14 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf51714df5e23949e525a34301fc743.pdf 96786dbe6a76bfdec11225b3b253c856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:860 Title A name given to the resource Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ WPROWADZENIE * Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i ­ mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna­ nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę . Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo­ r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema­ tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma — drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso­ pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W. Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze­ ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę ­ zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne Kopernićkiego k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych 2 * Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię­ czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta­ raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór materiału. — Redakcja. Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków 1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; T. N a r ­ ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830. K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny wschód Europy, K r a k ó w 1870, t. 2. Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za­ warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi. ; 1 2 3 �12 L E C H MROZ X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " . L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo­ jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po­ za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y ­ ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po­ bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych, ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada­ nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie „Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka dialektu Lowarówe, s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a ­ dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy­ ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u ­ pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada­ cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz­ począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta­ nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy — o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii, etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie­ go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od­ bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto­ rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4 4 K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre zwyczaje Cyganów polskich we­ dle ich własnej tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów polskich, „Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900. T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski płynne w dialektach cygańskich, „Sprawozdania PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. X V : 1949. T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956, R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964. J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956. 5 e 7 �13 WPROWADZENIE terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto­ dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z ­ ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia­ łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro­ sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł ­ cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier­ dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia — inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz­ p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h . Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere­ s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i ­ wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu­ jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków. W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat­ nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą ­ cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno­ wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji. Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym zainteresowaniom i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga­ n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma­ teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli­ wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n ­ nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó ­ r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola­ cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa, B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko. Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w . Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa­ cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w 8 A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973. �г ! 14 L E C H MROZ ' i ; j j i I I a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬ r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak: E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a ­ jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y ­ ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego — mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to­ mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi­ kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł ­ nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel­ kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od­ d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce. L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie­ którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne. Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e ­ go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro­ wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po­ mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za­ p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i ­ storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u ­ torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej. �Część I „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka­ mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y ­ nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze­ regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od­ m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste­ reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo­ m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n ­ dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz­ nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or­ ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby­ czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę ­ trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro­ dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo­ łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-, ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y ­ tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego, o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy­ cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter­ min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my — oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o �1 I j j i I I I I 16 L E C H MROZ jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od­ mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa­ nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬ ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y ­ mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i ­ dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych, k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e „Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie­ przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo­ soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod­ l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y ­ wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do­ rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu­ jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad­ ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y ­ ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto­ sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii) i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie. Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych, naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie- ! i ; ¡ I j i i j I 1 i i 1 I �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 17 tí i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba­ d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą , z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro­ w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew­ n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych. Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej — w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia — powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter­ pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud­ ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania. T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa­ rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy. W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po­ nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2 Etnografia Polska t. X X I I �18 L E C H MROZ stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y ­ jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal­ szych badań. Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie­ loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a ­ teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z ­ ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j . Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema­ tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j . Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te­ renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a ­ domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu, nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk­ tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac, u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y ­ nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha­ rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga­ nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został (ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę­ sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie, a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo­ wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal­ skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń ­ mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo­ b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob­ szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW. Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy — �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 19 Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud­ ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia, oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze­ biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o ­ ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł ­ niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun­ k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język, religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba­ dań. Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip­ cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie­ lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie­ niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere­ sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale­ nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia, miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach. Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo­ rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa­ dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga­ nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y ­ boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó ­ r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz­ nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o ­ no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko­ lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom­ pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m (co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę ­ to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia. �! 20 L E C H MRÓZ Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola­ k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż ­ szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by­ ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi­ stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102 wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka, w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz­ cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości, gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza, uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w (bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba­ danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob­ serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro­ wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r ­ sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p ­ ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio­ nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie­ lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo­ nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż ­ c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a ­ n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys. m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys. �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 21 M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a ­ steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta­ nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac. Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz­ b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w ­ nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto­ wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości. W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a ­ zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w (kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100 z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j ­ scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery­ feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo­ ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o ­ w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j ­ skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych (typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a ­ steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco­ wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo­ kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą ­ cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji — nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó ­ rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i ­ cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno- �г 22 L E C H MHóz cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do­ ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum), n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś ­ wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji, statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro­ w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie­ daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud­ nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za­ mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy­ tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz­ m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie, gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta­ wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy­ gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik­ nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba­ daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a ­ jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym, z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń ­ skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie­ lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in­ tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw­ szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie. Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas �¡ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 23 f. i L F [ [ ~ I ; : I I późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60 uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi. W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba­ dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody­ fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane­ go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero­ wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy­ gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h (dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e — mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz­ mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób 24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor­ macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby­ w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio­ o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze- " �г I 24 i ! I prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie — mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h . Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł ­ niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco­ wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do­ tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz­ kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B , 31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u ­ pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego I .! ! L E C H MROZ komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz­ niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed­ wczesne. N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u ­ alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń ­ skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o ­ n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta­ nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e ­ dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo­ w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo­ nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto­ w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności jest konieczna. Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę , że zawarte w nichinformacji mogą czego p y t,dane a ń zresztą (14-64) dotychczasowe dotyczy m am t eireićoa ł znaczenie ykontaktach nie p o t wdla i e rzdopinii zCyganami i ł y . Noa sCyganach t ę pw n y n izespół k a j— ą- �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 25 cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y ­ g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach. Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho­ dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie­ dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y ­ g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po­ przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu­ sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a ­ n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do­ chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od­ niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py­ tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie 127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń 128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p ­ na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in­ tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia — �26 LECH MROi zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon­ taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l ­ turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono­ miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty­ powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania. Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro­ wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli „złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w . Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate­ riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca, jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze­ brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego, konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar­ dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi. 1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty — handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą, w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę ­ ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali, s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo. 2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak­ tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 27 Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i ­ mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e ­ czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach. 3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo­ giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy­ tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten ' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich, byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny, przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a ­ jąc przede wszystkim stereotyp negatywny. 4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio­ wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest­ nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z ­ c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp — m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho­ dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i ­ dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia, chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po­ dejmowania stałej pracy. 5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a ­ n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą , b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha­ rakteru lub przestał istnieć. Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne, dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy. �28 L E C H MROZ K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O C z ę ś ć I-A Miejscowość, w o j e w ó d z t w o pleć i wiek informatora. (ew. gmina), 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony? Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd? Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście? Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły? Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)? Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku? Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje? Jaki zawód wykonuje współmałżonek? Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi? Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego (partii)? 11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy? 12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często? 13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często? 14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często? Jeżeli w danej miejscowości znajduje się osiedle cygańskie, to w tym miejscu należy przeprowadzić rozmowę według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem kontynuować część I-A. 15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś inne ważne wydarzenie? 16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku? 17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?). 18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i ­ dywane). 19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i) opisać? 20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce jego zamieszkania? 21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym? 22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie i przez jaki okres mieszkali? 23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)? 24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali Cyganie — gdzie i w jakim celu? 25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było, co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów uczestniczyło? 26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?. 27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie? 28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)? Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza. .1 : i j i f \ : > > ¿ i I 1 �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 29 29. Czy stale zamieszkiwali zimą tych samych gospodarzy czy różnych (dlaczego)? 30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne? 31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali? 32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią? 33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą? 34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły? 35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy? 36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian­ kach — kiedy, gdzie? 37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina­ czej — jak? 38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko­ nują jakieś prace — jakie, dla kogo? 39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla wsi/miasteczka? 40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie? 41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej? Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a ­ kim charakterze? 42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é ­ l g a m e (Polacy); 43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób wróżyły? 44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć? 45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć? 46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi? 47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami (chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy? 48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)? 49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)? 50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą? 51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do nich mieszkańcy wsi/miasteczka? 52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon­ takty towarzyskie — jakiego rodzaju? 53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju? 54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia­ steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego? 55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano — jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy? 56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze i z czyjej winy? 57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano? �30 L E C H MROZ 58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec? 59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz? 60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego? Jeżeli nie — również dlaczego? 61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i) przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie? Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej wsi/miasteczku — kiedy, jaki? 62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili? 63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański? Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu? 64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest? 65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu? 66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i) słowo „Rom" — co ono znaczy?). 67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden naród? 68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą? 69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za­ wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu? 70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?). 71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł ­ żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy ' ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich? 72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś przykłady odmienności). 73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy teraz też tam chowają? 74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie zwyczaje/obyczaje? 75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek — gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było? 76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po­ móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał miejsce? 77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten temat? 78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi? 79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią (proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)? 80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po- �31 BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 81: 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania, zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i) je podać? Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i), że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach? Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze lub porwie (jak brzmi formuła)? Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz­ cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła? Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów? Gdzie to było i w jakich okolicznościach? Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo­ trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.). Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre, czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga­ n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak­ teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać? Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy­ mywaniu dobrych stosunków z nimi? Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej ich charakteryzują? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha­ rakteryzują) P o l a k ó w — jakie? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie­ nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej? (Ułożyć w e d ł u g hierarchii) ** * Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania: 88 i 91 części I - A ) spokojni (zgodni) napastliwi (kłótliwi) weseli smutni sar й=« . czyści brudni urodziwi (piękni) szpetni (brzydcy) nachalni (bezczelni) dumni (godni) uczciwi (szczerzy) fałszywi (podstępni) sprytni , naiwni ufni (otwarci) podejrzliwi (skryci) Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20 określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed­ nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj­ duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo- S X e s l a í a ^ z K i a Ж Ż^^^T^S pogłowi SSSSS^S^S г* " określe « Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n ­ cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu. �32 L E C H MRÓZ 94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ miejscowości (w pobliżu) — którzy? 95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz­ kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)? 96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny? 97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a ­ kich okolicznościach? 98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce? 99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf. i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże­ nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego? 100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę , dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło? 101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy są one na ogół dobre czy nie? 102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i) by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć za Cygana? 103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y ­ ganką? 104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi­ nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku? 105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli nie, dlaczego? 106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie, dlaczego? 107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego? 108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) — dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego? 110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"? 111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie? Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po­ wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem? 112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka­ mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y ­ ganie wędrowali, czy coś się zmieniło? 113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie osiedlali się? 114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało? 115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak, to jak się to przejawia? 116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu ostatnich lat — jak się zmienił? �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 33 117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne? 118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami? 119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego rodzaju powinna być ta pomoc? 120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak należałoby ich zatrudnić? 121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni? 122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły­ nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po­ winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)? 123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz­ kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego? 124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby się pan (i) by osiedlono ich tutaj? 125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) — z jakich powodów, po co? 126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana­ mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego? 127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i) ocenia losy Cyganów w czasie wojny? 128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo­ wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są? 129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu? C z ę ś ć I-B 1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam mieszkają? 2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy­ pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni? 3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest? 4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy) czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy? 5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają? 6. Skąd biorą środki do życia? 7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u ­ jących wozami (mieszkalnymi)? 8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili? 9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)? 10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze? 11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę? 3 — Etnografia Polska t. X X I I �34 L E C H MRÓZ 12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po­ winno dalej istnieć — dlaczego? 13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć, co należałoby zrobić? 14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie, to jaki jest tego powód? 15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo­ zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć? 16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów? 17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko­ łę — dlaczego? 18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów, w stosunku do czasów dawniejszych — jaką? 19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak? 20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i), co ludzie m ó w i ą o nich? Jeżeli badany bezpośrednio sąsiaduje z Cyganami: 21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego? 22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem? Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna? 23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli źle, to jaka jest tego przyczyna? 24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami — jakiego rodzaju? 25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie — dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.). Lech Mróz A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES Summary The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question­ naire prepared by the author and modified during field work has been employed. It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I , for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa­ ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 35 off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and analysis of results will follow. The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies. A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle of research has been completed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16c5a0f6c4a73c643f479ce8bdbe4143.pdf bae99052d6148902b920fc856500a9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4395 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4089 Title A name given to the resource Obrazy na płótnie i papierze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.195-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA PŁÓTNIE I PAPIERZE (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA) Zdecydowana w i ę k s z o ś ć o b r a z ó w n a papierze i p ł ó t n i e , k t ó ­ re m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w c h ł o p s k i c h izbach w X I X i na p o c z ą t k u XX w . w y k o n a n a b y ł a przez wyspecjalizowane w a r s z t a t y l u b przez m a ł o m i a s t e c z k o w y c h m a l a r z y . P ł o d y i c h p r a c y d o c i e r a ł y W o b u grupach m a m y do czynienia z n a w i ą z y w a n i e m określonych ludowych tradycji estetycznych. do W pierwszej — z ich f o r m ą r e l i k t o w ą , n i e ś w i a d o m ą , w drugiej — ze ś w i a d o m y m p o s ł u ż e n i e m się m u z e a l n y m i w z o r a m i . na wieś — kupowane przez p i e l g r z y m ó w w miejscach odpusto­ W grupie trzeciej więź z t r a d y c y j n ą s t y l i s t y k ą jest j e d n a k w y c h i c u d o w n y c h , na j a r m a r k a c h , odpustach l u b t e ż o d w ę d r o ­ n i e u c h w y t n a . N i e s p o t y k a m y jej b o w i e m w malarstwie ś w i e c k i m , w n y c h k r a m a r z y s p r z e d a j ą c y c h , a n i e k i e d y m a l u j ą c y c h na po­ o p i s o w y m : p e j z a ż u , i l u s t r a c j i wiejskiego ż y c i a , portrecie n a j b l i ż ­ czekaniu ż ą d a n y szych (z r e g u ł y — m a t k i , rzadziej ż o n y ) . Obrazy t a k i e m i e s z c z ą temat. O b r a z y dla l u d n o ś c i wiejskiej r ó ż n i ł y się o d w y k o n y w a n y c h się c a ł k o w i c i e w k o n w e n c j i m a l a r s t w a amatorskiego. Z l u d o w ą dla mieszczan, b y ł y strojniojsze, malowane p ł a s k o , schematycz­ t r a d y c j ą nic ich nie w i ą ż e : ani p o w ó d powstania, ani f u n k c j a nie, jaskrawo w kolorystyce, bogate w s t y l i z o w a n ą we w n ę t r z u , a n i t e m a t y k a , ani f o r m a , a n i s p o s ó b ornamenty­ wykonania. k ę w y s t ę p u j ą c ą w tle i na szatach . T y p o w o ś ć r o z w i ą z a ń ikono­ P o d s t a w ą takiego m a l a r s t w a jest b o w i e m ś w i a d o m a i u k i e r u n ­ graficznych kowana 1 i formalnych ułatwia ustalenie miejsc powstania w i e l u t y c h o b r a z ó w . M a l o w a n o je w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h k u l t u 2 — C z ę s t o c h o w i e , K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Odporyszowie i i n . „ L u d o w o ś ć " m a l a r s t w a p o l e g a ł a więc n a p o d p o r z ą d k o w a n i u obserwacja natury, k t ó r a przecież w sztuce ludowej n i g d y nie m i a ł a miejsca. T o t e ż d o ś w i a d c z e n i e s z t u k i opartej n a kanonio, schemacie, k o n w e n o j i — okazuje się w t a k i m malar­ stwie b e z u ż y t e c z n e . Cóż w i ę c pozostaje innego, co p o z w o l i ł o b y ich u j ę c i a u p o d o b a n i o m e s t e t y c z n y m wiejskiej k l i e n t e l i , a t a k ż e n a m dostrzec k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć takiego malarstwa? na prostocie r o z w i ą z a ń , d y k t o w a n y c h z a r ó w n o o r g a n i z a c j ą pra- że w n i k l i w a analiza g r u p y „ w i e j s k i e j " w plastyce a m a t o r ó w po­ Sądzę, oy, j a k i m o ż l i w o ś c i a m i w y k o n a w c y . Organizacja praoy z w i ą z a ­ z w o l i ł a b y w y r ó ż n i ć pewne cechy, w y n i k ł e z i n n y c h n a w y k ó w na z a ś b y ł a z s e r y j n ą zasadę: zdobniczych i k o l o r y s t y c z n y c h , a m o ż e i c h a r a k t e r u pracy na w k ł a d z i e pra­ r o l i , innej więzi z p r z y r o d ą — ale b ę d ą t o raozej cechy drugo­ p r o d u k c j ą — realizowała więc m a k s i m u m e f e k t u uzyskanego p r z y m i n i m a l n y m r z ę d n e , nie d a j ą c e p o d s t a w y do w y r ó ż n i a n i a tego rodzaju malar­ cy i ś r o d k ó w . ciążące s t w a nawet w najszerzej p o j ę t e j k a t e g o r i i z w i ą z k u ze s z t u k ą l u ­ malarstwo d o w ą . Dlatego t e n rodzaj m a l a r s t w a „ a m a t o r s k i e g o " p o m i n i e ­ ś w i e c k i e w postaci o b r a z ó w . Obraz z r e g u ł y p r z e d s t a w i a ł tema­ m y w dalszych r o z w a ż a n i a c h , p o z o s t a j ą c p r z y d w ó c h grupach t y k ę s a k r a l n ą : M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , Jezusa, ś w i ę t y c h uprzednio w y m i e n i o n y c h . Pomijając p o s z c z o g ó l n o niewielkie g r u p y l u d n o ś c i , k u wzorom kultury miejskiej, na w s i nie i s t n i a ł o i t d . Obraz służył w i ę c k u l t o w i i w innej formie nie w y s t ę p o w a ł w wiejskiej c h a ł u p i e . Malarstwo o tematyoe religijnej już w siedemdziesiątych G r u p y te w zasadzie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł e m na t e c h n i k i , co w i ą ż e się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , iż obrazy na szkło p o w ­ stosunkowo w c z e ś n i e , bo l a t a c h u b . stulecia, zaczęło zanikać, s t a ł y po przerwie n i e m a l 70—80 letniej z inspiraoji z e w n ę t r z n y c h , n a t o m i a s t obrazy o charakterze ludowo-naiwnym na papierze u s t ę p u j ą o placu l i t o g r a f i o m i oleodrukom. N a l e ż a ł o więo do dzie­ i p ł ó t n i e tworzono s ą przez nielicznych „ s a m o r o d n y c h " m a l a r z y , d z i n , k t ó r e o b u m a r ł y jeszoze w okresie n a j w i ę k s z e g o j a k o ich w y p o w i e d ź osobista, d y k t o w a n a przede w s z y s t k i m we­ rozwoju s t r o j u i zdobnictwa. W ł a ś n i e t o z d o b n i c t w o ( w y c i n a n k i , k w i a t y wnętrzną potrzobą, twórczym imperatywem. papierowe) j a k b y w t ó r n i e „ u ł u d o w i ł o " wieszane na ś c i a n a c h ob­ razy litograficzne, d o d a j ą c i m w a r s t w ę swojskiej dekoracji. Obrazy na papierze i płótnie S ą d z ę , że w ł a ś n i e z tego p o w o d u w n i e l i c z n y c h p r z y k ł a d a c h wiejskiej t w ó r c z o ś c i malarskiej z okresu m i ę d z y w o j e n n o g o (Ja- W s y t u a c j i , gdy barwne reprodukcje m a l a r s t w a k o ś c i e l n e g o noozko, B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a ) m a m y do czynionia z k o n t y ­ są tanie i ł a t w o d o s t ę p n o , s t r a c i ł o sens r ę c z n e i c h malowanie. n u a c j ą p o d s t a w o w y c h zasad f o r m a l n y c h t y p o w y c h dla ludowej T y m bardziej, że w ł a ś n i e k u p n e w y o b r a ż e n i a M a t k i Boskiej czy s z t u k i zdobniczej (symotria, d e k o r a c y j n o - k o n w o n e j o n a ł n e trak­ Jezusa s p e ł n i a j ą p o s t u l a t y masowego odbiorcy wiejskiego i m i e j ­ s k ł o n n o ś ć do o r n a m e n t y k i , a n a t u r a l i z m ) — a l j skiego. S ą b o w i e m „ j a k ż y w o " , kolorowo, konwencjonalne, w y ­ towanie k o l o r u , j u ż nie ze s t y l i s t y k ą d a w n y c h o b r a z ó w w y k o n y w a n y c h dla l u d u . idealizowane. M a l a r s t w o w s p ó ł c z e s n o nie jest więc p r z e d ł u ż e n i e m ż y w y c h Czy jest wobec togo miejsce na t w ó r c z o ś ć m a l a r s k ą o chai'ak- jeszcze t r a d y c j i , r ó ż n i się zdecydowanie o d m a l a r s t w a dawnego, terzo r e l i g i j n y m ? Jest, alo na t w ó r c z o ś ć o oochach osobistych, nawet w t e d y , g d y —• j a k w obrazach na szkle — pozornie w y ­ p o w s t a ł ą przede w s z y s t k i m dla siebie, z głębokiej daje się n a j b l i ż s z e p o t r z e b y . P o m i j a j ą o obrazy na szkle, bo to i n n a sprawa, o k t ó ­ dawnemu. W y r a ź n i e dostrzegalna staje się cezura m i ę d z y t r z e m a r o ­ dzajami m a l a r s t w a w y s t ę p u j ą o y m i obecnie na w s i . Pierwsza gru­ pa wownętrznej rej b ę d z i e m o w a w cz. I V , w s p ó ł o z e s n e m a l a r s t w o religijne jest t w ó r c z o ś c i ą w y n i k a j ą c ą z rzeczywistoj p o t r z e b y i n t e r p r e t a c j i re­ t o obrazy o t r e ś c i a c h r e l i g i j n y c h , malowane z p o t r z e b y we­ l i g i j n y c h t r e ś c i . Jest ono ś w i a d e c t w o m , a nawet i f o r m ą p r z e ż y ć w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m dla siebie, sceny g r a w i t u j ą c e w kie­ r e l i g i j n y c h , a k t e m w i a r y , p o s ł a n n i c t w a , w k t ó r y m z a w a r t y jest r u n k u , k t ó r y n a z y w a się zazwyczaj „naiwnym". stosunek D r u g ą g r u p ę s t a n o w i t w ó r c z o ś ć ś w i a d o m i e s t y l i z o w a n a na dawną „ludową", zewnętrznej w y k o n y w a n a przede w s z y s t k i m z do ś w i a t a , do w a r t o ś c i m o r a l n y c h , do transcenden­ tnych przeżyć i doznań. inspiracji Potwierdza to twórczość D o r o t y L a m p a r t , Nikifora, Michała i dla odbiorcy miojskiogo, inteligenckiego (ściślej M a z u r k a , M a r i i W i ś n i o s , K a t a r z y n y G a w ł o w e j czy J ó z e f a F r a n u - m o ż n a b y to o k r e ś l i ć : dla inteligencji, k t ó r a nie jest b e z p o ś r e d n i o siaka, m a l u j ą c y c h pochodzenia d ł a siobie. J o ż e ł i p o d e j m o w a l i t e m a t y k ę s a k r a l n ą , to nie dlatego, c h ł o p s k i e g o , b ą d ź b ę d ą o n i ą —• n a d a ł zachowuje z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m u c z u c i o w ą więź z k u l t u r ą l u d o w ą ) . D o tej g r u p y zaliczyć trzeba że b y ł t o j e d y n y d o s t ę p n y i m s p o s ó b pozyskania obrazu, do k t ó ­ cało obecno m a l a r s t w o na szkle. rego m o g l i b y się m o d l i ć , obrazu, k t ó r y b y s p e ł n i a ł konwencjo- 195 �Zofia B a r a i i s k a - D z i ę c i o l o w s k a , Lubiczlco, g m . G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e : i l . 1. Śn\ Barbara wśród lilii, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y r u . 4 9 x 3 8 , 5 c m . 1937 г . ; i l . 2. Sw. Anna z Matką Boską, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y m . 47,5 x 36 c m . 1937 r. n a l n ą rok; о!('л\<>су]п%. K a ż d y z n i c h m ó g ł t a k i obraz k u p i ć , jeśli n a i w n o ś c i ą u j ę c i a ś w i ę t e j sceny p r z e s ą d z a o szczególnej poetyce jednak p o d e j m o w a ł tych obrazów. t e m a t sakralny, c z y n i ł to, b y d a ć w y r a z s w y m emocjom, potrzebie bardziej a k t y w n e g o p r z e ż y c i a t r e ś c i A l o o k o ł o 1935 r. m a l a r k a z a m i l k ł a . W y s z ł a za m ą ż , prze­ r e l i g i j n y c h . T w ó r c z o ś ć s t a w a ł a się w ó w c z a s a k t e m m o d l i t w y , roz­ n i o s ł a się do innej w s i . P r z y j ę ł a nazwisko D z i ę c i o ł o w s k a i ani m y ś l a n i e m o sprawach n a j w a ż n i e j s z y c h , obraz — m o r a l i t e t o m . w głowie jej nie p o s t a ł o malować w ł a s n o r ę c z n i e religijne ob­ mające razy, k t ó r e wszyscy z a m o ż n i e j s i gospodarze k u p o w a l i ; k t ó r e po­ na eelu t y l k o p r o d u k c j ę o b r a z ó w dla w s i . Jest niepotrzebne. W y ­ w i n n o się k u p o w a ć . S t a ć j ą b y ł o p r z e c i e ż na t o . M ą ż b y ł stolarzem p a r ł a jo litografia, drukowane reprodukcje k o ś c i e l n y c h o b r a z ó w . a wieś L u b i c z k o , c h o ć t y l k o o 7 k m o d l e g ł a o d Z a l i p i a , z a r z u c i ł a Ł a t w e do nabycia w o d p u s t o w y c h k r a m a c h i u j u ż dawne, t r a d y c y j n e zdobienie. Xie istnieje j u ż j e d n a k ludowe malarstwo sakralne wędrownych s p r z e d a w c ó w lepiej z a s p o k a j a j ą dewocyjne i estetyczne p o t r z e b y Dzięciołowska całkowicie swych umiejętności nie zapom­ odbiorcy. W z r ó s ł z r e s z t ą niepomiernie p o z i o m ż y c i a i nie stanowi n i a ł a . M a l o w a ł a , ale j u ż inaczej, bardziej „ m i e j s k o " . G d y w la­ na ogół ż a d n e g o p r o b l e m u nabycie takiego samego obrazu, j a k i t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h odnaleziono j ą , i n i e m a l r ó w n o c z e ś n i e B H Z m a j ą m i e s z k a ń c y miast. ,,Desa" oraz kolekcjoner L u d w i g Z i m m e r e r poprosili j ą o p r z y ­ T y l k o najbiedniejsi, k t ó r y c h nie s t a ć na M a t k ę B o s k ą w zło­ conych ramach, zmuszeni s ą sami n a m a l o w a ć jej wizerunek. G d y b y j e d n a k m o g l i k u p i ć g o t o w y obraz — niechybnie b y t o uczynili. s ł a n i e swych o b r a z ó w — u c z y n i ł a t o s k w a p l i w i e . Z i m m e r e r o w i p r z y s ł a ł a d o ś ć marnie n a m a l o w a n ą k o p i ę Słoneczników Poproszono O b r a z ó w d e w o c y j n y c h nie maluje się ,,dla m i a s t a " . Nie s t a ł y się p r z e d m i o t a m i d e k o r a c y j n y m i — j a k r z e ź b i o n e ś w i ą t k i , V a n Go- gha. j ą w ó w c z a s , a b y s p r ó b o w a ł a w r ó c i ć do swych d a w n y c h o b r a z k ó w . N i e b y ł o to ł a t w o . stylu Dzięciołowska p r ó b o w a ł a j o d n a k s t a ć się na p o w r ó t B a r a ń s k ą . U s i ł o w a ł a n a ś l a ­ stawiano obok k o l o r o w y c h p t a s z k ó w na p ó ł k a c h z k s i ą ż k a m i . d o w a ć s a m ą siebie sprzed lat. N i e w y c h o d z i ł o to dobrze. Dener­ Jedynie obrazy na szkle p r z e s z ł y kulto­ w o w a ł a s i ę , a nawet p r z e s t a ł a na pewien czas m a l o w a ć . P ó ź n i e j wej do estetycznej, ale b y ł o to m o ż l i w e dlatego, że p o j a w i ł y się z n ó w s p r ó b o w a ł a . S i ę g n ę ł a po w z o r y do plansz z k s i ą ż k i Seweryna w s p r z e d a ż y j u ż w t e d y , gdy o d blisko w i e k u p r z e s t a ł y b y ć po­ Polskie trzebne na w s i . P o j a w i ł y się na fali znaleźć formułę ewolucję od funkcji p a m i ą t k a r s t w a i m o d y na cepeliowską sztukę ludową. malarstwo ludowe ( i l . 3, 4). J e d n a k dekoracyjną organizującą trudno całość. jej było Wydzielała w kwadracie ś w i ę t ą s c e n ę , m a l o w a n ą t r o c h ę nieporadnie, p o t e m Jeden z n a m t y l k o l i c z ą c y się p r z y k ł a d ludowego malarstwa o t a c z a ł a j ą szerokim obramieniom k w i a t ó w i roślin. W y c h o d z i ł o na papierze, przeznaczonego dla o d b i o r c y inteligenckiego, ma­ to n i e ź l e , ale b r a k b y ł o w t y c h k a r t o n a c h dawnej p o e t y k i , b r a k larstwa podejmującego wątki religijne. S ą to obrazy Zofii U r o d z i ł a się ona w 1907 r o k u w Z a l i p i u . J a k o malowała ściany s p a j a j ą c e j całość ż y w i o ł o w e j o r n a m e n t y k i (por. i l . 1, 2). B y ł y to w ł a ś c i w i e w y p r a c o w a n i a na zadany t e m a t . Proszono j ą , by ma­ В a r a ń s к i e j - 1) z i ę с i o ł o w s к i e j . dziewczyna l o w a ł a j a k n i e g d y ś , więc p r ó b o w a ł a . d o m ó w , dekoracyjno k a r t o n y , ś w i ę t e obrazy. A l e w m ł o d o ś c i t w o r z y ł a na „ l u d o w o " , g d y ż b y ł t o jej na­ W t r z y d z i e s t y c h l a t a c h z a i n t e r e s o w a ł się n i ą Tadeusz Seweryn t u r a l n y s t y l , jej estetyka. N i e c h c i a ł a w ó w c z a s , a pewnio i nie i n a m ó w i t, b y w y k o n a ł a k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w dla M u z e u m E t ­ bardzo u m i a ł a m a l o w a ć inaczej. Teraz z a ś w r a c a ł a do „ l u d o w o ś c i " nograficznego w K r a k o w i e . N a m a l o w a ł a . D o dziś obrazy te w i ­ z n a m o w y , j a k do k o n w e n c j i , k t ó r a przez te t r z y d z i e ś c i ł a t prze­ szą w m u z e a l n y c h salach. Jest w n i c h z a d z i w i a j ą o e stała już być j e j warstwy ornamentalnej i tematycznoj, żywiołowa zespolenie dekoracyj­ n o ś ć . W ł a ś n i e t a d e k o r a c y j n o ś ć w p o w i ą z a n i u z nieco d z i e c i ę c ą 196 konwencją. M a l u j e , ale dla m i e j s k i c h i n s t y t u c j i , nie dla siebie, n i e dla otoczenia. Maluje z r e s z t ą coraz sprawniej. Raz t y l k o podjęła �I I . 3. Z. B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a Matka Boska z Dzieciątkiem, niowo j . Matka Вояка Gromniczna, t e m a t n o w y , k t ó r y ujęła c a ł o ś c i o w o , r o z w i ą z u j ą c t e m p e r a / k a r t o n , w y m . 5 3 x 4 2 , 5 cm. I ) . 4. Obraz z M a ł o p o l s k i p o ł u d ­ ol./pł., w y m . 6 8 x 5 3 c m . 2. p o l . X I X w . go na, zasa­ w k t ó r y pakuje się m a s ł o . N a j c h ę t n i e j maluje p r z y pomocy zgnie­ dzie obrazka, otoczonego k w i e t n ą b o r d i u r ą . B y l to obraz (wielo­ cionego, starego plastra na r e u m a t y z m . N i k t jej nie u c z y ł . Za­ k r o t n i e p o t e m p o w t a r z a n y i ulepszany) p r z e d s t a w i a j ą c y częła, a b y p o m ó c synowi w odrobieniu lekcji. P ó ź n i e j malowała, Ojca Kolbego w O ś w i ę c i m i u . Obraz, w k t ó r y z a a n g a ż o w a ł a się emocjo­ j u ż dla siebie, dla p r z y j e m n o ś c i . K r y l a się z t y m . na wsi c h ł o p k a nalnie. m a l u j ą c a u w a ż a n a jest w c i ą ż za, „ d z i w n ą " . Z w ł a s z c z a że jej ob­ P o w i e d z i a ł e m , że ź r ó d ł e m religijnych inspiracji innych ma­ razy religijno daleko odbiegają, od wzorów ikonograficznych. l a r z y (na papierze, p ł ó t n i e czy dykcie) b y ł a w e w n ę t r z n a potrzeba. Dzieje się t o j e d n a k w b r e w jej w o l i . W z ó r , g d z i e ś uprzednio zo­ Czasem, j a k u К a t a r z у n у baczony, ulega z biegiem czasu n i e ś w i a d o m e j p r z e r ó b c e , ,,prze- G a w e 1 (ur. w 1895 г.), b y ł a to c h ę ć przystrojenia miejsca w k t ó r y m się mieszka, stworzenia pominaniu". sobie swego w ł a s n e g o , m a l u t k i e g o n i b y — raju. Obrazy M a r i i W i ś n i o s dalekie są od t y c h , k t ó r e akcept uje Przed paroma l a t y stara,, niezdolna j u ż do pracy, z a c z ę ł a Gawlowa p r z y o z d a b i a ć ś c i a n y swej malej izdebki. M a l o w a ł a na s p o ł e c z n o ś ć wiejska. R ó ż n i ą się t e ż od dawnego ludowego larstwa. Różnią dynamiką, t y n k u i na p a p i e r a c h : a n i o ł y , ś w i ę t y c h , M a t k ę B o s k ą ( i l . 5). K o ­ ekspresją, lorowo, d z i c c i ę c o - n a i w n o w r y s u n k u , p i ę k n e W odczuciu ś r o d o w i s k a nie są one w szczerości i de­ koracyjnej p o e t y c k o ś c i . M a l u n k i „ l u d o w e " w swej kompozycji, się nimi jak Heródek aniołkami, które rzeźbił T i staw iał obok siebie na ł ą c e , na, kamieniach w p o t o k u . z r e s z t ą ona sama. N i c nie ma w jej m a l u n k a c h z m i s t y k i , z eks­ tazy, p r z e ż y c i a m ę k i P a ń s k i e j , nic z szukania sensu istnienia, moralnych. pozbawiona, z w ą t p i e ń Wiara i wahań. Gawłowej Nic nie jest bezdyskusyjna, zakłóca pierwiastka, ma­ tematu, dekoracyjnego. „ l u d o w o " . Są obce, raczej dziwne, j a k wszystko co r o b i W i ś n i o s . N i e w y k o n u j e ona b o w i e m M a l a r k a zabiega, j e d n a k o uznanie. Wcale nie chce b y ć pro­ gramowo „ z g r z e b n a , " . A b y p o k a z a ć s w ą s p r a w n o ś ć , r o b i kopie z p o c z t ó w e k , r e p r o d u k c j i , maluje sceny l e ś n e i egzotyczne ( i l . 9). R e l i g i j n o ś ć Ga,włowej jest dobra,, prosta i ufna. T a k ą jest problemów ornamentyki, ujęciem m a k a t , nie d ą ż y do zdobienia swego wnętrza,. w b a r w n o ś c i , w s y m e t r i i i r y t m i c e , która, je organizuje. Otaczała brakiem indywidualnym przekonania o sensie i ł a d z i e ś w i a t a . Takie t e ż są jej o b r a z k i . Maluje je c h ę t n i e , A l e n a p r a w d ę s o b ą jest t y l k o w t e d y , g d y się poddaje transowi malowania. Z w ł a s z c z a gdy pracuje szybko, szkicuje t y l k o s c e n ę , k t ó r ą p r z e ż y w a w d u ż y m n a p i ę c i u e m o c j o n a l n y m , w nocy, cza­ som j u ż przed ś w i t e m , zmęczona,, bliska stanom luje siebie m y ś l ą o i n n y c h . z w i d o c z n ą p r z y j e m n o ś c i ą , w c i ą ż jeszcze nie dla p i e n i ę d z y . M a ­ luje l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i . D z i e l i się z n i m i obrazami j a k d o b r ą nowiną. Takie obrazy, robione w ł a ś n i e na ..luzie", szkicowo, na, z ł y c h papierach ( k t ó r y c h nie musi s z a n o w a ć ) m a j ą najsilniejszy w y r a z . Nie O d k i l k u l a t , gdy t w o r z y na s p r z e d a ż , stara się p r z e d s t a w i a ć halucynaeyj- n y m . Z a p o m i n a w t e d y o t y m , co p o w i e d z ą s ą s i e d z i , nie k o n t r o ­ szuka w n i c h — j a k pocieszenia. Maluje Ga,wlowa — r a d o ś c i ani sceny o d u ż y m napięciu radosnego dramatycznym, coraz t o nowe t e m a t y religijne, historyczne, obyczajowo-ludowe bolesne — biczowanie, m ę k ę , ś m i e r ć . Szuka w n i c h sensu cier­ (Krakowiacy). pienia, k t ó r e s t a ł o się w a r u n k i e m odkupienia, G d y nie jest pewna, czy intencje jej b ę d ą p r a w i d ł o w o odebrane, dodaje obrazu. Oto Arka podpis — wprost na odpowiednim miejscu Noego. W wodzie l e ż ą p o k o t e m postacie. „ J u s są z a t o p i e n i " — pisze m a l a r k a , a b y nic b y ł o w ą t p l i w o ś c i . Maria W iś n io s (ur. w 1914 r.) t w o r z y od przeszło • dwudziestu l a t , p r z e w a ż n i e ś w i ę t e obrazy, malowane a,kwarelą, również i tych, k t ó r z y te cierpienia z a d a j ą . S ą to obrazy czasem nawet mroczno, bliższe mistyce niż ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . N a t o m i a s t w t e d y , gdy W i ś n i o s m y ś l i o s ą s i a d a c h , stara się b y ć j a k najbardziej konwencjonalna, zbliża się do b a n a ł u , naturalistyczncj poprawności. t e m p e r ą , rzadziej k r e d k ą . W y k o n u j e je na d u ż y c h arkuszach pa­ s t r o w a ć " , d ą ż ą c usilnie kowego papieru, na czystej stronie tapet, kartonie, pergaminie, świętych Przestaje do ckliwej, „wyrażać", zaczyna landrynkom a( ' j „ilu­ Imhiości przedstawień. 197 �cję d e k o r a c y j n ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ludowego m a l a r s t w a . L u d o w e s ą r ó w n i e ż r z e ź b y Franusiaka, i w n i c h toż o d w o ł u j e się do bliskiego sobie d o ś w i a d c z e n i a wiejskiego. T a m j e d n a k , gdzie p u n k t e m w y j ś c i a staje się obserwaoja p r z y r o d y , jest amatorem p o d o b n y m i n n y m , a m a t o r e m — p r z y z n a j ę — m a l u j ą c y m w nieco naiwnej k o n w e n c j i . G d y b y m nie znał chłopskiego rodowodu Franusiaka, nie w y c z y t a ł b y m go w s p o s ó b p r z e k o n u j ą o y z jego k r a j o b r a z ó w . Z prac Franusiaka nie d o m y ś l i ł b y m się t o ż n a p i ę ć emocjonalnych, k t ó r e je p o p r z e d z a ł y i k t ó r y c h ofektem s ą jego r z e ź b y i obrazy. W twórczości, k t ó r ą t u o m a w i a m , emocja odgrywa rolę bardzo i s t o t n ą . M o ż e nawet nie m n i e j w a ż n ą n i ż konwencja w y ­ r a z u zwana s t y l e m . M ó w i się b o w i e m wiele o upodobaniach este­ t y c z n y c h , ale prawie wcale o charakterzo ś w i a d o m o ś c i , z w ł a s z c z a religijnej. Tymczasem w ł a ś n i e ś w i a t o p o g l ą d wydaje się n i e k i e d y najważniejszy — jako p r o d u k t k u l t u r y chłopskiej i wyraz jed­ n o s t k o w y c h p o s z u k i w a ń , k t ó r y c h granice s ą przez t ę k u l t u r ę zde­ terminowane. W t y m miejscu p o s ł u ż ę się p r z y k ł a d e m o b r a z ó w Mazurka M i c h a ł a (1903—1959). M a l o w a ć z a c z ą ł p ó ź n o , dopiero w t o d y g d y ciężko chory z d a ł sobie s p r a w ę , że zbliża się do kresu swego ż y c i a . P r a c o w a ł w o g r o m n y m n a p i ę c i u , d z i e ń i noc, k r y j ą c swe obrazy p r z e d oczami l u d z i , nawet ż o n y . W c i ą g u trzech z i m o w y c h m i e s i ę c y w y k o n a ł k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , w zdecydowanej szości o tematyce więk­ 4 religijnej . Co c h c i a ł przez nie w y r a z i ć ? Czemu t w o r z y ł je r e s z t k a m i sił, w p o ś p i e c h u , w y ś c i g u ze ś m i e r c i ą ? Czemu w y b r a ł t a k ą w ł a ś n i e f o r m ę p r z e s ł a n i a , a nie i n n ą — b l i ż s z ą doświadczeniom swego ż y c i a ? N i e b y ł p r z e c i e ż malarzem, c h o ć z a j m o w a ł się w i e l o m a r z e m i o s ł a m i , w t y m i a r t y s t y c z n y m i . Po ojcu — u p r a w i a ł ciosiołk ę i r z e ź b i ł ś w i ę t e postacie i szopkowe f i g u r k i . B y ł zdunem, l u t n i k i o m , stolarzem i k o w a l e m . W l a t a c h d z i e c i ń s t w a i m ł o d o ś c i П. б. K a t a r z y n a G a w e ł , Z i e l o n k i , w o j , k r a k o w s k i e c h o d z i ł z w y k o n a n ą przez siebie s z o p k ą , u k ł a d a ł t e k s t y j a s e ł k o ­ wych przedstawień, m u z y k ę . W y b u d o w a ł też własnoręcznie dom i p r z y o z d o b i ł d r z w i p ł a s k o r z e ź b ą o tematyce religijnej. W po­ b l i ż u d o m u p o s t a w i ł k u ź n i ę , k o w a l e m b y ł d o b r y m i lubił to za­ T a k i e d w a bieguny, m i ę d z y k t ó r y m i r o z p i ę t a jest t w ó r c z o ś ć , widoczne s ą i u i n n y c h w s p ó ł c z e s n y c h malarzy. Franusiak Oto Józef 3 (ur. 1914 r . ) . Maluje on j a k b y w d w ó c h r ó w n o ­ l e g ł y c h k o n w e n c j a c h : amatorskiej i l u d o w e j ( i l . 10, 11). Scenki j ę c i e . N i g d y j e d n a k nie m a l o w a ł . Szukając p r z y c z y n , dla k t ó r y c h za ś r o d e k przekazania obrał właśnie malarstwo n u r t u j ą c y c h go m y ś l i i d o z n a ń , z w r ó ć m y u w a g ę na w a ż n y f a k t w jego ż y c i u . U r o d z i ł się w B r z e ż a w i e , na obyczajowe, k r a j o b r a z y — w y n i k a j ą z obserwacji ś w i a t a , z szu­ P o g ó r z u P r z e m y s k i m i p r z e ż y ł t a m 41 l a t , otoczony szacunkiem, kania trójwy­ silnie z r o ś n i ę t y ze ś r o d o w i s k i e m , m i e j s c o w y m i z w y c z a j a m i i ob­ spo­ r z ę d a m i . W l a t a c h w o j n y m u s i a ł j e d n a k swój d o m o p u ś c i ć , o s i a d ł realistycznej zasady p o r z ą d k u j ą c e j przedmioty miarowe na p ł a s z c z y ź n i e obrazu. N a t o m i a s t Matki Boskie, w i t e w k w i a t a c h , p r z y j m u j e m y za „ l u d o w e " , p o n i e w a ż Franu­ w ó w c z a s na D o l n y m Śląsku, w Ryczeniu koło Góry. Zmieniał siak p r z y j ą ł w n i c h k o n w e n c j ę b l i s k ą d a w n y m l u d o w y m obrazom. nie t y l k o otoczenie, ale i ś r o d o w i s k o k u l t u r o w e . T o , do czego P r z y j ą ł z a s a d ę dekoracyjnego p o t r a k t o w a n i a t e m a t u , p o ł ą c z e n i a p r z y w y k ł — b u d z i ł o u ś m i e c h p o l i t o w a n i a , n a r a ż a ł o go na d r w i ­ w i z e r u n k u z o r n a m e n t y k ą , p ł a s k o z d o b i ą c ą szaty i o r g a n i z u j ą c ą n y . Ze s w o j ą s z o p k ą , z a m i ł o w a n i a m i — w y d a w a ł się o d m i e ń c e m obraz. K w i a t y stylizuje, t r a k t u j e u m o w n i e , bez t r o s k i o relacje z innego ś w i a t a , r e l i k t e m czasu, k t ó r y w t y m miejscu j u ż dawno wielkościowe p r z e m i n ą ł . D z i e l i ł y go od nowego otoczenia n a w y k i k u l t u r o w e , wobec siebie i wobec realistycznie traktowanej twarzy. Ludowość s p o s ó b b y c i a , w r a ż l i w o ś ć a r t y s t y c z n a (na wiersz, m u z y k ę , p r z y ­ Marii Wiśnios dostrzegam w jej mentalności, r o d ę ) , g ł ę b o k o r o z w i n i ę t e życie duchowe, z a m i ł o w a n i e r z e ź b i a r ­ w t y m , co j ą ł ą c z y z czasem p r z e s z ł y m c h ł o p s k i e j k u l t u r y . N i e skie. B y ł y to p r z e c i e ż l a t a o k u p a c j i i powojennego n a ś l a d u j e r o z w i ą z a ń , k t ó r e odbieramy d z i ś j a k o „ s t y l " , ale spo­ t y c h ziem. L a t a raczej p o e t y k i wosternu n i ż wiejskiej sielanki. s ó b , w j a k i i n t e r p r e t u j e t e i n a t , zbliża j ą do togo, co odczuwam jako chłopską świadomość religijną i e s t e t y c z n ą . zasiedlania Czuł się samotny, w y o b c o w a n y . M ó w i ł , że jest j a k drzewo w y r w a n e z k o r z e n i a m i i rzucone na o b c ą z i e m i ę . P r z e ż y w a ł sta­ W p o j ę c i u wieloznacznym, j a k i m jest „ l u d o w o ś ć " , czasem n y depresji, p o g r ą ż a j ą c się w r e l i g i j n y c h r o z m y ś l a n i a c h . W jego zwraca n a s z ą u w a g ę aspekt p o w s z e c h n o ś c i , k i e d y indziej w y r a z listach c z ę s t o w ó w c z a s p o j a w i a j ą się s ł o w a „ m i ł o ś ć " i „ d u c h o ­ f o r m a l n y (styl) czy z w i ą z e k z p e w n ą f o r m a c j ą m y ś l e n i a i odczu­ wość". w a n i a ś w i a t a . W tej w ł a ś n i e k a t e g o r i i m ó w i ę o l u d o w o ś c i M a r i i wspomina o m i s t y c z n y m charakterze jego w i a r y . B y ł o m u c i ę ż k o , Jadwiga M a l i n o w s k a , sumienna biografka Mazurka,/ W i ś n i o s . E l i m i n a c j a szczegółu, m o n u m e n t a l i z m w y n i k ł y z p r o ­ nio u m i a ł się p r z y s t o s o w a ć do n o w y c h w a r u n k ó w , c h o r o w a ł , s z u k a ł p o r c j i i syntetycznego pomocy w szpitalu psychiatrycznym. widzenia, t r a k t o w a n i e k o l o r u dekoracyj­ nie, a nie funkcjonalno-realistycznie, h i e r a t y c z n o ś ć , s t a t y k a u j ę c i a , Psycholog p o w i e d z i a ł b y w t y m miejscu — ucieczka w cho­ wyczucie r ó w n o w a g i k s z t a ł t ó w , r y t m i k i i w a l o r ó w s y m e t r i i — r o b ę , k o n f l i k t m i ę d z y o s o b o w o ś c i ą w r a ż l i w ą , o d u ż y m poczuciu wszystko to c z y n i m a l a r s t w o p a n i W i ś n i o s bliższe k u l t u r z e , a więc własnej godności, a nowymi warunkami życia. i sztuce ludowej niż j a k i e m u k o l w i e k i n n e m u k r ę g o w i kulturo­ wemu. . . L u d o w o ś ć " Franusiaka w i d z i m y z a ś przez p r y z m a t stylu jego k w i e t n y c h M a d o n n . Przez t o , że p r z y j m u j e w nioh k o n w e n ­ 198 Mazurek m i a ł ż o n ę , troje dzieci. Bogato życie w e w n ę t r z n e r o z ł a d o w y w a ł w m o d l i t w i e , w p r z e m y ś l e n i a c h . G d y c z u ł , że opu­ s z c z a j ą go siły, z a c z ą ł m a l o w a ć . M a pewnie r a c j ę M a l i n o w s k a , g d y zastanawia się, ozy u c z y n i ł b y to pozostając w dawnym �ś r o d o w i s k u , gdzie b y l z r o z u m i a n y , gdzie czul się p o t r z e b n y . „ N a , , ( . . . ) P i e r w o t n a , dewocyjna funkcja obcj^m gruncie — pisze — gdzie r z e c z y w i s t o ś ć o d s u n i ę t a na p l a n dalszy — g ó r u j e idea w y r a ż e n i a przestała dos­ t a r c z a ć oparcia i duchowej s t r a w y , m a l a r s t w o s t a ł o się o s t a t n i ą obrazu religijnego zostaje wewnętrz­ 8 nych refleksji". — zauważa Malinowska . Mazurek f o r m ą w y p o w i e d z i i ucieczki. M o ż e b o d ź c e m b e z p o ś r e d n i m sta­ interpretuje wzorce zapożyczone z ikonografii ły się studia malarskie syna? Z d o b y w a o d b i o r c ę i cel: przekaza­ zachodniej i wschodniej. Spaja je w j e d n ą c a ł o ś ć . Czyni t o nie wszystkiego w m a l a r s k i m testamencie. Maluje j a k jak gdyby sądzę — świadomie. Nie przypadkiem też Matka — Boska w ekstazie, w p o ś p i e c h u , p r z y ś w i e c y , s ł a b n ą c z g ł o d u , „ b y z d ą ­ u p o d a b n i a się w s t r o j u , a nawet w t y p i e u r o d y do wiejskiej ko­ ż y ć " . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą o o z e k i w a ł p o w r o t u syna, aby jeden po b i e t y . P ł a s z c z zatraca p o d o b i e ń s t w o z m a f o r i o n e m , p r z y p o m i n a d r u g i m o d s ł a n i a ć p r z y k r y t e gazetami obrazy, z n a p i ę c i e m bada­ c h u s t ę . Podobnie c h ł o p s k a chusta u p i ę t a zostaje na jej g ł o w i e , j ą c w r a ż e n i e jakie a w r ą c z c e Pana Jezusa p o j a w i a się w i ą z a n k a k w i a t ó w ż y w o p r z y ­ 5 wywierają..." . Co p r z e d s t a w i a ł y te obrazy? J a k i e t o t r e ś c i p r a g n ą ł umie­ r a j ą c y c z ł o w i e k p r z e k a z a ć swemu synowi? W y o b r a ź n i a podsuwa n a m wizję Boscha, Gustava Moreau, n i e p o k ó j v a n Goghowskich p ł ó c i e n . N i c z tego. M a z u r e k s k r u p u l a t n i e malował wizerunki ś w i ę t o , M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 13), O s t a t n i ą W i e c z e r z ę , P o j m a n i e , Chrystusa p r z e d P i ł a t e m ( i l . 12), Serce Jezusa... Za­ w a r ł w n i c h ł a d u n e k swego n i o p o k o j u , t r o s k i , w i a r y i nadziei. „ P r z y ś w i e c a ł o m u , j a k m o ż n a się d o m y ś l a ć , pragnienie zawar­ cia idei m a j ą c y c h zbawczy w p ł y w n a s k ł ó c o n y c h , walczących 6 z s o b ą l u d z i — idee „ M i ł o ś c i " i „ D u c h o w o ś c i " . . . " p o m i n a j ą c a ludowe b u k i e t y . M a l i n o w s k a , o d n o t o w u j ą c to s k r u ­ pulatnie, podsumowuje. ,,(...)celem malarza było stworzenie przedstawienia j a k n a j b l i ż s z e g o sobie, uosobienie i d e i c h ł o p s k i e j Matki 9 Bożej" . Z a p o m i n a m y c z ę s t o o r o l i s z c z e g ó ł u , pozornego d r o b i a z g u , a p r z e c i e ż n i e g d y ś s p ó r o przecinek czy i n n y , p o z o r n y drobiazg, w i ó d ł do schizm, rozbicia k o ś c i o ł ó w . D l a M a z u r k a szczegół i n ­ t e r p r e t a c y j n y w i ą z a ł się z p r z e m y ś l e n i e m sensu i d o ś w i a d c z e ń jogo ż y c i a . A b y o t y m p o w i e d z i e ć i n n y m — nie potrzebował r o z b u d o w y w a ć w a r s t w y t e m a t y c z n e j , sięgać do alegorii, symbo­ l i k i , eschatologicznych w i z j i . P r z e r a s t a ł o to z r o s z t ą jogo m o ż l i ­ Nasuwa się m y ś l o B a z y l i m A l b i c z u k u , k t ó r y analogiczne w o ś c i , w y p o w i a d a ł się w i ę c i n t e r p r e t u j ą c t e m a t o k r e ś l o n y przez 7 t r e ś c i w y r a ż a w s w y m m a l a r s k i m dziele . A l e A l b i c z u k przeciw­ k o ś c i e l n ą i k o n o g r a f i ę . C h c ą c w y p o w i e d z i e ć siebie, swoje p r z e m y ­ stawia ludzkim n a m i ę t n o ś c i o m h a r m o n i ę przyrody, w p o r z ą d k u ś l e n i a — m a l o w a ł obrazy, pozornie t y l k o konwencjonalno w to- wszechświata widząc „ k s z t a ł t miłości", Mazurek zaś prowadzi matyce. n a s z ą m y ś l do spraw, w k t ó r y c h k u l m i n u j e się sens ludzkiego losu — do p a m i ę c i O f i a r y i Odkupienia. A Nikifor? życia. Było jeszcze Malowanie b y ł o dla niego sposobem, f o r m ą czymś — moralitetom, prawdą głoszoną P r z y o g l ą d a n i u t y c h o b r a z ó w w a ż n y jest nie t y l k o t e m a t i p r z e k a z y w a n ą ludziom w tysiącach małych obrazków, z k t ó ­ ikonograficzny, ale i olomenty pozornie m a ł o z n a c z ą c e , wniosio- r y c h ż a d e n nie b y ł r e p l i k ą drugiego. N i k i f o r (1895(?)—1968) w y ­ ne przez malarza. Zwróćmy na nie u w a g ę , ono to bowiem po­ rósł w k r ę g u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , i to s z e r z a j ą t r e ś c i religijne zawarte w temacie obrazu, n a d a j ą c im w a ż y ł o w d u ż y m s t o p n i u n a jego t w ó r c z o ś c i . N a j w y r a ź n i e j w i ­ odbiorcy. doczne jest t o w z a m i ł o w a n i u do dekorowania swego pomieszcze- wymiar przesłania bezpośrednio z w r ó c o n e g o do I I . G. K. G a w e ł , Chryelue w lodzi, t e m p e r a / p l y t a , w y m za­ r 66 X 83,5 "om. 29.9 �I nia i p r z e d m i o t ó w . W p o k o j u N i k i f o r a z p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t ( i l . 25, 26) s t a ł piec p o k r y t y g l i n ą i bielony, malarz w y r y s o w a ł na n i m siatkę „kafli", zdobiąc k a ż d y prostym ornamentem nym umieszczo­ w ś r o d k u p ł a s z c z y z n y . O r n a m e n t o w a n ą na w z ó r l u d o w y m i a ł t e ż s k r z y n i ę , w k t ó r e j t r z y m a ł wszystkie swoje malunki, w z o r n i k i i rzeczy, ornamentowana b y ł a kasetka p o d r ę c z n a , któ­ r ą z a b i e r a ł ze s o b ą w y c h o d z ą c z d o m u . N a ś c i a n a c h , w trzech c z w a r t y c h i c h w y s o k o ś c i , a m o ż e i nieco w y ż e j , p r z y k l e j o n e b y ł y t a k , że d o t y k a ł y się brzegami, d u ż e reprodukcje z czasopism oraz znalezione g d z i e ś p o r t r e t y . N i e k t ó r e jednobarwne, s p ł o w i a ­ ło, przechowywane przez d ł u g i e l a t a , inne świeżej p r o w e n i e n c j i , kolorowe, z „ P r z e k r o j u " , „ Ż o ł n i e r z a Polskiego" i i n n y c h p i s m . W zgodzie ze s o b ą w i s i a ł y , j a k ś w i ę t e obrazy, w i z e r u n k i Fran­ ciszka J ó z e f a , Piusa X I , P i ł s u d s k i e g o , R y d z a - Ś m i g ł e g o , Mościc­ kiego, B i e r u t a , Stalina, Rokossowskiego, ś w . M i k o ł a j a . O k r e ś l e ­ nia „ j a k ś w i ę t e o b r a z k i " nie w y m y ś l i ł o m . N i k i f o r w i d z ą c moje zdziwienie, iż t a k r ó ż n e o s o b i s t o ś c i zgodnie ze s o b ą k o e g z y s t u j ą na trzech ś c i a n a c h jego k r y n i c k i e g o p o k o j u , s k o m e n t o w a ł to m ó w i ą c , że w niebie t e ż wszyscy święci p r z e b y w a j ą razem. M o ­ jego zdziwienia nie z a p o m n i a ł , i po p a r u l a t a c h , g d y m i e s z k a ł przez k i l k a t y g o d n i u mnie w Warszawie, n a m a l o w a ł obrazek, na k t ó r y m po o b u stronach o k r ą g ł e g o stoliczka, na t l e s ą d e c k i e g o p e j z a ż u s t o j ą w gali przepijając m i t e n obrazek świata mundurów Józef Piłsudski i Józef Stalin, do siebie w ó d k ą , n a l a n ą do k i e l i s z k ó w . Wręczając u ś m i e c h a ł się, w i e d z i a ł p r z e c i e ż lepiej, j a k i jest porządek, a obrazek miał zapewne moje wątpliwości całkowicie rozproszyć. Dopóki sprawy s p r z ę t ó w , a nawet wnętrza, dekoracji ornamentyki bordiur niektórych dotyczyły estetyki obrazków ( i l . 20), „ l u d o w o ś ć " N i k i f o r a nie p o d ł o g a d y s k u s j i . U t r w a l o n e za m ł o d u n a w y k i , i miasteczkach pogłębione okolic żebraczą wędrówką Muszyny, pozwalały m u po wsiach identyfikować się z k u l t u r ą w s i ł e m k o w s k i c h . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k t y l k o na „ n i ż s z y m " poziomie realizacji jego ż y c i a , a więc t y m , k t ó r y o k r e ś l a ł y n a w y k i ś r o d o w i s k o w e . N a „ w y ż s z y m " poziomie ż y c i a duchowego d o m i n u j ą c ą rolę o d e g r a ł y w ł a s n e p r z e m y ś l e n i a , szcze­ g ó l n a interpretacja w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , odtwarzanych z frag­ m e n t ó w lepiej czy gorzej z r o z u m i a n y c h i z a p a m i ę t a n y c h k o ś c i e l ­ n y c h l e k c j i , a przede w s z y s t k i m z p r z e ż y c i a o b r a z ó w w i d z i a n y c h w ł e m k o w s k i c h cerkiewkach i k a t o l i c k i c h k o ś c i o ł a c h . 7 M a r i a W i ś n i o s , Rataje, g m . W ą c h o c k , w o j . kieleckie: i l . 7. Prze­ bicie boku, w y m . 1 0 0 x 5 0 c m . , i l . 8. Chrystus w grobie, w y n v 9 0 x 3 0 cm. -i 200 Malar3tw-o N i k i f o r a r ó ż n i się o d ludowego w ł a ś n i e t y m , że jest ono d y n a m i c z n ą o p o w i e ś c i ą , żywą, w y k ł a d n i ą p r a w d , do k t ó r y c h N i k i f o r sam d o s z e d ł . T a m , gdzie w ł a d z a k s i ę d z a jest p e ł n a , a k a t e c h i z m i podsta­ wowe n a u k i w s p ó l n e są w s z y s t k i m i jednoznaczne — n a s t ę p u j o �kodyfikacja świętych „zadania", z każdym obrazów. Każdy z nich w i ą ż e się w ł a ś c i w y i z a c h o w a ń . Obraz ś w i ę t y ma repertuar określono o p o w i a d a ł rzeczy p i ę k n o , straszne i w z n i o s ł e , ale i n n i , g d y j u ż modlitw z a p a n o w a ł a m o d a na N i k i f o r o w e o b r a z k i , p a t r z y l i na nie szuka­ jest w ó w c z a s symbolem, zrozumia­ ł y m dzięki n a u k o m w y n i e s i o n y m z d o m u i k o ś c i o ł a . A l e N i k i f o r nie m a l o w a ł o b r a z ó w „ d o m o d l e n i a " , o b r a z ó w konwencjonalnych. Z ułamków usłyszanych czy treści religijnych stworzył własny, konsekwentny j ą c n a i w n o ś c i t r e ś c i , p i ę k n e g o k o l o r y t u , nostalgicznego piękna k r a j o b r a z u . Tymczasem dla N i k i f o r a w a ż n a b y ł a i f o r m a artysstyczna, i t r e ś ć ideowa. O niej m y ś l a ł przede w s z y s t k i m , reszta zobaczonych b y ł a j u ż t y l k o r e a l i z a c j ą zamierzenia. R e a l i z a c j ą z n a k o m i t ą , — światopogląd jako że k r y n i o k i „ j u r o d i w y " m i a ł n i e z w y k ł y dar m a l a r s k i , po­ w y j a ś n i a j ą c y m u ś w i a t — i t o w ł a ś n i e p o k a z y w a ł w s w y c h ob­ czucie k o l o r u i ekspresji, w y ć w i c z o n o na co n a j m n i e j k i l k u d z i e ­ razach. Malowanie b y ł o b o w i e m dla N i k i f o r a f o r m ą sięciu t y s i ą c a c h n a m a l o w a n y c h przez siebie o b r a z k ó w . apostolstwa, a obrazy — m o r a l i t e t e m , p r z e s t r o g ą . S t a ł o się t e ż dla togo cięż­ W ś r ó d r ó ż n y c h t e m a t ó w b y ł y i t a k i e , do k t ó r y c h stale w r a ­ ko d o ś w i a d c z o n e g o ż y c i e m i k a l e c t w e m c z ł o w i e k a j a k b y psycho­ c a ł : N i k i f o r w i t a n y serdecznie w r ó ż n y c h domach, u c z t y mala­ terapią. Nadzieją i wiarą. r z y . . . P y t a ł e m go o sens t y c h uczt. W y j a ś n i ł , że malarz jest b l i ­ N i k i f o r chyba nie p o m y ś l a ł n i g d y , że jest kacerzem, że t o , co m ó w i , niezgodne jest z o f i c j a l n ą d o k t r y n ą . T r u d n o ś c i poro­ żej Boga, p o n i e w a ż t w o r z y , po ś m i e r c i malarze z a s i ą d ą więc p r z y w i e l k i m , w s p ó l n y m stole z Panem. M a l o w a ł t o w setkach zumienia się z l u d ź m i i n i e u f n o ś ć wobec w s z y s t k i c h a d m i n i s t r a ­ wersji. t o r ó w ziemskich k o ś c i o ł a s p r a w i ł a , że c a ł k o w i c i e w i e r z y ł głoso­ d z i a ł Pan w p o n t y f i k a l n y m n a k r y c i u g ł o w y , a p r z y p o z o s t a ł y c h Zawsze u szczytu perspektywicznie! u j ę t e g o w i w e w n ę t r z n e m u . B y ł zarazem g ł o w ą k o ś c i o ł a , k t ó r y s t w o r z y ł b o k a c h — malarze. W s k a , z y w a ł y w akoie i n t u i c y j n e g o poznania, j a k i k a p ł a n e m tego kościoła., r y n y i czarne fontazie, charakterystyczne a t r y b u t y m ł o d o p o l ­ a zarazem j e d y n y m jego w y z n a w c ą . M a l o w a ł o b r a z k i , w k t ó r y c h skiej b o h e m y , z k t 6 r A . . a e t k ^ ł . j i e . . j e s z c z c _ j a k p _ m ł o d x . _ c h ł o p i e o . n a to w y r a ź n i e stołu sie­ czarne pele­ 201 �I I . 10. Szosa do Grybowa, akwarela, w y m . 2 4 , 5 x 3 4 , 5 cm, 1963. I I . 11. Matka Boska Częstockoicska, akwarela, w y m . 3 7 , 5 x 2 4 , 5 c m . I I . 12. M i c h a ł Mazurek, R y c z e ń , g m . G ó r a , w o j . l e s z c z y ń s k i e , Matka Boska z Dzieciątkiem, ol./pł., wym. 58x43 cm. �I I . 13. M. Mazurek, Chrystus przed Piłatem, ol./karton, wyra. 69 X 96 cm. 1039 i'. Tl. 14. Л1. Mazurol W ó w c z a s to f o r m o w a ł a się jego o s o b o w o ś ć , jego w y o b r a ź n i a , jego przekonania. W i e d z i a ł , że jego p o w o ł a n i e m jest b y ć mala­ rzem, t o t e ż przez całe ż y c i e p o d k r e ś l a ł w swoim s t r o j u (rzeczy­ w i s t y m i n a obrazach) akcesoria, k t ó r e w jego p r z e ś w i a d c z e n i u w i ą z a ł y się z o s o b ą malarza. Pozbawiony w ł a s n e g o nazwiska — n a z w a ł się w ó w c z a s „ M a t e j k ą " . N i k i f o r w i e r z y ł w życie pozagrobowe. P r z e d s t a w i a ł je rea­ listycznie, j a k b y to b y ł o jeszcze jedno, t y l k o lepsze w y d a n i e ziemskiego b y t u . Święci w niebie nosili w zimie nauszniki, a b y i m nie b y ł o z i m n o , j e ź d z i l i d o r o ż k a m i n a „ b a l o n a c h " , jak za­ m o ż n i goście k r y n i c c y , g o t o w i więcej z a p ł a c i ć , aby ich nie t r z ę s ł o na w y b o i s t y c h ulicach. B a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a ł siebie na obra­ zach, b y ł o to j a k b y marzenie i w i a r a w s p r a w i e d l i w o ś ć tego drugiego, „ p r a w d z i w e g o " ż y c i a . B i e d n y k r y n i c k i analfabeta — p r z e d s t a w i a ł t a m siebie j a k o duchownego, c z y t a j ą c e g o w p i ę k ­ n y m p o k o j u ś w i ę t e księgi, m a l u j ą c e g o , g r a j ą c e g o na skrzypcach. P r z e d s t a w i a ł też siebie s t o j ą c e g o p r z y o ł t a r z u k o ś c i e l n y m . D l a p e w n o ś c i w i z e r u n e k swój o p a t r y w a ł p o d p i s e m : „Matejko" lub „ M a l a r z " . Czasem a s y s t o w a ł t y l k o postaci w szatach pont y f i k a l n y o h , j a k b y s ł u ż ą c r a d ą czy d o n o s z ą c , czasem d e c y d o w a ł sam. G r o ź n i e w y m i e r z o n y palec s k a z y w a ł j e d n y c h na raj, d r u ­ gich na p o t ę p i e n i e . K i e d y ś z a s t a n o w i ł a m n i e scena w k o ś c i e l e , k t ó r y cały obwie­ szony b y ł k i e ł b a s k a m i . N a w i d o c z n y m miejscu w i d n i a ł a powie­ szona na sznurze k o b i e t a , a N i k i f o r p r z y o ł t a r z u demonstracyj­ n y m gestem s k a z y w a ł j ą na ś m i e r ć i p o t ę p i e n i e . T o t y ? — za­ p y t a ł e m , w s k a z u j ą c g r o ź n ą , trochę, C h a p l i n o w s k ą p o s t a ć p r z y o ł t a r z u . S k i n ą ł g ł o w ą i u ś m i e c h n ą ł się p r z y p a t r u j ą c namalowanoj soenie. Co oi t a k o b i e t a z r o b i ł a ? — c i ą g n ą ł e m . Ona mnie 14 �I I . 15. Obraz s ł o w a c k i , Sąd Ostateczny, zawszo oszukuje w sklepie oszukuje... z d e n e r w o w a ł mięsnym, p ł ó t n o , w y m . 240 X 152 c m . I I . 10. D o r o t a L a m p a r t , Zawoja, w o j . bielskie. Niebo w y m . 129 X 84 c m . na kiełbasie, się. T o za, to j ą s k a z a ł e ś ? oszukuje Poważnie s k i n ą ł g ł o w ą i r o z e ś m i a ł się z s a t y s f a k c j ą nieco sadystyczną. O c z y w i ś c i e ś w i a t N i k i f o r o w y c h o b r a z k ó w to nie t y l k o sceny C h o ć b y z tego p o w o d u inna jest , , n a , i w n o ś ć " dziel zachodnio-niemiockiego prof, dr czy -znakomitego chirurga Jana Kossakowskiego,- i n n a z a ś W ł a d y s ł a w a okulisty dr. Papsa Kybkow- skiego czy N i k i f o r a . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u r n a m y do c z y ; religijne. Skoro się j u ż jest malarzom i t r a k t u j e to j a k o swe po­ nienia z „ n a i w n o ś c i ą " n a d b u d o w a n ą na p o d ł o ż u k u l t u r y w o ł a n i e oraz z a w ó d ( w y k o n y w a n y p o s p o ł u z d r u g i m — ż e b r a c ­ skiej , k u l t u r y — u ś c i ś l i j m y to — ł e m k o w s k i e j . twem), cały świat może być podnietą i źródłem malarskich, Mówimy wiej­ • . „ n a i w n o ś ć " — gdy o d b r ę b n o ś ć ^widzenia imieści p r z e ż y ć . I n t e r p r e t u j ą c go, b y ł N i k i f o r r a s o w y m malarzem czy się w granicach realistycznej obserwacji czy b a ś n i o w e j fantasty­ to w scenach ś w i ę t y c h , czy w p e j z a ż a c h , a u t o p o r t r e t a c h , a na­ k i , t a m j e d n a k , gdzie o d r ę b n o ś ć w i z j i wskazuje na cechy pato­ wet logiczne, na obsesje, zaciekłość rozrachunkowej w y o b r a ź n i — i w groteska,ch, scenkach ś w i a d c z ą c y c h o poczuciu h u m o r u umiejętności trafnego podchwycenia, cech w y ś m i e w a n e j po­ o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " w y d a się z b y t dobroduszno. S t o i m y b o w i e m u p r o g u zjawisk s t a n o w i ą c y c h w y r a z s z c z e g ó l n y c h s t a n ó w psy­ staci. K w a l i f i k a c j a t w ó r c z o ś c i N i k i f o r a jest na ogół jednoznaczna. 10 U w a ż a się go яа czołowego reprezentanta m a l a r s t w a n a i w n e g o . S ą d z ę , że jest to w zasadzie s ł u s z n e , niczego t e ż nie ujmuje czysto a r t y s t y c z n y m w a l o r o m jego d z i e ł a . A l e , , n a i w n y " — t o m ó w i jeszcze niewiele. N a i w n o ś ć m o ż e d o t y c z y ć o s o b o w o ś c i c z ł o w i e k a , chicznych, obsesji, l ę k ó w , h a l u c y n a c j i , ucieczki od tości z e w n ę t r z n e j rzeczywis­ w ś w i a t z a m k n i ę t y , ś w i a t osobny. Mówimy w ó w c z a s o t w ó r c z o ś c i innej niż. p r z e c i ę t n a . Z w ł a s z c z a g d y m a m y podstawy b y s ą d z i ć , iż „ i n n o ś ć " ta nie jest z a m i e r z o n y m pro­ g r a m e m a r t y s t y , co c z ę s t o m a miejsce w sztuce współczesnej 1 1 skali i sposobu jego ocen, i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a , m o ż e b y ć toż t y l k o „ n a i w n o ś c i ą w y b i ó r c z ą " , podobnie j a k m ó w i m y o w y b i ó r c z y c h i wskazuje zazwyczaj t y l k o na ś w i a d o m y w y b ó r p o e t y k i . T a m jednak, gdzie nie ma, m o w y o ś w i a d o m y m wyborze, uzdolnieniach czy defektach. Może b y ć sposobem p o r z ą d k o w a n i a a „naiwność" w r a ż e ń i p r z e k a z y w a n i a ich w formie d z i e ł a artystycznego. T a w ł a ś n i e takiego o k r e ś l e n i a swej o s o b o w o ś c i — w k r a c z a m y pierwsza kategoria n a i w n o ś c i d o t y c z y m y ś l e n i a i odczuwania,, m a ł o zbadany teren „ e k s p r e s j i psychopatologicznej", t w ó r c z o ś c i a w i ę c sfery podstawowej, druga z a ś d o t y c z y t y ł k o t r a n s m i s j i pozbawionej k u l t u r o w y c h h a m u l c ó w rzeczywistości k t ó r e j b o d ź c e m i siłą n a p ę d o w ą s ą procesy chorobowe, alienacja, widzianej na formę zdyscyplinowaną, uprosz­ c z o n ą w m n i e j czy bardziej ś w i a d o m y s p o s ó b , z b u d o w a n ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h , p o t r a k t o w a n y c h dekoracyjnie, ze ś w i a d o m y m o d w o ł a n i e m się do f a n t a z j i , l o g i k i snu, ś w i a t a b a j k i . B u d u l c e m k a ż d e j „ n a i w n o ś c i " jest d o ś w i a d c z e n i e c z ł o w i e k a , wynika z wewnętrznego a u t y z m , stany rozszczepienia musu, z i ograniczeń, konieczności na twórczości, osobowości. M ó w i ą c o k u l t u r z e ludowej nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że obok zdyscyplinowanych członków chłopskiej społeczności, uczestni­ c z ą c y c h w k o l e k t y w n y m procesie tworzenia i przekazywania war­ jego „ b a g a ż " w y o b r a ż e ń , jego k u l t u r a estetyczna, zaplecze wzo­ t o ś c i — m i ę d z y i n n y m i a r t y s t y c z n y c h — i s t n i e l i t e ż ludzie mar­ r ó w ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m się u k s z t a ł t o w a ł . g i n e s u , p o g r ą ż e n i w świecie w ł a s n y c h p r z e ż y ć , o l ś n i e ń i d o z n a ń . 204 �I Wiejscy „jumilliwi", opętańcy, a n i e k i e d y ludzie po prostu n i e p o r ó w n a n i e bardziej w r a ż l i w i od i n n y c h . Czas nie oszczędził ich dziel, ś l a d y d z i w a c t w a skwapliwie zamazywano, ogrzewanej, na skraju wielkiej n ę d z y . Otoczona gardą. niechęcią, po­ Odepchnięta. czemu nie D o k ą d m i a ł a się zwrócić po pocieszenie ? M o d l i ł a się, j u ż j a k o m o ż n a się d z i w i ć w s p o ł e c z n o ś c i nastawionej na a k c e p t a c j ę śro­ dziecko p r z e ż y w a ł a stany z a p a m i ę t a n i a , nieledwie ekstazy. W y ­ 1 2 dowiskowej n o r m y . r z e ź b i ł a w glinie i w y p a l i ł a w k u c h n i , p o d b l a c h ą , f i g u r k i ś w i ę t e . P r z y k ł a d e m t a k i m w ostatnich l a t a c h jest m . i n . t w ó r c z o ś ć Serce P a n a Jezusa i D z i e c i ą t k o Jezus. M o d l i ł a się do nich. Z gli­ I l o r ó d k a . P i s z ą c o r z e ź b i e , zwanej l u d o w ą , u m i e ś c i ł e m go w grupie n y lepiła t e ż z a b a w k i dla siebie i dzieci s ą s i a d ó w . C h ę t n i e , g d y t w ó r c ó w samorodnych, m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , że dziadek się d z i w i ł : pulsu wewnątrzsterownych, działających z im­ 1 3 wewnętrznego . Podobnie można określić twórczość d w ó c h z n a k o m i t y c h malarek ludowego pogranicza: D o r o t y L a m ­ part i Marii Wnęk. Dorota czeniem, od ry­ M i a ł a osiem l a t , g d y p r z y ś n i ł o się jej niebo „ c a ł e ubrane płaszczami i koronkami". Największa i najpiękniejsza korona — L a m p a r t . Samotna, w r a ż l i w a , s k ł ó c o n a z oto­ dzieciństwa traktowana z pogardą przoz w k t ó r e j mieszka. U r o d z i ł a się 6 lutego 1906 r. w wieś, Krakowie, 14 d o k ą d w y j e c h a ł a jej m a t k a w p o s z u k i w a n i u z a r o b k u . M ó w i ą , to b y ł a pewnie M a t k a Boska. Postacie w i d z i a ł a od t y ł u , j a k b y m i a ł y ulecieć k u n i e b u . P o t e m z a o z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się burza i widzenie z n i k ł o . „ T o na pewno śniło się na w o j n ę " . — komentuje s w ą r e l a c j ę . W k r ó t c e w y b u c h ł a I w o j n a ś w i a t o w a . że ojcem D o r o t y b y ł ż o ł n i e r z , ona wspomina o m a l a r z u . N i k t go nic w i d z i a ł , k r ą ż y ł a p l o t k a , że b y ł Ż y d e m . L a m p a r t widzenie u t r w a l i ł a na kartce p a p i e r u , za e d u k a c j ę , k t ó r ą otrzymał kilkakrotnie je p ó ź n i e j m a l o w a ł a . A l e p i e r w s z y m obrazem, k t ó r y s t w o r z y ł a , „ t o b y ł o N i e b o , W y c h o w y w a ł j ą na wsi dziadek, n i e z b y t we wsi l u b i a n y , alo raczej p o w a ż a n y „Tylko 1 5 s u n k i r o b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co to t a k i e g o ? " odsiadując a ludzie u z n a l i to za S ą d Ostateczny, ale to b y ł o N i e b o " . Z n a m 12-letni w y r o k . B y ł dla w n u c z k i d o b r y , m ó w i o n i m c i e p ł o , z roz­ t e n obraz, a raczej t ę jego w e r s j ę , k t ó r a znajduje się w k r a k o w ­ czuleniem. M a t k a — to j u ż s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ( i l . 16). C u d o w n y , l u d o w y collage opowiadali m i s ą s i e d z i — , , b y ł a u m y s ł o w o chora, m a ł o co — trzeba j ą b y ł o w i ą z a ć . L a t a ł a , ro­ z b i b u ł e k , s t a n i o l u , n a k l e j a n y c h na pastelowe f i g u r y , biła g ł u p s t w a , w a r i o w a ł a . N o . . . , ale z m a r ł a na s z c z ę ś c i e " . klejową farbą. Przypomina w D o r o t a m i a ł a w ó w c z a s k i l k a , a m o ż e k i l k a n a ś c i e l a t , relacje wyobrażenia Sądu SWJTII malowane u k ł a d z i e znane na S ł o w a c j i Ostatecznego (ił. 15). Czy w i d z i a ł a kiedyś Sąsiedzi t a k i obraz ? S k ł o n n y jestem s ą d z i ć , że t a k , co nie znaczy, że go m ó w i ą , że w d a ł a się w m a t k ę . M u s i a ł a b y ć ś l i c z n a , jeszcze teraz z a p a m i ę t a ł a p r z y t o m n i e . Ileż t o r a z y się zdarza, że scena czy są różne. Była dzieckiem nerwowym, pobudliwym. t w a r z jej z a c h o w a ł a ś l a d y u r o d y , m o ż e t r o c h ę egzotycznej, j a k b y melodia zostaje przez p a m i ę ć w c h ł o n i ę t a , g d z i e ś t k w i w p o d ś w i a ­ c y g a ń s k i e j , ż y d o w s k i e j ? N a u c z y ł a się c z y t a ć i p i s a ć , co d z i w i ł o d o m o ś c i , b y nagle w procesie t w ó r c z e g o w y s i ł k u ulec odtworze­ s ą s i a d ó w . P y t a m , czy c h o d z i ł a do s z k o ł y . „ O , panie, gdzie o szko­ n i u , alo j u ż bez ś w i a d o m o ś c i tego, że k i e d y ś nasza p a m i ę ć t o le... była taka prywatna „kupiła". to do niej-em c h o d z i ł a , ale nie więcej j a k 3 m i e s i ą c e . P i s a ć t o u c z y l i . . . A t a k , to bida b y ł a . B i d a " . To w i e m . M i e s z k a ł a z d z i a d k i e m w m a ł e j c h a ł u p i e , z i m n e j , nio D . L a m p a r t : i l . 17, Śmierć człowieka, M a l a r k a opowiada, że „ N i e b o " „ w y r o z u m o w a ł a sobie" og­ l ą d a j ą c d z i e w c z ę t a na procesji z l i l i a m i i k s i ę ż y : „ a akwarela, w y m . 38 X 28,5 c m ; i l . 18, Stacja XIII, 17 w niebie tempera/papier, w y m . 63 X 45,5 c m . 18 . . .. 205 �jest p r z e c i e ż wszystkiego więcej niż na z i e m i " . Temat podejmo­ w a ł a kilka, razy. k i e m do s ą s i e d n i c h barw. M ó w i : „ U l a Panien trzeba b i a ł e j farby, dla, P y t a m o strefę d o l n ą . Ozy t o duszo p o t ę p i o n o ? męcenników cerwonej, Trójca, Przenajświętsza potrzebuje Piekło'? n a j w i ę c e j z ł o t y c h f a r b ó w , szrobrnych, r o z m a i t y c h " — ale ma­ „ O j , p i e k l ą nie da n a m a l o w a ć , bo nie w i e r z ą w t o . N i e d a j ą nama­ luje z z a d z i w i a j ą c ą w r a ż l i w o ś c i ą k o l o r y s t y c z n ą . N a p o e t y k ę jej l o w a ć . N i e trzeba, m ó w i ą , d i a b ł a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani — p r z y p o m i n a m o b r a z ó w s k ł a d a się h a r m o n i a czystych, a zarazem jej obraz zwany stonowanych b a r w oraz ujęcie rysunkowe sceny. Zawsze znajduje lapidarny „ Ś m i e r ć m a t k i " . R o z g l ą d a s i ę , m i m o że r o z m a w i a m y na łące. w y r a z dla malowanej s y t u a c j i , b u d u j ą c obraz h i e r a t y c z n y , z r ó w ­ „ A l e togo nie m o ż n a p o k a z a ć ! A z t y m d i a b ł e m to t a k sprawa w y ­ n o w a ż o n y , s p o k o j n y . Z a s a d ą p o r z ą d k u j ą c ą b y w a s y m e t r i a , ale g l ą d a . P o s z ł a m do Siedzina (?) i z p o w r o t e m z a s z ł a m do Osielca, w licznych pracach znakomicie r ó w n o w a ż y s c e n ę p u s t ą p ł a s z c z y z ­ n i k t m n i e nie c h c i a ł p r z e n o c o w a ć . B y ł a jedna k o b i t a z Z a w o i , n ą . W Stacjach eo j ą znam, p o p r o s i ł a m j ą , n o c o w a ł a m u niej, p o t e m p r o s i ł a m n i e , w y c h m a l o w i d e ł , w d o j r z a ł y i t r a f n y s p o s ó b b u d u j ą c obraz nie ż e b y m z a s z ł a do jej ojca we wsi. W s t ą p i ł a m t a m , bo ze mnie o p a r t y na s y m e t r i i , r y t m i e czy ornamentyce ( i l . 