywanach T e h ó r z e w s k i o j s p o t y k a m y r e g u l a r n y u k ł a d sza­ c h o w n i c o w y w kracie prostoj ł u b u k o ś n o j , łctóroj oka niane są na przemian d w o m a m o t y w a m i wypeł­ ( i l . 6, 7 ) . W j e d n y m z t a k i c h d y w a n ó w , w y k o n a n y m dla k o ś c i o ł a w Pruszynio, dato­ w a n y m na r o k 1 9 0 2 , na ś r o d k u w t r z y k r o t n i e w i ę k s z y m od pól k r a t y kwadracie umieszczono p a l m e t o w y k r z y ż . Jost to naj­ starszy w t w ó r c z o ś c i T c h ó r z o w s k i e j p r z y k ł a d specjalnego pod­ kreślania środka dywanu. Ciekawe r o z w i ą z a n i e k o m p o z y c y j n o , n i o p o w t ó r z o n o w znanych nam pracach Tchórzowskioj, przedstawia dywan znaleziony w Celinach ( i l . 8). W u k ł a d z i e n a w i ą z u j ą c y m do u k o ś n e j k r a t y są t u rozmieszczone k r z y ż e palmetowe odmiennogo ni*co k s z t a ł t u , alo ś r o d e k u k ł a d u , mocno p r z e s u n i ę t y w s t o s u n k u do geome­ trycznego, s t a n o w i o b r a m o w a n y k r z y ż y k z liści. W o l n e miejsca p r z y brzegu pola w y p e ł n i o n o k i l k u d r o m r y m i m o t y w a m i . Z a m y ­ k a t ę c a ł o ś ć dobrze d o b r a n a b o r d i u r a . U p o d o b a ń io Tchorzewskiej do u k ł a d ó w o p a r t y c h na dwóch osiach s y m e t r i i stawia j ą w grupie pierwszych t w ó r c z y ń d y w a n ó w zwanych k a p o w y m i dlatego, że wzorowane s ą n a ornamentyce fabrycznych к а р do n a k r y w a n i a p o s ł a ń . S t w o r z y ł a j e d n a k w tej dziedzinie w ł a s n y t y p , u k ł a d a j ą c w z ó r z m o t y w ó w o tradycyjnym charakterze. D r u g a i s t o t n a cecha t w ó r c z o ś c i Tchorzewskiej to 9 D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-zielony, 1 3 0 c m X 2 0 6 c m . Celiny, w o j . siedleckie, w y k . T e k ł a R a d z i k o w s k a w r . 1 9 3 3 , W bordiurze n a p i s : T E N D Y W A N N A L E Ż Y D O M A R Y A N N Y K R A Z U S K I E Y ZE W S I C E L I N Y PA swoboda k o m p o z y c j i , g r a n i c z ą c a niokiody n i e m a l z n i e d b a ł o ś c i ą . Zachowując bowiem ogólną symotrię i dbając o właściwe naświet­ lenie pola zdobniczego zmienia, albo i przotwarza motywy stosownie do d o r a ź n o j p o t r z e b y , czy t e ż nowogo p o m y s ł u . W i ę k ­ szość tkaczek kopiujo mechanicznie z a m ó w i o n y w z ó r dostarczony przez k l i o n t k ę , lub w y b r a n y przez n i ą z posiadanych d y w a n ó w i n a t y m t l o Tchorzewska w y b i j a się zdecydowanie. S w ó j w z o r n i k i i n d y w i d u a l n o cechy t w ó r c z e p r z o k a z a ł a W i k ­ t o r i a Tchorzewska uczennicom. M i a ł a i c h conajmnioj t r z y , A n n ę M a t e j k o (ur. 1 9 0 2 ) ze Z d a n , p ó ź n i e j s z ą P i c c h o w i c z o w ą , osiadła w Wólce Kamiennoj, Teklę Starzcwską z która Tchórzewa, 0 I ° v . K a r p o w i c z o w ą , I I v . R a d z i k o w s k ą ( z m a r ł ą w r. 1 9 8 4 w w i e k u o k o ł o 8 6 l a t ) , k t ó r a p r a c o w a ł a w Zomhraeh oraz t e r c j a r k ę zo Zbuczyna J ó z o f ę Maciojczuk ( 1 9 0 2 — 1 9 6 2 ) . Do takiej n a u k i „ d u ż o c h ę t n y c h nio b y ł o , bo to jost b r u d n a i c i ę ż k a p r a c a " w e d ł u g słów jednej z s ą s i a d e k T e h ó r z e w s k i o j , o b s e r w u j ą c y c h j o j d z i a ł a l ­ n o ś ć . O okrosio n a u k i A n n y Piochowicz o p o w i a d a ł jej m ą ż : „ z a p a n n y l a t a ł a do T e h ó r z e w s k i o j i p o m a g a ł a jej w gospodarstwie, bo t a m nio b y ł o k o m u r o b i ć . . . d o s k o c z y ł a , k r o w ę w y d o i ł a , w gos­ podarstwie p o m o g ł a , z a c z ę ł a s n u ć o s n o w ę , to z n ó w cewki s p o s o b i ć i t a k p o w o l i n a u c z y ł a się t y c h d y w a n ó w " , a pierwszy samodziolny d y w a n u t k a ł a dla p e w n o ś c i z n i c i p a r c i a n y c h , ż e b y nio z n i s z c z y ć wolny. Podobnio w s p o m i n a ł a lata nauki Radzikowska: „bio- g a ł a m do niej co raz, to cewki z w i j a ć , s n u ć o s n o w ę , to z n ó w coś w gospodarstwie p o m ó c " . Po k i l k u m i e s i ą c a c h takiego t e r m i n o ­ w a n i a Tchorzewska p r z y j ę ł a j ą za o p ł a t ą do n a u k i . „ K o s z t o w a ł a mnie t a n a u k a k r o w ę , k t ó r ą m i a ł a m d o s t a ć na w y p r a w ę , ale nio ż a ł u j ę , bo t a n a u k a dala m i d o b r y chleb w ż y c i u " . P r a k t y k o w a ł a 8 D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-fioletowy, 1 3 7 cm X 1 8 4 c m kościół w R a d z i k o w i e W i e l k i m , w o j . siedleckie. W bordiurzo napis: T E N D I W A N RO B I Ł A W I K T O R I A T C H O R Z E F S K A A N A L E W DO AM>1ELI K R A S N O D E M S K I przoz c a ł ą z i m ę , a od wiosny t k a ł a j u ż w s p ó l n i e zo s w o j ą m i s t r z y ­ n i ą . T r w a ł a t a w s p ó ł p r a c a przoz p a r ę ł a t , do czasu wyprowadzki Tchorzewskiej do W ó l k i K a m i o n n e j . R a z o m z r o b i ł y m . i n . w i o l k i , 205 �I I . 10. D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-czarny, 135 c m x 175 c m , W ó l k a K a m i e n n a , w o j . si^dliecke, w y k . A n n a ł u e e h o w i c z zszywany z k i l k u części d y w a n ,,w i a b l i e z k i " czyli w k r a t ę , do w e n c j i , j a k m o ż n a oconić na podstawie znanych prac, w y k a z y ­ k t ó r o g o ś z okolicznych kościołów. w a ł a R a d z i k o w s k a , k t ó r a p r z e j ę ł a o d swojej m i s t r z y n i r ó w n i o ż W t w ó r c z o ś c i trzech w y m i e n i o n y c h tkaczek bardzo w y r a ź n i o charakterystyczną elastyczność komponowania, chociaż nio w i d o c z n y jest w p ł y w w a r s z t a t u Tchorzewskiej, k o r z y s t a ł y bo­ p r z y c h o d z i ł o j e j t o ł a t w o ; „ j a k się k w i a t y u k ł a d a , trzeba sobio w i e m w d u ż y m s t o p n i u z jej w z o r ó w i u k ł a d ó w . N a j w i ę c e j i n ­ g ł o w ę dobrze n a ł a m a ć " , a n a j w i ę k s z a t r u d n o ś c i ą b y ł o dla niej 206 �r o z ł o ż e n i e szlaku w n a r o ż n i k u b o r d i u r y . Ta sama t k a c z k a w czasie w y w i a d u o ś w i a d c z y ł a , żo nie w p l a t a w d y w a n y ż a d n y c h dat ozy n a p i s ó w , „ b o t o za d ł u g a r o b o t a " , niemniej w k i l k u jej pracach t a k i e i n s k r y p c j e spotkano. Brakuje informacji o uczennicach W i k t o r i i Tchorzewskiej z wczosnogo okrosu j o j p r a c y w Ł u z k a c h . W o wsi toj zanotowano wprawdzie, żo m ł o d s z a ze w s p o m n i a n y c h sióstr Łęozyckich, M a r i a n n a (ur. o k . 1880) u c z y ł a się u nioj w ł a ś n i e , ale w rodzinie tej t k a c z k i w y m i e n i a n a jest inna nauezyciolka z L u z o k . J a k k o l ­ wiek b y ł o , w p ł y w y w a r s z t a t u T c h ó r z o w s k i e j widoczne s ą bardzo w y r a ź n i o nio t y ł o w d y w a n a c h M a r i a n n y z Ł ę c z y c k i c h Wierzbic­ k i e j , k t ó r o m a ł o z n a m y , ale i i m y c h tkaczek z jej r o d z i n y , z w ł a s z c z a 6 siostry i c ó r k i . M o ż n a w i ę c s ą d z i ć , że siostry Ł ę c z y c k i e doskonale z n a ł y t w ó r c z o ś ć T e h ó r z e w s k i o j i o z o r p a ł y w z o r y z jej d y w a n ó w . Najbardziej w s z e c h s t r o n n ą i n a j l o p s z ą chyba t k a c z k ą p o c h o d z ą c ą z toj r o d z i n y jost Holena M i ł k o w s k a (ur. 1911), zamieszkała w Chybowio k o ł o Sarnak. T k a c z k a ta, dobrze c z u j ą c się z a r ó w n o w wykonywaniu „kapowych" wzorów próbowała tradycyjnych ponadto jak i realizować współczesnych własne pomysły (il. 13). Tchorzewska p r a c o w a ł a przodo w s z y s t k i m dla swojej, drobnoszlacheckiej spoloozności, jej uczennico j u ż dla szerszego k i ę g u odbiorców wiejskich, bowiem po ostatniej wojnio światowej d y w a n y dwuosnowowo r o z p o w s z e c h n i ł y się t a k ż e w rodzinach c h ł o p s k i c h . Charakterystyczny w z o r n i k W i k t o r i i T c h ó r z o w s k i e j , k o n t y n u o w a n y przez uczennice z n a l a z ł uznanie na określonym obszarze Zachodniego Podlasia i Z i e m i Ł u k o w s k i e j , a jogo m o n t y znajdujemy jeszcze obocnio w twórczości p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z jej o s o b ą tkaczek. N i e frag- niektórych, rozpowszechnił się j e d n a k na dalszych terenach Podlasia, p o z o s t a j ą c zjawiskiem lokalnym. Twórczość Wiktorii Tchorzewskiej i joj „szkoły" t k a c t w a artystycznego zdocydowalam się o p r a c o w a ć m i m o wielu I I . 