18). p r o s i ł a " . Głos cichnie, t y l k o w a r g i c o ś s z e p c ą . N i e w i e m , czy Męki Pańskiej najdalej m o ż e odchodzi o d l u d o ­ D a r ( u m i e j ę t n o ś ć ?) s y n t o t y z a c j i r ó ż n i jej prace od s z t u k i t w i e r d z i , iż t a k b y ł o , czy relacjonuje sen. Granica m i ę d z y j a w ą dzieci. P o d o b i e ń s t w o i snem zaciera s i ę , p a m i ę ć a r t y s t k i rejestruje p r z e ż y c i a onirycz- s p r a w n o ś c i r y s u n k o w e j , widocznej w o k r e ś l a n i u k s z t a ł t u , z w ł a s z ­ ne r ó w n i e dobitnie j a k sceny z ż y c i a , a m o ż e i silniej — to prze­ cza t w a r z y . Inaczej p o s ł u g u j e się k o l o r e m , stosuje go o s z c z ę d n i e , cież sny w a ż n e , objawione. zgodnie z l o g i k ą t r e ś c i , inaczej t r a k t u j e rysunek, , , A ten m ó w i — c h o d ź c i e do izby. A nie potrzeba m i . Ale c h o d ź ­ cie do i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n obraz, co go w y m a l o w a ł a m p o t e m , że c z ł o w i e k umiera, a t u się k r ę c ą , p ł a c z ą , ś w i c z k i się p a l ą k o ł o niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , d w ó c h anioł­ k ó w go o d p ę d z a . T a k to w z i ę ł a m p o d g ł o w ę i z r o b i ł a m . (...) A l e t o nie b y ł a m o j a matka..." występuje tylko w jednym — w braku przemyślany, doprowadzony w najlepszych d z i e ł a c h do syntetycznego ujęcia. Ż y j e w n ę d z y , m i m o p o m o c y , jakiej starano się jej u d z i e l i ć . W i n a to c z y n n i k ó w miejscowych, ale t e ż i n i e ł a t w o malarce po­ m ó c . N i e l u b i ą j e j , a i ona nie l u b i i n n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. M o ż e nawet nie t y l e nie l u b i , co b o i się i c h , c i ę ż k o d o ś w i a d c z o n a , prze­ ż y w a j ą c a stany l ę k o w e , urojenia. W i j e jest d i a b e ł ? — p y t a m z n o w u i w r a c a m do „ N i e b a " . — To p r z e c i e ż o g i e ń p i e k i e l n y ? „ E , nie, t o c z y ś c i e c " . I szybko m ó w i , że się b o i , bo j ą w y ś m i e w a j ą , m ó w i ą , że stare g u s ł a opo­ wiada. A j a k b y w d i a b ł y w i e r z y l i , t o b y się nie śmieli. — A p a n i w p i e k ł o w i e r z y ?... „ P r a w d ę m ó w i ą c w i e r z ę — i w p i e k ł o i w nie­ b o " . — A l e n i e k t ó r z y w i e r z ą t y l k o w niebo? „ E , bo o n i s ą nie­ k o r z y s t n i . . . W o l a ł a b y m , ż e b y p i e k ł a nie b y ł o . K t o t o chce, ż e b y go p a l i ł o . . . S k ó r a cierpnie na c z ł o w i e k u , w o l a ł a b y m , ż e b y go nie b y ł o . K a ż d y chce b y ć szczęśliw, że nie m a takiego. K t o b y c h c i a ł , a b y się p a l i ł o . . . K t o to c h c e ? " Sny, widzenia — j a k b y i n n y ś w i a t , k t ó r y t u do niej dociera, namacalny, wszystko w i d z i d o k ł a d n i e . Co w i d z i — m o ż e w y m a ­ l o w a ć . „ S ą sny z w y k ł e , panie, i sny w a ż n e " — m ó w i . W s p o m i ­ na sen, k t ó r y do niej p r z y s z e d ł , g d y m i a ł a z 15 l a t . S p a ł a , a t u nagle o t w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł ś w i ę t y , strasznie p i ę k n y , więc m y ś l a ł a , że to B ó g , a to b y ł M i c h a ł A r c h a n i o ł i a n i o ł y . P o k a z a ł N i e l u b i ą j e j , bo źle gospodaruje, niszczy z i e m i ę . G d y b y ł e m w Z a w o i p r z e d 7 l a t y , p a s ł a chude k o z y i k r ó w k ę , k t ó r a w y g l ą d a ł a , j a k b y m i a ł a p a ś ć z g ł o d u . M i a ł a n i e c a ł e dwa h e k t a r y ziemi, zbo­ że ledwo dostrzegalne między k ą k o l a m i , m a k a m i i chabrami, k t ó r o c i e s z y ł y j ą nie m n i e j n i ż rachityczne k ł o s y . Otrzymała w ł a ś n i e k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y z ł o t y c h za o b r a z k i sprzedane do M u ­ zeum w Warszawie i do k o l e k c j i Z i m m e r e r a , w y d a ł a je n a t y c h ­ miast. D o k u p i ł a . . . ziemi, k t ó r e j i t a k nie m o g ł a p r z e c i e ż upra­ w i a ć . S ą s i a d ó w o b u r z a ł o t o do ż y w e g o , chwasty nicszczyly ich pola. Lepiej b y s p r z e d a ł a , zamiast męczyć ziemię — mówili. Z o b r a z k ó w więcej b y m i a ł a ! T o p r a w d a , ale t o p r a w d a p r z y z i e m ­ na, rzeczowa. D l a samotnej, k r z y w d z o n e j przez łos k o b i e t y , oto­ czonej n i e c h ę c i ą i d r w i n ą — dokupienie ziomi b y ł o s y m b o l e m . Awansem społecznym. W jej pojęciu. „Człowiekowi jednemu samotnie, nieraz c i ę ż k i e ż y c i e j a k jej zegar, k t ó r y t r z y m a ł w r ę k u . A p o n i ż e j w z n o s i ł a się z p n i a k a nie m a a n i dzieci, a n i m ę ż a . A wszyscy obcy nic a nic dobrze r ę k a . T e m a t t e n n a m a l o w a ł a t o ż k i l k a razy. nie m y ś l ą o c z ł o w i e k u . . . , t y l k o zdradliwi. Czasem son ostrzega. S z ł a j a k b y do j a k i e g o ś d o m u , g d y a n i o ł . . . C z ł o w i e k w żyoiu t o t y ł k o s k a r b u szuka, ale go nie znaj­ z a s t ą p i ł jej d r o g ę i p o k a z a ł troje m a l u t k i c h dzieci kolo d o m u . dzie, bo go nie m a . J a t e ż takiego s k a r b u s z u k a ł a m i p r a g n ę ł a m , S ą d z i , że to b y ł a przestroga, bo za p a r ę d n i t a k b y ł a chora, że ale nie m o g ł a m go z n a l e ź ć i nie z n a j d ę go, c h o ć b ę d ę go g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W grobie s k a r b u nie m a . " 1 6 o m a l nie u m a r ł a . „Żyje swoimi snami" — pisał Jan Bujak. „Przeżywa je Nadużyłem cierpliwości o z y t e l n i k a , a ł e wydaje m i s i ę , że ciągło ohoć j ą p r z e r a ż a j ą . Możo po to maluje, a b y się o d tego n a k r e ś l o n a s y l w e t k a najznakomitszej strachu u w o l n i ć . U w a ż a jo za prorocze, o s t r z e g a j ą c e . W i e r z y , (z pogranicza że postacie, k t ó r o w joj wizjach w y s t ę p u j ą , i n g e r u j ą w jej życio, z d a ń , a w k a ż d y m razie p o z w o l i te zdania z w e r y f i k o w a ć . w życie ś w i a t a . M a l u j ą c , chce d a ć ś w i a t u j a k i ś znak, j a k ą ś wska­ ludowego) więcej naszej m a l a r k i wyjaśni, niż kilka wiejskioj okrągłych T Powinienem jeszcze d o r z u c i ć k i l k a uwag o M a r i i Wnęk, z ó w k ę p o s t ę p o w a n i a , p r z e s t r o g ę , pouczenie moralne czy religijno. (ur. w 1922 r . ) malarce, żyjącej zawsze w biedzie, w N o w y m S ą ­ Co k i l k a lat m a sny s z c z e g ó l n e , k t ó r o n i ą w s t r z ą s a j ą i k t ó r e po­ czu. Z n a k o m i t a to m a l a r k a , nawiedzona t e m maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . t a l e n t e m , ale i c h o r o b ą , 17 m a n i ą p r z e ś l a d o w c z ą , o b a w ą , że zostanie o t r u t a . Maluje r ó ż n e D o r o t a L a m p a r t maluje swoje sny i w y o b r a ż e n i a , a ł e maluje t o m a t y , najciekawiej „ ś w i ę t o postacie" i wszelkie o d ś w i ę t n e ce­ nie t y l k o dla siobio. T o , co w i o , clico p r z e k a z a ć i n n y m . „ T o to się remonie, z a r ó w n o k o ś c i e l n e procesje, j a k i pierwszomajowe po­ maluje, a b y na papiorecku p r z e d s t a w i ć t o , czego nie ma w rze­ chody ( o k ł a d k a ) . W i d z i a ł a przed p a r o m a ł a t y s ł y n n y p o c h ó d sztan­ c z y w i s t o ś c i , aby ludzie zobaczyli j a k p i ę k n y jest ś w i a t , a b y się d a r ó w W ł a d y s ł a w a Hasiora, zorganizowany w Ł ą c k u Święta Kwitnienia malować, zwłaszcza w i a t r u c h o r ą g w i e , s y l w e t k i n i o s ą c y c h je l u d z i na tle g ó r z y s t e g o 1 8 pierwszy raz, bo n a s t ę p n e wersje uważa J a b ł o n i . Ogromne, falujące p e j z a ż u — wszystko t o w y w a r ł o n a m a l o w a ć l a d a ą t w a r z . Ł a t w i e j jest m a l o w a ć k w i a t y , u b r a n i a , p o s ł u ż y ł o j e j za w z ó r do c y k l u w s p a n i a ł y c h . . . k o ś c i e l n y c h j u ż niebo, z i e m i ę , wszystko, ale t w a r z n a j t r u d n i e j . . . T o jest t r u d n o , procesji. j a k c z ł o w i e k p a t r z ą c cierpi, w y m a l o w a ć p i ę k n ą t w a r z . " nie z a u w a ż y ł a , iż a r t y s t a za t r e ś ć w y d a r z e n i a p r z y j ą ł s a m ą for­ nie dostrzegła wrażenie podmuchach z r e g u ł y za lepsze: ,,Z'3 w s z y s t k i c h [ t e m a t ó w ] n a j t r u d n i e j jest Wnękowa dużo w podczas cieszyli — m i e l i zajęcie z t o g o " . M a r t w i s i ę , żo t a k t r u d n o jest Hasiorowej na malarce, przewrotności, Maluje d u ż y m i p ę d z l a m i , k u p i o n y m i w sklepie i m a l e ń k i m i , m ę ceremonii, n a s t r ó j i skojarzenia, k t ó r e n i o s ł a ze s o b ą . Z d o b r ą w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z y . Jest d o b r ą k o ł o r y s t k ą , o h o ć nie w i a r ą o p i s a ł a p o c h ó d c h o r ą g w i , p r z y w r a c a j ą c i m na p o w r ó t ich s ą d z ę , a b y m y ś l a ł a ś w i a d o m i e o t o n a c j i obrazu. Proces malowa­ sakralną treść. nia przebiega u niej m i ę d z y ś w i a d o m o ś c i ą a i n t u i c j ą i gdy malar­ W s y t u a c j i , g d y k r y t e r i a l u d o w o ś c i coraz bardziej się za­ ka stosuje kolor w ł a ś c i w y o k r e ś l o n e j postaci czy części s t r o j u , c i e r a j ą , a chodzi o zjawisko artystyczno nie d a j ą c o się ściśle w y ­ nieświadomie m i e r z y ć , w ooraz w i ę k s z y m s t o p n i u b u s o l ą badacza staje się 206 go harmonizuje, napięciem walorowym, stosun­ �207 �208 �N i k i f o r : i l . 23. N a u k i , akwarela, w y m . 44,5 X 29,5 c m . , i l . 24. Ukaranie sprzedawczyni P o k ó j malarza w K r y n i c y , o k . 1951 r. intuicja. Dopiero n a s t ę p n y m k r o k i e m jest p r ó b a w e r y f i k a c j i j a k i n n i — zapewne kiełbasy ( p o c z ą t e k c y k l u ) , i l . 25, 26. myślałaby, wierzyła — jak inni i malowała odczucia, o b c i ą ż o n a — czy tego chcemy, czy nie — „ w s p ó ł ­ — j a k i n n i , p r z e j m u j ą c k o ś c i e l n e wzory. A l e W n ę k o w a m a l u j e czynnikiem humanistycznym", ryzykiem od nie t o , co j u ż jest, lecz swoje w y o b r a ż e n i e , swoje p r z e m y ś l e n i a . emocjonalnej p o z y c j i badacza, o d togo czy p r o w a d z i o n zabieg błędu zależnego Dlatego t e ż obrazy zaopatruje c z ę s t o w obszerne t e k s t y d o p e ł n i a ­ weryfikacyjny j ą c e na odwrocie. Święci W n ę k o w e j o d b i e g a j ą o d w z o r ó w oficjalnej z p o z y c j i o b r o n y , czy o s k a r ż e n i a . T o , że malarstwo W n ę k o w e j odbieram w k o n t e k ś c i e s z t u k i nie t y l k o samorodnej, naiwnej — ale i ludowej, uzasadniałbym ikonografii. S ą j a k b y w k w i e t n e j przestrzeni, w t o p i e n i w n i ą , w y ł a n i a j ą się s p o ś r ó d c h m u r , h i e r a t y c z n i , umieszczeni frontal­ p e w n y m p o k r e w i e ń s t w e m m i ę d z y j e j o b r a z k a m i a d a w n ą men­ nie, m o n u m e n t a l n i w proporcjach. W n i e k t ó r y c h obrazach ujęcie t a l n o ś c i ą w i e j s k ą . A więc p o k r e w i e ń s t w e m nie t y l e w formie, co t e m a t u jest dynamiczne, polne ekspresji ( i l . 19). U k ł a d k o m p o ­ w sposobie u j ę c i a t e m a t ó w . W t y p i e w y o b r a ź n i , a ściślej m ó w i ą o zycyjny — naiwnej w i a r y . W i n n y c h , niereligijnych w ą t k a c h u m o w n i e , ekspresyjnie. pokrewień­ występujące stwa tego b o w i e m nie w y c z u w a m . Z n a m i ę l u d o w o ś c i dostrzegam więc w ś w i a t o p o g l ą d z i e W n ę ­ kowej, bliskim poetyce bywa przeważnie W a w r o w y c h r z e ź b i o p o w i e ś c i o świę­ t y c h — b l i s k i m w y o b r a ź n i religijnej d a w n y c h ś w i ą t k a r z y . T y p sekwencje centralny, k o l o r y s t y k a t r a k t o w a n a Ś w i e t n e poczucie r ó w n o w a g i symetryczne — z b l i ż a j ą do zasad ludowej p l a s t y k i . W k a ż d y m to i często malarstwo razie bliższe s ą k o n t e k ­ stowi l u d o w e m u n i ż p r z y k ł a d o m m a l a r s t w a naiwnego czy ama­ torów miejskich. joj w y o b r a ź n i religijnej wydaje się z b l i ż o n y do ś w i a t a dawnego Obrazy W n ę k o w e j t r a k t u j ę więc j a k o jeden z p u n k t ó w gra­ zabobonu, do p r z y r o d y i z w i ą z a n e g o z t ą p r z y r o d ą odczuwania n i c z n y c h m i ę d z y t y m , co jeszcze m a j a k ą ś więź z „ l u d o w o ś c i ą " , losu, swej zależności o d deszczu, s ł o ń c a i gradu, o d r y t m u zmie­ a t y m , co j u ż nie m a z n i ą nio w s p ó l n e g o . n i a j ą c y c h się p ó r r o k u . P r z y r o d a i praca u c z y ł y p o k o r y , sprzyja­ ły też myśleniu racjonalno-magicznemu, które P o j ę c i e l u d o w o ś c i o b r a z ó w na p ł ó t n i e i papierze jest — j a k modyfikowało w i d a ć z dokonanego p r z e g l ą d u — t r a k t o w a n o w s p o s ó b szeroki. i „ u l u d o w i a ł o " k o ś c i e l n e n a u k i . Jeden p r z y k ł a d , k t ó r y m o ż e w y ­ Najszybciej z a n i k ł a „ l u d o w o ś ć " w warstwie s t y l i s t y c z n e j , ob­ j a ś n i , dlaczego w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e w i d z ę W n ę k o w ą . O t ó ż razy te p o w s t a w a ł y b o w i e m z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , a bezpo­ niodawno z m a r ł a w swej wiejskiej c h a ł u p i e jej m a t k a . C ó r k a do ś r e d n i e wzorce dawnego ludowego m a l a r s t w a o d d a w n a j u ż s ą k o ń c a usiłowała p o d t r z y m a ć ulatujące życie, a gdy spostrzegła, w a r t o ś c i ą t y l k o m u z e a l n ą i nie o r g a n i z u j ą w y o b r a ź n i t w ó r c ó w . że ciało sztywnieje i t e m p e r a t u r a jego spada — o b ł o ż y ł a je roz­ Znacznie trwalsze s ą , zachowane przez t r a d y c j ę r ó ż n y c h dziedzin g r z a n y m i w piecu k a m i e n i a m i , w i e r z ą c iż ciepło z a t r z y m a matce s z t u k i ludowej, z w ł a s z c z a zdobniczej, podstawowe zasady orga­ ż y c i e . Zabieg t e n w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ł a , t o t e ż g d y po k i l k u nizacji d z i e ł a , s p o s ó b t r a k t o w a n i a k o l o r u , t y p k o m p o z y c j i cen­ dniach s ą s i e d z i zaalarmowali m i l i c j ę , z n a l a z ł a z w ł o k i . M a l a r k ę aresztowano, nie p o j m u j ą c ona nadpalone celu j e j z a b i e g ó w . „ I n n o ś ć " W n ę k o w e j w y n i k a oczywiście z tego f a k t u , że nie mieści się ona w granicach ogólnie p r z y j ę t y c h n o r m . G d y b y b y ł a t r a l n e j , upodobania do p o s ł u g i w a n i a się s y m e t r i ą i r o z b u d o w a n ą ornamentyką. Występują t e ż — sygnalizowane przykładem W n ę k o w e j — z w i ą z k i w sposobie m y ś l e n i a i odczuwania, szcze­ gólnie w y r a ź n e w t y p i e religijności. 209 �Jeżeli jednak indywidualny charakter o b r a z ó w W n ę k o w e j , W i ś n i o s czy L a m p a r t wydaje się n a m d o ś ć d a l e k i od f o r m dycyjnych dzi indywidualnych, j a k o że nie w y s t ę p u j ą j u ż stylizowane wzor­ tra­ ce ś r o d o w i s k o w e . N a t o m i a s t z g o d n o ś ć — i to daleko p o s u n i ę t ą i n i e g d y ś powszechnych, dzieje się t a k zapewne dla­ — z d a w n y m i f o r m a m i w y k a z u j e malarstwo na szkle, tworzone r tego, że m e n t a l n o ś ć i w y o b r a ź n i a t y c h malarek, s p r a w i a j ą w r a ­ dla miejskiego odbiorcy ś w i a d o m i e w s t y l u d a w n y c h o b r a z ó w , żenie j a k b y c o f n i ę t y c h w czasie, r e a l i z u j ą się w f o r m a c h w y p o w i e - znanych już przeważnie t y l k o z m u z e ó w i książek. P R Z Y PISY 1 C h a r a k t e r y s t y k ę o b r a z ó w dla l u d n o ś c i wiejskiej daje Tadeusz Seweryn w p r a c y Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 68. A n n a K u n c z y i i s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław-Warszawa, w druku. P o s t a ć i t w ó r c z o ś ć Franusiaka omawia B a r b a r a E r b e r w a r t . Franusiak Józef — malarz z Koniemlotów, „Rocznik M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o " , t . 3, 1965, w y d . 1966. I n f o r m a c j e o Ż3 ciu i t w ó r c z o ś c i M a z u r k a c z e r p i ę z a r t y ­ k u ł u J a d w i g i M a l i n o w s k i e j , Michał Mazurek — życie i twórczość, „ M a t e r i a ł y B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", nr 17—18, 1973, w y d . 1975 r. oraz przekazu syna, E m i l a M a z u r k a ( n o t a t k i z r o z m ó w , l i s t y z 1965—1967 г.). P<r. t e ż A . J a c k o w s k i , k a t a l o g w y s t a w y : „Inni". Od Nikifora do Głowackiej, C B W A , Warszawa 1965. J . M a l i n o w s k a , op. c i t . , s. 47. Jw. Jacek O l ę d z k i , Prawdziwym pięknem jest natura. (0 twór­ czości malarskiej Bazylego Albiczuka), „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X I , 1977, nr 1. J . M a l i n o w s k a , op. cit., s. 97. J . Malinowska., op. c i t . , s. 39. N i k i f o r figuruje we wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach p o ś w i ę c o n y c h m a l a r s t w u im.rwncmu (Bihalji-Merma,, J a k o v s k y ' e g o , T k a ć a , Dasr.oya), Obrazy N i k i f o r a z r e g u ł y z n a j d u j ą się na wszystkich m i ę d z y n a r o d o w y c h wystawach. J e d n o c z e ś n i e o m a w i a je i reprodukuje R o m a n Reinfuss w k s i ą ż c e Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962. O N i k i f o r z e pisali t e ż m . i n . A n d r z e j Bar а з Ь : Nikifor, „ P o l . Szt. l u d . " , R . 1 X , 1955 nr 3; A . Banach i E l a B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1966 oraz Nikifor, mistrz z Krynicy, Kra2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 k ó w 1957; A . J a c k o w s k i , Wystawa prac malarskich Nikifora, C B W A , Warszawa 1956; Tadeusz Szczepanek, Z badań nad twórczością Nikifora, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I I I , 1974, nr 4. N a j p e ł n i e j s z y , solidnie opracowany k a t a l o g (z b i b l i o g r a f i ą prac 0 Nikiforze) w y d a ł o C B W A p n . Nikifor (орг. J e r z y Z a n o z i ń s k i 1 A n d r z e j Banach), Warszawa 1967. „ N i e z w y k ł o ś ć p r z e d s t a w i e ń nie jest koniecznie dowodem z a b u r z e ń psychicznych, lecz m o ż e b y ć u w a r u n k o w a n a f a n t a z j ą t w ó r c z ą lub w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i " — pisze J a n M i t a r s k i w art. Twórczość chorych psychicznie, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I , 1972, nr 4, s. 198. W n i e k t ó r y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h , czy np. w dawnej K o r e i ludzie szczególnie wrażliwi, a nawet w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c y od n o r m y , otoczeni b y l i s z c z e g ó l n y m szacunkiem, j a k o ci, k t ó r z y w i d z ą i w i e d z ą więcej od i n n y c h . A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 3/4. I n f o r m a c j e o Dorocie L a m p a r t c z e r p i ę z w y w i a d u , k j ó r y p r z e p r o w a d z i ł e m w 1970 r. z n i ą oraz jej s ą s i a d a m i w Zawoi G ó r n e j . W t e k ś c i e p o w o ł u j ę się na opinie p. Ż u r k a , potwierdzone przez i n n y c h s ą s i a d ó w . S ł o w a L a m p a r t w f i l m i e M i r o s ł a w y Marcinkiewicz Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , L ó d ż 1970. Z w y w i a d ó w przeprowadzonych z m a l a r k ą przez E w ę Fryś-Pietraszkową z krakowskiej Pracowmi Dokumentacji S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N . N r 34829/T. 452/279 oraz 34272/T. J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „ P r z e k r ó j " , 23 l u t y 1969 r. Ten oraz wszystkie n a s t ę p n e c y t a t y p o c h o d z ą z c y t . f i l m u Dziwni artyści... 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Obiekty pochodzą ze zbiorów: Muzeum Etnograficznego, Kraków — il. 1, 2, 4, 16, 17, 18; Muzeum Narodowego, Kielce — il. 7, 8; Muzeum Nowy Sącz — il. 22; Muzeum Sanok — il. 12, 13; Muzeum, Bardziejów, Czechosłowacja — il. 15; Bolesław Nawrocki — il. 19; Ludwig Zimmerer — il. 'S, 6, 10. Fot.: S. Deptuszewski — il. 16, 20 — 23, 25, 26; J . Świderski - - i l . 1—13, 17—19, 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a724648511bfcde7a799d95ba168b0b1.pdf 6b54a889285f32653f7c117f4d69a5d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4088 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.193-195 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a , E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . n a c z . ) . Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ nia — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ ska ( r o s . ) . Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e67c669c825a19318fb49e8c1e71c5.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4087 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.188-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b618743bc724a997ca8caa4a6104dfd.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4086 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.190-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96159d0ebeae05e7bb36f2cdf2607997.pdf 228cd90fa56b2ec7597fd63d7174738a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4085 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N IRENA TURNAU, Skórnictwo odzieżowe w Polsce XVI—XVIII Wobec znikomego zainteresowania dziejami naszego rze­ miosła branży skórzanej z uznaniem należy powitać pracę Ireny Turnau, w której omówiono pracę szewców, kuśnierzy, miechów ników, kaletników i taszników. Autorka zajmuje się tylko skórnictwom odzieżowym, a więc produkcją obuwia, szyciem okryć skórzanych, wyrobem czapek futrzanych, rękawiczek skórkowych oraz różnych dodatków do odzieży, jak np. woreczków skórzanych, czyli mieszków, toreb, sznurowadeł i pasów. Praca składa się z pięciu rozdziałów: ,,Baza surowcowa", „Szewstwo", „Szycie okryć futrzanych i czapek", „Drobne rzemiosło skórnicze" i „Moc produkcyjna", a ponadto z „Wprowadzenia" i „Wniosków końcowych". Dociekania swe oparła I . Turnau na ogromnym materiale faktograficznym, który poddała wnikliwej analizie. Podstawą badań były przede wszystkim liczne źródła rękopiśmienne i opublikowane, a ponadto zabytki kultury materialnej i ma­ teriały ikonograficzne. Autorka sięgnęła toż po monografie poświęcone dziejom rzemiosła, pojedynozym cechom, poszcze­ gólnym miastom oraz określonym regionom kraju. Wykorzystana też została literatura obca oraz wspólczosna techniczna, podno­ sząca poruszaną w reconzowanej pozycji problematykę Najobszerniej I . Turnau omówiła szewstwo (s. 35—113), pod­ kreślając przy tym istotny fakt, iż na terenie Polski, na skutek krzyżowania się wpływów kultury wschodniej i zachodniej, występowała duża różnorodność typów produkowanego obuwia (s. 94). Jeśli natomiast chodzi o inne kunszty, to Autorka podała szereg interesujących danych na temat świadczonych przez nich usług, których dotychczas historycy rzemiosła w pełni nie do­ strzegli. Są to więc poważne plusy recenzowanej pozycji. Uważam jednak, żo przy omawianiu bazy surowcowej należało zaniechać spekulatywnego obliczania rozmiarów produkcji skór surowych, a natomiast trzeba było wprowadzić do pracy przynajmniej zwięzłe wiadomości na temat garbowania skór . Gdyby jeszcze Autorka zrezygnowała z rozszerzania tomatyki swych badań o ziemie położone poza granicami Polski, a więc o obszar Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego, Pomorza Zachodniego, Śląska oraz ziem będących pod panowaniem pruskim i austriackim, a wyko­ rzystała w większym stonpiu dane z terenu ziem ruskich Korony, gdzie przede wszystkim krzyżowały się wpływy Wschodu i Za­ chodu, to wówczas cała problematyka badawcza zostałaby zamknięta w jedną całość i podporządkowana w pełni tytułowi pracy. Efektywna byłaby również konfrontacja pewnych wiado­ mości źródłowych z informacjami rzemieślników, celem uściślenia niektórych problemów technicznych. Przykładem może tu być sprawa smołowania dratwy czy wkładania drewienka między podeszwę a podpodeszwę , o czym, niezbyt jasno, mówi się w recenzowanej pracy na s. 79 i 107. 1 2 wieku, Wrocław 1975, ss. 198. Podnosząc ten problem, uważam za celowe by tu stwierdzić, iż nakazem chwili jest dziś jeszcze skierowanie badań etno­ graficznych na przebadanie ważkich problemów tradycyjnego szewstwa i kuśnierstwa, które dotychczas pozostawały na margi­ nesie tej dyscypliny naukowej, by w przyszłości ułatwić histo­ rykom interpretację tekstów źródłowych. W pracy nazwy miejscowości należało zaktualizować — nio Biercza a Bircza, nie Dynowo a Dynów, nie Lisko a Lesko, nie Czucz a Czudec (s. 121). W przedrozbiorowej Polsce nie było woj. przemyskiego (s. 155) ani chełmskiego (s. 167), a była natomiast ziemia chełmska i przemyska (też wymieniona — s. 167), które wraz z sanocką, halicką i lwowską wchodziły w skład woj. ruskiego (to wymienione na s. 167). Nie mam przekonania co do celowości wprowadzenia takich nazw jak, podaję w pierwszym przypadku, Białostockie, Chełmskie, Ka­ liskie, Krakowskie, Lubelskie, Łęczyckie, Przemyskie, Rze­ szowskie czy Sieradzkie z uwagi na ich nieścisłość. Mówiąc o podziale wyznaniowym wśród szewców (s. 45), przykład z prawosławnymi i grekokatolikami najmniej właściwy, bo w tym wypadku obrządek pokrywał się z przynależnością narodową, a zatem chodziło o Rusinów czy, używając termino­ logii współczesnej, Ukraińców. Pojęcia te toż nie są w recenzo­ wanej pracy ujednolicono, bo raz mowa o Rusinach (s. 54) a drugi o Ukraińcach (s. 167); zestawienie ich na s. 121 razem (,,... nieraz współżyli zgodnie w polskich cechach, np. Rusini czy Ukraińcy") daje do zrozumienia, że chodzi o odrębne naro­ dowości. Jeśli natomiast chodzi o fragmenty statutów cechowych, w świetle których wysunięty został wniosek, iż obowiązywał zakaz używania skór końskich (s. 16), odnoszą się one do norm zwyczajowych, obowiązujących wówczas rzemieślników . Te drobne niedociągnięcia, których nie sposób uniknąć w pozycji pionierskiej, w niczym nie umniejszają wartości recen­ zowanej pozycji. Tekst pracy opatrzony został licznymi przypisami, a pod koniec umieszczono wykaz materiałów rękopiśmiennych oraz streszczenie w języku angielskim. Przydatny byłby zestaw wydawnictw źródłowych i wykaz publikacji naukowych oraz słownik rzeczowy i indeks nazw geograficznych. Szkoda też, że zabrakło miejsca na umieszczenie ilustracji. 4 Nie ulega wątpliwości, że praca Ireny Turnau będzie punk­ tem wyjścia do dalszych badań nad podniesioną problematyką, a jako taka stanie się niezbędna nie tylko dla historyków, ale sięgać po nią będą również archeolodzy i etnografowie. 3 Stanisław Franciszek Gajewski PRZYPISY Drewienko takie, z lipy, wkładano w celu usztywnienia Problem ten omówiony został odrębnie w pracy I . Turnau, Garbarstwo na ziemiach polskich w XVI — XVIII wieku, Wroc­ obuwia. Porównaj treść 8 punktu statutu cechu tkackiego w Cie­ ław 1975, ss. 133. Dratwę smołowano z dwu względów: ułatwiało to szycie szanowie, w którym istniał podobny w treści passus, zakazujący i konserwowało ją. Warto też nadmienić, że na końcu, celem w tym wypadku niesienia przez majstra przędzy (S. F. Gajerski, ułatwienia wkładania jej do otworu, wplatano szczeć z dzika. Statuty cieszanowskiego cechu tkackiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X V I I I , 1974, nr 1, s. 61). 3 1 4 2 EMA MARKOWA, Slovenske ludove tkaniny, Bratislava 1976, ss. 289, ilustr. 228. Autorka na podstawie wieloletnich badań terenowych, przeprowadzanych w latach 1939— 1967, w oparciu o zbiory muzealne oraz dotychczasową literaturę, ilościowo bogatą, choć 186 I pozbawioną pozycji syntetycznych, stara się w recenzowanej pracy zarysować niezwykle bogate i wielopłaszczyznowe zjawisko, jakim była słowacka tkanina ludowa na przestrzeni �ostatnich 150 lat. Centralną częścią pracy jest próba regionali­ zacji słowackiej tkaniny ludowej, co poprzedzone zostało ob­ szernymi wyjaśnieniami na temat właściwości surowców, przy­ gotowywania włókna i nici itd. Znaczną część pracy stanowi omówienie techniki wykonywania tkanin oraz rozważania na temat ich funkcji. Autorka zakładając, niewątpliwie słusznie, iż na końcowy efekt, to jest tkaninę, mają wpływ trzy istotne czynniki: właś­ ciwości materiału, technika wykonania oraz cel wyrobu, w tej właśnie kolejności omawia zagadnienie. W rzeczowy, zwięzły sposób przedstawia Marko va trzy podstawowe surowce do wyro­ bu tkanin: wełnę, len i konopie oraz szkicuje drogę, jaka prowadzi od surowca do produktu finalnego, t j . nici. Udało się autorce zawrzeć na niewielu stronach bogatą informację popartą cen­ nymi i przejrzystymi rysunkami. Ta część pracy zasługuje na szczególne uznanie, stanowiąc niezwykle interesujące źródło dla etnografów', historyków kultury materialnej a także języko­ znawców. Wykorzystywane przez lud słowacki tkaniny dzieli Markova wg kryterium przeznaczenia na: tkaniny gospodarcze (derki, pokrowce, worki, płachty itd.), tkaniny domowego użytku (ob­ rusy, pościel, ręczniki itd.) oraz tkaniny osobistego użytku. Ta ostatnia kategoria jest szczególnie obszerna, gdyż należą tu ubiory i stroje kobiet i mężczyzn, tak zróżnicowane na terenie Słowacji. Każda z wyodrębnionych przez autorkę kategorii tkanin odznacza się swoistymi cechami, od różnic w rodzaju materiału poczynając na zdobnictwie kończąc. Cechy te zostały przekony­ wająco, choć niekiedy zbyt schematycznie naszkicowane. Zasadnicza część książki — próba regionalizacji tkanin lu­ dowych na Słowacji — w porównaniu z wcześniej omawianymi fragmentami pracy wypadła blado i nieprzekonywująco. Wy­ nikło to przede wszystkim z braku jednoznacznie przyjętego zespołu kryteriów. Wiadomo — pisze o tym autorka, że zespół ten obejmuje zarówno rodzaj materiału, jego szeroko rozumiane zdobnictwo oraz funkcje tkaniny. Zastosowanie tych wszystkich kryteriów umożliwiłoby przeprowadzenie sensownej regionali­ zacji. Autorka nie jest jednak w swoich poczynaniach konsek­ wentna, posługuje się kryteriami wymiennie, co prowadzi do chaosu i sprawia wrażenie, iż regionalizacja dokonana jest arbitralnie. W rezultacie czytelnik pozostaje w przekonaniu, iż jedynie pewną informacją, jaką otrzymał, choć poznawczo mało istotną, bo zbyt ogólną, jest to, iż na północy Słowacji głównym surowcem do wyrobu tkanin była wełna, ria południu i zachodzie konopie, a na wschodzie len. Inne zarzuty, jakie można wobec pracy wysunąć, wynikają z jej tematycznego zawężenia. Brak tu informacji na temat charakteru tkactwa ludowego (przemysł domowy czy rzemiosło?), niewiele dowiadujemy się o roli tej gałęzi wytwórczości w eko­ nomicznym życiu wsi słowackiej, a przede wszystkim nie otrzy­ mujemy informacji na temat obecnego stanu ludowego tkactwa. Wiadomość, iż po drugiej wojnie światowej było na Słowacji czynnych ok. 60 tys. tkaczek i tkaczy sugeruje, iż wyrób tkanin nie należy na wsi słowackiej do odległej przeszłości, być może jest jeszcze dość żywy. Niewielki rozdział na temat współczes­ nego stanu tkactwa ludowego na Słowacji wraz z choćby naj­ ogólniejszymi informacjami na temat samych wytwórców wydawał się wskazany. Paradoksalne bowiem, że o technice dowiadujemy się wiele i w sposób bardzo rzeczowy, a o wytwór­ cach autorka milczy lub ich rolę zbywa ogólnikami. Oczywiście, powyższe zarzuty nie są w stanie odebrać pracy podnoszonych uprzednio walorów: jasności wywodów w części technicznej, rzeczowości oraz przede wszystkim znacznej war­ tości poznawczej. Walory te podwyższa bogata szata ilustracyjna, na którą składają się liczne rysunki oraz kolorowe i czarno-białe fotografie. Praca zaopatrzona jest w obszerny słownik użytych terminów fachowych i nazw gwarowych, bogaty zestaw litera­ tury i streszczenia obcojęzyczne. Monografia o ludowej tkaninie stanowi cenne źródło do poznania słowackiej kultury ludowej. Ryszard Kantor LIST DO REDAKCJI O MINIATURACH NA SZKLE W związku z zamieszczoną w numerze 2 „Polskiej Sztuki Ludowej" (rok 1976) publikacją Janiny Orynżyny pt. Dewocjo­ nalia Częstochowskie pragnę, jako syn malującej na szkle Marii z Kellerów oraz brat wspomnianej w artykule Zofii z Mączyńskich Parkitnej, dodać kilka szczegółów. Matka moja, Maria z Kellerów Mączyńska, będąca żoną introligatora Teodora, wykonywała miniatury, których kilka przesyłam na załączonym zdjęciu, a które są w posiadaniu moim i mojej rodziny. Prócz tego matka wykonywała wizerunki Matki Boskiej Częstochow­ skiej na szkiełkach dużo mniejszych, które wprawiano w złote pierścionki i sygnety rodzinne herbowe, spotykane dziś jeszcze w Skarbcu Jasnogórskim. W Muzeum Wojska Polskiego w War­ szawie, prócz wspomnianych miniatur oprawnych w złoto, można również spotkać miniatury wprawiane w wykonane przez więźniów pierścienie z włosia końskiego lub chleba. Nabywcami miniatur na szkle byli jubilerzy z Krakowa pp. Zajączek i Czap­ licki z Sukiennic, jak również poważny zakład jubilerski we Lwowie, mieszczący się obok kościoła OO. Bernardynów. Dla pewnego wyjaśnienia chciałbym opisać jak się odbywało malowanie: linijka z drzewa długości ok. I m a wysokości ok. 3 cm, z czego górna część była nałożona kilka milimetrów woskiem, do którego przykładało się dane szkiełko (szkła szlifowane sprowadzane były z Czech). Wówczas następowało malowanie, w kolejności występujących kolorów, a ostatecznie całe gotowo szkiełko wyzłocono 14 karatowym zlotem. Bernard Mączyński Katowice, dnia 21 lipca 1977 r. 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238a456f1e046d2bb9eed92b2b937930.pdf c7f48c15ecd29448d328dcbec0602d20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Szyszko, Erazm - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4082 Title A name given to the resource Erazm Szyszko - nestor polskich garncarzy ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla-Reinfussowa ERAZM SZYSZKO NESTOR POLSKICH GARNCARZY LUDOWYCH Tl. 1. Garncarz EiT.zm Szyszko Garncarstwo ludowo na terenie Polski, szeroko rozpowszech­ nione w X I X w., jeHzczo na początku X X w. miało jako rzemiosło ludowo doniosłe znaczenie. Garncarzy spotykało się prawie wszędzie, a liczne ośrodki garncarskie, rozrzucone po miastach miasteczkach i niejednokrotnie po wsiach, skupiały znaczno ilości warsztatów. Zmiana warunków ekonomicznych, jaka nastąpiła po I wojnie światowej i rozwijająca się coraz bardziej produkcja przemysłowa przyczyniły się do tego, że rzemiosło garncarskie zaczęło upadać. Z ogromnej niegdyś plejady garncarzy pozostali już dzisiaj tylko nieliczni. Jednym z nich jest Erazm Szyszko (il. 1), obcho­ dzący w roku ubiegłym 91 rok swego życia i 77-lecie pracy w zawodzie garncarskim. Urodził się w 1885 r. wo wsi Zapolin, w pow. Wilejka ówczes­ nej guberni wileńskiej (obecnie ZSRR). Pochodzi z rodziny biedniackiej -— wyrobników, którzy wędrowali za pracą od dworu do dworu. Gdy miał 6 lat, rodzice opuścili Zapolin, w któ­ rym ojciec dzierżawił folwark (zaścianek). Wygasł kontrakt dzierżawny, a ,,ojciec zaniedbał odnowienia,, z czego skorzystał ktoś z zewnątrz, dał łapówkę administratorowi majątku i ten tak sprawą pokierował, że ojca wyrugowali". O dobrą dzierżawę było wówczas trudno. Ojciec Erazma Szyszki wziął dzierżawę w innej wsi, ale ,,arenda" (czynsz dzierżawny) okazała się za wysoka, mnsial więc z tej dzierżawy zrezygnować i nie pozostało mu już „nic innego jak iść na zapaszkę" . Los zapaszników był marny, „byle jakieś nieporozumienie z panem a socha i brona na wóz i jazda do drugiego pana". Odtąd już pamięta Szyszko liczne miejscowości, w których z ojcem przebywali, zawsze jednak w obrębie ролу. Wilejka . O swoim ojcu AVincontym mówi, że „był rolnikiem bez własności", tzw. dworzaninem . Rodzeństwa Erazm miał sporo. „Było nas w domu dwanaścioro dzieci, z czego czworo umarło, siedmioro po pierwszej matce (między innymi i on — Z.R.), a pięcioro po drugiej". Wszyscy pracowali na roli u ojoa, który dzierżawił grunt u „obszarników", względnie byli na służbie 1 2 3 wo dworze, ,,na, pańskim". Żadne z dzieci nie miało innego zajęcia ani zawodu. W domu było nieraz bardzo ciężko, głodowano, macocha okazała się złą gospodynią, a przy tym niezbyt dobrze traktowała dzieci z pierwszego małżeństwa. Już jako mały chłopak Erazm przcmyśliwal nad tym, aby wyzwolić się z panującej biedy i zdobyć sobie lepszy kawałek chleba, niż praca na cudzej roli. W czasie pobytu ojca w Paczkowicach (koło miasta Postawy), gdzie cala rodzina służyła we dworze, Erazm, mający wówczas 14 lat, poznał garncarza Juliana Podlipskiego, który przywędrował tu z odległego Iwieńca , będącego wówczas na AVileiiszczyznie jednym z większych ośrodków garncarskich. Podlipski, który sam odziedziczył zawód garncarski po ojcu, liczył wtedy około 25—30 lat, miał „garncaruię" w Paezkowicaeh. Erazm często biegał do Podlipskiego, przyglądał się jego pracy, a „paliwoeznik" („palilocznik") — tak nazywano tam garncarza toczącego na kole — chętnie objaśniał mu, co i jak należy robić. Toczenie „miało dla mnie nadzwyczajny urok", a „do gliny ciągio mnie coś od dziecka" — mówi o sobie Szyszko. „Cala moja zabawa to glina. Nieraz podpatrywałem, jak ko wal kul żelazo, a u mnie żelazo zastępowała glina. Miałem kowadło gliniane, młoty i wykuwałem z gliny różne rzeczy ." W końcu Erazm zapragnął terminować u Pod­ lipskiego. Ojciec początkowo nie chciał się zgodzić, uważając, że na pracę u garncarza jest jeszcze za miody, ale po namowie ustąpił. 4 5 Nauka szła Erazmowi szybko, tak, żc po dwóch miesiącach umiał wytoczyć każdy przedmiot, nie miał jednak odpowiedniej siły potrzebnej wytrwanemu garncarzowi. „Kiedy pierwszy raz siadłem za kółkiem garncarskim, to zdawało mi się, że ja na skrzydłach latam w powietrzu" — opowiada o swoich przeży­ ciach Szyszko. Pierwszym naczyniem, które samodzielnie wyto­ czył, był kubek do kawy. Szyszko praktykował u Podlipskiego przez dwa lata. Toczył takie same garnki jak majster, ale w mniejszych rozmiarach. Czy ojciec dał coś za naukę syna, tego już Erazm nie pamięta, 167 I �1 о żanie. Wyjechał więc w 1913 r. do Ameryki, gdzie przebywał siedem lat. Ciężką pracą zarobił tam parę tysięcy dolarów i wy­ DZISNR słał je do Polski w 1920 г., ale „prawie przepadły". Zamieniono je na marki, i kiedy przyjechał, mógł za nie kupić tylko 22 ha ziemi w majątku Hulidowo. Były to prawie same nieużytki, moczary, a tylko 8 ha jako tako znośnego gruntu: „gołe pole, m trzeba było budować się i podatki płacić, które były dość wy­ SUIECIPlNX 5 sokie" . Ożenił się w Jasioniewiczach, mając 36 lat. Za żonę wziął „biedną sierotę". Wspólnie pracowali, on toczył garnki, ona UILND 9 je sprzedawała. Dawał sobie radę i z pracą w polu, i przy kręgu. 9 О Kiedy zaczynało im się już jako tako powodzić, przyszła I I wojna, 11 * okupacja, a „fabrykę" zamknięto. W czasie okupacji chodził DSZMIPiNF) (Q) UILEJKF) kilka dni w tygodniu do pracy w Dunilowiczach, odległych 0 20 km od domu, pozostawiając żonę z małymi dziećmi na MObODECZNO / gospodarstwie. W Dunilowiczach bowiem Stefan Bombalski — // tamtejszy organista, który choć nie znal się na garncarstwie, /// założył „fabrykę", zatrudniając Erazma Szyszkę i wyuczonego przez niego młodszego brata — Kazimierza jako instruktorów iv WIENIEC kierujących pracą zatrudnionych robotników. Kazimierz miesz­ V kał w „mieście" (Dunilowiczach), a Erazm musiał do pracy dochodzić. Nie trwało to jednak zbyt długo, bo fabryka I I . 2. Legenda: I — miasta woj. I I — miasta pow. I I I — wr,żne wkrótce spłonęła, a swój „warsztat" (koło) ledwie Erazm ośrodki garncarskie. IV — miejsca pracy Szyszki.: 1 — Dzie- wydobył spod gruzów. Szyszko, tak jak prawie wszyscy garncarze ludowi, nie mioszki, 2 — Głębokie, 3 — Nowosiółki, 4 — Stary Dwór, 5 —• zdawał żadnych egzaminów z zakresu swego rzemiosła. Miał Postawy, 6 — Duniłowicze, 7 — Hnlidowo, 8 — Jasicnicwiczo, kilku uczniów, toczył garnki, sprzedawał je gdzie chciał i dopiero 9 — Paczkowioe, 10 — Rudka, 11 — Łazimy, V — miejsce „za Polski" musiał zrobić „patent" (egzamin mistrzowski), urodzenia Szyszki. gdyż władze wymagały tego od każdego, kto chciał nadal prowa­ dzić pracownię. Dyplom na mistrza garncarskiego otrzymał w Wilnie w 1934 r. (il. 3). Cechmistrzem, a zarazem jednym z członków komisji egzaminacyjnej, był wówczas Aleksander Azarewicz, człowiek już w podeszłym wieku, mający po ojcu wic natomiast, że Podlipski za jego późniejszą pracę dawał mu znaną i cenioną pracownię garncarską w Wilnie. W okresie „stołowanie" (ubranie musiał mieć swoje), a czasem „to dał międzywojennym wykonywał przeważnie ceramikę artystyczną, i miedziaka na obarzanka". opartą częściowo na formach tradycyjnych, a częściowo wprowa­ Po dwóch latach pobytu u Podlipskiego postanowił Szyszko dzał nowe kształty i zdobnictwo, prawdopodobnie pod wpływem usamodzielnić się, tym bardziej że rodzina przeniosła się z Pacz­ jakiegoś plastyka projektującego mu wzory . kowie na inne miejsce, gdzie ojciec „dobrze żył z właścicielom", Jak już wspomniano, Szyszko osiedlił się w 1946 r. na który pozwolił zbudować obok mieszkania przydzielonego ro­ kolonii należącej do wsi Miłakowo (koło Morąga), gdzie otrzymał dzinie Szyszków szopę a w niej piec garncarski . Zaczął więc sporą gospodarkę rolną. Obok pracy na roli zajmował się garn­ Szyszko toczyć garnki, ale „ma się rozumieć musieliśmy coś carstwem. Zapotrzebowanie na garnki gliniane było w tych panu za to dawać". W pracy garncarskiej pomagała mu, według stronach ogromne, jako że osiedliło się tam wiele rodzin zza Buga. swoich możliwości, rodzina. Do niej należały przygotowawczo, Pozbawieni w nowych warunkach naczyń glinianych, których wstępne roboty, jak przywóz gliny, jej wyrabianie itd. Z rodziną albo nie zabrali ze sobą, albo też wytłukły się im ono w czasie też przenosił się z miejsca na miejsce, aż do całkowitego usamo­ drogi, poszukiwali ich wszędzie, nie mogąc się pozbyć dawnych dzielnienia się, co nastąpiło po odsłużeniu czteroletniej służby przyzwyczajeń (np. gotowania strawy czy przechowywania wojskowej, czyli w roku 1910. Miał wtedy 25 lat. 1 kiszenia mleka w garnkach glinianych). „Miałem wtedy pełne W ciągu swojego długiego życia kilkanaście razy „urządzał ręce roboty" — mówi Szyszko — „bo dziś już nikt nie daje fabrykę", czyli garncarnię. Wędrował razem z ojcem od jodnego mleka do glinianych garnków". „obszarnika" do drugiego i zakładał sobie czasową pracownię. Kiedy dzieci dorosły i musiały się uczyć, Szyszko z całą Nie umie już wyliczyć wszystkich etapów, ale wie, że pierwszą rodziną przeniósł się w 1955 r. z Miłakowa do Biskupca (woj. własną garncarnię miał w Starym Dworze, wsi leżącej koło Dunilowiez. Potem przyszły kolejno: Rudka, Łazuny, Jasienie- olsztyńskie). Na roli nikt nie chciał pracować, więc zostawił wiczc (miejscowości leżące w pobliżu Wilejki), Dziemieszki, całe gospodarstwo i w Biskupcu zaczął początkowo pracować Hnlidowo koło Głębokiego (niedaleko Dzisny), wreszcie miasteczko w kaflami. Po pewnym czasie rzucił tę robotę i zabrał się z po­ Duniłowicze i po I wojnie światowej znów Hulidowo (il. 2). wrotem do garncarstwa. Stamtąd repatriował się w 1946 roku do Polski, gdzie pracow-ał Erazm Szyszko to człowiek niezwykle ruchliwy, nie mogący początkowo w Miłakowie koło Morąga, a później przeniósł się długo usiedzieć na jednym miejscu, a przy tym bardzo praco­ do Biskupca, gdzie toczy jeszcze garnki do dnia dzisiejszego. wity. I dziś, mająo przeszło 90 lat, marzy tylko o tym, aby móc Po ukończeniu służby wojskowej i powrocie do domu Szyszko w lecie zasiąść za kółkiem, bo „zimową porą już siły nie pozwa­ postanowił założyć rodzinę. Okazało się jednak, że nie było to lają". Warunki do pracy ma trudne, tak się bowiem składa, takie proste. Spodobała mu się jedna dziewczyna, ale odrzucono że budynek, w którym ma pracownię, oraz dom, gdzie mieszka go, o czym tak opowiada: „Kiedyś tatuś jednej dziewczyny w Biskupcu, przeznaczone są do kapitalnego remontu. Decyzja dowodził mi, żebym się starał o posadę konduktora na kolei, zapadła już dawno, ale miasto nie przystępuje, nie wiadomo wtedy ja zrozumiałem, że mój zawód jest haniebny. W języku z jakich przyczyn, do remontu, pozostawiająo lokatorów w usta­ białoruskim brzmiał »harszczan« lub »hanczar«, a jak chciano wicznej niepewności. Szyszko dostał na czas remontu zastępcze kogoś obrazić, to mówiono »harszkalep«, a to było bardzo mieszkanie w baraku, które jednak ze względu na wiek i zdrowie brzydko." Postanowił zdobyć pieniądze, a tym samym powa­ jego oraz żony okazało się dla nich nieodpowiednie. „Dzieci mam 7 ® 8 9 6 168 �dobre, to mnie wzięiy do siebie", ale w „nieróbstwie" wytrzymać może tylko zimą. Na lato wraca jak ptak do gniazda — do rozwalającej się w Biskupcu budy, gdzie dach się wali i przecieka, ściany są popękane, całość grozi zawaleniem, ale może tam usiąść za ukochanym „kółkiem" i toczyć. Listy jego najlepiej świadczą o wielkim umiłowaniu zawodu który coraz mu trudniej wykonywać ze względu na wiok, stan zdrowia — i brak zapotrzebowania. „To, co robię — żali się — nie jest teraz nikomu potrzebne". Chciałby być użyteczny, a nio czekać na nieubłagany koniec życia. Ale — jak pisze — „ludzie nie mogą tego zrozumieć, żeby ktoś chciał pracować wtedy, jak jemu wcalo nie potrzeba,, bo rentę main dostateczną, a w ostatnim roku podwyższyli za to, że byłem twórcą ludowym i renta na nasze potrzeby wystarcza...". Ważnym wydarzeniem w życiu Erazma Szyszki była w r.I 971 uroczystość 50-lecia pożycia małżeńskiego, o czym donosi w nas­ tępujący sposób: ,,(...) jubileusz w kościele odbył się 6 czerwca, w prezydium 15 października, dostaliśmy medale za długoletnie pożycie małżeńskie i pochwałę za nasz trud, że dużo dzieci wychowali i ułatwili im naukę tak, że wszyscy na stanowiskach pracują i żyją. przykładnie cztery córki i dwueh synów w Polsce a syn ksiondz wyjechał jako misjonarz do Brazylii". Namowy na pisanie swoich wspomnień, a pamięć ma Szyszko dobrą, nie dają rezultatu, bo jak twierdzi: „już oczy słabe i mogę tyle jak dzień słoneczny, a jak pochmurny to nie", a po wtóre: „nio będzie to dobre pisanie, bo w swoim życiu nie przestąpiłem progu żadnej szkoły, uczyłem pisać tyle, ile z przepisywania". Chętnie natomiast opowiada zwłaszcza o pobycie na Wileń­ szczyźnie, gdzie przeżył najbardziej liczący się okres swego życia. W opowiadaniach i listach zwraca Szyszko wiele uwagi na zagad­ nienia, technologiczne. Są one dla nas szczególnie cenne, ponieważ dają nam możność zapoznania się z pracą, polskich garncarzy na Wileńszczyźnie. Szyszko zawód garncarski uważa za najdawniejszy: glinę nazywa „naszym złotem". Wszędzie ją można było znaleźć na Wileńszczyźnie, toteż w każdej miejscowości dawało się urządzić pracownię garncarską . A jeśli nawet w danej wsi nie było odpowiedniej gliny albo były tylko nikle pokłady, to zawsze w najbliższym sąsiedztwie znalazły się pola, gdzie można było glinę wydobyć i przywieźć. Nie każda jednak glina była w równym stopniu przydatna do wyrobu garnków. Szyszko twierdzi, że toczył naczynia z każdej, jaka była dla niego osiągalna. Zdarzały się więc gliny raz bardziej szare, to znów bardziej czerwono-żelazisto, chude, mające większą zawartość piasku, to znów tłuste, bardziej ilaste. Zależnie od tego, jodno garnki po wypaleniu miały barwę czerwoną, inne odcioń żółty lub szary, a same wyroby były mniej lub bardziej wytrzymałe na gorąco i uderzenie. Jeśli glina miała w sobie znaczno ilości piasku, „to niedobra, bo nie trzyma i garki pękali", natomiast glina nawet najtluśeiejsza, zdaniem Szyszki, nic szkodzi naczyniu. Glinę bowiem tłustą, można było schudzić przy pomocy miałko tłuczonego kamienia. Było to tak zwano „żarstwo". 10 Aby przekonać się czy glina jest chuda czy tłusta, Szyszko miał dwa sposoby. Pierwszy polegał na tym, że garncarz robił z gliny wałek i trzymał w ręce. Gdy glina była tłusta, po chwili wałek „schylał się", przy chudej „schylał się i łamał". Drugi sposób — to branie do ust małego kawałeczka gliny i próbowanie czy zawiera piasek, „tłusta w zębach nie trzeszczy". Wydajność pokładów bywała różna. Trafiały się takie, że „wykopiesz pól metra i już gliny nie masz". Najczęściej jednak warstwy gliny były grube na ok. 1 metr. Glinę przywożono furami do domu garncarza, który nie płacił pieniędzmi, lecz towarem: „a to znów dasz kilka sztuk naczynia i glinę dostaniesz". Surowiec składano do „jamy", czyli głębokiego dołu obstawionego wewnątrz deskami. Dół ten znajdował się w pracowni, a jego głębokość bywała różna. U Szysz­ ki miał wymiary ca 1,5 X 1 X 2 m. Przeważnie do takiego dołu wchodziły 4 fury gliny. Ponieważ Szyszko robił garnki przez cały " - t Surf* DYPLOM П W*U.*jli.« ) >' a "•(fiGtt-iiL f *> 1 MISTRZOWSKI *tt>/\* Ц / iV.fi М Ч Н / * W J f i \.' " V * **»4,«.**fł*»»v V K'' ^ >/t} i'4U i\»* K i'4U гЫ М Л ft/i < A i ' J I .L II P o L ^ / s / n\ I I . 3. Dyplom mistrzowski Erazma Szyszki rok, przywożono mu glinę od wczesnej wiosny do późnej josiei i w takiej ilości, żeby mieściła się w dole. Miesięcznie w locio wy­ rabiał ok. 2 fur gliny. Na zimę robił zapas gliny, składając ją na polu „na kupie". Glina w czasie mrozów zamarzała. Kiedy w czasie zimowych miesięcy potrzebował jej, wówczas odrąbywał ze sterty kawał gliny, następnie zanosił go do domu, aby roztajala, a dla, przyspieszenia procesu polewał jeszcze gorącą wodą. Z zapasu gliny, zgromadzonej w izbie, bral garncarz tyle, ile wiedział, że zużyje w ciągu dnia. Glinę rozciągał na klepisku („drewnianej podłogi nie było") i deptał ją bosymi nogami, polewając od czasu do czasu wodą, tak dlngo, aż stalą się zu­ pełnie miękka i plastyczna. (Dziś czynność tę wykonują rękami). Glina musiała mieć określoną konsystencję. Nie mogła być za miękka, „boby się mogła nie trzymać, tylko by opadała" (przy­ toczeniu). Praca ta była, bardzo mozolna, garncarz musiał pra­ cować w zimnie, wilgoci. Na skutek tego właśnie, jak sądzi Szyszko, ma dziś powykręcane ręce i nogi. Wyrobioną, glinę brał garncarz kawałkami na deskę, aby ją jeszcze dodatkowo wygnieść rękami, a równocześnie odpowiednio „poszatkować", czyli poprzecinać grubym drutem na wszystkie strony, i wyciągnąć z niej zanieczyszczenia w postaci trawy, korzeni, slomy , kamieni itp. Na koniec gładził glinę lekko dłońmi, wyczuwając pod palcami drobne kamyczki, które w poprzedniej obróbce nie zostały usunięte. Glinę wyrabiano jak „ciasto na dobre placki". Przygotowanie gliny zabierało mnóstwo czasu, opłacało się jednak mieć dobrze spreparowaną masę, „bo potem lepiej się robiło, im lepiej wyrobiona glina, tym szybsza robota i więcej z niej dało się zrobić garków". Glinę trzeba było nieraz kilkakrotnie mieszać, gdyż już po dwóch godzinach nie dało się z niej toczyć, tak szybko wysychała. r Mniej więcej na 100 garnków litrowych wyrabiało się glinę około dwu godzin. Oprócz wymienionego drutu do szatkowania gliny, w pracowni garncarskiej Szyszki znajdowało się niewiele narzędzi. Podstawowym sprzętem było naturalnie koło garn­ carskie, ława, do której za pomocą drewnianego uchwytu przy­ mocowana była na stale oś koła, żarna do mielenia glejty, długie deski, tzw. tezy, do suszenia naczyń, nożyk garncarski, czyli „szynal", drewniany nieduży przedmiot w kształcie trapezu z dziurą w środku do formowania toczonego naczynia, drut do odcinania od koła gotowego wyrobu, garnuszki na wodę potrzebną do zwilżania rąk w czasie toczenia i do oblewania polewą oraz sito do przesiewania proszku używanego na polewę. 169 1 i �II. 4. Rysunek pieca garncarskiego, wjk. przez Erazma Szyszkę. Szyszko toczy naczynia na kole garncarskim bezsponowym, które na Wileńszczyźnie nazywano „kruh" lub „warsztat". Odkąd zapamiętał, zawsze miało ono taką samą formę jak obecnie. Początkowo toczył na kole swego mistrza. Własne koło sprawił sobie dopiero w 1904 r. i przywiózł je ze sobą zza Buga na nowo miejsce zamieszkania. Miał je podczas wszystkich wędrówek, ocalało w czasie pożaru domu w Dunilowiczach, aż wreszcie w 1970 r. oddał je do Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, aby „była po mnie jakaś pamiątka". Był wówczas prze­ konany, że „więcej to już robił nie bendzie". Nie potrafił jednak porzucić zawodu i toczy nadal, ale na kole pożyczonym. Dziennie wykonywał zazwyczaj 80—100 sztuk, zależało to od wielkości poszczególnych naczyń. Gdy bvły to same garnki litrowe, wyrabiał ich do 100. „Narobiwszy garków", stawiał je Szyszko na deskach, tzw. tezach, „jak chleb w piekarni". Tezy umieszczone były pod powałą pracowni, gdzie było cieplej. W okresie letnim, w czasie pogody suszył je na zewnątrz, uło­ żone na tezach, żeby nie wilgotniały od ziemi i dla łatwiejszego wynoszenia garnków z pracowni. Mniej więcej po tygodniu naczynia nadawały się do wypału. Należało jednak uważać, aby garnki nie znalazły się w pełnym słońcu, „boby się popsuły i popękały". W zimie proces suszenia trwał znacznie dłużej, nawet i dwa tygodnie, co opóźniało wypełnienie całego pieca Kolo garncarskie Szyszki składa się z dwóch drewnianych garncarskiego. Aby przyspieszyć suszenie, ustawiał garnli na tarcz: górnej — o średnicy 25 cm, a grubości 4 cm i dolnej — dużym piecu w izbie. „Tam schły najprędzej, bo tu palisz i go­ o średnicy 73 cm i grubości 8 cm, połączonych ze sobą metalową tujesz, a tam na wierzchu garki schną". osią wysokości 82 cm. W górnej części przechodzi ona przez uchwyt trzymający ją w położeniu pionowym, dolnym końcem Ucha do naczyń robił Szyszko z wałka gliny. Przyklejał jo oparta jest na podkładce z kamienia. Przy toczeniu garncarz na drugi dzień po wytoczeniu, jak garnki już nieco przeschły: siedzi na ławie obejmując oś koła okrakiem i porusza bosymi „na jeden dzień zrobisz, a na drugi jak podeschnic zrobisz ucha nogami tarczę dolną. Tarcza na skutek wielu lat używania ma i przylepisz". W czasie przyklejania uch sprawdzał jeszcze na swej powierzchni płytkie wyżłobienia. czy na powierzchni naczynia nie ma jakiegoś nie zauważonego Przystępując do toczenia, garncarz dzielił „na oko" przygo­ dotąd kamyczka, który szybko należało usunąć, aby przy wy­ towany uprzednio kawał gliny na wałki różnej wielkości, które palaniu nie rozsadził skorupy. Poprawiał również Szyszko układał na desce „jak w piekarni". Wielkość wałka („kłos") kształt, jeśli naczynie się nieco skrzywiło. Potem stawiał ponownie zależała od tego, co garncarz zamierzał z niego zrobić. Glinę garnki do suszenia. przed rzuceniem na tarczę koła zwilżał nieco wodą, „aby przy­ Na Wileńszczyźnie Szyszko „nie miał pieca" (mowa natu­ stała". Do profilowania i gładzenia powierzchni toczonego ralnie o piecu garncarskim, zbudowanym z cegły, znajdującym naczynia używał szynala.. Wykonany garnek odcinał od tarczy się w specjalnym pomieszczeniu, takim, jakie ma obecnie w Bis­ drutem, na końcach którego przymocowane były drewniano kupcu). „Horn", który tam posiadał, znajdował się w polu, kołeczki do trzymania. Przeciętnie jeden garnek robił 3—4 poza pracownią garncarską. Był to dół wykopany w ziemi na minuty, małe doniczki krócej, ok. 2,5 minut, a większe naczynia głębokość mniej więcej 1,5 m, nad którym wznosiło się skle­ 5 minut i więcej. W czasie toczenia ruch koła musiał być jedna­ pienie w formie kopuły, wykonane ze starych skorup zespolonych kowy, ani za szybki, ani za powolny. W pierwszym przypadku gliną i pokrytych darnią. Z jednej strony kopuły znajdował się mogłoby nastąpić rozerwanie wyrabianego naczynia, w drugim — właz do ustawiania naczyń. Dla lepszego wyjaśnienia konstrukcji trudne byłoby zachowanie równowagi. pieca Szyszko przysłał mi własnoręcznie wykonano rysunki 170 �z następującym komentarzem: „Pani interesowało moje piece garncarskio a z tłumaczenia nie łatwo zrozumieć jak oni wyglą­ dali ja posyłam szkice może pani bendzie łatwiej ich poznać" (il. 4, 5). Szkice nadesłane przez Szyszkę odnoszą się do pieca w Biskupcu, jednak zasada obu pieców była taka sama. Różnica polegała jedynie na obudowie zewnętrznej. Jak wynika z rysun­ ków, piece wileńskie były dwukomorowe, o pionowym ciągu ognia . Dolna komora, znajdująca się pod powierzchnią ziemi, pełniła rolę komory ogniowej, zaś górna, oddzielona od poprzed­ niej poziomą, prostokątną kratą, czyli „rusztem" — pomiesz­ czenie na naczynia. Otwór paleniskowy wiodący do komory ogniowej umieszczony był w dole wykopanym przed piecem. 11 Piece na Wileńszczyźnie zawszo były „pod szopą", która według relacji garncarza, podobnio jak i cało jej urządzenie, przypominała raczej kurnik, ale chroniła od śniegów, co pozwa­ lało wypalać naczynia również w porzo zimowej. Przez wspomniany właz w górnej komorze załadowywał Szyszko garnki do wypału, ustawiając je na ruszcie dnem do góry, w ten sposób, żeby „większy przykrywał mniejszy". Jednocześnie wy-palał około 500 sztuk, zależało to od wielkości przygotowanych naczyń. Kładąc garnek jeden na drugim, należało uważać specjalnie przy naczyniach polewanych, trzeba było przed położeniem wytrzeć im brzegi, aby uchronić je od wzajemnego przyklejania się. Niejednokrotnie mimo zabezpie­ czenia garnki i tak sklejały się, a przy rozdzielaniu ulegały rozbiciu. Po założeniu pieca Szyszko zakrywał właz starymi гЛогирапи, przy czym nio zostawiał żadnego otworu do wglądu, bo „z wierzchu i tak było widać ogień". Szyszko robił w ciągu roku około 20 wypałów. Podobnie jak i inni garncarze wileńscy, wypalał zawsze w dzień. Zwykle zaczynał o 5-tej rano, a kończył wieczorom około godziny 1!)—20. Najważniejszą czynnością, od której wszystko zależy w procesie wykonywania naczyń glinianych, jest — zdaniem Szyszki — dobry wypał. Nauka w rzemiośle garncarskim „to nie samo toczenie", alo przede wszystkim należy­ te „prowadzenie ognia". Uczeń długo musiał zdobywać tę umie­ jętność pod fachowym okiem swogo mistrza. Na dobry wypał składa się wiele czynników, najważniejsze z nich to: 1 — racjonalne ułożenie naczyń w piecu; 2 — użycie odpowiedniego gatunku drewna; 3 — właściwe prowadzenie ognia, czyli dostosowanie należytej temperatury pieca w poszcze­ gólnych fazach wypału. Według Szyszki najlepiej nadają się do wypału sosna i jodła, niedobre jest zaś drewno drzew liściastych. „Olcha, buk czy brzoza to jeszcze na małym ogniu mogą być prędzej, ale potem nie, bo robi się z nich węgiel i źle wypala, tylko dobra sosna albo jodła, bo ogień pędzi do góry". Im drewno suchsze, tym ozas wypału krótszy. Na jeden wypał zużywał przeciętnie 1 m drewna. W pierwszej fazie wypału trzeba było stosować „mały ogień". Naczynia chociaż były przez suszenie na powietrzu pozbawione wody, z którą glina związana jest meohanicznie, zawierały jednak wodę higroskopijną i związaną chemicznie. We wstępnym stadium wypału należało tę wodę usunąć. Trzeba więc było suszyć garnki powoli, gdyż duża temperatura spowo­ dowałaby zbyt szybkie parowanie wody, co rozsadziłoby ścianki. W pierwszej fazie, która trwa około 7 godzin, ogień „aby tylko się pali". Kiedy garnki „już dobrze przeschły", przystępował Szyszko do stopniowego podnoszenia temperatury pieca przez dodawanie drewna dla uzyskania „dużego ognia", który pod­ trzymywał mniej więcej 4—б godzin. Odpowiedni moment do dania „dużego ognia" poznawał po tym, że woda pryśnięta na skorupy pokrywające piec zaczynała kipieć. Wówczas należało przystępować do podnoszenia temperatury ognia. W końcowej fazie wypału garncarz kładł bierwiona drewna do komory dolnej i zasklepia! otwór. Było to już wypalanie naczyń w nagrzanym piecu. Garnki z pieca wyjmował na drugi dzień rano, czasem później, gdy zupełnie wystygły. Odbijał wówczas właz i wyjmo3 II. 6. Rysunek pieca Erazma Szyszki, widok z góry. wał naczynia gołymi rękami, zaś do przegrzebywania ognia w piecu służył mu zakrzywiony drewniany kij, tzw. koczerga. Szyszko wypalał garnki dwukrotnie, pierwszy raz bez polewy, drugi raz z polewą. Pierwszy wypał trwał mniej więcej 10—12 godzin, a ze stygnięciem ponad 24 godziny, zaś drugi był krótszy, gdyż pierwsza jogo faza, polegająca na powolnym suszeniu, wymagała mniej czasu. Temperatury w dalszych fazach drugiego wypału musiały być równie wysokie jak w pierwszym i trzeba je było utrzymywać ponad б godzin, nie licząc czasu stygnięcia pieca. Polewę robił Szyszko: bezbarwną, zieloną łub brązową. Aby mieć polewę „bezbarwną — szklistą", przepalał na proszek różne przedmioty z ołowiu w jakimś garnku żelaznym. Podgrze­ wany ołów początkowo topił się, a następnie zmieniał na proszek — tlenek ołowiu. Zieloną polewę uzyskiwał przez dodanie ,,sinego kamienia" lub przepalonej miedzi, zaś polewę ciemnobrązową, prawie czarną — z brausztynu. Ołów kupował Szyszko od Żydów, którzy sprowadzali go specjalnie dla garncarzy. Po I wojnie światowej chłopi wydobywali z ziemi kable z płaszczem ołowia­ nym i sprzedawali je garncarzom. Miedź na polewę bral Szyszko od kotlarzy, robiących rondle miedziane w sąsiednim miasteczku Dunilowiczach, zaś brausztyn, podobnie jak ołów kupowany był „u Żydów". Zarówno ołów, jak i miedź, siny kamień czy brausztyn mieszało się pół na pół z piaskiem (czasem nawet dodając więcej piasku), zalewało wodą i „po mokrym stanie" mełło w żarnach, takich samych jak do mielenia zboża: z tą tylko różnicą, że kamienie w żarnach garncarskich miały gładką powierzchnię. Byda to męska рг'аса, bo „kobiecie tam trudno było wyrobić taką farbę". W efekcie końcowym powstawała płynna zawie­ sina „jak najgęstsza śmietana", którą rozcieńczało się wodą i nabierając kubkiem, oblewało nią garnek nad jakimś szerszym naczyniem, do którego ściekał nadmiar płynu. Szyszko, jak to 171 I �'Htfr^eU^ixi HUił^ * JĄ/- ff/ł' vvl-t/>о tło j^{ и Mnt* -г****** К<У ł" ъ1 zjo-ej^ij (-Ź p У/гъ* > л™.,*, ъг> -ŁatlsseA i У<< ^ a * » / v / ^ ./#лУ г Tint. 6?£*ь?-ъг*-}п с/ и£с«*£**£«ох e л е 9/yA*f*v' *^-£/> •> й pona-ć; Уе< •'- s I I . G. Fragment listu E. Szyszki. już wyżej było powiedziane, kładł polewę na naczynia już raz wypalone. Przypomina sobie jednak, że byli garncarze, którzy nie oblewali garnków polewą, ale wysuszone naczynia powlekali klejom, zrobionym domowym sposobem, a następnie na ten klej posypywali zmielony proszok na sucho i dopiero wypalali. Szyszko togo nic stosował, gdyż jogo zdaniem ,,jest to szkodliwo dla zdrowia". Naczynia, jakie wykonywał Szyszko na Wileńszczyźnie, miały charakter wyłącznie użytkowy. Dekoracyjnych nie wy­ rabiał: „bo i na co". Przypomina sobie jednak, że w Glębokicm, kolo Dzisny, garncarze robili flakony, „ale nic udawały się, bo nie mieli dobrej gliny, ludzie nie kupowali, więc skwitowali fabrykę". Najwięcej, jak twierdzi, toczył misek różnej wielkości i kształtów, miały bowiem one w tym czasie szerokie zastoso­ wanie. Jadano na nich, przygotowywano pokarmy, zwłaszcza mączne, wyrabiano w nich ciasto, robiono zakwasek do chleba, a także przetrzymywano mleko lub ucierano mak. W zależności od funkcji, jaką miała spełniać miska, nadawał jej garncarz odpowiedni kształt. Miski posiadały różne nazwy, np. „miski", „oiorly", „ciorliec", „makotry". Niejednokrotnio nosiły też miano „latuszek". Miski służące do jedzenia były zwykle wy­ sokie na 6—8 cm, o średnicy dna ok. 8—10 cm, zaś stosunek średnicy dna do średnicy wylewu miał się przeważnie jak 1 : 2',5. Podobne proporcje, jak i kształt zachowane były również przy łatuszkach o większych rozmiarach, jak np. przy miskach prze­ znaczonych do przechowywania większej ilości mleka. Wysokość ich wahała się w granicach 12—20 cm, zaś średnica dna miała mniej więcej 10—12 cm. Zdarzało się czasem, że na specjalne życzenie robił Szyszko latuszki o jeszcze większych gabarytach. W bardzo płytkich miskach smażono jajecznicę. Oprócz misek robił Szyszko dość dużo dzbanków, które na Wileńszczyźnie zwykle wyrabiane byty bez uch, czyli „rączek". Miały je jedynie dzbany do noszenia wody lub kwasu pracującym w polu. Dzbany, „zbany", „staulnmy", „mleczniaki", „hładysze" — to naczynia do przechowywania, pokarmów płynnych. Zasadniczy ich kształt był jednakowy, różniły się jedynie wy­ sokością. Najsmuklejsze i najwyższe bywały staubuny („stołbuny") , osiągały niera,z i ponad 30 cm wysokości. Gospodynie kisiły w nich mleko. Części dzbanka to: „szyjka" (ułatwiająca, przelewanie płynu do innego naczynia), „brzuch", „dno" i „bihari" (tak nazywa Szyszko górne brzegi). Dzbanki do przenoszenia płynów w pole miały czasem „dzióbek". „Hładysze", czyli „mleczniaki", nie posiadały nigdy ani rączek, a,ni dzióbka, ale miały bihari, to znaczy „wirzch". Staubuny pozbawione były nawet tych ostatnich, były równe od brzuśca do wylewu. W glinianych garnkach gotowano. Miały one kształt jajo­ waty, były niskie a szerokie, zwykle bez rączek, bez szyjki, za to miały wyraźny „wirzch", czyli brzeg. Do wyrobu garnków musiał garncarz używać specjalnie przygotowanej gliny, nic mogła ona być zbyt tłusta, ponieważ garnki byłyby wtedy niewytrzymałc na gorąco i szybko pękały. Innym rodzajem garnków wyrabianych przez Szyszkę były „ciorlice". Miały one jedno ucho, krótką szyjkę i wylew nieco szerszy niż w dzbankach, węższy zaś od wylewów zwykłych garnków. Ciorlice te, mające ok. 20 cm wysokości, kupowano przeważnie w celu przechowywania, śmietany. Oprócz tych najczęściej występujących form naczyń gli­ nianych robił Szyszko również i inne, np. „słoje", czyli duże naczynia zasobowe, wysokie na 30 cm i więcej, w których prze­ chowywano miód, marynowane grzyby, przetwory z jagód, kiszone ogórki itp. Miały one kształt cylindryczny albo beczułkowaty. Ponieważ samo naczynie było dość ciężkie, a do tego dochodziła waga zawartości, miało ono na brzuścu dwa uchwyty, umożliwiające zaczepienie palców od spodu i łatwiejsze ich przonoszenie. Z wyrobów, jakie wykonywał Szyszko w swej pracowni na Wileńszczyźnie, należy jeszcze wymienić różne przedmioty, 12 13 11 - ęt.TKuy i W<J<vQ V П. 7. Wzory naczyń. Rys. E. Szyszko. 172 �jak: kubki do picia, o kształcie zbliżonym do szklanki (zawsze z ma,lym uchem), cukierniczki czy pokrywki do słojów. Były też „hiaki" (,,ahlaki") z małą szyjką i uchem, w których trzy­ mano naftę lub samogon. Hlaki kupowali też Żydzi na herbatę popijaną w czasie szabasu. Specjalnie dla Żydów robił Szyszko tzw. ,,kugiolnico", służące do zapiekania potrawy zwanej kugiel. Były to garnki z uchem, wysokie mniej więcej na 10 cm, o kształcie odwróconego ściętego stożka. Z innych obrzędowych naczyń należy wymienić duże 12—20 litrowe garnki, w których gotowano gołąbki na ucztę weselną. Były też „rukomojki", wyrabiane przez Szyszkę dla starowieroów (odłam prawosławnych), a używane przez nich do mycia twarzy, której nie myli w tej samej wodzie co ręce. Miały one kształt zbliżony do ciorlicy, z tym tylko, że posiadały dwa ucha, przez które przewleczony był sznurek. Zawieszali je, jak mówił Szyszko, „nad ceberkiem, jedną ręką pochylali i lali na drugą dłoń, i myli twarz" (il. 7). Wszystkie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, misy miały różne wielkości. Najczęściej były to naczynia o pojemności 1—б litrów, jedynie staubuny były najmniej 3 litrowe. Słoje jako naczynia zasobowe były znacznie większe — mniej więcej 8—10 litrowe. Największe miały 12 litrów. Kubki do kawy miały 0,5 litra. Jak zapamiętał Szyszko, na Wileńszczyźnie mierzono nie na litry — tylko na kwarty i garnce. Z litrami zetknął się dopiero w Polsce, po wojnie. Kwarta była nieco mniejsza od 1 litra. Garnki były półgarncowe, garncowe, a nawet dwugarncowe. Według przeliczenia na litry, półgarncowe miały około 3 1, a garncowe б 1. Dwugarncowe garnki, o pojemności 10 1, zwano, zdaniem Szyszki, „paktowe", zaś „śmietankowy" miał ok. litra. Naczynia zdobił Szyszko raczej skromnio. Na wysuszonym czerepie, malował „pędzelkiem różne paski i wykrętaski białą, kupowaną gliną". Robił też „grzebykiem zygzaki". Ważnym elementem zdobniczym, było polowanie glazurą. Niektóre na­ czynia pozostawiał bez glazury, inne polewał zewnątrz lub tylko wewnątrz. Były również takie, które miały polewę z obu stron. Sposób umieszczania polewy uwarunkowany był przede wszyst­ kim funkcją naczynia, gdyż obok waloru estetycznego, mającego raczej drugorzędne znaczenie, pokrywanie czerepu glazurą miało na celu uzyskanie nieprzepuszczalnej powłoki, wygładza­ jącej porowatość gliny. Naczynia pozbaw kmc „polewy" — to głównie garnki do gotowania i doniczki, „bo lepszy dostęp powietrza". Od wewwnątrz polewane były dzbanki na mleko, ponieważ, jak twier­ dziły kobiety, „garnek polewany ma więcej śmietany", a także — ponieważ łatwiejszy jest do mycia. Na zewnątrz nie dawano polowy ze względów oszczędnościowych, wy chodziło mniej „farby", a także dlatego, aby naczynia pozbawione uch nie wymykały się z rąk. Obustronnie polowano były tylko dzbanki mające uchwyty służące do noszonia napojów w pole. Szyszko nie umie wytłumaczyć dlaczego tak robiono, „chyba, żeby lepiej wyglądały". Obustronnie były toż polewane „słoje", aby czerep nic wciągał miodu. Pracując u obszarników, Szyszko sprzedawał swe wyroby w swojej wsi i w najbliższej okolicy. Czasom z nadmiarem to­ waru jeździł do pobliskiego miasteczka, gdzie sprzedawał go na targach i jarmarkach. Kiedy był jeszcze kawalerem, brali od niego towar Żydzi — handlarze, czasem chłopi, którzy kupowali „cały piec", a, potem sami już rozwozili naczynia po wsiach i targach. Gdy się ożenił, sprzedażą jego wyrobów zajmowała się żona. Okazało się to daleko intratniejszo dla wytwórcy. Przez długi czas żona, sprzedawała wyroby Szyszki głównie na targach i jarmarkach w pobliskich Dunilowiczach. Za garnki dostawali pieniądze, często jednak, zwłaszcza gdy sprzedaż odbywała się na miejscu, wymieniano je na zboże w relacji „tyle zboża (żyta) za garnek, ile do niego weszło ziarna". Niejednokrotnie żona jeździła też po innych wsiach, i garnki NIL ND Q - I % - II • - /// I I . 8. Miejscowości na Wileńszczyźnie, w których sprzedawał swe wyroby Bernard Podlipski: I — miasta woj., I I — miejsce zamioszkania B. Podlipskiego., III—-punkty sprzedaży: 1 — Molodoczno, 2 — Wilno, 3 — Wolożyn, 4 — Lida, 5 — Szczu­ czyn, 6 — Żoludek, 7 — Nowogródek, 8 — Baranowicza, 9 — Derewno, 10 — Nieśwież, 11 — Stolpco, 12 — Rubieżewicze. „mieniała na zboże". Gdy garnek miał ucho i był po wierzchu polewany, wtedy za dwie sztuki dostawała 3 miary żyta. Szyszko pamięta czasy, kiedy sprzedawano garnki „na kopy". Za jedną kopę dostawało się rubla, dlatego nazywano wówczas te garnki „rublowymi". Szyszko sprzedawał kopę za półtora rubla,. Wolał jednak sprzedawać naczynia na sztuki. „Do mojego horna (pieca)) — mówi — wchodziło najmniej 350 sztuk, czyli 6 kóp naczyń różnej wielkości, za co dostawałem 60 »załatycli «, ale to nie było dobre, bo ja chciałem, żeby wiency brali garnków małych, a ten co kupował, żeby wioncy dużych, to potom ustalili my za każdy garnek osobna cena". „Dawniej to tylko na grosze liczyli" — dodaje Szyszko — i tak np. litrowe naczynie kosztowało 4 grosze, większe 6, 8, 10, a nawet 20 groszy. Jak „nastały kopiejki", to np. za 5 litrową latuszkę dostawało się 5 kopiejek, za dzbanek — 8, staubunę — 7, jak przypomina sobie Szyszko, za „4 grosze można było kupić 2 pudełka zapałek, za 6 — śledzia, a za 10 — 5 jajek". 14 Popyt na różne typy naczyń kształtował się zależnie od pory roku. I tak na wiosnę i w lecie najwięcej brano dzbanów, łatuszok, staubunów, hladyszok (mleczniaki), a więc te wszystkie, które służyły do przechowywania mleka. W lecie ponadto brano dwojaki lub trojaki do noszonia, jedzenia w pole, zaś w jesieni, według Szyszki, najlepiej „szły doniczki", których sprzedaż w okresie międzywojennym dawała niezły dochód. Siwaków Szyszko nigdy nie robił, nie widział nawet, jak się je wykonuje. Od swego majstra, Juliana Podlipskiego, słyszał tylko, że na Wileńszczyźnie były garncarskie ośrodki, które takie naczynia wyrabiały, i że wypał ich polegał na tym, że w ostatnim etapie garncarze nakrywali „piec z wierzchu, zasypywali go i dawali pod spód smolaki". Po przyjeździe w 1946 r. do Polski Szyszko nadal wyko­ nywał wszystkie znane mu formy naczyń, które były w dalszym 173 I �Oprócz drobnej rzeźby ceramicznej wyrabiał Szyszko od czasu do czasu dawne formy naczyń glinianych, głównie na zamówienia muzeów i na wystawy, rzadziej na doraźną sprzedaż. Głównym jednak źródłem dochodu był dla niego nadal wyrób doniczek. Erazm Szyszko nie jest jedynym garncarzem, który przy­ wędrował po I I wojnie światowej z Wileńszczyzny do Polski. Oprócz niego, jak wynika z przeprowadzonych wywiadów i dostępnej literatury , przybyło jeszcze wielu innych: Bernard i Michał Podlipscy, Aleksander Iwaszkiewicz, Władysław Ja­ worski, Rudolf i Jan Limonitowie, Jan Toman, Janina Szczur kowa, Franciszek i Józef Dudzewiczowie, Jan Siewruk, Wła­ dysław Kulwanowski, dwóch Kazimierzów Szyszko (syn i brat Erazma), Bronisław Mieszkuć, Rajmund i Michał Burakowie, Antoni Siudakiewicz i inni, których nie udało mi się odszukać. Garncarze ci przybyli zaraz po zakończeniu wojny, z pierwszą falą ludności zza Buga, którą władze polskie kierowały w różne strony Polski. Początkowe punkty przydziału nie zawsze okazały się stałym miejscem zamieszkania, i tak np. Erazm Szyszko skierowany w okolice Morąga w końcu osiadł w Biskupcu. Alek­ sander Iwaszkiewicz przybył w 1945 r. do Kielc, następnie przeniósł się do Olsztyna, a w 1947 r. do Giżycka, gdzie mieszkał do śmierci, Jan i Rudolf Limonitowie dostali się do Torunia, Jan przebywa nadal w tym mieście, zaś Rudolf przez Włocławek dotarł do Lodzi i tu pracuje do dziś dnia. Byli jednak i tacy, którzy pozostali na miejscu pierwotnego przydziału. Tak było z garncarzami przybyłymi do Lubska czy Zielonej Góry. Tworzyli oni najliczniejszą grupę (łącznie było ich w Zielonej Górze — 6, w Lubsku — 3, a ponadto w Legnicy — 2. Garncarze osiedli w Lubsku przybyli z Wilna, garncarze zaś zielonogórscy pocho­ dzili z Rakowa (dawny powiat Mołodeczno, w województwie wileńskim), który był przed I I wojną silnym ośrodkiem garn­ carskim. Wspólna więź wpływała zapewne na to, że wszyscy pozostali w Zielonej Górze i nie szukali szczęścia gdzie indziej. Tylko Jan Toman z Wilna, po przyjeździe do Polski w 1946 г., wybrał sobie jako miejsce zamieszkania Nowogrodziec w woj. jebniogjrskim, ze względu na istniejące w jego okolicy odpo­ wiednio pokłady gliny . Pracownia jego znajduje się w samym środku miasta, podczas gdy inni gjjncarzo starali się raczej urządzić na peryferiach, gdzie — jak mówi Michał Podlipski — „łatwiej było znaleźć pomioszczenie na warsztat". 15 9 ciągu potrzebne ludności repatriowanej zza Buga. Z czasom sytuacja zmieniła się, zmalało bowiem zapotrzebowanie na garnki gliniane i garncarz z konieczności musiał przestawić się na inną produkcję, w której czołowe miejsce zajęły wciąż poszukiwane doniczki. Z Miłakowa został Szyszko sprowadzony do Biskupca Kiedy garncarze znaleźli się w nowych warunkach, przy­ przez repatriowanego z Wilna garncarza Antoniego Azarewicza. Był on synem Aleksandra — uczestnika komisji egzaminacyjnej, stępowali do otwarcia udasnych warsztatów. Przyzwyczajeni do która przyznała Szyszce w Wilnie (1934 r.) dyplom mistrzowski. swego zawodu, chcieli go nadal uprawiać. Wszyscy mieli upraw­ Azarewicz prowadził w Biskupcu kaflarnię. Obowiązywał w niej nienia zawodowe, byli czeladnikami, ale nie wszyscy mieli 8-godzinny dzień pracy. Po powrocie do domu, mając wolny dyplom mistrzowski. Na Wileńszczyźnie mimo, żo wymagano czas, zaczął Szyszko z nudów lepić w glinie „różne rzeczy a przede egzaminu mistrzowskiego od tych, którzy chcieli prowadzić wszystkim zwierzęta". Jeszcze w Dunilowiczach zabawiał się własną pracownię i mieć uczniów, to jednak wielu garncarzy czasem robieniem z gliny „baranów", które potem razem z garn­ 0 to uprawnienia nie starało się. Stąd dopiero po I I wojnie świa­ kami pokrywał polewą i wypalał. Nie sprzedawał ich jednak, towej niektórzy garncarze uzupełnili brakujące im świadectwa. „bo kto by tam chciał kupować takie byle co", lecz rozdawał 1 tak np. A. Iwaszkiewicz zdał egzamin mistrzowski w 1947 r. w prezencie krewnym i znajomym dzieciom. Zrobionymi w Bis­ w Olsztynie, a Rudolf Limonit w 1967 r. w Łodzi. kupcu glinianymi rzeźbami zainteresował się najpierw Azarewicz, Początkowo w Zielonej Górze, gdzie było największe sku­ który sam biorąc udział w wystawach organizowanych przez pienie garncarzy, każdy zaczął pracować na własną rękę. Po­ Muzeum w Olsztynie, pokazał je w Muzeum. Pracownicy muzealni magali sobie jednak wzajemnie nie tylko radą, alo i w pracy. zaczęli namawiać Szyszkę do wzięcia, udziału w konkursie pamiąt­ Pow stał nawet pomysł utworzenia spółdzielni garncarskiej. karskim oraz w wystawie sztuki ludowej w Reszlu (woj. olsztyń­ Inicjatorom był Franciszek Dudzewicz, który znal się dosko­ skie). Garncarz wzbraniał się przed tym, ale, jak mówi, „przy­ nale na garncarstwie, a równocześnie miał już doświadczenie chodzili z Muzeum w Olsztynie i przynieśli mi nawet wzory z zakresu spółdzielczości (założył przed wojną spółdzielnię kafli mazurskich, kazali mi robić takio rzeźby do bajek, jak: w Rakowie). Spółdzielnia została założona w 1948 r. z siedzibą Czerwony Kaptur-k, Wrona z serem i lis i inne". Wreszcie wykonał w Zielonej Górze. Niestety z powodu nieporadności organizacyj­ kilka rzeźb, dał je na wystawę i otrzymał nagrodę. Odtąd, od nych i finansowych istniała tylko jeden rok . Po jej zlikwido­ 1955 г., lepi z gliny różno postacie, np. Adama i Ewę w Raju, waniu nie wszyscy wrócili do garncarstwa, np. Bernard Pod­ misie niosące koszyk czy miniaturę tzw. diabelskich skrzypiec lipski został murarzem, a z powrotem zasiadł przy kole dopiero z Warmii. Wykonał też na 500-locie urodzin Kopernika kilka­ w 1958 i ' . , kiedy poważnie zachorował, gdyż zawód murarski naście różnych rzoźb przedstawiających wielkiego astronoma. był dla niego za ciężki. Toczył już potom bez przerwy do 1970 г., Za swą działalność artystyczną otrzymał na konkursach i wysta­ kiedy to osiągnął wiek 65 lat i przeszedł na emeryturę. Pozostawił wach liczne nagrody, a w 1974 r. został zweryfikowany jako sobie jednak pełne wyposażenie pracowni w nadziei, żo od czasu twórca ludowy. do czasu może będzie toczył. 16 r 17 174 �Drugim licznym skupiskiem garncarzy wileńskich w Zielonogórakiem było Lubsko. Tam również czyniono próby wyrobu naczyń według dawnej tradycji. Użyto jednak do tego celu niewłaściwej gliny, takiej jak do produkcji kafli. Dawała ona po wypaleniu czerep porowaty i przesiąkliwy. Po tym niepowo­ dzeniu zrczygnowano z wyrobu naczyń i ograniczono się do wyrobu kafli i ceramiki budowlanej . Ostatnio, jak mnie po­ informowała dr Barbara Kołodziejska, dyrektor Muzeum Okrę­ gowego w Zielonej Górze, właściciel kaflami w Lubsku, który dawniej współpracował z garncarzami wileńskimi — Mieszkuci чп i Michałem Burakiem, będącymi już na emeryturze, postanowił uruchomić wyrób ceramiki o charakterze pamiątkarskim i zamie­ rza oprzeć się na tych właśnie garncarzach. Jakie będą wytwa­ rzać formy — nie wiadomo. Garncarze, którzy z Wileńszczyzny przybyli do Polski po I I wojnie światowej, pochodzili na ogół z rodzin garncarskich, a rzemiosłem swoim parali się w rodzinnych stronach od wielu lat. Byli to ludzie dojrzali, liczący w~ówczas mniej więcej 30—40 lat (Bernard Podlipski — 41, Aleksander Iwaszkiewicz — 38, Rudolf Limonit — 30). Jedynie Erazm Szyszko przybyd w wieku 60 lat. Uczyli się oni zawodu garncarskiego od młodości, zmuszeni do tego ciężkimi warunkami domowymi. Iwaszkiewicz, po śmierci matki, jako 9-letni chłopiec został oddany na naukę do swego wuja, garncarza, u którego byd prz< z 6 lat. ,,W domu była straszna bieda, ojciec nie dawał sobie rady, więc oddali mnie, bo nie było wyboru, do wuja. Musiałem tu pomagać we wszystkich robotach garncarskich i domowych też. Ale przy tym nauczydom się. Majster dawał mi utrzymanie, a garncarstwo mi się chyba podobało, ale potem przyszło już przyzwyczajenie". Podobnie było i z Bernardem Podlipskim, z tą tylko różnicą, że garncarstwem interesował się od dziecka, ale ojciec nie pozw alał małemu Bernardowi siadać za kółkiem. Mieszkając w Iwieńcu, dużym ośrodku garncarskim, chłopiec ,,biegał po garncarzach" i pomagał im przy obróbce gliny i innych wstępny-ch pracach, za co ,,czasem dostałem z niedopałku po­ ciągnąć dymu". Ojciec umarł, gdy syn miał 13 lat, i wówczas Bernard zmuszony był szukać zawodu, aby poprawne byt rodzi­ nie. Wybór padł z konieczności na garncarstwo, ,,bo w Iwieńcu nie było innego wyjścia, bo tam nie było żadnej innej roboty prócz garncarstwa". Poszedł więc na naukę do blisko sześćdzie­ sięcioletniego Dyzia Kilczewskiego, który mial pracownię i za­ trudniał kilku czeladników. Robota szla mu sprawnie, tak, że po blisko 4 miesiącach toczył już kubki do kawy, śmietanniki (dzbanuszki do „wszelkiego użytku"), a nawet naczynia „kwartowe", tzn. miski do jedzenia, makotry, dzbanki i in. Przez cały czas uczył go czeladnik, udzielając chłopcu rad i wskazówek, a także, uwag, ale „jak mi nie szło, to nie obeszło się bez uderzenia mnie po twarzy mokrą ręką z gliną". Po wyuczeniu się zawodu garncarze usamodzielniali się, za­ kładali własno „fabryki" albo pracowali u innych, których warsztaty rozsiane były na terenie Wileńszczyzny. Jedni osiedlali się w wybranej miejscowości na stałe, inni wędrowali z miejsca na miojsce, jak wspomniany już Podlipski, który jako wyzwolony czeladnik (choć mial dopiero 15 lat), pojechał na dalszą naukę do Wilna, do Aleksandra Azarewicza. Przebywał tam 3 łata i uczył się, szczególnie „wyrabiania polewy i różnych sposobów polewania". Jak twiordzi, w ciągu swojego życia pracował w 13 miejscowościach, a w 4 zakładał własną „fabrykę". Wyjątek wśród garncarzy przybyłych z Wileń *zezyznv stanowi Jan Toman, z zawodu tokarz, który w Wilnie w czasie okupacji nauczył się garncarstwa będąc już dojrzałymi męż­ czyzną. Porzucił poprzednią profesję i obecnie utrzymuje się wyłącznio z garncarstwa i kaflarstwa . Wszyscy przybyli z Wileńszczyzny garncarze byli „paliwocznikami", tzn. toczyli na kole, ale — poza Erazmem Szyszko — nikt z nich nie przywiózł ze sobą „warsztatu" . Koła zrobiono im na miejscu nowego osiedlenia. Technika ich pracy, t j . przygotowanie gliny, obróbka, toczenie, wypalanie, a także wyposażenie pracowni, formy r 18 r 19 20 i I I . 9. K. Szyszko, figurka ceramiczno,, polewana, wys. 18 cm. II. 10—12. Wyroby ceramiczno E. Szyszki. 175 �i zdobnictwo naczyń, nic różniły się zasadniczo od opisanych przy omawianiu pracowni i wyrobów Szyszki. Pewne różnice występują jedynie w nazewnictwie narzędzi czy wyrobów, np. dól do składania gliny to u Szyszki ,,jaina", a u Barnarda Podlipskiego ,,katuch", przy czym garncarz ten gliny nie „szatkuje", lecz „tarkuje" przy pomocy tarki wyko­ nanej z podziurkowanej blachy. Kolo garncarskie, przy którym wszyscy garncarze wileńscy siadają okrakiem, nazyw a się „war­ sztat" lub „krnh", a u Iwaszkiewicza — „toczek". Piec do wypalania naczyń nazywa Szyszko „hornem", ale dla Iwaszkicwicza to po prostu piec (załadowany wyrobami). Aby naczynia nie zlepiały się, Podlipski dawał „blaty gliniane", t j . płytki chroniące naczynia w czasie wypału przed zlepianiem się. Polewy wykonywali garncarze „systemem mokrym" (jak Szyszko), tylko Rudolf Limonit czasem postępował inaczej, a mianowicie wypalał ołów w kotle na tlenek ołowiu i tym prosz­ kiem posypywał czerep. Naczynia nie polewane wypalano raz, a polewano dwukrotnie. Polowano je tak samo jak to robił Szyszko. Jodynie Podlipski stosował nieco inną metodę. Wypa­ lony już raz garnek pokrywał rozwodnioną, „mulowatą" glinką, niezbyt tłustą, żeby naczynie wykonano z tłustej gliny uzyskało powierzchnię bardziej wsiąkliwą, w którą łatwiej wnika glazura. T Wszyscy garncarze wileńscy zgadzają się co do rodzaju drewna używanego przy wypalaniu. Za najlepsze uważają sosnę, świerk i jodłę, a Limonit jeszcze karpinę. Ocena wartości jest jednak różna. Jeden z garncarzy uważa, żo najlepsza jest sosna, inny świerk itd. Michał Podlipski szczególnie ceni sosnę, którą pali się w pierwszej fazie wypału, w drugiej natomiast używa już świerka, gdyż wtedy naczynie „dostaje szklistą, piękną polewę". Kształt, wielkość wyrobów i zdobnictwo analogiczne są u wszystkich garncarzy wileńskich. Ręcznym lepieniem naczyń nikt się z nich nie zajmował, uważając to za coś ubliżającego („to taka babska robota"). Niektórzy z nich znali jednak mieszkających we wsiach „harkolepów" czy „hanczarów", którzy lepili naczynia, ręcznio i wypalali w piecach chlebowych, a następnie po wypaleniu zanurzali w rozwodnionym, zakwaszonym rozczyuio z żytniej mąki, aby uzyskać nieprzepuszczalny czerep. Były to, jak twierdzą, naczynia wytrzymałe na wysokie temperatury, dzięki czemu doskone.le nadawały się do gotowania w nich jodzenia. ' Wyroby swe sprzedawali wileńscy garncarze, podobnie jak Szyszko, po wsiach, na targach i jarmarkach. Zazwyczaj poma­ gały im w tym żony. Niektórzy jeździli z towarem również w dalsze strony. Najlepiej widać to na przykładzie Bernarda Podlipskiego (il. 8), który mieszkając w Iwieńcu, ośrodku liczącym wiele „fabryk", rozprowadzał swój „towar" na dość znacznym obszarze. Zdarzało się też, że garncarz sprzedawał swe wyroby na miejscu pośrednikowi, bardzo często był nim Żyd, który bral od razu „cały piec". To się jednak nie opłacało, bo przy takiej transakcji daleko mniej zarabiano. Liczba garncarzy przybyhych z Wileńszczyzny do Polski wciąż się zmniejsza. Wielu już umaiło (Jaworski, Dudzewiczowie, Kulwanowski, Iwaszkiewicz), kilku przeszło na emeryturę (Bernard Podlipski, Jan Burak), ale toczą od czasu do czasu trochę doniczek, a wyjątkowo dzbanek czy miskę. Naczynia gliniane straciły w dużej mierzo swe dawne zastosowanie i jeśli nawet są wyrabiane, to mają obecnie nowe przeznaczenie. Kilku garncarzy pracuje dla „Cepelii" (m. in. Limonitowie), niektórzy wyrabiają doniczki, ale już z form gipsowych (Kazi­ mierz Szyszko). Garncarze nie mają uczniów. Podobno dzięki pomyślnej koniunkturze na garnki gliniane zaczął toczyć syn Aleksandra Iwaszkiewicza. Garncarzom przybyło lat, a ubywa sił do pracy, wraz z nimi zamiera tradycyjne garncarstwo wileń­ skie. Każdy z żyjących jeszcze garncarzy może powiedzieć za Erazmem Szyszko: r „Mój dzień ma się już ku końcowi". PRZYPISY Zapaszką nazywano pewien rodzaj umowy z „pamieszczykiem" albo dzierżawcą, na mocy której zapasznik otrzymywał od posiadacza ziemi kawał gruntu do obrabiania i „jakie takie mieszkanie". Grunt ten musiakuprawiae. przy pomocy własnych narzędzi (socha, brona itp), własnego konia i rodziny. Przy końcu roku, po zbiorach i wy^młóconiu zboża następowała splata, tzw. „piccioryk". Wszystkie plony dzielono na pięć części, przy czym „pan" brał z tego trzy a zapasznik dwie części. I tak jeden rok byli w Kolędzinie, cztery lata w Nowo­ siółkach, jeden rok w Kamionce itd. Prawo carskie dzieliło ludzi na: „pamieszczyków" (zie­ mian), chłopów, mieszczan i „dworianów". Dworianin był to człowiek, który z jakiegoś powodu (np. brania udziału w powsta­ niu) stracił łaskę carską. Nie wolno mu bydo nabywać własności ziemskiej, mógł tydko ją dzierżawie od pamieszczyków, względnie służyć „za ordymarię". .1 ulian Podlipski opuścił Iwdeińeo dlatego, że „tam było wielu garncarzy i byda duża konkurencja w sprzedaży^, trudno było wyżyć". ° Erazm Szyszko, Moje życie, „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych", Lublin 1972, nr 2, s. 17. Garncarze, nie mając zazwyczaj sw'oich własnych gospo­ darstw, wędrowali z miejsca na miejsce, „gdzie się lepiej opłacało". Dwory, przydzielając swoim najemnikom dom, niechętnie widziały w nich garncarzy, uważając, że „od gliny psują się domy". E. Szyszko, Moje życie,... s. 17. Na dyplomie omyłkowo podano rok urodzenia E. Szyszki: „1985", winno być „1885". Według pisemnej relacji J . Kudirka, pracującego obecnie na Uniwersytecie w Wilnie; Wł, Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń 1950, fot. 27. „...dużo natomiast mamy u nas surowca na wyroby ceramiczne w postaci glin, a niektóre ily warwowe są wprost 1 2 3 4 6 T 7 8 9 1 0 doskonałym materiałem na cegłę". (R. Rydzcw'ski, Fizjografia województwa wileńskiego [w:] Wilno i ziemia wileńska, Wilno 1930, t. I , s. 57). R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 25. Zgadza się to z badaniami Wł. Holubowicza, który stwierdza, że na Wileńszczyźnie dzbanki tamtejsze były pozba­ wione uch za wyjątkiem samego Wilna, gdzie w pracowniach garncarskich robiono dzbany z uchami. (Wl. Hołubowicz, Garn­ carstwo wiejskie..., s. 200). Te naczynia, zdaniem Szyszki dlatego zwano staubunami, że były wysokie i smukłe jak łodyga kwiatowo-nasienna marchwi czy buraka, która na Wileńszczyźnie nosiła miano „staubun". W okresie czasu, który pamięta Erazm Szyszko (lata 1890—1905), w użyciu bydy ruble i kopiejki (100 kop. — 1 rubel). Ludzie jednak liczydi „po swojemu", o czym tak mówi Szyszko: (...) ludzio mioli swój rachunek, bydy monety miedziane 1, 2, 3 i 5 kopiejki, srebrne — 10, 15, 20 i 50 kopiejek oraz rubel, reszta papierki, ale ludzio miedziaki łiczydi na grosze. Jeżeli pudełko zapałek była kopiejka, to mówili, żo to 2 grosze, a jak śledź 3 kopiejki — to było 6 groszy, a 5 kopiejek nazywali „dziesiątka", 10 kopiejek — „hrywnia", zaś 15 kopiojek to była „załatówka", a 20 kopiejek — „sarakówka". Jeżeli pud żyta (16 kg) kosztował 75 kopiejek, to mówili 5 załatych, owsa — 1 rubel 80 kopiejek — równało się 12 załatym, funt cukru (40 dkg) kosztował 15 ko­ piejek, czyli 1 załaty, itd". B. Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa—Poznań 1973; B. Jankowska, Współczesne garncarstwo ludowe na Dolnym Śląsku [w:] Wieś dolnośląska, Wrocław 1970, s. 137—195. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140 i 141. B. Kołodziejska, Rzemiosło.,., s. 143. Jw., s. 139. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140. B. Kołodziejska, Rzemiosło..., s. 152. 11 1 2 r 1 3 1 4 r 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 Fot.: D . Czubata -— il. 1; J . Kubiena — il. 10—12: M. Frzeżdzieeka il. 9. Opr. rys. autor — il. 2, 8. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f67e1deee4ccc417334fae6711ce5714.pdf 89dedba1c2e0cd75d7c482ca32086175 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4081 Title A name given to the resource Malowanki, makatki, ekrany / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski MALOWANKI, MAKATKI, EKRANY (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA - CZ. II) M a l o w a n k i — są to kompozycje ornamentalne malowane na papierze, wieszane lub przyklejane do ścian mieszkań w celach utylitarnych i estetycznych. Wieszane nad łóżkiem — izolują od chłodnej ściany, co jednak najważniejsze — Wprowadzają pożądany akcent estetyczny, podnosząc strojność i powab izby. Niekiedy, np. w Zalipiu, malowanki bliskie są malarskiej dekoracji ścian. Różni je ograniczenie ram kompozycji, a więc potraktowanie arkusza papieru (zazwyczaj prostokątnego) jako całości. Tematem malowanek spotykanych w całej Polsce są prze­ ważnie kompozycje kwiatowe i roślinne. Czasem motywy zdob­ nicze rozmieszczone są tak, że tworzą płaszczyznę rytmicznąa bukiety, gałązki czy pęki kwiatów wpisane są w siatkę podziału kartonu na romby lub kwadraty. Podział ten powstaje bądź przez posłużenie się kreską, bądź przez takie rozmieszczenie zdobin, że wyczuwalna jest bez trudu ich organizacja na płasz­ czyźnie. Takie „tapetowe" rozwiązanie spotyka się jednak rza. dziej niż inne rozwiązania kompozycyjne — w których wystę­ pują bukiety kwiatów i roślin. Najczęściej rozwinięty motyw bukietu w koszyku (rzadziej w wazonie) umieszczony jest w środ­ ku -kompozycji tak, że stanowi centralną oś pionowej symetrii. Bukiet otoczony bywa nieraz bordiurą złożoną z motywów roś­ linnych lub (rzadziej) geometrycznych. W ostatnim ćwierćwieczu pojawiło się jeszcze rozwiązanie płaszczyzny z centralnie umiesz­ czonym bukietem, przy czym dodano na przekątnych mniejsze elementy roślinne i kwiatowe, biegnące od narożników ku środ­ kowi . Różne przykłady rozwiązań kompozycyjnych o jednej, pionowej osi symetrii pokazują ilustracje 2, 3, 6. 34 Równie często, a np. w Zalipiu niewątpliwie częściej, wy­ stępuje układ dekoracyjny, w którym centralny bukiet flanko­ wany jest z obu stron dopełniającymi, rozwiniętymi motywami ornamentalno-roślinnymi (il. 17) lub też na płaszczyźnie wystę­ pują rytmicznie ułożone trzy identyczne bukiety. Również tam, gdzie pojawia się motyw zwierzęcia, ptaka, człowieka — prze­ ważnie zachowana jest ta sama zasada myślenia, dominuje więc kompozycja o pionowej, centralnej osi symetrii. Będzie to np. jeden ptak w centrum, otoczony bordiurą czy dekoracją roślin­ ną albo też dwa ptaki, umieszczone na zasadzie lustrzanej symetrii po obu stronach roślinnego elementu lub po prostu po obu stronach wyraźnie wyczuwalnego pionu, dzielącego prosto­ kąt na dwie identyczne części. Granicą „zerową" malowanki jest dekoracja malowana na ścianie. Granicą „górną" —- obraz. Najprostszą wersją malo­ wanki może być wyodrębniony motyw ornamentalny (malowany na ścianie), motyw niekiedy identyczny z takim, jaki spotyka się na ludowej skrzyni malowanej (il. 4). Motyw taki uzupełniony bywa dekoracją, dla której analogie zarówno historyczne, jak i bezpośrednie znaleźć można w zdobinach stosowanych przy ma­ lowaniu izby (wałkiom, od ręki czy przez szablon), w haftach, koronkach wycinankach (il. 5) itd. Wspomniane już wnętrze izby Curyłowej w sposób przykładowy pokazuje tę jednorodność de­ koracji. Granicą „górną" — jak powiedzieliśmy —• jest obraz. Róż­ nice jednak między obrazem (zwłaszcza kultowym) a malowanką są wyraźne. W treści, temacie i strukturze funkcji. Obraz przedstawia przeważnie treści religijne, do obrazu się modli, otacza go czcią, przystraja, oczekuje od niego •—• jako reprezentanta świętej postaci — pomocy, opieki. Ocena obrazu zależna jest wciąż od stopnia jego „świętości", od tego, co przed­ stawia, gdzie został nabyty. Obraz poświęcony, kupiony w czasie pielgrzymki, np. w Kalwarii Zebrzydowskiej czy w Częstochowie, jest „ważniejszy" od kupionego na targu. Moment artystyczny odgrywa w skali ocen rolę mniejszą, czasem wręcz podrzędną. Natomiast malowanki i makaty mają przede wszystkim war­ tość estetyczną, a miarą ich oceny jest zgodność z upodobaniami, a więc: strojność, barwność. Do obrazu można się modlić, ale nie widziałem, aby ktoś się modlił do malowanki, nawet o tematce religijnej. Temat sakralny, przedstawiony przede wszystkim w postaci wizerunków Matki Boskiej, Chrystusa niosącego krzyż (między dekoracyjnie potraktowanymi aniołkami), opatrzony zazwyczaj napisem w rodzaju: „Niech Pan Bóg błogosławi temu domowi (il. 25), bądź w postaci sceny z Aniołem Stróżem chro­ niącym dzieci (il. 23, 24) — różni się od obrazu „do modlenia", Stanowi wyraz pobożności domu, wiary w pomoc Anioła Stróża itp., ale jest to przede wszystkim wartość zbliżona do estetycznej, do wzorca konwencjonalnych, pożądanych zachowań w środo­ wisku. Malowanek się nie poświęca, nikt ich nie wyniesie w pole. aby błogosławiły ziemię, nikt nię będzie ich zdobił kwiatami, wierząc, że ustrzegą dom przed ogniem, wodą, chorobą. Malowanka przede wszystkim zdobiła izbę, przydawała jej strojności. W Zalipiu stała się nieodłączną częścią estetycznego wyposażenia malowanego domu, wykonywana na własne potrzeby przez gospodynie, przeważnie te same osoby, które zdobiły zew­ nętrzne i wewnętrzne ściany swoich domów. Malowanka na Kujawach, spotykana początkowo w auten­ tycznej sytuacji, zawieszona na ścianie malowanego pokoju (np. u Włodarzewskiej czy Adamskich w Świątkowicach) w ostatnich latach uległa autonomizacji. Pojawia się na wystawach, sprze­ dawana miejskim odbiorcom. Przyczynił się do tego konkurs zorganizowany przez Muzeum we Włocławku. Piszę o tym jako o fakcie interesującym etnografa, ale nie czynię z tego zarzutu Muzeum. Przeciwnie, jeśli na Kujawach sztuka ludowa w ostat­ nich piętnastu latach zdobyła dużą rangę artystyczną i stała się wartością żywą — jest to zasługą kierowniczki Muzeum w latach jego świetności, pani Romualdy Hankowskiej. Jej pasji, kultu­ rze i mądremu postępowaniu zawdzięczamy aktywizację kobiet malujących wnętrza swych domów i wysypujących piaskiem wzory na podłogach i ścieżkach ogrodów, jej zawdzięczają za­ chętę do twórczej pracy robotnice — malarki fabryki fajansu we Włocławku. Gdy na zorganizowanym przez Muzeum konkursie na ludo­ we malowanki pojawiły się nieoczekiwanie prace malarek fajan­ su, Hankowska dostrzegła sens i wartość artystyczną tego zja­ wiska, atakowanego przez niektórych jako „nieludowe". Tym­ czasem, gdy się spojrzy na rzecz bez zacietrzewienia i z perspek­ tywy, która winna obowiązywać etnografa, oczywiste się staje, że właśnie malowanki są dziś kontynuacją sztuki ludowej . Mię­ dzy innymi dlatego, że są rezultatem rzeczywistej współczes­ nej sytuacji kulturowej, że powstały jakby na styku tradycyj­ nych ludowych zasad kompozycji i współczesnych potrzeb, nie tylko chłopskiej społeczności. 35 Autentyczność malowanek włocławskich polega na tym, że na innym szczeblu funkcjonowania sztuki ludowej (a raczej jej tradycji) umożliwiają autorkom zrealizowanie twórczych dys­ pozycji i potrzeb artystycznej wypowiedzi —• niemożliwych 147 �1 w warunkach monotonnoj pracy przy powielaniu fabrycznych wzorów fajansów. A przy tym w pięknych i bezbłędnie skom­ ponowanych malowankach widoczna jest precyzja i typ zdob­ nictwa wywodzący się właśnie z doświadczeń zdobytych przy ma­ lowaniu fajansu — a zarazem bliskich zasadom ludowego myśle­ nia artystycznego. Mistrzynie włocławskiej malowanki pracują przede wszystkim dla odbiorcy miejskiego, podobnie zresztą jak to czynią wszyscy twórcy ludowi, którymi opiekuje się „Cepelia". Jest to zrozumia­ łe w dzisiejszej sytuacji kulturowej, w której sztuka ludowa wy­ stępuje w trzech układach. Są one widoczne również na przykła­ dzie malowanek. Pierwszy układ stanowią malowanki (a szerzej biorąo ma­ katki) wykonywane na własny użytek lub dla otoczenia. Jest to układ reliktowy, zgodny z naszymi dawnymi sądami o sztuce ludowej jako twórczości na użytek własnego środowiska, twór­ czości aprobowanej przez to środowisko i różnej od sztuki warstw elitarnych. Drugi układ — „skansenowski", spotykamy na skraju pierwszego. Jest to sytuacja np. Zalipia, w którym opieka pań­ stwa, konkursy, ogólna atmosfera zainteresowania, szacunku i podziwu sprawiają, że wiele mieszkanek wsi zachowuje trady­ cyjne formy. Bez wspomianych bodźców wyzwoliłyby się z tych form, przejmując inne, miejskie wzory. „Ludowość" Zalipia jest coraz bardziej świadomie konserwowana. Układ trzeci jest już „cepeliowską" formą istnienia, a nawet jak to widać na przykładzie Włocławka — może prowadzić do dalszego rozwoju form i tradycji ludowych w nowej rzeczywis­ 148 tości. Jest to sprawa wykorzystania pamięci tradycyjnych form i umiejętności w pracach robionych na zamówienie społeczne lub instytucji typu „Cepelii". Przykład robotnic włocławskich pokazuje, że tam, gdzie istnieje tradycyjny poten­ cjał i zachęta (np. konkurs), można spowodować rozwój form, a nawet powstawanie nowych dziedzin twórczości . Konkurs na malowankę, który we Włocławku miał przede wszystkim ożywić zamierające tradycje, nieoczekiwanie przyniósł znakomity efekt w układzie „trzecim" — w postaci twórczości powstającej pod wpływem sprzyjających bodźców — ale już nie dla siebie, a nawet nie dla swego środowiska. Pod wpływom konkursu nastąpiła więc a u t o n o m i z a c j a malowanki, oderwanie jej od chłopskiego czy robotniczego wnętrza, a w dal­ szej konsokwencji i od osądu własnego środowiska. Podobny proces zaszedł również w Zalipiu. Nastąpiło tam wyodrębnienie się malowanki o charakterze obrazkowym. Była to odpowiedź zalipianek na tzw. zamówienie społeczne. Głębo­ ko związane (zwłaszcza Curyłowa) ze swymi opiekunami, bar­ dzo serio traktujące wypowiadane do nich słowa — one pierwsze odpowiedziały w końcu czterdziestych i na początku pięćdzie­ siątych lat na ówczesne postulaty polityki kulturalnej. Uczyniły to właśnie w malowankach tematycznych. Traktory orały ziemię, przystrojone zalipiańskimi kwiatami, szczęśliwi miejscowi „pojzanie" wznosili w górę dłonie gestem pozdrowienia. Niedobre były te malowanki, niezborno w kompozycji, nieudolne w rysun­ ku. Te same kobiety, które znakomicie radziły sobie z dekoracją roślinną, okazały się bezradne, gdy przyszło im zrobić scenę ilu­ stracyjną. Zasady kompozycji ornamentalnej, doskonale zrozu3 6 �miałe przez fakt stałego obcowania z nimi, okazały się niewystar. czające, tradycja utraciła moc organizowania wyobraźni. Malo­ wanki zalipiańskie miały w sobie więcej ze szkolnych rysunków, niż z miejscowych dawnych wzorów, choć wzory te są wciąż jeszcze widoczne w skłonności do zapełniania „pustych" miejsc kiściami kwiatów i roślin, w istnieniu porządku dekoracyjnego niezalożnie od logiki „tematycznej". (Kwiat umieszczony na tej samej płaszczyźnie może być wówczas znacznie większy od domu czy drzewa, które przy nim stoi). Malowanki na papierze czy kartonie występują również w innych miejscach kraju. Czasem są one zadziwiające bliskie dawnej ludowej stylistyce, anaturalistycznym rozwiązaniom, znanym z przekazów historycznych, z reprodukcji, np. u Hickla. Przykładem tego są opublikowane w 1954 r. przez prof. Reinfussa kartony malowane przez dziewczęta ze wsi Chotyzie . Ogólna tendencja przemian w estetyce wsi wiedzie jednak od form geometryczno-stylizowanych, od dekoracyjnej umowności ku przed­ stawieniu bardziej dosłownemu. Pisząc to słowa, zdaję sobie sprawę, że najchętniej porząd­ kowałbym znany sobie materiał według stopnia jego dekoracyj­ nej stylizacji, to znaczy za bardziej „ludowe" uważałbym formy syntetyczne, umowne, za późniejsze i mniej „ludowe" — dążące do realistycznej wierności, której szczytem byłaby kolorowa pocztówka. Sąd taki zgodny byłby z ogólnym kierunkiem prze­ mian w estetyce ludowej, ale w konkretnych przykładach mógł­ by prowadzić do zupełnie błędnych konstatacji, nie uwzględnia­ jących różnic w świadomości estetycznej poszczególnych obsza­ rów, miejscowości, a nawet jednostek. M a k a t k a m i lub d y w a n a m i nazywa się różnego rodzaju dekoracje umieszczone- na ścianach, a służące przede wszystkim celom estetycznym. Franciszek Kotula tak o tym pisze: „Lud nazywa dywanami tkaniny dekoracyjne wykonane zwykłymi splotami tkackimi, o ile te tkaniny służą do nakrywa­ nia łóżek lub są zawieszane na ścianie nad łóżkiem. Nazwa „dy­ wan" używana jest również dla określenia wszelkiego rodzaju makatek zawieszanych na ścianach, a zwłaszcza nad łóżkiem i pełniących funkcje dekoracyjne. Początkowo były to makatki tkane, zeszywane ze skrawków tkanin, później malowane far­ bami. Obecnie przyjęła się nazwa „dywan" również dła maka­ tek malowanych na papierze ". Makatki (dywany) bywają więc z papieru, kartonu, płótna, sztywnika, satyny, jedwabiu, innych tkanin, a nawet z dykty. Na papierze malowano są przeważnie farbami akwarelowymi lub klejowymi (tempera), na satynie czy płótnie — zazwyczaj olejno. 37 38 „Dywany" są więc pojęciem pokrywającym się częściowo z „malowanką", o tyle jednak szerszym, że obejmuje również różnego rodzaju tkaniny ozdobne, kładzione na fotelach, tap­ czanach, łóżkach. Rozmiary „dywanów" są na ogół zbliżone. Romby i kwa­ draty mają boki liczące od 35 do 45 cm, a długość prostokąt­ nych „dywanów", wieszanych najczęściej nad łóżkiem, nie wy­ kracza poza jego rozmiary, czyli 180—200 cm. Wiele szczegóło­ wych danych o tej dziedzinie twórczości podają dwie podsta­ wowe publikacje: Franciszka Kotuli i Muzeum Okręgowego w Lublinie, do nich odsyłam więc zainteresowanych . W pracy tej, pokazującej proces zmian zachodzących współcześnie, interesuje mnie bowiem nie tyło aspekt techniczny, co kulturo­ wy, socjologiczny. Makata, poza rolą użytkową spełnia przede wszystkim funk­ cje dekoracyjne i prestiżowe. Podobnie jak omawiana Wcześniej malowanka, wnosi wartości estetyczne od prostych, w rodzaju przybrania ściany (czasem ze stosowną sentencją) aż do złożo­ nych pełniących rolę obrazu, przedstawiających widok czy kon­ wencjonalną scenę. 39 Czasem granica ta trudna jest do uchwycenia, makatka przechodzi w obraz o rozbudowanej warstwie tematycznej. Przykładem takiego już przejścia od makaty do obrazu jest twórczość niedawno zmarłej Weroniki Ratyny (il. 34,35). Autorka I I . 1. Malowanka na papierze, wyk. Felicja Curyło, Zalipie, woj. tarnowskie Malowanki na dykcie: I I . 2. Zofii Nowak, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; i l . 3. Marii Kozłowej, Machów, woj. tarnobrzeskie. malowała zresztą zarówno konwencjonalne „dywany", jak i więk­ sze od nich kompozycje figuralne, pełniące rolę świeckiego obrazu. Ale obraz świecki nie występował w tradycji chłopskiej. Weronika Ratyna, Jan Kosiarz (il. 33) czy Paweł Krzak malują sce­ ny, które chcą „opowiedzieć". W innych tradycjach kultural­ nych malowaliby zapewne „normalne" obrazy. Jednak w ich świadomości obraz kojarzy się z tematyką religijną. Taki właśnie obraz, oprawiony w złocone ramy, wiesza się na ważnym miejscu w mieszkaniu. Malowane sceny są więc zjawiskiem pośrednim pomiędzy obrazem a „dywanem". Poprzedzają fazę malarstwa amator­ skiego, które znajduje pożywkę już nie w tradycji lokalnej, lecz w kręgu sztuki historycznej oraz w obrazach innych amatorów. „«Dywany» — mówi Franciszek Kotula — są obecnie najbar­ dziej powszechną i żywą dziedziną twórczości ludowej. Zaspo­ kajają potrzeby estetyczne ludności wsi i miasteczek, środowisk chłopskich, robotniczych i drobnomieszczaństwa, tworzone na użytek własny — zawsze zgodnie z panującymi upodoba- 149 �baniami ". Autor pisał tak w 1969 roku, ale już w kilka lat później widoczne było, że moda na dywany przemija, że jest ich z roku na rok coraz mniej, że przestają być twórczością powszech­ ną. Jest to więc dziedzina, z której znamy (co prawda powierz­ chownie i fragmentarycznie) początki, okres szczytowego roz­ woju (od wojny i okupacji) oraz fazę schyłkową, przypadającą na ostatnie 3—5 lat. 40 Malowanki i makatki pojawiły się na początku naszego stu­ lecia, przede wszystkim w domach położonych w pobliżu miast bądź też zamieszkałych przez ludzi, na których kultura miejska wywierała silny wpływ. W okresie międzywojennym zdobiono nimi ściany przede wszystkim nowo budowanych domów . Makaty stanowiły wówczas element przystroju izby, pełniąc rolę podobną jak wycinanki i wyklejanki (np. łowickie). W sensie tylko estetycznym można nawet mówić o wymienności obu tych form zdobienia wnętrzna . Tam, gdzie rozwija'a się wycinanka —• na ogół nie występowała malowanka na papierze czy makat­ ka. Spełniając podobne funkcje reprezentacyjne i zdobnicze —• dywany różniły się jednak od wycinanek miejscem występowa­ nia i pobocznymi funkcjami, takimi, jak użytkowa (osłona). Różniły się formą plastyczną, a nawet tematyką, sięgając w „gór­ nej granicy" oleodrukowych wzorów . 41 42 43 Inna też była dynamika rozwojowa obu dziedzin. Makatki pojawiły się w okresie pełnego rozkwitu wycinanki, a rozwijały się i stały dominującą dziedziną już w okresie zaniku wycinanki w izbie chłopskiej. Zanik wycinanek wiązał się z osłabieniem dążeń do wyodręb­ niania się poszczególnych regionów a nawet parafii, z przejmo­ waniem wzorów miejskich, mód powszechnych w danym czasie. Wycinanka była produktem innej estetyki, estetyki wybitnie chłopskiej, dywany natomiast występowały także w środowis­ kach miejskich, nawiązywały do wzorów chętnie przejmowanych z kultury mieszczańskiej. Stanowiły bowiem sprymitywizowane wersje gobolinów, makat, oleodruków, obrazów świeckich, pocztówek, ilustracji — podobnie jak gipsowe figurki jarmarcz­ ne nawiązywały do kandlerowskich czy miśnieńskich figurek z porcelany. Dlatego właśnie w okresie upadku tradycyjnej kultury wsi wycinanka nie uległa istotnym przemianom stylistycznym — lecz zanikła jako dziedzina, natomiast zmienił się charakter dywanów, które stały się wyrazem estetycznych potrzeb i za­ miłowań ludności wiejskiej oraz niektórych grup mieszkańców miast. 'Zarówno w wycinance, jak malowankach i makatach uch­ wytne są tendencje przomian w okresie od początku wieku do I I wojny światowej. Ogólna wymowa tych przemian da się spro­ wadzić do schematu: od form geometrycznych, stylizowanych, 150 przez układy dekoracyjno, złożone z motywów roślinno-zwierzęcych, traktowanych bardziej naturalistycznie — po konwencjo­ nalne sceny ilustracyjne. Ten kierunek odpowiada przemianom w świadomości es­ tetycznej mieszkańców regionów słabiej rozwiniętych gospodar­ czo, mało zależnych od wpływów miejskich. Przemiana w poję­ ciu piękna wiąże się z emancypacją wsi, z tworzeniem klasy ro­ botniczej, migracją ze wsi do miast, przejmowaniem wzorów miejskich poprzez kontakty, kramy jarmarczne, szkołę, prasę, film, telewizję. W miejsce „poetycko-symbolicznej" sztuki ludowej okresu spójnej, tradycyjnej kultury chłopskiej pojawiły się stereotypy „lepszego świata", tęsknoty, które w uproszczeniu można naz­ wać tęsknotami do awansu społecznego. Tęsknoty takie nie występowały ostro wtedy, gdy wieś miała świadomość skazania na swój los, gdy próg dzielący chło­ pa od człowieka „dobrze urodzonego", księdza czy nawet za­ możniejszego mieszczanina wydawał się niemożliwy czy trudny do przekroczenia. Tylko jednostkom udawało się wówczas wy­ rwać ze swej społeczności i osiągnąć awans kulturowy. Dla bied­ niejszych mieszkańców wsi końca dziewiętnastego wieku alter­ natywą ich doli mogła być tylko emigracja zarobkowa, pomno­ żenie warstwy miejskiego proletariatu. Likwidacja odrębności w kulturze artystycznej była więc przejawem realnej możliwości awansu społecznego. Sygnalizo­ wała zmianę skali wartości życiowych, wzrost prestiżu miasta, świata zewnętrznego — przy upadku dotychczasowych wartości i autorytetów, zaniku poczucia tożsamości i bezwzględnego przynależenia do wsi, do kultury tradycyjnej, do ojcowizny. Popularność makat można więc tłumaczyć między innymi tym, iż nie dzielą one wsi od miasta, lecz odwrotnie — zbliżają do pożądanych wzorów m i e j s k i c h . Makaty, zwłaszcza te­ matyczne, pełniły więc rolę dwojaką. Zaspokajały istniejące na­ wyki i potrzeby estetyczne, właściwe ludności wiejskiej zamiło­ wanie do kompozycji uporządkowanej (statycznej, opartej na symetrii i równowadze układu), do wartości dekoracyjnyoh, widocznych zwłaszcza w ornamentyce i zestawieniach kolorys­ tycznych, w barwności stroju czy zdobnictwa. Jednocześnie ma­ katy realizowały wyraźnie występujące n o w e u p o d o b a ­ n i a , wprowadzając w świat konwencji, we wzory uznane za „piękne", wzruszające. Uderzającą cechą makat jest ich nierealność, bajkowość, demonstratywna fikcyjność . Zda się, że dawne malarstwo religijne więcej mogło powiedzieć (oczywiście pośrednio) o czło­ wieku, o doli chłopskiej niż nasze dwudziestowieczne „dywany". Gdyby ktoś z innej kultury, nie wiedząc nic o naszym kraju, obejrzał te makaty, zwłaszcza „widoki", nie zauważyłby nawot 44 �5 7 Tl. 4. Lubelska skrzynia, z 1890 г. I I . 5. Kodra łowicka. I I . 6, 7. Makatki, ol. pl. Wandy Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie i Marii Purtal, Międzyrzec, woj. bielskopodlaskie. 151 �Łzy wylane nad stronicami „Trędowatej" tłumaczą może naj­ lepiej fakt istnienia makatek o tematyce pałacowo-dworskiej. Wciąż jeszcze jest to tematyka „godna", lubiana, podobnie jak sceny polowań, idealizowane obrazki saren u wodopoju, z Cour­ beta rodem jeleń na rykowisku, łabędzio płynące po stawie na tle pałacu. Łabędź. . . Każda epoka ma swoje ulubione tematy, zwie­ rzęta, kwiaty, motywy, pejzaże. Można je rozpatrywać w kon­ tekście prądów artystycznych, a nawet modelu bohatera. Kaczka jest tylko poczciwa, ale łabędź to przecioż wolny, nieokiełznany, tajemniczy ptak, jakże bliski cechom romantycznych postaci. Nie tylko uroda tego ptaka, w istocie dość antypatycznego, przyczyniła się do jego kariery, co symboliczna otoczka, fakt, że nie dał się obłaskawić, że pozostał wolny, tajemniczy, niezna­ ny. W sztuce X I X i początku X X wieku łabędź zajmuje szcze­ gólnie eksponowane miejsco. To on pojawia się w tajomniczej poświacie księżyca wioząc Lohengrina, to on w balecie Czajkow­ skiego poraża sorco księcia, przemieniając się w Odottę, to on — tym razom przoz autentyczną, nio stylizowaną nawot secesyjność swej formy zadomawia się w ilustracjach i winietach okresu Mło­ dej Polski. To on ciągnie na współczesnych makatowych malo­ widłach łódź ni to Charona — ni to nimf, płynących przez roman­ tyczne jezioro ku skalnej grocie czy pałacowoj altanie, widocznej na lewym brzegu. Paw —• znowu symbol, ptak królewski, dworski, niecodzien­ ny. Gołąb — którego symboliki nie trzeba przypominać, gołąb wieloczynnościowy — od Ducha Świętego, czystośoi, pokoju, zwiastowań, posłaniec dobrych nadziei i symbol miłosnych gru­ chań. Gołąb idealizowany — na co dzień utrapienio urzędników, brudzący odchodami posągi i pałaco, rozsadnik chorób, wiocznie zawszony, rozpychający się, arogancki. . . Z ptaków gości jeszcze na makatach bocian, również ptak — symbol, a ze zwierząt: kotek, przeważnie z kokardą, często z pi­ łeczką, którą przytrzymuje łapką, no i sarny, jelenie. Dywany: il. 8. ol./pł., 152x198 cm. Wyk. W. Tyszko; .1. 9. ol./pł., 36x41 cm. Wyk. Stanisława Bodnarczyk, Łomża; il. 10 ol./pł., kupiona w Piwnicznej; il. 11. tkana, wyk. Nadzieja Romańczuk, Rudno, woj. olsztyńskie, 1960 г.; il. 12. ol./pł., wyk. Zofia Tarnowska, Nowa Sól, woj. zielonogórskie. śladu takich wydarzeń, jak wojna, urbanizacja, zmiana ustroju, uprzemysłowienie kraju. Malarstwo święte zastąpiono zostało przez świeckie, co jed­ nak nio świadczy, że mówiące o świecio! Przeciwnie, makaty są przejawem kamuflażu świata zewnętrznego. Opowiadają bajki i tylko bajki — jeśli za takie uznać stereotypowe „śliczne" sce­ ny, przeważnie zresztą zaczerpnięte z wzorów ukształtowanych przynajmniej 70 lat temu. Są to opowieści malowane, których zadaniem jest uświetnie­ nie, odwrócenie uwagi od codzienności i realności, stworzenie pięknej i konwencjonalnej fikcji. Tematyka i atrybuty „dywa­ nów" — to świat pożądany, świat l u k s u s u . Zdumiewa żywotność stereotypowych scen, potrzoba otaozania się fikcją, sentymentalnością, obrazami, które odwołują się do czasów minionych, do konwencji życia „sfer wyższych". Współczesne marzenia czy myśli o społecznym awansie znajdują tu swój wyraz emocjonalno-obrazowy, w dawnych stereotypach takiego awansu do „sfer wyższych" — przez Wydarzenia losowo, miłość, ślub. Charakterystyczne, że stereotyp ten obejmuje jedynie ziomiaństwo i arystokrację, ale nie zamożne mieszczaństwo, plutokrację. 152 Ptaki i kotki występują albo pojedynczo, wtedy są umiesz­ czone w środku rombu czy kwadratowej (przeważnie) makatki, albo jako para, wówczas zwrócone ku sobie. Jolenie i sarny do­ minują zaś w scenach leśnych, u wodopoju, na rykowisku, w dekoracyjnio traktowanych obrazach, w i d o k a c h (il. 18 — 21). Uwznioślenie i odświętność dominują również w bukietach kwiatów. Rodowód ich nietrudno ustalić — rokokowe kosze, wstążki. . . Róże, bzy, georginio, tulipany, czasem chryzantemy. Bardzo rzadko — słoneczniki (ten — poprzez van Gogha należy do innego już czasowo i społecznie kręgu mody). Katalog makatowych motywów można jeszcze rozszerzyć o sceny bajkowe, często traktowane schematycznie —• Czerwo­ ny Kapturek i wilk, Krasnoludki i muchomory. Tematy te wyszywa się również jednobarwną jasnoniebieską nicią na białym płótnie i opatruje sentencją w rodzaju: Kto rano wstaje..., Gdzie kucharek sześć... Makaty takie, zapewne niemiec­ kiego pochodzenia, wiesza się z reguły w kuchni. Wśród makatek wieszanych w pokoju spotyka się też kon­ wencjonalne sceny o romantycznej proweniencji, przedstawia­ jące orła, szybującego lub siedzącego na skale. Na Śląsku, zwła­ szcza Dolnym, często występujo motyw polowania, zapewne pod wpływem oleodrukowych landszaftów. Scony myśliwsko-leśne, m. in. legenda św. Huberta — mogły rozpowszechnić się na wsi zwłaszcza poprzez „folklor" leśniczych i gajowych. Stosunkowo częsta jest tematyka „rokokowa" W Lubel­ skiem, Rzeszowskiem czy Białostockiom wyrazem jej są sceny dworsko-pasterskie, baletnice, wspomniane już kosze kwiatów. Ujęte dekoracyjnie i konwencjonalnie. Nawet wieś widziana jest przez pryzmat umownej konwen­ cji. Mowa zresztą tylko o jednym temacie —• pasieniu owieczek czy krów. Nie są to jednak „produkcyjniaki". Umowna jest cala sceneria, a pasterzem jest z reguły zapożyczony z młodo­ polskiej ikonografii — góral. �153 �13 Dywany: il. 13. Ol./pł., 36x37 cm. Wyk. M. Purtal. I I . 14. Olej na satynie, 35x37 cm. Wyk. M. Purtal. II. 15. Ol./pł., 50x62 cm. Wyk. Dąbrowska, Oiewieniaki, woj. białostockie, 1957 г. II. 16. Dywan, ol./pł., 96X 185 cm. Wyk. Wanda Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie. U. 17. Dywan, oloj na papierze, wyk. Czesława Rusin, Górno, woj. rzeszowskie. 154 �16 Bo też nie jest to wieś opisana realistycznie, ale sentymen­ talna jej idealizacja, landrynkowa scenografia rodem z rokoko­ wych i XIX-wiecznych dworskich obrazków, berżeretek, przebieranok za pastuszków i hoże pastereczki na tle śnieżnobiałych owieczek, ufryzowanych jak pudle. U źródeł takich przedstawień dostrzec można również wpływ literatury dla wsi, świadomie idyllizowany i fałszowany obraz poczciwego kmiotka, orzącego po bożemu ziemię* . Ale nie tylko to. . . Sceny wiejskie we współczesnych makatkach wskazują na wciąż żywy stereotyp idealizacji wiejskiego życia. „Prawda" 5 155 �18 Dywany — makatki; il. 18. Olej na satynie, 71x193 cm., znaleziona w Skrudkach, woj. lubelskie; il. 19. Ol./płótno, wyk. Eugenia Groch, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; il 20. Olej na czarnej satynie, 80X 163 cm. Kupiony na Pomorzu; makatek jest więc pośrednia, dostrzegalna w planie społecznej psychologii. Nie są odbiciem życia, lecz wyrazem potrzeb kom­ pensacyjnych. Stąd ich swoista egzotyka. Zresztą w szerokim sensie tego słowa cała tematyka makatkowa jest e g z o t y c z n a. Bo egzotyka to marzenie ludzi, których nie staó na udźwig­ nięcie realności, to forma kompensacji, jak sen, jak marzenie, jak blaga. To potrzeba idealizacji, ucieczki od codzienności, tęsknota za innym, bogatszym życiem. Przypuszczam, że gdyby w latach największej chłopskiej krzywdy zaproponować ludziom kolorowe reprodukcje p r a w ­ d z i w y c h obrazów Kotsisa czy Trumny chłopskiej Gierymskiego — nikt by ich nie wieszał w izbie, tak jak w naszych czasach nikt nio wiesza pięknych ilustracji przedstawiających traktory orzące ziemię Sens obrazów świeckich, sens wszelkich malowideł pologał bowiem właśnie na tym, że dopełniały życie, że je dekorowały i uwznioślaly. Obrazy święto przywoływały na myśl sprawy wieczne, es­ chatologiczne, obrazy zaś świeckie — to, co ładne, miłe, niekonfliktowe. Desakralizacja tomatyki, którą obserwujemy w okresie powojennym, nie oznacza likwidacji odświętności, która leży u podłoża większości doznań estetycznych. Odświętność polega właśnie na idealizacji, na ucieczce od realiów codzienności. Odświętość jest potrzebą i nawykiem. Odświętna jest znaczna część kultury chłopskiej, ceremonia, zwyczaj, każda dekoracja życia — 156 od własnego wyglądu i przystroju izby poczynając, a na teatral­ ności zwyczajów i obrzędów kończąc. Odświętność wciąż jeszcze jest ważną cechą rekreacji, czasem nawet nieodłączną. Staje się więc kategorią rozrywki, utożsamia z odpoczynkiem, z oderwa­ niem myśli od tego, co przyziemne, konkretne, smutne, ciężkie. Na tej zasadzie dekoruje się wnętrze makatkami lub kolo­ rowymi obrazkami wyciętymi z pism i kalendarzy. Na tej za­ sadzie przeciętny wiejski (i miejski) widz woli operetkę, piosenkę i big-beat od realistycznych dramatów, od sztuk ,,z życia". „Dekoracja" ułatwia życie, gdyż jest formą ucieczki od niego, wyłącza myśl, krytyczną refleksję. Do kręgu takiej właśnie „dekoracji" należą makaty o tema­ tyce egzotycznej. Palmy, piramidy, lwy, dżungle. Tematy często spotykane u schyłku ubiegłego stulecia, modne i później, gdy Styka i jego naśladowcy pokazywali „jak żywe" piękne, półobnażone Arabki i Arabów owiniętych burnusami. Modę na egzo­ tykę podsycił Sienkiewicz przygodami Stasia i Nel. Egzotyka wy­ stępowała też jako sztafaż obrazów religijnych, przedstawiają­ cych np. Chrystusa na Górze Oliwnej. W ciągu ostatnich 16—20 lat rozpowszechniła się w maka­ tach tematyka egzotyozna. Pojawiły sceny insiprowane ilus­ tracjami do Sienkiewicza, piramidy, na tle których kroczy kara­ wana wielbłądów, tygrysy o groźnyoh paszczach, lwy —• nieraz �I na wzór kotków ozy jeleni — ustawione mordami ku sobie, na zasadzie lustrzanej symetrii. Telewizja, rosnące zainteresowanie krajami trzeciego świata — również sprzyjają rozszerzaniu się mody na egzotykę. Tematy egzotyczne pojawiają się często w makatkach pro­ dukowanych masowo. Znajdujemy je w makataoh fabrycznych licznie napływających do nas z zagranicy, m.in. ze Związku Ra­ dzieckiego. Stamtąd, z Wilna, okolic Oszmiany, Nowogródka, Grodna docierają do nas jeszcze i obecnie dywany produkowane rękodzielniczo i maszynowo, sprzedawane na targach zwłaszcza we wschodnich województwach* 6 Rzecz ciekawa — przywożone są przede wszystkim tematy, któro mieszczą się w obrębie wymienionego wyżej zestawienia. Jak widać, selekcja następujo już przy zakupie, do Polski do­ cierają tematy aprobowane, trudno zaś spotkać np. „trojkę", tak charakterystyczną dla rosyjskiej sztuki ludowej i folkloru. Dywanów z „trojką" jest w Rosji czy na Litwie mnóstwo, do nas jednak nie docierają. O tematyce makat — jak widać —decyduje odbiorca, podobnie jak to się działo przed kilkudziosięciu laty, gdy miejscy rękodzielnicy co innego musieli wytwa­ rzać dla mieszczaństwa, co innego zaś — dla wsi. Sterowanie modą, popytem może mieć miejsce dopiero wtedy, gdy lansowany wzór został wszczepiony przez środki ma­ sowego przekazu lub gdy staje się symbolem pewnych mód (np. gipsy jarmarczne przedstawiające „Zorra", pies Szarik na odwrociu lusterek, gwiazdy szeryfa, dżinsy, młodzieżowe ozdoby). „Trojka" nie została wprowadzona w naszą pamięć zbiorową — nie mogła więc znaleźć w Polsce „publiczności", docierają na­ tomiast sceny z jeleniami lub atakiem wilków na sanie zaprzę­ żone w konie. Tematy te znajdują bowiem oparcie w obrazach od lat powielanych w reprodukcjach płócien Wierusz-Kowalskiego i in. Makaty nawiązują więc do tematów malarstwa strywializowanego i dałoby się zapewne bez większego trudu prześledzić drogę wiodącą od Kossakowskich ułanów do stereotypu sytuacji „ułan i dziewczyna", spotykanej w dywanach. Kto wie, czy nie­ podobna jest droga od Siemiradzkiego przez Styków do egzotyki makat 1 Podstawowy stereotyp został w końcu zachowany, i degradaoja jego następowała po prostu w coraz to „niższych" (a więo i szerszych) rejonach kultury. Szczegółowe badania nad dywanami pozwoliłyby zapewne na ujawnienie zależności między tymi typami a osobą produ­ centa. W tej chwili można tylko poczynić niektóre spostrzeżenia wstępne. W początkowej fazie rozwoju, do lat wojny makaty malo­ wano przeważnie przede wszystkim dla siebie. Jak twierdzi Ko­ tula, w Rzeszowskiem przeważały wówczas „dywany" malowa­ ne czy wyszywane na tkaninach. Zdolniejsze, bardziej sprawne kobiety wykonywały też maka­ ty dla sąsiadów i mieszkańców pobliskich wsi oraz miasteczek . Te dwie grupy występują po dziś dzień, z tym, że po wojnie, gdy dywany stały się modne i powszechnie kupowane, malowanie ich stało się intratną profesją. Czy jednak zmniejszyła się liczba osób malujących tylko dla siebie ? Kotula słusznie zwraca uwagę na to, iż dywany bardzo rozpowszechniły się w latach wojny, wykonywano przez ludzi pozbawionych pracy a szukających zarobku. Podkreśla też rolę szkoły, lekcji rysunku, które przy­ gotowały grunt dla masowego malowania . Szczyt przypada na lata pięćdziesiąte — szośćdziesiąte. Rosnący popyt spowodował, że stosunkowo szybko wysu­ nęli się na plan pierwszy specjaliści produkujący dywany maso­ wo. Tanio, szybko, szablonowo. Produkcję swą zbywali sami albo —• częściej — przez członków rodzin — sprzedając ją na targach, jarmarkach, odpustach. Towar rozprowadzano również przez sprzedawców — domokrążców, którzy rozwozili go po całym kraju. Uzawodowienie produkcji dywanów przyczyniło się do koncentracji ich wyrobu w rękach mniejszej liczby spec­ jalistów. Dywany wykonywano seryjnie, stosując dla przyspie­ szenia produkcji szablony i przepróchy. Czasem przenoszono przez kalkę tylko pewne elementy sztafażu, różnicując szczogóły wykonywane od ręki lub przy pomocy szablonu. Dywany, odległy w czasie spadkobierca dawnych obrazów, malowanych dla ludu w miejscach odpustowych — wykonuje się więc i rozprowadza tak jak dawne święte obrazy. Podobnie zresztą jak niewiele wiemy o wędrówkach dawnych sprzedaw­ ców obrazów, nic prawie nie możemy powiedzieć o współczes47 48 20 157 �21 nym systemie pośrednictwa w handlu obrazami, fotografiami i dywanami. Temat ten umknął uwagi licznej kadry naszych etnografów. Znamy modelowe zasady mechanizmu domokrąż­ nego, ale już nic nie możemy powiedzieć o jego rozmiarach, do­ chodach, sposobie poruszania się, o ludziach, którzy tym się trudnią. A przecież i w ten sposób docierają na wieś mody, two­ rzą się obszary występowania czy to pewnych typów makat, czy obrazów Matki Boskiej Częstochowskiej ozdobionych tłoczoną w masie papiorowej i pozłacaną sukienką, czy wreszcie koloro­ wanych ręcznie fotografii (m.in. reprodukcji jeleni Courbeta) . „Mody" w dywanach trudne są już do uchwycenia. Z rela­ cji prof. Burszty wiadomo, że namalowane przez niego w dzie­ ciństwie psy stały się następnie popularnym tematem w okoli­ cy . Z obserwacji produkcji w ostatnim dziesięcioleciu widać, że wśród tematów zaczęły przoważać „widoki". Nastawienio na masowego odbiorcę, i to w różnych częściach kraju, przyczynia się do zaniku cech regionalnych. Widoczna jest jeszcze odrębność Zalipia, ale już inno ośrodki coraz mniej różnią się od siobio. Sprawia to krzyżowanie się dróg handlu, wiadomo, żo dywany „lubelskie" docierają na Dolny Śląsk, dy­ wany zaś produkowane na tymże Śląsku rozwożone są zarówno na Pomorze Gdańskie, jak i w Rzeszowskie i Lubelskie. Dalece niopełna mapka, przygotowana w czasie penetracji lubelskich, świadczy najlepiej o zasięgu i krzyżowaniu się handlu wyrobami różnych ośrodków . Jedną z przyczyn zacierania się cech lokalnych jest prze­ kazywanie umiejętności uczennicom z innych torenów. Tak np. Wanda Tyszko z Gózdu Lipińskiego (Biłgorajskie) wyuczyła się malowania dywanów u Marii Bucior z Wólki Łamanej w Rzoszowskiem. 49 50 51 158 Ujednoliceniu stylistycznemu sprzyja też masowa produk­ cja manufakturowa, zalewająca kraj dywanami robionymi pos­ piesznie, efektownie, zgodnie z gustami klienteli. Właśnie z tych zakładów, z których jeden np. mieścił się w centrum Warszawy, wychodzą dywany o tematyce egzotycznej. „Lud", w masie swej, nie pożąda dziś regionalizacji dywanów. Niemal wszędzie opinie kupujących są podobne. Nie chcą makat prymitywnych, od naiwnie umownych wolą takie „jak żywe", wolą dywany, które dają iluzję głębi — od płaskich, wolą starannie wypraco­ wane — od schematycznych. Prace samorodne, najciekawsze dla badacza sztuki ludowoj, oceniane są niżej od konwencjonal­ nych, pseudo-sprawnych, kiczowatych. Dane, które mamy o twórcach dywanów, wskazują, że waż­ niejsze ośrodki, w których malowano do niedawna makaty, pow­ stały tam, gdzie żywo były tradycje zdobnictwa, sztuki ludowoj . Związki te tłumaczyć można zarówno wykształconymi już formami produkowania i rozpowszechniania wytworów, jak też żywą pamięcią ludowej sztuki, rękodzieła i zdobnictwa. Mimo wszystkich różnic, makaty wiążą się bowiem z typem ornamen­ tyki i zasadami kompozycji istniejącymi od pokoleń w ludowej tradycji estetycznej. Nietrudno znaleźć w makatach elementy dekoracyjne spotykane niogdyś na ręcznikach, haftowanych płótnach, wzory jakby inspirowane zdobieniem ornamentów i stuł kościelnych, to znów motywy bliskie malaturom mebla, a może i reminiscencje dekoracji cygańskich wozów. Traktowa­ nie motywów dekoracyjnych na równych prawach z tematem kompozycji przywołuje na myśl obrazy na szkle, w których gir­ landa czy bukiety, umieszczone obok świętego wizerunku, prze­ słaniały go swą wielkośoią i bogactwem. Można też dostrzec w dywanach motywy zaczerpnięte z laurek, świętyoh obrazów 52 �oraz z barwnych kart pocztowych, dowocyjnych rycin. A tokżo: motywy zdobnicze zbliżone do szablonów i wałków używanych przoz malarzy pokojowych, do tapot. Różnorodność inspiracji, jak też i samych dywanów wiążo się więc z rodzajom lokalnoj tradycji ich twórców. Widoczne są toż w dywanach różnice zalożne od tego k t o i po co jo maluje. Najbliższe obrazom o cechach indywidualnoj narracji są makaty tworzone (na wsi i w miasteczkach) przede wszystkim z potrzeby malarskiej wypowiodzi. Wykonują je ludzio, którzy lubią malować, którym praca twórcza daje satysfakcję. Malują dla sąsiadów, a nawet odbiorców z pobliskich miejscowości —• dywany o konwencjonalnej tematyce i dekoracji, dla siebie zaś, i niekoniecznie na sprzedaż — „widoki" o różnorodnej tematy­ ce, czasem okupacyjne-martyrologicznej, ozasem fantazyjne, ilustrujące widziane czy imaginowaue sceny. Również dla siebie i dla sąsiadów (za rekompensatę) maluje się tam, gdzie tradycja ta jest powszechna, np. w Zalipiu. Odrębną grupę stanowią ludzio malujący głównie z myślą 0 sprzedaży swych prac. Wynoszą je na targ, rozwożą po oko­ licznych jarmarkach, czasem posyłają za granicę do środowisk polonijnych. W grupie tej wyróżnić można twórców wiejskich malują­ cych dywany zgodnie z przekonaniem estetycznym własnym 1 środowiska oraz twórców miejskich (czy mimo pozostawania na wsi, związanych z inną kategorią wzorów kulturowych, este­ tycznych), którzy z rozmysłom malują zgodnio z upodobania­ mi wiejskiej klienteli. Przykładem jest tu dekoracyjne i bardzo ładne malarstwo Marii Purtal, wdowy po art. malarzu (ił. 13, 14). Inną grupę tworzą zawodowi wytwórcy, czyniący to już masowo, bez satysfakcji jaką daje proces twórczy. Produkują dywany powielając wypracowano już schematy, łatwe do szyb­ kiego wykonania, rozwożono następnie i sprzedawane W różnych regionach kraju. (il. 24, 27). Ostatnia grupa to „fabrykanci" dywanów, wytwarzający je seryjnie, pół-maszynowo, a nawet maszynowo, związani z dob­ rze zorganizowaną, dysponującą samochodami siecią dystrybu­ cji. Nie wchodzę tu w charakterystykę poszczególnych typów dywanów. Oczywiste jest, że najbardziej zróżnicowane są w gru­ pie pierwszej, bardziej sprawne w drugiej i trzeciej, schematyczne i rutyniarsko-pospieszno w grupie ostatniej. Są to jeszcze autentyczne przejawy sztuki ludowej, auten­ tycznej w tym sensie, że związanej z żywą tradycją kultury chłopskiej. E k r a n y . W prekursorskiej pracy o malowanych ekranach ulicznych fotografów Andrzej Wajda wysuwa przypuszczenie, iż mogły one stanowić inspirację dla makatek . Sądzę, że bar­ dziej prawdopodobne byłoby wskazanie na wspólne podłoże obu dziedzin. Rzecz nie wyglądała chyba tak, że najpierw istniały ekrany o jakiejś odrębnej ostetyce, które sprowokowały powstanie „dywanów" — lecz, że zarówno dywany, jak i ekrany stanowią wyraz tego samego procesu, tej samej świadomości estetycznej. I jedne, i drugie obsługiwały zresztą tę samą klientelę wiejską i miejską, i jedne, i drugie powstały na przełomie X I X i X X w. (Ekrany — gdy pojawiły się skrzynkowe „5 minutowe" aparaty i talbotypia). Oglądając najwcześniejsze wizerunki ekranów, odnieść można wrażenie, że stanowią one formę kontynuacji zastawek i prospektów stosowanych w atelier miejskich fotografów. Tam też spotykamy rekwizyty uzupełniająco scenerię fotografii, spotykane później również u fotografów „5-minutowych". U dawnych, XIX-wiecznych fotografów ekran był koniecz­ nością, pracowali przecież w zamkniętych atelier. Ekran przęd­ 53 l i . 21. Ol./pł., dł. 190 cm. Wyk. Leopold Ciechomski, Pawłów, woj chełmskie; i l . 22. Ol./pł., 140X 180 cm. Wyk. Jan Durko, Majdan Leśniewski, woj. chełmskie. 22 159 ��26 27 Dywanj- — makatki: ок. 90X 190 cm : il. 23. Olej na satynie, kupiona w Lublinie; il. 24. Ol./pł. produkowany masowo w pryw. zakła­ dzie; il. 25. Ol./satyna; il. 26. Ol./satyna, zakupiony w Leśniowicach, woj. chełmskie; il. 27. Ol. na płótnie, zakupiony w Lublinie. stawiał sytuację, która miała dopowiadać wizerunek portreto­ wanej osoby. Spełniał więc dwojaką rolę: o k r e ś l a ł pocho­ dzenie, kondycję społeczną, majątkową, a przy tym i d e a l i ­ z o w a ł modela i jego rzeczywistą sytuację. Wąsaty, stary Krakowiak na zdjęciu Kriegera nogę ma wspartą na pieńku drewna, stoi w pełnej gali paradnego stroju na tle dostatniej chałupy, wyraźnie widocznej w malowniczym pejzażu. Gospo­ darz ! Zdjęcie wyraźnie to podkreśla. Młody parobek stoi zaś na innym tle, w ręku ma biezyk. Cygan fotografowany jest na tle romantycznego krajobrazu, wielkie miedziane kotły określają jego profesję. Dama opiera się o balustradę, zwieńczoną wazonem z kwiatami. Ekran łączy się z rekwizytem, płótno olejne przechodzi niepostrzeżenie w plotek, krzak czy leżące koło wozu. Co to nam przypomina ? Oczywiście panoramy, popularne w drugiej polowie ubiegłego wieku panoramy gór, bitew, wielkich wydarzeń. 161 �Kto pamięta równoczesną z naszymi ekranami Panoramę Racła­ wicką, dostrzeże związek między tą dziedziną plastyczną sztuki widowiskowej a ekranami. Scenografia, portretowych zdjęć w dawnych atelier określała więc miejsce, czas, stan, sytuację. Dopowiadała wize­ runek osoby *. Podobnie ekran ulicznego fotografa, z tym, że funkcja idealizacyjna jest tu silniej zaznaczona, choć jednocześnie traktowana z przymrużeniem oka, w ramach ludyczno-towarzyskioj konwencji. Cały sztafaż tych fotografii jest w dużym stopniu umowny, właściwy „pamiątce" — z miasta, odpustu, pielgrzymki. Najbardziej konkretne są ekrany przedstawiające miejsco­ wości kultowe — Kalwarię, Jasną Górę. Stawiano jo na placu przed klasztorem, czasem wręcz na tle kultowego miejsca. Paradoks ? Tylko pozorny. Ekran niezależnie od pogody za­ pewniał zawsze odpowiednią głębię ostrości, pozwalającą równie dobrze oddać rysy postaci, jak i szczegóły np. jasnogórskiego klasztoru. Józef Mikołajtis, autor pracy o fotografice podjasnogórskiej, wymionia jeszcze jeden powód zastępowania auten­ tycznego obiektu — malunkiem; „Zastosowanie ekranu ze szczytową częścią wieży miało źródło w zarządzeniu policji carskiej, zabraniającym fotografom robienia zdjęć w obrębio pomnika cara Aleksandra, wystawionego naprzeciw szczytu kapłicy"55. Argument ten stracił oczywiście swoje uzasadnienio już po I wojnie światowej, niemniej ekrany malowano masowo, mieli jo wszyscy fotograficy częstochowscy. Co więcej, ekran podawał ważną informację. Mówił o tym, żo zdjęcie przedstawia „pamiątkę" z Częstochowy (a więc pielgrzymki) oraz określał k i e d y to miało miejsce. Każdy ekran podawał rok, a nawet szczegółową datę uroczystości lub pielgrzymki. Inną grupę ekranów stanowią „widoki", przedstawiające idealizowane sceny parkowe, staw po którym pływają łabędzio, pałac stojący w oddali. Ekrany takie spotkać można było w re­ pertuarze fotografów stojących na placach i skwerkach miejs­ kich, a na wsi w czasie odpustów ozy jarmarków. W latach pięć­ dziesiątych widziałem jo nawet u częstochowskich „portrecistów". W ekranach takich odnajdujemy właśnie pełną analogię do tema­ 5 162 tyki, a nawet do typu ujęcia dekoracyjnego makat. Identyczność konwencji wiąże się z podobieństwem funkcji. Postać stojąca na tle takiego parkowego, pałacowego widoku jest uwznioślona, jakby dopełniona urodą scenerii. Nikt oczywiście nie bierze tego całkiem na serio, rzecz nie w próbie wydania się komuś innym, lepszym, zamożniejszym — lecz w dodaniu „wartości estetycznej" do swego wizerunku, w uatrakcyjnieniu swej podobizny. „Piękno tło podnosiło fotografię do rangi obrazu". — mówi Wajda. „Kazało myśleć nie tylko o portretowanej osobie, ale i o ładności samej sytuacji" . Podobne znaczenie ma w ama­ torskiej fotografii pozowanie na tlo szczególnie pięknym, z ma­ łymi lewkami na rękach itd. Wśród ekranów, któro stanowią tło dla portretowanej osoby, spotyka się również ujęcia baśniowe (krasnoludki, muchomory) i para-religijne np. (wyobrażenie Anioła Stróża i dzieci). Odrębną grupę stanowią dekoracyjne winiety typu „Pa­ miątka", czasem wzbogacone napisom w rodzaju: „Kochajmy się". Występowały w nich często motywy konwencjonalne, spotykano w pocztówkach, róże, flagi narodowe. Fotografowie , ,5-niinutowi", zwłaszcza stojący na placach zabaw, na odpustach, oferowali możliwość sfotografowania się na różnych, dowolnie wybranych tłach. Były to właściwie pub­ liczno, masowe wystawy sztuki popularnej (il. 28—30)Wysta­ wy to stanowiły wyraz potrzeb społecznych i estetycznych, ale jednocześnie potrzeby te formowały. Wystawy takie musiały przyspieszać zanik dawnych upodobań estetycznych i sprzyjać przyjmowaniu nowycli wzorów, nowych mód. „Ludowość" ekranów i dywanów (makat) polegała nie tyle na ich stylistyce, co na zgodności ze światopoglądem i upodo­ baniami ludowych mas miast i wsi. Podobieństwo ekranów z makatami widoczne jest zarówno w sferze światopoglądu, jak i upodobań estetycznych. I jodne, i drugie malowali ludzie, którzy musieli upraszczać przedstawianą scenę, ponieważ brak im było pełnej sprawności warsztatowej. Malarze ekranów dążyli jednak — w miarę swych możliwości — do realistycznego wyrazu przodstawionej sceny, podczas gdy w dywanach — obok tego rodzaju ambicji spotykamy częstszy 56 �typ !ч/,\\ ij/jui plaKzezy'/iunvo-linearnych, a więc dekoracyjnych, pozbawionych iluzyjności realistycznego obrazu. Barwność ekranów wynikała zresztą nie tylko z założeń estetycznych. Miała sens funkcjonalny, reklamowy. Przyciągała z oddali widza. Odpowiadała przy tym wciąż aktualnym kry­ teriom piękna, sformułowanym dla końca ubiegłego wieku przez Seweryna Udzielę (co prawda tylko dla „ludu ropczyckiego"). „O podobaniu się obrazu decydują barwy". — pisał on, dodając, iż lud „(...) lubi obrazy malowane krzyczącymi barwami, a to, co jest malowane blado lub bez farb jaskrawych, to nijakie" . Ekrany i makaty wyrażały te same ideały piękna i te same ambicja, należąc do tego samego obiegu kultury, którego wyra­ zem była trywialna, brukowa literatura, budzące grozę i wyciska­ jące łzy opowieści o ubogiej szwaczce czy wyrodnej córce, której ręka przyschła do policzka uderzonej matki. Do drugiej wojny tego rodzaju treści odgrywały rolę zbliżoną do tej, którą w na­ szych czasach pełni kino, zwłaszcza melodramat. Patrząc z tego punktu widzenia na ekrany, dostrzegamy w nich realizację analogicznych potrzeb — utożsamienia się z inną rolą życiową, przeżywania fikcyjnych sytuacji, innych, wyimaginowanych wersji swego życia. Ekrany znane nam z lat przed I wojną światową zwłaszcza najwcześniejsze są bardziej umowne, bardziej „naiwne" od późniejszych. Malowali jo rzemieślnicy, przeważnie ci sami, którzy malowali szyldy, reklamy, karuzele i strzelnice, a w miejscach odpustowych obrazy święte, którzy wykonywali drobniejsze prace malarskie w kościołach, pracowali w mode­ larniach teatrów. Wśród znanych nam nazwisk spotykamy ma­ larzy pokojowych, dekoratorów, tapicerów, ale też i ludzi innych profesji, nie związanych z techniką malowania . Nic wiadomo, czy malowali oni również „dywany", trudno jednak wykluczyć 58 59 taką możliwość. Ci pół-zawodowey, przeważnie rzemieślnicy 0 sprawnych dłoniach i jakim takim otrzaskaniu z malarską profesją należą — jako twórcy ekranów — do tej samej kategorii społecznej co wcześniejsi o pokolenie malarze świętych obrazów przeznaczonych dla wsi. Obrazów, których „ludowość" nie budzi na ogól naszych wątpliwości, bowiem jej miarą jest zgod­ ność z estetycznymi upodobaniami ludu. Sądzę, że wśród bardzo licznych dawniej ekranów (jako że szybko się niszczyły) wiele mogłoby interesować nas od strony artystycznej, stanowiąc swoiste dzieła naiwnego realizmu. Niestety — nie mieliśmy w Polsce malarzy takich, jak Kandinsky, Łarionow, Gonczarowa, Picasso czy Chagall — wrażliwych na inspiracjo płynące ze sztuki „prymitywnej", „trywialnej". W okresie po ostatniej wojnie, który stanowi przedmiot naszego zainteresowania, wydzielić można trzy fazy, z których pierwsza trwała do lat 1948—1950, druga — do lat sześćdzie­ siątych, a trzecia objęła kilka następnych lat. Pierwszy okres — okupacji i powojennej odbudowy — łaskawy był dla naszych fotografów. Klieutelę mieli sporą, zwłaszcza w małych miasteczkach. Ludzie mieli wówczas mało własnych aparatów, chętnie więc korzystali z „pamiątek" 1 zdjęć pięciominutowych. Był to okres masowych przemieszczań się ludności, ożywionych wędrówek po kraju i kontaktów — co sprzyjało chęci utrwalenia swej fizjonomii, przesyłania swych podobizn rodzinie. W tym właśnie okresie powstały ekrany o tematyce aktual­ nej, przedstawiające wojnę, bombardowanie Berlina, Bramę Branderburską z zatkniętym na niej polskim sztandarem, ekrany-przystawki przedstawiające samoloty, wpierw śmigłowe, później odrzutowe, a jeszcze później rakiety. II. 28. Fotograf „pięciominutowy" przy pracy. I I . 29. Ekrany w Łowiczu (Bożo Ciało 1964 r.) 20 163 T �Podsuwanie atrakcyjnych, aktualnych tematów nie po­ magało już w drugim okresie, kiedy rynek zdominowali „Leicarzo", a w miastach i miasteczkach powstały zakłady fotogra­ ficzne, kraj zaś przemierzali domokrążcy-ajenci, oferując usługi w kolorowaniu pamiątkowych zdjęć. Od czasu noweli Himmilsbacha i filmu Andrzeja Krauzego — przyjęło się nazywać je monidłami. Były to lata szybkiego rozwoju amatorskiej fotografii, coraz więcej osób robiło sobie własnym aparatem pamiątkowe zdjęcia. Naturalnym tego następstwem było zmniejszenie się liczby fotografów „pięciominutowych", choć wciąż jeszcze w takiej Częstochowie czy Kalwarii Zebrzydowskiej pielgrzymi korzystali z możliwości zrobienia sobie u nich pamiątkowego zdjęcia na tle ekranu. Czynili to jednak coraz rzadziej. Komentu­ je to najbardziej znany częstochowski malarz ekranów (potomek rodu obraźników) — Tadeusz Z. Barański: „Zaszły zmiany w sposobie myślenia pielgrzjTnów na temat przestarzałości bo wielu z nich ma własne aparaty fotograficzne. Dawniej nie namawiało się do zdjęć, a dziś trzeba zachęcać, prosić i zmieniać dekoracjo. " 60 Lata sześćdziesiąte przynoszą następne trudności. Admini­ stracyjne. Zakaz fotografowania na tle ekranów w Warszawie, w Częstochowie (1965), w innych miastach. Jeszcze niektórzy jeżdżą na większo odpusty, spotkałem ekrany w 1969 r. w Łowi­ czu, al o jest to już koniec. Pisałem w czasie pierwszych kłopotów na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej": „Pozwólmy umrzeć ekranom i pięciominutowym aparatom śmiercią naturalną, nio przyspieszając ich końca administracyjnym zakazem". Pisałem — bez skutku . Zresztą i tak niewiele by się zmieniło. Ekrany przestały być potrzebne, przestały spełniać swą dawną rolę. Podobnie jak malowane ręcznie szyldy, jak malowidła strzelnic i karuzeli. Zakazy administracyjne w dziedzinie estetyki nie zawsze bo­ wiem kończą się sukcesem prawodawców. Gdy dotyczą dziedziny żywej, społecznie potrzebnej, reakcją na zakaz są próby omijania takiego zakazu. Gdy w Białymstoku zabroniono (w tym samym czasie) sprzedawania na targu makatek i jarmarcznych obrazów 61 164 na szkle, natychmiast rozwinęła się zorganizowana sieć domokrążoów-ajentów, dostarczających pożądany towar bezpośrednio do mieszkań. Ale gdy zakaz znajduje podtrzymanie w występu­ jącym trendzie przemian — działa skutecznie i bezwzględnie . Zanik ekranów jest więc całkowity, nie ma żadnych form ich kontynuacji. Potrzeby ambicyjno-prestiżowo załatwiają zdjęcia z rzeczywistych Wycieczek i dalekich podróży. Z dywanami jest trochę inaczej. Nawet gdy moda przemija, zostają jeszcze nawyki estety czne, umilow'anie konwencjonalno-sentymentalnej tematyki i dekoracji. Widoczne jest to w obrazach olejnych, które podejmują znaną nam dobrze tematykę makat. Obrazy takie, w złoconych ramach, maluje rodzina Majów z Nowego Targu, malują je W wielu miejscach kraju. Łabędzie na stawie noce weneckie z gondolą, osławione jelenie. 62 r Jednocześnie następuje proces przekształcania się me.katy W obraz przez wprowadzeni? do niej nowej tematyki. Jan Kosiarz obok makat konwenojonalnych maluje też pełno ekspresji sceny z czasów okupacji, eksterminacji Żydów. Zmarła przed paroma laty Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego nasyciła swe dy wany nową tematyką, przypominającą obrazy naiwnego realizmu (il. 35). Rozbiła konwencję tradycyjnej makaty, po­ zostając przy tej technice i materiale. Jej prace przekraczają już granicę dzielącą dywany od obrazów. r PRZYPISY * Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. IV, 1950, nr 7/12, s. 151, 152. Roman Reinfuss uważa пр., że miarą ludowości jest: po pierwsze na ile „odbiega ona od panujących kierunków w sztuce wykształconej, po drugie — w jakiej mierze wiąże się ona z estetycznymi i artystycznymi tradycjami dawnej sztuki ludowej". (R. Reinfuss, Współczesne malarstwo ludowe [w:] Współczesne malarstwo ludowe. Materiały z konferencji, Muzeum Okręgowe, Lublin 1969, s. 24). R. Hankowska, Makatki na papierze malarek fajansu „Pol. Szt. lud"., R. X X X I , 1977, nr 1. R. Reinfuss, Malowanki ścienne z Chotyziów, „Pol. Szt, lud.", R. V I I I , 1954, nr 1. 3 3 5 3 6 3 7 �Franciszek Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I , 1963, nr 3/4, s. 146, 146. F. Kotula, op. cit., oraz Współczesne malarstwo... Tę ostatnią publikację poprzedziły penetracje terenowe prowadzone na Lubelszczyźnie w 1967 i 1968 r. przez ekipy Instytutu Sztuki PAN i Muzeum Okręgowego w Lublinie. W czasie tych badań ustalono 28 autorów „dywanów". Por. też: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wroclaw 1971, passim; J . Szczepańska, Painthed Clothes, Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie T. 10/11, wyd. 1971. F. Kotula, op. cit., s. 163. J . Olędzki, op. cit., s. 129. Kotula w cyt. pracy wspomina na s. 145, iż stara kobieta w Lubiczy k/Strzyżowa widząc modę na dywany, sporządziła sobie farby (4 kolory) i namalowała wprost na ścianie serię „dywanów", przy czym ani jeden nie był podobny do drugiego. Olędzki wyróżnia (op. cit., s. 131, 132) dwa podstawowe typy makatek: linearystyczne oraz powierzchniowe. W pierwszym technika przypomina zdobienie pisanek, w drugim — silniej widoczny jest wpływ wzorów oleodrukowych. Olędzki przypisuje na Kurpiach wyrób pierwszego typu — starym kobietom, ludziom najmniej sprawnym, a makatkę „powierzchniową" wiąże z wykonawcami bliższymi zawodowej sprawności. Rozpatrując to zjawisko w skali krajowej, dochodzę do nieco innych wniosków. Różnice: linearne — powierzchniowe występują nie tylko w aspekcie umiejętności wykonawcy, ale i tradycji kulturowych. Śląsk, bliskość miast — wiąże się np. z typem powierzchniowym (oleodruki), natomiast żywotność wiejskich, lokalnych tradycji zdobniczych widoczna jest np. w Zalipiu, na Podgórzu Dynowskim czy nawet na Kurpiach (u sprawnych, wiele malujących osób jak np. Rozalia Zaród). Por. Ksawery Piwocki, wypowiedź zam. w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 20; Jacek Olędzki, op. cit., s. 131. Zainteresowanych tą tematyką odsyłam do interesującego tomu IBL Problemy literatury polskiej lat 1890—1939, t. 1, Wroclaw 1972, pod red. Haliny Kirchner i Zbg. Żabickiego (artykuły Ziejka, Gazdy i Prokopa). Por. wypowiedź Stanisława Blaszczyka w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 18. Irena Iskrzycka, Janusz Optołowicz, Wystawa współ­ czesnego malarstwa ludowego wsi lubelskiej [w:j Współczesne malarstwo..., s. 7. Por. też F . Kotula, op. cit., s. 139—141. F . Kotula, op. cit., s. 139. Por. repr. „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4, s. 147. F. Kotula, op. cit., s. 139. Współczesne malarstwo..., wown str. okładki. Mapkę opr. Janusz Optołowicz. F . Kotula, op. cit., s. 142. Andrzej Wajda, Ekrany fotografów ulicznych, „Pol. Szt. lud.", R. X, 1956, nr 1. Jeszcze dziś istnieje w Krakowie przy ul. Szewskiej zakład fotograficzny Adama Karasia., w którym ambicją właści­ II. 30. Fotograf na odpuście, Wiolbórz, woj. piotrkowskie 1961 r ; ciela jest stworzenie przy pomocy rekwizytu, a niekiedy i foto­ montażu — psychologicznego wizerunku portretowanej osoby. 11. 31, 32. Obrazy, ol./plyta, 46x 88 cm , wyk. Alfred Błaszczyk, Karaś fotografując, posługuje się również muzyką, którą dobiera Strzebla, woj. częstochowskie; I I . 33. Makatka—obraz ol./pl. do osobowości modela, chcąc go we właściwy sposób wewnętrz­ 43X95 cm, Wyk. Jan Kosiarz, Kunów, Woj. chełmskie. nie upozować. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 45 4 6 4 7 48 4 9 5 0 5 1 5 2 53 54 Józef Mikolajtis, Fotografika podjasnogórska, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1, s. 51. A. Wajda, op. cit., s. 6. „Podczas odpustu na Wniebowzięcie Matki Boskiej w Kalwarii — pisał o fotografach Tadeusz Seweryn — ustawiają się oni szeregiem koło klasztoru, tworząc na wzgórzu na tle ciemnego lasu istną wystawę kilkudziesięciu olbrzymich obrazów, krzyczących jaskrawością plam i barbarzyństwem chcącego się podobać dyletantom". (Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 46). Seweryn Udziela, Poczucie piękna u ludu ropczyckiego. „Wisła", t. 3, 1889, s. 19. Zagadnienie w aspekcie malarstwa omawia w cyt. wyżej pracy Tadeusz Seweryn. Wymienia je A. Wajda, op. cit., s. 16; J . Mikolajtis, op. cit., s. 58—63. J . Mikolajtis, op. cit., s. 64. 55 56 57 58 59 6 0 Posłowie „Od redakcji" przy artykule J . Mikolajtisa, op. cit., s. 65. Zakazy administracyjne miały miejsce w okresie oży­ wionej kampanii prasowej pod hasłem: walka z kiczem, z jele­ niem na rykowisku. Aby w pełni zrozumieć neoficką gorliwość urzędników walczących z kiczem, trzeba wziąć pod uwagę czynnik psychologiczny. Walcząc z „jeleniem",odcinali się od estetyki dawnego środowiska, potwierdzali swoją kulturową nobilitację. Nie znaczy to jednak, że walcząc z „jeleniem", mieli rozwiniętą świadomość estetyczną. Uderzyli w stereotyp, w to, o czym w i e d z i e l i , że jest „kiczem", nie dostrzegając często, że spokojnie akceptują inne rodzaje kiczu, jeszcze nie zdemaskowane publicznie, a więc nie uświadomione w tej ka­ tegorii. Kiczowi i wszelkim formom indywidualnego działania przeciwstawili czystą pustkę martwych placów, osiedli. 61 62 Fot.: St. Deptuszewski — i l . 1, 2, 5; J . Swiderski — il. 3, 4, 6, 7—27, 29- 35. Obiekty w zbiorach: Muz. Lublin - i l . 9, 13, 1-1, 18, 27; Muz. Bzeszów — i l . 19. 165 �34, 36. Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego i jej dywany—obrazy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c53e13fcfb01911e2ba12844f9dd3673.pdf 5450f858a80297e6bf69692f064020ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3367 Title A name given to the resource Różnice w obrzędach i zwyczajach Białorusinów, Polaków i Litwinów - na Wschodniej Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.76-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czech, Beata; Wróblewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Różnice w obrzędach i zwyczajach Białorusinów, Polaków i Litwinów na wschodniej Litwie Beata Czech, Anna Wróblewska W badaniach, k t ó r e p r z e p r o w a d z i ł y ś m y i n t e r e s o w a ł o nas przede wszystkim, w j a k i m stopniu L i t w i n i , Białorusini i Polacy zachowali p a m i ę ć o tradycyjnych o b r z ę d a c h i prak­ tykach magicznych. W y n i k i przeprowadzonych r o z m ó w m o g ą świadczyć o stopniu poczucia o d r ę b n o ś c i tych naro­ d ó w i o przenikaniu n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w kultury ducho­ wej. Przede wszystkim p o t w i e r d z a j ą jednak tezę o stopniowej wzajemnej akomodacji kulturowej mniejszości narodowych na Litwie. Jednym z p y t a ń zadawanych r o z m ó w c o m było: „ J a k P a ń s t w o s ą d z ą , s k ą d wasi przodkowie wzięli się na t y m terenie?" Szczególnie d u ż o emocji w y w o ł a ł o ono w ś r ó d P o l a k ó w i L i t w i n ó w , zwłaszcza na terenie Wileńszczyzny, k t ó r a od wielu lat jest „ p u n k t e m zapalnym" w stosunkach polsko-litewskich. Pytani L i t w i n i , niezależnie o d terenu zamieszkania, odpowiadali j e d n o m y ś l n i e , że ich przodkowie mieszkali zawsze na tych terenach: Jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w z a m i e s z k a ł y c h na terenie L i t w y , sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. Istniej d u ż a t r u d n o ś ć w r o z r ó ż n i e n i u ( w i d a ć to w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w ) k t o jest Polakiem z Białorusi, a kto Biał rusinem. C z ę s t o te pojęcia są przez i n f o r m a t o r ó w mylon „Jak w historii piszą, to tu pierwsze Litwiny były. Polaki tutaj przyszły, Wilno odebrały, a tak to tu Litwiny były. O d w i e k ó w tu są." (Litwin, lat 70, Koleśniki, rej. solecznicki). „ D o Lubelskiej Unii była tu Litwa. Hospodarzy rządzili bardzo dobrze, tylko chcieli być bardziej kulturalni. Chcieli pokazać, że są c z y m ś lepszym. Dlatego naśladowali P o l a k ó w . " (Litwinka, lat 70, Domowa, rej. Kiejdany). Ta sama r o z m ó w c z y n i d a ł a t a k ą definicję Białorusi: „Uważam, że jeżeli więcej ludzi jesl prawosławnych, więcej Polacy głosili tezę wręcz przeciwną: „Tu zawsze byli Polacy. Moja mamusia umiała kilka słów po litewsku a i tego wstydziła się. Ni księża nie rozmawiali po litewsku, ni gospodarze." (Polak, lat 85, Kiejdany). W tej w y p o w i e d z i wyznacznikiem p r z y n a l e ż n o ś c i do naro­ du jest język, a trzeba p o d k r e ś l i ć , że jest o n najważniejszy d l a i n f o r m a t o r ó w . N i e k t ó r z y z polskich r o z m ó w c ó w przyzna­ wali, że ich przodkowie przybyli z K o r o n y : „Jak Jadwiga - polska królowa - Litwę ochrzciła, to Polska i Litwa była razem. I Polacy kupowali ziemię tutaj, budowali dwory i tu żyli." (Polka, lat 70 Sużany). Nieraz przybycie na te tereny b y ł o konkretnie kojarzone z losami własnej rodziny: „ M ó j pradziad byl z białostockiego. Jeszcze jak tam była pańszczyzna przeszedł na Litwę. Wtedy ludzie bardzo umierali w Białymstoku. Pradziad był wtedy kawalerem. Kupił tu ziemię i osiadł na stałe [...]" (Polak, lat 72, Dziewianiszki, rej. solecznicki). N i e k t ó r z y Polacy nie umieli o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, bezradni w obliczu tego, co głoszą litewskie ś r o d k i masowe­ go przekazu, a z drugiej strony p a m i ę t a j ą c s ł o w a swoich r o d z i c ó w o polskiej historii L i t w y . Charakterystyczna dla takiej postawy jest w y p o w i e d ź jednej z indagowanych k o ­ biet: „Litwini swoją historię piszą, że tu najpierw Litwa była. Stara litewska stolica miała być w Kiernowie. Polacy swoją historię piszą. Ja już nie wiem, kogo słuchać." (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). 76 „Oni z Białorusi przyjechali. C h o d z ą do kościoła, modlą się, po polsku rozmawiają. Oni m ó w i ą , że są Polakami, my, że Białcrusami, bo z Białorusi." (Polka, lat 78, Stare Troki). R o z m ó w c y , sami uważają się za B i a ł o r u s i n ó w , zgodnie przyznali, że są przybyszami na tych ziemiach: „ W t e d y to właśnie, po 1864 d u ż o ludzi tu przyjechało. Przyjeż­ dżali tu z N o w o g r ó d k a , W o ł k o w y s k a . " (Białorusin, lat 72, Powiewiórka). W y j ą t k o w o z d a r z a ł y się też tego typu wypowiedzi: „ D a w n o temu była tu R u ś Kijowska, była leż Polska, potem z latami państwa te osłabły. R u ś osłabła tak bardzo, że rozpadła się na mniejsze państwa: Białoruś, Ukrainę i inne." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). m ó w i , że to Białoruś, to ta musi być Białoruś." Dla tej kobiety w y r ó ż n i k i e m przynależności do danego narodu jest religia i samoidentyfikacja. (Język nie jest takim w y r ó ż n i k i e m , co w y n i k a między i n n y m i z b r a k u powszechnej z n a j o m o ś c i b i a ł o r u s k i e g o j ę z y k a literackiego, braku szkól b i a ł o r u s k i c h . ) W s p o s ó b podobny określali Białoruś wszyscy r o z m ó w c y . Wymienione wcześniej różnice przychodziły im na myśl w pierwszej kolejności. Należy jednak podkreślić, że jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w nie jest to sprawa jednoznacz - są Białorusini p r a w o s ł a w n i i katolicy, r o z m a w i a j ą rosyjsku lub „ p o prostu". Rusyfikacja n a s t ę p o w a ł a szybk w czasach powojennych na skutek szybkiego przyswajania przez nich j ę z y k a tak podobnego do b i a ł o r u s k i e g o . Ułat­ w i a ł o to asymilację i wynaradawianie. J e ż e l i chodzi o religię P o l a k ó w i Litwinów, na badanych terenach s p o t y k a ł y ś m y jedynie k a t o l i k ó w . Wszyscy roz­ m ó w c y przyznawali j e d n o ś ć wyznania tych n a r o d ó w , róż­ nicę w i d z ą c jedynie w j ę z y k u n a b o ż e ń s t w . ( Z d a r z a ł y się również wypowiedzi P o l a k ó w , k t ó r z y niżej oceniali poboż­ ność L i t w i n ó w ) . O r y g i n a l n o ś c i i o d m i e n n o ś c i kulturowej tych n a r o d o w o ś c i s z u k a ł y ś m y przede wszystkim w obrzę­ dach rodzinnych z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, wese­ lem, pogrzebem. T o one powinny r ó ż n i ć się najbardziej, b i o r ą c pod u w a g ę , że z w i ą z a n e są one z cerkwią prawosław­ ną l u b k o ś c i o ł e m k a t o l i c k i m . Z m i e n i a j ą się w zależności od odległości od miasta i odległości od Białorusi uważanej jeszcze powszechnie za obszar najbardziej zachowawczy, przesiąknięty elementami p o g a ń s k i m i w tej części Europy. (O odradzanie w ą t k ó w p o g a ń s k i c h p o s ą d z a się równie* w s p ó ł c z e s n y c h L i t w i n ó w nawiązujących do swojej historii., przedjagiellońskiej.) �Obrzędy związane z narodzinami dziecka C h r z c i n y to jedna z ceremonii recepcyjnych, w której łączy się stary zwyczaj przyjęcia dziecka do społeczności lokalnej i o b r z ę d kościelny przyjmujący nowonarodzonego do społeczności chrześcijańskiej. Jan Stanisław B y s t r o ń uważa, że zwyczaje narodzinowe są przemieszaniem g ł ę b o k o zakorzenionych archaicznych w y o b r a ż e ń i p r a k t y k o b r z ę d o ­ wych o silnym zabarwieniu magicznym oraz tych, k t ó r e nrzvniosło ze soba chrześcijaństwo R o z w ó j oświaty sprawił Ł L w i e zaginęły stare zwyczaje recepcyjne a liturgia Stolicka ujednoliciła c e r e m o n i ę chrztu i uroczystości ro¬ S n e Sa one w zasadzie jednakowe dla wszystkich katotiSwobrzadku łacińskiego N a L i t w i e żadne eLnenty w ob­ ę d z i e chrztu nie sa Dostrzegane jako charakterystyczne dla S ó w czy Litwina . r t s t U g l a d a tTk samo S .SSl«v obiad dm k r e w n T c h T s S ó w ? S n v c h S S n y d i potraw ani z ^ c z a j Z nie ma I m i o n a najczęściej wybierają rodzice. N a d a j ą je po dziadkach, z kalendarza lub decydują się na imiona bohate­ rów ulubionych seriali telewizyjnych. C z ę s t o w m a ł ż e ń ­ stwach mieszanych polsko-litewskich m ł o d e g o pokolenia, dzieci mają tradycyjne imiona litewskie, takie jak A l d o n a , Algis. W ostatnim czasie popularne było w ś r ó d L i t w i n ó w tworzenie nowych i m i o n od litewskich słów, np. Raminta (od rtr7vmiotnika raminis" - sookoiny) W o ł y w na to m i a ł o odrodzenie się' n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a litewskiego Tego WDU .miona m i j a dzieci urodzone mniej w.ecej przed dwoma aty Starsze pokolenie odnosi sie do tego rodzaju praktyk niechętnie Obecnie powraca zwycza. nadawania tradvcvi- ?chrzefcS Tutwinów SDołeczno^ r^y^kTńra^^^ S ak.r^ T o ś c t w n W d e ^ n ^ r i o n a polskL z a c h o w y w a ć tradycyj¬ Na całym obszarze o b j ę t y m badaniami p o d k r e ś l a n o d u ż ą rolę c h r z e s t n y c h j a k o tych, k t ó r z y „ d o p r o w a d z a j ą dziecko do w i a r y " . Chrzestnych łączą z r o d z i n ą dziecka więzy p o k r e w i e ń s t w a w y n i k a j ą c e z faktu podawania przez nich dziecka do chrztu. Są oni najważniejszymi osobami dla dziecka zaraz po rodzicach. Rodzice chrzestni t o w a r z y s z ą dziecku przez całe życie uczestnicząc we wszystkich uroczvs- tościach, głównie kościelnych, takich jak Pierwsza K o m u n i a czy ś l u b . Powinni p o m a g a ć finansowo swoim c h r z e ś n i a k o m , d a w a ć drobne podarunki przy r ó ż n y c h okazjach. W przypa­ d k u śmierci r o d z i c ó w , rodzice chrzestni p o w i n n i zaopieko­ w a ć się sierotami. Dlatego bardzo w a ż n y jest w y b ó r od­ powiednich ludzi na chrzestnych. Obecnie rodzice najczęściej p r o s z ą k o g o ś z krewnych, dawniej był to często sąsiad. Teraz krewni darzeni są większym zaufaniem niż sąsiedzi. M u s z ą to być ludzie dobrzy i p o b o ż n i , bo dzieci w e d ł u g powszechnej opinii u p o d a b n i a j ą się do chrzestnych. T a k więc ten w y b ó r jest bardzo istotny dla zapewnienia dziecku szczęścia w przy­ szłości. Podczas ceremonii kościelnej rodzice chrzestni trzymają dziecko na r ę k a c h : matka d z i e w c z y n k ę , a ojciec c h ł o p c a . Później, w czasie uroczystego obiadu rodzice chrzestni siedzą na honorowych miejscach. Z o b o w i ą z a n i są przynieść po­ darki dla dziecka. Jest to najczęściej złoty krzyżyk lub medalik - p a m i ą t k i chrztu. Ż a d e n z e l e m e n t ó w ceremonii chrztu nie był o k r e ś l o n y przez badane grupy j a k o w y r ó ż n i k przynależności etnicznej. Chrzest nie jest jedynym o b r z ę d e m k o ś c i e l n y m z w i ą z a n y m z narodzinami dziecka. Przyjście na świat nowego c z ł o n k a społeczności b y ł o dawniej wydarzeniem bardzo w a ż n y m i otoczonym przez to licznymi zabiegami magicznymi i ob­ r z ę d o w y m i . Tajemnicy narodzin, powstania nowego życia towarzyszyła wiara w niszczycielski w p ł y w p o ł o ż n i c y na urodzaj. O b r z ę d y i zabiegi magiczne miały na celu o c h r o n ę ś r o d o w i s k a z e w n ę t r z n e g o przed szkodliwym w p ł y w e m p o ł o ­ żnicy i o c h r o n ę dziecka przed t y m ś r o d o w i s k i e m . W y w ó d (inaczej wprowadzenie) jest t r a d y c y j n ą ceremo­ nią oczyszczającą k o b i e t ę po porodzie i w p r o w a d z a j ą c ą j ą z powrotem d o życia s p o ł e c z n e g o i religijnego. Starsze kobiety (powyżej 60 lat) p a m i ę t a j ą , że mniej więcej 6 tygodni po porodzie musiały wejść d o kościoła od strony zakrystii, k l ę k n ą ć przed księdzem z z a p a l o n ą świecą. K s i ą d z o d m a w i a ł nad nimi m o d l i t w ę , k r o p i ł święconą w o d ą i w p r o w a d z a ł do kościoła. K o ń c z y ł się okres izolacji towarzyskiej i religijnej położnicy. Obecnie nie izoluje się j u ż takiej kobiety. P a m i ę ć o t y m jednak się z a c h o w a ł a . „Prawa nie było do drugiego mieszkania wejść d o p ó k i wprowa­ dzenia nie b y ł o . " (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). „ K i e d y ś kobieta sześć lygodni nie chodziła do kościoła ani do sąsiadów. W o g ó l e nie wychodziła z domu (...) Nie wiem dlaczego, taka tradycja bvfa " (Polka, lat 70. Dziewianiszki). II. I. Wesele litewskie. Wieszanie Swata 77 �^1 „ D o wywodu kobiety nawet po w o d ę do studni nie m o g ł y iść, ni do sąsiadki. T a k i zakon był." (Litwinka, lat 75, Maciucie, rej solecznicki). T r a d y c j a taka przekazywana b y ł a z pokolenia na pokole­ nie c z ę s t o bez u z a s a d n i e n i a , j a k o obowiązujące prawo. C e r e m o n i a w y w o d u z a c h o w a ł a się do dzisiejszych c z a s ó w n a w i a r a nie g r a ł a istotnej roli, s ą j e d n ą z w i e l u p r z y c z y n z a n i k u p r a w o s ł a w n e j , poza cerkiewnej o b r z ę d o w o ś c i . I n n ą przy. c z y n ą m a j ą c ą w p ł y w n a ten stan rzeczy jest d u ż a o d l e g ł o ś ć od cerkwi. Dzieci chrzczone są w ^ M p i e l e katolickim. O b r z ę d , b i a ł o r u s k i e g o c h r z t u nie r ó ż i T s t ę t e ż n i c z y m o d c h r z t u Polaków i Litwinów. c a ł e j L i t w i e , ale obecnie jest p o ł ą c z o n a z o b r z ę d e m c h r z t u . „ W p r o w a d z e n i e kobiety teraz robią ze chrztem." (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). „ D o wprowadzenia c h o d z ą matki przy chrzcie. Z dzieckiem wchodzi do kościoła, ksiądz świecę daje, przez zakrystię prowadzi do ołtarza, kropi święconą w o d ą , modli się." (Polka, lat 60, Dziewianiszki, rej. solecznicki). N i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i , wieku, płci czy w y k s z t a ł c e n i a p o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e p e w n e o s o b y m o g ą r z u c i ć u r o k n a dziecko. A b y temu zapobiec: „ N a l e ż y zawiązać czerwony sznureczek lub czerwony paciorek gdzieś przyszyć, żeby nikł nie zauroczył. Czasem koszulkę na lewą stronę zakładają." (Polka, lat 78, Stare Troki, rej. trocki). J e d n a k gdy d z i e c k o jest j u ż z a u r o c z o n e n a j s k u t e c z n i e j ­ s z y m zabiegiem jest z a m ó w i e n i e . S ą r ó ż n e s p o s o b y : „Jak na dziecko spojrzy ktoś, kto ma złe oczy to dzieciak jest niespokojny, płacze. Trzeba zamówić. T a kobieta co zamawia podchodzi do obrazu, zamawia na cukier lub w o d ę . T a m szepce coś, chyba modlitwy to być muszą, bo c ó ż by innego. Wszystko przed świętym obrazkiem." (Polka, ok. 70 lat, Dziewianiszki, rej. solecznicki). „Ja to biorę wody do gęby, idę z dzieciakiem do kąta, z gęby w o d ę na rękę i jemu po twarzyczce przecieram trzy razy. A potem solą trzy razy. Potem p o d o ł k i e m koszuli trzeba wytrzeć. O d razu p o m o ż e . Jak ktoś ze złym wzrokiem spojrzy na dzieciaka, to on czernieje, kurczy się, krzyczy strasznie!." (Polka, lat 70, Sużany, rej. wileński). w społecznej świadomości wiara w „ u r o c z n e " oczy ś w i a d c z y j a k w a ż n y m o b r z ę d e m Mocno zakorzeniona wczes­ nego d z i e c i ń s t w a b y ł d a w n i e j m o m e n t o d ł ą c z e n i a d z i e c k a o d piersi. Z ł y w z r o k m a j ą m i a n o w i c i e o s o b y , k t ó r y m m a t k a p o o d s t a w i e n i u o d piersi „ p o ż a ł o w a ł a " i d a ł a j e s z c z e r a z p o s s a ć . „ M ó w i ą , że j a k matka odłącza dziecko od piersi, a potem jeszcze weźmie pożałuje i da znowu pierś, to tego człowieka oczy bardzo s z k o d z ą " (Polka, lat 70, Sużany, rej. wileński). W tak z r ó ż n i c o w a n y m etnicznie s p o ł e c z e ń s t w i e , z j a k i m m a m y d o c z y n i e n i a n a W i l e ń s z c z y ź n i e , gdzie w s z y s t k i e elementy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w p r z e m i e s z a ł y s i ę w c i ą g u w i e k ó w w s p ó l n e g o istnienia, niewiele p o z o s t a ł o w y z n a c z ­ n i k ó w postrzeganych j a k o cecha charakterystyczna d l a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . B a r d z i e j t y p o w y m d l a tego o b s z a r u jest t u t e j s z o ś ć l u b n i e t u t e j s z o ś ć d r o b n e g o e l e m e n t u z w y c z a j u , bez r o z r ó ż n i e n i a n a p r z y n a l e ż n o ś ć e t n i c z n ą g r u p y . T a k jest w ł a ś n i e w p r z y p a d k u o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z n a r o d z i n a m i d z i e c k a . Jest o n a j e d n a k o w a d l a P o l a k ó w i L i t w i n ó w w ś w i a d o m o ś c i tych grup. I n a c z e j w y g l ą d a ten p r o b l e m u p r a w o s ł a w n y c h B i a ł o ­ r u s i n ó w . C h r z e s t d z i e c k a j u ż przez to, ż e o d b y w a s i ę w c e r k w i różni s i ę o d chrztu P o l a k ó w czy L i t w i n ó w . J a k podaje p o d r ę c z n i k Nauka o nabożeństwach prawosławnych (Bond a r u k 1987), p i e r w s z y m elementem c h r z t u jest p o ś w i ę c e n i e w o d y przez k a p ł a n a . N a s t ę p n i e n a m a s z c z a s i ę ś w i ę t y m olejem c z o ł o , uszy, piersi, r ę c e i nogi c h r z c z o n e g o . G ł ó w n y m o m e n t c h r z t u polega n a t r z y k r o t n y m p o l a n i u w o d ą . P ó ź ­ niej k a p ł a n w k ł a d a n a o c h r z c z o n e g o c z y s t ą , b i a ł ą s z a t ę o r a z k r z y ż y k . R o d z i c e chrzestni m u s z ą b y ć p r a w o s ł a w n i . T u ż po chrzcie odbywa się bierzmowanie. B i s k u p namaszcza ś w i ę t ą m y r r ą c z o ł o , o c z y , n o z d r z a , usta, uszy, r ę c e , piersi i n o g i ochrzczonego. N a s t ę p n i e dokonuje p o s t r z y ż y n . Białoruscy r o z m ó w c y podkreślają brak różnic m i ę d z y u r o c z y s t o ś c i a m i katolickimi i p r a w o s ł a w n y m i z okazji chrztu. Starają się też w tym w z g l ę d z i e d o p a s o w a ć do swoich katolickich s ą s i a d ó w . C z ę s t e m a ł ż e ń s t w a mieszane katolick o - p r a w o s ł a w n e , z w ł a s z c z a w o k r e s i e k o m u n i z m u , gdy 78 Wesele J ó z e f O b r ę b s k i , z a s t a n a w i a j ą c s i ę w „ S p r a w a c h narodo­ w o ś c i o w y c h " ( O b r ę b s k i 1936) n a d w y z n a c z n i k a m i grupy w ł a s n e j z a u w a ż a , ż e g r u p a e t n i c z n a nie k u l t y w u j e w z o r ó w k u l t u r o w y c h c e l o w o ; s ą one s k ł a d n i k i e m z b i o r o w e j w a r t o ś c i , k t ó r a o d d z i a ł y w u j e n a j e d n o s t k ę p r z e z ś r o d o w i s k o . T o , cĄ grupa ocenia j a k o w ł a s n e , r ó ż n i ą c e od innych grup etnic* n y c h jest p r z e c i w i e ń s t w e m c e c h g r u p y obcej. W o b r z ę d o w o ś c i weselnej P o l a k ó w n a L i t w i e istnieją elementy postrzegane j a k o obce. S ą to z w y c z a j e : palenie wianka panny m ł o d e j i „ w i e s z a n i e swata". Ś w i a d o m o ś ć o b c o ś c i t y c h e l e m e n t ó w nie jest j e d n a k t a k a s a m a w ś r ó d P o l a k ó w n a c a ł e j L i t w i e . P o s u w a j ą c s i ę z p ó ł n o c y na p o ł u d n i e ( o d o b s z a r ó w etnicznie l i t e w s k i c h l e ż ą c y c h w okre* \ sie m i ę d z y w o j e n n y m w g r a n i c a c h L i t w y , k u terenom zamie­ s z k a ł y m przez w i ę k s z o ś ć p o l s k ą , n a l e ż ą c y m w tamtym' o k r e s i e d o P o l s k i ) z w i ę k s z a s i ę tendencja d o wyrazistego w y o d r ę b n i a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h o d w ł a s n y c h . Polacy w tych r e j o n a c h z w y c z a j e te w i d z ą j a k o obce, nie m a j ą c e tradycji w polskiej k u l t u r z e . L i t w i n i r ó w n i e ż nie u w a ż a j ą ich z a rdzennie litewskie lecz p r z y j m u j ą j e j a k o z w y c z a j e nowe. T r u d n o jest w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć , k t ó r e z w y c z a j e są litewskie, a k t ó r e s ą w y t w o r e m p r z e m i e s z a n e g o n a r o d o w o ś ­ c i o w o m i a s t a . M i a s t o b o w i e m w y w i e r a o g r o m n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowych z w y c z a j ó w weselnych. Młodzież w y j e ż d ż a n a n a u k ę d o m i a s t , p o z n a j e n o w e , m o d n e i często a t r a k c y j n i e j s z e , c z y b a r d z i e j w i d o w i s k o w e z w y c z a j e , przeno­ si j e n a w i e ś . Polacy m i e s z k a j ą c y na obszarach, na k t ó r y c h stanowią m n i e j s z o ś ć w ś r ó d L i t w i n ó w , p r z y j m u j ą n o w e litewskie zwy­ c z a j e j a k o w ł a s n e , tutejsze. N i e d z i e l ą ich n a polskie i litews­ kie t y l k o n a d a w n e i nowe: „Jest taki baukuchen [sękacz - A . W . , B.Cz.J.na nim postawił talerzyk, spirytus wleją, zapalą i wianek palą. Kiedyś tego nk było. M ó j wianek ususzyłam." (Polka, lat 65, rej. Kiejdany). „ M ł o d z i muszą przejechać 12 m o s t ó w , miody musi przenieść przez każdy m ł o d ą [...] by cały rok byl szczęśliwy [...] Koło p o m n i k ó w w drodze do urzędu lub kościoła kładą kwiaty. Potem w domu lub w restauracji jest wesele [...] Na drugi dzień wszyscy się zbierają by wieszać swata. Testament piszą, ze byl on niesprawiedliwy, że kłamał, że młoda nie jest jak on mówił, pisą to na długim papierze. Przynoszą sznury, przyprowadzają swata, czytają testament. Swat ma ostatnie s ł o w o . M ó w i , że nie kłamał, a dla pamięci po sobie zostawia majtki." (Polka, lat 65. Kowno). S ą to z w y c z a j e nowe, ż a r t o b l i w e , powstałe w o k r e s i e w ł a d z y radzieckiej i p r a w d o p o d o b n i e wypełnić pewną pustkę obrzędową powstałą w mieście m i a ł y one w wyniku l i c z n y c h z a k a z ó w d o t y c z ą c y c h p r a k K k religijnych. S z y b k o Ś M p r z y s w a j a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h tradycji przez w i e ś z a l e ż y od b l i s k o ś c i d u ż e g o m i a s t a , o b e c n o ś c i i n n y c h grup n a r o d o w o ś ­ c i o w y c h i i c h d a w n o ś c i osiedlenia w danej w s i . a t a k ż e od m o b i l n o ś c i m i e s z k a ń c ó w . I m b l i ż e j d u ż e g o o ś r o d k a miejs­ kiego, i m w i ę k s z a l i c z b a o s i e d l e ń c ó w litewskich p r z y b y ł a do w s i w okresie p o w o j e n n y m i im częściej ludność ludność z n a j d u j e z a t r u d n i e n i e p o z a g r a n i c a m i w ł a s n e j w i o s k i . tyW ł a t w i e j n a s t ę p u j e proces a s y m i l a c j i . Jak j u ż wspomniano, n a terenie tzw. L i t w y właściwa a w i ę c n a o b s z a r z e etnicznie l i t e w s k i m , z a m i e s z k a ł y m prz** niewielkie s k u p i s k a P o l a k ó w , nie m o ż n a m ó w i ć o świado­ m y m w y r ó ż n i a n i u o b c y c h e l e m e n t ó w w o b y c z a j o w o ś c i wesc I Inej. P o l a c y t a m m i e s z k a j ą c y o k r e ś l a j ą s i ę j a k o ..litewscy I Polacy" żyjący na Litwie od w i e k ó w i istniejący w kultur* I �litewskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n e jest r ó w n i e ż to, ż e d y s t a n s u j ą się od P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h n a W i l e ń s z c z y ź n i e . Inaczej s p r a w a w y g l ą d a , gdy w k r o c z y m y od s t r o n y p ó ł ­ nocnej n a o b s z a r W i l e r i s z c z y z n y o b e j m u j ą c y rej. w i l e ń s k i , trocki, s o l e c z n i c k i , k t ó r y w l a t a c h 1920-1939 z n a j d o w a ł s i ę w granicach P a ń s t w a Polskiego. T u t a j w i ę k s z o ś ć e t n i c z n ą s t a n o w i ą i s t a n o w i l i P o l a c y . T a k i e elementy j a k „ w i e s z a n i e swata" c z y palenie w i a n k a p a n n y m ł o d e j s ą postrzegane j a k o zwyczaje litewskie, k t ó r y c h z a P o l s k i " nie b y ł o a w i ę c nie m o g ą to b y ć p o l s k i e z w y c z a j e - U Litwinów wesela takie same jak u nas, no u nich obrzędy troszeczkę inne. Tradycja u nich na weselu jakaś inna. R o b i ą takiego potwora z ł a c h m a n ó w , rozpalają ognisko i palą go. [...] Palenie wianka to tez litewski zwyczaj. Tego u P o l a k ó w nie b y ł a Nigdy nic Polacy me palili. (Polka lat m buzany. rej. wileński). Im bardziej n a p o r u a n i e , oaiej o a a u z y c n o ś r o d k ó w miejskich gdzie z a m k n i ę t e , z w a r t e ś r o d o w i s k o polskie jest mniej p o d a t n e n a p r z e n i k a n i e m i e j s k i c h - l i t e w s k i c h z w y c z a ­ jów, tym b a r d z i e j z a c h o w a ł a s i ę d a w n a t r a d y c j a . O b c o s c nowych e l e m e n t ó w jest t a m j u z w y r a ź n i e p o s t r z e g a n a i p r z e ­ ciwstawiana p o l s k o ś c i t r a d y c y j n y c h o b r z ę d ó w . „[...] U nas nie w o ż ą m ł o d y c h przez mosty, to tylko w mieście. [...] U nas młoda zaszywa wianek w poduszkę żeby razem być. Ja tak robiłam i moja mama tak robiła. U nas nie palą wianka, to wiem. że to litewski zwyczaj." (Polka, lat 70, Dziewianiszki. rej. solecznicki). Bardzo i n t e r e s u j ą c y m w y d a j e s i ę b y ć fakt, ż e w s ą s i e d n i e j wiosce litewskiej, która zawsze zamieszkana była przez etnicznych L i t w i n ó w i l e ż a ł a w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o (1920-1939). z w y c z a j e weselne s ą identyczne nawet w szcze­ gółach. R ó ż n i c a jest t y l k o j e d n a : w tej w i o s c e p a l ą w i a n e k panny m ł o d e j . L u d n o ś ć l i t e w s k a o t o c z o n a przez ludność polską m a w s p ó l n e z n i ą z w y c z a j e , k t ó r e p r z e n i k a ł y w czasie w i e l o w i e k o w e g o s ą s i e d z t w a , a p o w s z e c h n i e się okreś­ lany j a k o litewski element palenia w i a n k a z o s t a ł przez t ą społeczność ś w i a d o m i e przyjęty j a k o w y r ó ż n i k p r z y n a l e ż n o ­ ści narodowej. W świadomości Polaków na W i l e ń s z c z y ź n i e egzystuje głęboko z a k o r z e n i o n e p r z e ś w i a d c z e n i e o w y ż s z o ś c i k u l t u r o ­ wej P o l a k ó w . D l a t e g o t e ż c z ę s t o z w y c z a j e litewskie o c e n i a n e są przez P o l a k ó w j a k o p r o s t a c k i e , c z y w r ę c z g r u b i a ń s k i e : „Na polskim weselu nie ma takich jak u Lilwinów zabaw grubiańskich, jak np. k o g o ś po plecach batem bić czy swata kłaść na bronie. U Litwinów więcej zabawy ale więcej po chamsku." (Polak, lat 80. Koleśniki. rej. solecznicki). Jako cecha litewskiego wesela n a p i e r w s z y p l a n w y s u w a s i ę jego ż a r t o b l i w y c h a r a k t e r . I n f o r m a t o r z y dzielili wesela n a żartobliwe litewskie i proste (ale nie p r o s t a c k i e ) polskie: „Tradycja u nich [u Litwinów - A . W . , B . C z ] na weselu jakaś inna. Oni więcej żartów maja." (Polka, lat 70, Sużany. rej wileński). „Nie wiem po co, ale u nich d u ż o takich zabaw wymyślają. Polskie wesele takie więcej proste, a na Litwie więcej żartobliwe." (Polka, lat 58. Sużany. rej. wileński). . Nowe zwyczaje, w y t w o r y k u l t u r y miejskiej o k r e s u p o w o ­ l n e g o , postrzegane s ą przez P o l a k ó w j a k o z w y c z a j e litews­ kie' T o , czego nie b y ł o w tradycji p r z e k a z y w a n e j z pokolenie j * Pokolenie, jest obce. O b e c n i e najbardziej o b c ą g r u p ą dla Polaków z Wileriszczyzny s ą L i t w i n i . O n i s t a n o w i ą r ó w n i e ż ^ k s z o ś ć w m i a s t a c h i wszelkie n o w o ś c i p r z y c h o d z ą c e z mias­ c z ę s t o nie jest w p e ł n i u ś w i a d o m i o n e w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . P e w n e elementy w o p i n i i j a k i e j ś g r u p y u w a ż a n e s ą z a r ó ż n i c u j ą c e j ą od g r u p s ą s i e d n i c h , ale s ą to z r e g u ł y elementy d r u g o r z ę d n e , nie z a w s z e n a j b a r d z i e j istotne. N a b a d a n y c h przez nas t e r e n a c h , k a t o l i c k i p o g r z e b P o l a k ó w i L i t w i n ó w odbywa się w s p o s ó b bardzo podobny. G d y w i a d o m o j u ż , ż e c z ł o w i e k u m i e r a , p r z y c h o d z i d o niego k s i ą d z z o s t a t n i m n a m a s z c z e n i e m . N i e r a z misi p r z e m i e r z y ć wiele k i l o m e t r ó w , g d y ż parafie s ą r z a d k o r o z r z u c o n e 3 j e d e n ksiądz musi o b s ł u ż y ć ich kilka W n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h z a c h o w a ł y s i ę j e s z c z e elementy przedchrześcijańskie związane z samym momentem umiera­ nia: „Jak niespokojnie ktoś umiera, to bywa że i na ziemię złożą, bonie m o ż e skonać. Na ziemi łatwiej umrzeć. N a drewnianej p o d ł o d z e . " (Polka, lal 77, Dziewianiszki). W „przejściu" pomaga także M a t k a Boska i patron umierającego: „Jak człowiek umiera to trzeba mu w rękę gromnicę w ł o ż y ć «na dobre umieranie... różaniec i obrazek jakiś. Najlepiej jest, jak to obrazek patrona - o n p o m o ż e umierać." (Polak, lat 62, D ą b r o w c i szki). N a c a ł y m b a d a n y m terenie istnieje t e ż z w y c z a j w k ł a d a n i a do trumny ziół ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o Ciała. ( O c z y w i ­ ś c i e z i o ł a takie m a j ą m o c t y l k o przez j e d e n r o k . ) M o m e n t od ś m i e r c i do p o g r z e b u jest d o k ł a d n i e u s t a l o n y : „ U nas to pięknie chowają, ze śpiewami i modlitwami. Zmarły leży w domu trzy doby. bo taki jest o b o w i ą z e k rodzinny. N a ten czas zaprasza się ś p i e w a k ó w i płaci im się za to. Kiedyś śpiewali cały ten czas - trzy dni. teraz to tylko w nocy od 6 wieczorem do rana. Zmarłego myje się i ubiera w jego najlepsze ubranie [...] Zmarły leży w otwartej trumnie, a d o o k o ł a pali się dwie, cztery, sześć świec. Przez dwa dni przychodzą sąsiedzi, rodzina, znajomi by się p o m o d l i ć przy zmarłym. Trzeba dać im jeść i p i ć . " (Polka, lat 82, Żukiszki, rej. trocki). Element płacenia za m o d l i t w ę przy z m a r ł y m spotyka się sporadycznie - s z c z e g ó l n i e w miastach. Oznaczanie domu. w k t ó r y m stoi t r u m n a s p o t y k a s i ę r ó w n i e ż r z a d k o . C z y n i ą to ludzie w m i a s t a c h , gdzie ż y j e s i ę b a r d z i e j a n o n i m o w o . „ N a wsi nie wysypuje się jedliną [ścieżki do domu] bo i lak każdy wie, gdzie pogrzeb. W mieście trzeba zaznaczyć." (Polka, lat 70, Urniaże k/Kiejdan). P o m i m o ż e n a w s i nie c z y n i s i ę tego, z w y c z a j ten z n a n y jest w s z ę d z i e na L i t w i e . N i k t j e d n a k z p y t a n y c h nie p o t r a f i ł o d p o w i e d z i e ć c o s y m b o l i z u j ą zielone g a ł ą z k i c h o i n k i . K a ż d a r o d z i n a p a m i ę t a t e ż w t y m czasie o z a s ł o n i ę c i u luster, s z k ł a , zatrzymaniu lub zdjęciu zegara. Niewielu i n f o r m a t o r ó w r o z u m i a ł o i n t e n c j ę tych z a b i e g ó w : „Lustra się zasłania, żeby zmarły się nie zapatrzył i śmierć nie zabrała jeszcze k o g o ś z rodziny. Okna też są zasłaniane. Jeśli m o ż n a , to zatrzymuje się zegar, by wiadomo było, o której nastąpiła śmierć." (Polka, lat 65, Kowno). „Zakrywa się lustra, żeby nie było widać « p o k o j n e g o » (Litwin­ ka, lal 65, Maciucie). W rejonie s o l e c z n i c k i m - a w i ę c n i e d a l e k o g r a n i c y b i a ł o ­ ruskiej, p a m i ę t a s i ę t e ż o i n n y c h n a k a z a c h , k t ó r e u n i e m o ż ­ l i w i a j ą z m a r ł e m u z a b r a n i e n a t a m t e n ś w i a t i n n y c h istot: „Jak człowiek umiera to trzeba p o b u d z i ć ż y w i o ł i pszczoły p o p u k a ć . M o ż e żeby nie umarły. (Polak, lat 90, Dobra k/Koleśnik). W Krakunach mieszkańcy u w a ż a j ą , ż e kiedy kondukt ta których nie m a w s p o ł e c z n e j p a m i ę c i P o l a k ó w , m u s z ą b y ć przechodzi pod o k n a m i wszyscy domownicy utewskie. S t o p i e ń u ś w i a d o m i e n i a sobie tej o b c o ś c i w z r a s t a n i k t nie m o ż e s p a ć . K i e d y w y c h o d z i p o g r z e b z d o m u , nie ro P Porcjonalnie do w z r o s t u z w a r t o ś c i s p o ł e c z n o ś c i polskiej muszą stać, m o g ą s p a ć z w i e r z ę t a , nie m o g ą l e ż e ć ś w i n i e . N a l e ż y o t w o r z y ć weksze p r z y w i ą z a n i e do tradycji, silniejsza o niej p a m i ę ć ) w r o t a w stodole. K o n t a k t z n i e b o s z c z y k i e m o d b i e r a n y jest 'Poczuciem w y o b c o w a n i a w P a ń s t w i e L i t e w s k i m . j a k o nieszkodliwy: Pogrzeb Różnicowanie kulturowe istniejące na j a k i m ś terenie „Jak koń zawiezie nieboszczyka to będzie smutny chodzić póki na swadźbę m ł o d y c h nie powiezie. K o ń marny chodzi, że niebosz­ czyka wiezie." (Polak, Krakuny). 79 �Na wsiach, daleko od kościoła, k s i ą d z nie bierze udziału w „ w y p r o w a d z e n i u " z m a r ł e g o z d o m u . Jest to na pewno spowodowane odległościami, a t a k ż e pozostałością z c z a s ó w komunistycznych, gdy k s i ą d z nie o d w i e d z a ł oficjalnie wier­ nych. (Zapomniano t a k ż e o zwyczaju „ k o l ę d y " po B o ż y m Narodzeniu - we wsiach o d b y ł a się ona po raz ostatni w 1939 roku.) „ D o wojny każdy ksiądz w y p r o w a d z a ł trumnę z domu, teraz już m a ł o który. W miasteczku naszym nigdy nie w i o z ą na wozie „ p o k o j n e g o " - zawsze na rękach trumnę niosą." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). „ T r u m n a niesiona na cmentarz jest zakryta - tym różni się od Rosjan, gdzie jest otwarta." (Polak, lat 70. Gowsztany k/Niemenczyna). Po mszy i pochowaniu na cmentarzu (w n i e k t ó r y c h miejscowościach - j a k np. w Suderwie otwiera się jeszcze t r u m n ę na cmentarzu i żegna ze z m a r ł y m ) osoby b i o r ą c e udział w pogrzebie prosi się na konsolację: „ G o s p o d a r z rodziny zaprasza wszystkich na żałobny obiad. Przed obiadem wszyscy się m o d l ą , odmawiają Anioł Pański i śpiewają pieśni [...] Dawniej obiad urządzało się u gospodarza, a obecnie coraz częściej w s t o ł o w e j . " (Polak, lat 70, Gowsztany k/Niemenczyna). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tych konsolacji jest wielkość, obfitość potraw, co podkreślają w swych wypowiedziach informatorzy: „ O potrawy na konselację - co kto m o ż e przygotować [...] Jedzenie «grube» gotują. K a b a n a kłują przeważnie. Kiedyś konselację były skromniejsze. Teraz jeden przez drugiego stawia się. Nieraz aż w klubie konselację robią. Obcy przychodzą i rodzina i wszystkich trzeba posadzić za stół." (Polka, lat 70. Dziewianiszki). „ K i e d y ś zawsze skromnie było na pogrzebie, a teraz nie wiadomo - pogrzeb czy wesele-" (Polka, lal 62, Olany). Jak podkreślali r o z m ó w c y , j e d y n ą cechą r ó ż n i ą c ą pogrze­ by od wesel jest brak t o r t ó w na stolach, no i oczywiście muzyki. N a takich przyjęciach podaje się kwas, piwo, często także w ó d k ę . K s i ą d z z reguły na takie spotkania nie przy­ chodzi. Obiady dla rodziny, krewnych i ś p i e w a k ó w przygo­ towuje się r ó w n i e ż w miesiąc po śmierci, w trzy miesiące, pół roku i w rocznicę są one z w i ą z a n e z odprawianiem w kościele mszy za d u s z ę z m a r ł e g o ) : „ N a rocznicę d u ż o ludzi przychodzi. U nas do roku nic stawiają pomnika ani ogrodzenia na cmentarzu. Dopiero na rocznicę." (Polka, lat 70. Dziewianiszki). Zwyczaj „ o b i a d ó w " zapewne z a c z e r p n i ę t y jest z tradycji p r a w o s ł a w n e j . W i ą ż e się on z d u ż y m i kosztami, jednak nikt z nich nie rezygnuje bojąc się o b m o w y s ą s i a d ó w . Znamienne jest r ó w n i e ż zachowywanie wszelkich zaka­ z ó w . Jednym z najczęściej spotykanych ( z a r ó w n o w soleczn i c k i m , wileńskim, trockim jak i k o w i e ń s k i m ) w ś r ó d katoli¬ k ó w jest zakaz jedzenia j a b ł e k do święta M a t k i Boskiej Zielnej przez kobiety, k t ó r e straciły dziecko. Zakaz z a c h o w u j ą często przez całe życie, u z a s a d n i a j ą c to t y m , M a t k a Boska (lub Pan Jezus) odbierze dzieciom jabłka w niebie. W a l k a z t y m wierzeniem o charakterze apokryficz¬ nym (prowadzona m.in. przez proboszcza w S u ż a n a c h ) nie przynosi rezultatu. N a wsiach zakaz jest przestrzegany, a starsze kobiety p r z e k a z u j ą go m ł o d s z y m . O g ó l n i e przy­ jmuje się, że ż a ł o b a po matce trwa r o k , po ojcu pół r o k u , po dziecku przed Pierwszą K o m u n i ą nie nosi się jej wcale. Tak oto na Litwie p r z e d s t a w i a j ą się o b r z ę d y pogrzebowe i zakazy z nimi związane. R ó ż n i c e w katolicyzmie polskim i litewskim przejawiają się jedynie w j ę z y k u m o d l i t w . Śpiewacy litewscy m o d l ą się jednak po litewsku tylko na wsiach typowo litewskich (np. Maciucie przy granicy białoruskiej) otoczonych wsiami p o l s k o - b i a ł o r u s k i m i , lub na obszarze etnicznie litewskim - za K o w n e m . N i e u m i e j ę t n o ś ć ś p i e w a n i a w swoim rodzin­ nym j ę z y k u usprawiedliwiają brakiem litewskich modlitew¬ n i k ó w . Białorusini - katolicy m o d l ą się po polsku. A jak było dawniej? Oskar Kolberg tak pisał w 53 tomie swoich Dziel d o t y c z ą c y m L i t w y : „ Ż o n a opłakuje zmarłego męża przez dni 30 ciągle, krewni w dni 3. 6, 9, 40 sprawują uczty, nie używając w nich nożów i siedząc w milczeniu. Po uczcie zamiata ofiarnik izbę wołając na duszyczki: «jadłyście, piłyście, teraz idźcie precz». Wtenczas dopiero zaczyna się rozmowa i pijatyka." J a k i m ś ś l a d e m podobnego obchodzenia wspominek może być to, c o z a n o t o w a ł y ś m y w Dziewianiszkach: „Teraz tego nie ma. Kiedyś w miesiąc po śmierci sprawowali «dziady» w domu pokojnika. Wtedy całą noc śpiewali pobożne pieśni, jak po nieboszczyku. Zbierała się cała rodzina i śpiewaki. A na jutro już msza Św. była zapisana. Ś p i e w a k ó w przez całą noc karmili. Kiedyś (i teraz też) był prowadnik - on prowadził ś p i e w a k ó w . " (Polka, lat 75. Dziewianiszki). O podobnym wspominaniu z m a r ł y c h mówiły też inform a t o r k i w Maciuciach: II. 2. Wesele polskie. Przebierańcy 80 �„Przed wojną zbierali się ludzie u tego. co dzwonił w kościele. Catymi w ń i k a m i chodzili modlić się. K a ż d y niósł c o ś do jedzenia. Za kościołem był taki dom, gdzie ludzie zbierali się i śpiewali całą noc. Stoły stały d o o k o ł a ścian i ławy. Modlili się i jedli. Wspomi­ nali dusze. Pieśni prowadził ten, co znał, co czytać umiał. N a samym cmentarzu nie modlili s i ę . " (Litwinka, lat 70. Maciucie). O d b y w a ł o s i ę to w w i g i l i ę 1 l i s t o p a d a . Przed w o j n ą m i e s z k a ń c y w s i n a o g ó ł u m i e r a l i w d o m a c h . Rodziny były d u ż e , wielopokoleniowe, dzieci przyjadą „ze świata", żeby i nie c z e k a n o , pogrzebać aż zmarłego. Ś p i e w a k ó w c z u w a ł o p r z y z m a r ł y m w i e l u , m ł o d z i nie w s t y d z i ­ li się ś p i e w a ć , j a k to dzieje s i ę d z i ś . K s i ą d z trumnę z d o m u , jednak nie d o kościoła, wyprowadzał a od cmentarz. M s z a o d b y w a ł a s i ę j u ż po p o g r z e b a n i u . razu na Pieczono chleb, k t ó r e g o k a w a ł e k n i o s ł o s i ę n a pogrzeb. K a ż d y , k t o przyszedł do d o m u z m a r ł e g o , m u s i a ł p r z y n i e ś ć chleb i p o ł o ­ żyć go n a stole, n a k t ó r y m l e ż a ł n i e b o s z c z y k (tak b y ł o d o 1939 r ) . I n f o r m a t o r z y nie potrafili w y j a ś n i ć tego z w y c z a j u . Kwiatów dawniej n i k t nigdy nie p r z y n o s i ł , a teraz, j a k twierdzili r o z m ó w c y , bez k w i a t ó w nie w y p a d a i ś ć n a po­ grzeb. „Potem obchodzi się 7 dni, 30 i pól po pogrzebie. Zamawia się mszę i robi obiad. Kiedyś na taki obiad zabijało się wieprzka, gotowało bez w y m y s ł u , stawiało się miskę zupy. K a ż d y jadl ztakiej misy co chciał. Była wielka na 3-4 osoby. W ó d k i nie b y ł o . " (Polak, lat 65, Purwiszki). Niewiele z m i e n i ł y s i ę z w y c z a j e d o t y c z ą c e g r z e b a n i a s a m o ­ bójców: „Kiedyś, jak kto się zabił sam, utopił, to ksiądz nie c h o w a ł ze wszystkimi. Dla nich było oddzielne miejsce. I teraz ksiądz nie robi pogrzebu takiemu. Dzwony nie d z w o n i ą i trumny do kościoła nie wnoszą. Tylko na chwilę przed bramą kościoła trumna zatrzyma się. Ksiądz ziemi nie święci. Jak ludzie wracają j u ż z cmentarza, ksiądz odprawia w kościele mszę za rodzinę." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). Pogrzeb p r a w o s ł a w n y istotnie r ó ż n i s i ę od Jak podaje Nauka o nabożeństwach katolickiego. prawosławnych (Bon- daruk 1987): „Każdy zmarły zostaje po śmierci umyty i ubrany [...] N a jego czoło nakłada się 'wienczik'. który wyraża nadzieję zmarłego na wieniec chwały (...) W ręce zmarłego wkłada się ikonę Jezusa na znak wiary z jaką żył i umarł. Ciało zmarłego umieszcza się w trumnie, w której spoczywa przez dwa dni. W ciągu tego czasu czyta się psałterz [...] W trzecim dniu następuje pogrzeb. Kapłan odprawia n a b o ż e ń s t w o o odpoczynek duszy zmarłego. Uczestnicy pogrzebu trzymają w rękach zapalone świece, na znak, że zmarły odchodzi ku wiecznej światłości. Po przeniesieniu [...] zmarłego do cerkwi odprawia się liturgię [...] N a zakończenie trumna jest odnoszona do mogiły. Kapłan kropi ją świeconą w o d ą i posypuje trumnę w mogile ziemią na znak krzyża [...] Panichidy - nabożeńs­ twa - za zmarłych odprawiane są do pogrzebu codziennie, zaś po pogrzebie w 3 9 40-ty dzień w dzień imienin w rocznicę śmierci * każdą następną rocznicę oraz w dni p o ś w i e c o n e pamięci zmarłych. We w s i a c h z a m i e s z k a ł y c h p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , d a l e k o od c e r k w i , p r a w o s ł a w n i c z ę s t o nie znają z n a c z e n i a „ w i e n c z i k a " czy i n n y c h r e k w i z y t ó w : „U nas są takie dokumenty co sieje nieboszczykowi do trumny wkłada [,..] Pismo z m o d l i t w ą za zmarłych kładą do kieszeni. Ja tej modlitwy nie umiem przeczytać, bo to jest stare takie pismo. Ja nic znam tego dawniejszego pisma. A ten „wienczik" - długa taka kartka - kładzie się na c z o ł o . T u jest Chrystus Nauczający, Iwan, Matka Boska i anioły. Ale nie wiem dlaczego kładą to na c z o ł o " (Białorusinka, lat 70, Sużany). ..w ceremonie te b y w a j ą t e ż w p l e c i o n e o b r z ę d y p o z a c h r z e ś - cijanskie: "Potem niosą ciało do cerkwi, w y n o s z ą głową do przodu 7 ostatni raz tak jak się normalnie wychodzi. Zmarłego myje biera rodzina, w o d ę wylewają, ale słyszałam o różnych ^ r ż e n i a c h , że dają do picia ciężko choremu, żeby o d g o n i ć ""'Wć." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). 1 u W wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w d u ż ą rolę o d e g r a ł wizerunek k r z y ż a . D o dzisiaj w b i a ł o r u s k i c h d o m a c h w i e s z a s i ę go n a d obrazem M a t k i Boskiej dla „ p o w i e r n u c j a k a t a k l i z m a " , czyli o d ż e g n a n i a k l ę s k ż y w i o ł o w y c h . B i a ł o r u s i n i s t a w i a j ą też k r z y ż e mogilne. Jeżeli r o d z i n a z m a r ł e g o nie m a o d p o w i e d n i o d u ż o p i e n i ę d z y , by p o s t a w i ć n a mogile k r z y ż ( k t ó r y jest tu traktowany j a k nagrobek na cmentarzu katolickim) w dniu pogrzebu stawia a j a k i k o l w i e k tymczasowo: „Jak chowają, to ksiądz szybko o d m ó w i pacierze, posypie piaskiem i pojedzie, a nasz pop czeka aż nie p o s t a w i ą krzyża. Poświęci krzyż i dopiero pojedzie." (Białorusinka, lal 70, Sużany). K o l e j n ą różnicą m i ę d z y pogrzebem katolickim, a prawo­ s ł a w n y m jest t a , ż e : „ U n a s na p ł ó t n a c h s p u s z c z a j ą t r u m n ę d o g r o b u . T o p ł ó t n o daje s i ę p o t e m b i e d n y m . " ( j . w . ) W d o m u t r u m n a nie stoi, t a k j a k u k a t o l i k ó w , n a ś r o d k u p o m i e s z c z e n i a , lecz w k ą c i e p o d o b r a z e m . I n f o r m a t o r z y c z ę s t o p o d k r e ś l a l i , ż e w R o s j i p r z e w o z i s i ę z d o m u do c e r k w i o t w a r t ą t r u m n ę . N a L i t w i e r z a d k o m o ż n a s p o t k a ć ten z w y c z a j - co n a j w y ż e j o t w i e r a n a jest j u ż n a c m e n t a r z u . P r z e j a w i a s i ę w t y m w p ł y w k a t o l i c y z m u . P o z a tym B i a ł o ­ rusini, podobnie j a k Polacy i Litwini u r z ą d z a j ą bardzo w y s t a w n e k o n s o l a c j e i n a j c z ę ś c i e j c h o w a n i s ą na tych s a m y c h c m e n t a r z a c h Z D o w o d u zbvt m a ł e i l i c z b v c e r k w i c z ę s t o p o c h ó w k u d o k o n u j ą księża katoliccy: „Wcześniej ksiądz nie przyjmował p r a w o s ł a w n y c h . Nie m o ż n a było p r a w o s ł a w n e m u do księdza. Ale teraz nowe przyzwolenie od Ojca Św., że m o ż n a . N a cmentarzu w S u ż a n a c h jest różnych: prawosławnych i katolików, i k o m u n i s t ó w , wszystkich." (Polka, lat 68, Sużany). 0 p o c h ó w k a c h ludności prawosławnej na cmentarzach katolickich z a d e c y d o w a ł y r ó w n i e ż zarządzenia w ł a d z komu­ n i s t y c z n y c h , k t ó r e d l a c e l ó w i d e o l o g i c z n y c h d ą ż y ł y do „ p r z e m i e s z a n i a " ludzi r ó w n i e ż na cmentarzu. B i a ł o r u s i n i p r a w o s ł a w n i c h o d z ą t e ż na katolickie msze w niedziele. W w y p o w i e d z i a c h p o d k r e ś l a j ą j e d n o ś ć w i a r y . Podobnie n i e k t ó r z y katolicy: „ O b o k naszego był ruski cmentarz, a teraz to wszystko razem połączyli. Bo teraz to katolicką i p r a w o s ł a w n ą wiarę chcą zjednoczyć, jako że chrześcijańskie. Dlatego teraz jeden cmen­ tarz." (Polka, lal 70, Sużany). N a j w i ę k s z e zdziwienie i zaciekawienie k a t o l i k ó w b u d z ą b l i s k o ś ć z m a r ł e g o (nieczystego) i p o k a r m u (czystego) na pogrzebie B i a ł o r u s i n ó w : „Stawiają na stół kapuśniak z blinami. Oni jedzą przy niebosz­ czyku. Stoły stawiają d o o k o ł a trumny. Ja tak nie m o g ł a jeść." (Litwinka, lat 65. Maciucie). P o t w i e r d z a j ą to p r a w o s ł a w n i : „ W cerkwi obok zmarłego stoi nasza «kutia». niesie się ją obok trumny, stoi w czasie panichidy (żałobnego n a b o ż e ń s t w a ] obok trumny. Zaraz po pogrzebie ją się je najpierw na obiad." (Białorusinka, lat 68. Koleśniki). P o ż y w i e n i e i w ó d k a t o w a r z y s z ą im także podczas od­ w i e d z a n i a z m a r ł y c h na c m e n t a r z a c h w Z i e l o n e Ś w i ą t k i - prawosławny Dzień Zmarłych: „ U prawosławnych, u Ruskich to na groby n o s z ą w ó d k ę 1 kieliszki i za k a ż d e g o nieboszczyka piją i zostawiają jeszcze tą w ó d k ę dla zmarłych." (Polka, lat 80, Koleśniki). „ W Swiatoju Trojcu chodzi się na mogiły, je się tam, pije. zostawia się kieliszek w ó d k i albo co innego, jajecznicę z mlekiem przynosi się i zostawia." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). B i a ł o r u s i n i na L i t w i e o b c h o d z ą t e ż k a t o l i c k i e ś w i ę t o Zmarłych: „Prawosławni jak jest nasze Wszystkich Świętych, to też sprzątają swoje groby, nomy na ich Święto Zmarłych to już mniej. Oni bardziej utrzymują nasze ś w i ę t o jak my ich." (Polka, lat 65, Kowno). W tej ostatniej w y p o w i e d z i z a w i e r a s i ę c h a r a k t e r y s t y k a w s p ó ł c z e s n y c h o b r z ę d ó w b i a ł o r u s k i c h , nie t y l k o p o g r z e b o ­ wych. W s w y m charakterze c o r a z bardziej u p o d a b n i a j ą się 81 �d o k a t o l i c k i c h . U l e g a j ą u p r o s z c z e n i u . I m dalej od c e r k w i , o d o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , t y m c z ę ś c i e j p r a w o s ł a w n y m jest s i ę t y l k o p r y w a t n i e , o b c h o d z i s i ę w e d ł u g starego k a l e n d a r z a ś w i ę t a roczne, o b c h o d z ą c r ó w n o c z e ś n i e ś w i ę t a katolickie. Sakramenty przyjmuje się w kościele. W m a ł ż e ń s t w a c h mieszanych obserwuje się przechodzenie z p r a w o s ł a w i a na katolicyzm. wielu i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o c a ł k i e m p r z e k o n a n y c h , czy są to z w y k ł e m o d l i t w y . Magia C z ę s t o informatorzy przekonywali p o m ó g ł , a zamawianie p o m o g ł o : P o w s z e c h n y m obecnie e l e m e n t e m k u l t u r y l u d o w e j n a Litwie są r ó ż n e g o rodzaju praktyki magiczne. Rozwój o ś w i a t y , d o s t ę p n o ś ć s ł u ż b y z d r o w i a niewiele z m i e n i ł y j e ż e l i c h o d z i o s t o s o w a n i e s t a r y c h , w y p r ó b o w a n y c h m e t o d lecz­ niczych. O s k a r Kolberg, opisując X I X - w i e c z n ą w i e ś litewską zauważa, że . j a k w o g ó l e każdy lud pokłada wiarę w uroki i czary tak i Litwin nie jest od tego wolnym [...] Często zobaczysz w kościele księdza czytającego egzortę nad dziećmi chorującymi na przelęknienie lub bezsenność [...] Lekarstw aptecznych rzadko używa i to bez porady lekarza". Obecnie s p o ł e c z n o ś ć wiejska częściej r ó w n i e ż udaje się do znanych na całą o k o l i c ę zamawiaczy niż do lekarzy, do k t ó r y c h c z ę s t o trzeba dalej j e c h a ć . Silnie z a k o r z e n i o n a w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i a r a w m o c i n t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych przyczynia się r ó w n i e ż do przetrwania i p o w s z e c h n o ś c i tego t y p u p r a k t y k m a g i c z n y c h . N a b a d a ­ nych przez nas obszarach z e t k n ę l i ś m y się z ich d w o m a rodzajami: p r a k t y k a m i leczniczymi i ochronnymi. Najpierw o m ó w i m y s p o s o b y leczenia n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą c y c h doleg­ liwości: róży i u k ą s z e n i a żmiji, zwanej potocznie g a d z i n ą N a c a ł e j L i t w i e f u n k c j o n u j e i n s t y t u c j a z a m a w i a c z a . Jest to s t a r s z a k o b i e t a l u b starszy m ę ż c z y z n a . M u s z ą to b y ć o s o b y bardzo p o b o ż n e , a w i ę c m i e ć ścisły kontakt z siłami nad­ p r z y r o d z o n y m i . N i e w a ż n a jest n a r o d o w o ś ć , a n i w y z n a n i e , ale m u s i to b y ć c h r z e ś c i j a n i n . U m i e j ę t n o ś ć z a m a w i a n i a p r z e k a z y w a n a jest przed ś m i e r c i ą n a j m ł o d s z e m u l u b n a j s t a r ­ szemu z rodziny. Najczęściej z a m a w i a j ą od róży. „ R ó ż a to takie czerwone plamy się robią, w różnych miejscach czerwone krosty i one bardzo swędzą. Człowiek czochra się i nijako mu j a k o ś [...] T u bardzo często ludzie mają różę." (Polka, lat 75, Sużany, rej. wileński). Z a m a w i a c z szepcze w specjalny s p o s ó b m o d l i t w y , choć „ W s z y s c y się tym zajmowali i Polacy i Rosjanie [...] Jak zamawiają to chyba modlitwy m ó w i ą , ale tak inaczej. Nie mogą w tym czasie oddychać. Musi m ó w i ć tak p r ę d k o , aby nie wciągnąć powietrza. A jak różę zamawia to jeszcze dmucha." (Polka, lat 70 Sużany). „ M o j a mama robiła taką specjalną maść przeciwko róży: wiem, że z żywicy sosny, wosku i jeszcze c o ś kładła, ale nie mon powiedzieć co. Jednej hrabianki z Warszawy synek na nodze r ó * rozdrapał, n ó ż k a nie chciała się goić, doktorzy nic p o m ó c nk umieli. Mama tą maść zamówiła i do Warszawy posłała [..,] Wyleczyła lego dzieciaka." (Polka, lat 70, Sużany). P y t a ł y ś m y i n f o r m a t o r ó w , j a k i jest s t o s u n e k k s i ę ż y d o tego rodzaju praktyk. W k a ż d e j parafii, w której prowadziłyśmy b a d a n i a , n i e z a l e ż n i e od r e j o n u , o d p o w i e d ź o p a r t a b y ł a na tym s a m y m schemacie - najpierw k s i ą d z zabrania i potępi, z a m b o n y z a m a w i a c z y , p o t e m u l u b i o n a k r o w a (lub koń) k s i ę d z a zostaje u k ą s z o n a p r z e z ż m i j ę . Z w i e r z ę jest umierają­ ce, k t o ś w z y w a z a m a w i a j ą c e g o . Z w i e r z ę z d r o w i e j e . K s i ą d j zaczyna wierzyć w zamawianie. „ K i e d y ś księża nie pozwalali zamawiać. Ale potem krowę księdza gadzina ugryzła, zamówili i p o m o g ł o . T o uwierzył." (Polka, lat 70, Sużany). Niestety, k s i ę ż a nie chcieli s i ę na ten temat w y p o w i a d a ć . I n t e r e s u j ą c ą w y d a j e s i ę n a t o m i a s t w y p o w i e d ź naszej prawo­ sławnej r o z m ó w c z y n i , która twierdziła, ż e pop zabrana czarownicom odbierać krowom mleko. D l a l u d n o ś c i wiejskiej p r o b l e m z d r o w i a z w i e r z ą t gos­ p o d a r s k i c h jest j e d n y m z n a j i s t o t n i e j s z y c h . „ Z ł e o c z y " , które s z k o d z ą d z i e c k u , s ą r ó w n i e ż s z k o d l i w e d l a z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m k r ó w , ś w i ń i k u r . B a r d z o n i e b e z p i e c z n a w skut­ k a c h m o ż e o k a z a ć s i ę p o c h w a ł a z w i e r z ę c i a przez sąsiada, k t ó r y c h w a l i m a j ą c w sercu z a z d r o ś ć : „ J a k k r o w a s i ę c i e l i ł a , to j a p r z y w o ł a ł a s ą s i a d a . O d razu z a c z ą ł j ą c h w a l i ć [...] N a drugi dzień cielak zdechł, a krowa z a c h o r o w a ł a . K r o w a by zdechła, gdyby nie ta zamawiająca. Jednego oczy nie szkodzą, a drugiego zazdrosnego szkodzą." (Polka, lat ok. 60, Kozbieje, rej. wileński). L u d z i e , k t ó r z y wiedzieli, ż e i c h o c z y s z k o d z ą nawet bez 11. 