13. D y w a n d w u o s n o w o w y z ó l t o - b r ą z o w y (fragment), C h y b ó w w o j . bialskopodlaskie, w y k . H e l e n a M i ł k o w s k a w r . 1962 P R Z Y 1 A r c h i w u m P r a c o w n i I S P A N w K r a k o w i e , Zospolu D o k u ­ m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j . M a t e r i a ł y z obozu naukowo-badawczogo z 1961 r. u z u p e ł n i o n o b a d a n i a m i t e r e n o w y m i a u t o r k i w r. 1986 2 T k a n i n y dwuosnowowe z w t k a n y m i m i e n i e m i nazwiskiom w y s t ę p u j ą m . i n . w okolicach Ł o m ż y i Grajewa, ale d o t y c z y ono raczej w ł a ś c i c i e l a d y w a n u . 3 K s i ę g i m e t r y k a l u o k o ś c i o ł a parafialnego w G ó r k a c l i kolo Losie ( a k t ś l u b u , r. 1895 poz. 5) i k o ś c i o ł a parafialnego w Zbuczynio kolo Siedlec (akt zgonu, r. 1945, poz. 34). 4 Zofia C i o ś l a - R e i n f u s s o w a , Brańskie dywany dwuosnowowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X I , 1957 n r 2, t a b ] , i / 2 2 , 12 5 j a k w y ż e j , t a b l . 2/15,4 l u k i z n a k ó w zapytania, t r a k t u j ą c j ą j a k o p r z y e z y n o k do za­ 7 gadnienia k r ą ż e n i a w z o r ó w t k a c k i c h . IS Y 6 M a r i a n n a W i e r z b i c k a przokazala u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i e swej siostrze B r o n i s ł a w i e M i ł k o w s k i e j oraz swojoj c ó r c e Czesławie Palowskiej (ur. 1902) z a m i e s z k a ł e j w Rogoznoczce kolo M i ę d z y ­ rzeca Podlaskiego. B r o n i s ł a w a M i ł k o w s k a z k o l e i n a u c z y ł a t k a c t w a dwuosnowowego c ó r k i H e l e n ę i M a r i ę . Wszystkie t r z y m i e s z k a ł y w Chybowio kolo Sarnak. Trzecio pokolenie tkaczek d y w a n ó w w t o j rodzinie reprezentuje w n u c z k a M a r i a n n y , W a c ł a ­ w a z L i p i ń s k i c h Sikorska, urodzona w r. 1944 w R a c z y n a c h , a z a m i e s z k a ł a w Grabowcu k o ł o P a p r o t n i , k t ó r a u c z y ł a się u swej c i o t k i P a w ł o w s k i e j . Aleksander B ł a c h o w s k i , Niektóre typy tkanin dekoracyjnych, przykład krążenia wzorów we współczesnej sztuce ludowej, „ R o c z n i k M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u " , zeszyt 5, 1973, s. 37—38 i dalsze. 7 F o t . : ,T. Ś w i d e r s k i , ił. 1—3, 5 — 13 207 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/672d3a1ae878e437a50994023154168c.pdf 60f5cadcd54c7b50c638f47a979d89ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3028 Title A name given to the resource Resume / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.230-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в М о с с а к о в с к и — АНТИЧНЫЕ И РЕНЕСАНСНЫЕ ОБРАЗЦЫ ВАВЕЛЬСКОЙ ДЕ­ К О Р А Ц И И „PORTA TRIUMPHALIS" Автор статьи рассматривает вопрос происхожде­ ния мотивов декорации Еавельского п о р т а л а „porta triumphalis", удаляя особое в н и м а н и е тем и з н и х , которые связаны с конкретными произведениями древности. Автор отмечает, что, с одной стороны, павелский портал напоминает своими формами а н ­ тичные т р и у м ф а л ь н ы е ворота, с другой стороны, — распространенный в то время ренессанский портал. В статье подробно анализируются отдельные мо­ тивы, выступающие в вавельской декорации, причем автор ссылается на труд В . Berrecci „ П р о и с х о ж д е ­ ние художественного творчества в свете д е к о р а ц и и Зыгмунтовской часовни", в котором указываются родственпыэ черты краковской творческой лабора­ тории В. Berrecci и ф л о р е п т и й с к о - р и м с к о й школы Sangalla и Rovezzano. З о ф и я С о к о л е в и ч — ТЕОРИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА ИЛИ НАРОДНОЙ КУЛЬТУРЫ? ОТ ПРЕДЛОЖЕНИЯ ЕВГЕНИЯ ФРАНКОВСКОГО ДО „ПОЛЬСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА" 1Э86 Г . Сорок ежегодников журнала „Польское народное искусство" являются важным источником ознаком­ л е н и я с эволюцией взглядов, касающихся сущности н а р о д н о г о и с к у с с т в а к а к элемента культуры и спо­ собов его исследования. П е р в у ю теорию народного и с к у с с т в а к а к элемента к у л ь т у р ы ( с л е д о в а т о л ь н о без необходимости обращаться к эстетическим крите­ р и я м , п р и м е н я е м ы м п о о т н о ш е н и ю г.; большому ис­ к у с с т в у ) с ф о р м у л и р о в а л Е. Франковски. Теория эта вытекает из его концепции о понятии человека, из свойственного человеку магического мышления, из врожденной потребности красоты и творчества. Это забытое в сущности теоретическое предложе­ ние является непосредственным предшественником современных теорий, популяризируемых в „Поль­ ском народном искусстве", особенно в последние го­ ды, по инициативе Александра Яцковского. Благо­ даря духовному родству с Л е в и - Б р ю л л е м и Л . Fan Геннепом во введении понятия символа и обряда п е р е х о д а т е о р и я Франковского ведет к современно­ му (структурному, семиотическому, феноменологи­ ческому) пониманию магического м ы ш л е н и я и на­ родного видения мира, ведет к поискам его прин­ ципов, таящихся в культуре. Понятие ж е эмоций, в ы р а ж а ю щ и х с я в творческом акте, но в ы с к а з ы в а е ­ мых посредством символов, является связующим звеном с современным психоанализом и ЭлмадолСУ.ИМ п о н и м а н и е м с а к р у м . А н н а К утш сба - П о й на р о ва — В НАЧАЛЕ БЫЛИ ПРИДОРОЖНЫЕ ЧАСОВЕНКИ, КРЕСТЫ И ФИГУРЫ В ЗАВОЕ, СОЗДАННЫЕ С В Ы Ш Е ПОЛУВЕВКА ТОМУ НАЗАД. Воспроизведенные в статье рисунки всех продор о ж н ы х часовенок, крестов и ф и г у р в Завое, а так­ ж е п е й з а ж а этой большой горской деревни .распо­ ложенной в южной части Польши, в Западных Кар­ п а т а х у п о д н о ж ь я Б а б ъ е й Г у р ы , были выполнены а в т о р о м с т а т ь и в в о з р а с т е 14—15 л е т , бывшей тогда у ч е н и ц е й к р а к о в с к о й с р е д н е й ш к о л ы , в 1927—1928 г г . на конкурс, о б ъ я в л е н н ы й д л я к р а е в е д ч е с к и х круж­ ков школьной молодежи журнала „Орлиный полет" ( „ O r l i l a t " ) . В 1929 г. о н а о п у б л и к а в а л а в этом же ж у р н а л е статейку, п о с в я щ е н н у ю той ж е теме. В этом ж е году она приняла участие в конкурсе ж у р н а л а „ И с к р ы " на монографию деревни, описывая Завою, — и приступила к работе по инвентаризации дере­ вянного строительства в той ж е деревне, закончен­ н у ю к н и ж н о й п у б л и к а ц и е й в 1931 г о д у , 230 А в т о р вспоминает к л и м а т К р а к о в а 20-х годов, от­ мечая интерес старшего поколения, воспитанного в эпохе Молодой Польши, к деревне и ее культуре, к о т о р ы м о н о д е л и л о с ь со ш к о л ь н о й м о л о д е ж ь ю . Ее п е р в ы м с к р о м н ы м этпограяическим трудам уделили большое в н и м а н и е этнографы Ягеллонского универ­ ситета, Польской А к а д е м и и Н а у к и Этнографичес­ кого музея в Кракове. О п и р а я с ь н а с в о и т о г д а ш н и е заметки, автор ха­ рактеризует Завою тех лет как деревню со ското­ водческими традициями и слабо развитым земледе­ лием. Автор полагает, что среди многочисленных ремес­ л е н н и к о в д е р е в о о б д е л о ч н и к о в были нотепциальные исполнители ряда деревянных часовенок. К самым старым принадлежат, по мнению автора, каменные н а з е м н ы е ч а с о в е н к и , п о с т а в л е н н ы е п о ЕССЙ в е р о я т ­ ности, в X V I I I — X I X вв., о в о з н и к н о в е н и и которых к р у ж а т легенды. Творцов статуй из песчаника, да­ тируемых 1831—1911 г г . а в т о р и щ е т за пределами деревни. Автор статьи поощряет редакцию журнала „Поль­ ское народное искусство" к исследованию перемен в культурном облике Завой и других деревень, начи­ н а я с 20-х до 80-х годов, к у с т а н о в л е н и ю места н е ­ больших сакральных объектов в культуре старой и новой деревни. Т а д е у ш Хжановски БАРОЧНО-НАРОДНЫЕ — СУЩЕСТВУЮТ ЛИ ПАМЯТНИКИ СТАРИНЫ? Автор охватывает понятием народного искусства родственные явления, включая провинциальное, ре­ месленное и самородное искусство. Автор называет его п о д с о з н а т е л ь н ы м в о т л и ч и е от с в е р х с о з н а т е л ь ­ ного общепринятого высокого (официального) искуства. Народное искусство существует в других рам­ ках времени, чем высокое искусство. В нем трудно выделеить очередные „стили". В ряде примеров с X V I I X V I I I X I Xвв. автор отмечаот связь с кон­ кретными произведениями романского и готического с т и л я , а п р е ж д е в с е г о с т и л я барокко. Характер на­ р о д н о г о барочного искусства автор увязывает с креп­ к о п р о ч н о у к о р е н и в ш и м с я с т и л е м барокко в офи­ циальном искусстве, особенно в религиозном. У п р о ­ щ е н н о е , н а с ы щ е н н о е эмоциональностью барокко луч­ ше всего в ы р а ж а е т р е л и и о з н ы е чувства польского народа. Приводя р я д примеров, автор отмечает „не­ к о т о р ы е ч е р т ы н а л и ч и я " барокко в области народного искусства, указывая на родственный характер про­ изведений, которых нельзя механически классифи­ цировать как „барочные" либо „народные". Эти скульптуры и картины принадлежат к пароднобарочной категории. И х х а р а к т е р и з у е т а р х и т е к т о н и к а к о м ­ позиции, плоскость отображения, а в живописи так­ ж е п р и с т р а с т и е к буйной, красочной декорации. А л е к с а н д р а Я х е р - Т ы ш к о ва СКИЕ ГРАВЮРЫ НА ДЕРЕВЕ И СЛОВНАЯ — ЛЕЖАЙИХ РОДО­ В Л с ж а й с к и е с 1608 г. с у щ е с т в у е т бернардинский костел, поставленный на месте я в л е н и я Пресвятой Д е в ы М а р и и в 1590 г . С 1752 г . ( к о р о н а ц и я о б р а з а Лежайской Богоматери) Лежайск стал одним из цен­ тров паломничества. Среди многочисленных попий лежайского образа обращают внимание гравюры на дереве, выполненные различной техникой. В 1982 г. в К р а к о в с к о м Этнографическом музее было представлено 9 л е ж а й с к и х гравюр на дереве, расцвеченных оттисков; 3 из которых изображают Л е ж а й с к у ю Б о ж ь ю Матерь. Надо полагать, что все они происходят из мастерской Томаша Бонковского. Г р а в ю р ы эти с в и д е т е л ь с т в у ю т о в ы с о к о м у р о в н е м а ­ стерства народных ксилографов. �I М а р е к Л o u ч и и с к и — ОРИГИНАЛ ИЛИ КОПИЯ Автор, х у д о ж н и к - г р а ф и к , опираясь на свой опыт предлагает исследовать старинное гравюры на дере­ ве п у т е м а н а л и з а т е х н и к и и х и с п о л н е н и я . Т а к и м м е ­ тодом автор анализирует гравюру из „Теки Лазарского". А н н а К у н ч и и ь с к а-И р а ц к а ДАРЫ ИЗ КРЫПНА — ВОСКОВЫЕ Во время территориальных исследований, прово­ д и м ы х И н с т и т у т о м н а П о д л я с ь е , в 1986 г. было обна­ ружено, неизвестное ранее в профессиональной ли­ т е р а т у р е , место к у л ь т а , где до с и х пор полностью сохранился обычай приношения воскосых даров. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о т р а д и ц и я этого обычая сущестует в К р ы п н е близ К н ы ш и н а с того времени, к о г д а он стал пентром паломничества к чудотворному образу Б о г о р о д и ц ы с М л а д е н ц е м , то е с т ь с X V I I в. О д н а к о первое описание приношения дароз датируется л и ш ь тридцатыми годами нашего столетия. Д а р ы в виде человеческой ф и г у р ы либо отдель­ н ы х частей т е л а (ноги, р у к и , голова, сердце, глаза) с к л а д ы в а ю т па с т у п е н я х главного а л т а р я , где по­ мещается чудотворный образ. С н а ч а л а паломники с дарами и горящими свечами в руках обходят во­ круг костел. Так вносят паломники мольбы о здра­ в и и л и ч н о м и в с е й с е м ь и . Ч и с л о л и ц , за к о т о р ы х м о ­ лятся паломники, символизирует количество прино­ симых даров. Н ы н е дары, к а к правило, отливают из ц е м е н т н ы х ф о р м . В е р у ю щ и е за д о б р о в о л ь н ы м д е ­ н е ж н ы м взносом, „ о д а л ж и в а ю т " и х на в р е м я с о в е р ­ ш е н и я обряда, Д а р ы хранятся в костеле и много­ кратно используются очередными паломниками. Перед I I мировой войной приносили т а к ж е в К р ы п н е в качестве даров собственноручно выполненные из в о с к а ф и г у р к и , п е р е п л а в л я е м ы е затем па свечи. Современный сценарий храмового праздника Бо­ ж ь е й Матери, отмечаемого в продолжение трех дней (6, 7 и 8 с е н т я б р я ) , к а ж е т с я н и в ч е м н е и з м е н и л идеи самого обряда, в котором принимает участие много молодых людей, приносящих в виде дароз езоих детей. М а л г ож ата М а з у р к а в ч — ЧЕ ТОВЕКОПОДОБНЫЙ КАМЕНЬ ИЛИ Ж Е НАКАЗАННА ЖИЗНЬ Автор статьи исследует семантику камня в польобразные камни, в первую очередь анализируя ве­ рования и сказы. В польской народной культуре причиной пре­ вращения человека в камень является чаще всего г н е в божий, рызванный нарушением обязывающих к а н о н о в . Ч е л о в е к мог п р е в р а т и т ь с я в к а м е н ь , п р о ­ т и в я с ь Господу Богу либо не с о г л а ш а я с ь с его п р и ­ говорами. В камень обращаются также люди, не с д е р ж а в ш и е своих о б е щ а н и й . К р о м е того, о б р а щ е н и е ч е л о в е к а в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано проклятием другого человека. В сказах превращение человека в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано нечистой силой. Од­ нако в таких случаях, в противоположность преды­ д у щ и м п р и м е р а м , замена обратима. Итак, в польской народной культуре превраще­ н и е в к а м е н ь я в л я е т с я в с е г д а н а к а з а н и е м за нару­ ш е н и е божеских либо человеческих прав. В связи с этим человекоподобный к а м е н ь п р е ж д е всего сим­ волизирует такие черты, как: неподвижность, омертЕение, х о л о д , бесчувственность, твердость и лишь и дальнейшей очереди — стойкость, единство и силу. Ежи Т и м о ш е в и ч — О НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ ЕЖИ с в и д е т е л ь с т в у е т не т о л ь к о тот ф а к т , что у п о м я н у т ы е в ы ш е статьи ои подписывал своим именем и ф а ­ м и л и е й , х о т я большинство своих тектов подписывал п с е в д о н и м а н и и л и ш и ф р о м . Это к а с а е т с я н е т о л ь к о деятельности в Обществе поощрения народного про­ мысла, но п р е ж д е всего его глубокого понимания проблем народного искусства, как и вдумчивых за­ м е ч а н и й н а эту т е м у . СТЕМПОВСКИ Автор статьи представляет и комментирует два мало известных текста одного из самых выдающих­ с я п о л ь с к и х эссеистов — Ежи Стемповского: „На­ родное художественное творчество" и „На высоких г о р н ы х л у г а х " . Эти, х о т я у ж е н ы н е забытые, эссе я в л я ю т с я г а ж н ы м звеном для исследований равно н а р о д н о г о и с к у с с т в а , к а к и его в о с п и я т и я , и т а к ж е п о в ы ш е н и я заинтересованности и о ч а р о в а н и я им. П р о б л е м а т и к а н а р о д н о г о и с к у с с т в а занимала важ­ ное место в и с с л е д о в а н и я х Стемповского.. Об этом В л а д и с л а в а Я в о р с к а — НЕСКОЛЬКО ЗАМЕ­ ЧАНИЙ О ГОРОДСКОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ФОЛЬКЛОРЕ Искусством городского ф о л ь к л о р а называет автор настенную живопись на домах, каменных оградах, стенах метро. Рассматривает ж и в о п и с ь на городских стенах и п а м я т н и к а х Лисабона во время р е в о л ю ц и и движение графити в Нью Йорке в пятидесятых го­ дах, п о в л и я в ш е е на н е к о т о р ы х х у д о ж н и к о в . Г а л и н а В 80-УЮ К е н а р о в а — ПО СЛЕДАМ Г О Д О В Щ И Н У ЕГО С М Е Р Т И КЕНАРА Автор пишет о личности Антония Кенара, извест­ ного п р е ж д е всего к а к педагога и х у д о ж н и к а - с к у л ь п ­ тора. Главным материалом, которым пользовался К е н а р , было д е р е в о . Б о л ь ш и н с т в о е г о т р у д о в п о г и б л о во в р е м я В т о р о й м и р о в о й в о й н ы и К е н а р о в а (его ж е н а ) в с п о м и н а е т и п р е д с т а в л я е т те, к о т о р ы е уце­ лели. В своей статье она п р е ж д е всего уделяет в н и ­ мание работам религиозного содержания — фигурам святых и ангелов, находящихся в часовнях и косте­ лах. Кенар выполнял т а к ж е надгоробья в виде ча­ совенок. Большинство из них находится на клад­ бище заслуженных лиц в местности Закопане. О л ь г а М у л ь к е в и ч-Г о л ь д бе р г — И З М Е Н Е Н И Я Т Р А Д И Ц И О Н Н О Й ЕВРЕЙСКОЙ ДОЖЕСТВЕННОЙ ВЫРЕЗКИ ВИДО­ ХУ­ Традиционная еврейская художественная вырезка встречалась на территории П о л ь ш и е щ е в начале т е к у щ е г о с т о л е т и я . В то в р е м я о н а и с п о л н я л а с в о и традиционные ф у н к ц и и — у к р а ш а л а восточную стену дома, у к а з ы в а я в к а к о м н а п р а в л е н и и следует м о л и т ь ­ ся, у к р а ш а л а о к н а е в р е й с к и х домов во в р е м я п р а з д ­ ника „шавуот", играла роль подарка, который ввиду е г о эстетических достоинств вкладывали в моли­ твенник. П о с т е п е н н о о б ы ч а й этот о т м и р а л и в м е ж в о е н н ы й период такого рода творчество у ж е не поддержи­ валось. Оно возродилось в пятидесятых годах в И з р а и л е , г д е д о с и х п о р и м занимаются. Художе­ ственная в ы р е з к а и з м е н и л а п р е ж д е всего свою т р а ­ диционную функцию. В настоящее время она является предметом художественной ценности, кото­ рым украшают жилище. Вырезка играет также роль памятки, которую покупают туристы. Традицию художественной вырезки поддержи­ вают многие творцы, причем отчетливо выступают два основных направления: во-первых, сохранение ф о р м ы и о с н о в н ы х элементов орнамента, следова­ тельно традиционного стиля еврейской вырезки, во--вторых, — в в е д е н и е н о в ы х т е м а т и ч е с к и х элементов, с в я з а н н ы х либо с а к т у а л ь н ы м и праздниками, отме­ чаемыми светским образом в „кибуцах", либо с об­ щ е п р и з н а н н ы м и ц е н н о с т я м и , к а к борьба за м и р , г о ­ довщина образования государства, отображение И е р у с а л и м а , с т е н ы п л а ч а . Это первое направление является продолжением основных черт традиционней в ы р е з к и , ее м о т и в о в и к о м п о з и ц и и узора, а т а к ^ е с о д е р ж и т с о в р е ш е н н о н о в ы е элементы, не с в я з а н н ы е с традицией. В е с л а в Ющак Текст в форме письма, адресованного Александру Яцковскому, содежит фрагмент первого польского перевода поэмы Уильяма Блейка „Мильтон" (1804 г.). Д о с и х п о р п о л ь с к и й ч и т а т е л ь был знаком с этой поэмой л и ш ь в о т р ы в к а х в переводе Чеслава М и лоша („Земля Ульгро"). 