3. Wesele litewskie. Składanie darów 82 n a s , ż e l e k a r z nie �z a z d r o s n y c h m y ś l i , nie w c h o d z i l i d o c u d z y c h o b e j ś ć , a c z ę s t o nawet d o w ł a s n y c h : Byt też taki m ę ż c z y z n a . Ruski, co jak na prosiaczki popatrzył to wszystkie pozdychają. O n nigdzie nie chodził, ni do swoich prosiaczków, ni do cudzych." (Polak, lat 58, Sużany). „Sąsiadka ze złym wzrokiem przyjdzie i cielak zachoruje. O n a mówi. że nie m o ż e w gości chodzić, bo u niej zły wzrok." (Litwinka, lat 35, Koleśniki). Dawniej bardzo niebezpiecznym dniem dla k r ó w b y ł d z i e ń Św. J a n a : „ M ó w i l i , że na Św. Jana jak kto przeciągnie ręcznikiem przez drogę, którą krowy będą szły, to krowie, która pierwsza idzie zabierze mleko wszystko." (Litwinka, lat 65. Maciucie, rej. solecznicki). „Kiedy na Św. Jana sąsiadka bierze prześcieradło czy serwetę jaką białą i po rosie w nocy ciągnie. Lata z prześcieradłem. Zbiera mleko. Albo cedzyłkę - tą, którą cedzi się mleko - jak w s c h ó d słońca na Jana to wieszała na drzwiach, to moja mama m ó w i ł a , że l tej cedzyłki mleko ciekło." (Polka, lat 70, Sużany). Informatorka twierdzi, że od c z a s ó w wojny w ich wsiach nie ma już takich kobiet - czarownic. N a pytanie, czy jeszcze gdzieś są.odpowiadali, że chyba gdzieś na Białorusi, p o n i e w a ż tam ich było bardzo d u ż o : „Wcześniej było u nas na Białorusi tak, że na Św. Jana nie można było w y p u s z c z a ć krowy w pole do obiadu, bo są takie czarownice, które zbierają rosę, gdzie krowy c h o d z ą i krowa później mleka nie chce dać. D o wojny bardzo d u ż o takich." (Białorusinka, lat 70, Sużany). Z a g r o ż e n i e z d r o w i a z w i e r z ą t g o s p o d a r s k i c h ze strony zazdrosnych s ą s i a d ó w s p o w o d o w a ł o p o w s t a n i e d u ż e j i l o ś c i praktyk m a g i c z n y c h m a j ą c y c h p r z e c i w d z i a ł a ć z ł u : „Żywiole to czerwoną nitkę lub wstążkę trzeba zawiązać, albo chleba i soli św. Agaty w węzełku do r o g ó w przywiązać. T o przeciw złym oczom. Moja mama lak robiła i j a tak robię." (Litwinka, lat ok. 60, Olany). J a k kto boi się u r o k ó w to wiąże krowie na rogach pojatnicę zmęskich majtek, kawałek chleba św. Agaty i urocznik." (Litwin­ ka, lat 65, Maciucie). Jeszcze w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś ć w i d a ć w s p o s o b a c h leczenia zauroczonego z w i e r z ę c i a : „Trzeba było przeprowadzić ją [kurę] trzy razy przez przetak i polać w o d ą przez miotłę trzy razy." (Polka, lal 68. Stare Troki). "Jeśli kiośjest zauroczony to trzeba go przez c h o m ą l o przeciąg­ nąć." (Polka, lat 78, Koleśniki). „Trzeba na odlew p o d o ł k i e m koszuli wytrzeć krowie oczy." (Polka, lat 58, Sużany). Na obszarze z a m i e s z k a ł y m przez l u d n o ś ć m i e s z a n ą p o l s k o - l i t e w s k o - r o s y j s k o - b i a l o r u s k ą j ę z y k i e m „ ż a r n o w y " jest gwara „ p o p r o s t u " : . . U nas taka bardzo stara kobieta zamawia. Litwinka. Nie po litewsku. Ona m ó w i po prostu." (Litwinka, lat 65, Maciucie). R ó ż n o r o d n o ś ć i bogactwo form z w y c z a j ó w i praktyk magicznych ś w i a d c z y o p r z y w i ą z a n i u d o t r a d y c j i w s p ó l n e j Polakom, L i t w i n o m i B i a ł o r u s i n o m . Strój o b r z ę d o w y W koncepcjach g r u p y etnicznej w y b i j a s i ę na p i e r w s z y Plan wizerunek grupy o d r ę b n e j . W ł a s n y w i z e r u n e k jest j a k b y refleksem tych k o n t r a s t ó w , n a p o d s t a w i e k t ó r y c h g r u p a definiuje o d r ę b n o ś ć i n n y c h g r u p . J a k i e s ą elementy s k ł a d o w e Ukiego w i z e r u n k u ? P r z e d e w s z y s t k i m w c h o d z i tu s t r ó j . stosunkach m i ę d z y g r u p o w y c h jest on l e g i t y m a c j ą etnicz°ą c z ł o w i e k a , e m b l e m a t e m p r z y n a l e ż n o ś c i do s w o i c h l u b ° * y c h . P i e r w s z a p o g l ą d o w a definicja c z ł o w i e k a j a k o c z ł o n ­ ki grupy j j j j ł ś n i e na jego oglądzie zewnętrznym. w s n i ^ w o e l u b o 5 c e o p a r t a e s t w a w s p ó ł c z e s n e j ulicy litewskiego m i a s t a t r u d n o r o z r ó ż kto n a l e ż y d o j a k i e g o n a r o d u : ..Trudno powiedzieć. Teraz ubiory wszystkie jednakie, chyba że takie nacjonalne [...] (Polka, lat 60, Stare Troki). *tónorodność tą m o ż n a zauważyć na występach ze- s p o t ó w regionalnych i w prootsjach k o ś c i e l n y c h . Polacy z W i l e ń s z c z y z n y , a t a k ż e z wiosek z okolicy Kiejdan za s w ó j strój u w a ż a j ą strój k r a k o w s k i . T r z e b a j e d n a k d o d a ć , ż e n a t e r e n a c h p o z a W i l e ń s z c z y z n ą s t r ó j taki p a m i ę t a j ą j e d y n i e przedstawiciele s t a r s z e g o p o k o l e n i a - uro­ dzeni p r z e d d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą J e d y n i e d o w o j n y i s t n i a ł y tam z e s p o ł y k r z e w i ą c e p o l s k o ś ć t a k ż e przez u b i ó r D z i ś tak w y s t ę p u j e z e s p ó ł K o t w i c a " z K o w n a R u s y f i k a c j a a obec­ nie t a k ż e kultywuje iuż w taisJotóbSś£s£pLd«^zWtkM strojach w p V o c e ^ występować w D l a c z e g o j e d n a k nasi i n f o r m a t o r z y w s k a z u j ą n a s t r ó j k r a k o w s k i j a k o n a w ł a s n y ? K r a k ó w jest p r z e c i e ż o d d a l o n y od W i l n a o k i l k a s e t k i l o m e t r ó w . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e K r a k ó w pełni w ich ś w i a d o m o ś c i rolę miejsca „ ś w i ę t e g o " d z i ę k i historii. P r z y c z y n ą j e g o w y j ą t k o w o ś c i jest przede w s z y s t k i m w i e k i z a b y t k i N a s t ę p n ą p r z y c z y n ą jest jego p r z e s z ł o ś ć j a k o m i a s t a s t o ł e c z n e g o z w i ą z a n e g o ze s ł a w n ą przeszłością Polski: ° ^ 8 ° S l i e C Z n e g 0 , z w , a n e s , a w n a „ M o j a ż o n a była w Krakowie. Kazałem jej ziemi krakowskiej przywieźć. Dla mnie to najważniejsze miasto polskie, historyczne bardzo." (Polak, 72, Dziewianiszki). „Strój krakowski z regionalnego stroju ludowego staje się symbolem przedregionalnej ideologii ludowej, która uznać m o ż e strój krakowski jako reprezentacyjny strój ludowy. P o c z ą t k o w o reprezentuje on tylko c h ł o p ó w krakowskich. Potem polskich c h ł o p ó w w o g ó l e , bez względu na przynależność regionalną, w k o ń c u staje się reprezentatywny dla wszystkich P o l a k ó w bez względu na przynależność z a w o d o w ą czy klasową. Staje się pewnego rodzaju popularnym « k o s t i u m e m P o l a k a » tak jak popularnym kostiumem Indianina w Ameryce Płn. są pióropusze i spodnie z frędzlami."(Radzim.rska-Pąkowska 1988) Być m o ż e j e d n ą z u ś w i a d a m i a n y c h przyczyn przyjęcia stroju k r a k o w s k i e g o z a n a r o d o w y s t r ó j p o l s k i jest t a k ż e j e g o b a r w n o ś ć , b o g a c t w o . G o d n i e reprezentuje n a r ó d p o l s k i . J a k w procesji idą. to Polacy ładnie wyglądają, kraśnie. Strojne są." (Polka, lat 60, Stare Troki). „Mężczyźni: buty z cholewami, spodnie wpuszczone w buty, kapota. Kobieta: biała bluzka, ciemny, aksamitny kubraczek z paciorkami, wstążeczki kolorowe przyszyte (kolor biały, zielo­ ny, niebieski). U Polek spódnice do p ó ł łydki, gładkie, tylko na dole kilka paseczków. Na głowie wianek." (Polak, lat 72, Dziewianiszki). W s z y s c y r o z m ó w c y zgodnie twierdzili, ż e nie m a o d r ę b ­ nego w i l e ń s k i e g o s t r o j u . M y w t a k i c h s t r o j a c h w i d z i a ł y ś m y jedynie z e s p ó ł „ W i l e ń s z c z y z n ą " w Wilnie. J e ż e l i c h o d z i o s t r ó j litewski, jest o n z r ó ż n i c o w a n y w z a l e ż ­ n o ś c i od regionu. S z c z e g ó l n i e w k o l o r y s t y c e . I tak n p . w A u k s z t o c i e n o s z o n o s p ó d n i c e w k r a t k ę , b i a ł e fartuchy; kobiety D z u k ó w m i a ł y s p ó d n i c e w s z e r o k i e p a s y , b a r d z o kolorowe. Żemajtija c h a r a k t e r y z o w a ł a się bardzo ciemnymi k o l o r a m i s p ó d n i c - g ł ó w n i e zielone, w i ś n i o w e , c z a r n e . F a r t u c h y r ó w n i e ż w pasy. W s p ó l n ą c e c h ą tych w s z y s t k i c h s t r o j ó w były białe bluzki, s p ó d n i c e do ziemi, na szyi korale z b u r s z t y n u l u b p a c i o r k ó w , a t a k ż e noszenie s a b o t ó w z d r e w n a lipowego. (Sapogi b y ł y p r z e d w o j n ą s y m b o l e m biedy, P o l a c y z d u m ą p o d k r e ś l a l i , ż e P o l a k a m o ż n a b y ł o p o z n a ć po b u t a c h . ) Nasze badania d o t y c z y ł y w s z c z e g ó l n o ś c i Auksztoty. D o tej p o r y z a c h o w a ł a s i ę t a m p a m i ę ć o s t r o j u n a r o d o w y m , s t r ó j odbiega j e d n a k o d tego p r z e d w o j e n n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m z m i a n a n a s t ą p i ł a w k o l o r y s t y c e - teraz g ł ó w n i e s ą to b a r w y flagi litewskiej, c z ę s t o s p ó d n i c e s ą k r ó t s z e , z a m i a s t s a p o g ó w d z i e w c z ę t a n o s z ą d z i ś buty (pantofle): „Litewski strój - poszyte spódnice długie w kratę - kolor zielony, żółty (tak pod litewską Ragę). N a głowie mają takie czapeczki. Fartuszek jest do tego i kamizelka i bluzka biała." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). „Strój litewski bardzo ładny - żakiecik zielony, czerwony albo żółty w kratkę. I w taką kratkę też spódniczki. Sznurówka też 83 �była. Pod spodem bluzeczka biała, bufiasta. Spódniczki były do pół nogi. umarszczone. Żakiecik był zdużymi ząbkami. Na głowie dziewczynki miały wstążkę jedną - kolor jak na fladze litewskiej. Do tego wszystkiego fartuszek biały. Chłopcy kaszkiet w kratkę, biała koszula [...]" (Litwinka, lat 65, Maciucie). 0 zachowanie stroju d b a j ą też parafie: „Ubierają się po litewsku, nie ma w procesji polskiego stroju. Jak nowy ksiądz przyjechał, to urządził wszystko, po swojemu. Jego ciotka nowe stroje poszyła [...]" D l a m ł o d e g o p a ń s t w a litewskiego strój, obok g o d ł a naro­ dowego (a jest to P o g o ń z wieżą Giedymina), flagi i tradycji przedjagiellońskiej jest bardzo w a ż n y m symbolem przynale­ żności narodowej. Przedstawia go często telewizja, wspomi­ na radio litewskie, tworzone są zespoły folklorystyczne występujące nawet w najmniejszych wioskach. O n i m wspo­ mina się w szkole i w kościele W w y s t ę p a c h oficjalnych 1 procesjach jest strojem o b o w i ą z u j ą c y m t a k ż e dla młodzieży polskiej czy białoruskiej. Oskar K o l b e r g tak pisał o stroju B i a ł o r u s i n ó w : „Mężczyźni i kobiety noszą siermięgi z samodziału, w dni powszednie szaraczkowego. w świąteczne zaś czarnego koloru. Krój: fałdziste, długie. Obuwiem mężczyzn i kobiet łapcie z łyk lipowych albo łozowych. Na święto u pierwszych buty, u kobiet zaś trzewiki. Kożuch z owiec pospolitych. Dziewczęta noszą chustki białe lub perkalowe. pstre na głowie i włosy w kosę u P o l a k ó w poczucie z a g r o ż e n i a za strony L i t w i n ó w . Asymi¬ lacji religijnej sprzyja d u ż a odległość m i ę d z y miejscem zamieszkania a cerkwią, katolickie otoczenie oraz liczne m a ł ż e ń s t w a mieszane. Po przeanalizowaniu trzech podstawowych o b r z ę d ó w rodzinnych i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych Litwinów B i a ł o r u s i n ó w i P o l a k ó w na Litwie, m o ż n a stwierdzić, że na t y m wieloetnicznym obszarze dochodzi do nieuświadomio¬ nego przejmowania e l e m e n t ó w kultur sąsiednich. Zwyczaje i o b r z ę d y w niewielkim stopniu t y l k o m o g ą b y ć wyznacz­ nikiem p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. W p ł y w na to miał także proces rusyfikacji, k t ó r y ujednolicił j ę z y k o w o wszystkie grupy etniczne. 50 lat władzy radzieckiej z a k a z u j ą c e j koście), nych p r a k t y k religijnych d o p r o w a d z i ł o z jednej strony do ateizacji społeczeństwa, a z drugiej - do utrwalenia się dawnej religijności ludowej wspólnej wszystkim badanym grupom. Od k i l k u lat obserwuje się p o w o l n ą lituanizację ludności polskiej. W i ą ż e się to z częstymi m a ł ż e ń s t w a m i pols­ ko-litewskimi w przeszłości, litewskim charakterem miast, ciągłym kontaktem m ł o d e g o pokolenia z L i t w i n a m i w szkole i miejscu pracy, a przede wszystkim z wprowadzeniem języka litewskiego j a k o u r z ę d o w e g o . Budzeniu się świadomośd narodowej L i t w i n ó w towarzyszy podobny proces wśród ludności polskiej. W t y m właśnie czasie obie grupy starają się w y o d r ę b n i ć litewskość i p o l s k o ś ć n i e k t ó r y c h obrzędów, Najlepiej to w i d a ć na przykładzie wesela, w zasadzie jedyne­ go o b r z ę d u różnicującego obie grupy. Z drugiej strony, przez określenie o b c o ś c i zostaje o k r e ś l o n a swojskość o b r z ę d u , a to umacnia poczucie przynależności do grupy. W okresie w ł a d z y komunistycznej l u d n o ś ć polska i litemku nic o d c z u w a ł a potrzeb) u ś w i a d a m i a n i a sobie d/ielacych je różnic. Okresowi tworzenia się P a ń s t w a Litewskiego t o w a r z y s z ą tendencje nacjonalistyczne (rozumiane jako po­ trzeba w y r ó ż n i e n i a w ł a s n e g o narodu). U ś w i a d o m i e n i e zróż­ nicowania kulturowego m o ż e p r o w a d z i ć do wyraźnego s a m o o k r e ś l e n i a się grupy. Obraz k t ó r e g o k o l w i e k z tutejszych n a r o d ó w , widziany oczyma przedstawiciela innej nacji, nie jest jednorodny, zdecydowanie zły czy dobry. Specyfika wielokulturowości i pogranicza kulturowego w y r a ż a się właśnie w oswojeniu z innymi s p o ł e c z n o ś c i a m i i w bardziej o t w a r t y m , toleranc; nym stosunku do inności j ę z y k o w e j , religijnej, kulturow P r a w d o p o d o b i e ń s t w o (jeśli nie k o n i e c z n o ś ć ) stykania w najbliższym kręgu rodziny z wyznawcami innych religiilul l u d ź m i innego pochodzenia musi niejednokrotnie staw' przed dylematem: j a k p o g o d z i ć etnocentryzm, stosunek d własnej grupy z dystansem odczuwanym wobec obcego, lub nawet z jego odrzuceniem W takiej sytuacji nieuniknionesł wpływy, z a p o ż y c z e n i a , przemieszanie cech. mmmmm D z i ś nie m o ż n a j u ż tych strojów z o b a c z y ć na ulicach ani w procesjach na Litwie. Starsze i n f o r m a t o r k i w s p o m i n a ł y , że miały j e , ale jeszcze przed d r u g ą wojną ś w i a t o w ą : „U mnie jeszcze białoruska bluzka wyszyta, moja dziewczęca e t o s z , c j y niebieski, czy c ™ „ , , be, ^ s z j e i . . T y l k o bluzka M ł o d s z e pokolenie nie szyje takich u b r a ń . J e d n ą z przy­ czyn m o ż e być to, że co b i a ł o r u s k i e kojarzy się z zacofaniem, b i e d ą . Poza t y m Białorusini na t y m terenie ulegli w ciągu ostatnich piędziesięciu lat zrusyfikowaniu. Zatracili swoją t o ż s a m o ś ć n a r o d o w ą . G r u p y uboższe k u l t u r o w o , a lakże nie posiadające silnej ideologii, małoliczne, b ę d ą c e w rozprosze­ niu są zazwyczaj w c h ł a n i a n e przez grupy większe i silniejsze. Taka jest obecnie sytuacja B i a ł o r u s i n ó w w Republice Litew­ skiej. W y d a j ą się p r z y j m o w a ć w większości tzw. „ o p c j ę p o l s k ą " . C z y n i ą to ludzie nie do k o ń c a przekonani do swej przynależności narodowej. Potencjalnie m o g ą się stać z a r ó w ­ no Póki kami jak i B i a ł o r u s i n a m i . Procesowi temu sprzyja p o k r e w i e ń s t w o j ę z y k o w e , bliskie s ą s i e d z t w o i podobnie jak L I T E R A T U R A Aleksy A . Kolberg O . 1983 1966 Zmiany w obrzędowości weselnej u Litwinów mieszkających w Polsce. Litwa, (w:) Dzieła wszystkie. 1. 52, Wrocław Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 267. Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Bondaruk K . 1968 Białoruś, [w;] D z i e ł a wszystkie, t. 53 W r o c ł a w Mróz L. 1987 3, s. 487-507 Obrebski i. Nauka o nabożeństwach prawosławnych, cz. 2, Białystok, s. 128, 135-136, 155-157 Bystroń J . S. 1947 1936 Etnografia Polski. Warszawa 1979 Przemiany narodowościowe na Litwie. ..Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3. Problem etniczny Polesia, „Sprawy n a r o d o w o ś c i o w e " , Warszaw* Zróżnicowanie językowe na pograniczu etniczno-językowynt < H odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranie:"!* sko-titewsko-bialoruskiego w północno-wschodniej Polsce. ..EWOff *^ 1 s. 4 4 9 ^ ł 8 9 Fredryk A. 1989 Problemy etniczne na Litwie Wschodniej, „Przegląd Wschodni", Pokropek M . F.berhardl P. 1991 1991 Polska", t. 23, z. 2, s. 154-155 Białorusini i ich kultura w świadomości mieszkańców wsi białoruskiej. Radzimirska-Pąkowska A. Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 356, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W 1988 Strój krakowsk, jako strój narodowy - przyczynek do badali * mitologią narodową. „Etnografia Polska", t. 32, z. 2, s. 39-AU Fot.: Lech M r ó z - il. 1-3 84 m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d018c389c028eb3fb86da416689a71f.pdf 00a7031c15ea744605745a430625efd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5264 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Ukraina - w literaturze polskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4886 Title A name given to the resource Między konfrontacją a pojednaniem / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R T Y K U „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Poznań MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM. KULTURA UKRAIŃSKA I UKRAIŃCY W POLSKIEJ LITERATURZE O TREŚCIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Z X I X I POCZĄTKÓW X X WIEKU Celem artykułu jest przedstawienie sposobu opisu i stosunku do kultury ukra­ ińskiej w piśmiennictwie i okresie wskazanym w tytule . Opisy te i oceny były szczególnego rodzaju kontaktem kulturowym; zostały stworzone przez przedsta­ wicieli kultury polskiej mających styczność z kulturą rusińską/ukraińską a ich przedmiotem była ta że kultura, pozostająca w związkach z kulturą polską. Uza­ sadnieniem dla podjęcia tego tematu jest doniosłość kontaktów polsko-ukraińskich dla losów i kultury obydwu narodów, nie tylko w przeszłości ale i obecnie, a także znaczenie prac dotyczących kultury ukraińskiej dla rozwoju etnologii polskiej. Jed¬ nym z prekursorów polskich badań etnologicznych był przecież Ignacy LubiczCzerwiński (1769-1834), autor artykułów: Swactwa, wesela i urodziny u ludu rus­ kiego na Rusi Czerwonej (1805a) i Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej (1805b) z „Nowego Pamiętnika Warszawskiego" oraz książki Okolica zadniestrska między Stryjem a Łomnicą... (1811), docenionej przez Iwana Franka (Pietraszek 1995, s. 41), a uznanej, jeszcze w okresie międzywojennym, za pierwszą polską monografię etnograficzną (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Materiałami przede wszystkim z Ukrainy posłużył się Zorian Dołęga-Chodakowski w artykule-manifeście O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem (1818). Innym uzasadnieniem powrotu do dawnej literatury i przedstawianej w niej rzeczywistości kulturowej jest, niezwykle złożony i dramatyczny, jej charakter zachęcający do odtwarzania sposobów myślenia i wartościowania ówczesnych badaczy. Wystąpiły nowe potrze¬ by i możliwości interpretacji materiałów zebranych i utrwalonych w przeszłości. Na określenie postawy polskich badaczy i obserwatorów kultury ukraińskiej i Ukraińców użyto terminów „konfrontacja" i „pojednanie". Przyjęcie postawy 1 1 Tekst ten jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego na konferencji „Komunikacja i dialog kultur" zorganizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i Instytut Archeologii i Etnologii PAN, przy współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Będlewie, 13-15 czerw­ ca 2008 roku. Artykuł przygotowany w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr 1 H01 H 033 29 „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej". �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ zarówno konfrontacji jak i pojednania ma poważny wpływ na sposób postrzegania rzeczywistości i jej przedstawianie. Istotą konfrontacji jest takie zestawianie i prze­ ciwstawienie odrębności kulturowych i taki sposób argumentacji, który zmierza do ukazania własnej kultury i jej przedstawicieli jako bardziej wartościowych i uprawnionych do dominacji; istotą postawy dążącej do pojednania jest zrozu­ mienie, empatia, gotowość do dialogu uznającego podmiotowość drugiego, napra¬ wienia krzywd, współżycia i współdziałania. Wymienione postawy związane są z osobowością reprezentujących je osób, ukształtowaną, m.in. poprzez kontakt z otaczającą je rzeczywistością. Określenia „konfrontacja" i „pojednanie" oraz podobne ze sfery postaw i działań właściwych jednostkom, można przenieść na relacje między kulturami: „konfrontacja kultur", „dialog międzykulturowy", „pojednanie kultur". Można je wówczas stosować tylko w sposób metaforyczny. Kontakt kultur polskiej i ruskiej, najpierw o charakterze granicznym, z jednorod¬ nych i w miarę zamkniętych terytoriów, zmienił się w wewnętrzny wraz z ekspan¬ sją Rzeczpospolitej i przemieszczeniem się ludności polskiej na wschód oraz wędrówką, zresztą o innym charakterze, grup ludności rusińsko-wołoskiej terena¬ mi górskimi na zachód. Włączenie Rusinów do instytucji politycznych, społecz¬ nych i gospodarczych państwa polskiego, tworzonych przez dominujący w nich element polski, spowodowało, że kontakt przekształcił się w wewnętrzny, a grupy w nim uczestniczące uległy hierarchizacji. Przyjęta została struktura stanowa Rzeczpospolitej w ramach której większość Rusinów znalazła się w warstwie pod¬ danych chłopów i stała się przedmiotem eksploatacji. Jedynie na południowo¬ -wschodnich obrzeżach Rzeczpospolitej pozostały, oczywiście poza polonizowa¬ ną ruską szlachtą, grupy wolnych Kozaków, tak ważnych dla historii tego terenu i dla kształtowania się ukraińskiej ideologii narodowej. Wielopłaszczyznowe zdo¬ minowanie ludności rusińskiej nadało kontaktowi charakter konfrontacji. Jej na¬ stępstwem było pojawienie się negatywnych napięć i antagonizmów oraz utrud¬ nione komunikowanie się społeczeństw i kultur. 2 Tak elementy konfrontacji jak i zrozumienia oraz pojednania występowały zwykle, pomijając sytuacje ekstremalne, w przemieszaniu. Nie obejmowały także najczęściej całości kulturowych i społecznych ale często jedynie ich segmenty. 2 Obok nazwy „Ukraińcy" autor posługuje się, za literaturą, kilkoma innymi, które nadawano obecnym Ukraińcom, a mianowicie „Rusini" oraz „Małorosjanie/Małorusini". Pierwsze dwie z nich, przede wszystkim Ukraińcy, w mniejszym zakresie także Rusini, w trakcie procesów narodotwórczych w X I X wieku przekształciły się z etnonimów o charakterze etnoregionalnym w etnonarodowe. Kolejne, Małorosjanie/Małorusini, pochodzące od znanej od średniowiecza nazwy Mała Ruś, Mała Rosja, upowszechnione zostały w X V I I wieku od czasu ugody perejasławskiej Bohdana Chmielnickiego i oznaczały wówczas ziemie zamieszkałe przez Kozaków, przyłączone do Rosji. Utrwaliły się pod koniec X V I I wieku na skutek powstania guberni małoruskiej i poprzez zakazy stosowania w X I X wieku nazw Ukraina i Ukraińcy. Występowały jako nazwy mieszkańców regio¬ nów administracyjnych: guberni kijowskiej, czernichowskiej, połtawskiej i charkowskiej, z pew¬ nym zabarwieniem etnicznym. Po upadku caratu używane były rzadko i to poza terenem Ukrainy. W artykule, w zależności od kontekstu czasu i miejsca, autor stosuje te terminy rozdzielnie lub łącznie. Jednym z celów tego artykułu jest przedstawienie i zinterpretowanie sposobów posługiwa¬ nia się terminami określającymi Ukraińców w literaturze polskiej X I X i początków X X wieku. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 7 Poza sferą konfrontacji pozostawały na ogół język i obrzędowość, różny też w niej był udział szlachty i chłopstwa, w tym szlachty ukraińskiej i chłopów polskich. Świadomość związków między dwoma kulturami i obserwacja możliwości życia w obydwu z nich lub przechodzenia z jednej do drugiej: polonizacji i rutenizacji, wywołała pewną ambiwalencję w postawach polskich dokumentalistów i badaczy kultury Rusinów/Ukraińców w X I X wieku. Zdają sobie sprawę z odrębności tej kultury od kultury polskiej, nie tworzą jednakże na jej podstawie, świadomi wza¬ jemnych zapożyczeń, modeli dwóch przeciwstawnych kultur Wschodu i Zachodu, pozostawiając tego rodzaju rolę kulturze rosyjskiej (por. Kutrzeba 1916). Autorów analizowanych tekstów próbuję traktować jako informatorów w ba¬ daniach terenowych. Zdaję sobie sprawę, podobnie jak postępuje się w badaniach terenowych, z posiadania przez nich różnych doświadczeń i przekonań oraz celów. Nie zawsze można określić, znowu jak w badaniach terenowych, w jakim zakresie i stopniu te cele i poglądy podzielane są przez innych. Istotną różnicą między posługiwaniem się literaturą, do tego pochodzącą z dość odległej prze¬ szłości, a materiałami z własnych prac terenowych jest to, że badacz pozbawiony jest możliwości obserwacji i porównania wypowiedzi ze swoim odbiorem rzeczy¬ wistości, a także to, że ograniczony jest w zadawaniu dodatkowych pytań. Wymieniłem już Lubicz-Czerwińskiego, gromadzącego informacje i je inter¬ pretującego z pozycji z jednej strony obserwatora wewnętrznego, mieszkańca wsi i regionu, które opisuje, a z drugiej zewnętrznego, Polaka, człowieka wykształco¬ nego, adwokata a zarazem właściciela wsi z pańszczyźnianymi chłopami mówią¬ cymi innym językiem i wyznającymi inną odmianę chrześcijaństwa. Był bada¬ czem szanującym chłopa i doceniającym jego znaczenie jako informatora - „[...] został się jeszcze w prostym człowieku żywy historyk, który naucza, kto to był jego ojciec i dziad? Czego oni doświadczyli? lub jakich to zwyczajów dzieciom swoim trzymać się nakazali" (Lubicz-Czerwiński 1811, s. IV). Zajmował się umysłowością, moralnością a szerzej życiem społecznym ludności wiejskiej, w tym także opisywanymi przez siebie zwyczajami i obrzędami. Adam Fischer stawia mu zarzut pomijania pieśni i podań, chwali natomiast zapisanie „wielu ludowych zabobonów, dzisiaj już nieraz zaginionych lub zniekształconych" (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Był autorem o szerokich horyzontach, choć archaicznej stylistyce. W dziele Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego (1816), dostrzeżonym przez Joachima Lelewela (Pietraszek 1995, s. 43), jako pierwszy chyba użył w tytule pracy wydanej w języku polskim i zdefiniował termin „kultu¬ ra". Nie była to jednak „kultura" w znaczeniu przyjętym za Johannem Gittfriedem Herderem jako „kultury" - właściwość ludów, lecz rozumiana za Cyceronem jako „cultura animi" - uprawa, doskonalenie ducha. Lubicz-Czerwiński porównał ponadto sytuację społeczno-gospodarczą i etniczną na Rusi do tej w Ameryce Połu¬ dniowej i Środkowej: „ [ . ] bojaźń utraty Peru i Meksyku ukraińskiego nie do¬ zwoliła kozakom do podobieństwa nawet wolności szlacheckiej zbliżyć się" (1816, cz. I I , s. 39). W ten sposób, znowu jako pierwszy, przedstawił sytuacje na zie¬ miach dawnej Rzeczpospolitej w kategoriach kolonialnych. Wskazuje na greckie źródła kultury Rusinów lecz nie epatuje jej egzotyką choć odkrywa zawarte w niej �8 ZBIGNIEW JASIEWICZ elementy reliktowe pogaństwa - „[...] odzywa się jeszcze, osobliwie za Dniestrem, pewny jakiś respekt do ognia" (1814, s. 54). Negatywnie ocenia Kościół Unicki i poziom „duchowieństwa ruskiego" sprzyjający zabobonom i dostrzega występu¬ jącą wśród ludu „nieubłaganą w nim do obrzędu rzymskiego nienawiść" (1816, cz. I I , s. 59). Potępia „dziedziców ukraińskich", którzy „uprzedzenia swe i dumę z chciwością połączając, w środek wojennego niegdyś ludu kozaków wszelką swą przemoc w nadużyciach śmieli byli przenosić, a za to ten lud nie tylko majątku pańskiego ale i samego kraju stał się ruiną" (1816, cz. I I , s. 88). Rusinów traktuje przede wszystkim jako „lud prosty", warstwę chłopską społeczeństwa stanowego, choć świadom jest również ich odrębności etnicznej podkreślonej choćby przez powiązanie ich pochodzenia ze starożytnymi Roksolanami (1816, cz. I , s. 11). Jako cel napisania Okolicy zadnieprskiej. wskazuje „opis stanu chłopa, czyli rol¬ nika ruskiego [ . ] " i nieco dalej stwierdza, zgodnie z ideologią oświeceniową „ [ . ] poznać dobrze chłopa i razem poznać, w czym on swojej i jakim sposobem potrzebuje poprawy, jedynym celem tego dziełka staje się" (1811, s. II). Odrębność już nie Rusinów i „ludu prostego", jak u Lubicz-Czerwińskiego, lecz Ukraińców i ludu - narodu silnie podkreślił Franciszek Ksawery Giżycki, dobrze zaznajomiony z realiami Ukrainy, w dziełku Rys Ukrainy zachodniej, wy¬ danym w Krzemieńcu w roku 1810. Książka ta stanowi krytyczne i w znacznej mierze uzupełnione tłumaczenie, o czym autor informuje we wstępie, zaznaczając własne wstawki, pracy P. [zapewne „pana" - Z.J.] Augusta Friedricha Ephraima Hammarda Podróż w Polsce . Autor jest świadom małej popularności terminu „Ukraina" - „ [ . ] nie przyjętego od krajopisów a upowszechnionego zwyczajem" (1810, s. 3) i obejmującego, jako Ukraina zachodnia, zdaniem autora, powiaty między Dnieprem a Dniestrem, stanowiące niegdyś województwo bracławskie i południową część kijowskiego. Tworzy on stereotyp Ukraińców wskazując na ich pozytywne cechy: „Odwaga jest cechą narodów, chlubi się z niej Ukrainiec" czy „Mają Ukrainki w udziale piękność rodu znakomitą" (tamże, s. 10, 13). Tłu¬ maczy wady im przypisywane: „Wyrzucane Ukraińcowi od niektórych pisarzy przywary: pijaństwa, próżniactwa, chciwości, nie wywodzą się z ich charakteru narodowego ale wiążą się z ustawą ich pierwiastkową i są poniekąd wspólne towarzystwom niosącym oręż" (tamże, s. 13). Nie powtarza, za tekstem Hammarda, chcąc zmniejszyć antagonizm polsko-ukraiński, informacji o rzezi humańskiej - „zdawało mi się rzeczą niepotrzebną wznawiać upominki bolesne" (tamże, s. 2). Wskazuje związki kultury ukraińskiej ze wschodem: „architektura sławacko - grec¬ ka [„słowiańsko-grecka" - Z.J.] [ . ] użyczyła składów u orientalnej" (tamże, s. 45). „Im bliżej wschodu tym są wyraźniejsze ślady azjatyckiego plonu" (tamże, s. 8). „Strój męski nosi cechę powinowactwa z azjatyckim" (tamże, s. 13). 3 Podróżnikiem, w odróżnieniu od dwóch poprzednio omówionych autorów, a w ten sposób obserwatorem z zewnątrz, był Józef Sękowski, pochodzący z Wileńszczyzny. Późniejszy wybitny współtwórca orientalistyki rosyjskiej, piszący 3 Podstawą książki jest tu praca A.F.E. Hammarda Reise durch Oberschlesien zur Russisch Kayserlichen Armee nach der Ukraine und zum Feldmarschall Rumanzew Zadunajski, t. 1, Gotha 1787. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 9 pod pseudonimem Barona Brambeusa, który przeszedł na pozycje antypolskie, pozostawił interesujący Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, opu­ blikowany w „Dzienniku Wileńskim" w roku 1819. Opis jest rzeczowy, pozba­ wiony moralizatorstwa. Autora interesuje stan kultury. Porównuje Wołyń i Podole z Litwą i stwierdza, że „znaczna różnica, jaka we względzie cywilizacji między Litwą a Wołyniem zachodzi", przejawiająca się w „widocznej ciemnocie na Wo­ łyniu i Podolu", ma swą przyczynę w zbyt małej liczbie szkół (1819, s. 584). Dostrzega uciemiężenie chłopów i niską pozycję duchowieństwa „ruskiej cerkwi". Przedstawia, dość szczegółowo, budownictwo i rolnictwo mieszkańców Wołynia i Podola. Zwraca uwagę na znaczenie warunków naturalnych, klimatu i gleby, które sprawiają, że chłopi tamtejsi nieco lepiej się mają od litewskich a „żyzność ziemi wyręcza tu szczęśliwie niewiadomość mieszkańców, których narzędzia rolnicze są w ogólności, na całym Wołyniu i Podolu tak nikczemne, że wcale nale¬ żytego uprawiania ziemi wyciągać od nich nie można" (1819, s. 588). Rok wcześniej, w 1818 roku, ukazał się, w czasopiśmie „Ćwiczenia Nauko­ we", artykuł Dołęgi-Chodakowskiego (Adama Czarnockiego) O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, tak ważny dla rozwoju myślenia i pisarstwa romantycz¬ nego oraz wzrostu zainteresowań słowianoznawczych. Ideologiczne przesłanie zawarte w tej pracy przesłania dorobek naukowy tego badacza, wykraczający zresztą poza folklor i obejmujący inne dziedziny współczesnej mu kultury, m.in. zjawiska gospodarcze, a także pradzieje. Do napisania Słowiańszczyzny posłużył się głównie materiałami z Ukrainy. Prowadził tam badania od roku 1814 na Wo­ łyniu, Podolu i w Kijowszczyźnie, a od roku 1818 w Galicji. Jego bogaty zbiór pieśni, długo pozostający w archiwach, opublikowany został w Kijowie dopiero w I I połowie X X wieku (patrz: Dolenga-Hodakovs'kij 1974). Traktowany jest jako pionier etnografii ukraińskiej a wyniki jego prac są wysoko cenione w nauce ukraińskiej (Boltarovic 1976, s. 24 i n.). Zasługą Dołęgi-Chodakowskiego było zgromadzenie na ziemiach ukraińskich materiału folklorystycznego, który stanie się w przyszłości, wraz z językiem, który był jego tworzywem, ważnym elementem ukraińskiej kultury narodowej. Głównym przedmiotem jego zainteresowania były jednak „rzeczy słowiańskie", rękopis części pieśni zapisanych na Ukrainie zatytułował Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane (za: Boltarovic 1976, s. 29). Współtworzy, m.in. pod wpływem Johanna Gottfrieda Herdera i Jamesa Macphersona, ideę wspólnoty kulturowej ludów słowiańskich i oskarża szlachtę i duchowieństwo o destrukcję starożytnej kultury słowiańskiej. Idea ta stała się podstawą słowianofilstwa, z jednej strony dowartościowującego lud jako warstwę społeczną i ludy słowiańskie, budującego płaszczyznę porozumienia i broniącego je przed germanizacją i turkizacją, a z dru¬ giej, wykorzystywanego dla zachowania konserwatywnych struktur na wsi i jako narzędzie polityki imperialnej przez Rosję, najpotężniejsze państwo słowiańskie. Dołęga-Chodakowski był nie tylko zbieraczem folkloru, godny jest miana dokumentalisty materiałów terenowych. Zasłużył się dla rozwoju metodyki ba¬ dań, tak etnograficznych jak i archeologicznych. Sporządzał plany swoich nauko¬ wych podróży, zebrane materiały zaopatrywał w dokładne metryki, jako pierwszy �10 ZBIGNIEW JASIEWICZ chyba, prowadząc badania wspólnie ze swoją przyszłą żoną Konstancją Fleming, zwracał uwagę na pożytki płynące z uczestnictwa kobiet w pracach terenowych. Konstancję uznał za swoją najbardziej aktywną pomocnicę w zbieraniu materia¬ łów i stwierdził, że „szybciej daje sobie radę z wiejskimi kobietami w roztrząsa¬ niu podań i pieśni obrzędowych - przed nią ustępuje nieśmiałość wiejska, która tak, według mojego doświadczenia, bywa utrudniająca dla badacza mężczyzny" (za: Malaś-Aksamitova 1967, s. 132). Cenne są materiały ukraińskie, dostarczane przez korespondentów DołęgiChodakowskiego, przechowywane w Oddziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Sankt Petersburgu. A oto fragment listu Z. [sic!] Koropaczyńskiego z Kijowa z 28 stycznia 1815 roku: „Co się tyczy śpiewów miejscowych, te którem zebrał bardziej mnie dotykają tonem niżeli treścią [...]. Skład ich niezgrabny. Opie¬ wają się w nich dawne rozboje szczególnych kozaków, ich przypadki i koniec, nieszczęścia w miłości, źle dobrane lub poniewolne małżeństwa, smutne z nich wypadki. W jednej opiewa się niezgrabnym wierszem okrucieństwo i zabicie młodej wieśniaczki nie odpowiadającej chęciom Starosty Kaniowskiego, ku której on miał uczuć chuć miłosną. W innej składnym rymem przemoc Polaków nad Małorosjanami, których pod siebie podbili byli. Chociaż wszystkie te śpiewy są wiejskie, nie od wieśniaków jednak są mi dyktowane. Niewola i wielkie ugniecenie robią ich teraz niemymi, przynajmniej co do pienia. Dawniej przejeżdżając tymi stronami można było dniem i nocą słyszeć huki i śpiewy, dziś chyba jęk uciśnionego albo groźny krzyk uciskającego. Te piękne przedtem w Umańszczyźnie wioski, wystawiają się oku bardzo spustoszałe. Chaty odarte i na pół zawalone bez ogrodzenia, z pieńkami naokoło pozostałymi z pięknych niegdyś sadów. Po wsiach, zajmując postojem kwatery najwięcej u wieśniaków, nasłuchałem się smut¬ nych narzekań na ich dzisiejszy los" . Poza sceptycyzmem wobec artystycznych wartości tekstów pieśni ludowych w liście wyraźne jest zrozumienie ukraińskich chłopów i współczucie wobec ich sytuacji. 4 Obok Dołęgi-Chodakowskiego, który zebrał kilka tysięcy pieśni ukraińskich, gromadził je również, pod wpływem tego pierwszego Krystyn Lach-Szyrma który opublikował w roku 1818 w „Dzienniku Wileńskim" Dumki ze śpiewów ludu wiejs­ kiego Czerwonej Rusi. Kilka lat później we Lwowie, w „Pątniku Narodowym", ukazał się, ważny dla metodologii i metodyki badań folklorystycznych, anonimo¬ wy artykuł przypisywany Ludwikowi Piątkiewiczowi O pieśniach ludu polskiego i ruskiego (1827). Dla naszych rozważań jest to artykuł interesujący nie tylko dlatego, że wyróżnia dwa „szczepy", które „co do języka na dwie główne rozradzają się gałęzie" (1827, s. 100, 97) ale zestawia ze sobą pieśni ludu polskiego i ruskiego „w których się ruch twórczy objawia" (tamże, s. 91). W roku 1833 Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego wydaje Wacław z Oleska (Wacław Zaleski). Inspirowany ideami Johanna Gottfrieda Herdera oraz dziełami Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, Adama Mickiewicza i Kazimierza Brodzińskiego „pieśni gminne" uznaje za ważne źródło i podstawę narodowości. Podkreśla jedno4 Rossijskaja nacjonalnaja bibliotieka, Sankt Pietierburg, fond 588, opis 4, jed. chran. 74, listok 2. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 11 cześnie słowiański charakter „poezji gminnej". Małą Rosję oddziela od Galicji, pieśni ruskie traktuje jako „pieśni ludu naszego", „ludu galicyjskiego". Świadom jest jednak odrębności „narodowych" Rusinów, w tym także językowych. Odno¬ towuje trudności wydawcy pieśni: „jak pisać te pieśni ruskie, brane z ust ludu, który nie ma własnej gramatyki i w którego języku ledwie jeden elementarz, i to nie w zupełnie jednym dialekcie jest drukowany" (Zaleski 1833, s. XII). Ubolewa, że wzorem Vuka Stefanovića Karadżića i jego prac nad gramatyką i słownikiem języka serbskiego nie może „przysłużyć się w ten sposób ludowi ruskiemu" (tamże, s. XLIX). Stwierdza bogactwo, w odróżnieniu od folkloru polskiego, ruskich pieśni obrzędowych i historycznych. Próbuje dociec przyczyn tej sytuacji: „Tu wieśniak nędzniejszy jeszcze i cięższym gnębiony uciskiem, był jednak więcej samemu sobie zostawiony. Drobna szlachta nie była na Rusi tak po wsiach rozsypana jak w Polszcze [ . ] . W posiadłościach wielkich panów wieśniak długim nękany pociągiem, nie był przecież ustawicznie niepokojony w swoich uroczystościach, obrzędach [ . ] . Niemało się zapewne przyczyniła do utrzymania obrzędów i ta okoliczność, że służba Boża i uroczystość w narodowym odbywają się języku" (tamże, s. XL). Przewidując zarzuty, które się zresztą pojawiły i o których wspomina Fischer (b.r., s. 1), tłumaczy, dlaczego razem pomieścił w swym zbiorze pieśni polskie i ruskie. Wyjaśnia: „Pomieszałem je, gdyż i w Galicji lud polski i ruski pomieszany mieszka. Ostro je rozdzielić nie zdawało mi się rzeczą potrzebną" (Zaleski 1833, s. XLII). Dostrzegając trwałość cech narodowych oraz odrębność i wartości kultury Rusinów, Zaleski nie widzi jednak możliwości samodzielnego ich rozwoju. Pragnie włączenia Rusinów do kultury polskiej: „do kogoż się mają Rusini przyłączyć? Lub czyli mamy życzyć, żeby Rusini swoją własną mieli literaturę [...]?" (tamże, s. XLIII). Ten konfrontacyjno-asymilacyjny aspekt poglądów autora krytykowany jest przez folklorystów ukraińskich. Jednocześnie Zaleski jest przedmiotem ich żywego zainteresowania jako badacz zasłużony w gromadzeniu materiałów i po¬ dejmujący ważne dla folklorystyki problemy (Borodin 2005; 2007). Pozycją wyjątkową w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej jest dwutomowa praca Antoniego Marcinkowskiego Lud ukraiński, opublikowana pod nazwiskiem Antoniego Nowosielskiego w Wilnie w roku 1857. Napisana zo¬ stała na podstawie materiałów głównie z Kijowszczyzny. Autor konsekwentnie stosuje nazwę Ukraina i Ukraińcy, pomijając stosowaną przez administrację car¬ ską nazwę Małorusini czy Małorosjanie i podkreśla swój związek ze „znanym mi najlepiej ludem ukraińskim, w pośród którego urodziłem się i wzrosłem" (1857a, s. 9). Pisząc o sobie „My sami Ukraińcy [ . ] " (1857b, s. 7) daje wyraz postawie, którą można nazwać „krajowością", tak silną przede wszystkim na Litwie, która polegała na identyfikacji z krajem i jego mieszkańcami. W pełni uznaje podmioto¬ wość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej określając Ukraińców mianem nie tylko „ludu" - chłopskiej warstwy społecznej ale i „narodu" - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską", centrum w Kijowie i włas¬ nymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. �12 ZBIGNIEW JASIEWICZ Boltarovic 1976, s. 65). Wskazując na rolę Zaporoża i Kozaków - „zaporożskiego rycerstwa" dla losów Ukrainy, stwierdza: „Zaporoże było zlewkiem ludności, ale ta różnorodna masa organizowała się za wodzą dwóch idei: ruskiej narodowości i ruskiej prawosławnej wiary" (Nowosielski 1857b, s. 181, 182), tylko w tym miejscu przypominając związki Ukraińców z Rusinami. Praca obejmuje szeroki zakres zagadnień. Obok wierzeń omówionych w tomie pierwszym, zaopatrzonym w podtytuł Misteriozofia słowiańska, w tomie drugim przedstawione zostały lite­ ratura ludowa, obrzędy, medycyna ludowa, ubiory, tańce i gry. Praca miała dać „dokładne wyobrażenie ducha, fantazji, jednym słowem całego moralnego cha¬ rakteru ludu, jaki się wyrobił na naszej ziemi z ogólnej, tradycyjnej nici ludz¬ kości" (1857a, s. IX). Może zatem zostać uznaną za pierwszą, choć ograniczoną swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Marcinkowski znał współczesną sobie i dawniejszą literaturę. Powołuje się na badaczy francuskich, niemieckich, rosyjskich, angielskich i oczywiście pol¬ skich. Doceniał i podkreślał rolę etnografii. Na stronach tytułowych obydwu tomów umieścił motto „Etnografia, po spełnieniu swej materialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej..." z pracy Jaquesa Mattera De l'influence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs (wydanej w Paryżu w roku 1832). Marcinkowski uznał jej doniosłą rolę w odtwarzaniu prze¬ szłości - „Nauka etnografii stanęła w X I X wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka" (Nowosielski 1857a, s. 86). Określił ponadto kierunki jej prac: „etnografia doszła do tego, że ród ludzki podzieliła na wielkie grupy familijne, na szczepy jednego drzewa; pokazała potem nić, jaką się wiążą pomiędzy sobą mowy ludów; wytknęła na mapach świata drogi, którymi wędrowały ludy ze wschodniej ojczyzny swojej. Ludzkość poczuwszy się nareszcie w jedności swojej dochodzi do tego..., że wszystko w niej jest tradycją, że podobieństwa w ustawach, mitach, obrzędach, symbolach nie są, jak mniemano w przeszłym stuleciu, rzeczą tylko czystego przy¬ padku" (Nowosielski 1857a, s. 8-9). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości: o pierwotnym stanie człowieka, potopie i upadku ludzkości - „Historię stworzenia i prawa Bożego podaje nam Biblia" (Nowosielski 1857a, s. 4). Wielkie znaczenie przywiązywał do metody porównawczej, stosował ją jednak bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kulturami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzymian, a przede wszystkim Hindusów. Był bowiem zwolennikiem koncepcji wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe: „Spodzie¬ wam się, że nikt nie posądzi lud ukraiński o kompilacje z Wed, Puranów itd." (tamże, s. 7). Marcinkowski doszukiwał się bajek ukraińskich u Herodota i Lukiana, analizował ich podobieństwo z bajkami indyjskimi oraz innych ludów słowiań¬ skich. Wykraczał także poza wspólnotę indoeuropejską i obrzędy ukraińskie ze¬ stawiał z obrzędami z różnych części świata, także ludów współczesnych. Słowa ukraińskie objaśniał przy pomocy słów z innych języków, najczęściej z sanskrytu. Zdawał sobie jednak sprawę ze zwodniczości porównywania: „Wiem, że podo- �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 13 bieństwa słów nie zawsze czegokolwiek dowodzą; że etymologia może czasem doprowadzić do najdziwniejszych wniosków" (tamże, s. 81). Tak szerokie zastosowanie metody porównawczej Marcinkowski przejął z ów­ czesnych trendów w nauce. Oprócz celów poznawczych chciał on w ten sposób osiągnąć inny ważny cel. Było nim wprowadzenie opisywanego ludu do dziejów powszechnych ludzkości, tworzonych przez społeczeństwa i cywilizacje staro­ żytne, sformułowanie komunikatu o bliskości jego kultury z kulturami ludów mu współczesnych, jego nobilitacja i budowanie ideologii wspólnotowej. W drugiej połowie X I X wieku przybywało polskich prac etnologicznych po­ święconych Rusinom i kulturze rusińskiej lub je uwzględniających. Odnotuję jedynie prace Wincentego Pola, w tym Rzut oka na północne stoki Karpat (1851); Izydora Kopernickiego, przede wszystkim O góralach ruskich w Galicji (1889), głównie ukraińskie/rusińskie tomy Oskara Kolberga: Pokucie (1882-1889); Chełm­ skie (1890) i Chełmskie. Suplement (2004); Przemyskie (1891); Wołyń (1907) i Wołyń. Suplement (2002) oraz tomy zasadnicze wydane po I I wojnie światowej: Sanockie-Krośnieńskie (1972-1974); Ruś Karpacka (1970-1971) i Ruś Czerwona (1976-1979) a także Góry i Pogórze (1968), zawierające również materiały doty­ czące kultury Łemków. Wraz z poszerzaniem i pogłębianiem zainteresowań ziemiami ukraińskimi zwrócono uwagę na mające tam miejsce procesy wymiany kulturowej i grupy, które tym procesom podlegały, potwierdzając intensywność kontaktów. Należeli do nich m. in. tzw. Mazurzy, traktowani najczęściej jako chłopi wyznający obrzą¬ dek rzymsko-katolicki i mówiący po „rusku" (por. Dajczak 1906, s. 14). Do podjęcia badań nad Mazurami zachęcał, już w połowie X I X wieku, Antoni Józef Rolle (1857). On też pierwszy postawił pytanie o znaczenie tej nazwy. Czy jest ona śladem osadnictwa mazurskiego, czy wskazuje na etniczność polską, czy też jest sposobem na odróżnienie katolickich od greko-katolickich lub prawosławnych mieszkańców wsi? Czy obejmowała wyłącznie chłopów czy też również ubogą szlachtę? Pavel Cubinskij, kierownik ekspedycji etnograficzno-statystycznej Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Kraju zachodnio-ruskiego (1869-1870), traktował Mazurów odrębnie od Polaków. Stwierdził, na podstawie danych z gubernialnego komitetu statystycznego, zebranych w roku 1865, że było ich w guberni podolskiej 5103 i żyli w 987 zagrodach (Cubinskij 1872, s. 318). Scharakteryzował ich w sposób następujący: „Mazurzy ci, choć i nie utracili języka i religii katolickiej, to w języku ich zauważa się wpływ Małorusów. Odzież noszą oni małoruską i choć nie zapomnieli niektórych swoich pieśni, to śpiewają także i małoruskie. Oryginalną ich cechą jest m. in. to, że dzieci noszą oni nie na rękach a na plecach, w wielkim, grubo tkanym płótnie, nazywa¬ nym rjadnom" (Cubinskij 1872, s. 317). Termin „Mazurzy" obejmował zatem całą wiązkę znaczeń: określał przede wszystkim społeczny - chłopski i rzadko drobnoszlachecki charakter grupy, jej wyznanie rzymsko-katolickie oraz pochodzenie z ziem polskich, nie tylko z Mazowsza. Etnicznej autonomii grupie nadawało nie identyfikowanie jej ze szlachtą - Lachami. Takie znaczenie nazwy, informującej głównie o społecznej pozycji jej nosicieli, potwierdził ostatnio Edward Pietraszek �14 ZBIGNIEW JASIEWICZ (2007, s. 49 i n.). Trwałość etnonimu i mieszanej polsko-ukraińskiej kultury tej grupy potwierdza ich przetrwanie nawet po deportacji części z nich pod koniec lat 1930. z radzieckiej Ukrainy do Kazachstanu (Jasiewicz 1992, s. 18). O przej­ mowaniu kultury rusińskiej przez ludność polską wspomina również Fischer przy­ pominając szlachtę zaściankową z Dolejowa, znaną z pracy Aleksandra Saloniego Zaściankowa szlachta polska w Dolejowie (1914) i pisząc o niej jako niezmier­ nie interesującej, gdyż pozwalającej na obserwowanie w jej życiu „ruskich form obrzędowych" (Fischer, br., s. 1). Nie opracowane zostało zagadnienie jakże licznych, mieszanych małżeństw polsko-ukraińskich, tak ważnych przecież w porozumiewaniu się i wymianie kultu¬ rowej. Zawierane były, mimo izolacji w tym zakresie, głównie stanowej i wyznaniowej . Stosunkowo najdokładniej omówiono polsko-ukraińskie związki językowe. Już w roku 1870 w Krakowie wydany został Słowniczek prowincjonalizmów po­ dolskich, ułożony w Kamieńcu Podolskim, opracowany przez Aleksandra Kremera, wskazujący na wyrazy przyjęte do języka polskiego z języka ukraińskiego, w części przedrukowany w pracy Ćubinskiego (1872, s. 260-270). Coraz większego znaczenia w drugiej połowie X I X wieku nabierały kwestie etniczne, rejestrowane i interpretowane już nie tylko jako cechy obiektywne, takie jak język, wyznanie, folklor czy etnonim ale równie jako subiektywne wyznacz¬ niki tożsamości, takie jak poczucie wspólnoty oraz formułowane wspólne cele i potrzeby. Nadal występowały wówczas trzy główne etnonimy: Rusin, Małorusin i Ukrainiec; ich wzajemne relacje nie były jednak jasno określone. Nie był także jasno określony stosunek tych terminów do nazwy Rosjanie. Jean Julien d'Omalius d'Halloy w przetłumaczonym z francuskiego, najprawdopodobniej przez Pola, podręczniku etnologii O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótkim rysie etnografii (1852), napisał: „Rosjan zwyczajnie dzielą na Wielko-Rosjan i Mało-Rosjan [...]. Mało-Rosjanie czyli Rusini zasiedlają gubernie: kijowską, charkowską, czernichowską, połtawską, podolską i wołyńską. W Galicji i północ¬ nych Węgrzech spostrzegamy całe wsie Rusinów [ . ] . Kozacy stanowią bardziej kastę wojskową niż naród" (1852, s. 34). W kolejnych publikacjach stopniowo przymiotnik „ukraiński" coraz częściej stosowany jest dla określenia narodu i ję¬ zyka. Ksawery Branicki stwierdził: „Co do języka ruskiego, czyli ukraińskiego, czyli, jak go jeszcze zowią małoruskiego [ . ] Od niepamiętnych czasów był on używany w rozmowie, a w bliższych nas latach Szewczenko i inni nadali mu po części znaczenie piśmiennicze. Nie wątpimy, że język ten, którym mówi z góry 12.000.000 ludności w państwie rosyjskim i austriackim, ma wielką przyszłość przed sobą" (1879, s. 29-30). Przewidywał ukształtowanie się spośród Słowian pięciu wielkich narodowości, w tym Rusinów ze stolicą w Kijowie (tamże, s. 31). Długo jednak utrzymywało się stosowanie dwóch odrębnych etnonimów: Rusini dla ludności w Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier oraz Małorusini dla 5 5 Interesującym świadectwem poszukiwania małżonka w ramach własnego stanu, a jednocześnie grupy etnicznej i wyznaniowej, jest fotografia z roku 1874 zatytułowana „Furmani-lokaje szlachty galicyjskiej poszukującej na Podolu posażnych panien" (Sztandara 2006, s. 159) �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 15 ludności za Zbruczem, w granicach Rosji (por. Czyński 1909, s. 52, 73). Fischer używał terminu Rusini. Publikując pracę Rusini. Zarys etnografii Rusi (1928) etnonimowi temu nadał walor nadrzędności. W ramach „ruskich grup etnicznych" wydzielił m.in. „Rusinów właściwych" i „Ukraińców", i tych ostatnich zlokalizo¬ wał na terenach „od Słuczy i wschodniej granicy wyżyny podolskiej po Don" (1928, s. 9). W liście do Dymitra K. Zielenina z 1.03.1941 roku, wyjaśniając stoso¬ wanie przez siebie nazwy Rusini, tłumaczył: „Rusini równa się Ukraińcy w oficjal¬ nej terminologii polskiej" (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 45). Tylko sporadycznie stosował nazwę Małorusini, np. planując opublikowanie, w serii Etnografia sło­ wiańska, tak zatytułowanego tomu. Ponieważ w serii tej miały znaleźć się również tomy poświęcone Białorusinom i Rosjanom wynika z tego, że etnonim Małorusini miał objąć wszystkie grupy objęte później nazwą „Ukraińcy". Termin Rusini nie był jednoznaczny i stosowano go z różnych przyczyn i dla różnych celów. Mógł oznaczać poddanie się istniejącemu zwyczajowi języko¬ wemu i przekonanie o różnorodności i odrębności kulturowej Galicji; nie musiał stanowić próby dyskryminacji. Stosował ten etnonim m. in. Bernard Kalicki, zwo¬ lennik dialogu Polaków z Rusinami i federacji ludów słowiańskich. Sprzeciwiając się podziałowi Rusinów na tych zamieszkujących Galicję i tereny przyłączone do Rosji, pisał: „Na ogromnej przestrzeni [...], na południe, od Morze Czarnego, na północ aż po Wilno, zamieszkuje naród, który się nazywa ruskim" (1871, s. 2). Na lata 1840. przypada rozwój literatury i historii ruskiej oraz oświaty. Zdaniem Kalickiego, tępienie aspiracji narodowych Rusinów stworzyło „odrębne ruskie martyrologium, które w każdym razie bywa jedną z niezaprzeczonych cech odręb¬ ności narodowej" (1871, s. 3). Należało więc porzucić wszelkie dążenia do spo¬ lonizowania Rusinów jako nierealne i nieetyczne „żadne tradycje granic histo¬ rycznych nie uprawniają jeszcze do odmawiania jakiemukolwiek narodowi jego istnienia, jego praw najświętszych" (tamże, s. 13). Przekonywał, że „trudno o coś niewłaściwszego, niesłuszniejszego i zgubnego nad negowanie Rusi, nad twier¬ dzenie, że narodowość ruska jest tylko fikcją, nie mającą żadnej podstawy" (tamże, s. 1). Nazwę Rusini stosował także Jan Herburt-Heybowicz, publikujący pod pseudonimem I . Snitko, w niedocenionej w nauce polskiej pracy Zarys pojęć o narodzie (Snitko 1901). Zbudował w niej, na przykładzie Galicji, model sytuacji etnicznej, w której „w danym kraju lub w prowincji napotykamy dwie narodo¬ wości w kształcie warstw społecznych, mieszczących się jedna nad drugą" (tamże, s. 470). Wskazywał, że sytuacja taka powoduje zbliżenie, niekoniecznie „przenarodowienie" - wynarodowienie, a tworzenie się nowych kategorii narodowych. Wymaga jednakże, co autor postulował, dobrowolnej rezygnacji grupy dominu¬ jącej z nabytych przywilejów i wszelkich form przemocy, konsekwentnego wpro¬ wadzenia zasady dwujęzyczności i pełnego włączenia grupy dotąd podporząd¬ kowanej do życia publicznego oraz nie zważania na oskarżenia popełniania zdra¬ dy narodowej (1901, s. 476). Zachowanie i stosowanie etnonimu Rusini miało oparcie w przywiązaniu do niego części spośród nich, samookreślających się na 6 6 I . Snitko to pseudonim utworzony z inicjału imienia - Izabela i nazwiska matki. �16 ZBIGNIEW JASIEWICZ podstawie tej nazwy, przekonanych o swojej odrębności, posiadających własne aspiracje polityczne i narodowe oraz tworzących własne instytucje w poszcze¬ gólnych krajach przez nich zamieszkałych, a także o zasięgu międzynarodowym. Często jednak tym terminem posługiwano się w celu konfrontacji, dla utrwale¬ nia hegemonii, z nadzieją na utrzymanie statusu Rusinów jako „masy etnicznej", która nie podejmie wysiłku przekształcenia się w naród i może z czasem zostanie wchłonięta przez grupę status narodu już posiadającą. Przeciwstawienia się aspi¬ racjom narodowym Rusinów i repolonizacji zruszczonych chłopów polskich do¬ magał się m.in. W. [sic!] Dajczak (1906). Zdawał sobie sprawę z krzywd wyrzą¬ dzonych Rusinom przez polską szlachtę, która miała chłopów za „żywy inwentarz" i inteligencję - urzędników polskich, którzy „traktowali tych chłopów jak psów" (1906, s. 4, 22). Obwiniał szlachtę o egoizm stanowy, który oddzielał j ą od chłopów, utrudniał polonizację i powodował, że „szlachcic do chłopa nie będzie mówił inaczej jak tylko po rusku, chociażby święcie był przekonany, że ten chłop jest Polakiem" (tamże, s. 11). Jednocześnie stwierdzał, że „pojęcie Ukrainy - ojczyzny nie istniało u ludu nigdy i nie istnieje" a za „ukraińców" uważał zwo¬ lenników stronnictwa „Młodych Rusinów", wspieranego przez część młodzieży polskiej (tamże, s. 21, 20). Także przedstawiciele Narodowej Demokracji na tere¬ nie Galicji konsekwentnie używali na początku X X wieku i później nazwy Rusini, „ruski". Barbara Stoczewska wiąże ten fakt z odmawianiem przez nich Rusinom prawa do bytu narodowego i obawami przed aspiracjami ludności rusińskiej do statusu narodu (2000, s. 240). Terminy „Ukraina", „Ukrainiec" oznaczające pierwotnie określony teren i jego mieszkańców, stały się znakiem kształtującego się narodu i jego nazwą. Wyparły nazwę Małorusi i Małorusinów i po przekroczeniu kordonu rosyjsko-austriackiego ograniczyły stosowanie nazwy Rusi i Rusinów. O terminie „Ukraińcy" jako etnonimie przynależnym wszystkim akceptującym go Rusinom oraz o ich prawach narodowych pisał Leon Wasilewski (1911). Godne uwagi jest ponadto stanowisko Jana Niecisława Baudouin de Courtenay, zawarte w rozprawie Kilka ogólników 0 obiektywnej i subiektywnej odrębności Ukrainy pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym (1925), opublikowanej w wydawnictwie Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki we Lwowie. Znakomity języko¬ znawca stwierdził, w sposób przyjęty również dzisiaj, że podstaw do wyodrębnie¬ nia grup o charakterze etnicznym i narodowym dostarczają cechy obiektywne 1 subiektywne. Do tych pierwszych zaliczył język i inne elementy kultury, do drugich poczucie jedności narodowej, uświadomienie narodowe. Uważał, że „ogół cech obiektywnych wytwarza pojęcie plemienia [dzisiaj powiedzielibyśmy, grupy etnicznej - Z.J.], ogół zaś cech subiektywnych - pojęcie narodu" (1925, s. 2). Po¬ twierdził odrębność języka ukraińskiego i krytycznie odniósł się do wcześniej¬ szych twierdzeń niektórych polskich pisarzy i uczonych, w tym Wincentego Pola i Franciszka Duchińskiego, że język ukraiński to „język chłopsko-ruski" lub „język polski, tylko z końcówkami ruskimi" (Baudouin de Courtenay 1925, s. 2). Odnalazł, wśród ludzi posługujących się tym językiem, uświadomienie narodowe, co pozwoliło mu uznać „osobny naród ukraiński, ze wszelkimi z tego uznania �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 17 wynikającymi konsekwencjami" (tamże, s. 6). Ówczesne zamienne stosowanie przymiotników takich jak „małoruski", „rusiński" czy „ruski" było, zdaniem autora, związane z niedawnym upowszechnieniem się określenia „ukraiński". Baudouin de Courtenay był przekonany, że „nawet najbardziej uświadomiony patriota ukraiń¬ ski nie powinien się obrażać z powodu ich używania, o ile oczywiście, dana nazwa ludu lub narodu nie kojarzy się w umyśle używającego jej z odcieniem lekceważe¬ nia lub pogardy" (tamże, s. 3). W ramach państw powstałych po upadku Austrii, Prus i Rosji, takich jak Polska i Czechosłowacja, dostrzegał praktykę uznawania za głównych gospodarzy kraju przedstawicieli jednej tylko narodowości panują¬ cej. Była to jednak, jego zdaniem, błędna i zgubna polityka; domagał się równo¬ uprawnienia wszystkich mieszkańców kraju (tamże, s. 15). Polskie teksty z X I X i początków X X wieku, stanowiące podstawę tego opraco¬ wania, są oczywiście tylko wyborem, dalekim od pełnej ich reprezentacji. Pozwalają jednak stwierdzić różnorodność postaw: obok postawy wyrażającej zrozumienie, współczucie, empatię, chęć dialogu i pojednania, obecna była postawa konfrontacji. Ta ostatnia przejawiała się w dystansie społecznym i dążeniu do utrzymywaniu pozycji uprzywilejowanej, odróżniającej pana od chłopa; różnicach wyznanio¬ wych: katolik a grekokatolik i prawosławny; odmienności etnicznej: Polak-Rusin; ocenie potencjału kulturalnego-uznawania posiadania lub nieposiadania kultury wyższej; przypisywania sobie statusu narodu i odmawiania takiego że statusu Rusinom/Ukraińcom. Choć należy zgodzić się z twierdzeniem Daniela Beauvois, sformułowanym na podstawie analizy treści pamiętników arystokratów i bogatej szlachty polskiej z kresów wschodnich, że Polacy kresowi mało dbali o zbu¬ dowanie związków z kulturami, w których ich kultura była zanurzona, to nie sposób przyjąć jego arbitralnie sformułowanej tezy dotyczącej tej rzeczywistości - „Sąsiedztwu kultur nie towarzyszy żadne wzajemne przenikanie" (2000, s. 197, 204). Podstaw dla wymiany kulturowej i porozumiewania się stwarzały m.in. takie ideologie i kształtowane w ich ramach postawy jak oświeceniowy fizjokratyzm, dostrzegający w polepszeniu sytuacji chłopa ważny czynnik rozwoju gospodar¬ czego, romantyczna fascynacja ludowością, w tym kozaczyzną, słowianofilstwo, poczucie związków z krajem i jego zróżnicowaną etnicznie ludnością, wreszcie uznanie praw społecznych i narodowych Ukraińców. Polskie piśmiennictwo o tre¬ ściach etnologicznych i antropologicznych dotyczące Ukrainy, tworzone na pod¬ stawie różnych założeń ideologicznych i naukowych, jest interesujące i ważne nie tylko dla badaczy polskich zajmujących się rozwojem kultury i nauki polskiej ale również dla uczonych ukraińskich rekonstruujących proces kształtowania się i rozwoju kultury i narodu ukraińskiego. �18 ZBIGNIEW JASIEWICZ LITERATURA B a u d o u i n de C o u r t e n a y J a n N . 1925, Kilka ogólników o obiektywnej i subiektywnej odrębności „Ukrainy" pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym, Sumptibus Societatis Scientiarum Sevcenkianea Ucrainensium, Leopolis. B e a u v o i s D a n i e l 2000, Oni i inni: pamiętnikarze polscy na kresach wschodnich w X X wieku, Przegląd Wschodni, t. 7, z. 1 (25), s. 185-204. B o l t a r o v i c Z o r i a n a E. 1976, Ukraina w doslidzenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Naukova Dumka, Kii'v. B o r o d i n K s e n i a 2005, Vnesok Vaclava z Oles'ka u rozvitok slov'ans'kogo narodoznavstva, Problemi Slov'dnoznavstva, vip. 55, s. 116-125. - 2007, Koncepcijni zasadi peredmovi do zbirnika „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego" Vaclava z Oles'ka, VisnikL'vivskogo Universietu, ser Filologicnd, vip. 41, s. 88-94. B r a n i c k i K s a w e r y 1879, Narodowości słowiańskie, Drukarnia Polska A . Reiff, Paryż. C z y ń s k i E d w a r d [Merczyng Henryk] 1909, Etnograficzno-statystyczny zarys liczebności i roz¬ siedlenia ludności polskiej, Drukarnia Piotra Laskauera, Warszawa. C u b i n s k i j P a v e l P. 1872, Polaki ugo-zapadnago kraa, [w:] Trudy etnograficesko-statisticeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj. Materialy i izsl'dowanid sobr. P.P. Cubinskim, t. V I I , Imperatorskaa Tipografia, Sankt Peterburg, s. 215-330. D a j c z a k W. [sic!] 1906, Lud polski na ziemiach czerwonoruskich, Wydawnictwo Tygodnika „Ojczyzna", Lwów. Dolenga-Hodakovs'kij Z o r i a n 1974, Ukrains'ki narodni pisni v zapisah Zoriana Dolengi-Hodakovs'kogo, Naukova Dumka, Kii'v. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i Z o r i a n 1818, O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Cwiczenia Naukowe, t. 2, nr 5, s. 3-27. F i s c h e r A d a m b. r., Etnografia województw południowowschodnich, maszynopis w Archi¬ wum Naukowym PTL, sygn. nr 125. - 1928, Rusini. Zarys etnografii Rusi, Książnica Atlas, Lwów. G i ż y c k i F r a n c i s z e k K s a w e r y (X.G.) 1810, Rys Ukrainy Zachodniej, b.w., Krzemieniec. J a s i e w i c z Z b i g n i e w 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J a s i e w i c z Z b i g n i e w , A l e k s a n d e r M . R i e s z e t o w 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Naukowego PTL we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 31-47. K a l i c k i B e r n a r d 1871, Kwestia ruska, Księgarnia Gubrynowicza i Schmitta, Lwów. K o p e r n i c k i I z y d o r 1889, O góralach ruskich w Galicji, Drukarnia Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. K o r o p a c z y ń s k i Z. [sic!] 1815, List do Z. Dołęgi-Chodakowskiego z 28 stycznia, Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu, Oddział Rękopisów, fond 588, opis 4, jed, chran. 74, listok 2. K u t r z e b a S t a n i s ł a w 1916, Przeciwieństwa i źródła polskiej i rosyjskiej kultury, Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów. L a c h - S z y r m a K r y s t y n 1818, Dumki ze śpiewów ludu wiejskiego Czerwonej Rusi, Dziennik Wileński, rocz. 6, styczeń-czerwiec, s. 489-496. L u b i c z - C z e r w i ń s k i I g n a c y 1805a, Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego na Rusi Czerwonej przez obywatela tamtejszego kraju opisane, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. X V I I I , s. 365-372. - 1805b, Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. XIX, s. 242-245. - 1811, Okolica Zadniestrska między Stryjem a Łomnicą..., tudzież jaki jest lud prosty dla religii i pana swego, Drukiem Józefa Schnaydera, Lwów. �19 MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM - 1814, Uwagi rozumu i ludzkości nad fałszem i ciemnotą, zabobonów, gusłów [ . . . ] , Dru­ karnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. - 1816, Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego, cz. I i I I , Drukarnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. M a l a s - A k s a m i t o v a L. A. [sic!] 1967, Dolenga-Hodakovskij (Adam Ćarnockij) i ego nasledie, Lud, t. 51, s. 125-163. N o w o s i e l s k i A n t o n i [Marcinkowski Antoni] 1857a, Lud ukraiński, t. I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. - 1857b, Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekrety lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., t. I I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. D ' O m a l i u s d ' H a l l o y J e a n J u l i e n 1852, O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki rys etnografii, Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno. b.a. [Piątkiewicz Ludwik] 1827, O pieśniach ludu polskiego i ruskiego, [w:] Pątnik Narodowy czyli zbiór drukiem dotąd nieogłoszonychpism [...], wydany przez L. Piątkiewicza, t. 1, Nakładem Kuhna i Milikowskiego, Lwów, s. 90-128. P i e t r a s z e k E d w a r d 1995, „Lud prosty w całym sposobie życia swego". O pionierskiej mono­ grafii wsi I . L. Czerwińskiego, Lud, t. 78, s. 41-53. - 2007, Mazury i Lachy na Ukrainie i w południowo-zachodniej Małopolsce, [w:] Dziedzic¬ two kulturowe pograniczy. Drobna szlachta, red. I . Kotowicz Borowy, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 49-61. P o l W i n c e n t y 1851, Rzut oka na północne stoki Karpat, Drukarnia „Czasu", Kraków. R o l l e A n t o n i J. 1857, Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę, Gazeta Codzienna, Warszawa, nr 14 (artykuł dostępny w zbiorach kolbergowskich Instytutu O. Kolberga w Poznaniu). S ę k o w s k i J ó z e f 1819, Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, Dziennik Wileński, rocz. 7, grudzień, s. 565-591. S n i t k o I . [Jan Herburt Heybowicz] 1901, Zarys pojęć o narodzie, Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, Lwów. S t o c z e w s k a B a r b a r a 2000, Źródła i główne idee nacjonalizmu polskiego, Przegląd Wschod­ ni, t. 7, z. 1 (25), s. 231-256. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2006, Fotografia etnograficzna i „fotograficzność" etnografii IIpołowy XIX i I połowy XX wieku. Studium z historii myśli etnograficznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. W a s i l e w s k i L e o n 1911, Ukraina i sprawa ukraińska, Sp. Nakł. „Książka", Kraków. Z a l e s k i W a c ł a w (Wacław z Oleska) 1833, Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, F. Piller, Lwów. ZBIGNIEW JASIEWICZ BETWEEN THE CONFRONTATION A N D RECONCILIATION. UKRAINIANS A N D THEIR CULTURE I N POLISH ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL LITERATURE IN 1 9 A N D THE BEGINNING OF 2 0 CENTURY. t h t h Summary This article presents and discusses descriptions and assessments of Ukrainians, known before also as Ruthenians, Malorosiyans (Little Russians) or Malorusiyans (Little Ruthenians), and their culture, included in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the begin­ ning of 20 century. Analyzing the articles and books of that period the author focuses not only on th th �20 ZBIGNIEW JASIEWICZ ethnographic details but also tries to re-sketch what and how their authors were thinking and evaluating Ukrainian people and culture. He presents the whole scope of attitudes towards Ukra­ inians from confrontation to these aimed at understanding, cultural dialog and reconciliation. The author is especially interested in Polish-Ukrainian cultural exchange and Polish researchers' attitudes to the process of Ukrainian national building. He analyzes works and writings of people such as Ignacy Lubicz-Czerwiński, Zorian Dołęga-Chodakowski, Franciszek Ksawery Giżycki, Józef Sękowski, Wacław Zaleski, Antoni Marcinkowski, Bernard Kalicki, Ksawery Branicki, Jan Herburt-Heybowicz, Jan Baudouin de Courtenay and Adam Fischer. This article was written in the course of author's research on Polish works focusing on Ukrainian culture and their contribution to Polish and Ukrainian ethnology and, in general sense, the contribution to the culture of both nations and their mutual relations. J.D. Adres Autora: Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: jasezb@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a682fca0d4ce1a38a317744017862234.pdf bae2502a1cd5b3b39378296fdb64caff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5263 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4885 Title A name given to the resource Spis treści i pierwsze strony/ ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA LII Zeszyt 1-2 Warszawa 2008 �REDAKTOR: JAROSŁAW DERLICKI Członkowie Rady Redakcyjnej: Anna Woźniak (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Joachim Otto Habeck (Niemcy), Agnieszka Halemba (Niemcy), Iwona Kabzińska, Roman Ignatiew (Rosja), Wojciech Lipiński, Janusz Mucha, Wiaczesław Stepanow (Mołdawia) Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Mikołaj Olszewski, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki, Magdalena Zowczak Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: e_polska@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Jarosław Derlicki Zdjęcie na okładce przedstawia trzy pokolenia rodziny w jednej z ukraińskich wiosek Fot. Łukasz Giersz, Marianówka, Ukraina 1996-1997 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2008. A l l Rights Reserved No part of this journal may be reproduced, in any forms or by any means, without permission in writing from the publisher Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. (22) 631 45 18 Drukarnia: MATRIX, Nowa Iwiczna Objętość 15 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 90 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z - Między konfrontacją a pojednaniem. Kultura ukraińska i Ukraińcy w polskiej literaturze o treściach etnologicznych i antropologicznych z X I X i początków X X wieku Between the confrontation and reconciliation. Ukrainians and their culture in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the beginning of 20 century Iwona K a b z i ń s k a - Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym Meeting the Other in the intercultural dialogue Jerzy K r z y s z p i e ń - Jak nie pisać o stroju cieszyńskim: Refleksje na temat monografii How not to write on the Cieszyn folk costume: Reflections on a monograph Anna M a l e w s k a - S z a l y g i n - „Ludowe" wyobrażenia o władzy "Folk" notions of authority Dagnosław D e m s k i - Obrazy „innych" w karykaturach - temat dla etnografa? The images of "others" in caricature - theme for ethnographer ? Justyna L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a - Homo faber czy homo ludens? Czyli nowe postawy wobec pracy Homo faber or homo ludens? New attitudes towards work Kamila B a r a n i e c k a - Communitas a intencje pątników - typy uczestnictwa w pielgrzymce. Wielki odpust kalwaryjski Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Pacławskiej Communitas and pilgrim 's intentions - types of participation in the pilgrimage. The great fair of the Assumption day in Kalwaria Paclawska th th 5 19 21 39 43 71 73 91 93 116 117 136 137 153 NEKROLOG Ewa Fryś-Pietraszkowa. 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków - Olga GoldbergMulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa 155 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Andrzej K l o n d e r - Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy Dagnosław D e m s k i - Słowackie mitologizacje - tradycja i uniwersalne problemy w lokalnych formach Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwisttyczcznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283 - Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 - Iwona Kabzińska 159 166 169 172 �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz¬ poczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. I V O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. IV O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre¬ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f75d69e2cf9bffa9505d8dade4baba.pdf 9cacd6160567424f3667036de4052745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5261 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4884 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.241-249 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Eugeniusz Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, ss. 449 Książka Eugeniusza Kłoska jest pierwszą w literaturze etnologicznej, niezwykle obszerną, szczegółową i wielowątkową monografią, ukazującą historię i współczesność ludności polskiej mieszkającej na terenach rumuńskiej Bukowiny, kulturę tej grupy, jej relacje z grupą dominującą oraz innymi mniejszościami, z którymi łączą Polaków stosunki sąsiedzkie. Ukazane zostały również działania podejmowane dla zachowania tożsamości badanej zbiorowości i ochrony jej dziedzictwa kulturowego. W Rumunii mieszka obecnie nieco ponad 3,5 tys. Polaków; najwięcej w woj. suczawskim (2609 osób). Ogromną zasługą Autora jest ukazanie wewnętrznego zróżnicowania polskiej mniej­ szości. Wynika ono m.in. z zamieszkania w określonym środowisku (wsie z przewagą ludności polskiej, wsie „mieszane", miasteczka, miasta). Z różnych stron przybyli też na tereny dzisiejszej Bukowiny przodkowie mieszkających tu Polaków. Najliczniejsza grupa pochodzi z Czadeckiego. Część osób przybyła z Bochni, Wieliczki, różnych wsi zachodniej Galicji, pow. kolbuszowskiego i ropczyckiego. Duża grupa ludności polskiej znalazła się w Rumunii po wybuchu I I wojny świa­ towej. Mieszkańcy badanych miejscowości różnią się też stopniem zasymilowania. Można także mówić o różnicach w wielu sferach kultury i specyfice językowej poszczególnych skupisk. Dzieje Polaków mieszkających na obszarze Bukowiny rumuńskiej zostały wpisane w szeroki kontekst historyczno-polityczny. Autor pracy znakomicie ukazał wpływ tzw. wielkiej historii na losy badanej grupy i jej przedstawicieli. Prześledzony został również proces kształtowania tożsa¬ mości osób, które identyfikują się jako Polacy i zmiany ich sytuacji w różnych okresach histo¬ rycznych: w czasach zaboru austriackiego, w latach międzywojnia, kiedy Bukowina znalazła się w granicach Rumunii i mieszkający tam Polacy stali się jej obywatelami, w okresie I I wojny światowej i latach powojennych oraz po 1989 roku. Wnikliwej analizie poddany został wpływ tych zmian na tożsamość ludności polskiej. Autor zwrócił jednocześnie uwagę na dylematy doty¬ czące tożsamości etnicznej/narodowej, pojawiające się najczęściej w przełomowych momentach dziejów, rodzące się wówczas pytania i wątpliwości. Praca poświęcona jest przede wszystkim bukowińskim Polakom. Znajdziemy tu jednak również informacje o sytuacji innych grup (ludności żydowskiej, niemieckiej, węgierskiej i ru¬ muńskiej) w badanych okresach, w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych. Autor charakteryzuje stosunki etniczne w regionie i badanych miejscowościach, wyjaśnia rolę, j a k ą sąsiedztwo „innych" odegrało w procesie kształtowania tożsamości Polaków, poczucia ich odrębności, świadomości granic etnicznych. Znakomicie ukazany został problem funkcjonowania stereotypów etnicznych (m.in. Rumu¬ nów, Cyganów, Ukraińców, Niemców) a także autostereotypu ludności polskiej mieszkającej na Bukowinie. O szczególnie ciekawej sytuacji można mówić w przypadku relacji polsko-ukraiń¬ skich. Z badań przeprowadzonych przez E. Kłoska wynika, że mimo dominujących w stereotypie Ukraińców cech negatywnych, „stosunki między Polakami i Ukraińcami [...] są nacechowanie postawami wzajemnej tolerancji, często przejawiającej się we współdziałaniu" (s. 161). Częstym zjawiskiem, zwłaszcza w miastach, są małżeństwa mieszane, a bliskość wyznań (rzymskokatolickie i greckokatolickie) sprzyja poczuciu „swojskości" (tamże). Na kartach książki pojawiają się sylwetki wielu osób zaangażowanych w upowszechnianie języka polskiego na badanych terenach. Autor omawia również działalność różnego typu instytucji, które odegrały ogromną rolę w procesie formowania identyfikacji członków interesującej Go �242 RECENZJE grupy, przyczyniły się do zachowania polskiej kultury i języka polskiego, a tym samym - spo­ wolnienia zjawiska asymilacji. Nie przecenia jednak wpływu rozmaitych stowarzyszeń społecznokulturalnych, oświatowych, patriotycznych, Domów Polskich i in. na ludność polską. Jego zda­ niem, najważniejszą rolę w kształtowaniu i podtrzymywaniu polskości, a także zachowaniu wielu elementów polskiej kultury, odegrał Kościół Rzymskokatolicki (s. 57). W pracy znajdziemy wiele szczegółowych informacji na temat działalności duchowieństwa i jego roli, nie tylko w przekazywaniu treści religijnych, ale także w nauczaniu języka polskiego, podtrzymywaniu narodowych tradycji, budowaniu więzi grupowych (lokalnych, narodowych). Tego rodzaju działania podejmowane były we wszystkich okresach, zarówno w czasach zaborów, kiedy Polska zniknęła z mapy Europy, jak i w latach międzywojnia, gdy mimo formalnie dobrych oficjalnych stosunków polsko-rumuńskich, w Rumuni prowadzono politykę asymilacyjną. Obiek¬ tem szczególnych ataków stało się szkolnictwo. Rumuni udzielili natomiast daleko idącej pomocy Polakom, którzy przybyli do ich kraju z ogarniętej wojną Polski. Była to jednak inna grupa, niż polska mniejszość osiadła od wieków na Bukowinie. Po I I wojnie światowej duża grupa Polaków opuściła Rumunię. Wśród emigrantów znalazło się wiele osób reprezentujących inteligencję. Spowodowało to znaczne osłabienie polskiej mniej­ szości, ułatwiło jej asymilację. Dopiero w latach 1990. na Bukowinę znów zaczęli przyjeżdżać nauczyciele języka polskiego, księża, ożywiły się kontakty rodzinne, zaczęły się też odradzać polskie organizacje. Jedną z nich jest Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski", zarejestro¬ wany w 1991 roku. Systematyczne badania terenowe oraz wnikliwa analiza różnego rodzaju źródeł pozwoliły Autorowi na szczegółowe omówienie wielu kwestii. Niezwykle ciekawie ukazany został m.in., trwający od przełomu X I X i X X wieku, spór o to, czy mieszkańcy rumuńskiej Bukowiny są Polakami, czy też Słowakami. W dyskusji na ten temat zabierali (i nadal zabierają) głos badacze, publicyści, nauczyciele, duchowieństwo, a także przedstawiciele miejscowej ludności, zmuszonej wręcz do samookreślenia się w atmosferze konfrontacji różnych poglądów. Problem, kim są - obiektywnie patrząc - mieszkańcy badanych terenów nie został rozstrzyg¬ nięty do dziś i wciąż budzi kontrowersje. Ze źródeł przebadanych przez E. Kłoska wynika, że „«racje» słowackie sprowadzają się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze bukowińskich górali, [...] podczas gdy polskie, oprócz jakościowo podobnych, odwołują się do języka i folkloru" (s. 121). Jednocześnie „wszystko wskazuje [...] na to, że już dawno mieszkańcy omawianych wsi sami siebie nazywali Słowakami, nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji" (s. 134). Omówiony przez Autora problem znakomicie pokazuje, jak różne mogą być obiektywne i subiektywne wyznaczniki tożsamości i jakie następstwa może mieć ich konfrontacja. Widać też wyraźnie, w jaki sposób kwestia tożsa¬ mości i jej wyznaczników bywa wykorzystywana do celów politycznych. Moje zastrzeżenia budzi zamienne stosowanie przez Autora terminów 'tożsamość etniczna' i 'tożsamość narodowa', a także 'świadomość etniczna' i 'świadomość narodowa', w odniesieniu do badanej grupy, przy czym należy zauważyć, że w tytule pracy jest mowa jedynie o tożsamości etnicznej. Zabrakło refleksji nad terminologią, obszerniejszego przeglądu różnych prac i stano¬ wisk w tej kwestii, a przede wszystkim wyjaśnienia zasadności synonimicznego traktowania wspomnianych terminów. Dobrze się natomiast stało, że E. Kłosek znacznie poszerzył pierwotną koncepcję pracy, która zakładała przeprowadzenie badań jedynie nad „zagadnieniem szeroko pojętej świadomości etnicz¬ nej potomków naszych dziewiętnastowiecznych emigrantów" (s. 24). Przekonał się bowiem na¬ ocznie, że „wobec intensywnych przemian [ . ] wręcz obowiązkiem staje się rejestracja podsta¬ wowych dziedzin kultury badanych, dokonana również z pewną retrospekcją, dopóki żyją ludzie mogący udzielić odpowiednich informacji [ . ] Konstatację tę wzmacniał fakt, iż dotychczas nie było tego typu opisów, a czas jakby biegł coraz szybciej" (tamże). Jednym z efektów badań są dokładne opisy podstawowych zajęć mieszkańców poszczegól¬ nych miejscowości, budownictwa i sposobów urządzenia wnętrz, odzieży, pożywienia, obrzędów rodzinnych i dorocznych, przejawów religijności. Stało się również możliwe wskazanie wyróżni¬ ków kultury bukowińskich Polaków i ukazanie - wspomnianego już - wewnętrznego zróżnico- �243 RECENZJE wania tej grupy. Pokazane zostały także przykłady wpływu innych kultur, przede wszystkim ru¬ muńskiej, na kulturę polską. Są one widoczne m.in. w sferze pożywienia. Nie wiemy jednak czy można również mówić o wpływach kuchni polskiej na rumuńską lub na kuchnię innych mniej¬ szości, z którymi sąsiadują Polacy na Bukowinie. Powszechne jest przekonanie, że Rumuni zapo¬ życzyli od Polaków zwyczaj ubierania choinki („drzewka") na Boże Narodzenie. Stosunkowo nowym zjawiskiem w kulturze badanej grupy jest natomiast obchodzenie urodzin. W pracy zamieszczone zostały dokładne opisy zwyczajów związanych z przełomowymi momentami roku liturgicznego i gospodarczego, ze świętami kościelnymi i rodzinnymi. Autor przedstawił rozmaite scenariusze obrzędów weselnych i pogrzebowych, świadczące o występo¬ waniu różnic lokalnych. Widać też znakomicie, w jaki sposób katolicyzm łączy się z wierzeniami i zachowaniami o rodowodzie pogańskim, z magią i wróżbami, tworząc synkretyczny obraz wie¬ rzeń i praktyk. Za niezwykle cenne uważam zamieszczone w pracy informacje o sytuacji wyznaniowej w poszczególnych miejscowościach, o stosunkach między przedstawicielami różnych wyznań, jak też o miejscu języka polskiego wśród innych języków, w jakich odprawiane są nabożeństwa w świątyniach katolickich na badanych terenach. Autor wspomina także o dialogu międzywyznaniowym. Jego zdaniem, zjawisku temu sprzy¬ jają małżeństwa mieszane. W recenzowanej pracy nie znalazłam jednak przykładów takiego dia¬ logu. Za jego świadectwo trudno też, moim zdaniem, uznać samą obecność wyznawców prawo¬ sławia w kościele katolickim, tym bardziej, że, jak można sądzić z cytowanej w książce wypowiedzi jednego z rozmówców, wynika to jedynie ze względów praktycznych. W kościołach rzymskokatolickich nabożeństwa trwają znacznie krócej niż w cerkwiach prawosławnych. Nie jest także wymagane trwanie podczas całego nabożeństwa w pozycji stojącej (s. 360). Przykła¬ dem dialogu międzywyznaniowego nie jest również konwersja z prawosławia na katolicyzm, zwłaszcza, jeśli - jak twierdzi cytowany w pracy rozmówca - powodem takiej decyzji miały być wysokie koszty pogrzebu w obrządku prawosławnym. Wzorem wielu współczesnych badaczy, Autor recenzowanej pracy dzieli się swoimi doświad¬ czeniami, odkryciami i wątpliwościami, jakie pojawiły się w trakcie badań. Nie kryje również zaangażowania i emocjonalnego stosunku do rozmówców. Wspomina też o doświadczeniach stu¬ dentów, którzy wraz z N i m uczestniczyli w badaniach i odkrywaniu przez nich świata bukowiń¬ skiej Polonii. Informacje te ukazują pewne kulisy badań terenowych, mówią o sprawach warszta¬ towych, skłaniają do refleksji nad relacjami między badaczem i jego rozmówcami. Tekst książki został wzbogacony w mapy i ryciny. Zamieszczono również wiele ciekawych tematycznie fotografii współczesnych i archiwalnych. Ich jakość techniczna nie jest, niestety, najlepsza. Ogromnym walorem pracy jest możliwość wykorzystania jej w badaniach porównawczych nad polską mniejszością w różnych krajach świata, wyznacznikami tożsamości tej grupy, jej funkcjo¬ nowaniem w zróżnicowanym środowisku etnicznym i zmieniającej się rzeczywistości. Zawarte w niej materiały mogą być również przydatne do badań nad pograniczem etnicznym i kulturowym (w tym tzw. pograniczami wewnątrzkulturowymi), sposobami transmisji i zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego, relacjami „swoi" - „inni" - „obcy", jak też stereotypami etnicznymi. Iwona Kabzińska Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2006, ss. 349, ilustracje Medycyna komplementarna w Kazachstanie i jej obecne znaczenie przedstawione zostały jako rezultat przeszłości kulturowej kraju, oddziaływań zewnętrznych, adaptowanych do miejs¬ cowych potrzeb oraz obecnej sytuacji. Dlatego po pierwszym rozdziale, omawiającym pojęcie medycyny komplementarnej, w drugim autorka zajęła się tradycyjną medycyną kazachską i jej �244 RECENZJE miejscem w dawnej kulturze Kazachów. Rozdział trzeci ukazuje konfrontację medycyny tra¬ dycyjnej z biomedycyną w okresie po włączeniu kraju do imperium rosyjskiego i w czasach radzieckich, kiedy to lecznictwo miejscowe uznano za przejaw zacofania i walka z nim stała się elementem polityki akulturacyjnej oraz radzieckiej propagandy ateistycznej. Komplementarność zróżnicowanych praktyk medycyny nieakademickiej wobec biomedycyny ujawniła się w pełni w Republice Kazachstan, powstałej po upadku Związku Radzieckiego. Autorka w dwóch kolej¬ nych rozdziałach przedstawia pluralizm medyczny i udział w nim metod i praktyk medycyny komplementarnej. Charakteryzuje także wybrane dziedziny tej medycyny: „uzdrawianie ducho¬ we", związane z miejscową tradycją, ulegające jednak presji modernizacji, medycynę koreańską przystosowaną do warunków w Kazachstanie oraz tzw. „iwanowstwo" - metodę samoleczenia i ruch religijny wywodzący się z Rosji i Ukrainy. Autorka koncentruje się na metodach i praktykach medycyny komplementarnej w Kazachsta¬ nie, przedstawia ich odbiór i znaczenie dla mieszkańców tego kraju, relacje między lecznictwem komplementarnym a biomedycyną, tworzące sytuację pluralizmu medycznego oraz analizuje wpływ na nie dwóch ważnych obecnie procesów kulturowych: globalizacji i glokalizacji. Książka ta jest zatem monografią medycyny komplementarnej w Kazachstanie. Jest jednocześnie wyra¬ zistą prezentacją doświadczeń i możliwości badawczych autorki: jej znajomości realiów medycyny komplementarnej z różnych terenów, dysponowania dobrze opracowanym aparatem pojęciowym, przygotowania do posługiwania się różnymi kategoriami źródeł, tak wywołanych w trakcie włas¬ nych badań terenowych, jak i zastanych, umiejętności swobodnego poruszania się w obrębie problematyki różnych dyscyplin. Praca niezwykle instruktywnie przedstawia kontekst funkcjo¬ nowania medycyny komplementarnej w Kazachstanie, państwie wieloetnicznym, a więc stano¬ wiącym teren działania wielu tradycji etnicznych, przy czym traktującego jedną z tych tradycji jako szczególnie cenne, własne dziedzictwo kulturowe. Świadczy o tym choćby nadawanie zna¬ nym uzdrowicielom państwowego odznaczenia - „Zasłużony Profesjonalny Uzdrowiciel Ludowy Republiki Kazachstan". Do owych, tak dobrze prezentowanych, uwarunkowań funkcjonowania wspomnianego typu medycyny należą także zaawansowane procesy modernizacyjne terenu po¬ zostającego od kilku stuleci w orbicie oddziaływań państwa rosyjskiego, stanowiącego republikę radziecką, który dopiero niedawno uzyskał niepodległość i przekształcił system społecznogospodarczy i polityczny. Autorka bardzo dobrze zna i rozumie trudności, jakie ma współczesny Kazachstan z wypełnianiem funkcji opieki zdrowotnej wobec swoich obywateli, poszukujących, także z tej przyczyny, pomocy w medycynie komplementarnej. Na podkreślenie zasługuje dostrzeżenie znaczenia podłoża historycznego i przyjęcie perspek¬ tywy historycznej. Została ona zastosowana nie tylko przy omawianiu poszczególnych systemów medycyny komplementarnej, ale i w przedstawieniu społeczeństwa jako współtwórcy i odbiorcy tych systemów. Całościowe ujmowanie głównego przedmiotu badań - medycyny komplemen¬ tarnej w jej różnorodnych kontekstach i uwarunkowaniach, nie tylko historycznych ale także teraźniejszych: etnicznych, społecznych, politycznych, ekonomicznych i psychologicznych, jest wartością tej pracy i cechą działalności badawczej Danuty Penkali-Gawęckiej. Uwzględnianie szerszych kontekstów badanego zjawiska, w tym również ujmowanie medycyny komplementar¬ nej w jej relacjach z innymi systemami lecznictwa, w ramach pluralizmu medycznego występują¬ cego w Kazachstanie, nie spowodowało w pracy zaniechania analizowania kulturowych konkre¬ tów i ich zespołów. Łączenie dwóch perspektyw: analitycznej i syntetyzującej to nie tylko przyjęte założenie, ale także zrealizowany cel tej pracy. Otrzymujemy wiele szczegółowych informacji: o tradycyjnych technikach leczniczych, o stosunku państwa i reprezentantów medycyny akade¬ mickiej do medycyny komplementarnej i próbach państwa objęcia kontrolą jej przedstawicieli, o znaczeniu tzw. uzdrowicieli duchowych, o relacjach między islamem a lecznictwem, o biogra¬ fiach wybranych uzdrowicieli, o różnicach między szamanizmem syberyjskim a środkowoazjatyckim (to ostatnie przedstawiono w postaci interesującego mini-studium). Wiedza o szerszych kontekstach funkcjonowania medycyny komplementarnej pozwala autorce zrozumieć właściwie nawet najbardziej, wydawałoby się, egzotyczne przekonania i praktyki lecznicze oraz interpreto¬ wać ich miejsce i znaczenie w ramach, w dużej mierze, zmodernizowanego już społeczeństwa �245 RECENZJE kazachstańskiego. W jego obrębie badaczka dostrzegła odrodzenie się zainteresowania zjawis¬ kami paranormalnymi, co miało niemały wpływ na stosunek do medycyny komplementarnej. Zjawisko to, będące m. in. reakcją na indoktrynację materialistyczną, wyraźne jest także w in¬ nych państwach postradzieckich (fenomenami z pogranicza nauki zajmowała się już medycyna radziecka, co z kolei można tłumaczyć zachwianiem w niej paradygmatu ścisłego empiryzmu). Godna podkreślenia jest różnorodność i bogactwo wykorzystanych w książce źródeł: od materia¬ łów z własnych badań terenowych, wywiadów, ankiet i obserwacji (m.in. z uczestnictwa w sean¬ sach szamańskich) rozmów i obserwacji w urzędach i placówkach zdrowia, poprzez dane z nie¬ zmiernie bogatej literatury (także XIX-wiecznej) do statystyk i innych informacji z instytucji państwowych. Autorka wykazuje krytyczny stosunek do tych źródeł możliwy dzięki znajomości przyjmowanego w Kazachstanie sytemu wartości i siły ideologii. Danuta Penkala-Gawęcka jest doświadczoną badaczką medycyny pozaakademickiej. W roz¬ woju jej zainteresowań obserwujemy interesującą ewolucję, będącą rezultatem nie tylko zmian związanych z poszerzeniem przez nią wiedzy o przedmiocie studiów, zakresu badań i przyjmo¬ wanych założeń. Obserwuje również przemiany w funkcjonowaniu systemów medycznych na świecie, będące wynikiem transformacji społeczno-kulturowych, takich m. in. jak globalizacja, i reakcje na nią. Punktem wyjścia jej badań były, jak przystało na etnologa, prace poświęcone lecznictwu ludowemu w Afganistanie, a więc skoncentrowane na „ludowym" środowisku spo¬ łecznym i przekazie kulturowym. W kolejnych opracowaniach badaczka zrezygnowała z terminu „lecznictwo ludowe" i zastąpiła je określeniem „medycyna tradycyjna", wskazującym już nie na środowisko społeczne, a na związek z przeszłością. Opracowywanie wiedzy i praktyk medycz¬ nych, poznanych dzięki pracom terenowym, uzupełniła refleksją nad zajmującymi się nimi dys¬ cyplinami naukowymi: etnomedycyną, antropologią medyczną, etnofarmakologią. Książka Danuty Penkali-Gawęckiej jest pozycją wyjątkową w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autorka korzysta zarówno z dorobku nauki polskiej, jak i antropologii światowej. Łączy wieloletnie badania terenowe i analizę faktów etnograficznych z tworzeniem dla nich szer¬ szych kontekstów interpretacyjnych i formułowaniem wniosków ogólnych. Jest nie tylko wzorową, bogato udokumentowaną i zawierającą interesujące propozycje metodologiczne monografią me¬ dycyny komplementarnej w jednym państwie, umożliwia również zrozumienie genezy, mechaniz¬ mów funkcjonowania i źródeł popularności tego typu medycyny w innych regionach świata. Zbigniew Jasiewicz Joachim Otto Habeck, What it means to be a herdsman. The practice and image of reindeer husbandry among Komi of Northern Russia, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia 5, Lit Verlag, Munster 2005, ss. 271, ilustracje, mapy i aneksy Książka Joachima Otto Habecka, oparta na jego rozprawie doktorskiej, jest piątym tomem serii Halle Studies in the Anthropology of Eurasia wydawanej przez Max Planck Institute for Social Anthropology (Niemcy). Praca omawia społeczny i ekonomiczny wymiar hodowli reniferów wśród Komi przy pomocy czterech podstawowych pojęć: działania (ang. agency), struktury, środ­ ków i tradycji. Szczególny nacisk autor kładzie na działanie i tradycję. W jego rozumieniu działanie to możliwość (potencjał) prowokowania wydarzeń, niekoniecznie jednak umiejętność zmiany czyjegoś życia (s. 7). Tradycję postrzega on jako rodzaj konwencji, „standardów i reguł", które nie są dane, tylko wyuczone poprzez „demonstrację i obserwację, powtórzenie i imitację" (s. 9). Habeck rozpoczyna swoją książkę od niezwykle szczegółowego opisu hodowli reniferów w Re¬ publice Komi. Dokładnie przedstawia obozowisko pasterzy i codzienne życie w tundrze i tajdze. Wyróżnia zajęcia, którymi zajmują się mężczyźni i kobiety, i te, które zależą od wieku danej osoby. Dosyć dużo miejsca poświęca rytmowi życia w obozowisku w zależności od pory roku. W rozdziale „Small village, large village and town" (Mała wioska, duża wieś i miasteczko) autor przedstawia odpowiednio Novikboz, Ust-Usę i Usinsk, precyzyjnie nakreślając granicę �246 RECENZJE między ludźmi z brygady (pasterzami), a pracownikami biurowymi zarządzającymi hodowlą reni¬ ferów. Choć życie toczące się w nich jest opisane bardzo szczegółowo, brakuje tam jednak aspektu społecznego. Habeck niewiele miejsca poświęca konkretnym ludziom. Nie pisze jak wygląda przyjazd pasterzy do wsi lub miasta, czym się wówczas zajmują, w jaki rodzaj stosunków wchodzą z innymi, np. z pracownikami „biurowymi". W kolejnym rozdziale czytelnik dowiaduje się, że hodowlę reniferów Komi zapożyczyli od sąsiadujących z nimi Nieńców ok. 150-200 lat temu. Interesujące jest to, że Komi bardzo rozwi¬ nęli tę formę gospodarki. Było to związane przede wszystkim ze zmniejszeniem się ilości zwie¬ rzyny łownej oraz eksploracją nowych terenów leżących na Północy. Zdaniem Habecka nowe zajęcie było dla Komi odpowiedzią na potrzeby rynku i dostosowaniem się do nowych warun¬ ków. Autor zastanawia się również, w jaki sposób ten typ gospodarki był postrzegany w katego¬ riach postępu i zacofania. Przed kolektywizacją hodowla reniferów ogólnie była przedstawiana jako archaiczny typ gospodarki. Po skolektywizowaniu stad, stała się ona jednak modelem dla całego ZSRR, próbowano j ą zindustrializować i zintensyfikować. Jednocześnie, jako najbardziej efektywny, przyjęto model Komi, który istniał na długo przed dotarciem rewolucji na Północ. W tym ujęciu hodowla reniferów u Komi była zawsze postępowa. Zarysowując współczesne przemiany Habeck zauważa, że ze względów społeczno-ekonomicznych Komi nie chcą wypasać zwierząt na położonych daleko od wioski pastwiskach zimowych. Prowadzi to do nadmiernej eksploatacji i zubożenia tych znajdujących się w pobliżu osad. Następne dwa rozdziały omawiają hodowlę w powiązaniu z wykorzystaniem ziemi, bogac¬ twami naturalnymi (ropą i gazem) oraz produkcją mięsa. Autor szczegółowo opisuje instalację gazową, omawia także kwestię eksploatacji ropy/gazu na pastwiskach i wynikających z tego faktu kompensacji. Wyróżnia on w tym procesie trzech aktorów: kompanię naftową, firmę zajmującą się hodowlą reniferów i administrację samorządową. Relacje między nimi są ukazane od strony oficjalnej i nieoficjalnej. W praktyce wszelkie negocjacje prowadzone są bez udziału zainteresowanych pasterzy, a o wszystkim decydują nieformalnie wysocy urzędnicy, natomiast środki z kompensacji trafiają do lokalnej administracji. W stosunkach między pracownikami kompanii a hodowcami reniferów Habeck wskazuje na panującą ambiwalencję. Z jednej strony są oni bowiem nastawieni do siebie wrogo lub niechętnie, z drugiej zaś - zmuszeni do pewnej poprawności w kontaktach . 1 Przedstawiając produkcję mięsa autor opiera się na danych statystycznych firmy hodowlanej powstałej po upadku sowchozu. Idealną strukturę stada, stosunek samic do samców, zwierząt pociągowych i przeznaczonych na zabój oraz należących do przedsiębiorstwa i prywatnych, prze¬ ciwstawia trudnej rzeczywistości, która je weryfikuje. Opisuje także szczegółowo cały jesienny koral, podczas którego zabija się maksymalnie 1/3 całego stada. Habeck uważa, że praca przy zwierzętach należących do przedsiębiorstwa jest traktowana przez pasterzy jako zajęcie dodatko¬ we, ponieważ ich podstawowym celem jest opieka nad własnymi stadami. Przedstawia on również trudności ekonomiczne związane z produkcją mięsa i życiem w stadzie. Jego zdaniem pasterze pracują w przedsiębiorstwie tylko dlatego, że mogą je wykorzystywać do własnych celów. Po pierwsze, mogą używać po-sowchozowych pastwisk do wypasu własnych reniferów. Po drugie, w grupie pasterskiej jest łatwiej, a jedna rodzina nie dałaby sobie rady z dużym stadem. I wresz¬ cie - wszystkim jest to na rękę. Przedsiębiorstwo nie płaci wynagrodzenia, a zyskuje opiekę nad swoimi zwierzętami. Natomiast pasterze nie płacą podatków, żyją ze sprzedaży mięsa i pantów, ich zwierzęta mają bezpłatną opiekę lekarską, a część zwierząt należących do przedsiębiorstwa mogą „wrzucić" do koszyka „strat". Rozdział „Households, herders, tent workers" (Domostwa, pasterze, pracownicy namiotowi) przedstawia istotę współczesnych kwestii społecznych wśród Komi. Jest to jednocześnie jedna z najciekawszych części książki, dowiadujemy się z niej bowiem o hierarchii funkcjonującej wśród pasterzy, ich mobilności, powiązaniach społecznych, relacjach, a także stosunku do pracy 1 Czasem „olejarze" wymieniają benzyną na mięso od pasterzy, a w sytuacjach awaryjnych udo­ stępniają np. środki transportu. �RECENZJE 247 w hodowli reniferów. Autor wyjaśnia, że hodowla reniferów jest wśród Komi uzupełniana zaję¬ ciami, takimi jak hodowla bydła, łowiectwo, zbieractwo czy rybołówstwo. Podobnie jak posiada¬ nie skutera śnieżnego czy łodzi motorowej, jest jednym z czynników stratyfikacji społecznej. Gospodarstwa domowe stojące najwyżej w hierarchii społecznej tworzą właściciele sklepów i pracownicy biurowi przedsiębiorstwa, brak wśród nich zupełnie pasterzy, dla których hodowla jest swego rodzaju dywersyfikacją źródeł dochodu. Habeck uważa, że stosunki panujące wśród pasterzy w czumie są zupełnie inne niż w wiosce: w tundrze łączy ich praca, w wiosce prawie w ogóle się nie spotykają. W dalszej części wyjaśnia, że przy hodowli reniferów w zasadzie nikt nie chce pracować, szczególnie kobietom trudno zdecydować się na taki rodzaj działalności. Wiele osób (przede wszystkim mężczyzn) zostaje jednak pasterzami ze względu na coś, co autor nazywa „ekonomią przetrwania". Z jednej strony muszą robić coś, by przeżyć. Po drugie, praca ta daje dużo wolności i swobody, a po trzecie nie mają alternatywy. W ostatnich częściach roz¬ działu autor dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat roli edukacji w wyborze 'pasterskiej' drogi życia przez młodych ludzi. Jego zdaniem to szkoła promuje taki, a nie inny podział ról płci. Chłopcy radzą sobie w niej znacznie gorzej, bardziej interesuje ich wiedza praktyczna i doświad¬ czenie. Dla wielu z nich tundra staje się miejscem ucieczki. Uważając się za przegranych i nie zdolnych do życia we wsi decydują się na pracę przy reniferach. Przeciwstawia on „edukację szkolną" „edukacji tundrowej", gdzie duży nacisk kładzie się na bliską obserwacją i zbieranie osobistych doświadczeń, gdzie każda umiejętność wymaga powtarzalności. Zaznacza również, że niebanalne znaczenie ma tutaj także system pokrewieństwa, wiedza ta jest bowiem przekazy¬ wana przez stryja bratankowi, a nie przez ojca - synowi. 