231 �М а р ц и н Ч с р в и нь с к и НЯШНЕГО ДНЯ — СИМВОЛ СЕГОД- Особенной чертой современного искусства, как изобразительного, так и театрального либо кинема­ тографического, является оперирование свободно соз­ даваемыми символами, создаваемыми па основном плане конструкции произведения, такие экстренно п произвольно, так сказать „частным образом" соз­ д а в а е м ы е с и м в о л ы , о т о р в а н ы от а р х а и ч е с к о й базы, от у с т а н о в л е н н о г о т р а д и ц и е й с в о е о б р а з н о г о словаря символот.!, к к о т о р о м у п р и б е г а е т с и м в о л и з м . У сим­ волистов символы являются историческими цитата­ ми. Т е п е р е ш н е е ж и в о е п р о и з в о л ь н о е символотворчество возникает на основе внутреннего опыта его а в т о р а . В в и д у этого д л я потребителя символ только существует, но непонятен. Автор статьи выдвигает тезис, что вновь обрете­ нная искусством способность „символотворчества" открывает широкие перспективы и может стать по­ воротным пунктом в развитии культуры, одновре­ менно угрожая возникновением вакуума и непони­ мания. Самыми цепными среди проявлений современного символотворчества автор статьи считает те произве­ дения, в к о т о р ы х творческие способности и х автора связаны корнями с культурой. М е ч и с л а в П о р е м б с к и КАРТИНЫ И ОБРАЗА А в т о р с т а т ь и о т в е ч а е т н а этот вопрос утверди­ тельно. Доказывает, что модернизм не столько в х у ­ дожественном, сколько именно в мировоззренческом смысле является наследием, к которому прямо либо бессознательно обращаются в свете и в вивду ощу­ щ а е м о г о в н а с т о я щ е е в р е м я к р и з и с а , к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е выступает не только в П о л ь ш е , но и во в с е х западных странах. Н е с т а л о богов, которые поддерживали веру в Науку, Технологию, Социали­ стическую революцию, либо в Опекунское государ­ ство. И с т о р и я о к а з а л а с ь в данном случае ч р е з ы ч а й но ж е с т о к о й . Отсюда т е п е р е ш н е е в о з в р а щ е н и е и р р а ­ ционализма, в частности, в виде мистико-гностическлх тенденций. Умудренные 80-летним опытом совпемепные интеллектуалисты и художники иначе, — т о е с т ь без м а к с и м а л и с т с к и х а с п и р а ц и и — понимают утопическое мышление и деятельность. Чувство трагических антиномий существования скорее ведет к борьбе с о злом, чем к метафизической боязни и акцептации Нирваны, к а к единственного выхода. Д л я м н о г и х т в о р ц о в и с к у с с т в о п е р е с т а л о быть альгЬай и омегой о с в о б о д и т е л ь н о г о д в и ж е н и я и о а з и с о м абсолюта: к а к р а з наоборот, они и щ у т в самой ж и з ­ ни творичёских импульсов и экспрессии. Т е м не м е н е е , ' с т о л ь к о ж е о с н о в н ы х п р о б л е м эры модерниз­ м а р а в н о у п а с , к а к и за п р е д е л а м и П о л ь ш и , в е р н у ­ л о с ь к а к бумеранг, — ибо не р а з р е ш е н ы с а м ы е д р а ­ матические вопросы индивидуального существова­ ния, находящиеся в накууме, которые лишены исторического смысла и обречены на скитание по м и р у боз путеводителя. К а к и Другие н а ш и совре­ м е н н и к и - х у д о ж н и к и стремятся сами установить этот путеводитель. 3 б и г пе п Р а ш с вс к и ШЕБНИКА — ВЕРИФИКАЦИЯ ВОЛ­ В Главном архиве давних актов находятся доку­ менты прусского Генерального губернаторства. Среди них сохранилась интересная корреспонденция Анто­ н и я Юлиуша. владельца волшебного фонаря, с мини­ с т р о м Южной Пруссии и Силезии, фон Гоймем, л также с Воеппофискалыюй камерой в Познани. Юлиущ обратился с просьбой признать ему кон­ ц е с с и ю на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь . П о л у ч и в о т к а з он п о ­ просил министра поддержать в К а м е р е его просьбу. В р е з у л ь т а т е о б м е н а р я д о м п и с е м Юлиуга получил к о н ц е с с и ю „ н а п р о я в л е н и е т е н е й в Южной Пруссии в с е г д а , к о г д а это понадобится", с датой 3 сентября 1797 г. Это с т а р е й ш и й и з в е с т н ы й в н а с т о я щ е е в р е м я текст концессии на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь , изданной па польских землях. 232 I ГДЕ ВИСЯТ В к в а р т и р а х е щ е до недавнего времени суще­ с т в е н н у ю р о л ь и г р а л а к а р т и н а . Н е з а в и с и м о от того, была л и это к а р т и н а р е л и г и о з н о г о с о д е р ж а н и я ( с в я ­ той образ) и л и патриотического либо обыкновенная олеография, к а к и оригинальное произведение х у ­ дожника, они придавали интерьеру смысл и свое­ образное достоинство, поясняя символизируемую суть картины. Место, где в е ш а ю т картины, свидетель­ ствует об особой символической топографии ин­ т е р ь е р а , заслуживающей исследования и описания. К а р т и н а (образ) в и н т е р ь е р е п р и н а д л е ж и т к с ф е ­ ре sacrum о с в я щ а я в ы д е л е н н у ю ч а с т н у ю с ф е р у ж и з ­ ни. Противопоставляется так наз. „форалыюму" искусству, то есть искусству о б щ е с т в е н н ы х мест ( в ы ­ с т а в к и , р е к л а м ы и т.п.). О д н а к о и в п р е д е л а х „ ф о р а л ь н о г о " и с к у с с т в а м о ж н о о т м е т и т ь элементы sacrum наряду с обычной повседневностью. Но совершенно л и ш е н о с а к р а л ь н ы х элементов массовое искусство, представляемое телевидением, массовой печатью, ж у р н а л а м и и т.п. Р а з в и т и е массового искусства по­ в л е к л о за с о б о й к р и з и с ч а с т н о й и к о н о г р а ф и и , у с т р а ­ н я я образ из ж и л ы х интерьеров. Р о х С у л и м а КРЕСТЬЯН С т е ф а н М о р а в с к и — СУЩЕСТВУЕТ Л И ДО СИХ ПОР МОДЕРНИСТСКОЕ МИРОВОЗЗРЕНИЕ? — МЕСТА, — ФОТОГРАФИЯ ПОЛЬСКИХ Фотография польских крестьян как культурное явление в более широком масштабе появляется в к о н ц е X I X в. и п о л у ч а е т р а с п р о с т р а н е н и е в п е ­ риод межвоенного двадцатилетия. Разрозненные до сих пор коллекции фотоснимков, находящиеся в этнографических и исторических музеях, а также в домашних архивах, не могли полностью проник­ нуть к а к явление в сознание исследователей куль­ туры, к а к и самих жителей деревни, которых фото­ г р а ф и и эти касаются. И лишь результаты конкурса „Фотография польской деревни", организованного в 1983 г., п о к а з а л и о х в а т и значение этого явления. Фотография польских крестьян редко вызывала интерес этнологов, чаще оценивали ее историки общественных движений и историки культуры, ко­ торые считали фотографию историческим источни­ ком. Автор статьи отмечает, что крестьянскую ф о ­ т о г р а ф и ю следует рассматривать скорее не к а к но­ вый тип источника познания народной культуры, а к а к н о в у ю ф о р м у экспрессии этой культуры. Фо­ тография, а не художественные отображения дерев­ н и , н е м е м у а р н ы е записи, окончательно ликвидиро­ в а л и м о н о п о л ь р а з г о в о р н о й р е ч и , к о т о р а я была на­ родным критерием правды. Автор статьи подчеркивает, что крестьянские фотографии следует рассматривать как сведения, м н о г о к р а т н о и я а з н к о б р а з н о закодированные соглас­ но с и е р а р х и е й п р е д с т а в л е н и я ч е л о в е к а в народной к у л ь т у р е , а не к а к дословные сведения, ибо ф о т о ­ г р а ф и и эти о т о б р а ж а ю т н е ч т о и н о е , ч е м м ы п а н и х видим. Итак, крестьянская ф о т о г р а ф и я символизи­ рует место человека в общем, сопутствует обычно переломным моментам жизни крестьянской семьи (рождение, крестины, свадьба, похороны, война, эми­ грация, деятельность организованного крестьянского движения). Доступные ныне исследованию коллекции фото­ грамм следует рассматривать не только к а к свиде­ тельство цивилизационной эмансипации крестьян­ ства, но т а к ж е к а к составную часть общественных преображений крестьян, к а к серию автоспимков, мо­ делированных техническими приемами фотоискус­ ства, а т а к ж е его стиль и т р а д и ц и и , к о т о р ы е х а р а к ­ терны для сельских и маломестечковых фотографов. Ежи Б а р т м и н ь с к и — „О Ч Е М Д У М А Е Ш Ь , Т О ТЕБЕ ПРИСНИТСЯ". О ТОЛКОВАНИИ СНОВИДЕ­ НИЙ В НАРОДНОМ СОННИКЕ Исследуя народный сонник автор главным обра­ зом пользуется современными фольклорными ма­ териалами. Д л я сравнения он использует также этнографические и ф о л ь к л о р н ы е записи X I X века и начала X X века, а т а к ж е печатные сонники, по­ я в л я ю щ и е с я , н а ч и н а я с с е р д и н ы X I X в. �I PJ с в о е й с т а т ь е Б а р т м и ш с к и п ы т а е т с я ответить на следующие вопросы: существуют ли правила толкования снов в польской народной традиции? Является ли пояснение смысла сновидений чисто условным, передаваемым только в силу традиции, или ж е можно установить следы внутренней моти­ в и р о в к и ? К а к о в а в з а и м о с в я з ь этих м е х а н и з м о в с м е ­ ханизмами языка. О к а з ы в а е т с я , что и н т е р п р е т а ц и я сновидений осно­ вательно упорядочена, что с в и д е т е л ь с т в у е т о вну­ тренней мотивировке. Автор выделяет следующие п р и н ц и п ы и н т е р п р е т а ц и и с н о в : 1) п р и н ц и п ы п о л н о ­ г о т о ж д ж е е т в а о б р а з а и е г о , т о л к о в а н и я , 2) п р и н ц и п ы с в я з и ( м е т о н и м и я ) , 3) п р и н ц и п я з ы к о в о г о сходства, 4) принцип сходства содержания (символизм), 5) п р и н ц и п к о н т р а с т а , 6) п р и н ц и п с в о й с т в . Я ц е к К о л ьб уш с в с к и — ..ЛЕТИ ЛОСТОЧЕК В П У Т Ь - Д О Р О Г У . И Б О Я И Д Т И Н Е МОГУ"... Н Е ­ СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ О СТИХОТВОРНЫХ НА­ РОДНЫХ ПИСМАХ Предметом исследований автора является народ­ ное стихотворное письмо. Автор проанализировал р я д п и с е м этого рода, н а п и с а н н ы х в период п р и б л и ­ зительно о т 1914—1962 г г . К о л ь б у ш е в с к и , и с х о д я и з анализа стилистики стихотворных писем, прежде всего интересуется отношением о т п р а в и т е л я письма к получателю, которое вытекает из структуры тек­ с т а . В этоя с в я з и о н п р е ж д е г.сего и н т е р е с у е т с я ф о р ­ мулами обращения, которыми начинается и кончает­ ся письмо, а т а к ж е автотематическими элементами писем. Характерной чертой народного стихотворного пись­ ма является небольшое количество содержащихся в н е м к о н к р е т н ы х с в е д е н и й . У п о р д е л а е т с я зато на ситуацию отправления письма, которая носит все черты магического действия и ритуала благодаря месту и времени писания письма. Существенное значение в структуре народного письма имеет личность адресата; его значение и в а ж н о с т ь п о д ч е р к и в а е т с я п р е ж д е всего путем в в е ­ д е н и я а в т о т е м а т и ч е с к и х элементов, в которых отме­ ч а е т с я ж е л а н и е у д о в л е т в о р и т ь эстетические потреб­ ности адресата. Т а к у ю ж е ф у н к ц и ю исполняют ф о р ­ мулы, которые служат установлению контакта от­ правителя с адресатом, а т а к ж е формула, заканчи­ в а ю щ а я письмо. Такая структура народного стихотворного письма в ы т е к а е т п р е ж д е всего из его ф у н к ц и й . Ибо его р о л ь г л а в н ы м о б р а з о м заключается в том, чтоб создать и п о д д е р ж и в а т ь эмоциональную связь. Г а п н a 111 е п ч и к - В с ж б и ц к а — УМЕРЕТЬ ОТ ЛЮБВИ. ДОПОЛНЕНИЕ К АНАЛИЗУ „РАССКАЗОВ В ШКОЛЬНЫХ ТЕТРАДЯХ" Автор статьи анализирует типичные для учени­ ческой субкультуры рассказы, которые наряду с другими формами повествования, помещаются в тетрадях школьной молодежи. Автор рассматри­ вает стилистические и фабульные образцы этих т е к с т о в , а т а к ж е и х с в я з ь с бульварным романом (либо с „повестью д л я к у х а р о к " ) . О д н а к о п р е ж д е всего автора и н т е р е с у ю т ф у н к ц и и этих р а с с к а з о в в и с с л е д у е м о й и м с у б к у л ь т у р е , а т а к ­ ж е связь ее с д р у г и м и т е к с т а м и , (например, в о р о ж ­ ба, ш к о л ь н ы й распорядок). Анализ тематики, ф а ­ бульных схем и функций, которые рассказы ш к о л ь ­ ных тетрадей исполняют в ученической среде, неми­ нуемо в ы з ы в а е т вопрос существует ли в культуре ш к о л ь н о й м о л о д е ж и этос т р а г и ч е с к о й с м е р т и . А в т о р п р и х о д и т к у б е ж д е н и ю , ч т о о б этосе говорит уже н е п р и х о д и т с я . Н о зато существует известный вид литературы или точнее говоря — известный эстети­ ческий образец, который моделирует род поведения или подхода к жизни. Д о р о т а С имо п и д е е ВРЕМЕННЫХ ДЕТСКИХ — ПИКТОГРАФИЯ АЛЬБОМОВ Современные дети вернулись к бомов. В р е з у л ь т а т е это н е т о л ь к о СО­ старой моде а л ь ­ привело к боль­ ш о й и н ф а н т и л и з а ц и и с о д е р ж а н и я записей, но т а к ж е отразилось на всем декоративном о ф о р м л е н и и а л ь ­ бомной записи. Если п р е ж д е п и к т о г р а ф я в л я л с я в альбомах су­ щ е с т в е н н ы м д о п о л н е н и е м с о д е р ж а н и я и был созву­ ч е н с н и м , то с о в р е м е н н ы е д е т и (в в о з р а с т е 10—13 л е т ) р а з д е л и л и о б а эти элемента, обращая их в авто­ н о м н ы е я в л е н и я . П о э т о м у запись религиозного содер­ жания сопровождается вырезанной из журнала новейшей моделью автомашины или роскошной в и л л ы , что я в л я е т с я д л я ребенка своеобразной цен­ ностью. Т е х н и к а у к р а ш е н и й записей опирается на новей­ шие достижения цивилизации: фломастер, плакатная к р а с к а . Фотография из автомата и ж у р н а л ь н ы е в ы ­ резки Еытаснили д а в н и е романтические пейзажи и модулированные рисунки цветов. Место незабудок, роз, пронзенных стрелой сердец, греческих меан­ д р о в заняли ф и г у р ы из детских киносерий, из Дисп е й с к и х ф и л ь м о в , к о т о р ы е не имеют н и к а к о й связи с записью в альбоме. Ян В А д а м о в с к и ФОЛЬКЛОРЕ — О СУДЬБЕ АРХАИЗМОВ Автора статьи интересует, каким образом со­ храняются и функционируют языковые архаизмы в ф о л ь к л о р н ы х текстах. Он выделяет следующие ф о р м ы и х с у щ е с т в о в а н и я : 1) а р х а и з м ф у н к ц и о н и р у е т к а к своего рода „ о к а м е н е л о с т ь " с н е п о н я т н о й либо неясной семантикой и встречается в очень немногих т е к с т а х 2) а р х а и з м с о х р а н я е т с я т о л ь к о в п р и п е в а х некоторых песен в ф у н к ц и и мелизма; 3) а р х а и ч е с ­ к и й элемент подвергается ассимиляции согласно оте­ чественному лексическому составу, например ассо­ нанс, т.е. ф о н е т и ч е с к о е уподобление устаревшего в ы р а ж е н и я и у п о т р е б л я е м о г о о б о р о т а р е ч и ; 4) о б о б ­ щ е н и е значения различных архаичных выражений путем тождества с центром семантического поля; 5) п р е в р а щ е н и е первоначально нарицательных на­ званий в имена собственные, что ведет к возникно­ вению стилистических противоположностей типа: нейтральное название — стилистическое название. Я ц е к О л е н д з к и — „ И С К У Ш А Й Б А Б А ДЕДА". К ВОПРОСУ О НЕОБХОДИМОСТИ ПЕРИПАТЕТИ­ ЧЕСКИХ РАЗМЫШЛЕНИЙ В Европе и в Азии пользуется популярностью д е т с к а я и г р а в к л а с с ы , к о т о р а я заключается в пе­ ремещении, согласно установленным правилам, де­ тей-игроков в нарисованных н а земле диаграммах. Диаграммы часто отличаются пластическими особен­ н о с т я м и в зависимости от с п о с о б н о с т е й и н а х о д ч и ­ вости рисующего ребенка. Игра сопровождается ри­ фмованными считалками, часто старее XIX века. Считалки д о л ж н ы поощрять к игре или осложнять ее. А в т о р д е л а е т оговорку, что его т е к с т и м е е т с к о ­ рее художественный, чем н а у ч н ы й х а р а к т е р и про­ водит глубокий прекрасный анализ генезиса и смы­ с л а и г р ы в к л а с с ы , у ч и т ы в а я ее психологическое и социологическое значение. Диаграмма „класс" отображает структуру школы — вместе с переменами ш к о л ь н о й системы изменя­ ются правила игры, форма диаграммы и степень у с л о ж н е н и я с а м о й и г р ы . И м е е т значение равно под­ бор м е с т а к а к и ф о р м а р и с у е м о й д и а г р а м м ы , о б щ и й характер игры и подбор