2 Zdecydowanie najciekawszym dla mnie był rozdział zatytułowany „Image and the concept of tradition" (Obraz i koncepcja tradycji). Zdaniem Habecka obraz hodowli reniferów jako trady¬ cyjnego zajęcia Komi jest przedstawieniem powstałym poza światem pasterzy. Jest on raczej konstruowany przez elity, samorząd terytorialny, administrację republiki i różne organizacje zwią¬ zane z hodowlą reniferów. Sami pasterze nie postrzegają tego zajęcia jako części swojej trady¬ cji, jest ono dla nich przede wszystkim kwestią doświadczenia, znajomości tundry oraz umiejęt¬ ności przetrwania. Opierając się na tych dwóch obrazach autor przechodzi do dyskusji nad tra¬ dycją u Komi. Wyróżnia on dwie wersje dyskursu tradycjonalistycznego: postępowy i komple¬ mentarny. Pierwsza z nich traktuje tradycję hodowli reniferów jako wyraz zacofania, czegoś, co w przyszłości zaniknie. Podejście komplementarne zakłada z kolei, że wszelkie negatywne aspek¬ ty współczesnego świata nie są znane wśród pasterzy, że są oni prawdziwymi „dziećmi przyrody" (s. 163). Punktem wspólnym obu wersji jest brak motywowania młodych ludzi do zajęcia się zawodowo pasterstwem. W obu przypadkach życie w tundrze jest bowiem postrzegane jako nie¬ cywilizowane (ros. niekulturnoje). W rzeczywistości hodowla reniferów wśród Komi nie jest ani tradycyjna, ani nowoczesna - jest raczej dziwną hybrydą oscylującą gdzieś pomiędzy. Należy jednak pamiętać, że te przedstawienia tradycji pochodzą spoza świata pasterzy. Zdaniem Habecka tradycja hodowli reniferów wśród Komi jest znacznie słabsza niż wśród innych grup zajmują¬ cych się tym zajęciem. Dziwnym trafem jest ona środkiem o dużo wyższej wartości na zewnątrz niż wewnątrz świata pasterzy. Warto tu podkreślić, że mają oni niewielki lub żaden wpływ na tworzony zewnętrznie obraz hodowli reniferów. W tym przypadku ich działanie (ang. agency) jest znikome, mimo że ruch tradycjonalistyczny miał ich zmobilizować do działania, przełamując bierność. Jak na razie image tradycji jest wykorzystywany jedynie przez lokalne elity jako argu¬ ment w kwestiach spornych dotyczących prawa do ziemi, jej tradycyjnego wykorzystania czy przywilejów wspólnot rodowych Komi. What It Means to Be a Herdsman jest wnikliwą analizą czynników społeczno-ekonomicz¬ nych w życiu pasterzy Komi. Znajduje się w niej szczegółowy opis struktury społecznej Komi oraz sposobów jej funkcjonowania. Niestety, autor niewiele miejsca poświęca konkretnym jednostkom i ich podejściu do tradycji. Czytelnicy, którzy spodziewają się „etnograficznego mięsa", mogą poczuć się rozczarowani. Mimo to, podstawowe założenia są wyjaśnione bardzo 2 Taką nazwą określa się namiot hodowców reniferów. �248 RECENZJE czytelnie i zręcznie wykorzystane w analizie pasterskiego życia. Książka ta jest niewątpliwie ważnym wkładem do współczesnych studiów o społecznościach zajmujących się hodowlą renife¬ rów. Zawiera ponadto szczegółowe i użyteczne aneksy, indeks i mapy. Warto j ą polecić każdemu, kogo interesuje kulturowy i społeczny wymiar pasterstwa reniferów. Jarosław Derlicki Kate Fox, Przejrzeć Anglików. Ukryte zasady angielskiego zachowania, przeł. Agnieszka Andrzejewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2007, ss. 620 We wstępie do swej książki Kate Fox, angielska antropolożka, z przekorą pisze, że nie kieruje jej do specjalistów, tylko do „inteligentnych laików" (s. 18). Twórcze podejście do opisu i wyjaś­ nienia natury „angielskości", zastosowane, często niekonwencjonalne, metody, wyróżniają tę publikację na tle innych, podejmujących podobną tematykę . Zyskała ona zresztą status świato­ wego bestsellera , co w przypadku pracy o naukowym charakterze jest niewątpliwie sukcesem. Książka ta jest znakomitą inspiracją dla antropologów kulturowych/etnologów, którym zależy na tym, aby ich opisy rzeczywistości były dynamiczne, barwne, przy jednoczesnym zachowaniu cech rzetelnej pracy badawczej. Autorka wyraźnie zaznacza swą obecność w tekście, co jest zgodne ze współczesnymi tendencjami w nauce. Wyjaśnia kolejne etapy budowania swej wiedzy 0 społeczeństwie, przybliża biografię, wylicza czynniki wpływające na jej rozumienie świata. Fox posługuje się prostym językiem, stroni od nadużywania naukowych terminów, a jedno¬ cześnie skrupulatnie wyjaśnia dobór metod badawczych i eksponuje założenia. Należy zaznaczyć, że czyni to w sposób humorystyczny i ironiczny, co sprawia, że treść przekazu jest łatwa do zrozu¬ mienia. Jej styl pisarski, używanie metafor, niejako dodatkowo przybliża nas do istoty problemu. Rezultatem badań jest ukazanie fundamentów kulturowych i społecznych typowych zachowań Anglików. Prowadzone przez kilkanaście lat obserwacje, rozmowy, ankiety, eksperymenty, zostały poddane skrupulatnej analizie ukazującej ukryte zasady „angielskości", czyli specyficznej men¬ talności ludzi, niekoniecznie powiązanych miejscem urodzenia, rasą czy wyznaniem religijnym. Zgłębianie tajników zachowań i zwyczajów społeczeństwa, które wydaje się nam bliskie, znane, może przynieść zdumiewające efekty. Odsłanianie ukrytych znaczeń codziennych kon¬ wersacji, sposobów korzystania ze środków komunikacji zbiorowej, spędzania wolnego czasu, popularności określonego typu telenowel itd., ukazuje nam złożoną siatkę powiązań społecz¬ nych, subtelnych odcieni klasowości, kulturowych wyznaczników tożsamości. „Angielskość" poznawana przez semiotyczne „łamanie" kodów kultury, jawi się jako rządzący się wewnętrzną logiką system. Jego cechy charakterystyczne ujawniają się na poziomie języka i zachowań. Książka, w związku z tym, co jest zabiegiem, ze względu na jasność wywodu, jak najbardziej słusznym, została podzielona na dwie części. W pierwszej, zatytułowanej: Kody konwersacyjne, autorka rozpatruje reguły codziennych rozmów. Zauważa, że wymiana opinii o pogodzie jest w istocie pozdrowieniem oraz informacją o wzajemnej akceptacji. Treść nie ma tu tak dużego znaczenia, jak oczekiwana reakcja. Ton, mimika, potakiwanie lub wspólne narzekanie w przy¬ padku każdorazowych mini dyskusji o kapryśnej aurze, utwierdzają jej uczestników o przynależ¬ ności do tego samego kręgu kulturowego. Fox twierdzi, że pogoda jest szyfrem, który pomaga odgadywać role społeczne (s. 45). Anglicy są narodem z wyraźnie zaznaczonym podziałem klaso¬ wym. Przynależność do określonej grupy zdradza wymowa, akcent, dobór słownictwa. Zakwalifi¬ kowanie kogoś na odpowiednim miejscu drabiny społecznej wiąże się jednak z wieloma niuansami 1 nie jest zadaniem prostym. Rezerwa i niedopowiedzenia będące podstawą kontaktów towarzyskich, sprawiają, że Anglicy postrzegani są przez obcokrajowców za „sztywnych" i „uprzedzająco grzecznych" (s. 213-214). 1 2 1 2 Za: Jeremy Paxman, Anglicy. Opis przypadku, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa, 2007. Za: www. sirc.org/about/kate_fox/html. �RECENZJE 249 Co ciekawe, często nawet im samym reguły utrudniają życie. Bywa tak, że przymus postępo­ wania zgodnego z etykietą i stosownymi wzorami, w pewnych okolicznościach odczuwają jako krepujące kulturowe jarzmo, jednak nie mogą dać temu wyrazu sprzeciwu. W jedynym miejscu, gdzie można bez nieprzewidzianych i niechcianych konsekwencji porozmawiać z obcymi - pubie - są również zobowiązani do przestrzegania niepisanych zasad. Egalitarna wspólnota współbiesiadników wymaga od członków poznania używanego przez nią kodu językowego, zrozumienia znaczenia odgrywanej pantomimy, umiejętnego dawania napiwków barmanowi (tak, aby nie poczuł się urażony). W drugiej, obszerniejszej, części książki: Kody zachowań, Fox poddaje wiwisekcji stosunki panujące w angielskich domach, pracy, miejscach rozrywki oraz normy związane z jedzeniem, ubiorem, seksem, obrzędami przejścia (religią). Dowiadujemy się między innymi, jakie są przy­ czyny i konsekwencje zasady my home is my castle. Brak umiejętności towarzyskich sprawia, że Anglicy najlepiej czują się przebywając we własnym domu. Miejsce zamieszkania jest ostoją prywatności, gdzie za fasadą poprawności społecznej, mogą oddawać się swym pasjom, jako, że „dom to [...] wyraz [ich - A.W.] tożsamości" (s. 168). Oczywiście style urządzania wnętrz i ogrodów są podporządkowane regułom klasowości, ale i tak skrawek własnego terytorium zapewnia poczucie wolności i swobody. Rygoryzm zasad powoduje, że spędzanie wolnego czasu także wiąże się z realizacją pewnych wzorców. Można oddać się zajęciom domowym, prywatnym, czynnościom towarzyskim (sporty, puby, kluby) lub znaleźć przyjemność w rozrywkach antyspołecznych (upijanie się, wywoły­ wanie burd) (s. 297). Oglądanie telewizji należy do stałych punktów schematu dnia. Odbiornik włączany w zaciszu domowym pełni różnorodne funkcje. Jest tłem dla prowadzonych rozmów, skarbnicą tematów. Służy też zachowaniu kulturowego i społecznego status quo. Najczęściej oglądane telenowele powielają bowiem preferowane modele rodzinne oraz normy społeczno-kulturowe. Dominujący w nich realizm i empiryzm pozwala wierzyć widzom w słuszność własnego postępowania. Bez wątpienia w środowisku, gdzie prywatność jest wartością podstawową, oferują przyjemność obserwowania z ukrycia życia obcych ludzi. To tłumaczy specyfikę najpopularniejszych angiel­ skich seriali, którym daleko do latynoamerykańskich czy północnoamerykańskich odpowiedni¬ ków, gdzie opowiada się raczej historie bliższe baśniom, niż rzeczywistości. Uprawianie sportów dostarcza sposobności do nawiązania kontaktów towarzyskich. Jako, że Anglicy potrzebują jasnych i precyzyjnych wskazówek przy zawieraniu znajomości, gry stanowią znakomitą podporę w takich sytuacjach. Są zrytualizowane, posiadają właściwą sobie etykietę, na której kanwie można znakomicie zbudować relacje z innymi uczestnikami zabawy. Pozwalają przemóc „naturalną nieśmiałość", niechęć do wtrącania się w sprawy innych. Znajomość reguł dodaje pewności siebie i daje pretekst do wejścia w interakcje z nieznanymi ludźmi. Poprawność i zasadę fair play doskonale egzemplifikują tak charakterystyczne dla angielskiego krajobrazu kolejki, także te samochodowe (tzw. korki uliczne). Autorka przytacza przykłady, które potwierdzają głębokie przekonanie o słuszności przymusowego podporządkowywania się regule pierwszeństwa przy ich formowaniu. Można powiedzieć, że jej przestrzeganie jest niemalże równoznaczne z zachowaniem ładu społecznego. W trakcie przeprowadzanych przez siebie ekspe¬ rymentów Fox była szczególnie sfrustrowana, kiedy musiała wpychać się do kolejki. Uznała, że ona i jej rodacy postrzegają tego typu zachowania za głęboko niemoralne. Inna sprawa, że jedyną sankcją dla łamiącego zasady są złowrogie pomruki i gesty wyrażające oburzenie. Większość osób mimowolnie poddaje się rygorom, gdyż przepełnia ich silne poczucie sprawiedliwości. Warto jeszcze przytoczyć uwagi Fox na temat stosunku Anglików do pracy. Jest to kwestia szczególnie drażliwa w kontaktach międzynarodowych. Świat biznesu oczekuje od współpracu­ jących ze sobą partnerów profesjonalizmu, otwartości i zrozumiałości. Gdy mają do czynienia z angielską ironią, niedomówieniami, a także zahamowaniami w dyskusjach o pieniądzach, do¬ starcza to niewątpliwie wielu kłopotliwych sytuacji. Autorka odnajduje jednak u współrodaków pozytywne aspekty zachowania, jak poszanowanie prawa, przywiązanie do porządkującej zasady fair play, które w większości przypadków wpływają na wyjaśnienie wszelkich nieporozumień. �250 RECENZJE To, co łączy poddanych królowej, to obsesja na punkcie prywatności i zakaz bycia „serio" (ironia i humor w każdym aspekcie życia). Wpływa to na treść i schematy codziennych dialogów. Klasowe zróżnicowanie oparte na wskaźnikach takich, jak słownictwo, maniery, gust i styl życia, choć istotne dla członków społeczeństwa nie jest postrzegane jako ograniczające swobodę. Przy¬ zwolenie na bycie ekscentrykiem, wypływające w pewnej mierze z hipokryzji społecznej, daje szansę realizacji, wybranych przez jednostki, scenariuszy życiowych. Rdzeniem, podstawą „angielskości" jest ułomność towarzyska wpływająca na poglądy, wartości, a co za tym idzie język i zachowania. Połączenie wszystkich tych elementów konstytuuje angielską tożsamość. Książka Przejrzeć Anglików stanowi cenną lekturę dla każdego, kto zajmuje się badaniami kultury w swym kraju ojczystym. Strategie badawcze, różnorodność stosowanych metod, połą¬ czone z wyobraźnią etnograficzną oraz humorem, stanowią o niezwykłości tego opracowania. Ukazuje ono złożoność, bogactwo form obyczajów i stylów życia społeczeństwa angielskiego. W rodzimym piśmiennictwie brakuje profesjonalnego, antropologicznego omówienia cech cha¬ rakteryzujących współczesnych Polaków. Sporządzenie listy zarówno słabości, jak i dobrych stron współżycia społecznego we własnym kraju, wymaga od badacza dużej samodyscypliny, zdystan¬ sowania oraz cierpliwości i dociekliwości. Aby móc kompetentnie wypowiadać się o współ¬ rodakach, jak udowadnia nam Fox, nie można zbyt pochopnie interpretować danych. Jeśli nawet wydaje się nam, że już poznaliśmy motywy postępowania ludzi, może się okazać, że prawda ukryta jest gdzie indziej, a my ulegliśmy wpływowi stereotypowych sądów na dany temat. Skru¬ pulatna, semiotyczna analiza kodów zachowań i języka, taka j a k ą prezentuje autorka Przejrzeć Anglików, stanowić może inspirację dla badaczy kultury. Tekst czyta się niczym dobrą powieść, ukazującą fascynujące tajemnice całego narodu. Kluczem dostępu do nich jest nauka. Antropo¬ log dzięki swym narzędziom badawczym odkrywa meandry kultury, niby znanej, a tak naprawdę pełnej niejasności i niespodzianek. Anna Woźniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4500e30b2b4b9295ddb28f5d55e3692b.pdf b4fb9b8d334412cf68d0e9c7144cb554 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5260 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4883 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.235-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Biernacka 1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa Maria Biernacka urodziła się 1 listopada 1917 r. we wsi Potakówka, gm. Tarnów, pow. Jasło, w rodzinie chłop­ skiej. Była córką Jana i Karoliny Przybyły. Gdy przy­ jechała w 1950 r. do Łodzi, rodzice już nie żyli. Miała sied­ mioro żyjącego rodzeństwa : pięć sióstr i dwóch braci. Brat Franciszek prowadził gospodarstwo rolne, drugi brat, Stanisław wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako robotnik leśny. Jedna z sióstr - Waleria Wójcikowa - była żoną kowala, trzy kolejne: Wiktoria, Joanna i Józefa pozostawały w domu, tylko Bronisława, późniejsza Kaszubina, pracowała w spółdzielni (ona też jako jedyna z rodzeństwa ukończyła średnią szkołę handlową). Ze względu na trudne warunki materialne rodziców (4-ha gospodarstwo i liczna rodzina), po ukończeniu szkoły podstawowej w pobliskim Jedliczu, Maria przebywała w domu rodzinnym, pomagając w gospodarstwie, pracu¬ jąc społecznie i zdobywając dalsze wykształcenie drogą samokształcenia. 1 Potakówka, pomimo dużego rozdrobnienia rolnego i niewielkich gospodarstw, była wsią o bujnym życiu społeczno-organizacyjnym, posiadającą wybudowany wysiłkiem społecznym dom ludowy, działający okresowo sklep Kółka Rolniczego czy sklep spółdzielczy, ochotniczy oddział straży pożarnej itp. Część bezrolnych mieszkańców zatrudniona była w charakterze robotników w pobliskich kopalniach i rafinerii ropy naftowej. Uświadomieni politycznie mieszkańcy wsi, zgodnie ze swą przynależnością społeczną, po I wojnie dzielili się na dwa obozy Polskiego Stron­ nictwa Ludowego: PSL-Lewicę i PSL-Piast. W 1926 r., w czasie tzw. „przewrotu majowego", radykalni działacze ludowi udzielili swego poparcia Józefowi Piłsudskiemu. W miarę jednak ugruntowywania się poczynań antydemokratycznych, narastał we wsi radykalizm. Wyrazem tego stały się wybory w 1928 r., podczas których w Potakówce najwięcej głosów uzyskała Polska Partia Socjalistyczna, a następnie dopiero ugrupowania ludowe (Biernacka 1962, s. 94-95). Maria Biernacka, podobnie jak inni członkowie Jej rodziny, prowadziła ożywioną działalność społeczną, przede wszystkim w środowisku miejscowej młodzieży. Od 1933 r. była członkiem Koła Młodzieży, które należało do Małopolskiego Związku Młodzieży Ludowej (był on z kolei sekcją Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego). Koło to, podobnie jak inne organizacje ruchu ludowego w Potakówce, z biegiem lat radykalizowało się i usiłowało wyzwolić się spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Próby te rozbijały się jednak o stały opór władz starościńskich, które kół wiciowych nie chciały rejestro¬ wać. Wysiłki te zakończyły się pomyślnie dopiero w 1938 r. Od tego też roku Marysia stała się członkiem organizacji wiciowej, która wywarła ogromny wpływ na całe jej dalsze życie. 1 W życiorysie w 1950 r. pisała, że w rodzinie było dwanaścioro dzieci, ale w ankiecie personalnej wymieniała tylko siedem osób. �236 NEKROLOG Biorąc aktywny udział w życiu organizacji młodzieżowej, zapisuje się na Korespondencyjne Kursy Spółdzielcze, a w 1939 r. zostaje skierowana do słynnego, kierowanego przez Ignacego i Zofię Solarzów, Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej. Kurs WUO koń­ czył się w lipcu, ale Marysia, w ramach stypendium ZSS „Społem", pozostała w Gaci dłużej, odbywając praktykę w spółdzielniach wsi Markowa i Gać. W końcu sierpnia miała zdać egza­ miny Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, przeszkodziła jednak temu wojna (Biernacka 2000, s. 245). Przebywając w Gaci, oprócz Solarzów, Marysia poznała wielu innych czołowych działaczy ruchu ludowego. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, pracuje w Spółdzielni Rolniczo-Handlo­ wej „Chłopi" w Jedliczu, w pow. krośnieńskim. Jednocześnie dalej się kształci. W 1942 r. ukoń¬ czyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS Społem w Zakrzewku, z siedzibą w Bychawie na Lubelszczyźnie. W tym samym czasie zostaje żołnierzem konspiracyjnych Batalionów Chłop¬ skich. Jest łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głównej Batalionów Chłopskich. Pod koniec wojny, w latach 1943 -1944, zostaje równocześnie inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim. Od 1944 r. działa w Batalionach Chłopskich i Ludowym Związku Kobiet w powiecie jasielskim. Przy wszystkich tych obowiązkach, w roku szkolnym 1943/1944 rozpoczyna, jako wolny słuchacz, studia w Warszawie, na Studium Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Po zakończeniu wojny (opuszcza BCh w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim awansowana do stopnia majora) zapisuje się w roku akademickim 1945/1946 na rok wstępny na Uniwersytecie Łódzkim. Po roku wybiera studia etnograficzne, na czym, jak twierdzi jeden z Jej biografów (Tulibacki 2007, s. 8), zaważyć mógł Jej pobyt na Uniwersytecie Ludowym w Gaci Przeworskiej. Oboje Solarzowie interesowali się kulturą ludową, organizując tam nawet małe muzeum etno¬ graficzne w Izbie Pamiątek. W pierwszym roku pobytu w Łodzi Marysia, studiując, pracowała na Uniwersytecie Ludowym w Brusie, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Skądinąd wiado¬ mo mi, że na decyzji tej zaważyła znajomość z profesorem etnografii Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), która w czasie wojny wykładała na WWP, a po wojnie czę¬ sto bywała w Brusie. Po rozpoczęciu studiów etnograficznych M . Biernacka przez rok pracuje jako praktykantka w Łódzkim Muzeum Etnograficznym, biorąc udział w zapoczątkowanych wówczas badaniach muzealnych w opoczyńskiem. Przez dwa lata otrzymuje stypendium magisterskie Wydziału Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii. Przy zapisie na studia zaliczono jej trzy trymestry studiów na WWP tak, że studia ukończyła 14 kwiet¬ nia 1950 roku, pisząc pracę o „Współdziałaniu gromadzkim we wsi Potakówka pow. jasielskiego od końca X I X w. do chwili bieżącej". Egzamin główny składała z etnografii, poboczny z socjo­ logii. Na podstawie egzaminów i przedstawionej pracy uzyskała stopień „magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią" . Przez cały okres studiów uczestniczyła w zespołowych badaniach Zakładu Etnografii nad współdziałaniem i pomocą gospodarczą. Brała udział w zorganizowaniu badań nad flisem w Ka¬ mieńczyku nad Bugiem. Razem z Marylą Wierzchoniówną prowadziła badania nad pomocą wza¬ jemną w Krempachach na Spiszu i w Brzozówce na Podlasiu. Po otrzymaniu dyplomu została zatrudniona jako asystentka w Zakładzie Etnografii UŁ. Po dwóch latach, w wyniku reorganizacji Katedry Etnografii na jesieni 1951 r., pracę tę musiała przerwać , jednakże jeszcze do 1954 r., gdy tylko praca zawodowa Jej na to pozwalała, nadal brała udział w łódzkich badaniach. Po przeniesieniu się do Warszawy, początkowo przez trzy lata pracowała w Centralnym Związku Spółdzielczym, a następnie - po zorganizowaniu w Polskiej Akademii Nauk Instytutu 2 3 2 Po zakończeniu wojny, będąc na studiach, działała nadal w ZMW RP „Wici". Organizacja ta, wbrew woli „wiciarzy", w 1948 r. - wraz z innymi organizacjami młodzieżowymi (OM TUR czy ZMD) - została włączona do socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Wraz z zakończeniem pracy na Uniwersytecie ustało Jej członkowstwo w ZMP. Od 1938 r. była członkiem Stronnictwa Ludowego. Po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało w Łodzi zapisy na etnografię i Uniwer¬ sytet ograniczył zatrudnienie. 3 �NEKROLOG 237 Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) - w 1954 r. zaczęła pracę w Zakładzie Etnografii Polski. Początkowo jako asystent, a następnie adiunkt. W czerwcu 1963 r. uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. W czerwcu 1974 r. habilitowała się w zakresie etnografii Polski, przedstawiając pracę Kształtowanie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. W paź­ dzierniku 1985 r. uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego na podstawie publikacji książkowej Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi. Przez lata pełniła funkcję zastępcy kierownika Zakładu, a od 1977 r., do przejścia na emeryturę w 1988 r., była kierownikiem Zakładu Etnografii I H K M PAN. Zainteresowania naukowe Marii Biernackiej, zgodnie z Jej zaangażowaniem społecznym, koncentrowały się zawsze wokół problematyki społeczno-kulturowych przeobrażeń polskiej wsi, z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych, gospodarczych, etnicznych i regionalnych. W ba¬ daniach swych poszukiwała źródeł oraz głównych kierunków zmian społeczno-kulturowych za¬ chodzących na wsi polskiej od końca X I X wieku. Starała się w miarę możliwości podejmować i rozwiązywać tematy, w których znajdowały odbicie procesy istotne dla życia polskiej wsi. Wiodące miejsce zajmowały wśród nich takie zagadnienia jak: tradycje i przemiany współdzia¬ łania wiejskiego (wieś Potakówka), wpływ zajęć pozarolniczych na życie wsi (przykład zajęć flisackich, gospodarki hodowlano-pasterskiej), zróżnicowanie społeczne i kulturowe uwarunko¬ wane historycznie (badania wsi drobnoszlacheckich), procesy adaptacyjno-integracyjne w regio¬ nach nowo zasiedlonych (Bieszczady), kształtowanie się więzi społecznych czy rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Szczególne zainteresowanie budziły więzi spo¬ łeczne w środowisku rodzinnym i wioskowym. Zagadnienie to podjęła także w prowadzonych w latach 1966-1970 badaniach porównawczych we wsi bułgarskiej. Podstawę źródłową Jej prac stanowiły przede wszystkim badania terenowe prowadzone indy¬ widualnie lub w większych zespołach badawczych, stąd Jej udział, także jako współautora, m.in. w takich opracowaniach zbiorowych jak: Studia i materiały do historii kultury wsi pol­ skiej XIX i XXw. (przygotowane w ośrodku łódzkim), Kurpie - Puszcza Zielona, t. 3 (przygoto­ wane przez Uniwersytet Warszawski i I H K M PAN), czy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (wydane przez PAN, a przygotowane we współpracy prawie wszystkich polskich ośrod¬ ków etnograficznych). W związku ze swymi zainteresowaniami M . Biernacka odbyła parę naukowych podróży za¬ granicznych do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii a także ZSRR. W ramach prac Międzynarodo¬ wego Komitetu do Badań nad Współczesnością (krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów brała udział w licznych posiedzeniach i seminariach naukowych tych zespołów. W dorobku naukowym prof. Biernackiej znajduje się ok. 120 pozycji, w tym 4 książki, kilka prac monograficznych wchodzących do opracowań zbiorowych a ponadto recenzje i inne opraco¬ wania zamieszczane w czasopismach krajowych i zagranicznych. Z prac redakcyjnych należy wymienić współredaktorstwo (a także współautorstwo) syntezy Etnografii Polski oraz udział w wielu zbiorowych opracowaniach wspomnieniowych dotyczących wybitnych postaci ruchu ludo¬ wego: Wiktorii Dzierżkowej (1977), Jędrzeja Cierniaka, (1982), Ignacego Solarza (1983), Marii Maniakówny (2000) oraz łączniczek i kolporterek BCh. Maria Biernacka była członkiem Rady Naukowej I H K M PAN, należała do Prezydium Ko¬ mitetu Nauk Etnologicznych PAN. Pełniła też kierownicze role we wspomnianych Komisjach Międzynarodowych. W różnych latach swej pracy prowadziła wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etno¬ graficznych, recenzowała prace doktorskie, habilitacyjne oraz sporządzała liczne recenzje wy¬ dawnicze. Za działalność w ruchu oporu Maria Biernacka została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto odznaczono j ą Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i innymi licznymi odznaczeniami i medalami. �238 NEKROLOG Marysię Biernacką poznałam na jesieni 1946 r., gdy wraz z Marylką (Aurelią) Wierzchoniówną późniejszą Mioduchowską, zgłosiły się w celu rozpoczęcia studiów do Zakładu Etnografii Uni¬ wersytetu Łódzkiego, mieszczącego się wówczas w Muzeum Etnograficznym na Placu Wolności. Kierująca studium prof. Kazimiera Zawistowicz przedstawiła je jako swoje słuchaczki z tajnego kompletu Wolnej Wszechnicy Polskiej z Warszawy. Choć jeszcze nie zakończyłam studiów, byłam już wówczas zatrudniona w Zakładzie jako zastępca asystenta. Pomimo że też rozpoczynałam studia na tajnej WWP w Warszawie, „Maryś" (bo tak się o nich zawsze mówiło, gdyż były nie¬ rozłączne) w Warszawie nie poznałam, jakkolwiek studiowałyśmy na tym samym Wydziale Peda¬ gogicznym kierowanym przez prof. Helenę Radlińską. Choć nasza grupa etnograficzna była nieliczna - oprócz mnie i Maryś w 1951 r. dołączyła do nas Teresa Kulesza (Zakrzewska), seminarium etnograficzne liczyło kilkanaście osób - na zajęcia etnograficzne przychodzili do nas przede wszystkim archeologowie, ponadto geografowie, histo¬ rycy sztuki, pedagodzy społeczni oraz socjologowie. Z pośród uczestników seminarium wyłoniła się z czasem kilkuosobowa grupa, która brała udział w naszych badaniach (kilka osób skończyło też etnografię jako drugi kierunek studiów). Regularne badania zespołowe nad pomocą wzajemną i współdziałaniem gospodarczym, pod kierunkiem prof. Kazimiery Zawistowicz, prowadziliśmy już od lata 1946 r. i choć obie Marysie brały w nich udział, a w latach 1948-1950 pracowały jako wolontariuszki, a następnie asystentki w Zakładzie, tak się składało, że pracowałyśmy w różnych zespołach badawczych (Marysie brały udział w badaniach flisu w Kamieńczyku, a następnie pomocy wzajemnej na Kurpiach i Spiszu, ja od początku podjęłam badania pasterstwa wysoko¬ górskiego), co nie sprzyjało, mimo codziennej pracy w Zakładzie, bliższemu poznaniu. Paradok¬ salnie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej już po ich wyjeździe w 1950 r. do Warszawy, po wyjściu za mąż i owdowieniu Marylki, po zatrudnieniu Marysi Biernackiej w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, z którym zarówno ja, jak i prof. Zawistowicz-Adamska utrzymywałyśmy stały kontakt. W terenie, dającym okazję do zadzierzgnięcia bliższych więzi w codziennym życiu, spotkałyśmy się z Marysią dopiero w latach 1966-1970 na instytutowych badaniach w Bułgarii. O swojej pracy, osiągnięciach zawodowych, dowiadywałyśmy się na zebraniach, seminariach czy z licznych publikacji, o losach rodzinnych i życiu prywatnym - za pośrednictwem Pani Pro¬ fesor, która nie opuściła żadnego pobytu w Warszawie, żeby się z Marysiami (i synkiem Marylki) nie zobaczyć, a i one odwiedzały j ą dość często w Łodzi. Z Marysią też starałyśmy się otoczyć opieką chorą już Profesor i zrealizować po 1984 r. jej ostatnią wolę (Marylka Mioduchowska zmarła wcześniej, w 1982 r.). Marysię Biernacką łączyła z naszą Profesor ogromna przyjaźń, zapoczątkowana jeszcze w cza¬ sie wojny na tajnych kompletach WWP. Profesor była dla Marysi nie tylko ogromnym autorytetem naukowym, ale również nie bez znaczenia była jej jeszcze przedwojenna znajomość środowiska ludowego, zarówno z kręgów teatrów, jak uniwersytetów ludowych. To środowisko ludowców „wiciarzy" było Marysi najbliższe. Jak sama pisała: Moje środowisko pracy zawodowej w Insty¬ tucie było mi bardzo bliskie i do dzisiaj wysoko sobie cenię tamte lata i współpracę także z całym pozainstytutowym środowiskiem etnografów „ale związki ideowe" - wiciowe i ludowe - miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal „magiczną" (Biernacka 2000, s. 249). Nic też dziwnego, że ze środowiska etnograficznego najbliższe, „domowe", kontakty podtrzymywała z prof. Zawistowicz-Adamską oraz z prof. Anną Kutrzebą-Pojnarową, na co dzień blisko zwią¬ zaną z wsią poprzez swego męża, pochodzącego ze wsi podkarpackiej. Nie znaczy to jednak, że pozostali koledzy byli Marysi obojętni. Zawsze życzliwa, umiejąca okazać swe zainteresowanie cudzymi sprawami, służąca mądrą i wyważoną radą, przez długie lata była istotną dla nas częścią naszego etnograficznego środowiska. Niestrudzona w terenie, z uwagą obserwująca badane środowisko, z cichym poczuciem humoru brała niezwykle aktywny udział w trudach terenowych i w zawiłych meandrach pracy organizacyjno-naukowej w PRL. Znająca doskonale i rozumiejąca wieś polską, była niezastąpionym ekspertem w dyskusjach etnograficznych. W ostatnich latach, gdy coraz bardziej dokuczało Jej zdrowie i coraz rzadziej uczestniczyła w naszych spotkaniach, żywo reagowała na wszystkie sprawy środowiska, uczest¬ nicząc w nich w długich rozmowach telefonicznych. �239 NEKROLOG Nie wyszła za mąż. Prawdziwą rodziną był dla niej krąg najbliższych przyjaciół i dom, jaki stworzyła dla osieroconych dzieci przedwcześnie zmarłej siostry i zamordowanego pod koniec wojny szwagra. Zmarła w Warszawie, po ciężkiej chorobie, w wieku 89 lat, 14 kwietnia 2007 r. Pożegnana została przez rodzinę, kolegów i przyjaciół uroczystym pogrzebem wojskowym. Pochowana jest na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie obok swej wieloletniej przyjaciółki Marii Maniakówny i innych działaczek ruchu ludowego. Będzie nam bardzo brakowało Jej obecności i wszechogarniającej życzliwości. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LITERATURA CYTOWANA B i e r n a c k a M a r i a 1962, Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960, LSW, Warszawa. B i e r n a c k a M a r i a 2000, Z Marysią Maniakówną przez wiele lat, [w:] Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie, Muzeum Historii Ruchu Ludowego, Warszawa, s. 245-269. D e k o w s k i J a n P i o t r 1975, Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnogra­ ficznego, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 17, s. 20-21, 61-63. T u l i b a c k i T a d e u s z 2007, Pożegnanie (1917-2007). Prof. dr hab. Maria Biernacka, Gazeta Wyborcza, 6 września, s. 8. Życiorysy i autobiografie prof. dr hab. Marii Biernackiej (dokumenty IAE PAN i UŁ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87e9afc0a349b48c808f666cad42e20.pdf 59f226ae351a539b86dcac7ebed86dc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3362 Title A name given to the resource Wilno - Vilnius / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.47-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO - VILNIUS Aleksander Jackowski Nie wiem, czy kiedykolwiek bym pojechał do Wilna, gdyby nie k o n i e c z n o ś ć zebrania m a t e r i a ł u do numeru litew­ skiego. Zbyt wiele m i t ó w , n a r o s ł y c h przez lata, prysnclo w zderzeniu z rzeczywistością. Bałem się konfrontacji wyob­ rażeń, które m i a ł e m z t y m , co z a s t a n ę . Bo też, jeśli j a w nim nigdy nie byłem, W i l n o „ o d zawsze" b y ł o we mnie. M o ż e przez kult M a r s z a ł k a , m o ż e przez wspomnienia z dzieciń­ stwa, ale miałem do W i l n a stosunek szczególny. Tam biło dla mnie serce Polski. Nie w Krakowie, nie w Warszawie. W i l n o to była Ostra Brama cmentarz na Rossie trzv krzvże nad miastem filomaci cela Konrada Mickiewicz D - , W v Uwiel­ białem wileńska m o w ę m i ę k k a rozlewna serdeczna C z ę s t o słyszałem ja w d o m u i do dzisiaj p o z o s t a ł o we mnie przekonanie iż nie ma w Polsce piękniejszej mowv - niż ta wileńska I lwowska Wiem że to nieprawda ale wciąż pokutuje we mnie wiara ż e ' p r a w d z i w a ' P o l s k i to bvłv Kresy Oczywiście na ten stosunek" do W 1 ^ z t ż v ł v sie i lektury Miłosz Konwickii 3 L e fotoeraf.^ fascynacja w i l e ń s k a b ^ było we mnie A teraz lustro się o d w r ó c i ł o . Ja p o j e c h a ł e m do Wilna. Autobus krążył, z d a w a ł o się, bocznymi ulicami i nagle "tknął nosem w betonowym korycie. P a s a ż e r o w i e zaczęli wychodzić. A gdzie centrum? z a p y t a ł e m . Wskazali m i na schodki, brudne, betonowe. Rzeczywiście, wyżej był tętniący ^ciem plac. Dworzec kolejowy. Pętla trolejbusów. Przypotnniały mi się radzieckie miasta z lat wojny. D u ż o źle "branych ludzi, h a ł a s , ruchliwość mrowiska, drewniane Wdy, we wszystkich to samo, papierosy, batony Marsy, i x y , M i l k y - W a y ' e . bułeczki o w i n i ę t e w celofan. R z ę d e m perony, pogięte, ale czynne. Szyby w kabinach wybite. Brud. Telefony b e z p ł a t n e , nie w i a d o m o bowiem, co w r z u c a ć . T w W ł a ś n i e zrobiono w y m i a n ę , ustalono kurs lita. bez sensu, w ciągu k i l k u d n i poleciał w g ó r ę . M o n e t y , miedziaki. M a ł e . z trudem sieje rozpoznaje. W trolejbusie kierowca prosi o 14 c e n t ó w . A j a mam całe dolary. S k ą d w e z m ę centy? Okazuje się, że to te miedziaki tak się n a z y w a j ą . J a d ę „ 1 6 " do ostatniej pętli. Tam ma na mnie c z e k a ć pani Wanda Mieczkowska z numerem pisma „ Z n a d W i l i i " w ręku. J a d ę pól godziny. Same Ursynowy. B l o k i , blokowiska, ale przyje­ mne, bo d u ż o zieleni oddziela od siebie mieszkalne dzielnice. Architektura w typie nam znanym, czasem bryła b u d y n k u wyraźnie ciekawa. W y p a t r u j ę - gdzie Wilno? W g o ś c i n n y m d o m u p a ń s t w a Mieczkowskich ruch do p ó ź n a w nocy. Jutro dzieci idą do szkoły, M o n i k a po raz pierwszy. Gospodarz, przychodzi p ó ź n o , pisze k o m u n i k a t , k t ó r y po godzinie słyszymy nadany przez BBC - właśnie ostatnie o d d z i a ł y Czerwonej A r m i i opuszczają miasto. Czy biły dzwony? - pytają w rozgłośni. - Czy był entuzjazm? Mieczkowski coś t ł u m a c z y . Euforii nie ma, w k o ń c u chodzi o 150 żołnierzy. C a ł a sprawa n a g ł o ś n i o n a , by p r z y s p o r z y ć c h w a ł y Brazauskasowi. D o w i a d u j ę się od gospodarza o sytuacji politycznej, delegacja litewska jedzie j u t r o do Warszawy na rozmowy w sprawie paktu-deklaracji. Jasne, że nie da to rezultatu. O n i upierają się przy t y m , aby Polska p r z e p r o s i ł a ich za gen. Żeligowskiego. Liczę - m i a ł e m wtedy niecały rok, j a k ż e więc mam przepraszać? T o i Francuzi powinni p r o s i ć o przebacze­ nie, że Napoleon spalił M o s k w ę . Zastanawiamy się, co powie Papież Polakom. Spotkanie z niewielką g r u p ą - 1000 ludzi. D r a ż l i w a sytuacja, doskonale zdaję sobie z tego s p r a w ę . Śpie w mieszkaniu matki pani Wandy. C z a r u j ą c a starsza Pani, wszędzie, na p ó ł e c z k a c h , na ś c i a n a c h , emblematy narodowe, M a t k a Boska Ostrobramska, liczne zdjęcia i re- 47 �produkcje o b r a z ó w z M a r s z a ł k i e m , Wałęsa, Orzeł Biały w Koronie, proporczyki... P o l s k o ś ć jest tu t ę s k n o t ą , jej znaki p o t r z e b ą . Nic z demonstracji, zresztą wobec kogo? K i l k a dni k r ą ż ę po mieście. Jeżdżę, telefonuję, ciągle bywam u nowych ludzi. Gdzie jest W i l n o ' ' - zadaję sobie pytanie. Profesor Velius - ten j u ż blisko mieszka, zabudowa­ nia wyraźnie z lat trzydziestych. A l e do starego W i l n a docieram dopiero na trzeci dzień. Na nic okazuje się moje ślęczenie nad s t a r ą m a p ą miasta. Ulice mają nowe nazwy, reklamy, szyldy - wszystko po litewsku. Jestem przecież w litewskim mieście. C o w nim zastanawia? Przede wszystkim bieda, niższy niż u nas standard życta, u b i o r ó w . N i k t , nigdzie się nie uśmie­ cha. W trolejbusach ( d u ż o ich, j e ż d ż ą szybko, bez awarii) tłok, a nawet, gdy go nie ma - przepychanie, brak elementar­ nej grzeczności. Schamienie, spadek po latach sowietyzacji. kiedy to grzeczność u w a ż a n o za b u r ż u a z y j n ą p o z o s t a ł o ś ć , a w d o b r y m „ m ł o d z i e ż o w y m " tonie b y ł o demonstracyjne okazywanie braku szacunku starszym. W r a ż e n i e o g ó l n e deklasacja. D u ż o pytam, z potrzeby i bez potrzeby, dla orientacji w t y m , j a k się będą ludzie zachowywali, gdy ich z a g a d n ę po polsku b ą d ź po rosyjsku. Starsi od razu rozpoz­ nają akcent, niech pan m ó w i po polsku proszą. Polaków spotykam, jest ich tu blisko 2 0 % . przeważają ludzie w pode­ szłym wieku. Inteligencji niewiele. Bardzo m a ł o . Wielu L i t w i n ó w zna nasz język, ale m ó w i ą z trudem, źle. Później d o w i a d u j ę się. s k ą d ta z n a j o m o ś ć j ę z y k a - z telewizji. W latach sowieckiej okupacji Polska była dla L i t w y Za­ chodem. Jak dla nas P a r y ż czy L o n d y n . 48 Zwłaszcza dla inteligencji, a r t y s t ó w , ludzi, z k t ó r y m i się k o m u n i k o w a ł e m , polska telewizja była oknem na świat. Z niej poznawano filmy Kurosawy, Bunuela, Bergmana, Antonioniego. Felliniego, Herzoga, Wajdy. W Polsce, gdy m ó w i ł e m , że j a d ę do W i l n a ostrzegano' mnie: Z w a r i o w a ł e ś ! N a szosach bandyci, w mieście ludzie nieżyczliwi, nastroje antypolskie. Z b ó j c ó w na drodze nie widziałem, t y l k o na granicy s p o t k a ł e m c e l n i k ó w litewskich, k t ó r z y cierpliwie czekali, licząc, że i m p a s a ż e r o w i e z Polski coś o d p a l ą . Skoro jednak nikt nie przejawiał takiej chęci po godzinie pozwolili nam odjechać. A w Wilnie ludzie życzliwi, w i d z ą c moje k ł o p o t y , kobieta p r o w a d z ą c a trolejbus zaofia-j r o w a ł a się nawet, że m i załatwi nocleg. Kiedy o coś pytałem informowano. Ale p o d k r e ś l a m to - bez cienia uśmiechu Z n u ż e n i ludzie, j a k b y o d w y k l i od tego, by sobie okazywai życzliwość. Bez entuzjazmu, bez s p o n t a n i c z n o ś c i , nawet w czasie przejazdu Papieża przez miasto. „ T a c y j u ż są u naf ludzie", tłumaczyli mi m o i litewscy r o z m ó w c y . Wszyscy od serdeczni, gościnni. Prof. G i b a v i ć i u s , gdy m u p r z e k a z a ł e m pozdrowienia Andrzeja Strumiłły. zajął się m n ą z o c h o t ą , p o k a z a ł w hałl« Uniwersytetu rzeczywiście bardzo interesujące freski Petrasl R e p ś y s a oraz swoje, znane m i j u ż zresztą z „ L i t h u a n i i " A później chodziliśmy po starym Wilnie, kościołach, zau'_ kach, uliczkach. J a k o ś inaczej to sobie w y o b r a ż a ł e m , w i ę K sze, rozleglejsze. Ostra Brama z a s k o c z y ł a mnie swoją intyi " nością, sądziłem, że to centrum Wilna, ale na t y m właśo polega niebezpieczeństwo konfrontacji w y o b r a ż e ń z rzecz; �1 4 5 wistością, „ m o j a " Ostra Brama była większa, piękniejsza, jak na serce miasta p r z y s t a ł o . A t u zaułek. - T o klasztor Bazylianów, objaśniał profesor. Cela K o n r a d a . P a t r z y ł e m raczej zaskoczony, niż wzruszony. W inscenizacji Dziadów wyglądał inaczej. P o r ó w n y w a ł e m więc rzeczywistość z t y m , co wywarło na mnie silne w r a ż e n i e w przedstawieniu Swinarskiego. Tamten, teatralny klasztor wydał m i się ciekawszy. Czułem się paskudnie. T o d o m Miłosza. Nie z a p y t a ł e m Oskara czy C z e s ł a w a . Szczerze m ó w i ą c niewiele mnie to obchodziło Tyle co turvste k t ó r v zwiedza P a r v ż c h o d z ą c od jednego do drugiego miejsca p a m i ę t n e g o dla P o l a k ó w Ulice były czyste, domy odnowione, s t a r ó w k a przygoto­ wana na przyjazd P a p i e ż a . Wysiłek miasta budził podziw, zwłaszcza, że z n a ł e m dobrze problemy K r a k o w a . Wszyst­ kiego nie o c a l ą , to oczywiste, ale i tak d o k o n a l i wiele. N a ile jednak jest to rzeczywista konserwacja? Z a s t a n a w i a ł e m się, y aby nie jest to tak j a k z t y m szykowaniem R y n k u Krakowskiego na jubileusze. Fasady piękne, a w murach w i l ­ goć. Jednak łatwiejsza jest sytuacja Wilna, niezbudowano obok "•ego Nowej Huty, nie niszczy go Skawina i śląskie wiatry. c z Po d w ó c h latach niepodległości nie w i d a ć ś l a d ó w zewnęt^ y c h sowieckiej okupacji. U s u n i ę t o p o m n i k Lenina, pew¬ i inne „ n i e d o b r e " , na wszystkich domach, gdzie się ^ e s z c z ą urzędy i instytucje, nowe, solidne tabliczki z miedzi. Zmieniono nazwy ulic. Po raz k t ó r y w X X wieku? Taka np. eja Gedymina n a z y w a ł a się w dwudziestoleciu aleją M i c ­ n i e a| kiewicza, p ó ź n i e j , aż do wyzwolenia Lenina. D u ż o c h o d z i ł e m po mieście, o g l ą d a ł e m cerkwie, kościoły, nawet o d b u d o w y w a n ą z r u i n S y n a g o g ę - dla Ż y d ó w , k t ó r y c h tyle, co na lekarstwo. Aleja Gedymina, pusta, bez s a m o c h o d ó w (wizyta P a p i e ż a ) p r z y p o m n i a ł a m i Boulevard Saint-Michel w P a r y ż u . P i ę k n y skwer przed gmachem daw­ nego K G B , też j a k z P a r y ż a . Katedra z d z w o n n i c ą p i ę k n a , nawet ładniejsza niż na fotografiach. Śliczne miasto. Zwłasz­ cza centrum i dawna jego część. Ale... j a k o ś obce. Swoją u r b a n i s t y k ą , życiem ulic i p l a c ó w , szyldami, w i t r y n a m i sklepów. Z a s k o c z y ł o mnie to, z a s t a n o w i ł o . Tak c h c i a ł e m , aby b y ł o inaczej. A l e nie b y ł o . Chyba dlatego, że miasto - to nie t y l k o domy, kościoły, zabytki. T o przede wszystkim ludzie, klimat, k t ó r y oni stwarzają. S z u k a ł e m W i l n a , z n a l a z ł e m w istocie Vilnius. I nie ma na to rady. T o j u ż inne miasto, inny kraj. Nie wiem, j a k reagują na nie ludzie urodzeni tam przed wojną zapewne ze wzruszeniem znajdują ślady przypomina­ j ą c e i m m ł o d o ś ć , dzieciństwo... A l e i dla nich musi to j u ż być inne miasto Nie kresowe nie niekne w swei orowincionalnei skali, lecz prężnie się rozrastające. Ponad trzy razy większe, blisko 700-tysięczne. W i l n o , jakie było, jakie w sobie p i e l ę g n o w a ł e m - nie istnieje. N a l e ż y do przeszłości. P i ę k n e j , ale wyczuwalnej j u ż tylko w zabytkach, we wspomnieniach, w p a m i ę c i starych ludzi. W i l n o realne nie istnieje. Jest Vilnius - stolica L i t w y . Fol. Aleksander Jackowski - il. 1-3, 5-9 49 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4751466323cd90b7c07dc5928f100cc.pdf 3e17fcd5e8081fa4c73241ebf6801c46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5267 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wladza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4889 Title A name given to the resource "Ludowe wyobrażenie o władzy" / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Warszawa „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY Nie ma w Polsce dobrego gospodarza! Nie trzeba wyruszać na badania tere­ nowe, aby usłyszeć to zdanie, często padające w przypadkowo zasłyszanych roz­ mowach. Diagnoza w takiej formie językowej rzadko pojawia się w dyskusjach o polityce powadzonych w studiach telewizyjnych, znacznie częściej przywoły­ wana jest w potocznych rozmowach. Odróżniając potoczność elit od potoczności mieszkańców wsi, warto rozważyć, jaka wizja władzy kryje się w tym często powtarzanym zdaniu. Wiejskie wyobrażenia dotyczące władzy i państwa były tematem badań prowa¬ dzonych przeze mnie i studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1999-2005. Projekt badawczy był realizo­ wany we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Rozmówcami były przede wszystkim osoby w wieku 25-75 lat, mieszkające na wsi, z wykształceniem podstawowym lub zasadniczym zawodowym, czasem śred¬ nim technicznym. Rozmowy były prowadzone i nagrywane przez kilkunasto, a potem kilkuosobową ekipę badawczą. Ich zapisy (ponad 400) są zgromadzone w Archiwum IEiAK UW. Pierwszy etap prac badawczych (1999-2000), zognisko¬ wany wokół lokalnego sposobu rozumienia pojęć ważnych dla „dyskursu politycznego" , został podsumowany w pracy zbiorowej pod tytułem Rozmowy z góra­ lami o polityce (2005). Wnioski z całości badań zamieszczone zostały w pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, która uka­ zała się w lipcu 2008 roku w wydawnictwie DiG. 1 PREZYDENT POWINIEN BYĆ JAK GAZDA! Kwintesencją nowotarskich rozmów było powtarzające się stwierdzenie: teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospo­ darza! (K, 50 l , S) . Taka konkluzja była powtarzana nie tylko w rozmowach 2 1 Pojęcia takie jak „dyskurs o polityce", czy „dyskurs polityczny", czyli „dyskurs o polityce elit symbolicznych" używam za autorami pracy Rytualny chaos (1997). W nawiasie znajdują się informacje na temat rozmówców. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Następnie zostaje podany wiek i wykształcenie (P - podstawowe, Z - za­ wodowe, S - średnie, W - wyższe). 2 �74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali miedzy sobą. Zwykle padała jako pointa opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy. Oczywi­ ście, oceny tych poczynań były z reguły negatywne i niewątpliwie mieściły się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem" (Kędziorek 1996). Źródeł tej niechęci warto poszukać wychodząc od wiejskiego przekonania o braku dobrego gospodarza w Polsce. Dlaczego brak dobrego gospodarza kraju? Dlaczego w ogóle jest on potrzebny? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań jej dotyczących (np. Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat 1990. potwierdzają badania antropologiczne do­ tyczące kwestii ekonomicznych (np. Jaworska, Pieniążek 1995). Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych", z lat 2002-2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy - „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek - świat (wzór »dobrego gospo­ darza^, który niesie w sobie całą tą konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchron­ ność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby »świat cen rolnych«) twardej ręki, zawiadującego wszystkim »gospodarza«" (Rakowski 2007, s. 66). Wizja gospodarza jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości stanowi dobre wprowadzenie do charakterystyki wyobrażeń pojawiających się w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej rozmówcy zwykle mówili: Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! (K, 75 l , P); Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy no to jest góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" (M, 60 l , P); W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie - głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski [...] Jak w domu żle gospodarzy to pusto jest, prawda?! Bo żona nie gospodarna, mąż chodzi gdzieś tam. To tak samo jest u nas w kraju ( M , 52 l , S). W kilku rozmowach z kobietami postać ojca, jako wzoru władcy była zastąpiona postacią matki - Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest wła­ dza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane (M, 60 l , P).Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie wła¬ dzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny" (Foucalt 1998, s. 45), „patriarchalny", „pastoralny" (Foucault 1998, s. 221), „gospodarski" (Kasznica 1966, s. 22) i „tradycyjny" (Weber 1975, s. 541). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 75 Ten model władzy był zdecydowanie najpopularniejszy w rozmowach, nie¬ mniej należy odnotować, że zdarzały się pojedyncze wypowiedzi inaczej opisują¬ ce fenomen władzy - państwo musi mieć władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (M, 67 l , S) - twierdził czterdziestoletni absolwent technikum ekono¬ micznego, który jako jedyny (na ponad 400 rozmów) przywołał w swojej wypo¬ wiedzi monteskiuszowski podział władzy. Zasadniczo jednak nowotarski opis dobrej władzy bliski był „władzy gospo¬ darskiej", definiowanej następująco: „źródłem omawianej tu władzy są potrzeby gospodarcze podwładnych, a środkami jej są dobra i usługi będące w dyspozycji władającego" (Kasznica 1966, s. 22). Przytoczona charakterystyka punktuje istotne założenia modelu - podkreśla, że relacja władzy rozgrywana jest na płaszczyźnie gospodarczej, a nie politycznej, że powodem jej nawiązania są potrzeby gospodar¬ cze podwładnych oraz, że zakładają oni, iż władający posiada dobra i środki, aby umożliwić zaspokojenie tych potrzeb. Dalsze rozważanie nowotarskich rozmów pokaże, że można odnaleźć w nich wszystkie założenia wymienione w tej definicji. Ogromne znaczenie wzoru dobrego gospodarza w rozmowach nowotarskich każe rozważyć konotacje, jakie miała osoba gospodarza w tradycyjnej kulturze ludowej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole ro¬ dzinnym pełnił ojciec - właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...] bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a »cisawe koniczki załamywały szyje«. Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie X I X i X X w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideo¬ logicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, za¬ równo nad żoną, jak dziećmi i domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych decydował o wyborze żony dla synów i męża dla córek. On tez starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci" (Dobrowolski 1966, s. 20). Gospodarz swoją władzę powinien wykorzystywać w celu pomnażania dóbr, którymi zarządzał i powiększania zasobności gospodarstwa odziedziczonego po przodkach - „obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to by poprawić status rodziny" (Dobrowolski 1966, s. 204). Gospodarzy nie dbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami" i miano w ogólnej pogardzie (Dobrowolski 1966, s. 208). Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zanie¬ dbującemu obowiązki juhasowi (Kopczyńska-Jaworska 1967, s. 120). Naszkicowana powyżej postać gospodarza w tradycyjnej kulturze rolniczej po¬ zwala lepiej zrozumieć wzór dobrej władzy państwowej porównywanej do gazdy �76 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i bacy. Ideałem jest władza integralna, nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obej¬ mująca całość problemów. Władza zogniskowana w jednej osobie władcy panują¬ cego nad całością narodowego gospodarstwa. Dobra władza, zdaniem nowotar¬ skich rozmówców, jest suwerenna, gdyż, jak twierdzili, tylko taka jest gospodarczo skuteczna. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W no¬ wotarskich rozmowach często dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej - cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! (M, 29 l, W). Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?! (K, 60 l , P). Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o parlamentarzystach: 3 Bin Ladena się musi uruchomić! Musi, kurwa, rozbić tych skurwysynów! (MK, 35 i 45 l , Z ) ; Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! [...] Hitlera nam trza! ( M , 55 l , Z); Samolot pasażerski na ten sejm puścić! [...] jak Hitler palić w piecu! (M, 45 l , Z); Skurwysyny mają ponad sto milionów! Kurwa! Na miesiąc! I on nie będzie się koryta trzymał?! Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie! ( M , 53 l , Z). Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów po¬ szerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów - co prezydent powie to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu - tak jak jest w Stanach. Wiązało się to z krytyczną oceną prerogatyw pol­ skiego prezydenta, określanego niekiedy jako marionetka (M, 22 l, S): Prezydent to jest taka figurka reprezentująca kraj. On nic nie ma do gadania. Te dziady w sejmie oni mają do gadania więcej niż prezydent! ( M , 53 l , Z); U nas to, czym jest ten prezydent? Niczym! U nas prezydentem rządzą ministrowie, a powinno być odwrotnie! Prezydent powinien rządzić ministrami! I wszystkimi w ogóle! ( M , 48 l , P). System prezydencki wydaje się być rodzajem lokalnego kompromisu pomię¬ dzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami o władzy. Ta propono¬ wana przez górali formuła organizacji władzy państwowej jakkolwiek dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w roz¬ mowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowa¬ nia, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Pozostając przy postaci prezydenta, należy przypomnieć, że w kulturze trady¬ cyjnej ojciec rodziny, gospodarz pełnił ważne funkcje reprezentacyjne na forum społeczności wiejskiej i parafialnej (Dobrowolski 1966, s. 236; Markowska 1964, s. 52). Podobnej dbałości o wizerunek narodu oczekuje się współcześnie od prezy¬ denta - to jest taka głowa reprezentacyjna na arenie międzynarodowej (M, 22 l, S). 3 Taki zapis stosuje się w przypadku cytatów z wywiadów przeprowadzonych z kilkoma oso­ bami naraz. �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 77 Jest takom reprezentacjom. On przedstawia tom naszom społeczność (K, 49 l, Z). Po to, by dobrze sprawować tę zasadniczą funkcję prezydent powinien z jakiejś honorowej rodziny się wywodzić. Nie z dziadów! Żeby honor miał i umiał się gdzie przed ludziami przedstawić (M, 82 l, P). Honor i godność, wartości tak znaczące w tradycyjnej kulturze wsi są równie istotne w relacjach między państwami: God¬ ność Polski, no! Żeby ta Polaka jakoś wyglądała za granicą. [... ] Prezydent, on pokazuje tak całą tą Polskę. Jaki prezydent - taka Polska! [...] No musi nas dobrze reprezentować, przecież nie możemy być jakimiś dzikusami (K, 39 l , W). Zdaniem górali prezydentowi powierza się honor Polaków, zatem kandydat na to stano¬ wisko musi posiadać poczucie własnej godności i wysoką kulturę osobistą, a nie żeby komuś powiedzieć, że ja mu podam nogę, a nie rękę! To mi się wydaje, to już nie jest na poziomie prezydenta! (K, 49 l , Z). Aby godnie reprezentować naród prezydent powinien mieć wyższe wykształ¬ cenie, inteligencję, ogładę i dobrą znajomość języków. W 2000 roku część roz¬ mówców deklarowała: za Kwaśniewskim będę głosował, na to, że te języki zna i umie się po prostu kulturalnie zachować (M, 40 l, Z). Tak wypowiadali się nawet ludzie, których „systematyczna opcja polityczna" (Bourdieu 2006) wskazywałaby na wybór Mariana Krzaklewskiego, jednak w przypadku prezydenta to, jakie reprezentuje ugrupowanie wydawało się rozmówcom daleko mniej ważne od tego, jak będzie reprezentował Polskę na arenie międzynarodowej. Określenie reprezentacja nie oddaje precyzyjnie relacji pomiędzy głową pań¬ stwa a narodem. Z wielu wypowiedzi wynika, że chodzi o znacznie głębszą więź. W rozmowie z wiejską nauczycielką usłyszeliśmy, że głowa państwa jest symbolem narodu. Taką funkcję spełniał na przykład prezydent na uchodźstwie: on nic nie mógł zrobić. To tylko byłjakiś symbol. Jakaś cząstka Polski. To jest ważne w konflik¬ tach, wojnach i tak dalej. Ja nie wiem, na ile taki symbol jest ważny, nie przeżyłam wojny. Ale widocznie jest coś takiego, bo w tej chwili mając na przykład Papieża Polaka to człowiek za granicą czuje się kimś, choćby był nikim, ale jak powie, że Papież jest z mojego narodu, że to wielki Polak, to coś znaczy! To jest to światło na arenie międzynarodowej (K, 39 l, W) . Warto zatrzymać się nad słowem światło, które podkreśla, że termin reprezentacja ma w wiejskim dyskursie lokalnym konota¬ cje, których nie ma w dyskursie elitarnym. Owo światło to, jak można sądzić z całości rozmowy nagranej w 2000 roku, pewien transcendentalny pierwiastek zawarty w relacji reprezentowania. Wyraźnie przypomina on „mistyczny związek" gospodarza i jego ojcowizny (Dobrowolski 1966, s. 20). Te, trudne do wyrażenia, głębsze zna¬ czenia rozważanej relacji ukryte są również w słowie symbol, o którym Zbigniew Benedyktowicz pisze, że jest „środkiem wyrażającym doświadczenie całości" (2000, s. 105). Jest, zatem, czymś w rodzaju kondensacji wspólnoty narodowej w postać jej reprezentanta. Niezwykle ciekawe są też rozważania prowadzone wokół postaci Jana Pawła II. Jeśli człowiek wyjeżdżający do fizycznej pracy na Zachodzie czuje się kimś wtedy, gdy jest godnie reprezentowany to oznacza, że wzbudzany przez reprezentanta szacunek jest istotnym elementem nie tylko wizerunku narodu, ale 4 4 Nauczycielka pochodziła z nowotarskiego i miała tylko kurs pedagogiczny po maturze. �78 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN też indywidualnej tożsamości jednostek. Ten tok myślenia wskazuje na zaskaku¬ jąco bliską więź pomiędzy reprezentowanymi a reprezentantem, należącymi do jednej wspólnoty. Lokalne rozumienie tej relacji ukazuje j ą jako związek znacznie głębszy niż by to wynikało z założeń demokracji reprezentacyjnej. Głowa państwa jest też symbolem jedności narodowej. Oczekiwania wobec prezydenta formułowane w przedwyborczych rozmowach w 2000 i 2005 roku pod¬ kreślały ten integracyjno-rozjemczy charakter - prezydent - on powinien być taką spójnią między tymi, a tymi. Żeby się dogadali i uchwalili coś sensownego [...] z opozycją powinien porozmawiać, powinien uzgodnić, powinien przedyskutować wszystko, przeanalizować i wtedy dopiero powiedzieć: nie panowie, mnie to nie pasuje, nie godzę się, muszę zawetować tom ustawę. To by on zaimponował ludziom (K, 49 l , Z). Prezydent jak ojciec, baca lub gazda powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji od¬ środkowych, istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających inte¬ grację, konieczna jest jego stanowczość. Ta cecha jest wpisana w porównanie do gospodarza, a zwłaszcza do pasterza: To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Takjak gazda jest stanowczy! (M, 60 l, P); To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! (M, 70 l , Z). Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! (M, 65 l , Z); Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! (M, 35 l , Z); Rządy silnej ręki powinny być! Żeby ta dyscyplina jakaś była w państwie! (M, 67 l , Z). Z tego wyboru wypowiedzi, których można by przytoczyć znacznie więcej wynika, że zdaniem rozmówców, dobra władza państwowa nie jest władzą kolek¬ tywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że, w wiejskim dyskursie lokalnym, wzo¬ rem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować pra¬ wo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy - obowiąz¬ ków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. LOKALNE PRZYKŁADY DOBREGO WŁADCY W nowotarskich rozmowach ten idealny wzór jest uzupełniany poprzez przywo¬ ływanie przykładów konkretnych postaci „dobrego władcy". Często przywoływana była postać cesarza Franciszka Józefa I : Ojciec mipowiedzioł, że było najlepiej rzondzone za Ałustri. Franciszek Józef! To było najlepiej! Najlepiej o ludzi dbali. Naj- �79 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY lepszy dobrobyt ludzie wtedy mieli. Tak mój ojciec mówił, bo ja Ałustri nie pa¬ miętam (MK, 66 i 63 l , Z, P). Przywołanie postaci Franciszka Józefa wskazuje na niesłychaną trwałość „mitu Dobrego Cesarza" (więcej: Polskie... 1994). Za¬ skakuje jego ponadczasowość, tym bardziej, że doprawdy trudno porównywać 'dobrobyt' z przełomu X I X i X X wieku ze współczesnym poziomem życia na wsi. Jednak takie zestawienia, zawsze na korzyść przełomu X I X i X X wieku, zdarzały się co jakiś czas w rozmowach, co wskazuje na trwałość wyobrażeń. Wypowiedź opisująca najlepszy dobrobyt za Ałustrii pokazuje, że istotną cechą dobrego władcy jest dbałość o poddanych, o to by cieszyli się dobrobytem: dobra władza jakby była to by był i dobrobyt (M, 57 l , P). Jak zarządca dobry to i gospo¬ darka dobra i wszystko dobre! (M, 63 l , Z). To gospodarskie kryterium oceny wła¬ dzy było stosowane powszechnie. Każdą władzę, od królów, przez Cesarza, potem Naczelnika państwa, aż po kolejnych Pierwszych Sekretarzy PZPR, oceniano pod kątem tego czy w ich czasach był w kraju dobrobyt czy nie. Stan państwa, diagno¬ zowany przez rolników, pokrywał się zwykle ze stanem koniunktury w rolnictwie. Ta metoda probiercza, określana roboczo przez ekipę badawczą metodą „pełnego garnka" wydaje się dość niewyszukana, jednak nowotarscy rozmówcy bronili jej mówiąc, że jest to probierz niezawodny, chroniący ich przed omamieniem przez propagandowe wysiłki kolejnych władz. Bardziej współczesnym wzorem dobroczyńcy ludu był, zdaniem rozmówców, Edward Gierek, który dał ludziom pożyć! Za Gierka było sto razy lepiej jak teraz (M, 70 l, P). Wszystko było! Jak ja sprzedał krowę to kupił cegłę na budynek, drugom sprzedał to kupił blachę, a teraz za dziesięć krów nie kupie tej samej cegły! (M, 70 l , P). Wszyscy starsi rozmówcy wspominali, że to Edward Gierek przyznał rolnikom renty i emerytury : To bardzo dobry człowiek był! Żeby nie łon był i łon nie zarzundził byliby dalej bidaki po wsi - starzy. Rozumiecie?! A dziś ma piniądz, rencistą jest na wsi, nie tak żle! [...] To ja dzięki tej komunie se teraz żyję! Że ten Gierek poubezpieczył dużo ludzi! Renty mają! (M, 69 l , P). Czasy, kiedy Edward Gierek był I Sekretarzem KC PZPR są uważane w nowotarskim za złoty okres dla rolnictwa . Rolnicy sprzedawali wszystko, co było zakontraktowane, ceny skupu zbóż, żywca i mleka były wysokie: Na gospodarce coś wyhodował toś sprzedał. Były skupy. Zawiezłeś na skupę i sprzedane! Ropa była za bezcen - półtora litra mleka, do dwóch litrów trzeba było na liter ropy. A dziś kielo trzeba?! (M, 68 l, P). Robotnicy podkreślali, że wówczas każdy prace miał, nie jakąś tam super, ale nie był zagrożony, a teraz (M, 72 l , P). Jak jest ta banda komunistyczno-żydowska, co to się dzieje?! Pracy ni ma! [...] U nas od nas na Nowy Targ osiem autobusów jechało 5 6 7 5 O rozporządzeniach, z początku lat 1970., sprzyjających rolnikom indywidualnym pisze Józef Wilkin (1987, s. 219). Przewidywały one objęcie rolników systemem powszechnej opieki zdrowot¬ nej i świadczeń emerytalnych Co nie do końca odpowiada ówczesnej rzeczywistości. Zdaniem Wilkina tylko początek lat 1970. obfitował w rozporządzenia korzystne dla rolników, a potem nastąpiła zasadnicza zmiana na gorsze (Wilkin 1987, s. 218-219). Ta wypowiedź, jak wiele innych dotyczących spraw gospodarczych, była kontynuowana w postaci długich i drobiazgowych przeliczeń, co można było kupić za ile baniek mleka. 6 7 �80 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN do roboty! Nabitych! A dziś jeden jedzie! Wszystko się wałęsa! (M, 69 l, P). Gierek w ich oczach był przykładem dobrego gospodarza narodowego gospodarstwa, tak organizującym gospodarkę, aby prości ludzie mogli cieszyć się dobrobytem - za Gierka z tym było lepiej, że było no pieniędzy więcej! Były zarobki, bo były! No fabryki stawały! (M, 57 l , P). Za Gierka od razu poszły pożyczki, no i zdało się było dość dobrze! Robota była! Budowało się dużo w Polsce dróg i po wsiach, owszem, elektryfikowali tu wioski i autobusy poszły! Tu były dziury takie, wioski po górach, trudno dostępne były, a poszedł asfalt, poszedł prąd, poszedł autobus! Dla ludzi to był szok!!! (M, 65 l , P). Ta wypowiedź dobrze ilustruje intencję, jaka kryje się w postulacie władza powinna dbać o ludzi (K, 8l l , P), a wyrażenie dał ludziom pożyć jest w dyskursie lokalnym najwyższym komplementem dla władcy. Innym aspektem wzoru dobrego władcy uosabianym, według rozmówców, przez Edwarda Gierka oraz przez Franciszka Józefa I , jest otwartość na sprawy zwykłych ludzi: żeby był bezpośredni, taki nie wywyższony, żeby miał kontakt z tymi ludźmi, żeby wiedział, czego potrzebują. Taki dbający o naród, opiekuńczy i wyrozumiały. Ojciec Polski! Całej! Nie tylko tyk dużych miast czy Warszawy, ale i nawet te małe miasteczka, czy wioski (M, 79 l, P). Tak wyraźnie sformułowane postulaty mieszczą się w pastoralnym wzorze dobrego władcy i oczywiście są za¬ sadniczo odmienne od modelu proponowanego w demokracji liberalnej. Różnice widoczne na poziomie odmienności dyskursu lokalnego i elitarnego, sięgają głę¬ biej do różnych ontologii władzy. Przytoczywszy pozytywne oceny rządów Edwarda Gierka, trzeba zaznaczyć, że pojawiały się też opinie negatywne, jak ta - Gierek, łon z Moskwy nasłany był, oni wszyscy byli nasłani! I to było bardzo źle! No, ale było lepiej! Prostym ludziom lepiej! (M, 80 l, P). Kilku rozmówców przypominało, że Gierek - łon napożyczał tych piniędzy, długa zrobił (K, 75 l , P). Inni rozmówcy bagatelizowali ten fakt mówiąc: Gierek praktycznie długów nie zostawił żadnych, bo mu te Żydki umorzyli długi! Jak obejmował Jaruzelski władzę to dwadzieścia miliardów to jest gówno a nie dług! Brazylia ma dwieście ileś tam miliardów długu! Zresztą Ameryka też jest zadłużona! A te skurwysyny?! Ile narobiły długu?! (M, 45 l , Z). Były też wypo­ wiedzi sarkastyczne: No za Gierka było najlepiej! No, bo się za darmo żyło, nie?! On pożyczał, nie płacił, długu nie oddawał! Towarzysze pomożecie?! Pomożemy! Co nie pomożemy?! (M, 54 l , Z). Ta ostatnia wypowiedź podkreśla, że nawet, jeśli władza robi nie do końca czyste operacje, ale w efekcie przynoszące dobrobyt narodu, jest władzą dobrą. „Dobry gospodarz" ma przede wszystkich dbać o swo¬ ich i to jest podstawą jego oceny. Kolejne elementy wzoru dobrego władcy ukazywała dość często pojawiająca się w rozmowach postać Józefa Piłsudskiego, silną ręką porządkującego państwo pol¬ skie po odzyskaniu niepodległości . Mówiono z nostalgią teraz nie ma ludzi z taką charyzmą, jaką Piłsudski miał! (M, 55 l , Z) . Był on przywoływany jako przykład 8 9 8 O kulcie Piłsudskiego pisała Heidi Hein (2005, s. 215-232). „Panowanie charyzmatyczne" charakteryzował Max Weber jako ustanawiane „na mocy uczu­ ciowego oddania osobie pana oraz uznania jego niezwykłych talentów (charyzma) w szczególności magicznych, bohaterstwa, mocy ducha i mowy" (Weber 1975, s. 545). 9 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 81 władcy obdarzonego osobistą charyzmą, a przede wszystkim jednoczącego państwo, stabilizującego i wprowadzającego ład. Współcześnie także pokładano w nim na¬ dzieję - żeby się nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił z nimi wszystkimi porządek (M, 45 l , Z) - mówili rozmówcy. Ich zdaniem tylko silny władca jest odpowiedni dla Polaków, porównywanych do niesfornego stada owiec. Tylko taki pasterz może zmusić ich do zgody i poszanowania prawa. Siła stanowczej władzy, skupionej w jednym ręku, zawsze w wypowiedziach była pozytywnie przeciwsta¬ wiana kolektywności i zmienności władzy parlamentu. Władza kolektywna rozmy¬ wa odpowiedzialność i ujawnia różnice. Władza suwerena wymusza jedność, subordynację i wyraźnie wskazuje odpowiedzialnego za utrzymanie ładu. Wiejska wizja sejmu z czasów dwudziestolecia międzywojennego podkreślała zwaśnienie i nie¬ subordynację tak wielką, że musiała się krew polać, żeby porządek był (M, 67 l, Z). Przykład Józefa Piłsudskiego pozwala pójść dalej w odtwarzaniu nowotarskich wyobrażeń o władzy. Rozważania związane z tą postacią podkreślają istotną ideę ładu. Ład jest, zdaniem rozmówców, fundamentem sprawnej organizacji zarówno gospodarstwa rolnego jak i kraju, zapewniającym właściwe działanie gospodarki i wypracowywanie dostatku. Zdarzenia naturalne i społeczne, które stanowiły za¬ grożenie dla porządku w gospodarstwie rolnym, zawsze budziły obawy. Był to strach przed biedą i głodem, które zwykle były następstwem takich zaburzeń, strach przed nędzą, która jeszcze nie tak dawno była na Podhalu zagrożeniem nader realnym. Podobnie w kraju, strach przed anarchią powodującą załamanie gospodarki skłaniał rozmówców do gloryfikacji silnej władzy, niekiedy dość wątpliwej etycznie. Wielu władców przywoływanych jako pozytywne przykłady wydawało się eki¬ pie badawczej postaciami dość dwuznacznymi. Należał do nich Adolf Hitler: Za Hitlera, to gadają, że jakby teraz tak w Polsce robili, jak on w Niemczech to by było w Polsce raj! (M, 39 l , Z); On całą gospodarkę Niemiec na nogi postawił i dał Niemcom pożyć! [...]; Jaka to była bieda w Niemczech zanim Hitler nie doszedł do władzy! On otwierał fabryki, dawał ludziom pracę, był dobroczyńcą (M, 35 l , Z). Przywoływany był też Augusto Pinochet, który Za mordę, za mordę wszystkich! Cały naród! Doprowadzić do jakiego takiego porządku, tak jak zrobił Pinochet! No, co komunę w Chile chcieli wprowadzić, nie?! A on komuchów nie dopuścił i stąd dobrobyt w Chile był! I co dało się?! Dało! (M, 45 l , Z). Przywołanie tych postaci podkreśla dość powszechne na Podhalu przekonanie, że władca w trosce o dobro narodu może daleko posunąć się w swojej stanowczości, może być okrut¬ ny, może nawet poświęcać jednostki, jeśli robi to w celu zachowania ładu, sprzy¬ jającego rozwojowi gospodarki. Stabilność i porządek są konieczne dla wypraco¬ wania bogactwa, zatem wszelkie opozycyjne ruchy społeczne czy wystąpienia antyrządowe są postrzegane jako atak na mniej lub bardziej sprawnie działający system gospodarczy, co zarówno na gazdówce jak i w państwie musi zakończyć się klęską ekonomiczną i biedą. Oglądany z tej perspektywy stan wojenny był przez wielu wiejskich rozmówców uważany za działanie przywracające porządek, którego naruszenie skończyłoby się kolejnym kryzysem gospodarczym oraz jeszcze większymi niedoborami artykułów �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN spożywczych i przemysłowych, bo anarchia się zaczęła szerzyć. Straszna! Ja bym to tych działaczy do odpowiedzialności teraz pociągnął! (M, 68 l, P). Wówczas lu­ dzie władzy chcieli sobie dać radę, no a bieda była coraz to gorzej i gorzej. A robot­ nicy strajkowali. Nie mogli dać rady z tymi strajkującymi to stan wojenny wydali! [...] Podziękować Jaruzelskiemu, że stan wojenny był! Że nie weszła ta „Solidar­ ność"! A już w roku 1980 miała wejść! Jeszcze go dziś łoskarżajom, że zatrzymał tom demokrację! Tom zasranom demokrację!!! Według nos, pani, to ona jest za­ srano! (M, 60 l, P). Według wielu rozmówców, sytuacja w 1981 roku była następu­ jąca: nieodpowiedzialne jednostki, w imię wydumanych dążeń, próbowały naruszyć porządek gospodarczy, który jakkolwiek nie był idealny, to jednak działał. Jego za¬ chwianie musiało zaowocować biedą, aby jej uniknąć wprowadzono stan wojenny. Przekonanie o konieczności obrony Polski, które czyniło z generała Wojciecha Jaruzelskiego „bohatera, który się poświęcił dla ludzi i potrafił uspokoić sytuację w Polsce" zostało odnotowane w badaniach z lat 1980. (Zowczak 1991, s. 140-141). Wielu nowotarskich rozmówców postrzegało te zdarzenia podobnie: z tego co się mówi to jakby Sowiety mieli wejść, to pewnie i lepiej że Jaruzelski ten stan wpro­ wadził?! Załatwił to po swojemu, nie! Bo jakby ruszyły, jakby Sowiety tu weszły, to by się krew polała i to strasznie, no, by było! I zniszczeń by było dużo, bo ta hołota by szła i nie patrzała na nic!!! (M, 44 l, Z). W tych słowach ujawnia się gospodar¬ ska troska, żeby uniknąć zniszczenia majątku narodowego. Wszelkie zaburzenia polityczne, a zwłaszcza zewnętrzna ingerencja, były postrzegane jako zagrożenie dla całości i sprawnego funkcjonowania państwowego gospodarstwa. Każdy spo¬ sób rozwiązania sytuacji pozwalający ich uniknąć jest, z punktu widzenia roz¬ mówców, uważany za lepszy. Tym bardziej, że związanych ze stanem wojennym uciążliwości takich jak wojsko na ulicach, godzina policyjna, czy kontrole na dro¬ gach tu na wsi to się kompletnie nie odczuwało! To się w dużych miastach odczu¬ wało, tak jak w Krakowie (M, 52 l , Z). Trzeba zaznaczyć, że były też inne głosy. Zwłaszcza dawni działacze „Solidar¬ ności" z kombinatu „Podhale" zupełnie inaczej opisywali te zdarzenia: oni chcieli swoje stołki zachować! Swoje przywileje! Za wszelką cenę przy żłobie zostać! Bali się utracić to! (M, 67 l , Z). Bez względu na to jak różnie przedstawiali okoliczności wprowadzenia stanu wojennego, nowotarscy rozmówcy byli zgodni, co do tego, że w tym czasie było na wsi bezpiecznie i bandytyzmu takiego nie było (K, 75 l , P). W latach 1999-2001 rozmówcy bezustannie uskarżali się na poczucie zagroże¬ nia, które, ich zdaniem, wzrosło zasadniczo w stosunku do czasów PRL, kiedy to nie było tych pijoków włóczących się bez pracy tych band. Człowiek w wieczór szedł i było bezpiecznie. Dużo bezpieczniej jak teraz! I lepszy porządek jak teraz! [...] Powinni w całej Polsce zabezpieczyć człowiekowi, żeby on się nie bał we włas­ nym kraju, we własnej ojczyźnie, we własnym państwie, czy mieście wyjść na pole! Żeby mógł spokojnie po drogach chodzić! (M, 38 l , Z). Żeby tak człowiek po mieś¬ cie się rusył jakosi tak swobodnie, bezpiecnie, żeby tych byków, kurwa, wyłapali! Bo przecie mają na to policje! Czemu za komuny tego nie było?! Pewnie trochę było?! Jakiś się złodziej trafił, ale to, kruca, utarli! A dziś jesce rozprzestrzeniają! Jesce ludzie więcej wiedzą, jak to wleźli do tego banku. To się młodzież ćwicy! �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 83 (M, 68 l , Z). Przykład stanu wojennego podkreśla, że, zdaniem rozmówców, władza ma gwarantować ład gospodarczo-społeczny oraz zapewniać ludziom bez¬ pieczeństwo, co według nich jest ze sobą silnie związane. Okres transformacji i związane z nim niepokoje były oceniane jak najgorzej, podobnie jak liberalizacja prawa i sytemu penitencjarnego, o czym będzie mowa dalej. Ideał silnej władzy z całą stanowczością utrzymującej porządek w państwie okazał się niezwykle od¬ legły od wdrażanych wówczas liberalnych koncepcji. Nowotarscy rozmówcy sypiąc przykładami dobrego władcy często jednym tchem wymieniali Cesarza, Naczelnika i I Sekretarza wychodząc z założenia, że głową państwa jest osoba, która w danym czasie ma największy wpływ na sprawy państwa. Nazwa funkcji może się zmieniać, brzmiąc niepozornie jak np. sekretarz czy sugerując szeroką władzę jak cesarz, nie jest to naprawdę znaczące, ważny jest ten, kto rzeczywiście sprawuje władzę i nieomylnie ta osoba jest włączona do wiejskiej periodyzacji dziejów. Mówiąc o minionych zdarzeniach rozmówcy zwykle używali określeń: za Franca Josefa (lub za Ałustrii), za Piłsudskiego (albo za Polski), za Gomółki, za Gierka. Ciąg ten kończy ważna linia demarkacyjna oddzielająca czasy za komuny od teraz, czyli za demokracji (albo za kapitalizmu, a czasem za Balcerowicza). WIELOASPEKTOWA OBCOŚĆ WŁADZY Porównanie do gospodarza, ojca czy pasterza mogłoby sugerować, że władza, sprowadzona do dobrze znanej rzeczywistości codziennej, straciła odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście ten zabieg retoryczny pozwala oswoić j ą na tyle, by moż­ na było o niej mówić. Nie oznacza jednak wymazania zasadniczej obcości tej sfe­ ry: tak jak my tu stoimy a drugi by stanął na Turbaczu i jeszcze we mgle! To by go widać nie było! To tak jest z władzą! (M, 60 l, P). O tym, że dla rozmówców wła­ dza wciąż stanowi nacechowany magiczno-mitycznie orbis exterior najlepiej świadczą opowieści o przemianie ludzi, którzy zostają posłami: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby coś nieprzeskrobał (M, 50 l , P); Jeśli chodzi o człowieka, to człowiek się w tym nie sprawdza! Bo ulega swoim skłonnościom! Tak chciwości jak i zazdrości, nienawiści, pożądaniu. Rozumiesz?! (M, 55 l , P). Zdaniem rozmówców władza zmienia ludzi: powinien być za człowiekiem, ale jak go wybierą to on opuszcza człowieka i staje się..., no on już tylko pensję liczy (M, 60 l, Z). Tak rzecz wygląda nie tylko w przypadku parlamentarzystów, lecz rów¬ nież w skali lokalnej - nasz wójt to ładuje w kieszeń, a ludzi pierdoli! (M, 50 l, Z). Wójta nam zamkli! Taki uczciwy był! Taką gminę mamy! Siedzi skurczybyk za ła­ pówkę! (M, 55 l , Z) - mówili rozmówcy w jednej z gmin. Według lokalnych wyobrażeń wstępując w krąg władzy nawet porządny czło­ wiek przechodzi przemianę i nabiera negatywnych cech: staje się kimś innym, �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN obytym, bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrem - ludzie nie mają takich dobrych cech! Jeśli on pójdzie... Weźmy przykładowo taki chłop, Wałęsa, nie?! Chłop nigdy nie miał pieniędzy! On później poszedł do władzy. I mi­ liarder! Wielki miliarder! I sądzicie, że on zachowa zdrowy rozsądek?! Że mu umysł nie puści?! Wezmę sobie tą firmę dla siebie! A dla córki tą! A dla syna tamtą! O tak się robi! (M, 55 l , P). Ta przemiana pokazuje, że pomimo prób oswajania sfery wła­ dzy za pomocą gospodarskich porównań, zachowuje ona swoją zasadniczą obcość. Władza jawi się rozmówcom jako rodzaj pokusy, dając szersze możliwości czy­ nienia dobra lub zła. Na ten aspekt zwracał uwagę Max Weber pisząc, „kto chce uprawiać politykę w ogóle lub nawet traktować ją jako zawód (lub powołanie) musi być świadom jej etycznych paradoksów i swojej odpowiedzialności za to, co może stać się z nim samym pod ich ciśnieniem. Zadaje się on, [...] z diabelskimi mocami, które kryją się za każdą przemocą" (1998, s. 107) . Nowotarscy rozmówcy zgodzi¬ liby się z nim, że władza jest jedną z najtrudniejszych dla człowieka prób i jedną z największych pokus - to taki już jest świat, że diabeł rządzi, no! (MK, 60 i 55 l, P). Niewielu ludziom udaje się zachować wobec pokusy władzy w sposób moralny - taka jest mentalność człowieka, że jak się dochapie do władzy to tylko dla siebie! (M, 45 l , S). Oni wszyscy pod siebie garną, jak się tam dostaną! Prawdopodobnie i z nami by tak było! Nie wiem! (MK, 35 i 45 l, Z). Według lokalnych przekonań ludzie łatwo ulegają pokusom władzy i dążąc do własnych korzyści przechodzą na mroczną stronę. Toteż rozmówcy odnosili się do tego faktu z pewną wyrozumiałoś¬ cią: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka! (M, 60 l , P). Żeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się było na pewno tak nie powodziło (K, 64 l, P). Takie działania spotykają się zwykle z niejednoznaczną oceną, będącą mieszaniną wyrozumiałości i oburzenia. Jakkolwiek tak być nie powinno, jest to niemoralne, tak już jest na tym świecie! Wielopokoleniowe doświadczenia uczą, że ludzie wobec pokus władzy są bezsilni. Jest to jeden z wielu dowodów na to, że nie jest to sfera bezpieczna dla człowieka. 10 Postrzeganie sfery władzy jako obcej, różnej ontologicznie, nie przystaje do kon¬ cepcji władzy jako reprezentacji społeczeństwa, popularnej w dyskursie elitarnym od czasów Oświecenia. Tak daleko posunięty brak identyfikacji z przedstawiciela¬ mi, lub choćby lojalności wobec nich, jest znaczącą przeszkodą w urzeczywistnia¬ niu postulatów demokracji reprezentacyjnej. Wyobrażenia o obcości władzy, widocz¬ ne szczególnie w opisach przemiany zwykłego człowieka w polityka, są argumentem na rzecz twierdzenia, że w wiejskim dyskursie lokalnym pierwiastki „mistyczno-magiczne" wciąż funkcjonują obudowane pozornie racjonalnymi argumentami. 1 0 Weber pisał dalej: „geniusz czy demon polityki żyje z bogiem miłości, także z Bogiem chrześ¬ cijańskim w jego kościelnej postaci, w wewnętrznym napięciu, które w każdej chwili może eksplodo¬ wać w konflikt nie do rozstrzygnięcia" (Weber 1998, s. 107). Nowotarscy rozmówcy zgodziliby się z tą tezą, skoro w rozmowach można znaleźć takie fragmenty: polityk nie jest chrześcijaninem a polityką! (...) Wałęsa nosi Matkę Boską a jest politykiem. (...) Mnie to wkurwia, ze nosi tu Matkę Boską! Niech se nosi w sercu, kurwa, a nie na marynarce tu! ( M , 49 l , P). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 85 Wymieniwszy różne przykłady dobrego władcy trzeba przedstawić postać naj¬ ważniejszą, w całej pełni wcielającą lokalny ideał: no proszę paniom, wzorce przy¬ wództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane - Papież! (K, 60 l , Z). Zdaniem rozmówców tylko Jan Paweł I I wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby, opisywany między innymi w Ewangelii Mateusza: „Wiecie, że władcy naro¬ dów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór syna czło¬ wieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć" (Mt. 2. 24-28) . Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, takjak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym świa¬ tem, ale służy. [...] Polityka nie zapewni nikomu nic! Gębom nie zapewni się nic! Ino trzeba służyć! (M, 65l, Z). Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związa¬ ny z pastoralnym, a także gospodarskim wizerunkiem, co podkreślał także Józef Tischner w Etyce solidarności (2005). Zdaniem rozmówców zasadniczy problem jego realizacji polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał trzeba być świętym, przy czym świętość jest przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowa¬ nie, ale jako wsparcie nadludzką mocą, która umożliwia człowiekowi przezwycięże¬ nie swoich słabości, szczególnie żądzę władzy. Dlatego poskromić j ą może tylko człowiek wzmocniony ponadludzkim wsparciem. Postać Jana Pawła I I pojawiła się w badaniach etnologicznych już w latach 1980. - Magdalena Zowczak w pracy Bohater wsi pisała „legenda, która zaczyna narastać wokół postaci Papieża, charakteryzuje go zarówno jako świętego, jak i bohatera; zawiera jednak jeszcze (zwłaszcza w przepowiedniach), pewną nadwyż¬ kę cudowności: zapowiada, iż pełni on rolę mesjańską" (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarskie badania potwierdzają te spostrzeżenia: Słuchojcie! Komune to prze­ wrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata! (M, 73 l , P). Tych niezwykłych czynów dokonywał gdyż, zdaniem rozmówców, był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: 11 On był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali (K, 75 l , P); On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic - szli na całość (M, 65 l , Z); Wzmocnił pozycję Polski na pewno! A poza tym, wydaje mi się, że ludzie stali się dużo odważniejsi! [...] Pewne sprawy wydawały się już beznadziejne i w pewnym momencie, właśnie wtedy, kiedy jego wybrano, okazało się, że te rzeczy są możliwe! Ludzie uwierzyli po prostu w to! [...] To jest ta iskra potrzebna w narodzie, żeby się obudził ktoś! (K, 60 l , W). 11 Fragment Ewangelii Mateusza z wydania Wydawnictwa Pallotinum, Poznań-Warszawa 1990. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rze¬ czywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana. Przekonanie o tym, że władza Ojca Świętego pochodziła od Boga ujawnia opo¬ wieść, powtarzana badaczom wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! (K, 75 l , P). Opowieści 0 tym zdarzeniu, funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach 1980. (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nie¬ ba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i za¬ komunikowany wybranym (góralom oczywiście). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi, ich zdaniem, niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczy¬ wiście, w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie mówił, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła I I , wielokrotne przytaczanie opowieści o berle nie pozwalają zignorować wątku „bożego pomazańca". Wizerunek Ojca Świętego, ujawniany w nowotarskich rozmowach, tkwi korze¬ niami w biblijnym wzorze dobrego pasterza, propagowanym i ugruntowywanym przez Kościół. Ten obraz potwierdza suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy, a zarazem wprowadza wątek sakralizacji władzy. Konieczność ponadludzkiego wsparcia wynika, jak uważało wielu rozmówców, z ułomności człowieka 1 jego skłonności do grzechu. Takie tłumaczenie wszelkich nieprawidłowości wła¬ dzy nawiązuje do chrześcijańskiej teodycei. Ich zdaniem, ludzka władza zawsze jest niedoskonała, bowiem człowiek jest niedoskonały i skłonny do ulegania po¬ kusom, w tym zwłaszcza pokusom związanym z możliwościami, jakie daje wła¬ dza. Po to, by wznieść się ponad swoją 'małość' jednostka potrzebuje boskiego wsparcia. Tylko obdarzona mocą bożą, jak Jan Paweł I I , ma szansę przybliżyć się do ewangelicznego ideału władzy - służby. RÓŻNE ONTOLOGIE WŁADZY Rozważając nowotarskie rozmowy dotyczące dobrej władzy i przyglądając się lokalnym wyobrażeniom na ten temat, badacz zastanawia się jak pogodzić wy­ obrażenie, że naprawdę dobry władca musi mieć ponadludzką siłę ducha i być desygnowany przez siły transcendentalne, z realiami władzy kolektywnej, przed¬ stawicieli wybranych przez ludzi, w wolnych wyborach? Czy wolne wybory, tak ważna zdobycz demokracji, nie wydają się nowotarskim rozmówcom sposobem uzurpacji władzy? Pastoralny ideał władzy jest zasadniczo odmienny od ideałów demokracji liberalnej. Posługiwanie się nim jako narzędziem oceny współczesnej sceny politycznej musi rodzić problemy. Jakie są skutki tego zabiegu? Efektem najbardziej zauważalnym jest bezmiar narzekań na władzę ustanowioną po roku 1989. Władza ta jest przecież, już w samych założeniach, zasadniczo różna �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 87 od ideału gospodarza, pasterza, ojca, pomazańca bożego. Zderzenie tego wzoru z rzeczywistością lat 1990. powodowało, że proces prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych opisywany był przez rozmówców jako okradanie narodu przez wła­ dzę, a wszelkie trudności transformacji interpretowano jako brak dobrego gospo¬ darza. Jak jest dobry gospodarz to rządzi dobrze, a jak złodziej no to wie pani, roztrwoni wszystko! (M, 61 l , Z) - takie maksymy powtarzano nieustannie. Złodziej¬ ska władza i banda skurwysynów!!! (M, 45 l , Z) - emocjonalnie podsumowywano rozważania o prywatyzacji. Oskarżenia o kradzież majątku narodowego mieszane były w wypowiedziach z opowieściami o aferach gospodarczych, pilnie śledzo¬ nych w telewizji. Zestawienie ich prowadziło do oburzenia - coś niesamowitego, żeby tak kradli i tych afer tyle! (M, 45 l , Z). Nie ma ludzi uczciwych! U nas zło­ dziej na złodzieju siedzi w tym rządzie! (MK, 35 i 45 l , Z) - mówiono w 2001 roku. Opowieści o nieuczciwości i niesprawiedliwości władzy były inkrustowane lokal¬ nymi maksymami: nie ma kury, która grzebie od siebie! (M, 49 l , P) lub: widziałaś grabie, żeby grabiły od siebie?! (K, 33 l , P). Niezadowolenie, wyrażane w swoistej, lokalnej konwencji, nie jest wynikiem jedynie nieprawidłowości, jakie miały miejsce w okresie transformacji. Jego przy¬ czyną jest przede wszystkim przepaść pomiędzy nowotarskim ideałem władcy, a ideałami demokracji liberalnej. Etnolog orientujący się w elitarnym dyskursie o polityce, a zarazem rozmawiający o tym z mieszkańcami wsi, konstatuje, że są to całkowicie odmienne modele władzy. Wzór pożądany, w obu tych koncepcjach, jest diametralnie różny. Wyrażane w nowotarskich rozmowach niezadowolenie ze stanu państwa, emanująca z nich niechęć do polityków wynika z faktu, że rzeczy¬ wistość gospodarcza, polityczna i społeczna jest kształtowana w oparciu o zupeł¬ nie inne ideały niż góralski wzór dobrego gospodarza. W efekcie rzeczywistość zasadniczo odbiega od tego, czego rozmówcy się spodziewają i czego oczekują. Ta zasadnicza przepaść, choć dotyczy wyobrażeń, nie jest przepaścią wyobrażoną, a zatem fikcyjną i nieznaczącą. Frustracja, narzekanie i irytacja nowotarskich roz¬ mówców, będące skutkiem tej różnicy między oczekiwaniami a rzeczywistością, jest całkowicie realną postawą społeczną, której nie należy lekceważyć i w tym sensie jest ona faktem społecznym. Wzór dobrego gospodarza jest niezwykle odległy od modelu władzy systemo¬ wej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem jej współczesnych form. Aktualnie, władza jest realizowana w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznacza¬ jących logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej". Władza łączy się „ze strukturą systemu jako całości, z jakością powiązań pomiędzy elementami i ze sposobem, w jaki te elementy postrzegają i komunikują problemy. Co więcej decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe" - pisze Jadwiga Staniszkis (2006, s. 13). Władzy suwerennej, „we współczesnym świecie - w wymiarze publicznym - już prawie nie ma" (tamże, s. 13), co wiąże z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: dziś „zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry" (tamże, s. 18). �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Nowotarski ideał władzy jest zatem wzorem od dawna nieaktualnym w dyskur¬ sie elitarnym. Na potwierdzenie warto przywołać rozważania Michela Foucaulta (2000, s. 163-185), którego zdaniem dyskurs zogniskowany wokół kategorii suwe¬ renności był najstarszym sposobem prowadzenia rozważań o władzy, podobnie jak koncepcja pastoralna, co prawda „nie znana Grekom i Rzymianom" (tamże, s. 221), ale niezwykle istotna dla Hebrajczyków. Foucault pokazuje zmienne w czasie desygnaty pojęcia suwerenność. W średniowieczu suwerenność była rozumiana jako panowanie nad danym terytorium i zamieszkującymi go ludźmi. W X V I wieku nastąpiło połączenie ekonomii i polityki: rządzenie stało się „prawidłowym go¬ spodarowaniem rzeczami, co, do których bierze się obowiązek doprowadzenia ich do właściwego celu" (tamże, s. 171). Dobrze to ujęcie oddawała metafora państwa jako statku, którego kapitan odpowiada za ładunek. Wiek X V I I to czas przejścia pomiędzy dyskursem suwerenności i dyskursem dyscypliny. W tym czasie poja¬ wia się idea racji stanu, racjonalizacja władzy jako taktyki rządzenia, powraca teoria umowy społecznej. W X V I I I wieku modele rodziny, statku i inne charakte¬ rystyczne dla dyskursu suwerenności zanikają (Foucault 2000, s. 180). Wówczas wyłania się nowy podmiot władzy, jakim jest populacja. Następuje rozwój statys¬ tyki, ekonomii politycznej i technik dyscyplinujących, od których pochodzi nazwa upowszechnionego wówczas dyscyplinarnego dyskursu władzy. O ile Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu wła¬ dzy na przełomie X V I I i X V I I I wieku, o tyle Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolu¬ cję myślową pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego - odmienność, która trwa do dziś" (2006, s. 61-62) . Oczywiście, autorka pisze o koncepcjach funkcjonujących w dyskursie elitarnym, a nie o wiejskich wyobra¬ żeniach. Niemniej jej diagnoza także jest argumentem na rzecz tezy, że suwerenny, pastoralny, patriarchalny wzór władzy jest modelem przed-modernizacyjnym, zakorzenionym w minionej rzeczywistości, zbliżonym do weberowskiego „pano¬ wania tradycyjnego" (Weber 1975, s. 541) . Chcąc uchwycić pełniej sens tez Staniszkis, trzeba sprawdzić, co rozumie pod pojęciem „nominalistyczna rewolucja myślowa". Otóż „nominalizm [... ] formułu¬ jąc metafizykę państwa, traktował je przede wszystkim jako wyzwanie intelek12 13 1 2 Dalej autorka O władzy i bezsilności rozwija swoją myśl - „nominalizm trafił do Polski wyłącz¬ nie w postaci propozycji ustrojowych, dotyczących na przykład relacji między instytucjami władzy i politycznego usytuowania poszczególnych stanów. Kluczowa dla zachodnioeuropejskiego nominalizmu rewolucja ontologiczna, zmieniająca zasadniczo koncepcje prawa naturalnego (poprzez odrzucenie jego ontologicznego zakorzenienia w naturze człowieka) i kwestionująca tomistyczną jedność materii i formy, do nas nie dotarła" (Staniszkis 2006, s. 63). „Panowanie tradycyjne" ustanawiane jest „na mocy wiary w świętość istniejących od dawna porządków i potęgi panujących. Jej najczystszym typem jest władza patriarchalna. Związek, w którym występuje ten typ panowania opiera się na stosunkach o charakterze wspólnoty, typem rozkazującego jest »pan«, słuchającego »poddany« zespół zarządzający ma charakter »służby«. Słucha się pana z racji na jego powagę, której udziela mu tradycja - przez szacunek. O treści rozkazów decyduje tradycja" (Weber 1975, s. 541). 1 3 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 89 tualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznacza w tej koncepcji nie kończący się społeczny proces »racjonalizacji«, rozumianej jako trafna substytucja mate¬ rialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu (w tym pojęcia ogólne)" (2006, s. 53). Ten cytat podkreśla głębię odmienności rozważanych mo¬ deli władzy. Wzór dobrego gospodarza nie zakłada traktowania państwa jako wyzwania intelektualnego, nie dąży też do jego racjonalizacji. Jest raczej wyzwa¬ niem moralnym i dąży do doskonalenia etycznego, opisywanego w kategoriach uczciwości i sprawiedliwości. Wyobrażenia ujawniane w nowotarskich rozmowach są kontynuacją przednowoczesnego wzoru władzy, nieaktualnego już w dyskursie elitarnym. Są one konstruowane poprzez rozszerzenie na skalę państwa, kluczowego dla społeczności rolniczych, wzoru dobrego gospodarza. Aktualność tego wzoru potwierdza tezę, że współczesne, wiejskie wyobrażenia o władzy państwowej są zakorzenione w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Mając świadomość zmienności wyobrażeń trud¬ no, u progu X X I wieku, nazwać je tradycyjnymi, bardziej adekwatne wydaje się określenie post-tradycyjne (Giddens 2001, s. 47) . Tymczasem wielu badaczy społecznych opisując przekonania podobne do wyra¬ żanych w nowotarskich rozmowach określa je jako postkomunistyczne (np. SwidaZiemba 1994), postsocjalistyczne lub wiąże je z figurą homo sovieticus (np. WnukLipiński 2008). Oczywiście nie należy lekceważyć wpływu czasów PRL na wiejskie wyobrażenia o władzy. Opracowania dotyczące czasów PRL dostarczają wiedzy o różnych formach oddziaływania systemu socjalistycznego na jednostki i spo¬ łeczności, na ich postawy i przekonania (np. Co nam zostało... 1991). Jak wynika z tych publikacji wpływ ideologii i systemu był znaczący, choć, ze względu na swoją niejednoznaczność, dość trudny do opisania. Nowy dyskurs władzy wpro¬ wadzał rewolucyjne treści, które w zaskakujący sposób były łączone z zastanymi, w tym także z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego" (Swida-Ziemba 1998, s. 295) . Mając świadomość wielowymiarowego oddziały¬ wania czasów PRL na wiejski sposób myślenia i obraz świata (np. Pawluczuk 1972), chciałabym postawić tezę, że oddziaływanie socjalizmu nie było tak zna¬ czące, aby przedstawiane powyżej nowotarskie wyobrażenia o władzy nazywać postsocjalistycznymi (czy postkomunistycznymi). Zakorzenienie w tradycyjnej kulturze rolniczej określa je znacznie trafniej i lepiej pozwala je zrozumieć. Szerszą argumentację na rzecz tej tezy przedstawiam w przygotowywanej do druku pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005. 14 15 1 4 Szerzej o rozumieniu pojęcia tradycja pisze Giddens w artykule, którego polskie tłumaczenie ukazało się w „Przeglądzie Politycznym" (Giddens 2004). „Zgodnie z ideologią rewolucyjną, w krajach «zwycięskiego socjalizmu» istnieje dyktatura proletariatu, czyli krajem ma rządzić «lud pracujący miast i wsi». (...) Ta formuła przeniesiona z modelu ideologii rewolucyjnej musiała zostać uzupełniona dodatkową formułą, sprzeczną wobec tamtej. Zagubienie i zafałszowanie znaczeń oraz zanik społecznej wyobraźni powodowały, że obie te formuły współistniały ze sobą bezkolizyjnie. Aparat był, więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właściciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (Swida-Ziemba 1998, s. 294-295). 1 5 �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „Obcego". Od stereotypu do symbolu, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków. B o u r d i e u P i e r r e 2006, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Wydawnictwo Nauko¬ we Scholar, Warszawa. Co nam zostało... 1991, Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M . Marody, Wydawnictwo Aneks, Londyn. D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1966, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. G i d d e n s A n t h o n y 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2004, Tradycja, Przegląd Polityczny, nr 64, s. 110-114. F o u c a u l t M i c h e l 2000, Filozofia, Historia, Polityka. Wybór pism, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Wrocław. H e i n H e i d i 2005, Kult Piłsudskiego a kształtowanie świadomości narodowej w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Naród - Tożsamość - Kultura. Między koniecznością a wyborem, red. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, J. Nowak, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa, s. 315-332. J a w o r s k a G r a ż y n a , P i e n i ą ż e k W o j c i e c h 1995, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, IERIGZ, Warszawa. K a s z n i c a S t a n i s ł a w 1966, Władza, I H N PAN, Warszawa. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 114-123. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a 1967, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpa¬ tach Polskich, Ossolineum, Wrocław. M a r k o w s k a D a n u t a 1964, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. P a w l u c z u k W ł o d z i m i e r z 1972, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, PWN, Warszawa. Polskie... 1994, Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wydawnictwo Uni¬ wersytetu Wrocławskiego, Wrocław. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegradowa¬ nych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, praca doktorska obro¬ niona w Instytucie Kultury Polskiej UW, maszynopis w Archiwum I E i A K UW. Rozmowy... 2005, Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Trio, Warszawa. Rytualny... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, red. M . Czyżewski, S. Kowal¬ ski, A . Piotrowski, Aureus, Kraków. S t a n i s z k i s J a d w i g a 2006, O władzy i bezsilności, Wydawnictwo Literackie, Kraków. S t o m m a L u d w i k 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Wydawnictwo PAX, Warszawa. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1994, Mentalność postkomunistyczna, Kultura i Społeczeństwo, t. 38, nr 1, s. 35-50. - 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, ISNS UW, Warszawa. T i s c h n e r J ó z e f 2005, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Znak, Kraków. W e b e r M a x 1975, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, [w:] Elementy teorii socjolo¬ gicznych, red. W. Derczyński, A . Jasińska-Kania, J. Szacki, PWN, Warszawa, s. 339-550. - 1998, Polityka jako zawód i powołanie, Znak, Kraków. W i l k i n J ó z e f 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, red. M . Marody, A. Sułek, Wydaw¬ nictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 205-225. W n u k - L i p i ń s k i E d m u n d 2008, Długie pożegnanie, Tygodnik Powszechny, nr 2, 13.01.2008, s. 24-25. Z o w c z a k M a g d a l e n a 1991, Bohater wsi, Wiedza o Kulturze, Wrocław. �91 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „FOLK" NOTIONS OF AUTHORITY Summary This article focuses on the folk notion of authority presented in the talks with poorly educated villagers of Nowy Targ region. Presented material was collected in the course of anthropologic fieldwork conducted in Southern Poland in 1999-2005. The main argument is that talks with the villagers reveal that state authority is perceived by the model of 'good farmer' (master of the house). That is why the most desired authority should be autocratic (sovereign), patriarchal, pastoral, hard-working and traditional. Folk notions and expectations are quite different from contemporary models of state authority, which is institutional, collective, procedural and representative. It seems the folk imagina¬ tions of state authority are rather post-traditional than post-socialist, tough the influence of ideology can not be ignored. J.D. Adres Autora: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa e-mail: anmalsz@wp.