сопровождающих игру счи­ т а л о к , к о т о р ы е м о г у т быть т а и н с т в е н н ы м и , п у г а ю щ и ­ ми, д е м о н и ч е с к и м и ( и м е ю щ и е х а р а к т е р м а г и ч е с к о г о заклинания), с м е ш л и в ы м и и др. У ч и т ы в а я все аспек­ т ы и г р ы в к л а с с ы , м о ж н о р а с с м а т р и в а т ь ее к а к с в о е ­ образный обряд театрального характера, который свя­ зан с о с т а р ы м р и т у а л ь н ы м о б ы ч а е м , д а в н о к а з а л о с ь бы в ы т е с н е н н ы м и з с о в р е м е н н о й г о р о д с к о й к у л ь т у р ы . Irpa в классы является генетически городской игрой. В заключение статьи автор обосновывает оспарива­ е м ы й во в с т у п л е н и и т е з и с об а р х а и ч е с к о м , ' р и т у а л ь ­ ном, связанным с верованиями характере дет­ ских игр. 233 �С т а н и с л а в В с н г л яж — ЭТНОЛОГИЧЕСКОЕ И ЭТНОГРАФИЧЕСКОЕ ПОНИВАНИЕ КАТЕГОРИИ „КУЛЬТУРА". АНТИМЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ОЧЕРК. С т а т ь я с о д е р ж и т обзор р а з л и ч н ы х исследователь­ с к и х т о ч е к зрения и методологических предложе­ ний, к о т о р ы е п о я в и л и с ь в общественных и гумани­ т а р н ы х н а у к а х в X X в. и р а з в и в а л и с ь па основе этнологии. Автор п р е ж д е всего а н а л и з и р у е т соотно­ шение отдельных методой и способов понимания основной категории упомянутых паук (общественных и гуманитарных) категории культуры. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о в п а у к е X X в. с у щ е с т в у ю т два основных противопоставленных способа понима­ ния термина „культура". Первому из них автор при­ писывает термин „социокулътура", связывая его с акцептацией натуралистической модели пауки, с с ы л а ю щ е й с я на о б ъ е к т и в и з м и гомологическую мо­ д е л ь п о я с н е н и я . И с с л е д о в а н и е законов „социокульт у р ы " — утверждает автор — отвечает представлен­ ная „отнологом-нарриктуристом" — структурно-се­ миотическая методологическая ориентация. Противо­ положностью „социокультуры" является „идиокультура", исследуемая „этнографом-портретистом", ко•юрый придерживается феномепологическо-герменевт и ч е с к о й т о ч к и зрения и не р а с с м а т р и в а е т науку как иомотстическое занятие. Хотя обе и с с л е д о в а т е л ь с к и е п о з и ц и и и о п р е д е л е ­ ния понятия „культура" противоположны, автор п р е д л а г а е т т о ч к у зрения к о т о р а я с о г л а с о в ы в а л а бы противоположности, типичные для обеих методоло­ г и ч е с к и х о р и е н т а ц и и . А в т о р о п р е д е л я е т ее к а к пар о д о к с а л ь н у ю п о з и ц и ю . По его м н е н и ю , „ п р е д л о ж е ­ н и е запять пародоксальную позицию в исследова­ н и я х к у л ь т у р ы вытекает из сложности обществепно- к у л ь т у р н ы х я в л е н и й и и.! ж е л а н и я у ч е с т ь разно­ образные аспекты человеческой деятельности, кото­ р ы е у к л о н я ю т с я от д о г м а т и ч е с к и х т е о р и й , а б с о л и т и знрующих свои п а р т и к у л я р н ы е перспективы". Ч с с л а з Р об от ы ц к и — ГЕРБ И РЕКЛАМА Эмблемы польских гербов либо их названия гее чаще появляются в рекламных текстах, в названиях продовольственных товаров либо в названиях ресто­ ранов и магазинов. В польской исторической традлцни способы пользования гербом были строго предопределены законом, гарантируя шляхетские п р и в и л е г и и . С л у ч а и злоупотребления подвергались обсуждению в широко распространяемой литературе. Автор статьи пытается выяснит причины поль­ зования в н а с т о я щ е е в р е м я г е р б а м и и задает вопрос я в л я е т с я л и это п е р е ж и т к о м ш л я х е т с к о й культуры, элементом психологии рекламы, бессознательным у в я з ы в а н и е м герба с „ д л и т е л ь н ы м и п р о ч н ы м су­ ществованием" в культуре или же только декоратив­ ным элементом Эпа К о р у ль ска — „ПРИ КОРОЛЕ ИЯСТЕ ПОЛЬША РАСТЕТ". НЕСКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ НА ТЕМУ ИСТОРИИ ДЛЯ САМЫХ МЛАДШИХ В 1986 г. п е р е и з д а н а к н и ж е ч к а для детей под заглавием: „При короле Пястс П о л ь ш а растет", на­ писанная Корпелем Макушипьским в 1939 г. По м н е н и ю а в т о р а , н а с т о я щ е й с т а т ь и , эта публикация я в л я е т с я п е р в ы м уроком патриотизма ( к н и ж е ч к а от­ личается познавательно-дидактическим характером) и фундаментом мышления о собственном пароде. В основу повествования легла сказочная легенда о первом польском короле-крестьянине. Предлагае­ мая Макушипьским интерпретация определенно с в я з а н а с т е о р и е й об о с о б ы х м о р а л ь н ы х д о с т о и н с т в а х давних славян, популяризуемых в период Романтиз­ ма и р а с п р о с т р а н я е м ы х в д и д а к т и ч е с к о й литературе X I X и п е р в о й п о л о в и н е X X в. Мифологический образ отечественной истории за­ ставляет отождествлять понятие крестьянское с на­ циональным, однако в сущности приписывает ле­ гендарному Пясту черты образцового польского шляхтича. 234 I А нт о н и К р о х — РОДСТВЕННИКИ А в т о р , зтинограф и переводчик из ческой и сло­ вацкой л и т е р а т у р ы о п и р а я с ь на свой опыт п у т е ш е ­ ствии п о С л о в а ц и и затрагивает проблему нацио­ н а л ь н ы х стереотипов. Исходной точкой я в л я е т с я тут отношение к венграм в Словации, отношение полное к о м п л е к с о в , о б и д , н е д о б р о ж е л а т е л ь н о с т и . Этот сте­ реотип является только исходной точкой для более глубокой р е ф л е к с и и на тему раздумий о к у л ь т у р е п национальных категорях а также раздумий на тему собственной психической родины, а также о проблеме народов „исторических" и „пеисторическ и х " — п а ш ы х д в о ю р о д н ы х братьев: л и т о в ц е в , бе­ лорусов. Л уд в и к Ст омма — ЛЕВ И СВЯТОЙ Настоящая статья содержит рассуждения автора на тему антропологии войны, причем сопоставляются два крайне противоположных типа военных дей­ ствий, дзе крайне п р о т и в о п о л о ж н ы е личности коро­ лей — Людовика V I I I — Льва и Людовика I X — святого, выступавших против движения еретиков. В первом случае вопрос касается войны как „ритуа­ ла", к а к к о н в е н ц и и : война о б ъ я в л е н а , но все д е й ­ ствия к о р о л я , к о т о р ы й известен в истории под п р о з ­ в и щ е м „ Л ь в а " , н а п р а в л е н ы на то, ч т о б ы избежать борьбы и жертвы чтобы подписать выгодные пере­ м и р и я . В о втором с л у ч а е в о й н а не о б ъ я в л е н а , но в л е ч е т за с о б о й н е и с ч и с л и м ы е ж е р т в ы , у т в е р ж д е н н ы е статуты предусматривают смертную казнь для невер­ ных, число к а з н е н н ы х достигает сотен тысяч. Слепод террор в ы з ы в а е т отчаянное сопротивление, что является предлогом для усиления жестокости дей­ с т в и й . А в т о р п о д ч е р к и в а е т значение мифа в данном с л у ч а е : . . у ж е с а м о п о н я т и е с в я т о с т и г о в о р и т об и д е о ­ логии, об о п р е д е л е н н о м м и с т и ч е с к о м п о р я д к е " . Где льеется к р о в ь н е в и н н ы х , тех. кто не о к а з ы в а е т со­ противления, где пылают костры мучеников, там ищите мифа. Ищите „святых деяний", „единственно правильного мировоззрения", „веры ваших отцов". Мир неделим и единственно правдив. Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я не т о л ь к о изучением средневекового мышления и культурного феномена в о й н ы т о й эпохи, а т а к ж е изучением процессов создавания мифов, которые проникают в историогра­ ф и ю и тяготеют над способом и н т е р п р е т а ц и и ф а к ­ тов. В данном с л у ч а е автор п о л е м и з и р у е т с р а з л и ч ­ ными взглядами относительно исторического подхода и способов отображения личности обоих королей, а т а к ж е е - п з а н н ы х с ними событий. Ибо по словам автора: „Столбцы актуальных событий в газетах являются достаточным аргументом для этногога, ч т о б ы е м у не п р и х о д и л о с ь п о я с н я т ь того ф а к т а , что этпоголия не я в л я е т с я археологией к у л ь т у р ы и что е е о б ъ е к т н е и с ч е з а е т д а ж е в электронных дерев­ нях. Р ы ш а рд Т ом и ц к и — ЗА ПРЕДЕЛАМИ СТВА, В Б Л И З И Б О Ж Е С Т В Е Н Н О С Т И ОБЩЕ­ В с т а т ь е затрагивается тематика символики волос, к о т о р о й и н т е р е с у ю т с я этнологи ввиду поразительной повторяемости некоторых значений в различных эпохах и о т д а л е н н ы х к у л ь т у р а х . Н е законченной до сих пор дискуссии положил начало в 1958 г. З т п о л о г Е. P. L e a c h . Д и с к у с с и я в ы з в а л а р я д и н т е р п р е т а т о р с к и х п р е д л о ж е н и й , но в к о н е ч н о м итоге не выдвинула окончательной интерпретации. Автор статьи подчеркивает, что его очерк я в л я е т с я лишь г о л о с о м в д и с к у с с и и . Его у с т а н о в л е н и я о п и р а ю т с я п а к о н к р е т н ы й м а т е р и а л , то есть на сведения с X V I в. и позднейшие, до сих пор не и с п о л ь з о в а н н ы е замет­ ки испанских колонизаторов, касающиеся азтецких к у а ф ю р . Эти сведения создают очень интересную картину общества, в котором все общественные р а з ­ л и ч и я (пол, возраст, о б щ е с т в е н н о е п о л о ж е н и е ) обо­ значаются специфической прической. Надо полат а т ь ч т о с у щ е с т в е н н о е значение имеет не столько длина волос, сколько само моделирование их и стрижка при любом переходе данного лица в иную общественную группу, н а п р и м е р , на к а ж д о м этапе воинской карьеры. Забота о волосах равнозначна �I участию в общественной жизни; не подстриженные и не у х о ж е н н ы е в о л о с ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о н е с о б л ю ­ дении жизненных норм, о жизни вне обществен­ ности. Т а к и е в о л о с ы и м е ю т papahuaque, ж р е ц ы , к о ­ торые считаются святыми. И х образ ж и з н и проти­ воречит нормальному существованию и в обществен­ ном смысле о н и я в л я ю т с я мервецами. Ее т в о р ч е с т в о не связано с типичной народной скульптурой, пи с традиционной, ни с современной. М а р и я М а д е й занимается скульптурой лично для себя и д л я себя т а к ж е пишет стихи, хотя в ее сти­ х а х о т ч е т л и в о замечается влияние современной кре­ с т ь я н с к о й п о э з и и . С к у л ь п т у р о й занимаются т а к ж е ее с т а р щ и е братья. Они придерживаются современного реалистического любительского творчества. Мария М а д е й н е о д о б р я е т р а б о т с в о и х братьев. Ей лично нравятся только ее собственные скульптуры. Ежи В а с и л е в с к и — ОБРАЩЕНИЕ СВ. ПАВЛА — КОНСЕРСИЯ, ИНВЕРСИЯ И СОМНЕНИЯ В книге А. Я ц к о в с к о г о „Искусство польского н а ­ рода" репродуцирован образ св. Павла, н а х о д я щ и й с я п закопанском костеле. Образ отображает св. П а в л а в момент обращения — падающего с лошади голо­ в о й в н и з , с о д н о й н о г о й е щ е в с т р е м е н и . О б р а з этот в типе неумелого народного рисунка — не имеет от­ четливого прообраза в официальной живописи. Уста­ новленное в статье место образа в исторической цепи формальных видоизменений является лишь прибли­ зительным. В данном случае, ж е л а я правильно по­ нять содержание образа, надо — кроме „влияний" исследовать т а к ж е родственные традиции, аналогии, параллели — вне живописи. Методы искусствоведа следует в о с п о л н и т ь м н е н и е м этнолога: образ надо п о м е с т и т ь в этнографическом к о н т е к с т е " . Этот кон­ т е к с т — это и н о е п р е д с т а в л е н и е и н в е р с и и , о т в о р а ч и ­ в а н и я ( г о л о в о й в н и з ) в о в р е м я т р а н с ф о р м а ц и и . Это также отображение превращения как „зависнуть м е ж д у " („V. T u r n e r : „ b e t w i s t and between"), повсе­ местно употребляемое на символическом я з ы к е тра­ диционных культур д л я обозначения переходного со­ стояния — „когда прошлое утратило свою власть, а будущее не приобрело еще определенной формы". З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч — „ГОСТЬ В ДОМ — Б О Г В Д О М "И Ч У Ж И Е К А К БОГИ Обращаясь к дихотомическому, в классическом определении Я . С. Б ы с т р о н я , противопоставлению „свой — ч у ж о й " , в котором подчеркивается только отрицательные качества ч у ж и х (чужие, к а к нечистая сила, колдуны, калеки, слепые, черные, дьяволь­ ские, демонические и т.д.), а в т о р д е л а е т о б з о р во­ ображений и верований на тему ч у ж и х , отмечая их с о в е р ш е н н о и н о й о б л и к , ( ч у ж и е к а к боги, как по­ с л а н ц ы богов), обзор событий, д о к а з ы в а ю щ и х слож­ ное отношение к чужим в народной культуре. Исходной точкой д л я размышлений автора является в данном случае пословица „Гость в дом — Бог в дом", определяемая в „Новой книге польских по­ словиц" к а к старопольская. Автор рассматривает а н т и ч н у ю , библейскую и подтверждеш!ую этинологическим материалом основу верований, на которые спирается упомянутая пословица, е щ е раз отмечая амбивалентное сложное отношение к чужим. Делая о б з о р р а з л и ч н е й ш и х к с е н о ф а н и й ( к с с н о ф а н и я — это термин, введенный автором, под которым он подра­ зумевает различные факты, источники и свидетель­ ства, в с к р ы в а ю щ и е о т н о ш е н и е к тому, что чуждо. Это т е р м и н , у п о т р е б л я е м о г о М . Элиаде в феномено­ логии религии понятия „hierofania") Автор д о к а з ы ­ вает с а к р а л ь н ы й х а р а к т е р категории „спой —чужой" в народном воображении и культуре. Рассматривая одновременное употребление понятий ксенофаний и епифании Бога, автор обсуждает явления осваива­ ния и окзотизации" Sacrum „в народной культуре, отмечая мотив Бога, к а к чужого, мотив, в частности, появляющийся в рисунках Владыслава Хайца. Р о м а н Р е й н ф у с с — СКУЛЬПТОР И ПОЕТЕССА МАРИЯ МАДЕЙ М а р и я М а д е й у р . в 1948 г. в д е р е в н е близ Тухова, является скутьптором — — Бистушова самородком. Э ва Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а ТОРИИ ТХУЖЕВСКОЙ — КОВРЫ ВИК­ Шерстяные домотканные ковры, выполняемые двухосновной техникой, стали в прошлом столетии одним и з элементов польской народной культуры с е в е р о - в о с т о ч н ы х земель Польши, где до с и х п о р находятся в употреблении. Группу таких козров с характерными узорами можно встретить на рубе­ ж а х П о д л я с ь я и Л у к о в с к о й земли в окрестностях Седлец, Лосиц и Лукова. И с о л н и т е л е й с а м ы х с т а р ы х к о в р о в была Виктория Т х у ж е в с к а , у р о ж д е н н а я К р ы н ь с к а (1877—1945), т к а ­ чиха из м е л к о ш л я х е т с к о й семьи. О н а родилась в д е ­ р е в н е Л у з к и близ Лосиц, умерла в деревне Вулька К а м е ц к а близ Седлец. Тхужевска использоЕЫвала мотивы других, у ж е известных двухосновных ков­ ров, но вместе с тем ввела несколько н о в ы х х а ­ р а к т е р н ы х мотивов. О н а предпочитала композицию, о т р а ж а ю щ у ю с я на двух осях симметрии с подчерк­ нутой серединой. К р о м е того, ее к о в р ы отличались большой произвольностью в подборке и переработке мотивов. Т х у ж е в с к а передала свой опыт и умение нескольким своим ученицам и можно сказать, что создала художественную школу. Следы деятельности Тхужевской можно еще найти в творичестве неко­ торых современных ткачих, проживающих на данной территории. А д а м Б а р т о ш — СОЛОМЕННЫЕ МАРЦИНА ЛЁРКЕВИЧА ФИГУРЫ Марцип Лёркевич, крестьянин, проживает в де­ р е в н е В е ж х о с л а в и ц е близ Тарнова. Вначале о н за­ нимался плетением соломенных корзинок д л я хлеба, а затем с т а л в ы п о л н я т ь большие соломенные фигу­ р ы . СБОИ п е р в ы е соломенные ф и г у р ы Л ё р к о к и ч п р о ­ демонстрировал на выставке, организованной Т а р н о в с к и м м у з е е м в 1977 г о д у . Г л а в н ы м о б р а з о м Л ё р к е ­ вич интересуется религиозной тематикой. В ' послед­ нее время он стал в ы п о л н я т ь т а к ж е м н о г о ф и г у р п ы е композиции. Основным материалом, которым пользуется Лёр­ кевич, я в л я е т с я солома. Головы свомх ф и г у р он в ы ­ п о л н я е т и з л и п о в о г о дерева. К р о м е того, он и с п о л ь ­ зует в своем творчестве сушеные травы, пряжу, о б р е з к и т к а н е й , бумаги, обломки металла. В 1983 г. Т а р н о в с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л большую выставку работ М а р ц и н а Лёркевича. В о ж е н а К у р а л ь КШИШКОВИЦ — СУНДУК В ЗАКРОМАХ В статье представлен один из интереснейших экспонатов Региональаой Избы в местности Мала В е с ь . Этот экспонат — рамный сундук в К ж и ш к о в и ц а х , богато разукрашен. Резная декорация сундука р а с ц в е ч е н а . С о ч е т а н и е этих д в у х с п о с о б о в д е к о р и р о вани встречается очень редко и в П о л ь ш е до сих п о р н е о т м е ч а л о с ь . П о д о б н ы е экспонаты известны в Словакии и в других местностях Карпат. Наличие такого рода объектов в Польше вызывает гипотезу о существовании местных мастерских, выпускающих подобные сундуки. 