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b56bbcf901198b5bade7c2dc87d71d6.pdf 6f9f3b577f6fcfdfc4bd884293fd0e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3915 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3666 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia ludowej plastyki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. i. Nakle/anka łowicka. Wyk. J. Wawrykowicz-Strycharska. Fot. St. Deptuszewski. AKTUALNE ZAGADNIENIA L U D O W E J P L A S T Y K I ROMAN Jednym z charakterystycznych zjawisk w życiu kulturalnym Polski Ludowej jest pro­ ces postępującego równouprawnienia ludowej twórczości artystycznej ze sztuką uczoną, która do X I X w. miała wyłączny monopol re­ prezentowania polskiej kultury narodowej. Tradycyjna samorodna sztuka ludzi pro­ stych, która jeszcze kilkanaście lat temu trak­ towana była jako „krajowa egzotyka", stano­ wiąca rozrywkę intelektualną nielicznej garst­ ki snobizującej inteligencji, przedmiot bezkar­ nego eksperymentowania i wyzysku ze strony każdego, kto tylko w tym kierunku przejawił ochotę, a wreszcie efektowny towar, którym RE1NFUSS chętnie frymarczono w obrotach z zagranicą, stała się w Polsce Ludowej przedmiotem pow­ szechnego zainteresowania. Państwo Ludowe, doceniając w pełni rolę ludowej sztuki w bu­ downictwie przyszłej kultury polskiej, socjali­ stycznej w treści, narodowej w formie, otacza tę gałąź twórczości troskliwą opieką, nie ża­ łując grosza na badania naukowe, wydawnic­ twa, wystawy i opiekę nad ludowym twórcą. W stosunku Państwa do zagadnienia sztuki ludowej nie ma śladu deklaratywności, wy­ raża się on w konkretnej realizacji polityki kulturalnej, której wyniki już dziś widoczne są na wielu odcinkach. Wystarczy wspomnieć 83 �Ryc. 2. Robotnik. Ryc. 3. Dożynki. Rzeźby w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Fot. mgr E. Kozłowska. o muzyce ludowej, która weszła do naszego reprezentacyjnego repertuaru, o plastyce lu­ dowej, która przestała być już anonimową twórczością nieznanego artysty i dziś wyszła poza wiejskie opłotki, znajdując na równi z pracami plastyków wykształconych zastoso­ wanie w dekoracji reprezentacyjnych wnętrz, przemysłowej produkcji tkanin i ceramiki ar­ tystycznej, wreszcie o bujnie krzewiącym się amatorskim ruchu świetlicowym, w którym znajdują swe miejsce i muzyka ludowa i ta­ niec, a nawet strój ludowy, skazany jakby się mogło zdawać na nieuniknioną zagładę. Rozmiary i różnorodność poczynań związa­ nych z akcją wprowadzenia ludowej twórczości w nurt narodowej kultury są tak znaczne, że niekiedy trudno jest opanować organizacyj­ nie tę niezwykle skomplikowaną całość, skut­ kiem czego zachodzić może obawa wypacze­ nia przez niewłaściwą realizację istotnego sensu najsłuszniejszych zamierzeń. Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na kilka luźno wybranych zagadnień, bardzo zresztą różnych co do stopnia ważno­ 84 Józei Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). ści, a dotyczących rozmaitych aktualnych za­ gadnień związanych w ten czy inny sposób ze sztuką, a ściślej z plastyką ludową. Jednym z nich jest sprawa tzw. „strojów re­ gionalnych". Zagadnienie niewątpliwie z ka­ tegorii mniej ważnych, ale takich, które przez swą masowość nabierają specjalnego znacze­ nia. Strój ludowy, noszony jeszcze z początkiem X I X wieku powszechnie przez ludność wło­ ściańską zamieszkującą terytorium Polski, na skutek przemian zachodzących w strukturze gospodarczej i społecznej w ciągu X I X i XX wieku zaczął ginąć. Dziś, jeśli chodzi o wieś polską, strój ludowy w swej dawnej funkcji należy już do przeszłości. Co najwyżej tu i ówdzie zobaczyć można ostatnie fazy jego 2aniku, czy to w postaci pojedynczych części ubioru noszonego do pracy, czy nawet całych kompletów, ale tylko wyjmowanych ze skrzyń w jakichś wyjątkowych okolicznościach. Pro­ ces zaniku ubioru ludowego, w jego dawnej funkcji i postaci, jest nieodwracalny, a wszel- �Ryc. 4. Tkacz. Hyc. 5. Kosiarz. Rzeźby w drzewie. Wyk. Józef Huika (Łękawica, Fot. mgr E. Kozłowska. kie próby regeneracji z góry skazane są na niepowodzenie. Może natomiast strój regionalny żyć w dal­ szym ciągu — czy to dostarczając pewnych inspiracji w związku z opracowywaniem no­ wych form odzieży przeznaczonych do maso­ wego użytku, czy jako uroczysty ubiór repre­ zentacyjny pewnych grup terytorialnych i za­ wodowych, czy wreszcie jako kostium tea­ tralny używany w czasie widowisk o tematyce czerpanej z folkloru. O ile pierwsza forma kontynuacji tradycji stroju ludowego nie weszła dotychczas w sta­ dium studiów czy realizacji, o tyle wykorzys­ tanie ubiorów ludowych do celów reprezen­ tacyjnych i scenicznych w ostatnich latach rozpowszechnia się w Polsce w tempie i roz­ miarach bardzo znacznych. I tu właśnie za­ czynają się poważne mankamenty, na które chciałbym zwrócić uwagę. Istnieje w chwili obecnej na terenie Polski bardzo znaczna ilość różnego rodzaju świetlic: wojskowych, robotniczych, wiejskich, szkol­ nych i innych. W każdej z nich pewną część pow. Żywiec). repertuaru zajęć świetlicowych stanowią tań­ ce i pieśni ludowe produkowane na scenie w ubiorach regionalnych, z których najczę­ stsze, prócz lokalnego, są krakowski, kujaw­ ski, śląski i góralski. W sprawianie tych ubio­ rów zwłaszcza przyfabryczne świetlice robot­ nicze angażują niekiedy znaczne fundusze, wy­ konaniem zaś zajmują się (dla zespołów miej­ skich) szatnie organizowane przez Woj. Za­ rząd Samopomocy Chłopskiej, pracownie CPLiA lub też wykonywa się je sposobem go­ spodarczym we własnym zakresie. Ze względu na konieczność obniżenia kosz­ tów i ze względu na specyficzne wymogi ko­ stiumu scenicznego ubiory te wykonywane są z materiałów zastępczych, często nawet bar­ dzo tanich, nie zawsze też stoją one na właści­ wym poziomie etnograficznej ścisłości. Do­ wolności w sposobie traktowania ubioru wy­ nikają częściowo z niewiedzy wykonawców, częściowo zaś z nacisku wywieranego przez zamawiających. W pracowni strojów ludo­ wych CPLiA w Toruniu konsternację wywo­ łało zamówienie jednej z miejscowych świetlic 85 �zastępczych — jako ubioru wdziewanego na publiczne uroczystości, jak pochody, dożynki itp. Ubiory takie mogą jeszcze „ujść" w świe­ tle sztucznym, oglądane z pewnej odległości; w pełnym świetle dnia wyglądają niesłycha­ nie tandetnie i śmiesznie. Nie przysparzają one w żadnym przypadku uroku obchodom ulicznym, wprost przeciwnie — nadają im charakter nieprzyjemnej maskarady, a wśród publiczności zamiast zainteresowania wywo­ łują uzasadnione objawy wesołości połączo­ nej z drwinami. Ryc. 6. Kobieta ze świnią. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 26 om. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. St. Deptuszewski. Strój u ż y w a n y w celach reprezentacyjnych podczas wystąpień publicznych powinien być bezwzględnie autentyczny lub wiernie według autentycznego skopiowany. Zamiast żałosnej gromady „przebierańców" niech raczej wy­ stąpi mniejsza ilość osób w strojach ludo­ wych, ale za to niech te stroje będą utrzy­ mane na należytym poziomie, to znaczy niech będą kompletne, dobrze zachowane i właści­ wie noszone. Żeby nie powtórzył się fakt, ob­ serwowany na dożynkach krakowskich w 1952 r., gdzie w grupie krakowskiej wystą­ pił młody chłopak w czerwonej czapce z ko­ lorowymi pawimi piórami, zbyt długim kafta­ nie, pasie z brzękadłami, spodniach w paski podwiązanych sznurkiem powyżej owłosio­ nych łydek i białych tenisówkach. na wykonanie kilkunastu kompletów stroju krakowskiego według wzorów jakiegoś domo­ rosłego projektanta, utrzymanych w stylu operetkowych uniformów sprzed kilkudziesię­ ciu laty. Pracownia CPLiA, stanowiąca punkt usługowy, nie mogła odmówić przyjęcia za­ mówienia, wykonanie zaś narażałoby pracow­ nię na poważne zarzuty i śmieszność. Ażeby tego rodzaju sytuacji na przyszłość uniknąć, należałoby wydać zarządzenie zabraniające wykonywania ubiorów ludowych z wzorów, które nie zostały poprzednio zatwierdzone przez instytucje do tego wyznaczone (np. mu­ zea etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Zakład Badania Plastyki, Architek­ tury i Zdobnictwa Ludowego PIS, Zarząd Świetlic, Domów Kultury i Twórczości Ama­ torskiej, czy komisje specjalne CPLiA). Bardzo ważną rzeczą jest umiejętność wła­ ściwego noszenia stroju ludowego. Młodzież, występująca nawet w autentycznych i dobrze skompletowanych ubiorach, nie umie ich no­ sić w sposób odpowiedni, skutkiem czego syl­ wetka traci właściwy charakter, a czasem przybiera postać wręcz karykaturalną. W y ­ daje mi się rzeczą konieczną, aby zespoły wy­ stępujące publicznie w strojach regionalnych, a także wyjeżdżające w nich za granicę, były kontrolowane przez fachowców biorących od­ powiedzialność za należyty wygląd zespołu. Na festiwalach pieśni i tańca ludowego, do­ żynkach itp., gdzie występuje większa ilość grup w strojach regionalnych, należy organi­ zować konkursy z nagrodami dla najlepiej odzianych zespołów; miałoby to duże znacze­ nie wychowawcze i przyczyniłoby się do pod­ niesienia jakości stroju ludowego, używanego na uroczyste występy. Należałoby też zabronić w sposób katego­ ryczny używania tzw. „ubiorów ludowych" —• szytych dla celów scenicznych z materiałów W związku z występami grup w ubiorach re­ gionalnych na jedną rzecz należy jeszcze zwró­ cić uwagę. Zdarza się często, że grupa bywa 86 �ubrana w sposób zupełnie jednolity. Wykonu­ je się kilkadziesiąt ubiorów kobiecych i mę­ skich, uszytych ściśle według jednego wzo­ ru, skutkiem czego zamiast ludowego ubioru otrzymujemy ,,mundur" nadający grupie wy­ gląd podrzędnego zespołu baletowego, nie ma­ jący nic wspólnego z rzeczywistym sposobem ubierania się ludu. Zespoły w ten sposób „umundurowane" (np. zespół gdański czy mazurski) w przykry spo­ sób odbiegają swym wyglądem od grup odzia­ nych w prawdziwe stroje regionalne, pokaza­ ne w całej swej różnorodności i bogactwie. W grupach takich, jak góralskie, niektóre kra­ kowskie i mazowieckie, widzimy dużą różno­ rodność kolorystyczną, dekoracyjną, różne zestawienia stroju. Nadaje to zespołowi regio­ nalnemu wygląd bardziej odpowiadający praw­ dzie. Gdy wieś polska nosiła jeszcze powszech­ nie swe ubiory tradycyjne, nie posiadały one nigdy owej „mundurowej" jednolitości, lecz w obrębie pewnego typu było wiele odmian i możliwości. Przystępując do odtwarzania ubiorów ludo­ wych, powinniśmy zawsze pamiętać o tej róż­ norodności i starać się ją koniecznie utrzymać, dążąc do tego, ażeby zespołowi nadać charakter naturalnej grupy wiejskiej, odzia­ nej w ubiory odświętne, jakie widywało się na weselach, dożynkach czy innych tego ro­ dzaju uroczystościach. Drugim zagadnieniem, któremu chciałbym poświęcić słów kilka, jest nasze rzemiosło lu­ dowe. Twórczość artystyczna wsi, wyrażająca się między innymi w rzeźbie dekoracyjnej, zdobnictwie ceramicznym, hafcie — straciła już w dużej mierze oparcie w swym własnym, wiejskim środowisku, przekształcając się w rzemiosło, często o charakterze wyraźnie pamiątkarskim (np. snycerstwo ludowe, cera­ mika), uprawiane na użytek odbiorcy miej­ skiego. Proces ten, odbywający się u nas w okresie międzywojennym, kiedy eksploa­ tacja handlowa ludowego rzemiosła artystycz­ nego była opanowana przez drobnych kapita­ listów występujących pod firmą różnych „ba­ zarów ludowych", doprowadził do zupełnego upadku niektórych gałęzi sztuki ludowej, przekształcając ją w produkcję bezwartościo­ wej tandety, czego przykładem może być tzw. „zakopiańszczyzna", zaśmiecająca do dziś ry­ nek swymi wyrobami, lichymi pod względem estetycznym i pozbawionymi jakiegokolwiek Ryc. 7. Anallabetka. Rzeźba w drzewie. Wys. 26 cm. Wyk. Rozalia Kuźniarowa (Wysoka, pow. Łańcut). Fot. St. Deptuszewski. powiązania z tradycjami prawdziwej sztuki lu­ dowej. W Polsce Ludowej sprawy ludowego prze­ mysłu artystycznego od lat kilku zostały prze­ kazane Centrali Przemysłu Ludowego i A r t y ­ stycznego, która w niedługim okresie czasu zdołała zorganizować znaczną ilość ludowych spółdzielni artystycznych, wiele "zaś ośrodków nie zorganizowanych na sposób spółdzielczy uzależniła od siebie drogą wolnego skupu wy­ robów ludowych. Początkowo zdawało się, że potężna instytucja, obejmująca swymi agen­ dami obszar całego państwa, dysponująca nad­ zorem artystycznym na różnych szczeblach or­ ganizacyjnych — zdoła opanować sytuację i przyczynić się do podniesienia poziomu ar­ tystycznej wytwórczości ludowej oraz wycho­ wania odbiorcy, który tandetę typu wspomnia­ nej wyżej „zakopiańszczyzny" uważał za war­ tościowe wytwory sztuki ludowej. Nadzieje związane z działalnością CPLiA nie ziściły się 87 �jednak w całej rozciągłości. W olbrzymiej ma­ chinie, gdzie zbiurokratyzowany aparat han­ dlowy w samym początku istnienia instytucji wziął górę nad czynnikiem fachowym i nad­ zorem artystycznym, nie zawsze umiano z na­ leżytym zrozumieniem podejść do zagadnienia sztuki ludowej. W twórcy ludowym zamiast artysty widzia­ no tylko producenta, którego zadaniem było osiągnięcie możliwie najwyższego wskaźnika produkcji. Były to czasy, kiedy tysiącami „pro­ dukowano" wycinanki na Kurpiach, kiedy set­ kami zamawiano ,malowanki" u malarek z Za­ lipia, kiedy jednego z uzdolnionych plastyków ludowych Konstantego Ciepielowskiego z Iłży, wyróżnianego na konkursach w y k o n a w c ę gli­ nianych figurek, posadzono za kręgiem garn­ carskim by wyrabiał seryjne doniczki. Próba przestawienia ludowego rzemiosła na masową produkcję nie powiodła się oczywi­ ście. Masowo wyrabiana „sztuka ludowa" wy­ kazała taki spadek jakości, że niektóre „to­ wary" w ogóle nie zostały wprowadzone do sprzedaży (np. owe tysiące wycinanek kur­ piowskich). Poza tym artyści ludowi, nastawieni przez CPLiA na seryjne wykonywanie wciąż tych samych form, wpadają w rutynę i przestają pracować twórczo. Widoczne to jest np. w Ił­ ży, gdzie taki wybitny plastyk ludowy jak Wincenty Kitowski zaprzestał pracy twórczej („bo spółdzielnia nic nowego nie zamawia, a człowiek musi z czegoś żyć"), wykonując masowo kilka przyjętych do sprzedaży modeli ptaszków. Samodzielna praca twórcza artystów ludo­ wych bywa do tego stopnia krępowana, że or­ gany CPLiA, pod groźbą oddania sprawy do prokuratury, zabraniają zrzeszonym w spół­ dzielni artystom ludowym bezpośredniego obsyłania przez nich wystaw organizowanych przez M i n . Kult. i Sztuki czy Woj. Rady Naro­ dowe, wymagając aby udział plastyków ludo­ wych w wystawach odbywał się za pośrednic­ twem spółdzielni (Iłża). Przy tym stanie rzeczy zachodzi obawa, że na wystawy i konkursy napływać będzie bądź materiał wyselekcjono­ wany z bieżącej produkcji seryjnej, bądź wy­ konany pod kierunkiem spółdzielni, wybrany i zakwalifikowany przez jej organy według kryteriów być może innych od tych, jakimi posługiwałby się złożony z fachowców i znaw­ 88 ców sztuki ludowej sąd konkursowy, czy ko­ misja ocen. Artyści ludowi, którzy zajęcie swe traktu­ ją jako poboczne w stosunku do pracy na roli, nie mogąc w terminach wywiązać się z zobowiązań powziętych wobec CPLiA —zra­ żali się i odsuwali od organizacji spółdziel­ czej. Skup wyrobów ludowych, prowadzony przez ludzi o wyłącznie handlowym przygo­ towaniu, nie orientujących się w zagadnieniu sztuki ludowej, szedł po linii najmniejszego oporu, magazyny były zawalone towarem nie lepszym od tego, który widuje się jeszcze w witrynach sklepów reprezentujących tzw. „pry­ watną inicjatywę". Magiczne słowa „rotacja", „chodliwość" i sztywna organizacja w e w n ę ­ trzna paraliżowały możliwości przeprowadze­ nia jakiegokolwiek eksperymentu. „Narzuty" powodowały nadmierne podnoszenie cen ta­ nich w istocie wyrobów ludowych, „dystry­ bucja" zaś doprowadzała do takich paradok­ sów, że w Lublinie w dwóch sklepach spół­ dzielczych sprzedających wyroby ludowe no­ torycznie „brakowało" ceramiki pochodzącej z okolicznych ośrodków garncarskich. Przedstawiony wyżej stan niewątpliwie dziś należy już w znacznej mierze do przeszłości. Nie łatwo jest jednak odrobić popełnione błę­ dy, a jeszcze trudniej jest przestawić na nowe tory tak rozbudowaną i ciężką aparaturę. W przyszłości, chcąc postawić zagadnienie ludowego przemysłu na właściwej płaszczyź­ nie, trzeba do poszczególnych ośrodków pro­ dukcji podchodzić w sposób bardziej indywi­ dualny. Orientację w tym zakresie ułatwi nam po­ dział istniejących ośrodków wytwórczych na 3 grupy. Jedną stanowić będą ośrodki sztu­ ki ludowej, które dziś jeszcze produkują lub do niedawna produkowały wyroby o dużej wartości artystycznej związanej ściśle z miej­ scowymi tradycjami plastycznymi (np. ośrod­ k i ceramiczne w Łążku, pow. Zamość, Koła­ czycach i Brzostku, pow. Jasło, Starym Sączu, Milówce, pow. Żywiec i wielu innych). Do dru­ giej grupy zaliczymy te ośrodki, które posia­ dały swe własne tradycje artystyczne, ale za­ traciły je całkowicie lub częściowo wskutek różnych okoliczności zewnętrznych (jak np. dawna akcja nakładców w przemyśle chałup­ niczym, niewłaściwie prowadzony instruktaż itp.), wyobcowując się tym sposobem z wła­ snego tła kulturowego (np. pamiątkarstwo za- �kopiańskie, w pewnej mierze hafciarstwo ka­ szubskie). Trzecią grupę ośrodków ludowego przemysłu artystycznego stanowić będą te, które w ogóle nie posiadają starszej tradycji i nie są w swej wytwórczości związane z wła­ snym podłożem etnograficznym. Do takich na­ leży np. sztucznie w X I X w. zaszczepione sny­ cerstwo w Jerzmanowicach i Sąspowie koło Ojcowa, koronkarstwo w okolicach Bobowej i prawie cały przemysł pamiątkarski na Zie­ miach Odzyskanych. W ośrodkach, które kontynuują swą trady­ cyjną wytwórczość artystyczną, wskazana jest szczególna ostrożność postępowania. Nie na­ leży tam przeprowadzać ryzykownych w skut­ kach eksperymentów, przeciążać ich zamówie­ niami, ewentualny instruktaż powinien ogra­ niczać się do strony czysto technicznej (np. w tkactwie do stosowania lepszych barwników, w garncarstwie polew, glazur i sposobu wy­ pału). Szkodliwe jednak byłoby sztuczne ha­ mowanie naturalnego rozwoju twórczości tych ośrodków, o ile zachodzące zmiany opierają się na bazie tradycyjnej i są jej dobrą konty­ nuacją. W ośrodkach, które z tych czy innych przy­ czyn odeszły w swej twórczości od form tra­ dycyjnych, należy wprowadzić metodę, którą z powodzeniem stosowała prof. E. Plutyńska w ośrodkach tkackich z powiatu sokolskiego. Polega ona na tym, że w pierwszym etapie na­ leży spowodować nawrót do starych form tra­ dycyjnych, a gdy twórcy zżyją się z nimi, dać im możność dalszego ich rozwijania pod dyskretną i umiejętną kontrolą instruktora. Warunkiem należytego postawienia i pro­ wadzenia ludowego przemysłu artystycznego o charakterze tradycyjnym jest naukowe zba­ danie obecnej i dawnej twórczości danego ośrodka, czy nawet poszczególnego warszta­ tu. Dopiero na podstawie wyników tych ba­ dań mogą zostać opracowane szczegółowe wnioski i wytyczne obowiązujące dla orga­ nów sprawujących z ramienia CPLiA opiekę nad artystyczną stroną wytwórczości ośrodka. Ośrodki, których produkcja od początku ich istnienia nie miała charakteru tradycyj­ nej sztuki ludowej, mogą być bez żadnych ograniczeń przedmiotem eksperymentalnych poczynań CPLiA. Można tu z powodzeniem stosować wszelkie formy współpracy artysty plastyka z twórcą ludowym. Ewentualne wprowadzanie do produkcji tych ośrodków elementów czerpanych z inwentarza miejsco­ wych ludowych form zdobniczych może być 0 tyle celowe, że produkcja nabierze wów­ czas charakteru bardziej lokalnego, pożąda­ nego w wyrobach typu pamiątkarskiego. W związku z organizacją ludowego prze­ mysłu artystycznego pamiętać musimy, że przemysł ten, w niektórych zwłaszcza dzie­ dzinach, znajduje się w stadium postępujące­ go upadku (np. rzemiosło garncarskie, które kurczy się ilościowo i ubożeje pod względem artystycznym). Społecznym zadaniem CPLiA jest przez odpowiednią politykę zamówień 1 organizowanie zbytu nie dopuścić do całko­ witego upadku jakiejkolwiek dziedziny rze­ miosła artystycznego. Wachlarz zainteresowań CPLiA jest w chwili obecnej wciąż jeszcze zbyt wąski. Obejmuje on przede wszystkim poważne ilościowo gałęzie ludowej produk­ cji, jak garncarstwo, tkactwo, wyroby z drze­ wa, z pominięciem innych, które, pozbawione zamówień, narażone są na całkowite zamar­ cie. Przykładem tych ostatnich jest np. ar­ tystyczne kowalstwo wiejskie, tak bogate w swym zdobnictwie zwłaszcza na obszarze Ma­ łopolski. Zdobione wyroby kowalskie niewąt­ pliwie znalazłyby zastosowanie czy to w archi­ tekturze (np. zawiasy, wykładki do zamków przy odbudowie zabytkowych dzielnic War­ szawy), czy w dekoracji wnętrz (świeczniki, lampy, wieszadła itp.). Dotychczas jednak tą więdnącą gałęzią ludowego zdobnictwa nie zainteresowano się zupełnie. Przykładów ta­ kich można by zacytować więcej. Mówiąc o organizacji ośrodków ludowej produkcji artystycznej nie możemy tracić z oczu momentów praktycznych, do których należy przede wszystkim realna możliwość zbytu wyprodukowanych wyrobów. Ze względu na ograniczone bądź co bądź zapo­ trzebowanie na ludowe wyroby artystyczne wydaje się celowe skoncentrowanie tego ro­ dzaju produkcji w najlepszych pracowniach poszczególnych ośrodków. Pracownie te po­ winny zostać wytypowane na podstawie orzeczenia komisji składającej się z przedsta­ wicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państ­ wowego Instytutu Sztuki i CPLiA. Pracownie wytypowane do produkcji artystycznej po­ winny być otoczone specjalną opieką i mieć zapewnione warunki umożliwiające im osiąg­ nięcie wysokiego poziomu; pozostałe pracow­ nie danego ośrodka mogą być oczywiście 89 �Ryc. 8. Praczka. Rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Józet Fot. mgr E.Kozłowska. wykorzystywane do masowej produkcji nie­ artystycznych wyrobów użytkowych. Poruszone poprzednio zagadnienie podnie­ sienia poziomu estetycznego wiąże się w du­ żej mierze ze sprawą muzealnictwa. W X I X wieku, kiedy ludowe rzemiosło artystyczne pracowało na potrzeby odbiorcy wiejskiego, twórca ludowy na każdym kroku spotykał się z wyrobami artystycznymi z zakresu swej specjalności, które kształtowały jego smak estetyczny, stawały się źródłem inspiracji w dalszej pracy i przyczyniały się do rozwoju 90 Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). jego twórczości w ramach miejscowej trady­ cji. Na takim właśnie podłożu powstawały owe regionalne style ludowe, jakie obserwu­ jemy np. w wycinankarstwie, meblarstwie (skrzynie malowane) i wielu innych. Obecnie, w związku z urbanizacją kultury wsi, twórca ludowy często traci kontakt z dawniejszymi wyrobami swoich poprzedni­ ków, a szukając inspiracji w różnych przy­ padkowych wzorach stwarza formy dziwacz­ ne, obce ludowej kulturze i pozbawione war­ tości estetycznej. �Zagadnienie udostępnienia artystom ludo­ wym najlepszych osiągnięć dawnego miejsco­ wego rzemiosła artystycznego mogą rozwią­ zać jedynie muzea, posługując się w tym celu wystawami stałymi i objazdowymi. Zadanie to obciążałoby przede wszystkim małe muzea regionalne, które w swych działach etnogra­ ficznych powinny szczególnie silnie akcen­ tować tradycyjny przemysł artystyczny i na­ wiązywać kontakty z twórcami współczesny­ mi. Zbiory tego rodzaju oddałyby kolosalną usługę dzisiejszemu rzemiosłu artystyczne­ mu danego regionu, a poza tym kształtowały­ by w sposób pozytywny stosunek ogółu lud­ ności do sztuki tradycyjnej, która obecnie jest mieszkańcom wsi dosyć obca i często by­ wa traktowana przez nich z pobłażliwym lek­ ceważeniem. Podkreślenie wartości sztuki ludowej przez jej ekspozycje w muzeach podniosłoby więc wśród ludności wiejskiej szacunek dla swej dawnej kultury i ułatwiłoby w przyszłości re­ alizację słusznego hasła, że twórczość wiej­ skiego artysty ludowego powinna zaspokajać przede wszystkim potrzeby własnego środo­ wiska. Przypatrując się dzisiejszym muzeom re­ gionalnym stwierdzić musimy, że poza nie­ którymi wyjątkami (np. muzeum w Zakopa­ nem, Tomaszowie Mazowieckim, Rzeszowie i k i l k u innymi) nie spełniają one wyżej na­ kreślonych zadań. W wielodziałowych mu­ zeach regionalnych zapomina się często o tym, że kultura ludowa regionu powinna stanowić w nich jeden z zasadniczych trzonów. W nie­ których przypadkach muzea regionalne w ogó­ le żałują miejsca na wystawę zabytków etno­ graficznych, skutkiem czego dochodzi do ta­ kich paradoksów, że np. niezwykle bogata kultura artystyczna Powiśla Dąbrowskiego znalazła swoje miejsce w centralnych muze­ ach etnograficznych (np. w Krakowie) i w licz­ nych wystawach organizowanych na obsza­ rze całego kraju, ale darmo szukalibyśmy jej w najbliższym terytorialnie muzeum w Tar­ nowie. Ze względów natury społecznej i kul­ turalnej muzea regionalne powinny wykazać większe wyczucie aktualnych potrzeb, na­ wiązać silniejszy kontakt z terenem i realizu- Ryc. 9. Kobieta z dzbankiem. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 45 cm. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. mgr E. Kozłowska. jąc ogół swych rozległych zadań nie pomijać jednego z zagadnień centralnych, którym jest zagadnienie ludowej kultury. Dużo dziś pisze się i mówi o współpracy artysty ludowego z plastykiem wykształco­ nym. Współpraca ta, występująca sporadycz­ nie jeszcze przed pierwszą wojną światową, w ostatnich czasach nabiera coraz poważniej­ szego znaczenia w związku z powołaniem twórców ludowych do wykonywania prac daleko wychodzących poza krąg ich codzien91 �nych doświadczeń. Przykładem Lego rodzaju są prace artystek ludowych z Zalipia na Po­ wiślu Dąbrowskim zatrudnionych przy deko­ racji wnętrz na statku „Batory", projektowa­ niu tkanin dla produkcji fabrycznej, ostatnio zaś przy malowaniu fajansów. Niektóre z tych zagadnień (projektowanie tkanin, malatury na fajansie) wymagały od ludowych artystek przestawiania się na zu­ pełnie nową formę pracy, związaną czy to z właściwością tworzywa, czy z konieczno­ ścią podporządkowania się pewnym rygorom wynikającym z założeń technicznych, czy też z przeznaczeniem wykonywanego projektu. Tego rodzaju przestawienia przychodzą arty­ ście ludowemu z trudnością i nie zawsze uda­ je mu się samodzielnie osiągnąć w y n i k i cał­ kowicie pozytywne. Słuszną więc obrał drogę Instytut Wzor­ nictwa Przemysłowego, który, angażując do projektowania artystów ludowych, działal­ ność ich oparł na gruncie współpracy z wy­ kształconym artystą plastykiem. Twórca ludowy przystępuje do pracy w zakresie projektowania nie obciążony rutyną i zasadniczo nie zależny od natrętnego wzor­ nictwa kosmopolitycznego, które tak często przysłania artyście wykształconemu możność wypowiedzenia się oryginalnego. Z tej wła­ śnie przyczyny wzory projektowane przez artystów ludowych są takie nowe i świeże, co często podkreśla się w czasie licznych na ten temat dyskusji. Nie tylko w świeżości jednak leży ich odrębność. Poza tym, że są dotych­ czas niespotykane, posiadają one jeszcze pewne indywidualne cechy wiążące je ze sztuką ludową określonego środowiska etno­ graficznego. Mają pewien regionalny styl, który pozostaje nawet wówczas, gdy projekt zostanie kompozycyjnie czy kolorystycznie dostosowany do wymogów produkcji prze­ mysłowej, uwzględniającej potrzeby i gusty szerokich mas ludności miast i wsi. Dzięki umiejętnej współpracy artysty pla­ styka z artystą ludowym np. projektowane tkaniny, nie tracąc swego regionalnego ludo­ wego stylu (każdy w nich pozna rękę zalipskich malarek), stają się równocześnie bardzo nowoczesne i mogą zaspokoić wymagania najbardziej wybrednych odbiorców. 92 Współczesne próby włączenia ludowej in­ wencji artystycznej do projektowania pro­ dukcji przemysłowej nie są ani mechanicz­ nym przenoszeniem wzorów ludowych na wyroby miejskie, ani „stylizowaniem na lu­ dowo" z czasów tzw. secesji. Jest to rzeczy­ wiste wprowadzenie autentycznej, żywej sztuki ludowej tworzonej przez ludowych ar­ tystów, którzy wychodząc ze swych zasobów tradycyjnych zapoczątkowują nową twór­ czość, dostosowaną do nowych warunków i potrzeb. Współpraca artysty ludowego i wykształ­ conego ustawiona jest teoretycznie na zasa­ dzie równości i ma odbywać się niejako w ra­ mach wzajemnej wymiany doświadczeń. W praktyce jednak pozycja artysty ludowego jest bez porównania słabsza. Ciąży nad nim autorytet wykształconego kolegi, którego uwagom poddaje się bez zastrzeżeń. Jak dalece wpływ zawodowego plastyka uwidacznia się w rezultatach prac artystów niewykształconych, świadczą próby dokona­ ne w Zakładach Ceramicznych we Włocław­ ku, gdzie ten sam kolektyw projektancki, raz pod kierunkiem J. Buszka, drugi raz pod kie­ runkiem H. i L. Grześkiewiczów, doszedł do wyników bardzo dobrych, lecz pod względem plastycznym zupełnie różnych. Doświadczenie to, wykonane z zespołem złożonym z elementu robotniczego, nie posia­ dającym tradycji regionalnych, jest przykła­ dem, jak wielka odpowiedzialność ciąży na plastyku kierującym tego rodzaju kolekty­ wem. Odpowiedzialność wzrasta jeszcze bar­ dziej, gdy w sferze jego oddziaływania znajdą się artyści wiejscy, reprezentujący twórczość tradycyjną, która posiada swój własny regio­ nalny styl. W tym przypadku inspiracja mu­ si być niezwykle ostrożna i umiejętna. Nale­ ży bowiem uważać na to, aby nowa, inspiro­ wana twórczość artysty ludowego nie zrywa­ ła z twórczością tradycyjną, ale z niej w spo­ sób naturalny wynikała. Może to zostać osiągnięte jedynie wówczas, gdy kierujący zespołem plastyk zapoznał się w sposób grun­ towny ze sztuką tego regionu, który repre­ zentują członkowie zespołu. W przeciwnym razie zawsze będzie zachodziło niebezpie­ czeństwo, że artyści ludowi, pokierowani w �sposób niezgodny z ich lokalnymi tradycja­ mi, zatracą w swej twórczości cechy regio­ nalnej odrębności i nie wnosząc z nich nic do sztuki narodowej sami ulegną wpływom narzuconej maniery. specjalnym (np. na wydziałach tkackim, archi­ tektury wnętrz, scenografii) — postawienie zagadnienia sztuki ludowej na wyższych uczelniach plastycznych można byłoby uważać za zupełnie zadowalające. Obecnie, kiedy współpraca artysty ludo­ wego z zawodowym plastykiem odbywa się w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w niewielkim gronie osób specjalnie dobra­ nych — możliwość niewłaściwego pokiero­ wania ludowym artystą jest raczej niewielka, z czasem jednak, gdy akcje tego rodzaju bę­ dą prowadzone na większą skalę, sprawa do­ boru odpowiedniej ilości piastyków orientu­ jących się w zagadnieniach sztuki ludowej stanie się zagadnieniem palącym. Począwszy od roku akademickiego 1951/52 wykłady z zakresu sztuki ludowej zostały na uczelniach plastycznych zastąpione przez wykłady zatytułowane „Sztuka polska z uwzględnieniem sztuki ludowej". W układzie tym na omówienie ludowej twórczości arty­ stycznej po prostu brakuje czasu, skutkiem czego zagadnienie sztuki ludowej praktycz­ nie zostało z programu wykreślone. Wyłania się zatem zagadnienie kadr, któ­ remu również należy na tym miejscu poświę­ cić nieco uwagi. W chwili obecnej zarówno w dziedzinie organizacji przemysłu ludowe­ go, jak w zakresie wzornictwa czy badań na­ ukowych odczuwa się brak fachowców zo­ rientowanych w zagadnieniach sztuki ludo­ wej. Chodzi tu zarówno o plastyków, którzy znaleźliby miejsce w nadzorach artystycz­ nych, jak i o etnografów, którym powierzono by zagadnienie naukowego opracowywania spraw związanych ze sztuką ludową. Zary­ sowujące się braki nie są łatwe do usunięcia z tego powodu, że samo zagadnienie szkole­ nia młodzieży, zarówno studiującej na wyż­ szych uczelniach plastycznych, jak i na uni­ wersytetach, nie jest w zakresie sztuki ludo­ wej tak postawione, aby rokowało w przy­ szłości napływ młodych sił odpowiednio przygotowanych. Jeżeli chodzi o uczelnie plastyczne, do nie­ dawna program studiów wydziału ogólnego (I rok) obejmował w y k ł a d y z zakresu sztuki ludowej w wymiarze dwóch godzin tygodnio­ wo, przez przeciąg obu semestrów. W y k ł a d y te, mimo niewielkiego wymiaru godzin, poz­ walały na zapoznanie studentów z podstawo­ wymi zagadnieniami sztuki ludowej i dawa­ ły możność zainteresowania młodzieży prze­ jawami samorodnej twórczości artystycznej. Gdyby w uzupełnieniu tych wykładów prze­ widziane były w programie dalszych lat stu­ diów krótkie cykle w y k ł a d ó w o charakterze Oczywiście, trudno byłoby tego rodzaju stan rzeczy osądzić pozytywnie. Brak wiado­ mości z zakresu sztuki ludowej stanowi po­ ważną lukę w ogólnym wykształceniu przy­ szłego plastyka, który powinien orientować się w pełnym dorobku polskiej sztuki, a nie tylko tej, która zaspokajała potrzeby warstw elitarnych. Bezpośredni kontakt, który na­ wiązywał młody plastyk z zabytkami sztuki ludowej bądź w czasie demonstracji podczas wykładów, bądź w muzeum, czy w czasie wy­ cieczek odbywanych w teren, działał bar­ dzo instruktywnie, pogłębiając jego wiedzę, zwłaszcza z zakresu kompozycji dekoracyjnej i kolorystyki, tak bogatej w ludowym zdob­ nictwie. W ramach studiów uniwersyteckich sztu­ ka ludowa wykładana jest na I I I roku stu­ dium historii kultury materialnej (2 godziny tygodniowo w ciągu jednego semestru) i na III roku historii (1 godzina tygodniowo przez cały rok). Na studium historii kultury materialnej student obowiązany jest tylko do wysłucha­ nia wykładów, na historii sztuki zaś zdaje w końcu roku kolokwium z tego zakresu. Brak egzaminów z zakresu sztuki ludowej powodu­ je, że studenci przedmiot ten traktują jako uzupełniający, do którego można nie przykła­ dać większego znaczenia. Takie ustawienie przedmiotu przyczynia się do tego, że przygo­ towanie zarówno młodych historyków sztuki jak i etnografów do naukowej pracy w dzie­ dzinie sztuki ludowej pozostawia wiele do ży­ czenia. Zjawisko to jest tym przykrzejsze, że 93 i �właśnie ta dziedzina otwiera w tej chwili przed młodzieżą kończącą studia szersze możliwości pracy. Ze względów zarówno naukowych, jak praktycznych wydaje się słuszne wysunięcie pewnych postulatów, które należałoby wziąć pod uwagę przy ustalaniu przyszłych progra­ mów studiów. Jednym z tych postulatów by­ łoby przywrócenie na uczelniach plastycz­ nych wykładów ogólnych z zakresu sztuki lu­ dowej, które doskonale zmieściłyby się w pro­ gramie I I roku studium ogólnego, i wprowa­ dzenie w y k ł a d ó w specjalnych dla studentów wydziałów tekstylnego, scenografii i architek­ tury wnętrz. W ramach studiów etnograficz­ nych i historii sztuki należałoby wprowadzić egzamin z zakresu sztuki ludowej oraz ćwicze­ nia seminaryjne. Te ostatnie niezbędne są zwłaszcza dla etnografów specjalizujących się w zagadnieniach etnografii polskiej. Przygotowani w ten sposób pracownicy mogliby w przyszłości z wielkim pożytkiem pracować zarówno w instytucjach naukowych jak i w tych, które zajmują się organizacją i eksploatacją przemysłu ludowego. Obecnie, z braku własnych pracowników należycie wykwalifikowanych, różne insty­ tucje zajmujące się organizacją przemysłu ludowego, urządzaniem wystaw itp., korzysta­ 94 ją w swej pracy 2 pomocy muzeów etnogra­ ficznych, Zakładu Badania Plastyki P.I.S., Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, czy po­ szczególnych etnografów. Współpraca ta jed­ nak, n a w i ą z y w a n a od przypadku do przypad­ ku, ze względu na swój ściśle doraźny cha­ rakter nie zawsze daje rezultaty w pełni za­ dowalające. W chwili obecnej placówki nau­ kowo-badawcze spełniają rolę podobną do pogotowia ratunkowego, czy straży pożar­ nej, które wzywa się na pomoc w nagłych wypadkach. Zazwyczaj chodzi o natychmia­ stowe dostarczenie jakichś materiałów, w y ­ danie opinii lub konsultacje. Nie bierze się pod uwagę tego,* że prace badawcze z zakre­ su polskiej sztuki ludowej są dopiero w toku i pomimo, że wiele na t y m odcinku zrobiono zwłaszcza w ostatnich latach, sporo zagad­ nień pozostało dotychczas jeszcze nie opra­ cowanych. W wielu przypadkach dopiero przeprowadzenie badań terenowych mogło­ by dostarczyć materiałów pozwalających na sumienne załatwienie sprawy. Przyniosłoby niewątpliwie obustronną ko­ rzyść, gdyby współpraca ta przybrała charak­ ter bardziej długofalowy, pozwalający placów­ kom naukowym uwzględniać w planowaniu swych prac badawczych potrzeby wysuwane przez instytucje zajmujące się zagadnieniami sztuki ludowej od strony praktycznej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb0ca5337e9ea4299748be3c6ef0218.pdf 0b4baf7bfcbc5e7fb376ef733450b72d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:405 Title A name given to the resource Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.329-350 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN R E I N F U S S PIECE BO (Kraków) WYPAŁU NACZYŃ W POLSKIM LUDOWYM GAENCAESTWIE W dotychczasowej l i t e r a t u r z e etnograficznej z a r ó w n o polskiej, j a k i obcej, zagadnienie k o n s t r u k c j i p i e c ó w , u ż y w a n y c h w w s p ó ł c z e s n y m garncarstwie l u d o w y m , t r a k t o w a n e b y w a zazwyczaj z u p e ł n i e margine­ sowo. D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą prace, w k t ó r y m z n a l e ź ć m o ż n a n a l e ż y c i e w y k o n a n e opisy i r y s u n k i p i e c ó w garncarskich. Z tej p r z y c z y n y , p r z y s t ę ­ p u j ą c do. pisania niniejszego szkicu, w malej t y l k o mierze o p r z e ć się mo­ g ł e m na l i t e r a t u r z e , g ł ó w n y z a ś z r ą b m a t e r i a ł ó w , k t ó r y m i się p o s ł u g i w a ł e m , s t a n o w i ł y n o t a t k i i r y s u n k i zgromadzone w a r c h i w u m Sekcji B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , w y k o n a n e w l a t a c h 1950—1957 p r z y okazji b a d a ń n a d t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą garncarzy l u d o w y c h . M a t e r i a ł y te, gromadzone w t o k u prac t e r e n o w y c h , o i n n y m z u p e ł ­ nie aspekcie, m i m o p e w n y c h l u k i n i e d o k ł a d n o ś c i p o z w a l a j ą na p o d j ę c i e p r ó b y u s y s t e m a t y z o w a n i a stosowanych w p o l s k i m garncarstwie l u d o w y m u r z ą d z e ń do w y p a l a n i a oraz przedstawienia i c h w u j ę c i u k a r t o g r a f i c z n y m , o b e j m u j ą c y m obszar Polski z w y j ą t k i e m t e r e n ó w zachodnich i p o ł u d n i o wo-zachodnich, na k t ó r y c h b r a k j u ż dziś c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncar­ skich . 1 URZĄDZENIA PRYMITYWNE W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w okazuje się, ż e p r y m i t y w n e u r z ą ­ dzenia, s ł u ż ą c e do w y p a ł u w y r o b ó w garncarskich, z o s t a ł y j u ż przez ludo­ w y c h garncarzy na terenie P o l s k i zarzucone. N a l e ż ą t u t z w . przez B . K r z y w 1 Cennym uzupełnieniem posiadanych materiałów b y ł y wiadomości dotyczące konstrukcji pieców garncarskich, u ż y w a n y c h na terenie południowo-wschodniej Lubelszczyzny, których dostarczyli mi pracownicy Muzeum w Lublinie: mgr Janusz Optołowicz i mgr Teresa K a r w i c k a ; z terenów Słowacji: dr Prantiśek Kalesny z B r a ­ t y s ł a w y ; z Węgier: prof, dr Béla Grunda z Debreczyna, i z Rumunii: dr Florea Bobu Florescu z Bukaresztu — za co wszystkim wyżej wymienionym składam w tym miejscu serdeczne wyrazy podziękowania. �ROMAN R E I N F U S S 330 2 ca mielesze , t j . u r z ą d z e n i a , w k t ó r y c h w y r o b y garncarskie, u ł o ż o n e na warstwie drewna i o b ł o ż o n e drewnem, w y p a l a j ą się bez d o k ł a d a n i a ma­ teriału opałowego. D o tej k a t e g o r i i u r z ą d z e ń n a l e ż a ł p r a w d o p o d o b n i e opisany przez J . K r a j e w s k ą s p o s ó b w y p a ł u n a c z y ń , stosowany na s c h y ł k u X I X w . przez garncarza z Małej P i a ś n i c y na Kaszubach, k t ó r y w y r o b y swe u k ł a ­ d a ł na w a r s t w i e p a l i w a u ł o ż o n e g o w dole z i e m n y m . W S u p r a ś l u (pow. B i a ł y s t o k ) wspominano w r . 1953 o nie u ż y w a n y c h t a m j u ż obecnie piecach, w k t ó r y c h g a r n k i do w y p a ł u ustawiane b y ł y na w a r s t w i e drewna. B y ł a b y to więc f o r m a z b l i ż o n a do opisanej przez S. J a g m i n a w Szereszewie ( Z S B B ) , m i e j s c o w o ś c i leżącej na zachodniej B i a ł o r u s i , nieopodal g r a n i c y p o l s k i e j . P o d o b n y s p o s ó b u k ł a d a n i a n a c z y ń do w y p a ł u na warstwie drewna s t o s o w a ć m i e l i jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m garncarze z bliżej nie o k r e ś l o n e g o o ś r o d k a , l e ż ą c e g o k o ł o K r u ­ szyny (pow. B a d o m s k o ) , oraz w m i e j s c o w o ś c i S t u d z i a n y Las (pow. Sejny), gdzie do r . 1947 w y p a l a n o naczynia w piecu c h l e b o w y m . Poza t y m i w y j ą t k o w y m i j u ż w y p a d k a m i , w k t ó r y c h w y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się za p o m o c ą jednorazowo przygotowanego zapasu drewna, powszechnie stosowane b y ł y piece z u r z ą d z e n i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i do­ k ł a d a n i e p a l i w a w czasie w y p a ł u . 3 4 5 F O R M Y PIECÓW GARNCARSKICH P i e c e j e d n o k o m o r o w e z c i ą g i e m p i o n o w y m . Najprostsze z p u n ­ k t u widzenia k o n s t r u k c y j n e g o są piece j e d n o k o m o r o w e , zbudowane w formie s t o ż k a ś c i ę t e g o , o w y s o k o ś c i 2—3,5 m , zaopatrzonego u pod­ s t a w y w cztery o t w o r y ( t a b l . I l a — c ) umieszczone na k r z y ż ( K r a k o w ­ skie, F i r l e j , p o w . L u b a r t ó w ) , l u b d w a naprzeciw siebie ( Ł o w i c z ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ; T o m a s z ó w Mazowiecki), w y j ą t k o w o 3 (Skalbmierz, K ę t y ) o t w o r y paleniskowe, zwane lucMami ( K r a k o w s k i e ) l u b czeluściami ( L u ­ bień, pow. Włocławek). N a w y s o k o ś c i ok. 1 m od p o d s t a w y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r , z w a n y właz (St. S ą c z ) , furta ( M ł a w a ) , dzwiereczlca ( K ę t y ) l u b wcMd do szengli ( B i e l a n y , p o w . O ś w i ę c i m ) , przez k t ó r y garncarz w s t a w i a naczynia. W n i e k t ó r y c h piecach tego t y p u , o p r ó c z w ł a z u , w y c i ę t y b y w a od g ó r 2 R . K r z y w i e c , Technologia rzemiosła, garncarskiego, cz. 2: Historia pieca garn­ carskiego, P o z n a ń 1954, s. 70. J . K r a j e w s k a , Ceramika kaszubska z wieku XIX i początku wieku XX, Spraw. P A U , t. 3 : 1951 nr 2, s. 149. S. J a g m i n , Garncarstwo w zapadłych kątach puszczy białowieskiej, „Wisła", t. 20, s. 268. K r z y w i e c , op. cit., s. 84. 3 4 5 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 331 nej k r a w ę d z i pieca k u d o ł o w i p o d ł u ż n y , p r o s t o k ą t n y o t w ó r , s z e r o k o ś c i ok. 70 c m , przez k t ó r y n a k ł a d a się naczynia do pieca w ó w c z a s , gdy sięgają one p o w y ż e j g ó r n e j k r a w ę d z i w ł a z u ( N i d e k , pow. W a d o w i c e ; S ł a w k ó w , pow. Olkusz; M ł a w a i i n . ) . O t w o r y te, po z a p e ł n i e n i u pieca, z a k ł a d a się c e g ł a m i i p o l e p i ą po wierzchu g l i n ą . Opisane t u piece budowane są z cegły, w y j ą t k o w o z k a m i e n i a (Rze­ p i e n n i k B i s k u p i , pow. Gorlice), p r z y zastosowaniu w e w n ę t r z n e g o ruszto­ w a n i a z u k o ś n y c h belek, w s p a r t y c h u g ó r y o k o ł o wozowe, osadzone na p i o n o w y m s ł u p i e . Po w i e r z c h u b y w a j ą one polepione g l i n ą z m i e s z a n ą z t ł u c z o n y m i s k o r u p a m i (Brzesko N o w e , pow. Proszowice) l u b s ł o m ą . D l a wzmocnienia o b w ó d pieca spina się po wierzchu d w o m a ż e l a z n y m i o b r ę c z a m i . W Podegrodziu, pow. N o w y S ą c z , analogiczne piece budowane są na niskiej kamiennej podstawie i p o s i a d a j ą ś c i a n y o szkielecie plecio­ n y m z cienkich p a l i k ó w i w a ł k ó w s ł o m y , grubo p o k r y t y m g l i n ą . Podobne piece b y ł y dawniej w S k a l b m i e r z u . I n t e r e s u j ą c e nas t u piece umieszczone s ą zazwyczaj poza o b r ę b e m p r a c o w n i w osobnej szopie z r u c h o m y m dachem, k t ó r y podnosi się w czasie w y p a ł u ( K r a k o w s k i e ) . J e ż e l i piec znajduje się w o b r ę b i e p r a c o w n i , g ó r n y jego o t w ó r zasklepia się i k o ń c z y w y s o k i m , s i ę g a j ą c y m p o n a d dach k o ­ m i n e m ( C h r z a n ó w ; B a b k a ; B i e l a n y , pow. O ś w i ę c i m ; L u b i e ń , pow. W ł o ­ cławek). N i e k i e d y piece garncarskie w b u d o w y w a n e są w p o d s t a w ę s t o j ą c e g o w sieni k o m i n a , s ł u ż ą c e g o do odprowadzania d y m u z p i e c ó w k u c h e n n y c h i ogrzewalnych ( U n i e j ó w ) . Biece przeznaczone do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są bardzo nieznacz­ nie wkopane w z i e m i ę , te z a ś , w k t ó r y c h w y p a l a n e s ą r ó w n i e ż siwaki, z a g ł ę b i o n e s ą w ziemi m n i e j więcej do w y s o k o ś c i 1 m ( K o ł o ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ) . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u czeluście, c z y l i o t w o r y paleniskowe, z n a j d u j ą się w głębi w y k o p a n y c h przed n i m i d o ł ó w . N a c z y n i a w p i o n o w y c h piecach j e d n o k o m o r o w y c h u s t a w i a się bez­ p o ś r e d n i o na posadzce u b i t e j z g l i n y i posypanej piaskiem. B o n i e w a ż dolne g a r n k i ł a t w o p ę k a j ą , umieszcza się je n i e k i e d y na warstwie cegieł (Skalbmierz). P i e r w s z ą w a r s t w ę n a c z y ń garncarze u s t a w i a j ą d n a m i w dół, n a s t ę p n e d n a m i do g ó r y . U k ł a d a j ą c pierwsze dwie l u b t r z y w a r s t w y z o s t a w i a j ą d o o k o ł a p r z y ś c i a n i e w o l n ą p r z e s t r z e ń , s z e r o k o ś c i ok. 20 c m , w k t ó r ą podczas palenia wsuwa się d ł u g i e k a w a ł k i drewna ( K r a k o w s k i e , U n i e j ó w i i n . ) . W M a n i o w a c h d o l n ą w a r s t w ę u k ł a d a n o z t z w . spodniaJców, t j . g a r n k ó w o specjalnie w ą s k i c h dnach, co u ł a t w i a ł o wsuwanie m i ę d z y g a r n k i p a l i w a . A b y p ł o m i e ń w c z e l u ś c i a c h „ r o z d z i e l a ł się na dwie s t r o n y " , n i e k t ó r z y garncarze u s t a w i a j ą w e w n ą t r z pieca, w odległości 0,5 m o d cze­ l u ś c i , zostawy z ustawionej p i o n o w o c e g ł y ( t a b l . 1 2 a, b , M ł a w a ) l u b s ł u p k a �332 ROMAN R E I N F U S S z czterech w y b r a k o w a n y c h g a r n k ó w , w ł o ż o n y c h jeden w d r u g i , d n a m i do g ó r y ( L u b i e ń , p o w . W ł o c ł a w e k ) . Czasami w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (St. S ą c z ; Mogielnica, p o w . G r ó j e c ; T o m a s z ó w Mazowiecki) dolne war­ s t w y g a r n k ó w oddziela o d k a n a ł ó w o g n i o w y c h k r ą g l u ź n o u ł o ż o n y c h cegieł ( t a b l . I 3, 4). P o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w w y n o s i p r z e c i ę t n i e 500 (Zalas, M a n i o w y ) do 800 ( A l w e r n i a , U n i e j ó w ) l i t r ó w . W piecach, g ó r ą o t w a r t y c h , u k ł a d a ł o się naczynia n i e k i e d y o 1 m p o n a d k r a w ę d ź pieca ( K o ł o ) i slcorwpiono, c z y l i o k r y w a n o z wierzchu s k o r u p a m i (powszechne). Piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i pio­ n o w ą k r a t ą . G r u p ę n a s t ę p n ą s t a n o w i ą piece p o s i a d a j ą c e , podobnie j a k poprzednie, k o m o r ę na g a r n k i g ó r ą o t w a r t ą (Szczekociny, p o w . W ł o s z ­ czowa; Ł a s k ; Z d u ń s k a W o l a ) , l e k k o s k l e p i o n ą , z o t w o r e m w szczycie ( K o n i n ; w powiecie Pleszew: Orlina, Męcielin, D z i e w i n D u ż y , Chocz) l u b n a w e t nie c a ł k i e m z a s k l e p i o n ą , z a o p a t r z o n ą w o t w ó r w e n t y l a c y j n y , umieszczony nieco z b o k u p o n i ż e j szczytu k o p u ł y (dawne piece w Grocholicach, p o w . B e ł c h a t ó w ) , z w ł a z e m , z n a j d u j ą c y m się zazwyczaj z b o k u , oraz o t w o r a m i p a l e n i s k o w y m i p r z y dolnej k r a w ę d z i p o d s t a w y . O t w o r y te zaopatrzone są j e d n a k w w y b i e g a j ą c e na z e w n ą t r z , sklepione rękawy, t w o r z ą c e w y d ł u ż o n e niskie k o m o r y paleniskowe, z a m k n i ę t e o d s t r o n y pomieszczenia na g a r n k i p i o n o w ą k r a t ą w y k o n a n ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). K o m o r a ś r o d k o w a , przeznaczona do u k ł a d a n i a n a c z y ń , posiada prze­ k r ó j poprzeczny k o l i s t y ( S ł a w k ó w ; Grocholice, p o w . B e ł c h a t ó w ; Ł a s k ) , o w a l n y (Szczekociny) l u b p r o s t o k ą t n y (Siewierz, Z d u ń s k a W o l a , Sieradz i i n . ) ; g ó r ą ś c i a n y k o m o r y n a c h y l a j ą się z w y k l e k u sobie. I l o ś ć oraz s p o s ó b r o z w i ą z a n i a k o m ó r paleniskowych b y w a r ó ż n y . W Szczekocinach, p o w . W ł o s z c z o w a , zanotowano piec o p r o s t o k ą t n e j , l e k k o k u g ó r z e z w ę ż o n e j komorze na g a r n k i , zaopatrzonej p r z y jednej ze ś c i a n w ę ż s z y c h w o b s z e r n ą k o m o r ę o g n i o w ą , o d d z i e l o n ą o d poprzed­ niej ś c i a n ą z t r z e m a p r o s t o k ą t n y m i o t w o r a m i . W t y c h ż e samych Szcze­ k o c i n a c h i n n y piec, o planie o w a l n y m , posiada o t w o r y paleniskowe za­ opatrzone w k r a t ę , w postaci d w ó c h pionowo p o s t a w i o n y c h cegieł, od­ dzielających prymitywnie sklecone k o m o r y ogniowe. W Siewierzu, Z d u ń s k i e j W o l i , w p o w . sieradzkim i pleszewskim w y s t ę p u j ą z r e g u ł y dwie k o m o r y ogniowe, umieszczone naprzeciw siebie po d w ó c h stronach pomieszczenia n a g a r n k i . W S ł a w k o w i e , gdzie jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w . u ż y w a n o p i e c ó w z czterema luchtami bez k r a t , umieszczonymi na k r z y ż , w y s t ę p u j ą obecnie piece o analogicznej w k s z t a ł c i e komorze n a g a r n k i , zaopatrzone w cztery, r ó w n i e ż na k r z y ż rozmieszczone k o m o r y palenisko­ we ( t a b l . I 5), z a m k n i ę t e o d s t r o n y w e w n ę t r z n e j p i o n o w ą k r a t ą , a z e w n ę t r z ­ nej b l a s z a n y m i d r z w i c z k a m i . �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 333 Opisane t u piece budowane s ą z cegły, poza o b r ę b e m p r a c o w n i , j a k o t z w . piece polowe, w w y p a d k u g d y przeznaczone są do w y p a ł u s i w a k ó w , b y w a j ą częściowo wkopane w z i e m i ę (Szczekociny, dawniej t e ż w B r z e s k u N o w y m ) . P o j e m n o ś ć p i e c ó w waha się od 500 — 700 sztuk n a c z y ń ś r e d n i e j wielkości. P i e c e o c i ą g u p i o n o w y m , z k r a t ą p o z i o m ą . J u ż w piecach w y ż e j opisanych widoczna b y ł a tendencja do oddzielania k o m o r y ogniowej od pomieszczenia przeznaczonego n a naczynia. Tendencja t a z n a l a z ł a p e ł n ą r e a l i z a c j ę w piecach o w n ę t r z u p r z e g r o d z o n y m poprzecznie po­ z i o m ą k r a t ą n a dwie części, z k t ó r y c h dolna p e ł n i f u n k c j ę k o m o r y ogniowej, g ó r n a z a ś s ł u ż y do u s t a w i a n i a w y p a l o n y c h n a c z y ń . K r a t a , b u d o w a n a n a j c z ę ś c i e j z cegieł, posiada z r e g u ł y o d d o ł u pod­ p o r ę , n o s z ą c ą n a z w y : koń ( C i e c h a n ó w ) , koziel ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h a ł u p k i , p o w . Kielce), kozielek ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , trzon ( C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce), czereń (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , babka ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i — nazwa podana przez garn­ carza przesiedlonego z P r u ż a n y w Z S B B ) . S p o s ó b b u d o w y k r a t y w y k a z u j e w s z c z e g ó ł a c h pewne r ó ż n i c e . S p o t y k a się k r a t y , k t ó r y c h podpora posiada k s z t a ł t k r ó t k i e g o , pionowo w p o ś r o d ­ k u pieca ustawionego walca ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i ; Suszcza, ролу. B i a ł y s t o k ; Ł u k a , p o w . H a j n ó w k a ; B ę c z y n , p o w . K r a ś n i k ) , b l o k u o rzucie elipsy (Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) l u b leżącego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u (Kleszczele, pow. Bielsk P o d ­ laski), k t ó r y niekiedy j e d n y m z k o ń c ó w przylega do t y l n e j ś c i a n y k o m o ­ r y ogniowej, dzieląc j ą t y m s a m y m na dwie p o ł o w y ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h o d ó w , p o w . Siedlce). O d p o d p o r y ś r o d k o w e j do ś c i a n bocznych b i e g n ą ż e b r a w y k o n a n e z jednej cegły l u b (w w i ę k s z y c h piecach) z d w ó c h cegieł, w s p a r t y c h o siebie w ę ż s z y m i b o k a m i . Ż e b r a t e zwane są n i e k i e d y przez garncarzy ślusamd ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ) , a szpary m i ę d z y n i m i luchtami ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . K r a t y , pozbawione od spodu p o d p o r y , z d a r z a j ą się w piecach m a ł y c h , przeznaczonych n p . do w y p a ł u zabawek ( K r a s n o b r ó d , p o w . Z a m o ś ć ) , l u b w n o r m a l n y c h piecach garncarskich, k t ó r y c h k r a t a u ł o ż o n a jest j u ż na ż e l a z n y m r u s z t o w a n i u (Hrebenne, p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ) . K a n a ł y w i o d ą c e z paleniska p o p o d k r a t ą , zwane drogami ( C h a ł u p k i , pow. Kielce), luchtami (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) l u b ślusamd ( K a z n ó w , pow. L u b a r t ó w ; B a r a n ó w , p o w . P u ł a w y ) , o b i e g a j ą d o o k o ł a p o d s t a w y k r a t y , c h y b a że ł ą c z y się ona z t y l n ą ś c i a n ą pieca. Wśród omawianych t u pieców z poziomą k r a t ą występują różne o d m i a n y , k t ó r y c h w y o d r ę b n i e n i e nasuwa jeszcze w c h w i l i obecnej znaczne t r u d n o ś c i ze w z g l ę d u n a z b y t m a ł ą ilość precyzyjnie w y k o n a n y c h o p i s ó w i r y s u n k ó w pomiarowych. �334 ROMAN R E I N F U S S T A B L . I . P I E C E DO W Y P A Ł U NACZYŃ B y c . 1. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy (Zalae, pow. Chrzanów). B y c . 2. piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz przy otworach paleniskowych usta­ wione 2 cegły (Mława). R y c . 3. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz krąg z luźno ustawionych cegieł (St. Sącz, pow. N . Sącz). R y c . 4. Fragment kręgu ułożonego z cegieł wewnątrz pieca (Mogielnica, pow. Grójec). R y c . 5. Piec z 4 paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz pionową kratą, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy (Sławków, pow. Olkusz). R y c . 6. Piec z dwoma paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz p i o n o w ą kratą, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Zduńska Wola, pow. Sieradz). R y c . 7. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, wkopany w ziemię, górą otwarty ( B ę c z y n , pow. Kraśnik). R y c . 8. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, górą otwarty, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Ciechanów). R y c . 9. Piec z kratą poziomą, część górna komory na garnki przechodzi w komin, a — widok z boku, 6 — przekrój pionowy (Gostycyn, pow. Tuchola). R y c . 10. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, komora na garnki górą zasklepiona, ii — w y g l ą d z boku, b — przekrój pionowy (Chałupki, pow. Kielce). R y c . 11. Piec z kratą poziomą i bocznym p r z e p ł y w e m ognia z komory ogniowej do komory na naczynia, o — przekrój pionowy podłużny, b — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy poprzeczny (Michów, pow. Lubartów). R y c . 12. Piec z poziomym ciągiem ognia, bez stałej kraty pionowej, a — przekrój poziomy, 6 — przekrój pionowy, o, d — elementy ceramiczne, z których przed k a ż d y m wypałem buduje się w pobliżu otworów paleniskowych kratę ogniową (Mrzygłód, pow. Sanok). R y c . 13. Piec o poziomym ciągu ognia, bez kanałów ogniowych w podłodze, ze stałą kratą pionową (Jarczów, pow. T o m a s z ó w Lubelski). R y c . 14. Piec z poziomym ciągiem ognia, z kratą pionową i 3 kanałami ogniowymi w podłodze (Sokołów Małopolski, pow. Kolbuszowa). R y c . 15. Piec z poziomym ciągiem ognia, pionową kratą i 6 kanałami ogniowymi w podłodze, pod wlotami kanałów żelazne ruszty i popielniki (Szczerców, pow. Łask). R y c . 16. Piec z poziomym ciągiem ognia, komora na garnki zamknięta dwoma kratami pio­ nowymi, pod paleniskiem żelazny ruszt i popielnik (Bełchatów). R y c . 17. Piec z po­ ziomym ciągiem ognia o płomieniu zwrotnym, komora na garnki zamknięta pionową kratą �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 335 �336 ROMAN R E I N F U S S F o r m ę n a j p r o s t s z ą z tej g r u p y r e p r e z e n t u j ą piece z B ę c z y n a p o d U r z ę d o w e m (pow. K r a ś n i k ) , p o s i a d a j ą c e k s z t a ł t pionowej j a m y g ó r ą o t w a r t e j , o b o k a c h n a c h y l a j ą c y c h się k u sobie, przedzielonej p o n i ż e j p o ł o w y swej g ł ę b o k o ś c i p o z i o m ą k r a t ą p o d p a r t ą o d spodu ( t a b l . I 7). O t w ó r paleniska z n a j d o w a ł się w dole, w y k o p a n y m przed piecem. B a r d z o z b l i ż o n e do opisanych w y ż e j s ą piece o planie^ n a j c z ę ś c i e j k o l i s t y m , ze ś c i a n a m i z b u d o w a n y m i z k a m i e n i a na zaprawie glinianej, l u b częściej z cegły, w y p r o w a d z a n y m i p o n a d p o w i e r z c h n i ę ""ziemi ( t a b l . I 8). Piece tego r o d z a j u u ż y w a n e do w y p a l a n i a s i w a k ó w b y w a j ą b ą d ź do / swej w y s o k o ś c i wkopane w z i e m i ę ( K ą t y D e n k o w s k i e , p o w . O p a t ó w ) , b ą d ź z z e w n ą t r z obsypane z i e m i ą (Osiek, p o w . G a r w o l i n ) . U ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są w k o p a n e j e d y n i e do w y s o k o ś c i k r a t y , t a k ż e w y l o t czeluści znajduje się w dole w y k o p a n y m przed piecem. Piece 0 ś c i a n a c h w y p r o w a d z o n y c h wysoko p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi posiadają z b o k u wejście, c z y l i t z w . furtę ( C i e c h a n ó w , W y s z k ó w ) , u m o ż l i w i a j ą c ą u k ł a d a n i e n a c z y ń do k o m o r y na g a r n k i . Piece w o l n o s t o j ą c e (polowe) b y w a j ą górą zupełnie otwarte ( D e n k ó w ; K ą t y Denkowskie; Ciechanów; I ł ż a ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Osiek, p o w . G a r w o l i n ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n , 1 i n . ) , n a t o m i a s t budowane w o b r ę b i e d o m u (najczęściej w sieni) z w ę ż a j ą się g ó r ą w w ą s k i d ł u g i k o m i n ( W y s z k ó w ; G ł o w a c z ó w , p o w . K o z i e n i c e ; G o s t y c y n , p o w . T u c h o l a ; Ł a g ó w , p o w . O p a t ó w ; Siemiatycze; B o l i m ó w , pow. Ł o w i c z ; G o s t y n i n ; B a w a M a z o w i e c k a ; K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk M a z o w i e c k i ; Sejny). W y d ł u ż o n a w k i e r u n k u p i o n o w y m k o m o r a na g a r n k i zwie się n i e k i e d y w gwarze garncarskiej beczułką ( K ą t y D e n k o w s k i e ) , z a ś k r a w ę d ź pieca g ó r ą otwartego kronice (Jedlanka, p o w . I ł ż a ) . Opisane t u piece p o s i a d a j ą zazwyczaj jeden o t w ó r paleniskowy, c z y l i t z w . czeluść ( W y s z k ó w ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Siemiatycze) l u b czeluśnice ( K ą t y Denkowskie), k t ó r a przechodzi n a s t ę p n i e w k a n a ł o b i e g a j ą c y p o d p o r ę k r a t y , l u b w d w a k a n a ł y , o ile podpora dzieli k o m o r ę o g n i o w ą na dwie z a m k n i ę t e części. N i e k i e d y z d a r z a j ą się piece tego t y p u , posiada­ j ą c e dwie czeluście umieszczone b ą d ź obok siebie t a k , ż e k a ż d a czeluść wiedzie do jednego k a n a ł u w e w n ą t r z pieca ( K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk Mazowiecki), b ą d ź naprzeciw siebie ( G o s t y c y n , ролу. Tuchola — t a b l . I 9; K o w a l , p o w . W ł o c ł a w e k ) , l u b nawet w o d s t ę p a c h nieregularnych (Gosty­ n i n ) . Opisane t u piece nie p o s i a d a j ą p o d k o m o r a m i o g n i o w y m i popielni­ k ó w . J e d y n y znany m i w y j ą t e k tego t y p u pieca z p o p i e l n i k i e m s t a n o w i piec Stefana K o n o p c z y ń s k i e g o w B o l i m o w i e (pow. Ł o w i c z ) , k t ó r y p o d n a k r y t y m p o z i o m ą k r a t ą paleniskiem posiada oddzielony r u s z t a m i po­ p i e l n i k o 2 k o m o r a c h , r ó w n o l e g ł y c h do k a n a ł ó w o g n i o w y c h pieca. B o z m i a r y , a zatem i p o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w , s ą d o s y ć r ó ż n e . 2 3 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 337 W D e n k o w i e i K ą t a c h B e n k o w s k i c h w y p a l a j ą w n i c h jednorazowo ok. 1000 g a r n k ó w r ó ż n e g o r o d z a j u , w Siemiatyczach 5 — 7 k ó p . W a ż n ą o d m i a n ę w ś r ó d p i e c ó w z a o p a t r z o n y c h w p o z i o m ą k r a t ę sta­ n o w i ą piece o komorze na g a r n k i kopulasto zasklepionej ( t a b l . 1 1 0 , 11). S ą t o piece polowe, t j . umieszczone na z e w n ą t r z b u d y n k ó w , n i e z b y t wielkie, 0 planie k o l i s t y m l u b częściej e l i p s o w a t y m . T r a d y c j a m ó w i , że dawniej m i a ł y b y ć b u d o w a n e z g l i n y mieszanej ze s ł o m ą ( L e ż a j s k , p o w . Ł a ń c u t ) , obecnie j e d n a k stawia się je z k a m i e n i a n a zaprawie glinianej ( K r a s n o b r ó d , pow. Z a m o ś ć ) l u b c e g ł y . N i e k i e d y j e d y n i e dolna część pieca i ś c i a n y k o ­ m o r y na g a r n k i zbudowane s ą z k a m i e n i a , g d y t y m c z a s e m sklepienie w y k o n a n e jest z g l i n i a n y c h g a r n k ó w u k ł a d a n y c h szeregami jeden w d r u g i 1 p o l e p i o n y c h g l i n ą z m i e s z a n ą z s i e c z k ą ( C h a ł u p k i , p o w . Kielce). W nie­ k t ó r y c h o ś r o d k a c h garncarskich k a m i e ń u w a ż a n y jest za m a t e r i a ł gorszy o d c e g ł y , g d y ż posiada z b y t m a ł ą o d p o r n o ś ć n a z m i a n y t e m p e r a t u r y (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , s t ą d bardzo dziś rozpowszechniona jest w b u ­ downictwie omawianych t u pieców wypalona cegła (Ostrów Lubelski; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; Parczew i w . i n . ) l u b rzadziej n i e w y p a l a n a (Łuka, pow. H a j n ó w k a ) . | H Piece kopulaste b y w a j ą zazwyczaj wkopane w z i e m i ę do w y s o k o ś c i k r a t y , z a ś wzniesiona p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi część pieca obsypana jest z e w n ą t r z z i e m i ą , co szczególnie starannie przestrzegane jest p r z y piecach przeznaczonych do w y p a ł u s i w a k ó w . N i e k i e d y pancerz, okrywający k o p u ł ę pieca, b y w a z ł o ż o n y z k i l k u w a r s t w , i t a k n p . b e z p o ś r e d n i o na m u r o w a n ą ścianę k ł a d ą w a r s t w ę gliny, na n i ą gałęzie w i k l i n y i d r u g ą w a r s t w ę g l i n y , a wreszcie z w i e r z c h u o b s y p u j ą z i e m i ą ( K a z n ó w , p o w . Lubartów). W ś r ó d p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z a o p a t r z o n y c h w k r a t ę p o z i o m ą , zacho­ d z ą pewne r ó ż n i c e . W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą d w a sposoby r o z w i ą z a n i a k o m o r y ogniowej. W p i e r w s z y m , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec z a n o t o w a n y w Cha­ ł u p k a c h (pow. Kielce — t a b l . 1 1 0 ) , czy Ł u c e (pow. H a j n ó w k a ) , k o m o r ę o g n i o w ą s t a n o w i k r ó t k i rękaw, k t ó r e g o sklepienie w y p a d a na w y s o k o ś c i k r a t y . P o d k o m o r ą na naczynia palenisko przechodzi b e z p o ś r e d n i o w k a ­ n a ł o g n i o w y , b i e g n ą c y p o d k r a t ą . C e c h ą tej k o n s t r u k c j i jest t o , ż e p ł o m i e ń do k o m o r y z g a r n k a m i przedostaje się w y ł ą c z n i e od d o ł u przez k r a t ę , podobnie j a k w o p i s y w a n y c h poprzednio piecach c y l i n d r y c z n y c h , otwar­ t y c h czy z w ę ż a j ą c y c h się w k o m i n ( t a b l . I 8, 9). W k o p u l e pieca z n a j d u j ą się otwory, s ł u ż ą c e do zapewnienia p r z e p ł y w u p o w i e t r z a i n a k ł a d a n i a garnków. W f o r m a c h p i e r w o t n i e j szych z a r ó w n o dla c e l ó w w e n t y l a c y j n y c h , j a k i n a k ł a d a n i a w y r o b ó w s ł u ż y ł jeden t y l k o o t w ó r , z n a j d u j ą c y się w szczycie k o p u ł y (starsze piece w Ł u c e , p o w . H a j n ó w k a ) , nowsze p o s i a d a j ą osobno TI — Etnografia polska, t. I l l �ROMAN R E I N F U S S 338 Wykaz 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Kartuzy Gostycyn Sejny Mława Płock Ciechanów Wyszków Buksztel Czarna Wieś Suszcza Łuka Hryniewicze D u ż e Siemiatycze Kopcie Kolonia Chodów Biała Podlaska Sielczyk Osieck G-linne R a d z y ń Podlaski Kock Baranów Michów Firlej Ostrów Kaznów Urzędów Putnowice Kolonia Jasienica Józefów Jarosławiec Łążek Domastawa Lipowiec Krasnobród Kolonia D ą b r o w a Jarczów Hrebenne Kolonia Majdanek B i d a c z ó w Stary Leżajsk Sokołów Małopolski 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. miejscowości Poręby Dębskie Niwiska Medynia Głogowska Zalesie Mrzygłód Warzyce Kołaczyce Kłodawa Czermna Ryglice Rzepiennik Biskupi Stróżówka Kipszna Ruda Kameralna Rostoka Podegrodzie Stary Sącz Maniowy Rabka Radłów Buczków Dębina Wadowice Andrychów Kęty Wilamowice Bielany Nidek Alwernia Brodła Zalas Chrzanów Sławków Siewierz Brzesko Nowe Skalbmierz Łagów Denków K ą t y Denkowskie Iłża Jedlanka Odrowąż 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. Ul. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Chałupki Szczekociny Przyrów Kruszyna Kolonia Orzechówek Przybyszów Norbertów Grocholice Bełchatów Szczerców Chojny Wola B ę d k o w s k a Barczew Burzenin Sieradz Zduńska Wola Łask T o m a s z ó w Mazowieck Podkonice D u ż e Rawa Mazowiecka Mogielnica Głowaczów Krakowiany Żelechów Mszczonów Bolimów Brzeziny Stryków Uniejów Chocz Męcielin Białobłoty Orlin Dziewin D u ż y Konin Koło Kleczew Zwoleń Leopoldów Gostynin Lubień Kowal �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 339 Mapka 1. Rozmieszczenie t y p ó w pieców garncarskich w Polsce. Opracował na pod­ stawie materiałów Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S Roman Reinfuss I — piece z pionowym ciągiem ognia, bez kraty poziomej (tabl. I , ryc. 1); II — piece z paleniskami zewnętrznymi, zamkniętymi od strony komory na garnki pionową kratą (tabl. I , ryc. 5, 6); III — piece o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, oddzie­ lającą komorę ogniową od pomieszczenia na garnki, górą otwartego (tabl. I , ryc. 7, 8) lub przechodzącego w przewód kominowy (tabl. I , ryc 9); IV — piece z pio­ nowym ciągiem ognia, zaopatrzone w kratę poziomą, z zasklepioną od góry komorą na garnki (tabl. I , ryc. 10, 11); V — piece o poziomym ciągu ognia, zaopatrzone w kratę pionową, układaną każdorazowo (tabl. I , ryc. 12) lub b u d o w a n ą na stałe, z k a n a ł a m i ogniowymi w podłodze (tabl. I , ryc. 14—16), lub bez (tabl. I , ryc, 13), a także piece o poziomym ciągu ognia z płomieniem zwrotnym (tabl. I , ryc. 17) �340 ROMAN R E I N F U S S o t w ó r w e n t y l a c y j n y , osobno z a ś w ł a z umieszczony z b o k u ( C h a ł u p k i , pow. Kielce; Ł u k a , pow. H a j n ó w k a ) . W d r u g i m rodzaju p i e c ó w , k o p u l a s t y c h ( t a b l . I 11) zamiast niskiego rękawa, w i o d ą c e g o do k a n a ł ó w p o d k r a t ą , w y s t ę p u j e d o ś ć obszerna k o ­ m o r a , zwana c z ę s t o grubą ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , k t ó r a w dolnej swej części m a p o ł ą c z e n i e z k a n a ł e m o g n i o w y m , b i e g n ą c y m p o d k r a t ą , w g ó r n e j z a ś z a m k n i ę t a jest p i o n o w ą ś c i a n ą z k i l k o m a o t w o r a m i , w i o d ą c y m i b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a naczynia ( D ą b r o w a , p o w . T o m a s z ó w L u b . ) . N i e k i e d y ś c i a n a , d z i e l ą c a g ó r n ą c z ę ś ć k o m o r y ogniowej o d pomieszczenia n a g a r n k i , redukuje się do pionowego s ł u p a p o d t r z y m u j ą ­ cego sklepienie pieca ( t a b l . I l i c ) . Po o b u stronach s ł u p a z n a j d u j ą się mniejsze l u b w i ę k s z e p r z e l o t y , u m o ż l i w i a j ą c e przedostawanie się p ł o m i e ­ n i z k o m o r y ogniowej b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a g a r n k i ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b u ostatnio opisanych p r z y p a d k a c h jest t o , ż e p ł o m i e ń z k o m o r y ogniowej przedosta­ je się do pomieszczenia n a g a r n k i d w o m a d r o g a m i , g ł ó w n ą o d d o ł u poprzez k r a t ę i d r u g ą , o charakterze raczej p o m o c n i c z y m , poprzez o t w o r y w ścia­ nie pionowej, r o z d z i e l a j ą c e j grube o d pomieszczenia n a g a r n k i . O b o k c i ą g u pionowego jest t u , j a k w i d z i m y , zastosowany d o d a t k o w o r ó w n i e ż ciąg poziomy. U s t a w i a n i e n a c z y ń w piecu u ł a t w i a w ł a z umieszczony w bocznej ś c i a n i e k o m o r y n a g a r n k i , po przeciwnej stronie o t w o r u paleniskowego ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w — t a b l . 1 1 1 a, b ; Kleszczele, p o w . Bielsk Pod­ l a s k i ; Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . W ł a z ten, w y p e ł n i o n y w czasie w y p a l a n i a k a w a ł k a m i c e g ł y l u b s k o r u p a m i n a c z y ń , p e ł n i r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. N i e k i e d y do otwo­ r u w ł a z o w e g o d o b u d o w y w a n y jest k o m i n (Glinne, p o w . Ł u k ó w ; B i a ł a Podlaska; C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce). P o j e m n o ś ć p i e c ó w k o p u l a s t y c h waha się o d 5 k ó p n a c z y ń ( M i c h ó w , pow. L u b a r t ó w ) do 10 k ó p ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . P r ó c z opisanych p o w y ż e j f o r m p i e c ó w k o p u l a s t y c h , zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą , z d a r z a j ą się czasem piece do t e j k a t e g o r i i n a l e ż ą c e , ale w s z c z e g ó ł a c h r o z w i ą z a n e w s p o s ó b i n d y w i d u a l n y . P r z y k ł a d e m tego jest piec z O d r o w ą ż a ( p o w . K o ń s k i e ) , o planie p r o s t o k ą t n y m , n a k r y t y sklepieniem b e c z k o w y m , zaopatrzony p r z y jednej z w ę ż s z y c h ś c i a n w pa­ lenisko i d w a o k i e n k a k o n t r o l n e , p r z y p r z e c i w l e g ł e j w k o m i n i w ł a z — oraz d a w n y piec ze Szczercowa ( p o w . Ł a s k ) , p o s i a d a j ą c y p l a n k o l i s t y z d w o m a umieszczonymi naprzeciwko siebie p a l e n i s k a m i , s m u k ł ą k o p u ­ l a s t ą k o m o r ą na g a r n k i , z a o p a t r z o n ą z b o k u w p r o s t o k ą t n y w ł a z , a o d g ó r y w t r z y koUste o t w o r y w e n t y l a c y j n e , zwane kominkami. P i e c z p o z i o m y m c i ą g i e m o g n i a . Oddzielny t y p w ś r ó d pieców, u ż y w a n y c h przez garncarzy n a terenie P o l s k i , stanowi piec sklepiony, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 341 p o d ł u ż n y , o planie p r z e w a ż n i e p r o s t o k ą t n y m , p o s i a d a j ą c y w jednej ze ś c i a n k r ó t s z y c h o t w o r y paleniskowe, w p r z e c i w l e g ł e j z a ś w ł a z p e ł n i ą c y r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. Piece tego r o d z a j u do dziś jeszcze budowane s ą niekiedy z g l i n y i w y ­ p a l a n e , częściej j e d n a k do b u d o w y i c h u ż y w a ł o się k a m i e n i i c e g ł y na zaprawie glinianej, p r z y c z y m sklepienie b y w a czasem w y k o n a n e z garn­ k ó w ( D ę b i n a , p o w . B o c h n i a ; J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Chocz, p o w . Pleszew). W swej najprostszej formie piec tego t y p u znany jest u nas z M r z y g ł o d u (pow. Sanok). Posiada o n j e d n ą t y l k o k o m o r ę o planie p r o s t o k ą t n y m ( t a b l . I 12). W jednej ze ś c i a n szczytowych z n a j d u j ą się t r z y o t w o r y paleniskowe, t z w . piecki, oddzielone o d siebie w y d ł u ż o n y m i ś c i a n k a m i , k t ó r e n o s z ą n a z w ę filarków. W ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j znajduje się w ł a z . P o d ł o g a pieca wznosi się l e k k o do g ó r y w k i e r u n k u w ł a z u , co p r z y c z y n i a się do lepszego c i ą g u . Ś r o d e k p o d ł o g i przecina w k i e r u n k u p o d ł u ż n y m w ą s k a szpara, k t ó r a nie m a uzasadnienia technologicznego, s t a n o w i jedynie g r a n i c ę w w y p a d k u , jeżeli pieca ( k t ó r y jest w s p ó l n y ) u ż y w a d w ó c h garncarzy r ó w n o c z e ś n i e . Piec w M r z y g ł o d z i e jest w zasadzie j e d n o k o m o r o w y , bez j a k i c h k o l ­ w i e k w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . W czasie w y p a ł u j e d n a k w odległości ok. 0,5 m od filarków b u d u j e się w e w n ą t r z p r o w i z o r y c z n ą k r a t ę , u k ł a d a n ą k a ż d o r a z o w o ze s t a r y c h g a r n k ó w l u b specjalnie w t y m celu w y k o n a n y c h e l e m e n t ó w , w postaci g l i n i a n y c h rur i baniaczMw ( t a b l . 1,12cd). Powstaje w t e n s p o s ó b rodzaj niskiej k r a t y z t r z e m a b r a m a m i , umieszczonymi naprzeciw piecków; w y z n a c z a j ą one miejsca, w k t ó r y c h p r z y u s t a w i a n i u pierwszej w a r s t w y g a r n k ó w zostawia się miejsca wolne, c z y l i t z w . pachy, b i e g n ą c e a ż do t y l n e j ś c i a n y pieca i t w o r z ą c e n a m i a s t k ę trzech r ó w n o ­ l e g ł y c h do siebie k a n a ł ó w o g n i o w y c h . W czasie w y p a ł u o t w ó r w ł a z u z a k ł a d a się s k o r u p a m i , w t a k i j e d n a k s p o s ó b , a ż e b y nie p r z e r w a ć r u c h u powietrza, którego p r z e p ł y w od o t w o r ó w paleniskowych w kierunku w ł a z u stwarza p o z i o m y c i ą g ognia. Opisany piec, typologicznie najprostszy, jest zjawiskiem, na razie p r z y n a j m n i e j , w Polsce w y j ą t k o w y m . Częściej z d a r z a j ą się piece o formie z e w n ę t r z n e j , podobnej do pieca w M r z y g ł o d z i e , ale z w n ę t r z e m rozdzielo­ n y m za p o m o c ą s t a ł e j k r a t y pionowej na dwie części n i e r ó w n e j w i e l k o ś c i , z k t ó r y c h mniejsza (od s t r o n y o t w o r ó w paleniskowych) s p e ł n i a r o l ę k o 6 7 8 • J . K r a j e w s k a , Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego [pod r e d . . . ] , Łódź 1962, s. 25 i 26. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkówskim, Lwów 1935, tabl. I V , 45, s. 41 i 42; Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., tabl. V I 4 i 4a, s. 75 i 76. Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., s. 73. 7 8 �ROMAN R E I N F U S S 342 m o r y ogniowej, z a ś w i ę k s z a (od s t r o n y w ł a z u ) pomieszczenia na g a r n k i ( t a b l . I 13). G ł a d k a p o d ł o g a pieca, l e k k o w z n o s z ą c a się w k i e r u n k u o t w o r u w ł a z o w e g o , nie posiada k a n a ł ó w o g n i o w y c h ( J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Brzostek, p o w . J a s ł o ) . N a j c z ę s t s z e w omawianej t u k a t e g o r i i s ą piece, k t ó r e , p r ó c z wspomnianej w y ż e j k r a t y pionowej, p o s i a d a j ą t z w . drogi ( t a b l . I 14), t j . poziome k a n a ł y ogniowe, b i e g n ą c e o d paleniska p o p o d c a ł ą k o m o r ą na g a r n k i ( B i d a c z ó w S t a r y , p o w . B i ł g o r a j ) , m a j ą c e n i e k i e d y swe w y l o t y w ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j ( Ł ą ż e k , p o w . J a n ó w L u b e l ­ ski). W ą s k i e k a n a ł y , z w y k l e w liczbie trzech, n a k r y t e s ą o d g ó r y l u ź n o u ł o ż o n y m i c e g ł a m i , p e ł n i ą c y m i r o l ę k r a t y . Piece, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą , i poziome drogi p o s i a d a j ą g ł ó w n y c i ą g ognia p o z i o m y , i d ą c y z k o m o r y paleniskowej ( t z w . zaślus — Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) przez piono­ w ą , u ł o ż o n ą z cegieł k r a t ę ( t z w . ślusy do o t w o r u w ł a z o w e g o ) , l u b cepuch (Zalas i M e d y n i a G ł o g o w s k a , p o w . Ł a ń c u t ) , i d r u g i g r a j ą c y r o l ę p o m o c n i ­ c z ą i d ą c y w g ó r ę o d dróg, c z y l i k a n a ł ó w o g n i o w y c h , w y k o n a n y c h w pod­ łodze. W czasach nowszych p r z y otworze w ł a z o w y m buduje się k o m i n za­ o p a t r z o n y d o ł e m w d r z w i , u m o ż l i w i a j ą c e wejście do pieca ( A n d r y c h ó w , p o w . W a d o w i c e ) . Zdarza się j e d n a k r ó w n i e ż , że zamiast w e j ś c i a poprzez d r z w i umieszczone w k o m i n i e r o b i się osobny w ł a z w bocznej ścianie pieca ( K o ł a c z y c e i W a r z y c e , p o w . J a s ł o ; Chocz, p o w . Pleszew). Piece z p o z i o m y m c i ą g i e m ognia u ż y w a się b ą d ź j a k o w o l n o s t o j ą c e , c z y l i po­ lowe, i w ó w c z a s b y w a j ą z w y k l e częściowo wkopane i obsypane z i e m i ą ( B i ­ d a c z ó w , p o w . B i ł g o r a j ; Lipowiec, p o w . Z a m o ś ć ; M e d y n i a G ł o g o w s k a i Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) , l u b umieszczone w szopach z desek ( Ł ą ż e k , p o w . N i s k o ) , b ą d ź budowane w o b r ę b i e d o m u mieszkalnego ( D o m a s t a w a , pow. Nisko). Bóżnice konstrukcyjne, z a c h o d z ą c e m i ę d z y piecami o poziomym ciągu ognia, d o t y c z ą g ł ó w n i e sposobu r o z w i ą z a n i a k r a t y i ewentualnie d r ó g . K r a t a w y k o n a n a z cegieł u k ł a d a n y c h na p r z e m i a n nie sięga zazwyczaj sklepienia. N i e k i e d y z a ś w dolnej części rozpostarta jest na podstawie w postaci p e ł n e j przegrody. Tego rodzaju z a s ł o n a m a p r z e n o s i ć p ł o m i e ń w g ó r n ą część pieca i c h r o n i ć naczynia o d o b s y p y w a n i a p o p i o ł e m . Nie­ k t ó r z y garncarze ( n p . w B e ł c h a t o w i e ) p o s i a d a j ą piece, w k t ó r y c h k o m o r a na g a r n k i jest d w u s t r o n n i e z a m k n i ę t a p i o n o w y m i k r a t a m i , z p o p i e l n i k i e m p o d paleniskiem ( t a b l . I 1 6 ) . P r z e w o d y ogniowe, umieszczone w p o d ł o d z e pieca, p o s i a d a j ą naj­ częściej k s z t a ł t p r o s t y c h k a n a ł ó w b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e obok siebie. 9 9 Piec o dwóch kratach pionowych został wprowadzony t u przed paru laty przez garncarza Franciszka Kostrzewskiego, który zapoznał się z nim. w czasie swych rozległych wędrówek za pracą. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 343 Z w y k l e jest i c h t r z y , p r z y c z y m w y l o t y i c h ł ą c z ą się z k o m o r ą o g n i o w ą naprzeciw o t w o r ó w p a l e n i s k o w y c h . N i e k i e d y garncarze w p r o w a d z a j ą i n d y w i d u a l n i e pewne ulepszenia w k o n s t r u k c j i dróg. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec w Szczercowie (pow. Ł a s k ) , gdzie k a n a ł y ogniowe, w liczbie sześciu, b i e g n ą p o n i ż e j k o m o r y ogniowej, p r z y c z y m k a ż d y z n i c h posiada w ścianie z o t w o r a m i palenisko­ w y m i w ł a s n y w y l o t , a p o d n i m oddzielny p o p i e l n i k zaopatrzony w ruszta ( t a b l . I 15a, b ) , co pozwala garncarzowi p o s ł u g i w a ć się w pierwszej fazie wypału węglem. W y r a z e m m o d e r n i z a c j i pieca garncarskiego, p o d w p ł y w e m w z o r ó w czerpanych z p r z e m y s ł u ceramicznego, są u ż y w a n e przez n i e k t ó r y c h garn­ carzy piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia z p ł o m i e n i e m z w r o t n y m . Palenisko pieca umieszcza się w ó w c z a s p o n i ż e j k o m i n a , p ł o m i e n i e p r z e d o s t a j ą się k a n a ł a m i o g n i o w y m i , umieszczonymi p o d p o d ł o g ą , k u t y l n e j ś c i a n i e pieca, s k ą d przez k r a t ę w p a d a j ą do k o m o r y na g a r n k i i z n a j d u j ą ujście w otworze k o m i n o w y m ( K a r t u z y , C i e c h a n ó w — t a b l . I 17). Piece o z w r o t n y m c i ą g u ognia m i e w a j ą r ó w n i e ż pewne o d m i a n y , p o w s t a j ą c e na gruncie w y n a l a z c z o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h g a r n c a r z y ; p r z y ­ k ł a d e m m o ż e b y ć t u piec w Chojnach, p o w . W i e l u ń , w k t ó r y m t r z y k a n a ł y ogniowe do c i ą g u zwrotnego poprowadzone z o s t a ł y g ó r ą w z d ł u ż sklepienia. P o j e m n o ś ć p i e c ó w z p i o n o w ą k r a t ą waha się n a j c z ę ś c i e j w granicach o d 350 ( A n d r y c h ó w , p o w . Wadowice) do 420 ( S o k o ł ó w , p o w . K o l b u s z o w a ) naczyń większych rozmiarów. ZASIĘGI Opisane w y ż e j f o r m y p i e c ó w garncarskich t w o r z ą na terenie P o l s k i charakterystyczne skupienia o d o ś ć w y r a ź n i e o k r e ś l o n y c h z a s i ę g a c h . Piece j e d n o k o m o r o w e , o c i ą g u p i o n o w y m ( t a b l . I 1), w y s t ę p u j ą w d w ó c h skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje o ś r o d k i garncarskie w zachodniej i p o ł u d n i o w e j części w o j . k r a k o w s k i e g o , drugie, bardziej rozproszone, zachodnie i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Mazowsze oraz skrawek p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i c h K u j a w . O b y d w a wskazane poprzednio skupienia t w o r z y ł y p r a w d o ­ podobnie dawniej jeden z a s i ę g , c i ą g n ą c y się p o ł u d n i k o w o szerokim pasem w z d ł u ż zachodniego Mazowsza i M a ł o p o l s k i . O dawniejszej j e d n o l i t o ś c i tego z a s i ę g u z d a j ą się ś w i a d c z y ć m i e j s c o w o ś c i P r z y b y s z ó w i P r z y r ó w , gdzie r ó w n i e ż tego r o d z a j u piece są l u b b y ł y do niedawna u ż y w a n e . W z g l ę d n e j p r z e j r z y s t o ś c i z a s i ę g u o m a w i a n y c h t u p i e c ó w nie p o w i n i e n m ą c i ć w o d e r w a n i u o d całości w y s t ę p u j ą c y p u n k t na terenie Lubelszczyz­ n y ( F i r l e j ) , o k t ó r y m w i e m y , że i n t e r e s u j ą c a nas t u f o r m a p i e c ó w (zwana t u piecem k r a k o w s k i m ) z o s t a ł a zaszczepiona z p o c z ą t k i e m X X w . przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z K r a k o w s k i e g o . �ROMAN R E I N F U S S 344 L u k ę , j a k a t w o r z y się m i ę d z y d w o m a poprzednio w s k a z a n y m i sku­ p i e n i a m i p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o p i o n o w y m c i ą g u ognia, w y p e ł n i a j ą piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i p i o n o w ą k r a t ą ( t a b l . I 6, 6). W y s t ę p u j ą one w z d ł u ż ś r e d n i e j i g ó r n e j W a r t y w k i l k u o ś r o d k a c h garncarskich, rozrzuconych m i ę d z y K o ł e m a Pleszewem ( w o j . p o z n a ń s k i e ) , w okolicy Sieradza, Ł a s k u , Siewierza, p r z e c h o d z ą c w K r a k o w s k i e a ż po W i s ł ę (Brzesko N o w e ) . W d w ó c h w y p a d k a c h o b y d w i e o m ó w i o n e d o t y c h ­ czas f o r m y p i e c ó w notowane są w t y c h samych m i e j s c o w o ś c i a c h . W s p ó ł w y s t ę p o w a n i e d w ó c h , n i e z b y t od siebie r ó ż n y c h f o r m p i e c ó w w o b r ę b i e tego samego z a s i ę g u w s k a z y w a ł o b y na m o ż l i w o ś ć istnienia p o w i ą z a ń genetycznych m i ę d z y obu o m ó w i o n y m i dotychczas t y p a m i . N a terenie P o l s k i ś r o d k o w e j , wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j w y s t ę p u j ą piece o p i o n o w y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p o z i o m ą k r a t ę ( t a b l . I 7—9). N a zachodzie z w a r t y i c h z a s i ę g obejmuje K i e l e c c z y z n ę , z a c h o d n i ą część w o j e w ó d z t w a warszawskiego i p r z y l e g ł e obszary woje­ w ó d z t w a ł ó d z k i e g o ( Ł o w i c k i e i B a w s k i e ) . T r a d y c j a o piecu z r u s z t e m p o z i o m y m z a c h o w a ł a się w Szczercowie, n a w s c h ó d o d Sieradza. J a k w y ­ n i k a z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , b y ł t o piec d w u p a l e n i s k o w y , k o n s t r u k ­ cyjnie d o ś ć j u ż o d b i e g a j ą c y od p o d o b n y c h p i e c ó w , n p . z Kielecczyzny. J e d y n y piec z k r a t ą p o z i o m ą , z a n o t o w a n y w Gostycynie, pow. T u c h o l a ( t a b l . I 9), z o s t a ł w y b u d o w a n y przez garncarza, k t ó r y p r z y b y ł t a m z B u ­ rzenina p o d Sieradzem. N a p o ł u d n i o w y m wschodzie dzisiejszy z a s i ę g p i e c ó w z k r a t ą p o z i o m ą nie przechodzi poza granice w o j e w ó d z t w a lubel­ skiego. W t r a d y c j i p a m i ę ć o n i m z a c h o w a ł a się r ó w n i e ż na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Zalesie, L e ż a j s k ) . W ś r ó d p i e c ó w zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą w y s t ę p u j ą , j a k w i e m y , dwie o d m i a n y : jedna z k o m o r ą na g a r n k i , g ó r ą o t w a r t ą l u b p r z e c h o d z ą ­ c ą w k o m i n ; druga z k o m o r ą z a s k l e p i o n ą ( t a b l . I 1 0 , 1 1 ) . T a ostatnia u ż y w a n a jest na terenach P o l s k i wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j (Bia­ ł o s t o c k i e , Podlasie, Lubelszczyzna). N a z ° c h ó d od W i s ł y j e d y n y m stwier­ d z o n y m p r z y k ł a d e m tego r o d z a j u pieca b y ł zburzony przed k i l k u l a t y piec w C h a ł u p k a c h (pow. K i e l c e ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą ( t a b l . I 13, 14), w y s t ę p u j ą w z w a r t y m z a s i ę g u na terenach p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i c h , w w o j e w ó d z t w i e rzeszowskim i na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z ­ t w a krakowskiego i lubelskiego. Poza t y m z a s i ę g i e m s p o t y k a m y tego r o d z a j u piec w A n d r y c h o w i e (pow. W a d o w i c e ) , gdzie z o s t a ł przeniesiony przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (pow. Ł a ń c u t ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, w y s t ę p u j ą c e t u i ó w d z i e w Sieradzkiem 10 1 0 I d e n t y c z n ą formę podaje R . K r z y w i e c , op. cit., ryc. 45. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 345 11 czy pojedynczo na p ó ł n o c n y m Mazowszu ( C i e c h a n ó w ) , w Wielkopolsce (Chocz) czy na P o m o r z u ( K a r t u z y ) , są to n a j c z ę ś c i e j piece o k o n s t r u k c j i nowoczesnej (np. z d w o m a k r a t a m i l u b ze z w r o t n y m c i ą g i e m p ł o m i e n i a ) , k t ó r e w pracowniach garncarskich są z j a w i s k i e m n o w s z y m l u b n a j n o w s z y m , s t a n o w i ą c y m w y r a z modernizacji p r a c o w n i garncarskich p o d w p ł y w e m wzorów przemysłowych. ZAGADNIENIA HISTORYCZNE S p o ś r ó d o m ó w i o n y c h w y ż e j f o r m p i e c ó w garncarskich n a j s t a r s z ą , p o ś w i a d c z o n ą przez badania archeologiczne, jest j e d y n i e f o r m a pieca g ó r ą otwartego l u b k o p u l a s t o zasklepionego, p o s i a d a j ą c e g o komorę o g n i o w ą o d d z i e l o n ą o d k o m o r y na g a r n k i k r a t ą p o z i o m ą . Piece t a k i e 0 p i o n o w y m c i ą g u ognia, k t ó r e m o g ł y r o z w i n ą ć się z o t w a r t y c h palenisk 1 m i e l e s z y , u ż y w a n e b y ł y w czasach s t a r o ż y t n y c h t a m , gdzie wysoko s t a ł a sztuka ceramiczna, a więc w Grecji w I V w. p . n . e. , w t y m s a m y m mniej więcej czasie u C e l t ó w na terenach Ś l ą s k a , Czech i p o ł u d n i o w y c h N i e m i e c . O k o ł o r. 140 p . n . e. piece t a k i e b u d o w a U garncarze na obszarze A n g l i i , k i l k a d z i e s i ą t z a ś p i e c ó w tego r o d z a j u , z m ł o d s z e g o okresu r z y m ­ skiego ( I I — I V w . п . е.), odkopano w I g o ł o m i p o d K r a k o w e m . W okresie w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m piece z p o z i o m ą k r a t ą u ż y w a n e b y ł y przez garncarzy, p r a c u j ą c y c h w miastach na E u s i . Zapewne f o r m a t a nie b y ł a obca r ó w n i e ż k r a j o m zachodnioeuropejskim, skoro, w ulep­ szonej formie (z d w o m a k r a t a m i , z a m y k a j ą c y m i k o m o r ę na naczynia -od d o ł u i g ó r y ) , ten w ł a ś n i e t y p pieca polecany b y w a ł dla w y t w ó r n i fa­ j a n s ó w jeszcze p o d koniec X V I I I w . i u ż y w a n y do w y p a ł u s ł y n n y c h d e l f t e ń s k i c h f a j a n s ó w . P o d n a z w ą „ p i e c ó w szwajcarskich" ulepszony piec o d w u p o z i o m y c h k r a t a c h do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h o p i s y w a n y jest w p o d r ę c z n i k a c h dla g a r n c a r z y . N i e w i a d o m o m i , czy analogiczne do naszych piece z p o j e d y n c z ą k r a t ą p o z i o m ą u ż y w a n e są jeszcze w k r a j a c h E u r o p y zachodniej. N a terenie 12 13 14 1 6 1 6 1 7 1 8 19 1 1 R . R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 26. K r z y w i e o , op. cit., s. 16, 76. K . M a j e w s k i , Kultura materialna, starożytnej Grecji [pod red...], Warsza­ w a - W r o c ł a w 1956, s. 222, 223. J . K o s t r z e w s k i , Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria ziem polskich, 1939, s. 290; J . F i l i p , Pradzieje Czechosłowacji, P o z n a ń 1951, s. 305. K r z y w i e c , op. cit., s. 79. Tstorija kultury driewniej Rusi, Moskwa —Leningrad 1948, t. 1, s. 140. M. de F e l i c e , Encyclopédie ou dictionnaire universel roisonné des connoissanees humaines, t. 4, Yverdon 1777. F . W. H u d i g , Delfter Fayence, Berlin 1929, s. 80. K . C z e c h o w s k i , Garncarstwo, Warszawa 1918, s. 70. 1 2 1 3 1 1 15 16 1 7 1 8 1 9 �ROMAN R E I N F U S S 346 2 0 Czech i S ł o w a c j i nie w y s t ę p u j ą one w garncarstwie l u d o w y m , p o s ł u g u j ą się n i m i n a t o m i a s t garncarze na W ę g r z e c h , gdzie potwierdzone s ą r ó w n i e ż z p o c z ą t k u X V I I w . , a t a k ż e w E u m u n i i wraz z Siedmiogro­ dem . W e d ł u g W o w k a [ W o ł k o w a ] piec d w u k o m o r o w y , z k r a t ą p o z i o m ą , s t a n o w i f o r m ę w y s t ę p u j ą c ą powszechnie p r a w i e n a całej U k r a i n i e . X a B i a ł o r u s i zachodniej p i e c ó w t a k i c h u ż y w a l i do c z a s ó w o s t a t n i c h garncarze, p o s ł u g u j ą c y się bardziej nowoczesnymi m e t o d a m i p r a c y ( u ż y ­ w a j ą c y k o ł a garncarskiego do w y r o b u n a c z y ń ) , g d y tymczasem bardziej k o n s e r w a t y w n i , l e p i ą c y naczynia r ę c z n i e , w y p a l a l i swe w y r o b y w piecach chlebowych . Naszkicowany w y ż e j z a s i ę g p i e c ó w garncarskich z p o z i o m ą k r a t ą , k t ó r e w swej p r y m i t y w n e j , nieulepszonej formie w y s t ę p u j ą dziś na te­ renie ś r o d k o w e j i wschodniej P o l s k i , na B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W ę g r z e c h i w E u m u n i i , w p o ł ą c z e n i u z t y m , co w i e m y o i c h z a s i ę g a c h w czasach s t a r o ż y t n y c h i o tego samego r o d z a j u piecach technicznie ulepszonych (piece o d w u k r a t a c h ) n a terenie E u r o p y zachodniej, wskazuje, że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m s t a r y m ( n i e g d y ś p r a w d o p o d o b n i e w y s t ę ­ p u j ą c y m na terenie całej E u r o p y ) , k t ó r e obecnie znajduje się w stanie regresji, cofając się p o d n a p o r e m f o r m technicznie doskonalszych n a bardziej k o n s e r w a t y w n e obszary wschodnie i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e . 2 1 2 2 2 3 2 4 25 Czy w Polsce f o r m a t a u t r z y m u j e się od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h ? N a j ­ p r a w d o p o d o b n i e j nie. N i e r ó w n y i s ł a b y w y p a ł n a c z y ń z okresu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o wskazuje na t o , ż e do i c h w y p a l a n i a u ż y w a n o u r z ą d z e ń znacznie mniej d o s k o n a ł y c h . B y ł y t o p r a w d o p o d o b n i e j e d n o k o m o r o w e mielesze podobne do pieca, j a k i odkopano w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w P o z n a n i u n a S o ł a c z u . Piece opatrzone w p o z i o m ą k r a t ę p r z y j ę ł y się u nas zapewne dopiero w ś r e d n i o w i e c z u , za p o ś r e d n i c t w e m miejskiego garncarstwa cechowego. E o r m ę m ł o d s z ą , w k a ż d y m razie nie p o s i a d a j ą c ą , o ile m i w i a d o m o , o d p o w i e d n i k ó w w materiale archeologicznym, s t a n o w i ą piece o p o z i o m y m 2 8 2 7 2 0 Informator (inf.) dr. F . Kalesny. Inf. prof, dr Béla Gunda, na podst. pracy: L . K i s s , A hódmezóvásárhelyi tálasság, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 15. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy J. C s a l o g o v i t s , Toina vdrmegye Muzeumának másodih ásatása a tórók hódaltság alatt elpusztult Ete kozség helyén, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 29: 1937, s. 330. Inf. ustna od dr Florea Bobu Florescu. Ch. W o w k [ W o l k ó w ] , Studyi z ukrainśkoj etnografji ta antropołogiji, Praga 1927, s. 59. W. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie na zachodniej Białorusi, Toruń 1950, s. 223 i 224. J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, P o z n a ń 1947, s. 264. " K r z y w i e c , op. cit., s. 73. 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM c i ą g u ognia. Genetycznie w y w o d z ą się one zapewne z p i e c ó w j a m o w y c h , k o p a n y c h w zboczach niewielkich w z n i e s i e ń , podobnie j a k piec z okolic M e d y n i a (dawna gub. K a ł u g a , Z S R R ) , p u b l i k o w a n y przez K . M o s z y ń ­ s k i e g o . W formie p r y m i t y w n e j p o s i a d a j ą one j e d n ą t y l k o s k l e p i o n ą w y ­ d ł u ż o n ą k o m o r ę , z a o p a t r z o n ą na p r z e c i w l e g ł y c h k o ń c a c h osi p o d ł u ż n e j w dwa o t w o r y , z k t ó r y c h jeden p e ł n i funkcje paleniska, d r u g i o t w o r u wen­ tylacyjnego i w ł a z u r ó w n o c z e ś n i e . Piece tego r o d z a j u , u ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i siwej, z d a r z a j ą się na terenie R u m u n i i . P o d o b n y p r z y k ł a d , j a k k o l w i e k mniej w sposobie b u d o w y p r y m i t y w n y , stanowi opisany j u ż poprzednio piec z M r z y g ł o d u w p o w . sanockim ( t a b l . I 12). N a terenie zachodnich W ę g i e r w y s t ę p u j ą z b l i ż o n e piece, z t y m że p r z y otworze p a l e n i s k o w y m d o b u d o w a n y jest k r ó t k i sklepiony rękaw, a o d strony w ł a z u k o m i n z d r z w i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i wejście do k o m o r y na n a c z y n i a . T a ostatnia f o r m a pieca p r z y p o m i n a nieco o d k r y t y w 1957 r. w K r a k o w i e , w d o m u P o d K r z y s z t o f o r a m i , podczas i n w e n t a r y z a c j i , prowadzonej przez Z a k ł a d A r c h . Polsk. P o l i t . K r a k o w s k i e j , piec do w y p a l a n i a f a j a n s ó w , wzniesiony p o d koniec X V I w. przez W ł o c h a , de Stesiego. W e d ł u g w s t ę p n e g o rozpoznania, s k ł a d a ł się on z jednej w y d ł u ż o n e j k o m o r y bez k r a t y , z a k o ń c z o n e j k o m i n e m i zaopatrzonej z jednego b o k u w p r o s t o k ą t n y m a ł y właz lub wziernik. Z a r ó w n o piec w M r z y g ł o d z i e , j a k i wspomniane poprzednio piece w ę ­ gierskie p o s i a d a j ą w e w n ą t r z k o m o r y na naczynia rodzaj prowizorycznej, zbudowanej z g a r n k ó w , k r a t y pionowej, k t ó r ą w i n n y c h piecach tego t y p u z a s t ę p u j e k r a t a s t a ł a , w y k o n a n a z cegieł. Poza P o l s k ą p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i ą piece t a k i e w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w okolicach L w o w a ( C h o d o r ó w ) , na z a c h o d n i m P o d o l u oraz n a P o k u c i u . O p i s y w a n y t u t y p pieca, j a k b y w y n i k a ł o z jego ograniczonego z a s i ę g u , p r z y b y ł na tereny P o l s k i z po­ ł u d n i o w e g o wschodu, gdzie w Rzeszowskiem i wschodniej części K r a ­ kowskiego w y p a r ł starsze piece z k r a t ą p o z i o m ą (wspomnienia o n i c h z a c h o w a ł y się w L e ż a j s k u i Zalasie, pow. Ł a ń c u t ) , a n a s t ę p n i e w z w i ą z k u z m i g r a c j a m i garncarzy z Rzeszowskiego i K r a k o w s k i e g o na w s c h ó d p r z e r z u c i ł się na obszar p o ł u d n i o w e j Lubelszczyzny. T r u d n o jest dociec, j a k i k i e d y do o m a w i a n y c h t u p e c ó w wprowadzone z o s t a ł y t z w . drogi, c z y l i k a n a ł y ogniowe, budowane pod p o d ł o g ą pieca, m o g ł y one, podobnie j a k i p i o n o w a k r a t a , p o w s t a ć z p r z e w o d ó w u k ł a d a ­ n y c h d o r a ź n i e z w y p a l o n y c h n a c z y ń , b ą d ź t e ż w z o r u dla n i c h d o s t a r c z y ć 28 2 9 30 3 1 3 2 : 2 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa. Słowian, t. 1, K r a k ó w 1929, ryc. 324. B . S l a t i n e a n u , Cerámica Bomaneasca, Bukareszt 1938, ryc. 74. Inf.-prof. Béla G-unda, na podst. pracy: Gv. F a b i á n , A jdłci gerencséreTc. Vast Szemle, t. 2, Szombathely 1935, s. 2 8 - 2 9 . J . G a j e k , Zarys etnograficzny zachodniej części Podola, Lublin 1947, 85 s. W. S z u c h i e w i o z , Huculszczyzna, t. 1, L w ó w 1902, 314 s. 2 9 3 0 3 1 3 2 �ROMAN 348 REINFUSS m o g ł y p r z e w o d y ogniowe, z n a j d u j ą c e się p o d p o z i o m ą k r a t ą p i e c ó w 0 c i ą g u p i o n o w y m . B y ć m o ż e odpowiedzi na t o p y t a n i e s z u k a ć n a l e ż y w d o k ł a d n e j analizie n i e k t ó r y c h p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z p r z e w o d a m i o g n i o w y m i p o d p o z i o m ą k r a t ą s z c z e l i n o w ą , k t ó r e r ó w n o c z e ś n i e zaopa­ trzone są w p r z e l o t y ł ą c z ą c e b e z p o ś r e d n i o palenisko z k o m o r ą na naczynia, poprzez ś c i a n ę p i o n o w ą (Lubelszczyzna — t a b l . I 11). Opisane t u piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p i o n o w ą k r a t ę i k a n a ł y ogniowe p o d p o d ł o g ą , po p e w n y c h ulepszeniach ( w p r o w a ­ dzenie p o p i e l n i k a , k o m i n a , bardziej celowe r o z w i ą z a n i e k s z t a ł t u k o m o r y na naczynia), d o k o n a n y c h w p o ł o w i e X I X w . na zachodzie E u r o p y , w k r a c z a j ą na nasz teren j a k o t z w . piece kaselskie, k t ó r y m t o w a r z y s z ą 1 inne, bardziej udoskonalone, j a k piece o p o z i o m y m c i ą g u z d w o m a p i o n o w y m i k r a t a m i , z w r o t n y m c i ą g u p ł o m i e n i a i t p . Piece te, wprowadza­ ne p o d w p ł y w e m szkół r z e m i o s ł a garncarskiego ( K o ł o m y j a ) i samorzutnie przez bardziej p o s t ę p o w y c h garncarzy (zwykle p r a c u j ą c y c h w miastach), s ł u ż y ł y za w z o r y , k t ó r e n a ś l a d o w a l i i n n i . X a n i e k t ó r y c h terenach (np. K a s z u b y ) w y p a r ł y one z u p e ł n i e starsze f o r m y p i e c ó w , gdzie indziej w y ­ s t ę p u j ą n i e k i e d y o b o k f o r m dawniejszych. W Ciechanowie, na p ó ł n o c n o w s c h o d n i m Mazowszu, pionowe, g ó r ą o t w a r t e okrąglaki z poziomą k r a t ą n a z y w a j ą garncarze p o l s k i m i , w o d r ó ż n i e n i u od kaselskich, k t ó ­ re o k r e ś l a j ą j a k o niemieckie. B r a k analogii archeologicznych i p r z e k a z ó w h i s t o r y c z n y c h nie pozwala r ó w n i e ż na o k r e ś l e n i e czasu powstania p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o pio­ n o w y m c i ą g u ognia, p o z b a w i o n y c h k r a t y poziomej ( t a b l . I 1). P r a w d o p o ­ dobnie p o w s t a ł y one przez r e d u k c j ę k r a t y p o z i o m e j , k t ó r a w p r a w d z i e p e ł n i w a ż n ą r o l ę w technologii w y p a ł u , ale r ó w n o c z e ś n i e n a r a ż o n a jest na c z ę s t e awarie p o d w p ł y w e m o b c i ą ż e n i a przez s p i ę t r z o n e w p i e c u naczynia. Piece tego r o d z a j u , w y s t ę p u j ą c e w Polsce w z d ł u ż zachodniej g r a n i c y c z y n n y c h do dziś o ś r o d k ó w garncarskich, m a j ą swe analogie na terenie S ł o w a c j i (gdzie w y s t ę p u j ą w d w u o d m i a n a c h : zasklepionej i g ó r ą o t w a r t e j ) oraz na terenie zachodnich W ę g i e r . B r a k c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncarskich na terenie ś r o d k o w e j i zachodniej W i e l k o p o l s k i , Ś l ą s k a i zachodniego Bomorza nie pozwala n a m j u ż s t w i e r d z i ć r o d z a j u u ż y w a n y c h t a m p i e c ó w do w y p a l a n i a n a c z y ń . C h a r a k t e r y s t y c z n y j e d n a k zasięg o m a w i a n y c h t u j e d n o k o m o r o w y c h p i e c ó w z c i ą g i e m p i o n o w y m pozwala p r z y p u s z c z a ć , że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m , k t ó r e na tereny P o l s k i p r z y b y ł o z zachodu l u b m o ż e p o ł u d n i o w e g o zachodu. N i e posiadamy ż a d n y c h d a n y c h , p o z w a l a j ą c y c h o k r e ś l i ć czas pojawienia się u nas t y c h 3 3 3 4 3 3 Inf. dr F . Kalesny. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy: К . К ó s , .1 züricvólgyi JJunántuli Szemple, t. 9, Szombathely 1944, 216 s. 3 4 fazekasság, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM p i e c ó w . P o n i e w a ż w K r a k o w s k i e m , gdzie jest i c h n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e , f o r m a t a u w a ż a n a jest za s t a r ą i t r a d y c y j n ą , p r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , ż e m o g ł o się t o o d b y ć nie p ó ź n i e j j a k po p o ł o w i e X I X w . J e d y n i e w Chrza­ nowie t e n t y p o k r e ś l a n o m i a n e m niemieckiego l u b w i e d e ń s k i e g o pieca, co m o g ł o b y ewentualnie w s k a z y w a ć na ź r ó d ł o z a p o ż y c z e n i a . Ze w z g l ę d u n a s w ą p r o s t ą k o n s t r u k c j ę , m i m o p o w a ż n y c h niedogod­ n o ś c i (znaczna strata n a opale), piece te ł a t w o przejmowane s ą przez garn­ carzy, p o s ł u g u j ą c y c h się poprzednio i n n y m i p i e c a m i . K l a s y c z n y m tego p r z y k ł a d e m jest F i r l e j , gdzie garncarz ,,z A u s t r i i " p r z e s z c z e p i ł t ę f o r m ę ok. 1910 г., czy garncarze z Jasielskiego, osiedli w S t a r y m S ą c z u , k t ó r z y r ó w n i e ż p o s ł u g u j ą się p i e c a m i j e d n o k o m o r o w y m i z c i ą g i e m p i o n o w y m , zamiast (powszechnymi w i c h stronach r o d z i n n y c h ) p i e c a m i z c i ą g i e m poziomym i kratą pionową. Pewne n i e d o g o d n o ś c i , j a k i e p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć pozostawie­ n i a p r z e w o d ó w o g n i o w y c h w ś r ó d dolnej w a r s t w y u s t a w i o n y c h w piecu n a c z y ń , s t a r a j ą się garncarze u s u w a ć r ó ż n y m i sposobami, j a k ustawianie w e w n ą t r z pieca k o l u m i e n k i z g a r n k ó w , l u ź n e j k r a t y z cegieł i t p . ; prowa­ dzi t o w . konsekwencji do powstania nowej f o r m y , zdaje się lokalnej, polskiej, j a k ą jest piec p i o n o w y , g ó r ą o t w a r t y l u b sklepiony, zaopatrzony w k r ó t k i e m u r o w a n e rękawy p r z y paleniskach z a m k n i ę t y c h od s t r o n y k o m o r y n a g a r n k i k r a t ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). Za tego r o d z a j u przypusz­ czeniem przemawia z a s i ę g o m ó w i o n y c h t u p i e c ó w , k t ó r y m i e ś c i się w obrębie zasięgu pieców jednokomorowych, z ciągiem pionowym, jak i f a k t w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a o b u f o r m w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (Skalbmierz), p r z y c z y m piece z p i o n o w ą k r a t ą w palenisku o k r e ś l a n e s ą j a k o m ł o d s z e . P r z y dzisiejszym, z b y t jeszcze s z c z u p ł y m stanie w i a d o m o ś c i o piecach, u ż y w a n y c h z a r ó w n o w garncarstwie l u d o w y m P o l s k i , j a k i i n n y c h k r a j ó w europejskich, t r u d n o b y ł o b y k u s i ć się o szukanie ostatecznych r o z w i ą z a ń s k o m p l i k o w a n y c h z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z g e n e z ą i r o z w o j e m poszcze­ g ó l n y c h f o r m p i e c ó w garncarskich. Ogromne l u k i w materiale, d o t y c z ą ­ c y m p r z e s z ł o ś c i , p o w o d u j ą , ż e p r a w i e wszystko, co n a t e m a t h i s t o r i i p i e c ó w garncarskich m o ż e m y obecnie p o w i e d z i e ć , nie w y k r a c z a poza r a m y h i p o t e z y , k t ó r a w y m a g a jeszcze g r u n t o w n y c h b a d a ń u z u p e ł n i a j ą ­ c y c h i k o n t r o l n y c h . G d y b y praca niniejsza z a c h ę c i ł a e t n o g r a f ó w do i n ­ tensywniejszego n i ż d o t ą d zainteresowania się zagadnieniem p i e c ó w garncarskich, k t ó r e w p r a w d z i e nie sięgają najstarszych t r a d y c j i k u l t u r y l u d o w e j , ale niemniej s t a n o w i ą bardzo i s t o t n y element w jej p ó ź n i e j s z y m r o z w o j u , r o l a tego skromnego szkicu b y ł a b y s p e ł n i a n a w z u p e ł n o ś c i . �350 ROMAN R E I N F U S S Roman Reinfuss F O U R S POUR L A CUISSON DANS L A P O T E R I E P O P U L A I R E POLONAISE Resume Sur le territoire de la Pologne il y a actuellement en usage quatre principaux types de fours pour la cuisson de poterie: 1. four á une chambre et á voie de feu verticale, dans lequel la combustion s'acheve au milieu de la poterie placee dans le moufle (tab. I , fig. 1 et 2); 2. four á voie de feu verticale avec des chambres á feu fermées par une grille verticale d'argile (tab. I , fig. 6 et 6); 3. four á voie de feu verticale avec chambre á feu séparée du moufle (emplacement pour la poterie) par une grille horizontale (il existe deux varietés de ces fours: tab. I , fig. 7 — 9 et tab. I , fig. 10 et 11); 4. four á voie de feu horizontale et á grille verticale (tab. I , fig. 12 — 14). A ce dernier groupe appartiennent les fours modernises, comme p. e. ceux á deux grilles verticales (tab. I , fig. 16). ou á voie de feu retournante (tab. I , fig. 17). Les types de fours enumeres ci-dessus apparaissent sur le territoire de la Pologne en groupements caractéristiques (tab. I I ) dont la repartition géographique donné lieu a des conclusions h y p o t h é t i q u e s sur les origines et S U T le d é v e l o p p e m e n t de diverses formes. ('e ne sont que les fours á voie de feu verticale et á grille horizontale (type 3) qui puissent se prévaloir d'un passé lointain, affirmé par des données archéologiques. Dans leur forme primitive ils avaient été originairement en usage sur toute l'étendue de l'Europe. L a poterie populaire polonaise ne les avait probablement adoptes qu'au moyen age; leur extension actuelle n'excede pas les contrées plus conservatrices de la Pologne centrale et du Nord-Est (tab. I I , sign. I I I et I V ) . L'extension de fours á voie de feu horizontale et á grille verticale (type 4),. qui embrasse les terrains du Sud-Est de la Pologne (tab. I I , sign. V ) , de meme que les formes similaires de ces fours, rencontrées sur les territoires de la Hongrie, de la Roumanie, et de l'Ukraine occidentale, laissent supposer qu'elles se sont répandues chez nous en venant du Midi et en repoussant le type plus ancien mentionné ci-dessus. Etablis par-ci, par-la dans l'ouest de la Pologne centrale, les fours du type 4 représentent un type deja perfectionné (tab. I , fig. 16 et 17), importé de l'Occident á une époque plus récente. Les fours á une chambre et á voie de feu verticale (type 1) se trouvent en Pologne en bordure occidentale des centres potiers fonctionnant jusqu'á nos jours (tab. I I , sign. I ) et ont leurs correspondants sur le territoire de la Slovaquie et de la Hongrie occidentale. Les fours á voie de feu verticale et á grille verticale d'argile (type 2) rencontres en Pologne centrale (tab. I I , sign. I I ) , dans la partie septentrionale de l'étendue des fours á une chambre (tab. I I , sign. I I ) , donnent l'impression d'une varióte locale, formée sur ce terrain grace aux perfectionnements apportés au four á une chambre (du type 1). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958b6b1d674ce9a408083e51ec5be791.pdf 28ddda61fdd401e7ddad9b4c3bb2fd2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2156 Title A name given to the resource "Venus" z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia wizualnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki „ V E N U S " Z BIELSKA-BIAŁEJ PRZYKŁAD ANALIZY O T O C Z E N I A W I Z U A L N E G O „In nova fert animus mutatas dicere formas corpora" (W nową postać zmienione chcę opiewać ciała) Owidiusz, Metamorfozy 1,1 Współczesne techniki informacji, rozwijające w kulturze maso­ wej przede wszystkim wizualne formy przekazu, wytworzyły w naszym otoczeniu takie ich bogactwo, że trudno uchwycić wśród nich jakikolwiek porządek. Mieczysław Porębski analizu­ jąc tę nową sytuację wyróżnił w niej dwa kręgi zjawisk, które nazwał „wizualizmem zorganizowanym" i „wizualizmem niezorganizowanym". Ten pierwszy - kontynuując myśl Porębskiego - tworzy poprzez „ilustrowany magazyn, plakat, witrynę, wy­ stawę, wnętrze, film, tv, spektakl, organizację formalną przebiegu codziennych zjawisk życia, nie przewidzianą w programach twórczych, ale za to nieporównanie od nich bogatszą, niewątp­ liwie masową, realnie zintegrowaną, rzeczywiście powszechną." Szerszy zakres ma jednak „wizualizm niezorganizowany". Składa się nań chaos działań i rzeczy pretendujących do miana sztuki lub będących sztuki zaprzeczeniem. Są to także promowane racjami merkantylnymi, prestiżowymi i obyczajowymi niewybredne for­ my tworzone doraźnie, często anonimowo. Powstające jako efekt opadających modnych wzorów, emocji i potrzeb chwili wypeł­ niają obszary potocznej wyobraźni. Przestrzeń ich istnienia okreś­ la, według Porębskiego, „... mur kamienicy lub parkan, uliczna galeria, stadion a nawet parkiet nocnego lokalu." Formy wizualne należące do kultury masowej mają jej charak­ terystyczne cechy. Wśród wielu ich właściwości zwraca uwagę synkretyzm semiotyczny i wielofunkcyjność. Przykładem tego może być zamierzone lub nieświadome korzystanie ze schema­ tów ikonograficznych z dawnej i nowszej sztuki wysokiej. Odnaj­ dujemy je przetworzone i przetransponowane w inne obszary znaczeniowe gdzie sensy ich zostały zdegradowane, inaczej wykorzystane, wprowadzone w trywialne konteksty. W prag­ matyce komunikacyjnej spełniają one równocześnie funkcje instrukcyjne, perswazyjne i estetyczne. W sytuacji społeczeństwa masowego sztuka wysoka, rozumiana jako sztuka elit, traci więc na znaczeniu. Zjawiska paraartystyczne nabierają rangi w nowej ikonosferze. W opiniach odbiorców do poziomu dzieła sztuki może być podniesiony każdy element otoczenia wizualnego. Zamieszanie takie, jak podkreśla to wielu autorów, wynika z faktu, iż sama sztuka uznała za swoje także i takie elementy, które wywodzą się z codzienności, są często wytworami seryjnymi lub ulotnymi. Na pytanie czym są wizualne formy kultury masowej brak jednoznacznej odpowiedzi. Jaką zająć wobec nich postawę - na to też nie ma zgody. Ze zjawiskami sfery współczesnych wyobrażeń zbiorowych jest już łatwiej. Stają się one przedmiotem refleksji „mito-loga", jak powiada Roland Barthes lub, jak powie Mieczysław Porębski, „metamitologii". Podkreślenie wagi wizualności uczynione przez Mieczysława Porębskiego - historyka sztuki, ale także i wyczulonego obser­ watora współczesności, doceniającego przy tym etnologiczny jej wymiar - ośmiela do przedstawienia pewnych myśli rozwijają­ cych idee tegoż autora. Stwierdza On, że podstawą charakterys­ tycznego wizualizmu naszych czasów jest doraźny i chwilowy zaledwie charakter mitologii współczesnych. Jeżeli więc stawia się przy tym tezę, że wiele tzw. mitów współczesności to wciąż kompozycje odwiecznych mitemów, to zapytać można jak ist­ nieją i z czego korzystają formy wizualne. Stwierdzając już wyżej funkcjonowanie w kulturze masowej rozmaitych przetworzeń i cytatów sugeruję odpowiedź. Jej uzasadnienie może budzić wątpliwości, ale powiada Porębski, w tej dziedzinie skazani jesteśmy na luźne hipotezy, nie ma tu bowiem systematycznego rozpoznania. 1 2 3 4 5 6 Idąc tropem autora Sztuki a informacji można z naszego otoczenia wybrać i zgrupować zjawiska i przedmioty, które nie zawsze zwracają uwagę. Mogą to być na przykład: instrukcja posługiwania się śpiworem, poster zachęcający do pracy w M PK, rzeźba ogrodowa, etykieta z butelki tzw. weselnej wódki, kalen­ darz sprzedawany przez kominiarzy, stara pocztówka, druk dewocyjny, fotograficzny portret uczonego z mojej macierzystej Kated­ ry Etnografii itd. Kolekcję taką można by dowolnie wzbogacać podobnymi przedmiotami. Stanowi ona zbiór przez to właśnie, że przedmioty te są częścią większej całości - to jest - naszej ikonosfery. Jest to podstawowa logiczna cecha, która je łączy w zbiór. Poza tym łatwiej znaleźć uzasadnienie dla wspólnego oglądu rzeczy tak różnych od siebie przez wskazanie ich negaty­ wnej konotacji. A więc: nie należą do świata sztuki, są kiczami lub przedstawieniami banalnymi. A jednak zgromadzenie ich na zasadzie kontaminacji daje niespodziewane efekty. Odkrywamy oto kolejną ich cechę wspólną. Dostrzegamy w nich „beztroski brak smaku", dzięki nim doznajemy „rozkoszy pospolitości" - jak wyraził się kiedyś Max Bród." Stwierdzenie owej „pospolitości" to sygnał, że jesteśmy na właściwym tropie, że znalazł się materiał do analizy, przecież dotykanie „pospolitości" to codzienność etnologa współczesności. Przyjrzyjmy się bliżej wymienionym przykładom. Jakie sche­ maty interpretacyjne zastosować wobec nich. Nie ulega wąt­ pliwości, że muszą tu wspomagać się wzajemnie historia sztuki i etnologia. Są to postulaty, o których od lat pisał Ksawery Piwocki a później Mieczysław Porębski . Spośród przykłado­ wego zbioru do szczegółowej analizy wybrałem zdjęcie z opisu śpiwora, poster informujący o możliwościach pracy w MPK, kalendarz sprzedawany przez krążących po domach w okresie Nowego Roku kominiarzy oraz rzeźbę plenerową z ogródka „wiejskiej kamienicy" w okolicach Zalipia koło Dąbrowy Tar­ nowskiej. Z powodów, które potwierdzają tezę o potrzebie współpracy etnografa - lub lepiej antropologa - i historyka sztuki, pozostawiam na stronie: portret uczonego oraz pocztówki. Otóż na wspomnianym portrecie uczony został uchwycony w pozie gdy podpiera dłonią lekko pochyloną głowę. Skojarzenie interp­ retacyjne jest natychmiastowe - to - Ervina Panofsky'ego i współautorów znakomite studia o Melancolia I Albrechta Diirera. Więcej dodawać nie trzeba. Także pocztówka jako zjawisko kulturowe ma już swoją bibliografię. Do przykładów zjawiska przetworzeń, które chcę bliżej rozpat­ rzyć, i o którym wspominałem na wstępie, można zastosować co najmniej trzy różne podejścia pozwalające na odmienne interp­ retacje: zdroworozsądkową, „ikonograficzną" i antropologiczną. Próba każdej z nich prowadzi do interesujących wniosków. Podejście zdroworozsądkowe dla wielu etnografów wydaje się czymś oczywistym, co wynika z zakorzenionego sposobu myś­ lenia w tych kategoriach. Bazą takich interpretacji „ad hoc" jest odwoływanie się do własnego doświadczenia jako zaplecza teoretycznego. Powie się wówczas: - kazano komuś zrobić zdjęcie a śpiwór skojarzył się z turystyką - ergo - plenerem, - ten kto chce zarobić, sprzedaje kalendarze z kominiarzem na szczęście, - każdy widział rezerwistów w malowanych chustach z frędz­ lami. Można też, zaproponuje zajadły etnograf-terenowiec, udać się na miejsce i przeprowadzić wywiad. Dlaczego zbudował ktoś fontannę, dowiedzieć się jak fotograf wybierał modelkę, dotrzeć do autorów rysunków i zapytać skąd czerpali wzory itd. W przy­ padkach takich „zabiegów badawczych" multiplikuje się ten sam błąd psychologizmu. I to dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, 7 9 10 11 12 13 55 �II. 1, 2. Tycjan. Venus г Prado, ок. 1560 г., Paryż-Luwr, oraz ilustracja z instrukcji używania śpiwora z t-ki w Bielsku-Białej poszukując intencji działającego odnosimy je do potocznych „teorii psychologicznych" nakładając często własne wizje na - być może - matryce kulturowych zachowań. Po drugie, często poprzez tak zwany „wywiad terenowy" otrzymujemy wtórne racjonalizacje - artefakty równe tym, o które pytamy. Jakże wyraźnie widać ten problem w sferze zjawisk twórczości lub jej pogranicza. Wyniki wywiadów zwiększają raczej ilość materia­ łów przydatnych do analizy, nie osiągamy jednak dzięki nim poziomu wyjaśniania lub rozumienia. Trudno o to na płaszczyźnie faktów. 14 Metodologiczna autoświadomość nie zawsze towarzyszyła etnografom. Przeglądając prace własne i kolegów odkryjemy, że często ulegaliśmy złudzie empiryzmu. Stwierdzam to świadom współczesnego sporu o wymiar emic i etic w rozważaniach antropologicznych. Według mnie pozostawanie przy interpretac­ jach zdroworozsądkowych wobec zjawisk z naszego wizualnego otoczenia jest niewystarczające. Co gorsze jednak, podejrzewam, że dla większości badaczy codzienny wizualizm nie jest w ogóle problemem etnograficznym. Znany z wielu opracowań, przedstawiony wyżej w pewnym uproszczeniu, tryb postępowania ujawnia swoje słabości i ogra­ niczenia szczególnie wyraźnie w odniesieniu do zjawisk, które trudno jednoznacznie zakwalifikować. Skłania to do poszukiwa­ nia innych możliwości interpretacyjnych wśród nauk pogranicz­ nych. Historia sztuki, na przykład, stosuje od lat metody ikono­ graficznego opisu i analizy pozwalające śledzić przekształcenia tematów jakie pojawiły się w sztuce europejskiej od czasów renesansu. Jak wiadomo, rozwiązania artystyczne z tego okresu nawiązujące do mitologii i kultury antycznej, na długo utrwaliły europejski kanon piękna. W sztuce późniejszych okresów - od baroku po akademizm - „temat antyczny" nieustannie powracał w bardziej udramatyzowanych przedstawieniach. Od renesansu istniały wzorniki dla malarzy, w pracowniach posługiwano się kartonami z gotowymi typowymi rozwiązaniami szczegółów, strojów, roślin. Powtarzano schematy przedstawień, odpowied­ nie podręczniki informowały o atrybutach poszczególnych po­ staci. Tak więc, znajomość schematów ikonograficznych oraz wspomnianych rozmaitych szczegółów i mitologii, pozwala współczesnym historykom sztuki pewnie poruszać się po ob­ szarze europejskiej sztuki wysokiej. Opisy ikonograficzne - zgodnie ze schematem - informują o ogólnym wariancie przedstawienia tematu, omawiają strukturę przedstawioną (postać, zwierzę, rośliny, pejzaż), strukturę przed­ stawiającą (układ linii, plany, barwy, osie), przechodząc zawsze od ogółu do szczegółu. Określają one tym samym granice przetworzeń i zakres tego co jeszcze sztuką wysoką można było 56 nazwać. Zamyka to niewątpliwie historię sztuki w kręgu dzieł, które sami historycy sztuki uznali. Problem ten od dawna badacze dostrzegają. * Próby jego rozwiązania określiły nowe horyzonty tej nauki. Prace Aby M. Warburga oraz ikonologia Ervina Panofskyego rozwijana do dzisiaj przez jego uczniów i zwolenników są rozwiązaniami, które pozwalają na przekroczenie wspomnianego kręgu a równocześnie do tej metody może odwołać się etnolog poszukujący wsparcia historii sztuki. Szkoła myślenia Aby Warburga odtwarzała, między innymi, konteksty kulturowe dzieła sztuki tak ważne dla jego zrozumienia. Uznała ona także za istotne wszelkie inne rodzaje przekazu wizualnego - od zdjęć prasowych do reklamy. ' Uczyniono wówczas pierwszy krok, dzięki któremu dzisiaj powołując się na Panofskyego słynną interpretację formy chłodnicy Rolls-Royc e ' a , poruszać się można utartym już szlakiem, mając nadto placet autorów wcześniej wspomnianych. Przestrzega, co praw­ da, Jan Białostocki by nie traktować analizy Panofskyego poważniej niż to czynił sam autor, twierdząc, że chodzi tu raczej „o ozdobnik na marginesie pomysłowego artykułu o trwałych i specyficznych cechach sztuki angielskiej" ", to okazało się po latach, iż rozwój współczesnych form wizualnych dowiódł traf­ ności intuicji twórcy ikonologii. Tak oto „ozdobnik na marginesie metody" pozostaje jedynym, jak dotąd, skutecznym sposobem podjęcia problematyki - można by rzec - również marginesowej. Co może powiedzieć historia sztuki o tematach i schematach przedstawień, do których nawiązują, zapewne nieświadomie, wybrane przykładowo fragmenty z peryferii naszego wizualnego otoczenia. W sztuce nowożytnej przedstawienia półleżącej kobiety w ple­ nerze pojawiały się często. To przede wszystkim Venus - italska bogini rozkoszy, piękna i wdzięku. Przejęła funkcje i mitologię greckiej Afrodyty. Taka jest śpiąca Venus Giorgione (ok. 1508-10), Venus z Prado Tycjana (1560). Podobny schemat realizuje Eva Prima Pandora - Jean Cousin'a (I poł. XVI w.). Jeszcze inne znane rozwiązanie z tamtego okresu to Venus z Urbino (Tycjan - 1538) - leżąca we wnętrzu, lecz za oknem w dalszych planach rozpościera się pejzaż. Ilość późniejszych przetworzeń schematu ikonograficznego tego wspaniałego te­ matu mitologicznego idzie w liczbę trudną do ustalenia. Do ciągu współczesnych przekształceń realizujących schemat ikonografi­ czny można zasadnie dołączyć i fotografię z ulotnego druku znalezionego w opakowaniu śpiwora produkowanego w wytwó­ rni w Bielsku-Białej. Sposób ujęcia tematu: „kobieta w śpiworze" odpowiada istotnym elementom schematu ikonograficznego ,,Venus". Czy natomiast sfotografowana kobieta spełnia warunki urody Venus, to kwestia inna. 1 1 17 1 �Motyw rzeźby plenerowej, chłopiec karmiący ptaka, również nawiązuje, zapewne także mimowiednie, do mitologii. Nasuwa się skojarzenie z Ganimedesem, synem króla Troi, młodzieńcem pięknym i z tego powodu porwanym przez Zeusa ukrywającego się pod postacią orła. Znane w sztuce przedstawienia tego wątku mitycznego mają różne rozwiązania nie realizujące jednego schematu. Potwierdza to, na przykład, Ganimedes Antonio Canovy (1757 - 1822) lub Ganimedes Bertela Thorwaldsena (1768 - 1822). Tak więc dzieła wybrane ze sztuki wysokiej i figurę w wiejskim ogródku - łączy tym razem zagadkowa zgodność tematu, nie tak przecież powszechnie znanego. Kolejny przykład zaczerpnięty z codziennego otoczenia wizual­ nego, który wywołuje konkretne skojarzenia, to poster zachęcają­ cy do pracy w MPK. Centralnie usytuowany na tymże plakacie rysunek młodego człowieka w tzw. „chuście rezerwisty" jedno­ znacznie określa adresatów zachęty. Jest on przy tym tak wyeksponowany, że można przyjąć, iż mamy tu do czynienia ze swoistym portretem. Ten natomiast wykazuje wiele formalnych analogii do znanych schematów portretowych. Przypominają się tu miedzioryt Albrechta Durera - Filip Melanchton (1526), olej Diego da Silvy Velazqueza - Kardynał Borgia (ок. 1649), portret mężczyzny Quentina Massysa i wiele innych - listę można dowolnie wydłużać. formy łącznie przynoszą i podpowiadają wyobraźni każdego z nas gotowe schematy reakcji na sytuacje emocjonalne i estetyczne. Przedstawione wnioski należą właściwie do interpretacji soc­ jologicznych i nie wyjaśniają wszystkiego. Odpowiadają na jedno z pytań, które można postawić gdy zdystansuje się wobec analizowanych przedmiotów, gdy uzna się je za sobie obce, dalekie. Narzuca się wówczas wątpliwość dlaczego nie dostrzega się „kiczowej", chybionej formy przetworzeń. Odpowiadając jak wyżej, dopełnić można ten sąd wskazaniem na popularność różnych „antyestetyk" rozgrzeszających wszelką dowolność. Dalsze rozwinięcie prób etnologicznego zrozumienia zjawiska wymaga przedstawienia kontekstu w jakim istnieją podobne „wytwory". Pejzaż kulturowy Polski kształtowała przez lata swoista znie­ czulica estetyczna oraz brak poczucia wspólnej odpowiedzialno- Na licznych płótnach malarstwa holenderskiego XVII wieku odnajdziemy, wśród wielu postaci, mężczyznę wznoszącego kielich charakterystycznym gestem. Wymienić wystarczy biesiad­ ne obrazy Fransa Halsa lub tegoż. Mężczyzna z szklanką i w bere­ cie. Jana Vermeera van Delft Ukuplerki(1656), albo Rembrandta van Rijn Autoportret z żoną Saskią (1635). Omawiany gest jest zawsze wyrazisty, podkreślający specjalny, biesiadny lub zaba­ wowy nastrój całego przedstawienia. Przypominam tę postać z malarskich płócien nie bez powodu. Otóż to co zaintrygowało mnie na tandetnym kalendarzu ściennym to rysunek kominiarczyka, który gestem znanym z obrazu Rembrandta i wielu innych, unosi emblemat z życzeniami. Nadto ta sama poza postaci zwracającej się do widza, „ten sam wąsik", narzuca skojarzenia i myśli o przejęciu schematu, zapożyczeniach lub też opadzie kulturowym. Skojarzenia te przyjmują postać alternatywną. Albo budzą wątpliwości albo prowadzą do ogólniejszych wniosków. W powyższych rozważaniach wątpliwa może być i merytorycz­ na zasadność wniosków i reprezentatywność przykładów. His­ toria sztuki w swojej tradycyjnej postaci programowo odcina się od przetworzeń, sztuki ludowej, naiwnej, kiczu, sztuki chorych i wytworów kultury popularnej. Z tego punktu widzenia przed­ stawione przykłady jej nie zainteresują. Co najwyżej przed­ stawiciel wiedzy o sztuce, mnożąc wątpliwości stwierdzi, że ma do czynienia ze swoistym kulturowym kiczem. Jeżeli natomiast uznamy merytoryczny sens i reprezentatyw­ ność tych kilku przykładów, to pomoc historii sztuki polegała najpierw na zindywidualizowaniu pytań co do każdego z nich a następnie na odniesieniu hipotez do kręgów dzieł sztuki wysokiej co pozwoliło ogólnie ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, które zapewne bezwiednie powtarzają liczni współcześni autorzy. Dysponując nawet tylko takim śladem, echem zaledwie, wywołującym skojarzenia daw­ nych stylów i epok, warto zaryzykować próbę wniosków, które powinni sformułować wspólnie historyk sztuki i etnolog, pod­ budowani myślą autorów wymienianych na początku tego szki­ cu. Wnioski antropologiczne rozpocząć można od pewnych oczy­ wistości. Dostęp do dzieł sztuki wysokiej - elitarnej jeszcze w XIX wieku - stał się współcześnie, w wieku kultury masowej, po­ wszechny. Zwielokrotnił się i zróżnicował obieg treści i wartości jakie niesie sztuka. Reprodukcje, albumy, fotografie, reklama, plakaty - wszystko to w niepoliczalnych ilościach egzemplarzy rozchodzi się w różnych środowiskach, osiada w zbiorowej wyobraźni. Utworzyło się w ten sposób specyficzne „wyob­ rażeniowe zaplecze" potocznej świadomości. Wzmocnione jest ono również przez wszechobecną telewizję i film. Wszystkie te II. 3, 4. Thorvaldsen, Ganimedes z orłem Jowisza, 1817 г.; Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, oraz rzeźba w ogródku przy domu, Samocice, woj. tarnowskie. Fot. A. Bartosz 57 �1 ści za środowisko i otoczenie. * Brud, nieporządek, na prowincji od lat nietynkowane domy, szare monotonne blokowiska w mias­ tach, resztki rozmaitych bezsensownych haseł propagandowych na murach, płotach fabryk lub na skwerach nie zniknęły jeszcze z krajobrazu. Z tego, między innymi, składa się daleki kontekst analizowanych przedmiotów. Kontekst bliski, to zbiór rzeczy 0 różnym przeznaczeniu i funkcjach: od użytkowych po estetycz­ ne. Wyliczenie części zaledwie też zilustruje istotę problemu. Opakowania, i tzw. „reklamówki", słynne „etykiety zastępcze", oferta handlowa (wzięta globalnie) sklepów pod nazwą „wszyst­ ko dla domu", plakaty z idolami muzyki „pop" z tygodników „Nowa Wieś" i „Razem", ogłoszenia o zabawach, orkiestrach grających na weselach, witryny przed kruchtami kościołów, asortyment kramów odpustowych. W dużych miastach zwracają uwagę „dzieła sztuki" wystawiane przez swoistych „marszandów" na murach, ścianach kamienic, ulicach - jak na przykład - słynny krakowski mur przy Bramie Floriańskiej. To wszystko kształtuje potoczny gust i bardziej nań wpływa niż profesjonalna polska grafika użytkowa i liczne galerie sztuki. Kulturowa kreacja otoczenia wizualnego ma sens jako ekspre­ sja indywidualna i zbiorowa, jako komunikacja, oswajanie środo­ wiska zewnętrznego. W powyższym procesie sztuka lub quasi-sztuka w różnej postaci pośredniczy dzięki formie zdolnej udźwignąć pewne treści. Jeżeli forma nie będzie nas ograniczać, to odkrywanie znaczeń, analiza stosunków treści i formy, do­ strzeganie intencji i wysiłku twórczego oraz mitycznego pod­ kładu twórczości, stanie się wspólnym zadaniem etnologa, his­ toryka sztuki i estetyki. Rozluźnienie kryteriów co do formy 1 uznanie odmiennych perspektyw (estetyka tworzona od dołu - określenie Marcina Czerwińskiego) jest dzisiaj oczywiste. Formy nieudolne, trywialne, w sposób niezamierzony ukazujące trud zmagania się z tematem i tworzywem, albo też przeciwnie, mechaniczne repliki, w tym także tak zwanej sztuki ludowej, fascynują badaczy równie silnie co dzieła unikatowe. W tym kontekście stwierdzenie: „brzydkie też jest piękne" nabiera sensu, bo unaocznia postawy estetyczne i równocześnie sugeruje, że każdy może być twórcą. Postulaty współczesnej humanistyki, domagające się w ten sposób zrównoważenia stylów wypowie­ dzi kulturowych, są czymś innym jednak niż znana od połowy XIX wieku „estetyka brzydoty" Karla Rosenkranza. Obecnie chodzi o przekonanie, że jeden rodzaj wypowiedzi nie oddaje charakteru całości kultury, szczególnie jej aspektów wizualnych i komunika­ cyjnych. W interpretacji etnologicznej, działając w porozumieniu z his­ torią sztuki, analizuje się zjawiska wizualne zwracając uwagę na ich kontekst. Równocześnie powinno się też poznawać swoiste matryce postrzegania zbiorowego. W psychologii społecznej znane są kategorie schematów poznawczych. Określają one na jakich aspektach rzeczywistości skupia się uwagę, jak poszukuje się informacji, jak się je segreguje. W ten sposób schemat współokreśla treść widzianego świata, mając równocześnie swój rdzeń pojęciowy i obszar dopuszczalnych transformacji. Nadto każdy schemat mając swoją wewnętrzną strukturę sam jest częścią bardziej złożonych schematów. Wydaje mi się, że strategia zderzania kontekstów i schematów poznawczych da dobre wyniki, tym bardziej, że istota funkcjonowania schematu poznawczego nie odbiega od sposobu myślenia mitycznego charakteryzującego stan izolacji świadomościowej. Został on opisany dla kultury typu ludowego i nie zaniknął współcześnie. Można przyjąć, że dawny brak informacji - jeden z czynników uruchamiających myślenie mityczne - jest równoważny współ­ czesnemu ich nadmiarowi, który również wywołuje efekt percep­ cji mitycznej. Jest więc kilka uzupełniających się punktów widzenia na zjawiska wizualizmu potocznego: historyka sztuki - w wersji postulatów ikonologicznych, etnologa - w postaci interpretacji myślenia mitycznego oraz psychologa społecznego, oferującego kategorię schematów poznawczych. Zintegrowanie wyników poszczególnych obserwacji możliwe jest na odpowied­ nim metapoziomie. Część materiału do uogólnienia została już przedstawiona, uczynić należy kroki następne. 20 21 W relacjach jakie zachodzą między znakiem z otoczenia wizual­ nego a odbiorcą, jedną z istotnych jest kwalifikacja estetyczna, która może wyrażać się w różny sposób, od powierzchownego bezrefleksyjnego oglądu po uświadomioną akceptację. W świa­ topoglądzie ludowym oraz w jego współczesnych wersjach, czyli w tak zwanym myśleniu potocznym, normy estetyczne należą do szerszego zbioru obejmującego również kategorie moralne i oby­ czajowe. Wskazywali na to autorzy poszukujący istoty ludowej twórczości i piękna w różnych ich przejawach. Odpowiedni dla popularnego odbioru „sztuki" schemat poznawczy określają ciągle jeszcze sensualizm, zabsolutyzowane normy, łatwe prze­ chodzenie norm estetycznych w moralne oraz realizm. Schemat 22 REZERWISTO jeAi zokonayto* iłużbe, wojskowo, i Jerftó Ргйдттицвпн) no itonowUta: - mechorrtk napraw pcrjoictów *omoch. - cUWwmortier ииовдо i oporeajrtj trokgl Шгукщ • ЫосНол - robotnik mMpWjfiOw;! asptwtoiy otrakcmritt urobki 20^ty.«jWe»., moiltwośc' ргщ w oofclrtoch rvadUabowj/m. Informal udxido: Pilot Kadr MPk 'IVENTIS POTV^TDVKEJIJVS-ORA P H l u r a A \ E N T E A \ - N O N POTVlTPiNGJEREDOCTA Mjmvs Kroków ul Brożku 3 UL 66-^1-65. 66-20-22 *. 12-?5 Ж . 5, 6. Durer, Filip Melanchton, miedzioryt, 1526 г., oraz poster z apelem do rezerwisty, MPK Kraków 58 �II. 7, 8. Rembrandt, Autoportret z Saskią, 1635 г., Drezno - Galeria oraz kalendarz na rok 1987 taki jest głęboko zakorzeniony wtradycji europejskiej. Od Platona i św. Bonawentury wiemy, że dobro, prawda, piękno są równo­ ważne a zasada „representatio" ustalała granice realistycznej prawdy. W dwudziestowiecznej estetyce inspiracje tą tradycją filozoficzną odnajdujemy, na przykład, u Nicolai Hartmanna. W jego koncepcji sztuki przedstawienia realistyczne spełniają postulat piękna w związku z ukazywaniem prawdy (życiowej, artystycznej, istotowej). Idee, do których nawiązywał Hartmann należały przez wieki w Europie do obiegu kultury „wysokiej" i są dla współczesnego, wykształconego europejczyka oczywistą tradycją aksjologicz­ ną. Przy całej hermetyczności tego obiegu nie wyklucza się przecież stałej możliwości opadu kulturowego i już od średnio­ wiecza folkloryzowania się aksjologii w różnych jej wymiarach. Jeżeli przyjąć analogię do „teologii dla ubogich", to w niskim obiegu funkcjonował zapewne uproszczony schemat odbioru sztuki, który stanowił część ludowego światopoglądu. Można powiedzieć, że przetrwał on przez epoki i na jego poszczególne cechy badacze sztuki ludowej nieraz zwracali uwagę, nie sięgając jednak tak daleko w przeszłość przy próbach ich opisania. W interpretacjach poszukiwano raczej różnicy między ludową a „wysoką" świadomością piękna. Powiada się, że w ludowej wizji świata sztuka, wyrażająca przede wszystkim treści religijne, odczytywana była równocześnie w kategoriach estetycznych i etycznych. W odbiorze, w którym dominowała interpretacja treści, liczył się swoisty realizm. Nie był on odwzorowaniem rzeczywistości, dzieło udane oddając wspomniane trzy rodzaje prawdy (Hartmann), było relatywne do odczuć, mody i możliwo­ ści twórcy. Bywało więc, że zgodę z rzeczywistością, na przykład etyczną, uzyskiwano przez komentarze dopisywane do przed­ stawień. Dzieło powinno było, realizując odpowiednią prawdę, dawać „wgląd w istotę". Istotowe jest na przykład: szczęście, miłość, świętość itp. W odbiorze ludowym prawda artystyczna - czyli moc oddziaływania dzieła - realizuje się przez prawdę istotową, dlatego też jego częste techniczne niedoskonałości są nie zauważane. Szerzej rzecz ujmując można powiedzieć, że stosunek treści do formy nie podlega ocenie. Trwałości takiej postawy dowodzi powodzenie i tolerancja wobec sfery twórczo­ ści i produkcji, którą nazywa się kiczem religijnym. 23 24 25 26 27 28 Przeprowadzone dotąd rozumowanie można podsumować kilkoma wnioskami, które nie zamykają jednak sprawy ostatecz­ nie. Problematyka sygnalizowana przez Mieczysława Porębs­ kiego wymaga stałej obserwacji i poszukiwania sposobów inter­ pretacji. Autorzy skupieni wokół kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" dostrzegają zjawisko, przy czym propozycje interp­ retacji są nieszablonowe. Jedni z historyków sztuki przyjmują, na przykład, wykładnię folklorystyczną, inni natomiast mityczną, a etnograf - w niniejszym tekście - poszukuje pomocy w historii sztuki i estetyce. Nie zadowalają na pewno interpretacje zdrowo­ rozsądkowe. Błahe, wydawałoby się, zjawisko (jeżeli w kulturze są takowe) wymaga podejścia wielostronnego. Historia sztuki pomogła w analizie wybranych przedstawień odkryć trop przekształceń schematów ikonograficznych. Wnioski takie podtrzymują argumenty mówiące o mechanizmie opadu kulturowego-zjawisku, które stale towarzyszyło przeobrażeniom stylistycznym i obyczajowym kolejnych epok. W czasach współ­ czesnych dominacja kultury masowej wzmogła proces opadu przez przyśpieszenie obiegów i homogenizację treści kultury. Tak oto, przyjmując zasadę interdyscyplinarności, teza bazująca na historii sztuki potwierdziła się przez socjologię. Wniosek podstawowy został sformułowany z wykorzystaniem tez ikonologiii i etnologii. Ervin Panofsky wykazał, że dalekim kontekstem obudowy chłodnicy Rolls-Royce'a jest klasyczna sztuka angielska wraz z jej specyficznym poczuciem piękna. Podobnie tu, próbuję wykazać, że szczegóły wizualnego otocze­ nia współczesnego Polaka odczytać można również w sposób sięgający głębszych warstw kultury. Same szczegóły są kiczami lub sztuką trywialno-użytkową i w takowych kontekstach naj­ częściej występują. Nie mniej udało się chyba wskazać na ślad przetworzeń ze sztuki wysokiej. Równie ważny jest tu światopo­ glądowy mechanizm percepcji i oceny otoczenia i zdarzeń. W światopoglądzie typu ludowego wiele kategorii pochodzi z dawnych europejskich systemów aksjologicznych i kanonów estetycznych. Dowiodłem tego wykorzystując estetykę „odkry­ wanego na nowo" Nicolai Hartmanna. Zrekonstruowane wyżej elementy tworzą schemat poznawczy „filtrujący" informacje i sterujący postawą odbiorcy sztuki i zjawisk niezupełnie do niej należących. 29 30 31 59 �Zgoda na przedstawiony wyżej sposób widzenia, lub przynaj­ mniej tego sposobu tolerowanie, rodzi jednak pytanie, na które koniecznie trzeba odpowiedzieć. Chodzi mianowicie o granice interpretacji, o to jak daleko można się posunąć w dość swobod­ nych skojarzeniach. Odpowiedź będzie ogólna i wskaże tylko trzy istotne aspekty, które powinno się w niej uwzględnić. Po pierwsze, trzeba określić co uznaje się za twórczość ludową (ewentualnie folklor) oraz odpowiedzieć na pytanie czy współ­ czesne przejawy sztuki popularnej są wersją twórczości ludowej, czy też są czymś gatunkowo innym. Po drugie, trzeba sobie wyraźnie uzmysłowić, że istnienie tak zwanego „kiczu" wynika z ciągle uznawanego podziału na sztukę wysoką i niską. Jest to podział w Polsce silnie zakorzeniony. Tak widzi to jeden z obcych autorów obserwujących polską kulturę. 32 Funkcjonowanie tego rozdziału w świadomości badaczy katego­ rycznie waloryzuje sfery kultury i przedmioty, które należą do sztuki. Po trzecie, istnieje obecnie w estetyce silna tendencja do uchylania takiej kategoryczności. Sztuka jako ekspresja obiek­ tywizowana w dziele artystycznym była i nadal jest twórczością, ale ta jej odmiana przestaje być najbardziej interesująca. Es­ tetyków coraz bardziej przyciąga twórczość w każdej postaci i jej odbiór. 33 Podejmowanie analiz współczesnego otoczenia wizualnego zależy od merytorycznego stanowiska w kwestiach wyżej przed­ stawionych. Następnie wszystko wynika już tylko z kompetencji i odwagi interpretatora. PRZYPISY 1 M. Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 74 Tamże, s. 75-76 Terminy używane przez S. Żółkiewskiego, tegoż, Przyczynek do krytyki teorii kultury XX wieku, (w:) Kultura, Komunikacja, Literatura (praca zbiorowa, red. S. Żółkiewski, M. Hopfinger), Wrocław etc. 1976, s. 62-63 Zobacz na przykład: G. Dorfles, Człowiek zwielokrotniony. Warszawa 1973, s. 136-147 " M. Porębski, Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa" R.36: 1981, nr 2, s. 80-81 • Porębski, Sztuka.... s. 75 Zobacz: Mala encyklopedia logiki, (red. W. Marciszewski), Wrocław, 1970, s. 361 -363 " Cytuję za W. Hofmann, Kicz i sztuka trywialna jako sztuki użytkowe, (w:) Pojęcia, problemy, metody współczesnej nauki o sztuce, (wybór: J . Białostocki) Warszawa 1976, s. 478 ' K. Piwocki, Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „Lud" t. 51:1967, cz. 2, s. 359-389 Porębski, Nauki humanistyczne..., op. cit. " R. Klibansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, New York 1964 Zobacz na przykład interesujący tekst: M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej, (w:) Problemy wiedzy o kulturze, (red. A. Brodzka i inni) Wrocław etc. 1986, s. 247-256 Zobacz na ten temat: M. Hempoliński, U źródeł filozofii zdrowego rozsądku. Warszawa 1966, s. 302-313, także, J . Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. 1, Warszawa 1983, s. 255-295 Zobacz np. P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywi­ stości. Warszawa 1983, s. 49-84 J . Białostocki, Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław etc. 1980, passim " Białostocki, op.cit., s. 81-90 E. Panofsky, Ideologiczne poprzedniki chłodnicy Rolls-Royce'a (w:) tegoż. Studia z historii sztuki. Warszawa 1971 Białostocki, op.cit., s. 107 " W. Markiewicz, Otoczenie współczesnego Polaka, „Sztuka" nr 4: 1985, s. 5-7. Zobacz też, A. Bikont, P. Bikont, W. Cesarski, Male vademecum Peerelu, Warszawa 1990, passim 2 3 4 7 10 12 13 14 10 1 17 1 20 J . Trzebiński, Rola schematów poznawczych w zachowaniach społe­ cznych, (w.) Psychologia spostrzegania społecznego, (praca zbiorowa, red. M. Lewicka) Warszawa 1985, s. 257-343 Zobacz: L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986 Zobacz na przykład: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław, 1970, także, B. Benzig, Das Ende der Ethnokunst. Studien zur ethnologischen Kunsttheorie, Wiesbaden 1978 W. Tatarkiewicz, Estetyka średniowieczna, Wrocław etc. 1962, s. 272-273 N. Hartmann, Asthetik (2 Auflage) Berlin 1966. W Polsce dzięki pracom W. Galewicza znane są poglądy Hartmanna poświęcone etyce i ontologii, zob; W. Galewicz, Nicolai Hartmann, Warszawa 1987. O jego poglądach estetycznych pisał w latach siedemdziesiątych F. Franckowiak. W. Tatarkiewicz, Droga przez estetykę. Warszawa 1972, s. 90-111 Zobacz na przykład: A. Gurewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987 F. Franckowiak, Prawda artystyczna w ujęciu Nicolai Hartmanna, „Studia Estetyczne" t. 13: 1976, s. 283-303 Zobacz: O kiczu religijnym (artykuły dyskusyjne grupy autorów) „Znak" nr 353: 1984, s. 458-496 S. Bojko, Sztuka wniepięknych dzielnicach, „Polska Sztuka Ludowa" R.35:1981, nr 3/4, s. 155-162; także, W. Jaworska, Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „Polska Sztuka Ludowa" R.41: 1987, nr 1-4, s. 81-85 Porębski, Sztuka .... tenże, Nauki humanistyczne..., Zobacz: J . Galarowicz, Filozofia Nicolai Hartmanna, „Znak" nr 402: 1988, s. 109-112 M. Fleischer, Literatura trywialna jako problem semiotyki, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Graszewicz i J . Kolbuszewski), Warszawa 1988, s. 498-511 Pisze o tym S. Morawski, Czy zmierzch estetyki, (w:) Zmierzch estetyki - rzekomy czy autentyczny (wybór tekstów, red. S. Morawski) 1.1, Warszawa 1987, s. 5-173 21 22 2 3 24 25 28 27 28 28 30 31 32 33 Alina Cała: List do redakcji w sprawie książki Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej Przemysława Burharda, (Warszawa 1990, nakład własny autora) Pozwolę sobie zabrać głos w sprawie dość przykrej, która ma związek z brakiem integracji w środowisku etnografów i etnologów polskich. Chodzi o obronę interesów poszczególnych badaczy. Przypadki żerowania na pracy innych, zdarzające się od czasu do czasu, nie spotykają się z właściwymi reakcjami środowiska, a obojętność powoduje, że okradani są często bezsilni, zaś proceder kwitnie bezkarnie. Przykładem może być produkcja „popularyzatorska" Przemysława Bur­ harda, w dużej mierze oparta na pracy innych, zazwyczaj przekręconej, bowiem wartość poznawcza owej „produkcji" jest znikoma. Spotkało to niedawno Jana Jagielskiego, wiceprzewodniczącego Społecznego Komi­ tetu Ochrony Zabytków Żydowskich i od niedawna współpracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego. Jan Jagielski od wielu lat groma­ dził informacje o zachowanych w Polsce zabytkach żydowskich, głównie cmentarzach i synagogach, starając się roztoczyć nad nimi opiekę i zabez­ pieczyć przed postępujcym zniszczeniem. Wynik wieloletniej żmudnej pracy-kartotekę zabytków żydowskich i stanu ich zachowania-złożył on przed laty w ówczesnym Urzędzie do Spraw Wyznań, co miało służyć poinformowaniu władz o istniejącym problemie i ułatwić ewentualne nagłe interwencje. Pan Burhard sobie znanymi drogami uzyskał dostęp do tych materiałów, przepisał i wydał jako swoją pracę, ilustrując ją rysunkami wykonanymi przez Monikę Krajewską, której nazwisko również zostało pominięte. Moja rozmowa z autorem tego skandalu była krótka i dowodzi głębokiego cynizmu p. Burharda. W odpowiedzi na zarzuty odrzekł on, że „zna się na rzeczy, bo napisał już 25 książek". Tylko pozornie odpowiedź ta nie ma żadnego związku z postawionym mu zarzutem: ten pan rzeczywiś­ cie zna się na rzeczy, bo najprawdopodobniej niektóre z jego 25 utworów, wydawanych przez wiele lat, także opartych było na cudzej pracy. O znajomości rzeczy świadczy też stosowanie zasad umiejętnego plagiatowania: przepisując cudze notatki starał się zmienić nieco stylistykę, szyk zdań itp. Nawet rysunki autorstwa M. Krajewskiej przerysowane są nieco inną techniką, niż w oryginale, żeby zabezpieczyć się przed ewentualnymi roszczeniami prawnymi. Nie potrafił natomiast poprawić istniejących w materiałach błędów rzeczowych, bowiem sam nie posiada żadnej wiedzy na ten temat i nie włożył nawet minimum własnej pracy, by przepisywane informacje weryfikować. Pan Burhard w rozmowie ze mną powołał się na swoją książkę Za ostatnim przystankiem (1985, wyd. „Czytelnik"), jako dowód swoich jakoby wieloletnich zainteresowań tematyką żydowską, dowodzący „zna­ jomości tematu" i swoich w nim kwalifikacji. Zajrzałam zatem do owej pracy. Jest to zbiór esejów na różne tematy, związane z kulturą ludową. 60 w Polsce Pięć rozdziałów dotyka tematyki żydowskiej. Trudno mi ocenić, na ile opierają się one na rzeczywistym wkładzie pracy autora, ale jedno mogę stwierdzić: dawno już nie spotkałam tekstu tak pełnego błędów rzeczo­ wych. Na niecałych 100 stronach naliczyłam ich ponad 20. Niektóre mają charakter kuriozalny, np. na s. 147 autor napisał o Sabataju Cwi „...zginął w dramatycznych okolicznościach, pozostawiając legendę. Sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko, bez rytualnych ograniczeń" . Nieco niżej na tej samej stronie, następna rewelacja: „W chasydzkich miasteczkach... posługiwano się gwarowymi, lokalnymi od­ mianami języka jidysz, podczas gdy w dużych miastach język ten uzyskał rangę literackiego" . Rozdziały ilustrowane są fotografiami, których źródło podane jest w tekście enigmatycznym zdaniem: „W ostatnich latach ukazało się na świecie kilka albumów... kilka zdjęć z tych albumów zamieszczamy również w tej książce". Tymczasem pochodzą one głównie z albumu Image before my Eyes L. Dobroszyckiego i B. Kirshenblat-Gimblet, (Schocken Books, New York 1977), ale nie tylko. Rozpoznaję wśród nich zdjęcia M. Krajewskiej oraz co najmniej jedno autorstwa K. Kubiaka. Podpis pod tym ostatnim zawiera sensacyjną rewelację jakoby wielkanocny zwyczaj „palenia judasza" zapożyczony został z kultury żydowskiej! Nie ma natomiast nazwiska autora. 1 2 Zwyczaj podkradania cudzego dorobku i zabierania głosu w sprawach, o których nie ma się zielonego pojęcia, nie tylko uderza w interesy poszczególnych badaczy, ale niszczy sens pracy całego środowiska, bowiem owocuje upowszechnianiem pseudo-naukowego bełkotu. Jest czymś przerażającym, że taka praktyka mogła trwać przez wiele lat, bez żadnej reakcji. Niedobrze to o nas świadczy! 1 Sabataj Cwi (1626-1676) żył dostatecznie długo, by zacząć tracić wyznawców, szczególnie po upłynięciu daty 1666, kiedy nie nastąpił przepowiedziany przezeń „koniec świata". Nie jest jasne, co p. Burhard miał na myśli pisząc, że „sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko". Doktryna sabataizmu miała ściśle określony, bynajmniej nie dowolny rytuał i ceremoniały. Przyjęcie islamu, nie było wynikiem „widzimisię", lecz wynikiem spekulacji kabalistycznych, szczególnie kon­ cepcji powstania zła i jego zwalczania. Przywilejem mesjasza (za którego Sabataj się uważał) było, „zejście na dno grzechu", w tym wypadku rozumianego jako „obca" religia, w celu wydobycia zeń „świętych odblasków", substancji boskiej, trzymanej w niewoli zła (porównaj: zejście Chrystusa do piekieł). Zabieg ten powtórzył Jakub Frank przyjmując katolicyzm. Język jidysz nie zdołał wytworzyć swego literackiego kanonu, istniał wyłącznie w postaci dialektów (np. odrębny dialekt warszawski, wileński itp.). W latach 30-tych podjęto pierwsze próby ujednolicenia gramatyki i ortografii, ale nie weszły one w życie. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f69538147dd33d8886355f15fb7f28.pdf 203ad990267759629381805d5cf6111a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3948 Title A name given to the resource Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Olędzki, Jacek, 1961, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4. s. 199-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ARTYSTYCZNA T W Ó R C Z O Ś Ć KOWALSKA NA TERENIE KURPIOW­ SKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ OD KOŃCA XIX W. DO I WOJNY ŚWIATOWEJ Na przestrzeni niezbyt rozległego okresu — mniej więcej od osiemdziesiątych lat X I X w. do I wojny światowej — rozwinęła się w obrębie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej artystyczna twórczość kowalska Charakter tej twórczości nie mógł być w tyim okresie wynikiem oddziaływania, tak j a k w innych rejonach Polski, długotrwałych tradycji rzemiosła i wielowiecznego jego powiązania z gospodarką chłopską, ani też nie mógł być związany wyłącznie z ogólnym, dają­ cym się wtedy zaobserwować rozwojem wsi polskiej. Nie znajdując podstaw do przyjęcia możliwości tych uzależnień, sądzę, że słuszne będzie zwrócenie uwagi na rolę czynników pozaekonomicznych, w tym wypadku na fakt świadomości społecznej określonej grupy ludności. Literatura przedmiotu dostarcza wyczerpującego materiału dowodowego n a istnienie wśród Kurpiów silnego poczucia przynależności do grupy — w wyni­ ku odrębności dawnych procesów dziejowych, którym podlegała sama Kurpiowszczyzna i otaczające ją obszary, spośród nich szczególnie tereny dawnego osadnictwa szlacheckiego . Wydaje się, iż to poczucie przynależności do grupy Kurpiów, deprecjonowanej w opinii sąsiadów, mogło stworzyć klimat szczególnie sprzyjający twórczości artystycznej, w której doszło do rozkwitu wielu dziedzin sztuki, nie wyłączając kowalskiej. W tym szczególnym układzie stosunków, twórczość artystyczna stanowiła przejaw aspiracji społecznych grupy — dążącej do dorównania sąsia­ dom i rywalizacji z nimi. Sprawdzenie tego założenia wymaga przedstawie­ nia najbardziej chociażby syntetycznego szkicu dziejów rzemiosła kowalskiego n a Kurpiowszczyźnie, omówie­ nia związanej z nim wytwórczości o walorach arty­ stycznych i — co jest najistotniejsze — dostarczenia materiałów określających potrzeby odbiorców pro­ dukcji kuźni oraz wskazania pobudek kierujących twórczością kowali. W X V I w., tj. w czasie, z którego pochodzą naj­ wcześniejsze dane dotyczące interesującego nas te­ matu, na terenie dzisiejszej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej (tj. w pasie między rzekami Omulwią i Pisą od dawnej granicy polsko-pruskiej do Narwi) miesz­ kała stale nieliczna grupa węglarzy, Smolarzy i dziegciarzy oraz niewiele chyba liczniejsza — właścicieli 1k ' \ 2 Niniejsze opracowanie jest wynikiem badań te­ renowych prowadzonych w latach 1956-59 na terenie północno-wschodniej Polski, w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie. 1 II. 1. Ość do bicia ryb, dl. 54 cm., Dobrylas, pow. Łomża, wyk. ok, 1920 r. II. 2. a) Ciężka motyka do uprawy nowinkruda, dl. 30 cm, Obierwa, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1914 r. b) Okucie wideł drew­ nianych, dł. 42 cm, Parzychy, pow. Ostro­ łęka, wyk. pod koniec XIX w. Por.: L . Krzywicki, Kurpie. „Biblioteka War­ szawska", 1892 (52),,t. C C V I I I , s. 537—53'8; K. Judenko, Poczucie odrębności grupowej Kurpiów, rkps w Arch. Zakł. Etnogr. I H K M P A N w Warszawie, nr inw. 12. 1 m �II. 3. Kaganiec na łu­ czywo — „gaganiec", dl. 60 cm, Surowe, pow. Ostrołęka, wyk. pod koniec XIX w. U. 4. Chrapki przy­ wiązywane pod budy w czasie zimowych połowów. Wg: Z. Glo­ ger: „Ości i chrap­ ki rybackie", „Wisła", t. XIV, 1900 r., s. 179—180. administracji dworskiej czy też ówczesnego rycer­ stwa . Były to niewielkie zakłady najprawdopodob­ niej już na tamte czasy przestarzałe pod względem techniki produkcji . Zajmowały się one wyrobem „ordynaryjnego", taniego żelaza i okuć soch, tzw. sośników"'. Żelazo kurpiowskie dzięki niskiej cenie (na co wpływała prawdopodobnie okoliczność, że nie było trudności w korzystaniu z rudy i węgla drzew­ nego) docierało n a znacznie oddalone rynki w kra­ j u . Na terenie samej zaś Puszczy nie znajdowało nabywców. W t y m czasie był to teren jeszcze nie osiedlony przez chłopów-rolników, gdzie indziej głównych odbiorców p r o d u k c j i kuźnic. Od drugiej połowy X V I I w . datuje się nagły wzmo­ żony proces kolonizacji terenów Puszczy Zielonej. W ciągu kilkudziesięciu l a t powstały liczne osady rolnicze . W niektórych wsiach, założonych pod kie­ r u n k i e m administracji starościańskiej, pojawiła się instytucja kowala wioski. Był to rzemieślnik pracu­ jący wyłącznie na potrzeby 'mieszkańców rodzimej wsi, wzamian za przydzieloną m u działkę pod budyn­ k i , ogród w a r z y w n y oraz za okresowe wynagrodzenie (przypadające na czas zbioru plonów) w postaci pro­ duktów rolnych uiszczanych przez każdego z gospo­ darzy . Karczowanie puszczy, uprawa nowin, wznoszenie budynków mieszkalnych i gospodarczych — zagospo­ darowywanie się osadników od podstaw — stwarzało w a r u n k i dla udziału pracy kowala. Jednak potrzeby 5 6 8 9 i robotników młynów zbożowych oraz młynów-kuźnic, tzw. hamerni albo amerni . Kuźnice występowały głównie wzdłuż rzeki O m u l w i , w mniejszym stopniu nad rzeczkami rozproszo­ nymi między Omulwią a Szkwą . Stanowiły one własność uprzywilejowanych przez króla osób spośród 3 4 Nazwy hamernia, amernia używane przez miesz­ kańców w s i Przystań, Wyszel, Czarnotrzew, Oborczyska, Brodowe Łąki w powiecie ostrołęckim. Por.: B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich z feu­ dalnym uciskiem, Warszawa 1951, s. 35. 3 10 Por.: J . Piaskowski, Badania żużli żelaznych z terenów Kurpiowszczyzny, rkps w arch. IHKM PAN. H . Gawarecki, op. c i i , s. 79; W. Czajkowski, op. c i t , s. 567. Por.: K . Arłamowski, Dzieje przemyskich ce­ chów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931, s. 207; B. Zientara, Stan badań nad historią polskiego hutnictwa (witek XVIII—XIX), „Studia z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a " , t. I , Wrocław 1957, s. 49. Por. L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 549—550, 556—557; P. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kur­ piowskiej, Warszawa 1939, s. 26—27; B. Baranowski, op. c i t , s. 64—65. Na podstawie badań terenowych we wsiach: Surowe, Dąbrowy, Wolkowe, Wykrot, Lipniki, w których jeszcze p r z y końcu XLX w . utrzymywała się instytucja k o w a l a wioski, opłacanego skopizną. Por.: F. Piaścik, op. cit., s. 64, 58; Z. Jasiewicz, Kowalstwo, rozdział w pracy zbiorowej Kultura ludo­ wa Wielkopolski, t. I , Poznań 1960, s. 407—436. 8 7 8 Na podstawie danych z l i t e r a t u r y przedmiotu rozszerzonych przez w y n i k i badań terenowych udaje się ustalić następujące miejsca występowania kuźnic: Omulew, Przystań, Wyszel, Olszewka, Oborczyska, Czarnotrzew, Brodowe Łąki (wszystkie wsie położone nad Omulwią), Czarnia (nad Trybówką), Lelis, K r o ­ bia (nad Rozoga), Nowa Ruda, Leman (nad dopły­ w e m — bez nazwy — górnej Pisy), Parzychy (nad Zbójna) oraz nieopodal Ruda Osowiecka. 1 1 9 10 Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, M e t r y ­ ka Koronna, n r 186, f. 242—242v, n r 173, f. 470v— 471v, nr 170, f. 237v—238, n r 106, f. 114v—115; H. Gawarecki, Pamiętnik historyczny płocki, Warsza­ wa 1928, s. 79; W. Czajkowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", 1881, n r 296, s. 567. 5 200 �r i możliwości nabywcze osadników, rekrutujących się głównie spośród zbiegów pańszczyźnianych, a więc warstwy najuboższej, siłą rzeczy były niezwykle ograniczone. Zresztą przy piaszczystych glebach i b r a ­ ku bitych dróg — kucie koni i kół u wozów nie było konieczne. Koła osadzano na osiach całkowicie drew­ nianych albo okutych na końcach wąskim paskiem żelaza. Drewniane kołki z powodzeniem zastępowały gwoździe, z czasem t a k niezbędne w budownictwie i wszelkim sprzętarstwie. Proste drewniane urządze­ nia, oparte na wykorzystaniu różnych gatunków drew­ na, zastępowały żelazne okucia czy nawet z a n i k i , Niezastąpione jedynie były krzesiwka, noże, siekiery, sierpy, ciężkie m o t y k i do prac przy uprawie n o w i n oraz sośniki. Istnieją powody, aby przypuszczać, że szereg spośród tych narzędzi, jako wyrobów w y m a ­ gających dużych umiejętności rzemieślniczych a jed­ nocześnie trwałych, mogących służyć lata, nabywano okolicznościowo od specjalistów k o w a l i spoza terenu Puszczy . W t y m układzie potrzeb i stosunków pa­ nujących na terenie Kurpiowszczyzny powinności k o ­ wali wiosek ograniczały się do ostrzenia zdartych ostrzy siekier, sierpów, motyk, sośników i , być może, do wyrobu niektórych nowych narzędzi . Przy niezbyt rozbudowanej działalności kuźni i tym samym n i e w i e l k i m zużyciu żelaza, rola k i l k u ­ nastu zakładów hutniczych nie mogła mieć większego znaczenia dla kształtowania oblicza k u l t u r y w s i kurpiowskich. Zresztą już od połowy X V I I I w. kuź­ nice stopniowo upadają w czasie zaś zaboru pruskiego dochodzi do ich l i k w i d a c j i . Od tego m o ­ mentu potrzeby k u r p i o w s k i c h kuźni reguluje pro­ dukcja żelaza pochodzącego z Mazur, głównie z za­ 11 n 13 Na podstawie analizy obiektów tradycyjnego budownictwa i sprzętarstwa, zachowanych w e wsiach: Baranowo, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Charciabałda, Oborczyska, Wolkowe, Zdunek, oraz na pod­ stawie wypowiedzi następujących informatorów: W. Florezykowskiego (ur. 1888), w . Kozioł, pow. K o l ­ no; F. Grzyba (ur. 1884), w . Oborczyska, pow. Ostro­ łęka, St. Gwiazdy (ur. 1871), w. Wolkowe, pow. Ostro­ łęka; A. Kłosa (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Maz.; K. Konopki (ur. 1880), w . Tatary, pow. Ostro­ łęka; T. K u t y (ur. 1881), w. Parciaki, pow. Przasnysz; P. Piotraka (ur. 1869), w. Jednorożec, pow. Przasnysz; F. Prusaczyka (ur. 1881), w. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka; A. Serowika (ur. 1870), w. Cieciory, pow. Kolno; S. S i w i k a (ur. 1886), w . Dobrylas, pow. Łomża; J. Puchalskiego (ur. 1872), w . Zalas, pow. Ostrołęka; J. Skonecznego (ur.. 1873), w . Dąbrowy, pow. Ostro­ łęka; J . Stachelka (ur. 1866), w . Dudy Puszczańskie, pow. Ostrołęka; W. Wojciechowskiego (ur. 1890), w. Surowe, pow. Ostrołęka i k i . 11 kładów w Wądołku, położonych blisko dawnej nicy polsko-pruskiej . gra­ 15 Trudno powiedzieć, jakie zmiany nastąpiły w pro­ dukcji kowalskiej z nastaniem X I X w., brak bowiem w t y m zakresie j a k i c h k o l w i e k danych. Można jedy­ nie przypuszczać, że pod wpływem pewnej stabilizacji stosunków gospodarczych na terenie Kurpiowszczyz­ ny i przeszło wiekowej osiadłości gospodarstw, doszło do ich okrzepnięcia, a zatem i wzrostu potrzeb, co odnosiło się również do rzemiosła kowalskiego. Opie­ rając się na danych z badań terenowych można jednak twierdzić z pełną odpowiedzialnością, że dopiero w siedemdziesiątych-osiemdziesiątych latach X I X w . nastąpiły w tej dziedzinie istotne zmiany. Przenika­ jący na teren Kurpiowszczyzny proces kapitalizacji wsi, prace zarobkowe w Prusach, paroletnie przeby­ wanie • kogoś z każdej prawie rodziny kurpiowskiej na emigracji zarobkowej w Westfalii lub Ameryce, wszystko to powodowało materialny rozwój gospo­ darstw. Wiele z nich rozbudowywało się, przybywało sporo nowych zagród. W tradycyjnej gospodarce r o l ­ nej nastąpiły w t y m czasie przemiany wielkiej wagi. Zaczęto zarzucać sochy przechodząc na orkę pługiem, zaprzestano posługiwania się drewnianymi bronami, kosę używaną dotychczas t y l k o przy sianokosach wprowadzono do żniw na miejsce sierpa . I6 Kuźnie, zamiast o k u w a n i a soch, dokonywania drob­ nych napraw, podjęły w t y m czasie produkcję płu­ gów, bron żelaznych, motyk do ziemniaków, w y k o ­ nawstwo niezliczonej ilości mało dotychczas znanych wyrobów na potrzeby budownictwa . W tych latach rozpowszechniły się na terenie Kurpiowszczyzny kute 17 Por.: H . Gawareeki, op. cit., s. 79; W. Czajkow­ ski, op. cit., s. 567; A. Chętnik, O dawnym przemyśle na Puszczy Kurpiowskiej, „Życie i Praca", 1926, n r 18—19. We wsiach Oborczyska i Czarnotrzew za­ chowała się pamięć o zatopieniu przez Prusaków kuź­ nic miejscowych (wg F. Grzyba, w. Oborczyska, J. ,Maika, w. Czarnotrzew). Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11. Jw. 15 16 17 II. 5. Krzesiwko, ok. 1914 r. dl. 7 cm, Zimna, pow. Kolno, wyk. Jeszcze w końcu X I X w . zdarzało się, że jeżdżono po noże i sierpy do Serwatek w pow. Łom­ ża albo na okoliczne targi. Patrz przyp. 10. W warunkach stale postępującego karczowa­ nia lasów coraz trudniej było o węgiel drzewny, j e ­ dyny w t y m czasie surowiec opałowy na t y m terenie. Jednocześnie zasoby r u d y darniowej wyczerpywały się. Trudności te znalazły wyraz w w i e l k i e j labilności praw do dzierżawienia kuźnic, występujących już w X V I I w . Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, Metryka Koronna, n r 170, f. 23'7v—238, n r 186, f. 305v—306v, n r 169, f. 408v—409. 12 13 u 201 �czy Turośl, wystąpiło zjawisko konkurencji między poszczególnymi kuźniami. W sytuacji kiedy kowale musieli zabiegać o zjednanie sobie klienteli, docho­ dziło do specjalizowania się warsztatów w różnych dziedzinach produkcji kowalskiej. Sprzyjało temu zróżnicowanie pochodzenia kowali: byli wśród nich rzemieślnicy narodowości żydowskiej, zdarzali się przybysze z sąsiednich Mazur . Jedni i drudzy szczy­ cili się dobrą znajomością swego rzemiosła. Wszystko to zapewne nie pozostawało bez wpływu na wzboga­ canie się asortymentu oraz wzrost jakości wyrobów. Kowale w nowych kuźniach nie opierali już pro­ dukcji na dawnych zasadach opłat i powinności. Nie będąc już ograniczeni prawem pracy dla macierzy­ stej wsi, za każdą wykonywaną robotę żądali zapłaty pieniężnej, którą otrzymywali bezpośrednio po za­ kończeniu pracy. Nowe zasady zaczęły przenikać również do starych kuźni wiejskich . 21 22 Popyt na wyroby kowalskie trwał nieprzerwanie do I wojny światowej. Po jej zakończeniu, na skutek pojawienia się wielu tanich wyrobów fabrycznych, rola kuźni w gospodarce wiejskiej zaczęła stopniowo maleć . Okres między siedemdziesiątymi latami X I X w. a I wojną światową należy traktować jako najbardziej żywotny w dziejach rzemiosła kowalskie­ go na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wów­ czas rzemiosło kowalskie osiągnięto najwyższy po­ ziom, czego trwałe ślady dziś jeszcze spotyka się w wielu wsiach Kurpiowszczyzny. 23 Przystępując do omówienia przejawów artystycz­ nej twórczości w produkcji kowalskiej na terenach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w tym właśnie okre­ sie, wydaje się konieczne wprowadzenie klasyfikacji analizowanych wyrobów w oparciu o kryterium peł­ nionej przez nie funkcji. Głównymi grupami wyroWiększość zachowanych do dzisiaj kutych krzy­ ży jest datowana. Były one wystawiane głównie w osiemdziesiątych latach X I X w. W jednym tylko wypadku udało mi się natrafić na krzyż wzniesiony znacznie wcześniej, mianowicie w 1868 r. (il. 27). Mając na uwadze trwałość tego rodzaju obiektów, jakimi są kute krzyże, można sądzić, iż przed osiem­ dziesiątymi latami X I X w. nie wznoszono ich po­ wszechnie. Przypuszczenie to potwierdzałoby używa­ nie n a tym terenie na oznaczenie kutego krzyża nazwy figura, odnoszącej się pierwotnie do rzeźb w drzewie — postaci świętych, kapliczek. Istnieje jeszcze wiele innych dowodów wskazujących na późne pojawienie się na Kurpiowszczyźnie żelaznych krzy­ ży — por.: O. Kolberg, Lud, Mazowsze, t. IV, Kra­ ków 1888, s. 150. Na podstawie wypowiedzi kowali: W. Florczykowskiego, B. Kowalewskiego (ur. 1917), w. Bro­ dowe Łąki, W. Wojciechowskiego, A. Wasilewskiego (ur. 1874), w. Lipniki, F . Zadrogi (ur. 1920), w. Leman, J . Zery (ur. 1904), w. Kadzidło. Np. wsie: Jednorożec, Kadzidło, Myszyniec, Lipniki, Kozioł miały w tym czasie po 4 kuźnie, a Dąbrowy, Turośl, Zalas — po 3. Kowale pochodzenia żydowskiego mieli kuźnie we wsiach: Myszyniec, Lipniki, Kadzidło, pochodze­ nia mazurskiego — w Dąbrowach, Koźle, Turośli. Por. przyp. 10. Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przyp. 11 i 19. 18 11. 6. Drejfus, Łacha, pow. Kolno. II. 7. Przetyka, wys. 23 cm, Wyk. Wl. Dąbek (ur. 1897), Gaczyska, pow. Przasnysz, 1924 r. żelazne figury . krzyże, zastępując dawne drewniane 18 Istniejące dawne zakłady nie były w stanie z a ­ spokoić nagłego zapotrzebowania na produkcję ko­ walską. Nie pomagało angażowanie pomocników . Zaczęły pojawiać się nowe kuźnie. Już przy końcu osiemdziesiątych lat X I X w. każda większa wieś mia­ ła kowala. Zdarzało się, że w dużych wsiach powsta­ wało niezależnie od siebie kilka nowych warszta­ tów . Z czasem, w takich ośrodkach rzemiosła kowal­ skiego, jak Kadzidło, Lipniki, Myszyniec, Dąbrowy, 19 20 202 19 20 21 22 23 �II. 8. Krzyżówki — spoidło tylnej części kosza wasągu, Cieloszka, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. II. 9. Fragment śtycy — spoidła kosza wasągu, Cieloszka, czas wykonania nie ustalony. bów kowalskich byłyby: 1) narzędzia, przybory i sprzęty do pracy: a) w rolnictwie i zajęciach poza­ rolniczych, b) w gospodarstwie domowym; 2) spoidła, zaczepy i uchwyty używane: a) przy środkach tran­ sportu, b) w budownictwie; 3) krzyże jako: a) formy uzupełniające inne obiekty i b) samoistne. W pierwszej grupie znalazłyby się okucia pracu­ jącej części sochy (sośniki), wideł, następnie sierpy, siekiery, motyki, spośród narzędzi używanych przy zajęciach .pozarolniczych — rybackie ości, chrapki albo inaczej ziabki, gagańce, ciesielskie skoblice, cieślice i topory, jeśli zaś chodzi o wyroby stosowane przy gospodarstwie: podstawki pod garnki — drejjusy, krzesiwka do wzniecania ognia i wreszcie spec­ jalne szpile — przetyki (il. 7). 1 Wspólną cechą tych wyrobów był ich ścisły zwią­ zek z pracą '(jeśli nie bezpośrednio z produkcją rolną, to z dodatkowymi zajęciami produkcyjnymi względ­ nie gospodarstwem domowym), co i m nadawało wspólne piętno: surowość wykonania, wielką dyscypli­ nę w użytkowaniu surowca, zadziwiającą logikę konstrukcji. T e właściwości kształtowały się n a prze­ strzeni wieków, w rezultacie długotrwałych obser­ wacji i starań aby uczynić narzędzie j a k najbardziej ekonomicznym, trwałym i sprawnym w pracy. T a k więc względy natury utylitarnej doprowadziły formę plastyczną poszczególnych narzędzi, przyborów i sprzę­ tów do doskonałości, która nadaje i m walor przed­ miotu artystycznego. Chociaż nie były ani zdobione ani wymyślnie modelowane, odznaczają się pięknem zrównoważonych proporcji, rytmicznych lub syme­ trycznych układów. Przykładem tych wartości może tu być ość do bicia ryb i(il. 1). W narzędziu tym zwra­ cają uwagę nieprzypadkowe proporcje między partią zębów a trzonkiem z tuleją. Dzięki bowiem smukłości trzonka oddzielającego ostre zęby od stosunkowo grubego drzewca, narzędzie ciśnięte w wartki prąd rzeki nie stawia oporu i nie jest gwałtownie porwa­ ne przez wodę. W narzędziach, przyborach i sprzętach używanych w gospodarstwie domowym dochodziło jeszcze zdobie­ nie partii nie związanych bezpośrednio z pracą, nie narażonych na stałe niszczenie się. W krzesiwkach były to uchwyty, w drejfusach — górne końce nóg, a w przetykach — główki (il. 5—7). Zdobinę stanowił powtarzający się motyw kulistych lub esowatych wygięć końców prętów, często spotykany we wszel­ kich wyrobach żelaznych jako najłatwiejszy do uzyskania. Do ich wykonania nie potrzeba było innych narzędzi oprócz młotka, a więc efekty te w jakiejś mierze narzucały się kowalowi w czasie kucia. Przetyki, które najczęściej stanowiły dary kowali dla wybranych panien, dekorowane były szczególnie starannie i bogato. Zdarzały się Wśród nich egzempla­ rze o rozbudowanych, wymyślnie ukształtowanych główkach. Przetyki te służyły już tylko do zatykania kądzieli na kołowrotku, nie nadając się np. do prac przy zszywaniu uprzęży i wszelkich skór. Miały one wyrażać uczucia ofiarodawcy, dlatego też mniejszą wagę przywiązywano do ich praktycznych zalet. 1 Przeważająca większość tych wyrobów znajdowała się w mniej lub bardziej powszechnym użyciu na długo przed omawianym okresem. Jest to zestaw naj­ starszych wyrobów kowalskich na tym terenie, naj­ mniej reprezentatywny dla wytwórczości z końca X I X i początków X X w. W tym okresie kuźnie za­ rzucały już produkcję większości tych starych narzę- II. 10. Wasążek: a) lusienki, b) śtyce, c) stupień, d) poręc; Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r. �Jeśli chodzi o takie n p . narzędzia, j a k żelazne brony i pługi, które weszły w użycie dopiero w oma­ w i a n y m czasie, to trudno t u mówić o wartościach plastycznych występujących w starych narzędziach. Żelazne pługi i b r o n y pojawiły się i wyszły z użycia zbyt nagle, aby mogto nastąpić przy nich wykształce­ nie się owych doskonałych, pięknych w budowie form. Okucia wasągów były to przede wszystkim krzy­ żówki, śtyce, wzmocnienia kosza (składającego się ze specjalnej drewnianej obudowy i umieszczonych w niej właściwych dwóch półkoszków) oraz lusienki wiążące całość z podwoziem. Poza t y m były jeszcze żelazne stopnie i oparcie na siedzeniu. Okucia wy­ jazdowych sani sprowadzały się zasadniczo do ciągarów na przodzie płóz, spoideł — sieków łączących płozy z podstawą skrzyni oraz u c h w y t u — pojmą lub ucha na jej tylnej ściance (il. 8—12). Okucia drzwi stanowiły gwoździe z dużymi łepkami, zamki zapad­ kowe, skoble i zawiasy (il. 13—17). Wszystkim t y m w y r o b o m nadawano szczególnie dekoracyjną formę. Poza zwykłym skuwaniem stoso­ wano takie techniki kowalskie, j a k zwijanie, skręca­ nie, wycinanie oraz nacinanie i p u n k t o w a n i e . Zwi­ jano esowato względnie koliście, mniej l u b bardziej ściśle, końce lusienek. W ten sposób ozdabiano nie­ kiedy tarczki u c h w y t u zamka zapadkowego. Czasem nieznacznie zawijano w o l n y koniec skobla albo nie pracującą część ciągara w saniach. Skręcano śrubo­ wało lusienki wasągów, ucha skrzyń w saniach, nie­ które fragmenty ciągarów saniowych i niekiedy uchwyty zamków zapadkowych. Słabiej l u b mocniej to czyniąc pokrywano przedmiot gęściej albo rzadziej wrębami zgrubień. Niekiedy ten sam przedmiot nie­ jednakowo mocno poddawano skręceniu różnicując w ten sposób r y t m powstającej na n i m zdobiny. Technikę w y c i n a n i a wykorzystywano' głównie przy w y r o b i e słońc, gwiazd (gziazd) stanowiących pod­ kładki pod n i t y w miejscu złączenia taśm (krzy­ żówek) spinających tył i przód wasągu (il. 8). Więk­ szość zdobin występujących na tarczkach uchwytów zamków zapadkowych w y k o n y w a n o tą techniką. Łat­ wość, z jaką przy j e j stosowaniu można uzyskać za­ mierzony efekt zdobniczy, nie pozostawała bez wpły­ w u n a charakter f o r m y wyrobów. Występowała w i e l k a ich rozmaitość. Obok zapadek zwieńczonych kołem, rombem, liściem o kształcie sereowatym, zda­ rzały się egzemplarze O' znacznie bardziej rozbudo­ wanych motywach dekoracyjnych, jak np. równora­ mienny, o rozszerzonych końcach krzyż, główki ptasie pojedyncze, niekiedy podwójne wychylone na zew­ nątrz albo też zwrócone k u sobie, głowy końskie, a także, sporadycznie, wyobrażenia całej postaci ko­ nia, czasem łącznie z jeźdźcem ( i l . 15—17) . Drugą grupą wyrobów kowalskich byłyby różnego rodzaju okucia (żelazne spoidła, zaczepy i uchwyty), używane głównie do wozów wyjazdowych — wasągów, wasążków, sani oraz do d r z w i budynków mieszkalnych. Wszystkie te w y r o b y pełniły ważną rolę w konstrukcjach drewnianych. Łączyły, wzmac­ niały l u b całkowicie zastępowały części drewniane w miejscach szczególnie narażonych na ich zużycie. Skoble, ciągary i zawiasy pokrywano niekiedy na­ cięciami, czasami również p u n k t o w y m i wgłębieniami, komponując z nich najprostszy ornament geometrycz­ ny lub roślinny. Sam kształt przedmiotu narzucał już rozmieszczenie zdobiny, t a k i czy inny jej układ (il. 14) . A r c h i t e k t u r a domu, budowa wasągu czy sani były to samoistne piękne formy plastyczne dodatkowo 25 II. 11. Sanie wyjazdowe: a) ciągar, b) sieki, Łacha, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r. c) pojmo; dzi, przyborów i sprzętów. Niektóre z nich (sośniki, okucia wideł, chrapki, drejfusy i krzesiwka) wyszły z użycia w t y m czasie n a zawsze. Inne znów (sierpy, siekiery, ości, gagańce, skoblice i cieślice oraz przetyki) będą jeszcze długo występowały w inwentarzu narzędzi gospodarskich, nie pełniąc jednak t a k waż­ nej roli j a k niegdyś . 24 " ' Jw. Do zwijania używano t y l k o młotka (ręczniak lub ślichtamer), do skręcania — kleszczy l u b klesz­ czy i imadła (śrubstak), do wycinania i nacinania — młotka i przecinaka (cinak, mesel), do> p u n k t o w a ­ nia — młotka i punktaka (punkciak, durślak, dornik). Techniki te w żargonie miejscowych k o w a l i nie miały specjalnych nazw, 2 204 26 27 26 Występowanie zamków zapadkowych ze zdo­ biną wyobrażającą konia l u b jeźdźca na koniu na­ potkałem w e wsiach: Charciabałdzie. Brzozowym Kącie, Z d u n k u i Cięcku (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). W czasie badań terenowych nie uzyskałem potwierdzenia używania przy tej technice zdobienia specjalnych stempli, 27 �wzbogacane zdobnictwem właściwym dla użytego tworzywa. W dążeniu by uczynić budowę piękną, cieśla i stolarz koncentrowali szczególne wysiłki na wykonaniu szczytu p a r t i i frontowej budynku miesz­ kalnego i drzwi. Okucia stanowiły uzupełniający akcent plastyczny zdobnictwa w drzewie, kontrastu­ jący z n i m odmiennością barwy, faktury, w ogóle całością formy, nie powodując jednak zachwiania harmonii istniejących układów. To samo w zasadzie można powiedzieć o okuciach wasągów i sani. N a j bogaeie>j zdobiono tył każdego z tych pojazdów — a więc partię, która była bardzo wyeksponowana na widok publiczny, a jednocześnie znajdowała się od strony, skąd n i e są dobrze widziane konie — naj­ ważniejszy element całego zaprzęgu. W saniach, po­ dobnie j a k w szczytach domów, dominowało zdob­ nictwo w drzewie, oparte nawet na tych samych motywach; skręcony śrubowato gruby uchwyt żelaz­ ny stanowił t u już t y l k o uzupełniający akcent pla­ styczny ( i l . 11). Tę samą rolę pełniły żelazne „gziazdy", słońca, kółka i g r u c h a w k i n a tyłach wasągów. Ożywiały one monotonną płaszczyznę plecionki. War­ to jeszcze dodać, że niektóre z tych okuć były luźno montowane, specjalnie po to aby w czasie jazdy towarzyszyło i c h brzęczenie . zwracano uwagę wyłącznie na ich praktyczne zalety, nie dbając o w a l o r y dekoracyjne. Trzecią spośród przedstawianych grup stanowiłyby w y r o b y o przeznaczeniu n i e u t y l i t a r n y m — kute k r z y ­ że (figury). Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej występowały w o m a w i a n y m czasie dwa zasadnicze ich rodzaje — krzyże uzupełniające inne obiekty i krzyże samoistne. Figury pierwszego rodzaju stano­ wiły zwieńczenia krzyży drewnianych (przydrożnych i cmentarnych), kapliczek, b r a m cmentarnych oraz szczytów budynków mieszkalnych. Żelazne krzyże samoistne były odpowiednikami przydrożnych i cmen­ tarnych krzyży drewnianych. Figury uzupełniające były niewielkie, rzadko w y ­ miary ich osiągały 50 cm szerokości i 70 cm wyso­ kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i 40—50 cm wysokości, a zdarzały się formy jeszcze mniejsze. Krzyże drugiego rodzaju dochodziły nieraz do ok. 5 m wysokości (łącznie z kamienną podstawą, na której zawsze były umieszczane) i ok. 1,5 m szero- 28 Wszystkie omówione wyżej w y r o b y zdobiły m i e j ­ sca bardzo eksponowane, najważniejsze w obiektach, w którydh występowały, powodując skoncentrowanie na nich uwagi. Sprzyjało t e m u stosowanie takich zdobniczych technik kowalskich, które polegały na kształtowaniu bryły czy k o n t u r u przedmiotu, a nie na zapełnianiu jego płaskich powierzchni. Przedmio­ ty zdobione n a powierzchni nacinaniem l u b punkto­ waniem zdarzały się sporadycznie, a i wówczas po­ łączone t o było z modelowaniem całości przedmiotu, tworzeniem surowych, nie rozbudowanych ornamen­ tów, kompozycyjnie nie rozbijających .jego s t r u k t u r y . Omawiana grupa wyrobów kowalskich jest dla nas najbardziej interesująca. Rozwój j e j (jeśli już nie pojawienie się) przypada n a siedemdziesiąte i dalsze lata X I X w . Poza s w y m k o n k r e t n y m , użytkowym przeznaczeniem, omawiane w y r o b y miały służyć zdo­ bieniu, miały wzmacniać działanie estetyczne tych obiektów, w których j e stosowano, a które świadczy­ ły o zamożności właściciela, o jego zaradności. Do takich obiektów należały: wóz i sanie, w których można było pokazać się na j a r m a r k u czy przed kościo­ łem oraz — dom mieszkalny, wystawiony przy d r o ­ dze na w i d o k przechodniów. Wozy i sanie używane wyłącznie do celów gospodarczych uzbrajano w o k u ­ cia bez porównania oszczędniej, a w budynkach go­ spodarczych długo jeszcze utrzymywały się drewnia­ ne urządzenia zastępujące żelazne. Przy w y k o n y w a ­ niu okuć w obiektach o charakterze gospodarczym 0 O 2 9 Por.: A. Ohętnik, Z kurpiowskich borów, Lwów 1930, s. 16, 48, 81. Inf. T. K u t a : „Na każdym zgęciu i n a tyle były przysądzone kółka, nazywali je gruchawkami, to n a drodze brzum, brzum r o b i l i . " Patrz również przyp. 55. Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11 i 19. 28 29 IL 12. Ciągary saniowe: a) Dąbrowy, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1890 r., b) Zdu­ nek, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony. II. 13. Zawiesy, Wolkowe, pow. Ostrołęka: a) wyk. ok. 1888 r., b) wyk. ok. 1914 r. II. 14. Skubie: a) Długie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1875 r., b) Popioł­ ki, pow. Kolno, wyk. ok. 1887 r., c) Bandysie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1914 r., d) Charciabałda, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., e) brak bliższych danych. Wg: R. Reinfuss „Pol­ skie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne", „Pol. Szt. Lud.", 1953, nr 6, s. 368. li: c �kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i ok. 1 m szerokości . Krzyże małe kuto z surowca, jaki się nadarzył, z wszelkiego rodzaju ścinków i odpadków. Natomiast owe figury o imponujących wymiarach wymagały specjalnych sztab, jakich używano do wyrobu osi u wozów względnie okuwania kół, a niekiedy dodat­ kowo jeszcze sporej ilości taśm bednarskich. Krzyże, które zatykano n a szczycie domu czy bramy cmentarnej lub wbijano w wierzchołek drew­ nianego krzyża czy kapliczki, wykuwano ze sztabki, sztywnego pręta lub formowano z drutu lub taśmy, skuwając zawsze ich podstawę w ostry szpic (il. 20—24). Krzyże przybijane do desek w szczycie frontowym budynku mieszkalnego wycinano z płatów rozklepanego żelaza lub gotowej blachy ( i l 18, 19). Zależnie więc od przeznaczenia, wymagały one za­ zwyczaj zastosowania określonego materiału i określo­ nej jego obróbki. T o z kolei decydowało zasadniczo o formie plastycznej krzyża. Wśród figur, które zatykano i wbijano, występo­ wały formy mniej lub bardziej rozbudowane. Zdarzały się najprostsze, kiedy krzyż stanowiły dwa odpowied­ nio zespawane pręty żelaza lub sztabki na końcach lekko rozklepane . Niekiedy miały one specjalnie wydłużone ramiona i wówczas znajdowały się na nich dodatkowo mniejsze trzy krzyże . Krzyże wy­ konane ze sztabek żelaza wzbogacały czasami, w miejscu skrzyżowania ramion, d w a krzyżujące się (pod innym kątem niż ramiona) ostro zakończone prę­ ciki, mające wyobrażać promienie, a u podstawy — przystrój w postaci dwóch rozchylających się na boki szerokich liści lub stylizowanych kwiatów na fali­ stych łodygach (il. 20 a, b, 22) . 30 31 32 33 Znacznie bardziej rozbudowaną formę wiały figury o ramionach rozdzielonych II. 15. Zapadka, wys. 30 cm, Dęby, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1890 r. 11. 16. Zapadki: a) Dąbrowy, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, b) Dylewo, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., c) Wach, pow. Ostro­ łęka, czas wykonania nie ustalony, d) Parzychy, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r., e) Turośl, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, f) Dobrylas, pow. Łom­ ża, wyk. prawdopodobnie ok. 1880 r., g) Kozioł, pow. Kolno, wyk. ok. 1885 r. przedsta­ na dwie Dane te podaję n a podstawie 42 zinwentaryzo­ wanych obiektów. Por. Arch. Zakł. Etnograf. IHKM P A N w Warszawie. Tego rodzaju krzyże można jeszcze dzisiaj napotkać prawie w każdej wsi n a terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej. Por.: A. Ohętnik, Z Puszczy Zielonej, „Zie­ mia", t. V, 1914, s. 152. Por.: A. Chętnik, Z Puszczy Zielonej, cyt. wyd., s. 152; tenże, Kurpie, Kraków 1924, s. 68; ten­ że, Puszcza Kurpiowska, Warszawa 1913, s. 79. 30 31 32 33 �lub trzy części i półkoliście, a niekiedy esowato skrę­ conych końcach (il. 20 c, d, 22). Wykonywano je zawsze z jednego kawałka żelaza. Niezwykle piękny, właściwy strukturze tworzywa przystrój tych krzyży pozwala zaliczać je do poważniejszych osiągnięć artystycznych kurpiowskich kowali. Krzyże te w y ­ stępowały dosyć często we wsiach centralnej części Kurpiowszczyzny Zdarzały się również dość powszechnie formy cha­ rakteryzujące się użyciem rozmaitego gotowego s u ­ rowca (obok grubych prętów i sztabek żelaza — cien­ kiego drutu, taśm czy nawet blachy), przy zastosowa­ niu różnych technik kowalskich. W tych wypadkach właściwy krzyż, a najczęściej wielokrzyż, wykonany np. ze sztabki, taśmy żelaza czy drutu, uzupełniały wyobrażenia promieni, ciał niebieskich, głównie słońca, rzadziej księżyca i gwiazd (il. 23, 24). Krzyże te występowały zawsze jako zwieńczenia szczególnie ważnych obiektów, bram cmentarnych, kapliczek, rzadziej drewnianych krzyży wystawionych n a jakąś wzniosłą intencję. Figury wycinane z płatków rozklepanego żelaza lub gotowej blachy, które przybijano n a frontowych szczytach domów, aby były dobrze widoczne z dużej odległości, nie mogły mieć, tak j a k większość krzyży opisanych wyżej, delikatnej, rozdrobnionej formy. Ich widoczność n a tle ciemnych desek uzależniona była od szerokości płaszczyzn ramion, które przy odpowiednim ustawieniu się patrzącego jaśniały n a tle drewna, odbijając promienie słońca. Dlatego też wszystkie te umieszczane n a deskach krzyże starano się ciąć jak najgrubiej, nie zabiegając o jakiś bar­ dziej zróżnicowany rysunek konturu (il. 18). Krzyże n a szczytach domów występowały często łącznie z wyobrażeniami słońca, księżyca lub zastę­ pującego go koguta, niekiedy również gwiazd. Czasa­ mi zamiast tych wyobrażeń pojawiały się przedsta­ wienia ludzi lub koni (il. 18d). Uzupełniające krzyż figury również wycinano z płatków żelaza albo bla­ chy. Przybijano je w pobliżu krzyża u jego podstawy, zawsze jednak w pewnej odległości, aby były dobrze widoczne, nie starając się, jak to zazwyczaj bywa, wiązać ich w jedną, zamkniętą konstrukcyjnie całość. Krzyż i umieszczone Obok figury wraz z rozsiany­ mi po powierzchni desek blaszanymi podkładkami pod główki gwoździ (nazywanymi szajblonami, pie­ rożkami, gziazdami), stanowiły jedną pięknie zakom­ ponowaną całość, a przy odpowiednim oświetleniu budynku dawały silny efekt dekoracyjny . 35 Dotyczy w s i : Cięck, Dudy Puszczańskie, T u rośl, Wolkowe, Wydmusy (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). Por.: A. Chętnik, Chata Kurpiowska, Warsza­ wa 1915, s. 29—33; M. Pokropek, Budownictwo na te­ renie Zielonej Puszczy Kurpiowskiej od końca XIX do polowy XX w., „Prace Działu Etnografii P A N " , z. 5 (w druku). Na podstawie analizy figur ze w s i : Dąbrowy, Dóbrylas, Cięck, Brodowe Łąki, Łodziska, Szwędrowny Most, Golanka, Pupkowizna, St. Myszyniec, Po­ rody, Tatary, Turośl, Wolkowe i in. Dotyczy w s i : St. Myszyniec, Biełusny Lasek, Dóbrylas, Borkowo. 81 35 38 37 U. 17. Zapadka, wys. 18 cm, Charciabałda pow. Ostrołęka, wyk. ok, 1880 r. Krzyże żelazne, które nie uzupełniały architektury budynku, bramy cmentarnej czy kapliczki, a więc które miały oddziaływać samodzielnie, reprezentowały formy najbardziej rozbudowane. Tutaj kowal miał możność wykazania się najwyższymi umiejętnościami. Powodowało to powstawanie kompozycji bardziej zło­ żonych, w których sam krzyż stanowił już tylko osnowę konstrukcyjną całości. Na podstawie analizy kilkudziesięciu zachowa­ nych do dzisiaj obiektów można wnioskować, iż w tej dziedzinie wytwórczości kowalskiej obowiązywało kilka zasadniczych wzorów . Sprowadzały się one do wyboru w górnej partii krzyża, ponad jego podstawą, odpowiednich miejsc na wmontowanie dodatkowych elementów plastycznych. Takimi miejscami mogły być końce ramion krzyża, środek ich skrzyżowania, partie pomiędzy końcami ramion i wreszcie prze­ strzeń po bokach prętu, stanowiącego podstawę figu­ ry, tuż pod ramionami (il. 25—28, 31). * Powtarzały się również motywy plastyczne, które uzupełniały sam krzyż. Najczęściej były to krzyżyki 0 wyższych lub niższych podstawach, liście i gałązki (palmy), kwiaty (grzybziele, lelje), potraktowane mniej lub bardziej, naturalistycznie, oraz promienie zawsze ujęte po trzy i faliście wygięte. Elementy te wykonane były z prętów żelaza przy zastosowaniu takich technik kowalskich, jak sklepywanie, zwijanie 1 skręcanie. Często na tych krzyżach wycinano z płat­ ków sklepanego żelaza lub blachy — wyobrażenia słońca, gwiazd i koguta . Przedstawienia księżyca 36 37 �i gwiazd powtarzały się bez większych różnic w ich formie. Natomiast słońce przedstawiano za pomocą rozmaitych figur, nieraz tak symbolicznych, wykona­ nych według jakichś dawnych konwencji, że zupełnie nie kojarzyły się z obiektem, który miały wyobra­ żać (il. 32). Kowale — opierając się na ogólnie, rozpowszech­ nionych wzorach, wykorzystując niejednokrotnie t a ­ kie same motywy plastyczne, stosując wreszcie- te same techniki — tworzyli jednak za każdym razem zupełnie własne, nie powtarzające się kompozycje. M i m o wielorakości użytych elementów plastycznych, dużej rozmaitości motywów zdobniczych, oddziałują one zawsze całą doskonale zorganizowaną powierzch­ nią. Sprzyja temu w i e l k a prostota i szlachetność kon­ turów elementów kompozycyjnych, decyduje jed­ nak — symetryczno-rytmiczny montaż. Krzyż, uchodzący oficjalnie za symbol męki Chry­ stusa i w i a r y w jego naukę, traktowany był przez Kurpiów w omawianym czasie przede wszystkim j a k o konkretny przedmiot posiadający właściwości od­ straszające wszelkie zło i chroniące przed n i m . Był on również dla Kurpiów symbolem ludzkiej niedoli stanowiącym w stosunkach człowieka z Bogiem najskuteczniejszą symboliczną ofiarę przebłagalną, proszalną lub dziękczynną. Wzniesiony na rozstaju dróg przed wejściem do wsi, miał bronić wstępu zarazie morowej, chronić przed niedostatkiem głodo­ wych lat, odstraszać omentrów, mary, wszelkie złe d u c h y . Ustawiony przed obejściem l u b przybity do szczytu domu, miał je chronić przed gromami, ogniem, zabezpieczać rodzinę przed niepłodnością, u r o k i e m złych ludzi i t p . Jednocześnie w każdym z tych wypadków krzyż stanowił symboliczną ofiarę Bogu na określone intencje . 38 3 9 40 Wydaje się, że ikonografia w i e l u kowalskich figur wyrażała w jakiejś mierze charakter tej ludowej interpretacji symbolu krzyża. Występowały na nich dodatkowe przedstawienia krzyża, wyobrażenia słoń­ ca, księżyca i gwiazd. Ilość uzupełniających krzyży Na podstawie wiadomości uzyskanych o d : W. Kadłubowskiej (ur. 1864), w. Białobrzeg Bliższy; M. Strzemiennej (ur. 1868), w. W y k r o t ; J . Puchal­ skiego (ur. 1872), w. Zalas; St. Gwiazdy, J . Stachelka, J. Serowika i i n . Wydaje się, że zbieżność dat w y ­ stawienia w i e l u figur na Kurpiowszczyźnie z klęską głodową w 1880 r. nie jest przypadkowa. Por.: J. Osiecki, O Kurpiach. Rzut oka na przeszłość Kur­ piów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek", Warszawa 1881, n r 108 s. 3, oraz [bez autora] Głód na Kurpiach, „Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 278. Por.: Powyżsi informatorzy oraz M . Golanek (1890), w. Borkowo; F. M o r d w a (1885), w. K r u k o w o ; A. Waśkiewicz (1885), w. Waszki; J . Zajk (1875), 38 39 odpowiadała zawsze magicznej liczbie trzech lub siedmiu. Najprawdopodobniej miały one potęgować apotropeiczne właściwości krzyża głównego . Na krzyżu wieńczącym bramę cmentarną w Turośli (11. 23) zawieszone zostały trzy dzwoneczki. Być może , iż rozkołysane w i a t r e m również miały odstraszać „złe", w t y m w y p a d k u zastępować drogę duszom po­ kutującym, gdyby pragnęły przekroczyć bramę . Otaczanie krzyża symbolami słońca, księżyca i gwiazd mogło z kolei wyobrażać miejsce królestwa bożego albo nawet wyrażać hołd wierze w wszechogarniające istnienie Boga , mogło również przypominać O' prze­ m i j a n i u czasu, o krótkotrwałości życia, nawoływać do właściwego jego spędzenia . Natomiast zdobiny w postaci kwiatów — grzybzieli, lelji i gałązekpalm — były niewątpliwie wyrazem adoracji symbolu krzyża. 41 1 42 43 44 Jakkolwiek by się jednak tłumaczyło treści ukryte w tych wszystkich dodatkowych motywach współwystępujących łącznie z krzyżem, nie ulega kwestii, że wyrażała się w nich również potrzeba twórców — tworzenia piękna. Czas pojawienia się wszystkich rodzajów bardziej rozbudowanych f o r m krzyży kutych na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej należy określić dopiero na siedemdziesiąte, a niekiedy nawet osiemdziesiąte lata X I X w. , kiedy to prawie każda wieś fundo­ wała sobie kutą figurę, wiele zaś zamożniejszych go­ spodarstw wznosiło je przed obejściem, u granic pola lub na grobie bliskiej osoby. Jeśli zdarzały się wcześniej n a t y m terenie żelazne, k u t e krzyże, to jedynie najprostsze ich formy, niewielkich wymiarów, przy t y m zawsze jako zwieńczenia innych obiektów. 45 W o m a w i a n y m okresie ambicją każdego fundatora krzyża było nadanie m u wyglądu j a k najbardziej okazałego. Dlatego też następuje wtedy stały rozwój f o r m wyłącznie samoistnych, o dużych rozmiarach, coraz bardziej wyszukanych w kompozycji. Proces ten t r w a nieprzerwanie do I wojny światowej. Po wojnie upadek rzemiosła kowalskiego obejmuje róww. Leman. Cz. Pietkiewicz, Krzyż i diabeł w wierze­ niach Białorusinów, „Ziemia", 1930, n r 10. Por.: „Offiara Naywyższemu na ubłaganie Maiestatu o zwolnienie plagi grasującej CHOLERY w roku 1831". Napis na krzyżu we w s i Drążdżewo, pow. Przasnysz. Por.: G. J . Zieliński, Zwyczaje myśliwskie, „Wisła", t. X I V , 1900, s. 756. W tradycyjnych wierzeniach ludowych prze­ konanie o magicznym działaniu dźwięków, o apotropeicznych właściwościach dźwięku wydawanego przez dzwony występuje niezwykle powszechnie. Patrz przyp. 38—39. Jw. Patrz przyp. 11 i 18. I 40 41 42 43 44 45 II. 18. Krzyże przybijane na szczytach budynków mieszkalnych: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1870 r., b) Borkowo, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r., c) Stary Mszyniec, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r„ d) Biełuszny Lasek, pow: Ostrołęka, wyk. prawdopodobnie pod koniec XIX w. �nież wytwórczość krzyży. Figury, które pojawiają się w okresie międzywojennym, pochodzą najczęściej spoza terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, kupo­ wane na targach, niekiedy sprowadzane aż z War­ szawy . 46 Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn poja­ wienia się i tak znacznego roawoju omawianej dzie­ dziny wytwórczości kowalskiej. A b y mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość. W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu tere­ nu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność żyła t u w bezboż­ nictwie, bez duszpasterzy, nie związana z żadnym stałym ośrodkiem k u l t u religijnego . Przenikała t u natomiast działalność ewangelicyzmu z sąsiednich Mazur, szerzył się również a r i a n i z m W p ł y w y te, jak się wydaje, spowodowały raczej reakcję ze strony katolickiej diecezji w Płocku i Łomży, aniżeli prze­ miany w religijności Kurpiów. Pierwszym zdecydo­ wanym aktem mającym przeciwdziałać „herezji" było założenie przez misję jezuicką kościoła nad granicą mazurską, w dzisiejszym Myszyńcu . To, że jezuici zajmowali się propinacją i m i e l i ciągłe spory z k o n ­ kurentami ze strony administracji starościańskiej, utrudniało i m bardzo pracę duszpasterską . Wydaje się, iż założenie w dalszych latach kościołów w K a ­ dzidle, Dąbrówce i L i p n i k a c h również nie przyniosło od razu jakichś wyraźniejszych s k u t k o w i . Na nie­ moralny żywot Kurpiów (szczególnie zaś kobiet), na wielką oporność ich w przyjmowaniu zasad gło­ szonych przez kościół, narzekają badacze K u r p i o w ­ szczyzny jeszcze w połowie X I X w. Pierwsze bar­ dziej zasadnicze rezultaty akcji umoralniającej w sto­ sunku do Kurpiów, prowadzonej głównie przez pro­ boszczów, zostają osiągnięte dopiero w drugiej po­ łowie X I X w . 47 49 50 51 5 2 Nagięcie miejscowej ludności do elementarnych nieraz p r a k t y k religijnych, nakłonienie jej do n a j ­ prostszych f o r m k u l t u , stworzyło k l i m a t niezbędny do przyjęcia się zwyczajów, które w innych rejonach kraju obowiązywały już od dawna. Wydaje się, żę ten opóźniony proces, swego rodzaju wtórnej chrystiani­ zacji w dalszych latach spowodował na K u r p i o w 46 g . T. K u t y , W. Wasilewskiego i J . Zegi. Por.: L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 537—538; B. Ba­ ranowski, op. cit., s. 59—©1; I . Baranowski, Najstar­ szy opis Puszczy Kurpiowskiej", „Ziemia", t. I I , 1911, s. 279. Por.: B. Baranowski, op. cit., s. 60. J w . oraz S. Załęski, Jezuici w Polsce, Kra­ ków 1905, t. I V , cz. 3, s. 1030. B. Baranowski, op. cit., s. 60. W 47 48 49 50 II. 19. Szczyt budynku mieszkalnego z krzyżem oraz wyobrażeniami słońca i księżyca, Borkowo, pow. Kol­ no, wyk. ok. 1880 r. szczyźnie silniejsze niż gdzie indziej natężenie de­ wocji i wszelkiego rodzaju najprostszych form k u l t u . Odnosi się dzisiaj wrażenie, że rozpowszechniająca się pod koniec X I X w . w tutejszych gromadach w i e j ­ skich i poszczególnych gospodarstwach potrzeba fun­ dacji okazałych figur kutych była w jakiejś mierze jednym z przejawów tego rodzaju zjawisk. Przegląd zachowanych zabytków tradycyjnej w y ­ twórczości kowalskiej na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej pozwala się zorientować j a k w poszcze­ gólnych grupach wyrobów dążenia i wartości artyW Kadzidle kościół został założony w 1740 r., w L i p n i k a c h — kaplica w 1778 i w Dąbrówce — również kaplica w 1798 r. 51 Por.: A. Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej, w celu naukowym odbyte, Warsza­ w a 1859, s. 65—69; A. Zakrzewski, Z Puszczy Zie­ lonej, „Wisła", 1887, s. 597; D. Daszewski, Moralność i umoralnienie Kurpiów, Płock 1903, s. 9. 52 71. 20. Krzyże żelazne zwieńczające krzyże drewniane: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., b) Szwendrowny Most, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r., c) Wolkowe, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie usta­ lony, d) Turośl, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. cp o 1 Ł t n O �zbliżają się do wytworów nieutylitarnych (np. krzy­ że) — tym bogaciej występują w nich elementy wy­ bitnie dekoracyjne. Jednocześnie w miarę rozrastania tej dekoratywności — obiekty stają się coraz bardziej indywidualnym dziełem określonego twórcy-kowala, a coraz mniej — osiągnięciem zbiorowym całych pokoleń tych rzemieślników. Jeśli w narzędziach, przyborach i sprzętach służących do pracy można za­ sadniczo doszukiwać się wartości ukształtowanych w długotrwałym procesie stapiania się zbiorowych doświadczeń twórców i użytkowników, o tyle już w wytwórczości np. n a potrzeby budownictwa, a przede wszystkim w kutych krzyżach, uwidacznia się piętno pochodzenia z konkretnego warsztatu, czy nawet od twórcy o określonych upodobaniach i zdol­ nościach . Anonimowość tych dzieł, brak w więk­ szości wypadków jakichkolwiek danych o ich pocho­ dzeniu, nie pozwala n a ukazanie postaci autorów i tym samym n a podjęcie próby przedstawienia istniejących zależności między charakterem poszcze­ gólnych wyrobów a indywidualnością ich twórców. 53 II. 21. Krzyż nagrobny Kolno, wyk. 1890 r. na cmentarzu, Turośl, pow. styczne rosną lub słabną zależnie od przeznaczenia obiektów, od spełnianej przez nie funkcji podstawo­ wej. Najsłabiej pod tym względem przedstawia się grupa narzędzi, przyborów i sprzętów związanych z pracą produkcyjną, o wiele lepiej — grupa w y ­ robów na potrzeby gospodarstwa domowego. Bardzo silnie zaznaczają się dążenia artystyczne w grupie spoideł, zaczepów i uchwytów — a w wytwórczości kutych krzyży osiągają szczytowe nasilenie. Można więc stwierdzić, że i m słabiej poszczególne wyroby wiążą się z pracą produkcyjną, i m bardziej 53 przykładem mogą być np. krzyże z Wachu i Tatar. Wydaje się, że kowale największą przyjemność znajdowali w pracy wybitnie efektywnej, nie wyma­ gającej, jak mówią, „łamania głowy". Z szeregu w y ­ powiedzi można wnioskować, że znacznie większe zadowolenie dawało i m okuwanie np. wozu, czy kręcenie świdrów lub klepanie motyk, aniżeli arty­ styczne modelowanie krzyży. „Chęć mie pociągała do rzemiosła więcej niż do rolnictwa. Ciepałem się bednarstwa, ale to jednolite, stale ta sama robota. Ciepałem się szewstwa, ale to stale tseba było sie­ dzieć, as mnie tyłek bolał. Wziełem się za kowal­ stwo — rozrywca robota, nieuprzykrzona taka, pełno zawdy chłopów, gawędka, wciąż wesoło, a przy innych robotach to takiego ściągu nie ma. Krawiec, siewc, to żadnej cery n i miał, zuziędniałe takie, a kowal na powietrzu stale... Każdy kowal mniał do cegoś zręcność. Julkowie robił ksyze, siekiery, wozy i sośniki. Jek Julkowie okuł sośnik, to i baba nabiła i można było orać. Kowalcyk był specijalista od świdrów, on miał do tego zręcność. J a to najlepiej łubie kuć wozy, bo to sporo idzie roboto i zapłata dobra. Psy ksyzach to ksyzowa robota, tseba se n a łamać głowę, jak te powywijać filory, rozweselenia... Robota u mnie musi mieć wygląd, to nie znacy, zeby była dobro, ale była cysta, gładka. Drudzy to pod­ rabiają pilnikiem, a u mnie to tyło rotoota wychodzą, spod młota osie jak tocone." (J. Zera, w. Kadzidło). 51 Charakter przedmiotów, które były świadomie dekorowane i rodzaj stosowanych technik zdobni­ czych pozwala sądzić, iż artystyczna twórczość ko­ walska n a terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej rozwinęła się nie tyle pod wpływem potrzeb este­ tycznych samych twórców, czy też pod wpływem konkurowania ze sobą, ile pod silnym działaniem określonych zamówień społecznych. T y m tylko można na tym terenie wytłumaczyć brak zdobionych obiek­ tów należących do narzędzi pracy samego kowala czy też mających przeznaczenie wyłącznie gospodar­ cze, a także brak zdobionych wyrobów, które były użytkowane w warunkach utrudniających ich oglą­ danie. T a k samo można tłumaczyć stosowanie przez nich takich głównie technik dekoratorskich, które wzbogacały kształt, kontur przedmiotu, z pominię­ ciem jego płaskich powierzchni . 