235 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f74c802bb9c497a2e94a95c4e9c47f9f.pdf 44b22ca07ff410b29158be3a03e80ab6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3029 Title A name given to the resource Nagrody jubileuszowe "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N A G R O D Y JUBILEUSZOWE „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " W 40 locie istnienia pisma R e d a k c j a p o s t a n o w i ł a p r z y z n a ć n a g r o d y za s z c z e g ó l n e z a s ł u g i w badaniach nad k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą wsi i p o d t r z y m y w a n i e ż y w e j t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j . I n i c j a t y w a nasza s p o t k a ł a się z ż y c z l i w y m poparciem Centralnego Z w i ą z k u Spół­ dzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznogo „ C e p e l i a " , oraz D y r e k c j i Instytutu Sztuki PAN i Departamontu K u l t u r y i D z i a ł a l n o ś c i S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e j w Ministerstwio K u l t u r y i S z t u k i , k t ó r e w s p a r ł y nasze propozycje s w y m i Domów nagrodami. N a g r o d y honorowe R e d a k c j i p r z y z n a ł Z e s p ó ł w s k ł a d z i e : Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jac­ kowski, Ewa Korulska, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Krzysztof Makulski. Otrzymali je: Prof, dr h a b . R o m a n R e i n f u s s za c a ł o k s z t a ł t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j i organizacyjne j , a z w ł a s z c z a za monografie z dziedziny s z t u k i l u d o w e j , s t a n o w i ą c e f u n d a m e n t naszej w i e d z y o c h ł o p s k i e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j . D r J a c e k O l ę d z k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e , t w ó r c z e m y ś l e n i e , k t ó r e g o ś w i a d e c t w e m s ą a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h na­ szego pisma, k s i ą ż k a „ K u l t u r a a r t y s t y c z n a l u d n o ś c i k u r p i o w s k i e j " oraz p o w s t a ł a ostatnio monografia M u r z y n o w a . D o c . d r hab. J e r z y B a r t m i ń s k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e i organizacyjne, stworzenie w L u b l i n i e n a Uniwersytecie i m . M a r i i Curie-Sklodowskiej nowoczesnego i p r ę ż n e g o o ś r o d k a badania f o l k l o r u Jan Ś w i d e r s k i , za w a ż k i w k ł a d w u t r w a l e n i e d o r o b k u k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u , w y r a ż a j ą c y się w p o n a d 55.000 z d j ę c i a c h w y k o n a ­ n y c h w c i ą g u 33 l a t uczestniczenia w badaniach terenowych i pracach d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . Jan K o c z w a r a, w i e l o l e t n i d y r e k t o r Miejskiego i Gminnego D o m u K u l t u r y w M y ś l e n i c a c h , za i n t e r e s u j ą c o i skuteczne f o r m j ' propa­ gowania oraz a n i m o w a n i a t w ó r c z o ś c i ludowej oraz r u c h u k u l t u r a l n e g o , inspirowanego r e g i o n a l n y m i t r a d y c j a m i . M y ś l ą c o nagrodach n a s u w a ł a się n a m jeszczo j e d n a k a n d y d a t u r a — - L u d w i g a Z i m m e r o r a, N i o m c a , k t ó r y z w i ą z a ł s w ó j los z P o l s k ą , t u p r z o b y w a l j a k o korespondont ś r o d k ó w masowego p r z e k a z u i wiolo d o k o n a ł dla n o r m a l i z a c j i s t o s u n k ó w m i ę d z y obu n a r o d a m i . P o z n a ł j a k m a ł o k t o w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ć naszego l u d u i s t w o r z y ł l e g e n d a r n ą j u ż k o l e k c j ę dziel t w ó r c ó w l u d o w y c h i na­ i w n y c h . N i o s t o t y z m a r ł , n i m idea n a g r o d y p r z y b r a ł a r o a l n y k s z t a ł t . Chcemy u c z c i ć Jego p a m i ę ć h o n o r o w ą n a g r o d ą , p r z y z n a n ą po­ ś m i e r t n i e . Zostanie ona przekazana córce — K a t a r z y n i e J o d n o c z o ś n i o R o d a k c j a ustanawia 2 n a g r o d y n a najlepszo prace magistorskie z zakresu k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . N a g r o d y to — d z i ę k i p o p a r c i u M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i — p r z y z n a w a n o b ę d ą ze Ś r o d k ó w Centralnego F u n d u s z u R o z w o j u K u l t u r y . W y s o k o ś ć k a ż d o j n a g r o d y w y n o s i w r o k u 1987/1988 — 30.000 zł. Praco, p o w s t a ł e w o s t a t n i c h d w ó c h latach z g ł a s z a ć m o g ą K a t o d r y W y ż s z y c h Uczelni, P r o m o t o r z y oraz sami zaintorosowani. T e r m i n z g ł a s z a n i a prac u p ł y w a 15 m a r c a . N a d e s ł a n y egzemplarz zostanie z w r ó c o n y w torminio 2 m i e s i ę c y . Posiedzenie J u r y o d b ę d z i e się w k w i e t n i u 1988 г. a decyzjo wraz z m o t y w a c j ą b ę d ą o g ł o s z o n o na l a m a c h pisina. Najciekawsze praco b ą d ź ich f r a g m e n t y chcemy p u b l i k o w a ć na ł a m a c h pisma. S ą d z i m y , że n a g r o d y przyznawane k a ż d o g o r o k u b ę d ą s p r z y j a ł y w z r o s t o w i zainteresowania m ł o d y c h e t n o g r a f ó w k u l t u r ą a r t y s t y c z ­ n ą polskiej w s i , p r o b l o m a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j i nieprofesjonalnej. 236 1 �PODZIĘKOWANIE O d 1956 г. pismo nasze drukowane b y ł o w Z a k ł a d a c h Graficznych „ T a m k a " Z-2 p r z y u l . P o d c h o r ą ż y c h 39. P r z y w i ą z a l i ś m y się do „ n a s z e j " D r u k a r n i , do l u d z i , z k t ó r y m i dane n a m b y ł o p r a c o w a ć . W d z i ę c z n i i m j e s t e ś m y za d o b r ą wolę, ż y c z l i w o ś ć i t r u d . Chcemy to o k a z a ć szczególnie teraz, w j u b i l e u s z o w y m r o k u naszego pisma. P o d z i ę k o w a n i a s k ł a d a m y na ręce K i e r o w n i k a p . Zawadzkiego i — t a k dla nas życzliwej — p . A l i n y S t r z a ł k o w s k i e j . Nie m o ż e m y t e ż p o m i n ą ć osoby zocera p . Jorzego S o k o ł a , k t ó r y z d u ż ą i n t u i o j ą i r o z s ą d k i e m p r z e d z i e r a ł się przez rafy z n a k ó w k o r e k t o r s k i c h i znakomicio w y c z u w a ł nasze intencje, b y w a ł o nawet — p o p r a w i a j ą c nasze p o t k n i ę c i a . �SPROSTOWANIE Pani W a n d a J o s t o w a, z n a k o m i t a z n a w c z y n i k u l t u r y l u d o w e j Podhala n a d e s ł a ł a list do R e d a k c j i , w k t ó r y m gani nas za podanie o niej niesprawdzonej i n f o r m a c j i w a r t y k u l e A . Jackowskiogo Pożegnanie.. Jest n a m bardzo p r z y k r o , że p o l e g a j ą c na niesprawdzonej informacji w y r z ą d z i l i ś m y w i e l k ą p r z y k r o ś ć p a n i J o s t o w e j , „ u ś m i e r c a j ą c " j ą w t y m a r t y k u l e . Przepraszamy j ą za to z c a ł e g o serca. J e d n o c z e ś n i e i n f o r m u j e m y , iż P a n i W a n d a J o s t o w a p r z y g o t o w u j e obecnie t o m prac z b i o r o w y c h p o ś w i ę c o n y p r z e m i a n o m w spo­ sobie o d ż y w i a n i a się l u d n o ś c i wiejskiej. P u b l i k a c j a m a charakter m i ę d z y n a r o d o w y . Zawiera a r t y k u ł p . Jostowej Feierliche nnhrung und litre V erwandlungen an polniseher Orawa. skiego, p r z e k a z u j ą c je do d r u k u w n r 5 Bocznika J o s t o w e j : Zwyczaje w ekspozycji doroczne w naddiinajskich Orawskiego Parku Etnograficznego, Br&uchen- Ponadto p. Jostowa o p r a c o w a ł a i o p a t r z y ł a w s t ę p e m m a t e r i a ł y Jana P l u c i ń ­ Podhalańskiego. W w y d a n y m numerze 4 t e g o ż R o c z n i k a z n a j d u j ą się 3 a r t y k u ł y p . wsiach północno-wschodniego Podhala, Jan Pluciński — Wspomnienie Problematyka kultury regionalnej Polskiej Orawy pośmiertne. T a k ż e u k a z a ł się p r z y g o t o w a n y przez zna­ k o m i t ą m u z e a l n i c z k ę , t w ó r c z y n i ę orawskiego P a r k u Etnograficznego t o m z b i o r o w y p t . Zagadnienia z kultury Podhala, Spiszą i Orawy) w y d a w c y : P o d h a l a ń s k i e T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł N a u k w N o w y m T a r g u oraz M u z o u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m ) . ,.Jak na ducha w y s t a r c z y . . . " k o m e n t u j e n a s z ą gaffę p a n i .Testowa. Raz jeszcze serdecznie przepraszamy P a n i ą oraz C z y t e l n i k ó w . Redakcja t �Z a k l ; . d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c l a w , O d d z i a ł w W a r s z a w i e 193<!. Nakład 1800 egz. O b j ę t o ś ć 36.20 a r k . w y d . 30 a r k . d r u k . Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V 10 g. Cl X 86. O d d a n o do s k ł a d u 30.1.1987 r. P o d p i s a n o do d r u k u w s t y c z n i u 1988 r. W y ­ d r u k o w a n o w s t y c z n i u 1988 r. w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 2034. K-2:s. C e n a 680.— zł. �