54 Przypuszczenie o kształtowaniu się charakteru artystycznej twórczości kowalskiej głównie pod wpływem określonych zamówień społecznych znaj­ duje dalsze potwierdzenie w uwagach na ten temat samych kowali oraż użytkowników ich wyrobów. Informatorzy — mieszkańcy wsi położonych na po­ graniczu Kurpiowszczyzny i obszarów z nią sąsiadu­ jących — mając możliwość stałego porównywania występujących stosunków w tych rejonach, dostar­ czają szczególnie cennych wiadomości. „Na Puscę się robiło różne gruchawki, gwiazdy, krzyżyki z blachy, bo oni się w tym lubili. J a k się robiło wasążek, to zawdy trzeba było to wszystko zrobić, parę złoty więcej dali. Było u nich takie zakochanie. Szlachta miała swoją gładką robotę, żadnych przystrojów nie lubili. Opiłować to tak, ale juz pachem nie malować, a Pusca pachem, a j a k ześ nie umalował, to wielka żałość: «cemuś majsterku nie umalował*-, a szlachcic II. 22. Krzyż żelazny. Wg: A. Chętnik „Kusrpie", Kraków 1924, s. 68. �II. 23. Krzyż wieńczący bramę cmentarną, Turośl, paw. Kolno, przysed i zastrzeg: «panie majstrze j a proszę żadnego pachu». K u r p j a k m u gruchało psy wasążku, to się ciesył, ho j a k b y m u w kieseni... U sani clągary m u ­ sowo skręcone, bo j a k nie, t o <<nie psięknie — niech pon ukręci*, zawdy prosili. Zawiasę w liść, w k w i a t zakońcyć, b u c h t o w a l i m różne zakońcenia. U zapadek robilim orlany z d w o m a cubkami, bo na Puscę trze­ ba było zawdy wyrobić różne ptaski. D r u g i e tseba było cienko odciągnąć, skręcić, bo j a k gładko, t o »nie psiękno — n i c h pon zrobzi j o k i e filory«, zawdy p r o s i l i . " „Tu to psewaznie były proste ksyze. Były i woziki-wasągi. K o w a l wykuł psy nich t y l k o to co tsa do siły, a żadnych cacków n i e tseba było. T a m na Puscy, to się interesowali cackami, to r o b i l i z róż­ nymi z y g z a k a m i . " „Oni [ K u r p i e — J . O.] t u psyjezdzali pracować całymi gromadami do pielenia, do żniw. A l e to j a k j a byłam mała. T o wesoły naród. Jak śli do pracy, to całą drogę śpiewali i tańcyli. Ładne mieli k a f t a n i k i , zakładecki, pliseoki, w a r k o cyki, choć to K u r p i e . " „Chodzilim po nięso do Kurpsiów n a j e r m a r k do Mysińca — k o n i a m t a m kupsił. Mało co robzili, t y l k o kochali się w toniach i przystrojstwach rozmaitych. Pracozite nie b y l i , niezapracozite, proste ligoty b y l i . " „Za granicą żyją złodzieje pierwsej" klasy — m n i e żakiet zabrali, sąsiadoju rozzuli z butów, drugiemu posiadali na konie i pojechali. A żyli o n i j e k pielgzymy, n a górce polezyć w chłodzie, a do Prus n a złodziejstwo psyjść, t o ich zajęcie. Baby i c h j e k cyganki nieządern żyły. Dobrodziejów to u m i e l i udawać — saniami jeździli po gryce kiedy kściała albo bociana łapali i w y n o ­ sili, zeby i m t r a w y nie deptał." „Kurpie, to naród 55 56 5 7 58 59 wyk. ok. 1880 r. prostszy. Wczoraj wyzwałam ich od kurpiów, bo m i płoty porozjeżdżali, j a k na j a r m a r k jechali. T a m ludzie gorse — chamowate, osukańcy. Pana Jezusa by sprzedali. Oni się t a k strojo, różności dłubio, zeby osukać, ze inse z nich l u d z i e " . „Tam zwykłe K u r ­ pie. Chcą pokazać, że t o o n i o d szlachty lepsi i wszyst­ ko lepiej potrafią robić, a niech ta." Ludność Kurpiowszczyzny w podstawowej masie wywodzi się, j a k wiadomo, spośród zbiegów pań­ szczyźnianych, l u d z i ściganych, surowo sądzonych przez ówczesne p r a w o . Dzięki osiedleniu obszaru należącego do dóbr królewskich, spotkała się ońa jednak z p e w n y m uprzywilejowaniem, szeregiem swo­ bód niedostępnych d l a zwykłych chłopów. Fakt ten miał ogromne znaczenie d l a 'kształtowania się osobo­ wości i postaw społecznych tej ludności. Udział Kurpiów w walce ze Szwedami, i c h zatargi z a d m i n i ­ stracją starośctańską, krnąbrność wobec zabiegów 60 61 62 55 Kolno. W. Florczykowski (ur. 1888), w . Kozioł, pow. G. Budziszewski (ur. 1875), w . Golany, pow. Przasnysz. M . Kowalewska (ur. 1870), w . Czerwin, pow. Ostrołęka. F. Pacia (ur. 1873), w . Piasutno, pow. Szczytno. L . Faleński (ur. 1878), w . Pogubię Średnie, pow. Pisz. S. D y t r y c h (ur. 1887), w. Przeradowo, pow. Maków Maz. U . U b a (ur. 1875), w . Czartoria, pow. Ostro­ łęka. Por.: B . ' Baranowski, Czy szlachta w XVII i XVIII w. magla chłopów karać śmiercią, „Państwo i Prawo", 1948, z. 12, s. 43. 5S 57 58 59 60 61 62 211 ��II. 29. Krzyż przydrożny, Chojny, pow. Łomża. II. 30. Krzyż, wys. 83. Zb. Muz. Łomża. 11. 31. Krzyż, Dóbrylas, pow. Łomża, wyk. 1886 r. i. li,' misji jezuickiej, wreszcie postawa w stosunku do zaborców, pozwoliły L . Krzywickiemu tak scharakte­ ryzować tę ludność. „Jest to jedyny Odłam z pośród naszego ludu, który usiłował, że tak powiem, robić i układać własnoręcznie swoją historię ,[...] nie byli biernymi widzami, lub lepiej, biernym źródłem środ­ ków walki dziejowej •[...] I dzisiaj samodzielność K u r pika, oryginalność poglądów i przede wszystkim wiara w samego siebie i swoje siły występuje w spo­ sób wymowny." • Przez najbliższych sąsiadów traktowani byli K u r ­ pie, jak już wiadomo, inaczej aniżeli n a to zasługi­ wali. Drobna szlachta zaściankowa z obszarów otaczających Kurpiowską Puszczę Zieloną od połud­ nia, wschodu i zachodu wytykała Kurpiom ich nieszlacheckie pochodzenie, Mazurzy szczycili się przed sąsiadami zza granicy ewangelicyzmem bardziej r a ­ cjonalnym niż katolicyzm. Obydwie zaś sąsiedzkie grupy tłumaczyły ubóstwo Kurpiów nie tyle ciężkimi warunkami ich bytu n a nieurodzajnych, popuszezańskich glebach, ile hulaszczym, niefrasobliwym trybem życia. W tej sytuacji kształtowało się wśród mieszkań­ ców Kurpiowszczyzny powszechne pragnienie pozby­ 1 83 cia się ciążącego piętna ludzi biednych, nie mają­ cych znaczenia. Wydaje się, iż starali się dać temu wyraz wielokrotnie w swych dziejach, nie wyłącza­ jąc omawianego Okresu, kiedy nastąpiła pewna po­ prawa warunków ich życia. Wystawiane w tym cza­ sie domy, sprawiane zaprzęgi, stroje, jak i fundowane figury nie tylko zaspakajały określone, najczęściej praktyczne potrzeby, lecz jednocześnie miały być swego rodzaju społeczną manifestacją zamożności czy zaradności. Oczywiście nie dotyczyło to ogółu, lecz głównie tych Kurpiów, którym rzeczywiście udało się poprawić warunki bytowe. A l e nawet w tym wypad­ ku zamożność miała tylko charakter zewnętrzny. Poziom elementarnych warunków życia (pożywienia, higieny itp.) nie uległ zmianie. W tym aspekcie n a ­ leży traktować pobudki rozwoju wielu dziedzin twór­ czości artystycznej nie wyłączając kowalskiej. Nasuwa się jeszcze pytanie, w jakim stopniu arty­ styczna twórczość kowalska Kurpiowszczyzny oma­ wianego okresu stanowi zjawisko oryginalne, ukształ­ towane na miejscu, nie powtarzające się. Niektóre spośród składających się na nią wartości można od­ naleźć w rzemiośle kowalskim występującym n a są­ siednich terenach Mazowsza i Podlasia. Żelazne n a ­ rzędzia, przybory i sprzęty używane do pracy z tych obszarów — nie różniły się na ogół od kurpiowskich ani pod względem konstrukcji, ani też sposobu w y ­ konania, w tym również dekorowania. Nie mogło być inaczej jeśli się zważy, iż każdy prawie z tych w y ­ tworów posiadał nieraz wielowieczną tradycję. Inaczej jednak było z wyrobami znajdującymi zasto- 63 Por. L. Krzywicki, op. cit., s. 537—538. �sowande w transporcie i budownictwie, których poja­ wienie się w kulturze ludowej nie było t a k dawne. Wprawdzie wozy czy sanie o takiej samej konstrukcji (w t y m również elementów żelaznych) występowały na rozległych obszarach północno-wschodniej Polski, nie wszędzie jednak zdobiono j e tak bogato j a k na całej Kurpiowszczyźnie. T a m zaś,' gdzie do przy­ strajania wozów i sani przywiązywano równie duże znaczenie (jak na terenie Puszczy Zielonej), inne n a j ­ częściej obowiązywały techniki i w z o r y . Podobne spostrzeżenia nasuwają się przy porówny­ waniu dekorowanych wykładek zamków zapadko­ wych. Większość motywów zdobniczych stosowanych w wyrobach kurpiowskich posiadała zasięg ogólno­ polski . Jednak t a k dekoracyjnie rozbudowanych zdobin, j a k np. wyobrażenie konia l u b jeźdźca n a ko­ niu, nie spotkałem poza Kurpiowszczyzną. Wydaje m i się, że zwyczaj nabijania specjalnych okuć na szczycie budynku mieszkalnego również ściśle się wiązał z terenem k u r p i o w s k i m . Brak jest wreszcie jakichkolwiek danych potwierdzających, że gdzie indziej niż na K u r p i a c h robiono ozdobne przetyki do kądzieli w kołowrotkach. Osobnym problemem jest pochodzenie wzorów k u ­ tych krzyży, których t a k w i e l k a rozmaitość występo­ wała na terenie Kurpiowszczyzny. Jakieś najbardziej bliskie w stosunku do nich analogie można zauważyć wśród żelaznych krzyży spotykanych n a rozległych obszarach, rozciągających się n a wschód i północnowschód od Kurpiowszczyzny, aż poza granice naszego kraju. Wśród krzyży z Podlasia, radzieckiej Biało­ rusi, czy nawet L i t w y można natrafić n a szereg od­ powiedników tych najstarszych form, figur uzupeł­ niających, które występowały na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Z i e l o n e j . Być może, istniał jakiś związek rozwojowy między f o r m a m i kutych krzyży z tych graniczących ze sobą rejonów i krajów. Brak bardziej pełnych w t y m zakresie danych nie pozwala jednak zająć zdecydowanego s t a n o w i s k a . Jeśli na­ w e t istniały te związki, to jednak nie ulega kwestii, że n a terenie Kurpiowszczyzny wykształcił się pe­ wien model krzyża kutego, na który nigdzie indziej nie udało m i się natrafić. Była to forma krzyża sa­ moistnego, dużych wymiarów, o strzelistej, pozbawio­ nej dekoracji podstawie, ozdabianego w górnej tylko części, z charakterystycznymi, rozchylającymi się na boki gałązkami-pałmami (il. 31). Artystyczną twórczość kowalską Kurpiowszczyzny omawianego okresu kształtował zatem szereg czyn­ ników właściwych głównie temu rejonowi. Odnosiły się one zarówno do dziejów rzemiosła, f u n k c j i spo­ łecznej związanej z n i m wytwórczości artystycznej, charakteru potrzeb estetycznych kowali, j a k i do samej f o r m y w i c i u dzieł. N a podstawie badań terenowych w e wsiach: Plutycze i Strabla, pow. Bielsk Podlaski, Chodów, pow. Siedlce, Mocarze, pow. Jedwabne, Ciemnoszyje i Białogrądy, pow. Goniądz, Nowinka, pow. Augustów i dn. Por. A r c h . fotogr. Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, fot. n r 1597—1601. Por.: M . Brenśtein, Krzyże i kapliczki na Żmu­ dzi, Materiały Antropologii i Etnografii P A U 1907; B. Ginet-Piłsudśki, Les croix Lithuaniennes, „Schwei­ zerisches Archiv für Volkskunde", Basel 1916, s. 246—258; tenże, Krzyże litewskie, „Biblioteka Orlego L o t u " , Kraków 1922, n r 3; B. Krzywda-Polkowski, Krzyże na Litwie, w y d . Polska Sztuka Stosowana, 1909, z. 12. Istnieje bardzo wiele analogii w kulturze ma­ terialnej i duchowej Kurpiowszczyzny i obszarów rozpościerających się o d niej w k i e r u n k u północnowschodnim. Szczególnie j a s k r a w o rysują się te podo­ bieństwa w inwentarzu narzędzi rybackich, a także w magii rybackiej. 64 65 66 64 Por.: R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa". 1953, n r 6, s. 369. 65 Na omawiany zwyczaj natrafiłem poza K u r ­ piowszczyzną jedynie w p a r u wsiach szlacheckich w pow. kolneńskim. 66 słońca występujące Kurpiowszczyzny. 68 67 68 o • o o II. 32. Wyobrażenia krzyżach z terenu 67 na kutych Fot: K. Kwaśniewski — il. 17; Jacek Olędzki — il. 1, 3, 5—9, 19, 21, 23—25, 28; Jan Swiderski — il. 29, 30. Rys. Jacek Olędzki. * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6a9367020d896641a592371331ced38.pdf ce5f2ed4bba83e462134a23d5b410012 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3940 Title A name given to the resource Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J ROMAN Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po zakończeniu działań wojennych jest dla całej nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­ we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­ sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­ kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca, obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­ łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań nad sztuką l u d o w ą . W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­ c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­ dania folkloru muzycznego i twórczości pla­ stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka, już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y dorobek w formie nagromadzonego materiału faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­ ny jest do druku, czy to w formie drobnych a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­ pismach, czy też w oddzielnych publikacjach. Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­ dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej. Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze. sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­ wego sformułowania, co często stwarza atmo­ sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­ m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­ nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­ jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­ ścią artystyczną. Dawne próby definiowania sztuki ludowej od strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­ logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­ tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­ go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­ rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­ w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­ nych okresach historycznych, w różnych ustro­ jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­ REIN FUSS wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­ minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­ sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­ kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud" obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h , gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­ rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­ nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­ stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­ cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­ nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­ stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­ w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­ cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­ s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­ nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­ muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­ nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­ nież ludności robotniczej — proletariatu, bez w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi, wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­ mysłowych. W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­ kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­ jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­ jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­ padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­ sowego. W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­ puje proces stopniowego zbliżania się sztuki „uczonej", zaspakajającej dawniej potrzeby warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j " twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g 65 �G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­ ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­ ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­ resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i ideami bolszewickiej partii" zaś „ l u d o w o ś ć formy zakłada przede wszystkim jej szeroką dostępność" ) . Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia, m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­ wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­ cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy, czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­ stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu. 2 Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­ nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­ ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­ raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np. Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­ wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­ nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego, ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­ kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­ mysłowej. Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­ magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech swoich znaczeniach. Interesuje nas bowiem twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­ nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­ su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­ szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­ c z e ń s t w i e socjalistycznym. Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­ zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­ krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co w obecnie stosowanej terminologii rozumie się pod p o j ę c i e m „ludowości". Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na 66 pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­ zanych z twórczością plastyczną i etnografii, która z kolei obejmuje całokształt badań nad k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­ noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­ c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych. Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­ mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­ spole opracowywanych przez siebie zagadnień, niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­ skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku, a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­ pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­ mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­ gicznego działania w celu ich uchwycenia po­ w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­ c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­ nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­ styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze? „ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki. Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­ wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa, rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa. Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­ no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna, nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­ ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­ żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­ dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­ du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­ sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­ danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­ m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­ w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­ miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­ re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­ dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do T �„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­ wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­ riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­ nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­ kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­ nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza: „Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­ nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą prace w Polsce nie odbiegają od tych, które prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­ jach demokracji ludowej. R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­ sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­ stwa socjalistycznego. Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­ stycznego w kraju przodującego socjalizmu — Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­ sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­ szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­ c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu, która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­ tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­ tości kultury narodowej — socjalizm jako swe hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­ w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­ dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­ dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­ minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­ min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­ tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­ dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­ go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­ dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­ łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­ dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­ r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego narodu" ) . 3 Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­ styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­ w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­ ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­ nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką) l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­ dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­ sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­ na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­ wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­ czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­ mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­ rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­ stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­ stycznym. Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­ ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­ stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­ k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­ mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze wielu dyskusji i prób. Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­ r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­ jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich „ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­ s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu. O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­ cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­ nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­ stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­ ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­ ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w , podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­ słowacji i innych krajach demokracji ludowej. PRZYPISY 1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­ ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3, str. 85. 2. j . w., str. 90. 3. j . w., str. 87. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46c97bddb197d4b5253fb89b34bea92d.pdf b723411c1d27624de146a6f77988c844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3947 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K XV 1961 NR 4 polska sztuka ludowa �T R E S C Jacek Olędzki Artystyczna 'twórczość kowalska na tere­ nie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od końca X I X w . do I w o j n y światowej . 199 Tadeusz Sławski Z przeszłości garncarstwa w Bieczu . . 215 Barbara Matuszewska Obiekty b u d o w n i c t w a podcieniowego w po­ wiecie żnińskim 229 Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło . . 233 Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO: Zbigniew Jasiewicz Materiały do dziejów garncarstwa w po­ wiecie konińskim w X V I I I w i e k u . 243 M a r i a Przeździecka Schweizerisches Archiv Volkskunde 24ß Maria Przeździecka Arnost Serfoske j u t r o w n e j e j k a 248 M a r i a Przeździecka Is l i e t u v i u k u l t u r o s istorijos RECENZJE: Kowar: f. . . . . 248 KRONIKA 250 PRZEGLĄD WYDAWNICTW 251 SUMMARY OF ARTICLES 253 PE3IOME 255 ^ M i o . Na okładce: Ludowy kafel pokryty zieloną polewą, z przełomu XVIII/XIX w., wykopany w Bieczu. Na stronie tytułowej: figurki z szopki, rzeźby w drzewie, wyk. w 1958 r. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XV 1 0 6 1 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n n a Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: M a r i a K l u k o w s k a , okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacze: Doris Ronowicz (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki <ro*.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Kjajc. Przedmieście 31/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baca13d9804e9555e46894f3f3cc6cc6.pdf 69bb35941811b8a43f157514053ebb42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3946 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.96-113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W K A T O W I C A C H MARIA Większość organizowanych ostatnio pokazów sztuki ludowej jest wyrazem tendencji wskrzeszenia i zacho­ wania artystycznych zasobów ginącej kultury ludowej i włączenia ich w nurt współczesnego życia artystycz­ nego i gospodarczego. To niezmiernie ważne dla kul­ tury naszej zagadnienie było niejednokrotnie przed­ miotem gorących dyskusji w kołach fachowych i nau­ kowych, poświęcono mu stosunkowo dużo czasu na konferencji w Jadwisinie w maju r. ub., wreszcie by­ ło omawiane na łamach prasy oraz w szeregu publi­ kacji naukowych. To też tego rodzaju wystawy ma­ jące na celu zobrazowanie tych wysiłków i osiągnięć wyrastają zgoła z innych założeń, aniżeli retrospek­ tywne przeglądy dorobku artystycznego wsi polskiej. W pokazie tego typu, siłą rzeczy kładzie się nacisk na jedną czy parę wybranych gałęzi przemysłu ludowe­ go, będących w danej chwili pod specjalną opieką, której celem jest ich reaktywizacja. Wystawione eksponaty są więc przeważnie materiałem konkurso­ wym, bądź też owocem uprzedniej inspiracji popartej odpowiednią subwencją. Aby wystawa tego rodzaju była dla przeciętnego widza czytelna i zrozumiała, mu­ si mieć pewien zdecydowany układ typologiczny i cza­ sowy oraz winna być rzutowana na szczegółowo opra­ cowane tło porównawcze i uzupełniona odpowiednim materiałem ilustracyjnym, któryby dał możność zro­ zumienia roli, jaką odgrywała dana forma artystycz­ na w całości zdobionego przedmiotu, np. haft czy ko­ ronka w stroju — i poznania drogi, jaką przeszedł on do współczesnych wytworów artystycznych. W tym przy­ padku musi być wypracowany szczegółowy scenariusz Ryc. 1. Czepce szydełkowe Э6 ZYW1RSKA wystawy, aby spełniła ona swe informacyjne, a prze­ de wszystkim dydaktyczne zadanie w najszerszym te­ go słowa pojęciu, co z drugiej strony uwypukli punkt wyjścia przyjęty przez organizatorów. Te luźne uwagi nasuwa zorganizowana w grudniu ub. r^ przez Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej, przy dużym poparciu Ministerstwa Kultury, wystawa sztuki ludowej w Katowicach. Obej­ muje ona — jak mówi podtytuł — tkactwo, ceramikę, haft, koronki. Pierwsze, pobieżne przejrzenie materiału orientuje zwiedzającego, że eksponaty pochodzą z dwóch krań­ cowych powiatów województwa katowickiego: cieszyń­ skiego, leżącego w południowym kącie, obejmującego teren zamieszkały przez Górali śląskich oraz zawier­ ciańskiego na północnym wschodzie, który niedawno został przyłączony do województwa. Stąd pochodzi najliczniej reprezentowana na wystawie ceramika (około 110 okazów z Siewierza i Kromułowa) oraz pa­ siaste tkaniny wełniane i lniane (Gołuchowice, Postaszowice i Niegowa); zaś nieliczne okazy haftu, koron­ ki oraz pojedyncze okazy odzieży czy rzeźby są z oko­ lic podbeskidzkich (Istebna, Jaworzynka, Koniaków). Oba tereny reprezentowane na wystawie należą do różnych zespołów kulturowych. Rejon podbeskidzki z jego bogatą, swoistą kulturą materialną był od daw­ na terenem zainteresowań badaczy i doczekał się k i l ­ ku poważnych publikacji. Już przed wojną poczy­ niono tam pierwsze kroki celem przeszczepienia nie­ których przejawów sztuki miejscowej na grunt prze- z Koniakowa, pow. Cieszyn, fot. A. Bogusz. �mysłu artystycznego. Przede wszystkim dotyczy to szeroko rozgałęzionego koronkarstwa, którego różno­ rodne techniki reprezentowane były na wystawie nie­ kiedy pojedynczymi zaledwie okazami, w postaci l u ­ dowych czepców i wyrabianych na sprzedaż serwetek i kołnierzyków. Bez wątpienia, że uszeregowanie oka­ zów według technik, tak, jak narastały one w tere­ nie, a więc: klockowej, szydełkowej, drutowej, wresz­ cie igiełkowej, podobnie jak wydzielenie czepców l u ­ dowych od robót wykonanych na sprzedaż, dodałoby jasności ekspozycji. Podkreślałoby to, że droga — od koronki czepca wykonanej na własny użytek do ser­ wetek czy kołnierzyków, produkowanych na sprze­ daż — została już odbyta. To samo da się powiedzieć o hafcie. Pozyskane przez Wydział wzorniki dokładnie przekopiowane ze sta­ rych, które już od dawna są unikatami, pozwalają ustalić, że stosowanie starych motywów (jak „koro­ ny" czy „strómki") panuje tam dotychczas. Jednak wy­ stawa nie pokazała nam, czy istnieje w terenie włas­ na inwencja hafciarek, jeśli chodzi o interpretację po­ szczególnych, starych motywów, szukanie nowych dróg rozwoju? Poza tym, wysuwa się pytanie, jakie miejsce w całości hafciarstwa cieszyńskiego zajmuje jasnobrązowy haft o miękkich liniach (motywy roślin­ ne na koszuli z Koniakowa) w stosunku do najbar­ dziej typowego czarnego haftu o motywach geome­ trycznych? Ryc. 2. „Gajdziarz" — rzeźba w drzewie wyk. Jan Michałek z Koniakowa, pow. Cieszyn w 1951 г., fot. A. Bogusz. Znajdujące się na wystawie pojedyncze okazy stro­ ju tłumaczą w pewnej mierze rolę haftu w ubiorze. Jednak i tutaj, choć jedno zdjęcie kobiety w szatce spuszczowej z podaniem krótkiej wzmianki o jej dawności w stosunku do obecnie noszonego stroju uspra­ wiedliwiałoby jej pokazanie na wystawie. Podobne zdjęcia kobiet w kabotkach czy żywotkach rozjaśniły­ by w dużej mierze sens ekspozycji, przy czym nazwa lokalna przedmiotu stałaby się zrozumiała. Jeśli chodzi o rzeźbę, mamy zaledwie parę okazów. Miękko modelowany „Gajdziarz" (ryc. 2) Jana Michał­ ka z Koniakowa, łyżnik skopiowany według starego wzoru, oraz dwa talerze rzezane w brązowo barwio­ nym drzewie przez Pawła Kohuta (ryc. na okładce) Występuje tu ciekawa interpretacja nowych tematów (gołąbki pokoju) obok tradycyjnych motywów (drze­ wo życia) z miejscowymi elementami zdobniczymi. Ryc. 3. Dzban wyk. przez 90-letniego Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa, pow. Zawiercie w 1951 r. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Większość eksponatów z powiatu cieszyńskiego wy­ konali członkowie spółdzielni istniejącej w Konia­ kowie. Zupełnie inne są drogi, jakimi okazy z powiatu za­ wierciańskiego przywędrowały na wystawę, a także inna jest ich waga. Tu leży duża zasługa Wojewódz­ kiego Wydziału Kultury i Sztuki, który pierwszy za­ interesował się tym zupełnie zaniedbanym terenem i umiał wyciągnąć na światło dzienne idące w zapom­ nienie relikty istniejącej tu kiedyś ciekawej ceramiki i tkactwa. Ostatni garncarze Siewierza przejmujący swój zawód z pokolenia na pokolenie, jak rodzina Maltazarów czy Łukasików wykonywali dotychczas na zbyt jedynie proste miski, donice, czy doniczki na kwiaty. Dopiero pobudzenie ich do przypomnienia so­ bie starych form, dawniej stosowanych, dało niezmier­ nie ciekawe wyniki w postaci całej kolekcji wyrabia­ nych kiedyś dzbanów, dwojaków czy trojaków, zdo­ bionych mis, baniek na kawę, cedzaków czy nawet specjalnego typu zabawek wyraźnie wskazujących na 97 �Ryc. 4. Dzban (z prawej strony) wyk. Tomasz Maltazar z Siewierza. Dzban (z lewej wyk. Stefan Łukasik z Siewierza, fot. A. Bogusz. pewne nici wiążące je z ceramiką śląską, np. tzw. „opiekoce". Jak dalece sprawa była pilna może wska­ zać fakt, że jedne z najciekawszych form dzbanów noszących wyraźne piętno indywidualne wyszły z war­ sztatu Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa (ryc. 3) liczącego lat 90, który zmarł w kilka tygodni po wy­ konaniu swych ostatnich prac. To samo da się powiedzieć o warsztatach rodziny Maltazarów (ryc. 4, 5, 6) i Łukasików (ryc. 4, 7), gdzie ojcowie pokazali synom różnorodność form i zdobie­ nie dopiero, gdy zostali wyraźnie zachęceni do tej pra­ cy przez opiekę Wydziału i udzieloną im subwencję Ministerstwa Kultury i Sztuki. Ceramika zawierciańska wykonywana jest z gliny gruboziarnistej polewana przeważnie obustronnie po­ lewą brązową i zieloną stosowaną w szeregu odcieni. Jedynie kilka garnczków Antoniego Grzeszczyka ma powierzchnię zostawioną w stanie surowym. Najcie­ kawsza jest różnorodność form dzbanów o niewiel­ kich wymiarach. Jak dzbany tak i miski zdobione są niekiedy rytym ornamentem linearnym, bądź też ma­ lowanym jasną pobiałką o najprostszych liniach fali­ stych czy łamanych wzbogacone urozmaiconym pro­ filowaniem przez dodanie pewnego rodzaju ryzowania krawędziom naczyń. Ciekawa jest miska roboty Anto­ niego Maltazara (ryc. 6) z wypukłym ornamentem powstałym z nałożenia gęstej pobiałki. Według miejscowej tradycji potwierdzonej przez starych garncarzy dawniej istniało tu szeroko rozwi­ nięte gliniane zabawkarstwo w postaci maleńkich dzbanuszków, kielichów, „opiekoców", skarbonek, czy kogutów-świstawek. Ryc. 5. Dzban i misa — wyk. Józef Maltazar z Siewierza. Tkanina pasiasta wełniana Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Э8 strony) — wyk. �Wśród zebranych na wystawie okazów mamy moż­ ność prześledzenia, jak dawne profile dzbanów zna­ lazły zastosowanie w dwuusznych wazonach lub nie­ wielkich czarkach bez ucha. Zwłaszcza zasługują na uwagę wyroby Józefa Maltazara i Stefana Łukasika. 0 ile prace Łukasika cechuje wyraźna pierwotność formy i ornamentu, o tyle skala Józefa Maltazara zda­ je się być bardzo rozległa. Od prostej miski ozdobio­ nej spiralną linią jasnej polewy lub czystego w linii profilu jasnobrązowego dzbana, aż po niezmiernie szlachetną w kolorze czarkę wykonaną, jako nowy kształt w garncarstwie z jej skomplikowaną fakturą powierzchni uzyskanej przez stosowanie różnej gęsto­ ści polewy — widzimy szeroką skalę jego możliwości artystycznych, które niewątpliwie winny zwrócić nań uwagę organizatorów opieki nad nowoodkrytym ośrod­ kiem garncarstwa ludowego. Tą samą drogą przybyły na wystawę stare zapaski 1 próbki tkanin z trzech wsi zawierciańskich. Część wystawionych fartuchów, którymi dotychczas jeszcze okrywają się kobiety z Postaszowic, Gołuchowic, czy Niegowej — są to nowe tkaniny utrzymane w charak­ terze pasiaków o różnej szerokości pasach zbliżonych w układzie do łowickich czy sieradzkich, jednak o ryt­ mice niespokojnej i innym układzie barwnym. Infor­ macje z terenu mówią, że ten typ tkaniny jest nowy, co przy dokładnym prześledzeniu i porównaniu po­ szczególnych okazów trzebaby postawić pod znakiem zapytania. Przeczą bowiem temu niektóre zapaski, gdzie wśród zróżnicowanej szerokości pasków wystę­ puje jeden pasek „drabinkowy", przy czym niezmier­ nie szlachetne walory kolorystyczne wskazywałyby na stare tradycje farbiarstwa roślinnego. Ten sam układ pasów drabinkowych znajdujemy w ostatnio wykona­ nych próbkach opartych o najstarsze wzory znalezio­ ne przez miejscowe tkaczki. Tkaniny te charaktery­ zuje zasadniczy układ wąskich paseczków o przewa­ dze barwy ciemnoczerwonej i czarnej. Zwłaszcza prób­ ka wykonana przez Józefę Białą z Postaszowic o wą­ skich niemal jednonitkowych paskach w połączeniu z paskami drabinkowymi oraz jej układ barwny na­ suwa wyraźne asocjacje z tkaniną północno-mazowiecką. Wszystkie tkaniny zawierciańskie są wykonane na lnianym postawie przetykane wełną własnego przę­ dzenia, często przeplatane nicią lnianą. Pomieszanie z lnem występuje zawsze w tkanych oddzielnie krajkach, którymi obszywa się zmarszczone zapaski. Ma to swoje usprawiedliwienie w konieczności uzyskania tkaniny, któraby dała się łatwiej zgiąć zachowując ko­ nieczną w tym wypadku elastyczność. Podobnie, jak ceramika, tkaniny zawierciańskie ce­ chuje pewna, pierwotna surowość, jednocześnie pełna bezpośredniej szczerości. Jej charakter pograniczny w stosunku do terenów, gdzie tkanina ludowa zanikła już dawniej, nadaje im jeszcze więcej wagi i zna­ czenia. Nic więc dziwnego, że wydobytymi z ukrycia gałę­ ziami przemysłu ludowego zainteresowała się Cen­ trala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Jednocześ­ nie, znajdujące się na wystawie materiały sygnalizują badaczom konieczność zwrócenia uwagi na ich war­ tość, w całokształcie polskiej sztuki ludowej. Ryc. 6. Miska i flakon wyk. Antoni Maltazar z Sie­ wierza. Tkanina pasiasta wełniana — wyk. Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Ryc. 7. Flakony — wyk. Stefan Łukasik z Siewierza. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. 99 �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO ZOFIA Dnia 15 grudnia ub. r. została otwarta w Lublinie Wystawa Sztuki Ludowej województwa lubelskiego, zorganizowana przez Wydział Kultury przy Prezydium W.R.N. w Lublinie przy współudziale lubelskiego Od­ działu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wystawa obejmowała różne działy twórczości ludo­ wej, a mianowicie: plecionkarstwo, tkactwo i strój ludowy, koronkarstwo, ceramikę, zabawkarstwo, rzeź­ bę, wycinanki, sztuczne kwiaty i pisanki. Eksponaty w ilości 356 zebrane były z 30 miejscowości wojewódz­ twa lubelskiego, zgrupowanych jednak głównie na te­ renie 3 powiatów: lubartowskiego, łukowskiego i radzyńskiego, z powiatu kraśnickiego i z Białej Podla­ skiej pochodziły jedynie wyroby ceramiczne. Opisywana wystawa powstała zasadniczo przez ze­ stawienie dwóch wystaw regionalnych, które miały miejsce daleko wcześniej, a mianowicie: Wystawy Sztuki Ludowej w Lubartowie (lipiec 1951 r.) i Łuko­ wie (październik 1951 г.). Z obu tych wystaw napisa­ ne zostały obszerne recenzje (Polska Sztuka Ludowa nr 6/51 i nr 1/52) tak, że po wyeliminowaniu ekspo­ natów z tych dwóch powiatów niewiele materiału po­ zostaje do omówienia, będzie to przeważnie ceramika z pow. kraśnickiego i tkactwo z radzyńskiego. Z powiatu kraśnickiego na wystawę nadesłały swe wyroby dwa ośrodki garncarskie: Urzędów i Łążek Ordynacki. Urzędów to stara osada garncarska, liczą­ ca dawniej kilkudziesięciu a dziś około dziesięciu garn­ carzy, wykonujących różne naczynia użytkowe jak garnki, „durszlaki", płaskie „wodziaki", z dwoma nie­ wielkimi uszkami do noszenia wody w pole itd. Do swych wyrobów używają garncarze urzędowscy gliny żelazistej, wypalającej się na czerwono. Wewnątrz Ryc. 1. „Kierowca przy traktorze" — rzeźba w glinie wyk. Paweł Witek z Urzędowa, fot. Janusz Świeży 100 CIESLA-REINFUSSOW A pokrywają naczynia ołowiowym zielonym szkliwem, które na zewnątrz obejmuje również szyjkę. Jak in­ formują garncarze z Urzędowa robiono też dawniej u nich i „siwaki", jednakowoż ten sposób wypalania garnków obecnie zarzucono ponoć z powodu braku odpowiedniego pieca. Najwybitniejszymi garncarzami urzędowskimi są trzej bracia: Jerzy, Paweł i Stanisław Witkowie, oraz Antoni Kaniowski. Na wystawie znalazły się prace wymienionych wyżej garncarzy z wyjątkiem Stani­ sława Witka. Wyrabiają oni naczynia użytkowe, ozda­ biane skromnym rytym ornamentem oraz tak zw. ga­ lanterię ceramiczną w postaci rzeźb o tematyce figu­ ralnej. Rzeźby te wykonane w sposób bardzo prymi­ tywny nawiązują nieco doi zanikających już dziś zaba­ wek dziecinnych, sprzedawanych po jarmarkach i od­ pustach. Przedstawiane sceny czerpane są z życia wsi. Przykładem może być przeładowana trochę rzeź­ ba Jerzego Witka, zatytułowana „Oczepiny", gdzie na małej przestrzeni zgrupowana została wielka ilość osób, co nie pozwala na skoncentrowanie uwagi na punkcie centralnym, którym ma być panna młoda siedząca na dzieży. Przejrzystszą kompozycyjnie jest jego druga rzeźba p. t. „Garncarz przy pracy". Przed­ stawia ona mężczyznę toczącego garnek na kole garn­ carskim, podczas gdy siedząca obok kobieta struże glinę strugaczem. Jest to typowy obrazek z pracowni garncarskiej, gdzie mąż zajmuje się wytaczaniem na­ czyń, w innych zaś pracach pomagają mu członkowie rodziny, przy czym głównym pomocnikiem jest zwy­ kle żona. Prócz kompozycji figuralnych wykonał też Jerzy Witek kilka płaskich kropielniczek ozdobionych rytym ornamentem i wypukłym motywem zazwyczaj figuralnym (treści religijnej) na tarczy do zawiesza­ nia. Brat Jerzego Witka, Paweł, będąc sam przodow­ nikiem pracy w skupie zboża, chętnie w swych rzeź­ bach porusza tematy ilustrujące postęp gospodarczy wsi dzisiejszej. Na wystawę wykonał np. rzeźbę p. t „Kierowca przy traktorze" (ryc. 1), czy „Odstawa tucz­ nika". Trzeci z grupy garncarzy urzędowskich Antoni Kaniowski unika raczej scen zbiorowych, chętnie na­ tomiast rzeźbi pojedyncze postacie, które umie dosko­ nale podpatrzeć i nadać im cechy charakterystyczne (np. postać „Kułaka", ryc. 2). Prócz postaci ludzkich rzeźbi Kaniowski również udatne figurki zwierząt. W odróżnieniu od ceramiki użytkowej z Urzędowa naczynia z Łążka Ordynackiego zdobione są koloro­ wymi polewami. Najtypowszym ornamentem jest jo­ dełka, spirala, linia falista itd. Pod względem formy ośrodek ten charakteryzują naczynia raczej pękate, n i ­ skie. Kolor naczyń brązowy z tym, że przy dzbanach i garnkach występuje często biały kołnierz dookoła wylewu. Wyroby z Łążka Ordynackiego pochodziły z pracowni Ludwika, Mateusza i Waleni Startków �i i Franciszka Sikory. Ten ostatni dał wyłącznie tale­ rze, na dnie których obok tradycyjnych ornamentów roślinnych czy zwierzęcych pojawiły się motywy współczesne jak np. gołąbki pokoju. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej reprezento­ wały tylko wyroby Kazimierza Rogowskiego, na które złożyły się trzy, ale za to niezwykle piękne okazy tzw. „siwaków", a mianowicie dzban, butla na wodę zw. „wodziakiem" (ryc. 3) i tzw. „szabasówka", t j . duży garnek dwuuszny (ryc. 4). Powierzchnia ich zdobiona była ornamentem gładzonym o układzie przeważnie pionowym. Charakterystyczną cechą dla tych trzech ckazów jest podział powierzchni naczynia na dwie nie­ równe części przy pomocy dwóch rytych linii równo­ ległych, przecinających naczynie horyzontalnie. Moty­ wy występujące na naczyniach są przeważnie geome­ tryczne: linia prosta łamana, falista, spiralna, w gór­ nej zaś części brzuśca wykonane są motywy wachlarzowate, przypominjące schematycznie potraktowane sylwetki roślin. Całość jest niesłychanie szlachetna i sharmonizowana, co podnosi jeszcze i ciekawy kolor wypału, dający w efekcie czarny czerep ze srebrzy­ stym, połyskującym ornamentem. Wyroby tkackie, pominąwszy te, które już były oma­ wiane w recenzjach z wystawy w Lubartowie i Łuko­ wie ograniczają się do 10 okazów z pow. radzyńskiego. Składały się na nie trzy kilimy wełniane, trzy narzuty craz 4 spódnice lniane. Kilimy radzyńskie charakte­ ryzują szerokie pasy podłużne tkane splotem rządko­ wym (w „drelich"), przy czym osnowę stanowi len, zaś wątek wełna. Pasy są zazwyczaj w dwukolorach mniej więcej 8 — 10 cm szerokości. Czasem szersze pasy są oddzielone od siebie drobnymi % cm szerokości paseczkami białymi i czarnymi. Takim właśnie był kilim utkany przez Stefanię Kądracką z Jabłonią (gm. Ja­ błoń) w 1925 г., w którym szerokie na 10 cm pasy gra­ natowe oddzielone były od 12 cm pasów popielatych wąskimi (Vz cm) paseczkami białymi i czarnymi. K i ­ limy te dla uzyskania odpowiednich wymiarów są zeszywane przez środek z dwóch części. Ulubionymi ko­ lorami występującymi w kilimach radzyńskich są ze­ stawienia koloru czerwonego — amarantowego („bu­ raczkowego") z zielonym lub szafirowym. Ryc. 2. „Kułak" — rzeźba w glinie wyk. Antoni Ka­ niowski z Urzędowa w 1951 r. fot. Janusz Świeży. twórczości artystycznej województwa lubelskiego. Bra­ ki jej zarysowują się w sposób wyraźny, gdy zgroma­ dzone na wystawie eksponaty zestawimy z tymi, które znalazły się na poprzedniej wystawie, urządzonej w Lublinie w r. 1949. Trzy z wystawionych lnianych spódnic były tkane w kratkę biało-czarną, czwarta zaś w czerwono-czar­ ną. Pierwsze z nich są starsze, pochodzą z pierwszych lat bieżącego stulecia, podczas gdy ostatnia robiona była po I wojnie światowej. Spódnice te układane są we fałdy. Niekiedy posiadają dołem naszyty pas z tej samej materii tylko ciętej ze skosu dla uzyskania lep­ szego efektu, albo czarną, jedwabną, kupną tasiemkę szerokości około 1 cm. Spódnice te wykonały Stefania i Małgorzata Kądrackie z Jabłonią. Jak wynika z powyższego przeglądu omawiana wy­ stawa w słabym tylko stopniu dawała obraz ludowej Dział 1 ilość eksponatów i ilość j powiatów Obok kilimów na wystawie znalazły się trzy narzu­ ty lniane w kratę tzw. „płachty" wykonane w „pojedynk", tzn. splotem płótna, o barwach bardziej sto­ nowanych niż to miało miejsce w kilimach. „Okna" krat o boku około 15 cm wypełnione bywają bądź tzw. „pepitem", czyli drobną krateczką, bądź są gładkie jednokolorowe. Narzuty wykonała tkaczka Maria Nie­ dzielska z Jabłonią (gm. Jabłoń) w latach 1936 i 1938. 1951 ilość j eksponatów I 1949 Plecionkarstwo 8 4 14 1 Tkactwo i strój 53 7 71 3 1 -*-» W 'O 'C ? " a 4 2 Ceramika - -5 98 144 4 Zabawkarstwo 33 3 59 2 3 3 11 1 Wycinanki 13 1 23 1 Sztuczne kwiaty _ 13 2 Pisanki 20 17 1 Koronkarstwo Rzeźba razem 228 - 356 101 �Porównując ogólne liczby eksponatów widzimy, że ilość okazów zgromadzonych na wystawie w r. 1951 była w stosunku do roku 1949 większa o 128 pozycji, niemniej jednak na pierwszej wystawie reprezentowa­ nych było 12 powiatów, t j . całe województwo z -wy­ jątkiem pow. hrubieszowskiego i bialskiego, materiał pochodził z 38 miejscowości, rozrzuconych po różnych częściach województwa, podczas gdy na wystawie ostatniej eksponaty zebrane były w 30 miejscowo­ ściach, zgrupowanych w 4 zaledwie powiatach (o ile pominiemy Białą Podlaską skąd pokazano trzy garnki gliniane jednego autora). Powiększenie ilości okazów na wystawie w r. 1951, powstało więc nie przez roz­ szerzenie rzeczowego i terytorialnego jej zasięgu, ale głównie przez nadmierne pod względem cyfrowym eksponowanie pewnych ośrodków (np. 49 garnków z Lubartowa, 53 z Łukowa), które na tego rodzaju wy­ stawie powinny być pokazane w wyborze, ogranicza­ jącym się do najtypowszych i najlepszych wytworów z punktu widzenia ich wartości artystycznych. W związku z podkreślanym wyżej brakiem równo­ wagi w kompozycji wystawy powstały olbrzymie, n i ­ czym nieumotywowane luki, jak np. zupełny brak haf­ tów biłgorajskich i włodawskich, ceramiki z pow. za­ mojskiego i chełmskiego i wielu innych. Listę tych braków możnaby przedłużyć, ale to w tej chwili mi­ jałoby się z celem. To co powiedziano dotychczas wy­ starczy, aby uzasadnić stwierdzenie, że wystawa nie charakteryzowała należycie ludowego dorobku arty­ stycznego województwa lubelskiego, była bowiem zbyt fragmentaryczna i zestawiona w sposób przypadkowy. Ryc. 3. „Wodziak" — naczynie na wodę wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. Ekspozycja wystawy pomyślana według układu te­ rytorialnego (powiatami) została konsekwentnie prze­ prowadzona jedynie w dziale tkanin, już w wyrobach garncarskich przejrzystość układu została tu i ówdzie zmącona. Zwiedzając wystawę odnosiło się wrażenie, że zor­ ganizowana ona została w pośpiechu, bez czasu do namysłu i należytego przygotowania w terenie. Jeżeli tak było istotnie, to oczywiście wiele niedociągnięć będzie usprawiedliwionych. Niemniej zostanie jeszcze kwestia otwarta, dlaczego nie rozplanowano przygoto­ wań do wystawy w sposób taki, ażeby się to nie odbi­ ło ujemnie na jej ostatecznym wyniku. Ryc. 4. „Szabasówka" garnek dwuuszny wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. 102 �SPRAWOZDANIE Z W Y S T A W Y SZTUKI L U D O W E J P O W I A T U NOWOSĄDEGKIEGO ELEONORA Dnia 16 grudnia 1951 roku została otwarta Wysta­ wa Sztuki Ludowej w Nowym Sączu. Inicjatorem i organizatorem jej był Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, który ko­ rzystał z pomocy naukowej Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego Państwowe­ go Instytutu Sztuki. Celem wystawy było pokazanie pozytywnych war­ tości plastycznej twórczości ludu nowosądeckiego, w szczególności zaś sztuki, która jest wyrazem no­ wych potrzeb i nowych zastosowań. Wystawę poprzedził konkurs, na który artyści do­ starczyli własne prace bądź dawne, bądź nowe, spe­ cjalnie w tym celu wykonane. Jury konkursowe, do którego weszli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Miejsco­ wej Powiatowej Rady Narodowej, Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, oraz Muzeum Ziemi Sądec­ kiej — nagrodziło 155 eksponatów z zakresu: hafciarstwa, ceramiki, malarstwa, rzeźby w drzewie. Przy­ znawane nagrody pochodziły z funduszów Minister­ stwa Kultury i Sztuki (6.500 zł) i Prezydium Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (3.600 zł). JANIKOWSKA Po konkursie urządzono wystawę. Mieściła się ona w świetlicy Powiatowej Rady Związków Zawodowych, gdzie zajmowała dwie niewielkie sale, w których zgro­ madzono 139 eksponatów pochodzących z miejscowo­ ści: Podegrodzie, Litacz, Brzyna, Stary Sącz, Łącko, Juraszowa, Piorunka, Olszana, Czerniec, Wola Brzyńska i Krynica. Jasne, dobrze oświetlone sale oraz estetyczne roz­ mieszczenie eksponatów robiły przyjemne wrażenie na zwiedzających. Głównymi działami wystawy były: hafciarstwo, ce­ ramika i obrazy na szkle, słabo natomiast reprezento­ wana była rzeźba w drzewie i obrazy malowane na papierze. Z dziedziny haftu białego pokazano 10 eksponatów pochodzących z Podegrodzia, Łącka, Litacza i Brzyny. Były to bogato haftowane koszule męskie i kobiece szyte z białego „przedniego" płótna fabrycznego. Ko­ szule zdobił haft wypukły (ryc. 1) o gęstym wzorze roślinnym znajdującym się na kołnierzyku, gorsie, przyramkach i mankietach. U koszul kobiecych za­ miast kołnierzyka często spotyka się haftowane i suto marszczone krezy. Taki sam haft jak na koszulach występuje na batystowym fartuchu kobiecym. Prócz 103 �koszul wystawiono również ich fragmenty jak zdobio­ ny kołnierzyk lub komplet haftów do koszuli męskiej. Nowsze koszule zdobione są zarówno haftem wypu­ kłym jak i stebnowaniem, wyszywanym na kołnierzy­ ku i mankietach. Obok haftu białego spotyka się także tą samą tech­ niką wykonany haft czerwony (ryc. 2), którym w oko­ licy Podegrodzia i Litacza zdobiono koszule kobiece, męskie oraz chustki czepcowe. Szerokie zastosowanie w zdobnictwie stroju z okolic Sącza znajduje haft wielokolorowy wykonywany głównie ściegiem łańcuszkowym przy użyciu tzw. „kordonka", jedwabiu, lub wełny. Spotykamy się z nimi na ubraniach wierzchnich. W stroju męskim haftami kolcrcwymi zdobione są sukmany i spodnie noszone przez rądeckich Górali i Lachów, lachowskie kaftany, w kobiecym zaś podegrodzkie katany, zapaski i now­ sze gorsety. Ryc. 2. Czerwony haft przy koszuli kobiecej. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz, wykonawca nieznany. Fot. Stefan Deptuszewski. Pięknym przykładem haftu wykonanego barwną ni­ cią wełnianą była na wystawie „gurmana" (sukmana) z okolic Łącka szyta z brązowego samodziałowego suk­ na, ozdobiona na kołnierzu, wzdłuż rozcięcia na pier­ siach, przy mankietach i u nasady fałdów bocznych, szerokimi szlakami haftu głównie łańcuszkowego w ko­ lorze czerwonym i granatowym. W stroju Lachów z okolic Podegrodzia występują hafty wykonane kordonkami o barwach jaskrawych: żółtym, zielonym, czerwonym, pomarańczowym itp. Technika haftu rów­ nież przeważnie łańcuszkowa z drobnymi fragmenta­ mi wyszywanymi ściegiem „Janina" i gałązkowym. Przeważające motywy to linia falista z małymi elipsowatymi wypełnieniami w zakolach, łuki czy jedno­ stronna pętlicowata plecionka z tzw. w gwarze miej­ scowej „ogóreckami". Prócz tego w rogach na połach kaftana występują stylizowane motywy roślinne. Bar­ dzo interesująco przedstawiają się ozdoby haftowane poniżej przyporów spodni lachowskich tzw. „błękici" (ryc. 3). W przeciwieństwie do rozbudowanych parze- Ryc. 3. Haft na „blękiciach" (spodniach) z Podegrodzia, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 4. Okładka do albumu wyk. Katarzyna Sikora, Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. • �Ryc. 5. Gorset typu nowszego, wyk. Rozalia Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz. Ryc. 6. Gorset z ostatnich czasów, wyk. Aniela Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. nic podhalańskich, czy pętlicowatych kompozycji wy­ stępujących w Gorcach, wyszywki sądeckie posiadają wyraźny kształt serca o zamkniętym dekoracyjnym konturze, przedzielonego w pośrodku pasem pionowym na dwie połowy, z których każda wypełniona jest mo­ tywem roślinnym przypominających kwiat stokrotki. Mctywy i techniki hafciarskie, czerpane z zanikają­ cego ubioru ludowego, znajdują dziś nowe zastosowa­ nie na serwetach, makatach, obrusach i okładkach do albumów, haftowanych przez wiejskie artystki. Serwetki i obrusy haftowane na samodziałowym płót­ nie posiadają zazwyczaj wzdłuż brzegów motywy pa­ sowe przeniesione z lampasów na kaftanach względ­ nie z „błękici", w rogach umieszczone są wspomniane wyżej kompozycje roślinne występujące na kaftanach męskich czy katanach kobiecych. Niektóre z przed­ stawionych na konkurs serwetek raziły swym prze^ ładowaniem i brakiem przejrzystości w kompozycji. Bardzo wierne, jeśli chodzi o zachowanie charakteru haftów lachowskich były okładziny do albumów (ryc. 4) i makatka wyszywane na granatowym suknie przez Katarzynę Sikorę z Podegrodzia. L/C. 7. Dzbanek wyk. Józef Biliński. Stary Sącz. fot. Stefan Deptuszewski Zjawiskiem nowszym w hafciarstwie sądeckim są kobiece chustki na głowę zrobione z czarnego jedwa­ biu lub cienkiej materii wełnianej, ozdobione po kra­ jach szlakiem haftu płaskiego o motywach naśladują­ cych wzory kwiatowe z drukowanych chustek fabrycz­ nych. Kilka przykładów tego rodzaju wykonały na konkurs Józefa Szewczyk ze Starego Sącza, Wiktoria Janczura z Łącka i Zofia Fryzowicz z Litacza. Osobną dziedziną haftów jest w Sądecczyźnie haft koralikowy stosowany do przyozdabiania gorsetów aksamitnych noszonych tu w kolorach czarnym i rza105 �dziej granatowym. Dołem wzdłuż krawędzi gorsetu dc-szyty jest rząd mniejszych lub większych kaletek, kształtu owalnego lub trapezowatego ułożonych w ten sposób, że każda następna zachodzi nieco na poprzed­ nią. Zdobiący gorsety koralikowy haft początkowo był bardzo subtelny o małej ilości kolorów i ograni­ czał się do dwóch niewielkich bukiecików wyszywa­ nych na przodach gorsetu i jednego z tyłu w pośrod­ ku pleców. Bukieciki, złożone z kwiatów ujmowane abstrakcyjnie, wyszywano dawniej koralikami prze­ świecającymi co w znacznym stopniu łagodziło pstrokaciznę haftu. Z czasem skromne motywy kwiatowe zaczęły się rozrastać, wypełniać coraz szczelniej po­ wierzchnię gorsetu nabierając równocześnie form bar­ dziej zbliżonych do natury. Równocześnie dawne ko­ raliki zostają zastąpione przez paciorki nieprzeźroczy­ ste o barwach jaskrawych. Wzór wykonany takimi koralikami staje się bardziej kolorowy i traci dawną szlachetność zarówno formy jak i barwy (ryc. 5). Drob­ ne kwiatki wyszywano koralikami również na kalet­ kach. W najnowszych gorsetach haft koralikowy za­ stąpiony został haftem płaskim, wykonanym przy po­ mocy kolorowych jaskrawych nici jedwabnych. Gor­ sety takie zaczęto szyć w czasach okupacji niemieckiej, kiedy odczuwano brak szklanych paciorków. W hafcie jedwabnym zachowane zostały dawne zasady kompo­ zycji wzoru, jednakowoż inna technika wykonania przyczyniła się do poważnej zmiany ogólnego charak­ teru całej dekoracji (ryc. 6). Ryc. 8. Skarbonka gliniana w formie barana wyk. Józef Biliński. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. fot. Ste­ fan Deptuszewski. Bogato reprezentowany był dział ceramiki (63 sztu­ ki). Złożyły się nań wyroby Wojciecha Błaszczyka z Podegrodzia i Józefa Bilińskiego ze Starego Sącza. Bardziej interesującymi, zarówno ze względu na róż­ norodność przedmiotów jak i ich zdobienia, były wy­ roby Bilińskiego. Wykonał on szereg naczyń użytko­ wych i przedmiotów galanterii ceramicznej. Wśród naczyń użytkowych widzimy garnki, dzbanki, dwoją- Ryc. 9. Bania gliniana do zdobienia dachów wyk. Józef Biliński. Stary Sącz pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 10. Dzbanek, wyk. Wojciech Błaszczyk. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. T ч" 106 �różnicę zarówno w doskonałości technicznej, jak i bo­ gactwie wykonywanych form czy motywów zdobni­ czych. Wyroby Bilińskiego to przykład produkcji ma­ łomiasteczkowej opartej na XIX-wiecznych tradycjach rzemieślniczych, którym nie potrafi jeszcze dorównać Błaszczyk — garncarz wiejski. W dziale malarstwa na szkle wystawiono 19 obra­ zów malowanych przez Jana Jachimka z Tylmanowej, ucznia szkoły przemysłu artystycznego w Zakopanem, 7 wykonanych przez młodzież uczęszczającą na kurs prowadzony w Łącku przez Helenę Roj-Kozłowską, oraz 1 pracę Leona Potońca z Olszany. Ryc. 11. Obraz na szkle: „Badanie lekarskie na wsi" wyk. Jan Jachimek z Tylmanowej, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. ki, misy itp. Ze względu na odmienną formę zwracają uwagę trzystronnie spłaszczone dzbany tzw. „bacow­ skie" służące do noszenia mleka z szałasów, oraz misy 0 brzegach ukośnie rozchylonych tzw. „orawki". Naczynia zdobione są piękną polewą w kolorze brą­ zowym lub ugru jasnego, bywają zaś i takie, które mają obydwa kolory polewy rozłożone w ten sposób, że np. szyjka dzbanka jest koloru brązowego, reszta zaś we wspomnianym kolorze ugru jasnego. Naczynia są bogato zdobione bądź malaturami, bądź rytem, względnie jednym i drugim (ryc. 10). Ryt występuje zwykle w układzie pasowym, okalającym naczynie. Ozdoby malowane mają układ pasowy złożony prze­ ważnie z elementów geometrycznych, podkreślający kształt naczynia. Motywy roślinne występują najczę­ ściej na brzuścu. Obrazy Jachimka przedstawiają w różnych ujęciach zagadnienie postępu gospodarczego i kulturalnego wsi jak np. zakładanie na wsi instalacji elektrycznej, lub badanie lekarskie (ryc. 11), pracę robotnika (górnik przy pracy), czy chłopa (przewoźnik, prządka, kopanie ziemniaków, zbiór owoców itp.). Niektóre jego obraz­ ki zdradzają wpływ zakopiańskiej produkcji pamiąt­ karskiej jak np. obrazek przedstawiający drzewo z ptaszkami wyraźnie zapożyczony z obrazków na szkle malowanych w Zakopanem przez uczniów M i ­ klaszewskiego. Leon Potoniec dał jeden obraz zatytułowany „Fian 6-letni", przedstawiający kobietę-murarkę zatrudnio­ ną przy odbudowie Warszawy. W obrazie tym poza aktualną tematyką świadczącą o postępującym wyro­ bieniu społecznym i politycznym na naszej wsi zwraca •i Na misach i „makutrach", t j . dużych donicach, słu­ żących do ucierania maku, wykonywane są na dnie motywy ośrodkowe często składające się z układu kół koncentrycznych, na ściankach zaś motywy pasowe. W niektórych naczyniach stcsuje Biliński do zdobie­ nia barwnymi polewami tzw. technikę „fladerkowania", podobną do tej jaką spotykano pod koniec ubie­ głego wieku w Brzostku i Kołaczycach i). Z galanterii ceramicznej Bilińskiego wystawiono skarbonki m. in. o formach zoomorficznych (ryc. 8), małe figurki zwierzęce stanowiące zabawki dla dzieci 1 banie o pięknej polewie zdobione rytem, służące do przystrajania szczytów domów (ryc. 9). W wyrobach przedstawionych na konkurs Biliński starał się dać przegląd typów znanych z dzisiejszej praktyki, oraz form jakie zapamiętał z pracowni ojca. Niestety nie wszystkie z tych form zostały przez nie­ go uwzględnione, brak było np. mis o pięknych sercowatych motywach malowanych, których rysunki pu­ blikuje Udziela w swym artykule poświęconym zdob­ nictwu ludowemu w Sądecczyźnie ) . Wyroby drugiego garncarza, Wojciecha Błaszczyka (10 eksponatów) były na ogół mniej ciekawe. Składały ną na nie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, dwojaki i doniczki, pozbawione ozdób malowanych, polewane na jeden kolor — ciemno brązowy. Niektó­ re z nich zdobi pasowy ryt geometryczny obiegający górną część brzuśca (ryc. 10). Porównując produkcję obu ośrodków garncarskich, z których jeden znajduje się w małym miasteczku, a drugi w niezbyt odległej wsi, spostrzegamy dużą 2 Ryc. 12. Obraz na szkle: „Murarka przy pracy" wyk. Leon Potoniec z Olszany, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. 107 �uwagą dobra technika wykonania obrazu. Autor od­ rzuca tu zupełnie zwykłe w obrazach na szkle kontu­ rowanie, maluje techniką światłocieniową o bardzo subtelnych przejściach kolorystycznych (ryc. 12). Siedem obrazów na szkle wybranych spośród prze­ szło dwudziestu wykonanych na kursie prowadzonym przez Roj-Kozłowską wiąże się z tematyką życia wiej­ skiego częściowo tradycyjną („Juhas") częściowo współczesną. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę obrazy, w których tematyce znalazło wyraz ważne dziś zagadnienie sportu wiejskiego (np. „Kolarze" wyk. przez Stanisława Turka, lub „Gra w piłkę" Stanisła­ wa Cebuli). Dział malarstwa uzupełnia kilka obrazów malowaświetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy te, których tematem jest willa, ulica, stacja kolejowa, panorama Krynicy wypożyczone zostały ze zbiorów miejscowego muzeum. Ostatnim wreszcie działem były wyroby z drzewa, na które składały się ptaszki na gałązkach jaskrawo malowane, biały gołąbek, oraz głowa turonia. W związku z wystawą wydany został katalog opra­ cowany przez Mieczysława Bieszczanina i Romana Reinfussa. PRZYPISY 1. Irena Bojarska: „Naczynia gliniane z Brzostka", „Polska Sztuka Ludowa", r. 1951, Nr 6, str. 174 i nast. 2. Seweryn Udziela: Kilka słów o strojach, budow­ lach, sprzętach i naczyniach w Sądecczyźnie", „Lud", с. X, str. 427—429. K A T A L O G ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E JERZY Sprawa inwentaryzacji zabytków była od wielu lat zagadnieniem wysuwanym na czoło zadań stojących przed badaczami polskiej sztuki. Począwszy od XIX-wiecznych wysiłków w tym kierunku, których świetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy Zabytków Starożytności w Królestwie Polskim" Ka­ zimierza Stronczyńskiego !), każde pokolenie polskich historyków sztuki postulowało i podejmowało akcję zmierzającą do przeprowadzenia wyczerpującej, nau­ kowej ewidencji zabytków polskiej kultury artystycz­ nej '-). Wyrazem tego były liczne postanowienia szere­ gu zjazdów naukowych, od uchwały Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1887 po­ cząwszy, skończywszy na rezolucji ogólnopolskiej kon­ ferencji historyków sztuki w r. 1945 ) . Systematyczną realizację tych postulatów podjął przed pierwszą woj­ ną światową Stanisław Tomkowicz, publikując w Te­ ce Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej inwen­ tarze powiatów: krakowskiego, gorlickiego i grybowckiego, i stwarzając tym samym prototyp nowoczes­ nego, polskiego inwentarza topograficznego zabytków, opartego w głównej mierze o wzory analogicznych wydawnictw niemieckich. Podjęta po r. 1918 akcja przez długi czas nie wychodziła poza ramy postula­ tów i opracowywania instrukcji, aż do utworzenia w r. 1929 Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabyt­ ków, którego owocem działalności — poza licznie zgro­ madzonymi materiałami archiwalnymi w postaci zdjęć fotograficznych i pomiarowych — stały się dwa opu­ blikowane tomy obejmujące powiaty nowotarski i rawEko-mazowiecki. Wydaniu następnych, już czę­ ściowo przygotowanych, przeszkodziła wojna. 3 Wyrazem lekceważenia przez Państwo opieki nad zasobami kultury narodowej były skromne sumy przy­ znawane v/ okresie dwudziestolecia na akcję inwen­ taryzacyjną, co w praktyce uniemożliwiało prowadze­ 108 ŁOZIŃSKI nie tych prac na szerszą skalę. Poważną trudność sta­ nowił również brak liczniejszej, wykwalifikowanej ka­ dry pracowników terenowych. Pełne znaczenie tego przedsięwzięcia doceniono dopiero po wojnie, podej­ mując już w r. 1945 prace przy inwentaryzacji w nie­ spotykanym dotąd rozmiarze. Jako kontynuacja roz­ poczętej już dawniej serii wydawniczej ukazał się w r. 1948 jej tom I I I — powiat żywiecki, w opracowaniu J. Szabłowskiego, a w r. 1950 tom IV, powiat piotr­ kowski, jako praca zbiorowa obozu studentów historii sztuki, który to obóz miał jednocześnie za zadanie wy­ kształcenie kadr przyszłych, samodzielnych inwenta­ ryzatorów. j Jednocześnie jednak przygotowany został projekt, opracowane ogólne zasady i naszkicowany program organizacji pracy nad innym wydawnictwem nowego typu *). Dotychczasowy inwentarz topograficzny za­ wierający w obszernych tomach poświęconych poszcze­ gólnym powiatom dokładne opisy wszystkich zabyt­ ków, opisy oparte na autopsji i na możliwie komplet­ nie wykorzystanym materiale bibliograficznym, archiwrlnym i ikonograficznym!, wymagał kilkuletniej pra­ cy na realizację jednego tomu. Doceniając też jego pełną i niczym niezastąpioną wartość naukową, po­ stanowiono w 1945 г., ze względu na szereg palących potrzeb naukowych, konserwatorskich czy administra­ cyjnych przystąpić do sporządzania mniej szczegóło­ wego, a łatwiejszego do szybkiej realizacji katalogu zabytków. 1 Wydane ostatnio przez Biuro Inwentaryzacji Zabyt­ ków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki pierwsze ze­ szyty Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce 5) otwie­ rają monumentalną serię, która w przyszłości ma objąć swym zasięgiem całą Polskę. Opracowany przez J. Szabłowskiego na podstawie długoletnich doświadczeń inwentaryzacyjnych typ katalogu stanowić będzie nie- �wątpliwie doskonały wzór dla wszystkich dalszych ze­ szytów tego wydawnictwa. Jest on wynikiem żmud­ nych prac terenowych zespołu inwentaryzatorów i fo­ tografów, dużego wysiłku redakcyjnego i wydawni­ czego. Nie będąc inwentarzem szczegółowym zawiera katalog kompletny spis wszystkich zabytków wystę­ pujących w danym powiecie, oparty na rozpoznaniu i analizie każdego obiektu w terenie, analizie popar­ tej dokładnymi badaniami naukowymi. Wielki wkład pracy redakcyjnej sprawia, że opublikowane zeszyty przewyższają analogiczne wydawnictwa zagraniczne tego typu, jak np. znany katalog niemiecki Dehia в). Cienkie zeszyciki o małym, kieszonkowym formacie, wygodnym do posługiwania się nimi w terenie, dzielą się na część tekstową i ilustracyjną. Pierwsza zawie­ ra — w alfabetycznym układzie miejscowości — dane dotyczące wszystkich zabytków powiatu. Jako górną granicę lat przyjęto rok 1850, z tym, że zabytki póź­ niejsze uwzględniono tu czasem w wypadku występo­ wania nazwiska ich autora, o ile był on znanym arty­ sta;. Zasadę tę możnaby kwestionować, proponując stosowanie bardziej elastycznego założenia, które po­ zwoliłoby na szersze uwzględnienie niektórych waż­ nych artystycznie czy kulturalnie obiektów z okresu ostatnich stu lat. Dotyczy to zwłaszcza niesłusznie lekceważonej architektury 2 poł. X I X wieku, w za­ kresie której uwzględniono jedynie działalność Stani­ sława Witkiewicza. Określenie stylowe poszczególnych zabytków, ich datowanie, stosowane jest w katalogu z wielką do­ kładnością i jednocześnie z konieczną, szczególnie dla okazów plastyki rodzimej, ostrożnością. W obrębie poszczególnych miejscowości obowiązuje stały sche­ mat kolejności zabytków, w obrębie danego zabytku — stały, lecz nie zbyt sztywny schemat opisu. Ta sta­ łość i niezwykła precyzja w zachowaniu przyjętych zasad świadczy o dużej sumienności pracy redaktor­ skiej, bez której niemożliwym byłoby zorientowanie się w tak różnorodnym i obfitym materiale zabyt­ kowym. Tę samą precyzję — tym bardziej imponującą, że każdy z zeszytów opracowany jest przez innego auto­ ra — widać w opisach, w ich układzie i terminologii. Nazwa obiektu, historia, styl, materiał, technika, kształt itd. następują po sobie w niezmiennej, logicz­ nej kolejności. W przeciwieństwie do obszernego i n ­ wentarza opisy bardziej szczegółowe obejmują tylko p.rchitekturę, zabytki ruchome są jedynie wymienione wraz z ich datowaniem, określeniem stylowym i iko­ nograficznym. Właściwy opis ogranicza się do poda­ nia cech typologicznych, najbardziej istotnych i po­ siada wszelkie niezbędne zalety: jest jednoznaczny, dokładny, jasny i zwięzły. Postulowaćby tu można jedynie niewielkie rozszerzenie krótkich wzmianek h i ­ storycznych. Szczególnie pożądane byłoby uwzględnie­ nie w szerszym zakresie nazwisk fundatorów, tak obiektów architektonicznych jak i niektórych zabyt­ ków ruchomych, co dla zagadnień związanych z mece­ natem artystycznym miałoby wielkie znaczenie. Uzupełnienie opisów w wypadkach wielkich kom­ pleksów budowlanych, jak np. Tyniec, Mogiła zamki w Suchej czy Żywcu, stanowią umieszczone w tekścia katalogu małe planiki. Stanowią one wielkie ułatwie­ nie dla czytelnika i gdyby, pomimo związanych z tym dużych trudności technicznych, liczbę ich można po­ większyć, wartość katalogu wybitnie zyskałaby. Opisową część katalogu zamyka literatura przed­ miotu, uwzględniająca najważniejsze pozycje biblio­ graficzne dotyczące zabytków powiatu. Umieszczenie jej na końcu katalogu, a nie jak to miało miejsce do­ tąd w inwentarzach — po każdej miejscowości, utrud­ nia nieco orientację. Dotyczy to zwłaszcza tak ogól­ nych opracowań, jak np. Szydłowskiego Dzwony Sta­ rodawne, czy Dutkiewicza Małopolska rzeźba średnio­ wieczna, w przypadku których nie wiemy jakich wzmiankowanych w tekście zabytków dotyczą. Po­ nieważ jest to jednak, pomimo uwzględnienia nawet dość rzadkich pozycji, raczej przegląd literatury, anie jej kompletny wykaz, powiat został potraktowany ja­ ko pewna całość; redakcja chciała też uniknąć powta­ rzania jednego tytułu przy kilku miejscowościach. Jasny, przejrzysty układ katalogu, jednolita i pre­ cyzyjna terminologia, tak bardzo pożądana w pracach tego typu, ułatwiają w znacznym stopniu posługiwanie się nim. Pewną trudność sprawia natomiast zoriento­ wanie się w poziomie danego obiektu, w jego war­ tości artystycznej. Katalog — rzecz oczywista — nie może zawierać żadnych określeń wartościujących, a jednak każdy, kto będzie się nim posługiwać, chciał­ by przede wszystkim znaleźć obiekty najbardziej inte­ resujące, najcenniejsze artystycznie, czy najciekawsze z punktu widzenia historii, historii kultury, ikono­ grafii itd. W tym celu redakcja wprowadziła gwiazdki oznaczając nimi zabytki najwyższej klasy; reszta ma­ teriału stanowiąca olbrzymią większość pozostała jed­ nak nadal niezróżnicowana. Sądzę, że możnaby tę trudną sprawę rozwiązać częściowo przez odpowiedni dobór reprodukcji. Należy zatem omówić drugą część katalogu. Składa się ona z małych — po dwie na stronę — znormalizowanych formatem ilustracji, przedstawiają­ cych zasadniczo najważniejsze, bądź niekiedy charak­ terystyczne zabytki danego powiatu; na każdy zeszyt przypada ich kilkadziesiąt. W przeciwieństwie do to­ pograficznego układu opisowej części katalogu, część ilustracyjna posiada układ rzeczowy, a w obrębie po­ szczególnych dziedzin zabytków — chronologiczny, da­ jąc w ten sposób przekrój rozwoju wszystkich rodza­ jów plastyki w danym powiecie. Nie jest to jednak przekrój pełny, gdyż liczba zamieszczonych ilustracji wydaje się stanowczo za mała. Świadczy o tym choć­ by porównanie inwentarza zabytków pow. żywieckie­ go z katalogiem tego powiatu; w innych zeszytach bra­ ki wydają się jeszcze większe, jak można o tym sądzić z tekstu. Za kryterium doboru ilustracji przyjęto osią­ gnięcie pewnego poziomu jakości artystycznej, pozio­ mu może nieco za bardzo wygórowanego. Zbyt małą też zwrócono uwagę na podkreślenie momentów ro­ dzimych, zwłaszcza w sztuce nowożytnej. Poprzez zwiększenie ilości reprodukowanych obiektów do wszystkich, które na to zasługują, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł typowych dla naszej twórczości artystycznej, uzyskać by można większe wyodrębnie­ nie najcenniejszego materiału zabytkowego, łatwiejszą orientację w katalogu, a jednocześnie bardziej przej­ rzystą charakterystykę sztuki danego regionu, nie mó­ wiąc już o samej atrakcyjności wydawnictwa. Jasnym jest, że wymagania te napotykają na olbrzymie trud­ ności techniczne-, związane z dotarciem do szeregu nie­ łatwo dostępnych obiektów, często w nieodpowiednich dla fotografa warunkach. 109 �I Katalog uzupełnia mapka powiatu z rozmieszcze­ niem miejscowości wymienionych w tekście. Odczu­ wa się natomiast brak krótkiego wstępu omawiające­ go cele katalogu oraz wyjaśniającego metodę i zasady przyjęte przy jego opracowaniu. Wydaje się to ko­ niecznym zwłaszcza dla mniej przygotowanego czytel­ nika. Szata graficzna, poziom ilustracji bardzo nie­ wiele pozostawiają do życzenia. Obfitość i różnorodność materiału zabytkowego, ja­ ki przynosi zawartość sześciu dotąd wydanych zeszy­ tów katalogu woj. krakowskiego, uniemożliwia nam na tym miejscu próbę charakterystyki jego treści. Dal­ sze prace na tym terenie wykażą niewątpliwie, czy materiał ten został w pełni wyczerpany. Wydaje się jednak, że pewne wnioski ogólne narzucają się teraz szczególnie silnie. Nawet w tak dobrze zbadanej przez historyków sztuki części Polski, jaką jest wojewódz­ two krakowskie, szereg zabytków — i to wcale nie przeciętnych — był dotąd nieznany i niepublikowany. Na innym terenie wystąpi to w znacznie większym stopniu. Szczegółowe, monograficzne opracowania, jak rów­ nież prace o syntetycznym charakterze z dziejów sztuki polskiej musiały dotąd z konieczności ograni­ czać się do skąpej ilości zabytków, poznanych często przypadkowo, nie na podłożu systematycznych badań. Zwłaszcza w dziedzinie mało zbadanych zakresów na­ szej plastyki jak np. malarstwa X V I i X V I I wieku, zabytków prowincjonalnej architektury czy snycerstwa, tkactwa artystycznego i złotnictwa, rola systematycz­ nie i szybko prowadzonej inwentaryzacji jest szczegól­ nie wielka. Przez objęcie katalogiem trudno dotąd dostępnych terenów obraz polskiej kultury artystycz­ nej nie ograniczy się do jej głównych centrów, lecz stanie się o wiele szerszy, o wiele bardziej zgodny z jej prawdziwym obliczem. Znaczenie inwentaryzacji zabytków dla nauki pol­ skiej tak oczywiste, było już wielokrotnie podkreśla­ ne. Dodać by jeszcze można, że katalog znajdzie od­ biorców nie tylko w gronie ludzi zajmujących się hi­ storią sztuki czy kultury, etnografią, sztuką ludową czy urbanistyką. Będzie teź zawierał bogaty materiał dla współczesnych plastyków. Na koniec może rów­ nież spełniać rolę przewodnika po zabytkach danego terenu, przewodnika wprawdzie nie bardzo łatwego i popularnego, ale w pełni wartościowego przez swój wysoki poziom naukowy. Należy dążyć do tego, żeby jego dalsze zeszyty jak najszybciej się ukazały. PRZYPISY 1. (Stronczyński K.) Opisy zabytków starożytności w Królestwie Polskim przez delegację wysłaną z pole­ cenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1844 i 1846 zebrane, rękopis w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, obejmuje 4 tomy tek­ stu i 7 albumów z ilustracjami. Por. Walicki M., Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego 1827 — 1862, Warszawa 1931. 2. Por. Szabłowski J., Dzieje inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Ochrona Zabytków I I (1949), s. 73 i п., tamże literatura przedmiotu. 3. G(ieysztor) A., Ogólnopolska konferencja histo­ ryków sztuki w Krakowie, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury V I I I (1946), s. 130. 4. Szabłowski J., Zagadnienie inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Biuletyn Historii Sztuki i Kul­ tury V I I I (1946), s. 22. 5. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , woj. krakowskie, pod red. J. Szabłowskiego. Zeszyt 3, pow. brzeski opr. J. E. Dutkiewicz, zeszyt 6, pow. krakowski opr. J. Lepiarczyk, zeszyt 9, pow. myślenicki opr. К*. Kutrzebianka, zeszyt 10, pow. nowosądecki opr. A. Misiąg-Bocheńska i T. Dobrowolski, zeszyt 11, pow. nowotarski opr. Т. Szydłowski, zeszyt 15, pow. żywiec­ ki opr. J. Szabłowski. 6. Dehio G., Handbuch der deutschen KunstdenkmSler, t. V—7, Berlin-Wien 1905—1935. J. Ł. ;l ZAGADNIENIA B U D O W N I C T W A L U D O W E G O I SZTUKI L U D O W E J W K A T A L O G U ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E WŁADYSŁAW Artykuł ob. Łozińskiego zwalnia mnie z obowiązku omówienia całości tak wielkiego dzieła, jakim jest Katalog. W pełni zdaję sobie sprawę, że gdy zostanie on doprowadzony do końca i obejmie teren całej Pol­ ski będzie to kolosalne osiągnięcie, jakim bodajże żadne państwo poszczycić się nie może. Na tym miej­ scu pragnę jedynie zatrzymać się na zagadnieniu, które jest trudne i nasuwa niewątpliwie niejedną trudność w rozstrzygnięciu zarówno teoretycznym jak i praktycznym. Niemniej jednak omówienie Ka­ talogu właśnie od strony inwentaryzacji zabytków sztuki ludowej zainicjować może zarówno szerszą dy­ 110 MULLER skusję na tematy dotyczące metod pracy, jak i pomóc na przyszłość w usunięciu tych usterek, które znaleźć dziś jeszcze można w wydanych zeszytach Katalogu. Z zakresu sztuki ludowej Katalog obejmuje bu­ downictwo kościelne i świeckie, reprezentowane przez kościoły, cerkwie, kaplice i kapliczki, domy mieszkal­ ne, karczmy, dwory i budynki gospodarcze, lamusy, spichlerze i przemysłowe np. młyny itd. Z ludowych rzeźb i malarstwa są wymieniane obrazy kościelne, obrazy na szkle, figury kościelne i świątki po ka­ pliczkach. �Trzymając się przyjętego w Katalogach układu szczegółowe omawianie ich treści zaczniemy również od ludowej architektury kościelnej. Począwszy od starych XV-wiecznych aż po współczesne, pochodzą­ ce z X X wieku, opisane są kościoły drewniane w na­ stępujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki, Gosprzydowa, Iwkowa (dwa), Rudy Rysie, Strzelce Wlk., Tymowa, Wojnicz, Zaborów, Złota; powiat krakowski: Bodzanów, Czulice, Górka Kościelnicka, Gra­ bie, Krzęcin, Modlnica, Mogiła, Podstolice, Wieliczka; powiat myślenicki: Gruszów, Jawornik, Krzeczów, Krzyszkowice, Łętownią, Raciechowice, Siepraw, Spytkowice, Trzemeśnia, Wiśniowa, Wola Radziszow­ ska, Zakliczyn; powiat nowosądecki: kościoły Cheł­ miec Polski, Chomranice, Czarny Potok, Dąbrówka Polska, Jakubkowice, Just, Podole, Przydonicą, Ptaszkowa, Rożnów, Tęgoborze, Tylicz, Korzenna, Krużlowa Wyżna, Łabowa, Mogilno, Moszczenica Niżna i cerkwie: Andrzejówka, Berest, Binczarowa, Bogusza, Czyrna, Dubne, Jastrzębik, Piorunka, Polany, Powroźnik, Roztoka Wlk., Słotwiny, Szczawnik, Tylicz, Wierchomla Wlk., Wójkowa, Królowa Ruska, Leluchów, Łosie, Maciejowa, Milik, Mochnaczka Niżna. Muszynka, Nowa Wieś, Złockie oraz zbór ewangelicki, w Stadłach; powiat nowotarski: Białka, Bukowina {murowany przez samouka), Chabówka, Dębno, Gry­ wałd, Harklowa, Jurgów, Łopuszna, Nowy Targ, Ochotnica, Orawka, Rabka, Sromowce Niżne, Trybsz, Tylmanowa, Zakopane; powiat żywiecki: Cięcina, Gi­ lowice, Lachowice, Łękawice, Łodygowice. Łącznie kościołów drewnianych 68, cerkwi 25, jeden kościół murowany przez Górala samouka Andrzeja Krama­ rza w Bukowinie i jeden drewniany zbór ewangelicki w. Stadłach. Kaplice drewniane: 23owiat brzeski: Jurków; po­ wiat krakowski: Kaszów, Raciborowice; powiat my­ ślenicki: Krzesławice, Łyczanka, Sidzina, Siepraw, Skomielna Czarna (dwie), Tokarnia, Zawada, Zegartowice (dwie); powiat nowosądecki: Czaczów, Olszan­ ka, Łącko, Mochnaczka Niżna; powiat nowotarski: Maniowy, Sieniawa; powiat żywiecki: Kocoń, Korbielów, Kurów, Okrajnik, Rychw?ld. Razem 24 ka­ plice. Dzwonnice drewniane: powiat brzeski: Poręba Spytkowska, Strzelce Wlk., Zaborów, Wojnicz;, powiat krakowski: Grabie, Modlnica, Mogiła, Wróblowice; powiat myślenicki: Dziekanowice, Spytkowice; po­ wiat nowosądecki: Chomranice, Moszczenica Niżna, Zbyszyce (wieża kościelna); powiat nowotarski: Podszkle-Ciche (dwie), Dzianisz, Jabłonka, Kluszkowce, Lipnica Mł., Lipnica Wlk., Orawka, Witów, Zubrzyca Din.; powiat żywiecki: Czernichów, Sól. Razem 24 dzwonnice i jedna wieża kościelna. Kapliczki i figury przydrożne w powiecie brze­ skim: 41, krakowskim: 33, myślenickim: 87, nowo­ sądeckim: 46, nowotarskim: 24, żywieckim: 98. Łącznie zostało opisanych w Katalogu 329 kapliczek i figur przydrożnych. Rzeźby ludowe wymienia Katalog w następujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki; powiat krakowski: Bodzanów, Czernichów, Raciborowice; po­ wiat myślenicki: Bysina, Krzyszkowice, Myślenice, Osielec, Siepraw, Toporzysko; powiat nowosądecki: Gostwica, Nowa Wieś, Podegrodzie, Stary Sącz, Wój­ kowa; powiat nowotarski: Bukowina, Chabówka, Chyżne; powiat żywiecki: Rychwald, Żywiec. Obra­ zy ludowe znajdują się w Sieprawiu i Toporzyska powiatu myślenickiego, oraz w Gostwicy, Nowej Wsi, Wójkowej powiatu nowosądeckiego. Zbiór obrazków na szkle, garnków i talerzy ludowych znajduje się. na plebanii w Jurgowie (pow. nowotarski). Budownictwo ś w i e c k i e : -Stare cha­ łupy wiejskie: powiat myślenicki: Sidzina, Siepraw, Sułkowice, Tokarnia, Toporzysko, Wieprzec; powiat nowotarski: Jabłonka, Piekielnik, Podwilk, -Szaflary, Zubrzyca Grn. Stare domy mieszczańskie: powiat brzeski: Czchów (5 domów drewnianych z X V I I I i X I X wieku w. ryn­ ku miasteczka), Zakliczyn (domy drewniane z X V I I I i X I X wieku w rynku i bocznych ulicach); . powiat myślenicki: stare domy drewniane w rynku i bocz­ nych ulicach w miasteczkach: Dobczyce, Gdów, Jor­ danów i Myślenice; powiat nowosądecki: murowane domy osiedla w Gołkowicach Din., stare domy w Mu­ szynie i Starym Sączu; powiat żywiecki: stary dom w Milówce i karczma w Suchej. • Spichlerze drewniane: powiat myślenicki: Raciecho­ wice, Wieprzec oraz spichlerz i młyn w Sidzinre; po­ wiat kraltowski: Raciborowice i lamus w Głogoczowie. Z drobnych zabytków ruchomych zanotowano fe­ retron ludowy w kościele w Paleśnicy (poW.' brzeski), chrzcielnicę ludową z 1833 r. w kościele w Podstolic?.ch (pow. krakowski), krucyfiks ludowy w kaplicy w Wojniczu (pow. brzeski), organy zbudowane przez chłopa samouka w Osielcu (pow." myślenicki), jasełka z XTX wieku w Chyżnem i Orawce, świecznik ludo­ wy w kościele w Harklowej, ławkę pokrytą ludową polichromią w kościele w Sromowcach Wyżnych (pow. nowotarski). Podana wyżej zawartość 6 pierwszych tomików orientuje nas, że Katalog dla badacza sztuki ludowej jest niezwykle cennym źródłem informacji. Analiza opublikowanego materiału pozwala jednak na wysu­ nięcie pewnych życzeń pod adresem Redakcji, względ­ nie uwag do dyskusji. Oczywiście w ich ramach po­ ruszymy wyłącznie sprawy dotyczące sztuki ludowej. Jednym z ważnych zagadnień, które w przyszłości dobrze byłoby rozpracować w szerszym zakresie, to samo określenie zabytków sztuki ludowej. Nawet po dokładnym zaznajomieniu się z tekstem Katalogu czytelnik nie zawsze może sobie jasno zdać sprawę, czy ma do czynienia z zabytkiem sztuki ludowej, czy tzw. „uczonej". Czasem, jest to oczywiście niemożliwe, ale w niektórych wypadkach można było pokusić się 0 dokładniejszą odpowiedź. Weźmy np. opis kapliczki w Zarzeczu (powiat żywiecki): „Posąg Chrystusa Nazareńskiego na postumencie (I-sza połowa X I X wie­ ku), wykonany przez Kazimierza Jakuba Habdasa". Przy podobnych opisach koniecznym jest dodanie ja­ kiegoś komentarza. Tymczasem autorzy 6 zeszytów Katalogu zapewne zbyt rzadko na to zwracali uwagę, gdyż na 119 opisanych kościołów, cerkwi, dzwonnic 1 kaplic, na 329 kapliczek i figur przydrożnych zaled­ wie 20 rzeźb i obrazów określonych zostało jako l u ­ dowe. Konsekwentne stwierdzenie ludowości opisy­ wanych zabytków uczyniłoby Katalog bardziej przej­ rzystym, nie pociągając bynajmniej za sobą jego obję­ tościowego przerostu. Bardzo ważne, jeśli chodzi o przyszłe-.tomiki Kata­ logu, jest szersze potraktowanie w nim ludowej archi­ tektury świeckiej. W tomikach dotychczasowych za111 �gadnienie to rozwiązywane jest w sposób niejedno­ lity. Wymienione są bowiem zabytkowe zespoły drewnianego budownictwa małomiasteczkowego, na­ tomiast mieszkalne budownictwo wiejskie zostało uwzględnione tylko w Katalogu pow. myślenickiego i nowotarskiego, w innych zaś pominięte zupełnie. Przyczyną tego stanu rzeczy jest przede wszystkim brak ewidencji zabytkowych obiektów świeckiej ar­ chitektury wiejskiej, (gdyż np. urzędy konserwator­ skie niewiele, jak się zdaje, posiadają materiałów z te­ go zakresu) i masowość samego zjawiska, które auto­ ra Katalogu stawia wobec trudnego do rozstrzygnię­ cia pytania: „Co wybrać" i to zarówno jeśli chodzi o opracowanie tekstu jak i oprawy ilustracyjnej. I t a k np. w katalogu powiatu nowotarskiego reprezenta­ cyjnym okazem architektury wiejskiej jest w dziale ilustracyjnym orawski dom z wyżką. Czy słusznie? Zdaje mi się, że nie. Chałupa z wyżką jest na tle budownictwa ludowego powiatu nowotarskiego zja­ wiskiem o charakterze wyjątkowym ograniczającym się terytorialnie do niewielkiego skrawka, stanowią­ cego południowo-zachodnią część powiatu. Wydaje mi się, że problem ludowego budownictwa w Katalogu mógłby być szczęśliwie rozwiązany gdyby z każdego powiatu dano np. dwie ilustracje, przedsta­ wiające najczęściej występujące typy budownictwa tradycyjnego (chałupa gospodarza ubogiego i zamoż­ nego), fotografię typowego wiejskiego zespołu archi­ tektonicznego (fragment widoku wsi) oraz najważ­ niejsze przykłady architektury, odbiegającej od typu powszechnego. W takim kontekście uzasadniona by­ łaby w budownictwie ludowym powiatu nowotarskie­ go chałupa z wyżką. W części opisowej należałoby notować stare budyn­ ki datowane, o ile posiadamy o nich wiadomości i ty­ powe dla danego regionu zespoły ludowego budowni­ ctwa (przykładowo w kilku wsiach, gdzie tego rodza­ ju zespoły występują w najczystszej formie). Ponadto większą niż dotychczas uwagę trzeba zwrócić na za­ bytkowe budynki o charakterze przemysłowym jak młyny (wodne i wiatraki), folusze, olejarnie itp., któ­ rych dosyć dużo zachowało się jeszcze dziś, zwła­ szcza na terenach Polski południowej. Przedyskutowania wymagałaby również kwestia czy i w jaki sposób należałoby w Katalogu uwzględ­ niać dzieła współczesnej sztuki ludowej. Jeżeli bo­ wiem w katalogach notowane są dzieła takie jak np. budowle projektowane przez St. Witkiewicza, wydaje mi się, że możnaby równolegle uwzględnić także przy­ najmniej ważniejsze prace współczesnych artystów ludowych, zwłaszcza jeśli one znalazły trwały wyraz, w krajobrazie, jak np. kapliczki J. Janasa w Dębnie czy inne. Trudno jest ocenić w jakim stopniu zawarty w ka­ talogach materiał wyczerpuje listę zabytków istnieją­ cych w terenie, gdyż jak wyżej wspomniałem nie po­ siadamy w tej chwili ewidencji. Wydaje mi się jed­ nak, że pewne uzupełnienia były tu możliwe. Z zau­ ważonych braków wymienić np. można stare zajazdy w Nowym Targu i Krościenku, istniejącą do dziś sta­ rą chałupę PająTia w Zakopanem przy ul. Kościeliskiej itp. Niekiedy zdarza się, że w opisie uwzględnionego katalogiem zabytku pominięty został jakiś szczegół bar­ dzo dla niego istotny. Np. w opisie kapliczki muro­ wanej z Siołkowej (pow. Nowy Sącz) nie wspomnia­ no ani o wmurowanych plakietach glinianych z posta­ ciami świętych, ani o plakiecie z napisem, zawierają­ cym datę i nazwisko garncarza, który je wykonał. Oczywiście owe drobne usterki absolutnie w niczym nie umniejszają wartości monumentalnego dzieła, ja­ kim jest omawiane tu wydawnictwo, które już dziś dla badaczy sztuki i w ogóle kultury ludowej stanowi cenne źródło wiadomości. VECI A LIDE, rok I I I , zeszyt 5 — 6, Praga Podwójny zeszyt wymienionego wyżej czasopisma poświęcony został w całości zagadnieniu druku na tkaninie. W rozdziale pierwszym napisanym przez Mariusa Stadlera omówiona jest pokrótce historia farbiarstwa i druku na tkaninie od czasów najdaw­ niejszych po czasy najnowsze z uwzględnieniem metod używanych do drukowania tkanin w dzisiejszym prze­ myśle. W części historycznej opiera się autor głównie na znanych dwóch pracach, badacza niemieckiego R. Forrera, tu i ówdzie tylko uzupełniając je nowymi szczegółami. Dla nas bardziej interesujący jest roz­ dział drugi pióra Józefa Vydry, w którym omówiony jest druk na płótnie, występujący na terenie Slowaczyzny. Batikowa technika druku na płótnie przyszia na Słowaczyznę z Niemiec przez Czechy i Morawy w wieku X I X . Najwcześniejsze drukarnie tego rodza­ ju pojawiły się w miastach spiskich o znacznym od­ setku ludności niemieckiej, z czasem rozpowszechniły się po całym kraju, a drukowane w nich płótna zna­ lazły szerokie zastosowanie w ludowych ubiorach, zwłaszcza kobiecym jako materiały na spódnice, za­ paski, chustki na głowę oraz do szycia bielizny poście­ 112 1951. lowej. Formy używane do drukowania wzorów były przeważnie pochodzenia obcego. Nie wyrabiali ich sami farbiarze, lecz dawali do roboty tzw. „formsztecherom", których pracownie znajdowały się na tere­ nie Czech (Novy Jicin, Dvor Kralovy i in.) w pobliżu większych wytwórni drukowanych tkanin. Formy te, jeśli chodzi o wzory nie różniły się od używanych w przemyśle. Widoczne w nich były wpływy stylów historycznych, zwłaszcza rokoka. Lud nie oddziaływał na charakter wzorów, lecz raczej sam ulegał ich wpły­ wom, z tym jednak, że w pewnych okolicach określo­ ne wzory cieszyły się specjalną popularnością. Spośród licznych farbiarni zajmujących się druko­ waniem płócien wiele znajdowało się w miejscowo­ ściach położonych w niewielkich odległościach od gra­ nicy Polski jak w Turczańskim św. Martinie, Zilinie, Łużnej, Lipt. Mikulasu, Stranovicach, Velkim, Spiskiej Sobocie, Keżmarku, Spiskiej Białej, St. Lubowli, Podolińcu, Gniazdach, Bańskiej Bystrzycy. Na terenie Orawy było aż 16 pracowni farbiarskich drukujących płótna. Niektóre z tych zakładów pra­ cowały dawniej dla klientów, przynoszących płótna z Polski. Sporo miejsca zajmuje w omawianym roz- �dziale dokładny opis ręcznej techniki drukowania płó­ cien. Istniejące dziś ręczne pracownie farbiarsko-drukarskie zorganizowane są w spółdzielni „Krój', mają­ cej centralę swą w Bratislavie. W związku z dużym popytem jakim na terenie Cze­ chosłowacji cieszą się ręczne druki na płótnie wpro­ wadzono ten dział artystycznego rzemiosła do szkól przemysłu artystycznego. Autor publikuje wzór tka­ niny skomponowanej w r. 1948 przez jednego z uczniów prof. Fisarka z Uherskeho Hradistn. W rozdziale trzecim Drahomira Stranska, autorka szeregu cennych prac z zakresu kostiumologii ludo­ wej, omawia zagadnienie ludowego drukarstwa płócien w Czechach i na Morawach. Prócz wiadomości histo­ rycznych i technicznych rozpatruje autorka szerzej za­ gadnienie wpływu stylów historycznych na wzorni­ ctwo tkanin ręcznie drukowanych. Na licznych do­ brze dobranych przykładach wskazuje wpływ wzo­ rów tkanin stylowych od baroku do biedermeieru, usi­ łując również wyodrębnić pierwiastki ludowe. RUDOLF Zagadnienie ręcznych druków na płótnie w dzisiej­ szych strojach kobiecych omawia w czwartym roz­ dziale Viera Licenikova, podając równocześnie ilustra­ cje, przedstawiające nowoczesne suknie kobiece, wy­ konane zręcznie z drukowanych płócien. Następny artykuł napisany przez Karola Smirousa poświęcony jest opisowi głównych barwików pocho­ dzenia roślinnego i zwierzęcego używanych w farbiarstwie tekstylnym. W pracy tej prócz wiadomości ściśle przyrodniczych i pewnej ilości danych z zakre­ su chemii farbiarskiej zebranych jest sporo infor­ macji historycznych o czasie pojawienia się i rozpow­ szechnienia poszczególnych barwików roślinnych. Interesującą sylwetkę nestora słowackch drukarzy płócien Milana Andrzeja Lilge nakreślił F. Kalesny. Zeszyt zamyka skreślone przez Jarosława Orela wspomnienie pośmiertne poświęcone zmarłej w 1951 r. Idzie Gregorovej zasłużonej działaczce na niwie ludo­ wego przemysłu artystycznego, pracującej na Mo­ rawach. R. Rss. KRZYWIEC: Podstawy technologii ceramiki, wyd. P a ń s t w . Zakłady Wydawn. Szk., 1950 r. Skrypt str. 116, r y s u n k ó w 101 na 23 tablicach c a ł o s t r o n i c o w y c h . Wymieniona w tytule praca stanowi podręcznik technologii ceramicznej dla młodzieży kształcącej się w szkołach zawodowych i na wyższych uczelniach plastycznych. Treść skryptu dzieli się na pięć rozdzia­ łów, z których pierwszy poświęcony jest omówieniu właściwości materiału (glina, masy ceramiczne), drugi jego obróbce, trzeci zawiera bardzo gruntownie po­ traktowany opis szkliw, czwarty techniki dekoracyj­ ne, zaś piąty obejmuje proces wypalania. Etnografowie prowadzący badania ludowej cerami­ ki znajdą w pracy prof. Krzywca zebrany i przejrzy­ ście ułożony całokształt wiadomości technologicznych, niezbędny badaczowi do zrozumienia i naukowego opracowywania ludowej produkcji garncarskiej. R. Rss. из �Prenumerata roczna — 60 zł., półroczna — 30 zł. Cena numeru pojedynczego — 10 zł. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży zgłaszanie prenumeraty. komisowej — zalecane jest Zamówienia i wpłaty na prenumeratę przyjmują wszystkie urzędy pocztowe oraz listonosze. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" ,od nr 6 — 7 — 8/1948) oraz innych czasopism Państwowego Instytutu Sztuki można nabywać: 1) w kiosku w gmachu Ministerstwa Kultury i Sztuki, Krakowskie Przed­ mieście 15, 2) w kiosku w gmachu Państwowego Instytutu Sztuki, Długa 26, 3) w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon Prasy), Bagatela 14. Od dnia 16 maja 1952 r. zamówienia i wpłaty na prenumeratę pism przyjmują tylko urzędy pocztowe oraz listonosze wiejscy i miejscy. W związku z tym bezpośrednich zamówień i wpłat na prenumeratę do P.P K. „Ruch" kierować nie należy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e7487840e4ece65044ceed45161ad4.pdf 4e54319cdfd6c8f792bb906565fc776e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa Kitowski, Wincenty - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3945 Title A name given to the resource Wincenty Kitowski - iłżecki artysta ceramik / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.92-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wajda, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SYLWETKI TWÓRCÓW LUDOWYCH W I N C E N T Y K I T O W S K I — IŁŻECKI A R T Y S T A CERAMIK Ryc. 1. Wincenty Kitowski przy pracy — rok 1951. fot. Jerzy Lipman. ANDRZEJ Jednym z ciekawszych ośrodków ceramicznych w Polsce jest Iłża. Już Górnicki i Starowolski wspo­ minają o tym, że w X I V wieku istnieć miał w Iłży cech garncarzy, zaś w wieku X V I i X V I I iłżeckie na­ czynia gliniane rozchodziły się drogą handlową nie tylko po Polsce, ale były również eksportowane za granicę. Z czasem, zwłaszcza zaś pod koniec X I X wie­ ku i z początkiem X X , garncarstwo iłżeckie poczęło się chylić do upadku, co zaznaczyło się przede wszyst­ kim znacznym spadkiem ilości pracowni garncarskich. W okresie międzywojennym niektórzy garncarze w i ­ dząc coraz mniejsze zapotrzebowanie na użytkową ce­ ramikę w postaci garnków, dzbanków itp. zaczęli przestawiać swoją produkcję na tak zwaną galanterię glinianą, to jest drobną - wytwórczość pamiątkarską przeznaczoną głównie dla odbiorcy miejskiego. W tym czasie garncarze iłżeccy w produkcji swej ulegają wpływom różnych przygodnych doradców, z których każdy usiłuje im narzucić swoje własne upodobania i na własny sposób „uszlachetnić" wyroby iłżeckie. Tym właśnie tłumaczy się, że w wyrobach iłżeckich z okresu międzywojennego widzimy tyle dziwacznych form, czerpanych z różnych źródeł, począwszy od kształtów zapożyczonych z ceramiki greckiej a koń­ cząc na rozentalowskich plastycznych różyczkach, na­ klejanych na przykład na iłżeckich dwojakach. Obok tej wytwórczości pozbawionej wartości artystycznych rozwija się jednak w Iłży rzeźba ceramiczna, biorąca 92 WAJDA początek w dawnych glinianych wyrobach zabawkarskich. Jednym z pierwszych, który tego rodzaju rzeź­ bę zapoczątkował, był w latach międzywojennych Sta­ nisław Kosiarski, garncarz iłżecki, obdarzony niepo­ spolitym talentem plastycznym. Wyroby jego w po­ staci słynnych iłżeckich ptaszków, figurek świętych itp. oddziałały i na innych kolegów po fachu, którzy zaczęli Kosiarskiego naśladować. Po śmierci Kosiarskiego, zabitego przez hitlerowskich okupantów, na czoło garncarzy iłżeckich wybija się Wincenty Kitow­ ski (ryc. 1). Urodzony w Iłży dnia 10.VII.1895 г., jako syn garncarza, od najmłodszych swych lat zżywa się z zawodem garncarskim. W 1914 r. pracuje już jako czeladnik. Jest to trudny a może najcięższy okres je­ go życia. Garncarstwo w tym czasie coraz bardziej upada. Zmniejsza się popyt na wyroby garncarskie a pośredniczący wówczas w sprzedaży garnków han­ dlarze stosują niebywały wyzysk, wykorzystując prze­ de wszystkim rzemieślników. Praca w warsztacie trwa od świtu do nocy, zarobek zaś może wystarczyć zaledwie na nędzną egzystencję. Kitowski w młodości wykonywał przede wszystkim ceramikę użytkową, drobną galanterią pamiątkarską zajmował się dorywczo, podobnie zresztą jak i inni garncarze iłżeccy — oprócz Kosiarskiego. Wyroby K i towskiego do roku 1939 nie wyróżniały się prawie n i ­ czym specjalnym od wyrobów innych jego kolegów mimo, że brał udział w Wystawie Ceramiki Ludowej �w roku 1929, oraz w Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie w 1937 r. Podczas gdy dla Stanisława Kosiarskiego okres wzmożonej twórczości datuje się właśnie od wystawy w 1929 r. do czego niewątpliwie przyczyniło się zainteresowanie jakie wytworzyło się wokół jego osoby, Kitowskim w tym czasie nikt się nie zajmuje, bieduje on dalej i trzeba jeszcze długo czekać na mo­ ment, kiedy odnajdzie właściwą dla siebie drogę, drogę twórczości artystycznej, przejawiającej się przede wszystkim w rzeźbie figuralnej. Również okres oku­ pacji nie sprzyjał rozwinięciu się jego talentu. Żyjąc samotnie, na uboczu, nie posiada Kitowski szerszego kręgu odbiorców, którzy wówczas trafiają raczej do innego garncarza iłżeckiego, Stanisława Pastuszkiewicza. Zresztą wywozi się w tym czasie z llży przeważ­ nie ozdobne dzbanki, lichtarze itp., których Kitowski nie wyrabia. Dopiero w okresie powojennym, w związ­ ku z opieką roztaczaną nad sztuką ludową przez Pań­ stwo, osoba Kitowskiego została wydobyta z cienia, który go otaczał. Prace jego wystawione na konkur­ sach i wystawach zwracają powszechną uwagę swoją interesującą formą i są bardzo przychylnie oceniane. Teraz dopiero Kitowski znalazł sposobność pokazania swych pełnych możliwości artystycznych. W recenzji z Wystawy Sztuki Ludowej w Kielcach, która miała miejsce w październiku 1948 r. tak pisze o Kitow­ skim — Kazimierz Pietkiewicz: „Zgoła niesamowite wyniki artystyczne w ostatnim czasie w ośrodku bez­ sprzecznie osiągnął w zakresie figurek, przedstawiają­ cych stylizowane ptaki, Wincenty Kitowski. Wyraz i artystyczna forma jego prac dorównuje najlepszym osiągnięciom sztuki współczesnej w ogóle. Artysta doskonale daje sobie radę z tworzeniem i nie powta­ rza się mechanicznie" i). Ryc. 2. „Chrystus z krzyżem" wyk. Wincenty w 1948 r. fot. Jerzy Lipman. Kitowski Ryc. 3. „Kogut" — wyk. Wincenty Kitowski fot. Stefan Deptuszewski. w 1948 r. Dotychczasowe prace Wincentego Kitowskiego mo­ żemy podzielić na trzy zasadnicze grupy: świątki, zwie-, rzęta oraz sceny z życia wsi. Obok tych prac wyko­ nuje on również różne wyroby garncarskie, ale robi je jedynie z konieczności, uważając je tylko za pracę zarobkową, nie przykładając do nich, w przeciwieńctwie do lat przedwojennych, większej wagi. Na wszel­ kie konkursy czy wystawy wysyła on tylko cerami­ kę figuralną. W pracach Kitowskiego znać ogromny postęp i rozwój jego twórczości. W okresie między­ wojennym wykonywał on świątki (ryc. 2) i tak cha­ rakterystyczne dla ośrodka iłżeckiego ptaszki (ryc. 3). Świątki ujmowane były w sposób zgodny z pospoli­ tymi schematami ikonograficznymi. Dla tego okresu charakterystyczną jest rzeźba, przedstawiająca Chryr-tusa stojącego lub siedzącego (ryc. 2) względnie upa­ dającego pod krzyżem. Rzeźby te prymitywne w formie, sztywne, o swo­ bodnie traktowanych proporcjach, często nadmiernie wydłużonych, nie odbiegają od ogólnego schematu rzeźby figuralnej, jakim się posługują i inni garnca­ rze iłżeccy. Indywidualność Kitowskiego zaznacza się dopiero w miękko modelowanym płaszczu i rękach, wykonanych ze specjalną precyzją. Schematyzm kom­ pozycyjny z jakim zmuszony jest liczyć się rzeźbiarz w swych pracach o tematyce religijnej, działał na K i ­ towskiego krępująco i nie dawał mu pełnego zadowo­ lenia w twórczej pracy. Nastąpić musiał u niego zwrot w kierunku tematyki świeckiej, dającej większą swo­ bodę wypowiedzenia się artystycznego. Charaktery­ styczny jest więc w twórczości jego wzrost swobody wypowiedzi artystycznej w pracach z okresu powo- 93 �Ryc. 4. „Krowa" — wyk. Wincenty Kitowski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. Ryc. 5. „Kobieta z maśnicą" — wyk. Wincenty Kitów ski w 1951 r. fot. Jerzy Lipman. jennego, w których pojawia się tematyka świecka, cały wachlarz scen rodzajowych, związanych z pracą na wsi (ryc. 4 i 5). Tematykę dla swych prac czerpał Kitowski z otaczającego go życia, odtwarzając je w sposób realistyczny. Urodzony i wychowany na wsi związany jest silnie z tym wszystkim, czym ta wieś żyje i żyła do niedawna. Tworzy on — jak sam mó­ wi — wyłącznie z obserwacji, oraz własnych przeżyć, zwłaszcza z czasów ciężkiej pracy terminatorskiej. W pamięci jego tkwią wyraźne obrazy nędzy, wychu­ dłych krów, bosych kobiet itd. Ta wieś, którą poznał w najgorszym okresie swego życia, a jakiej nie mógł wówczas pokazać w swych pracach (o czym z żalem dziś opowiada), przywiązany do warsztatu twardą wal­ ką o byt, ożyła w jego umyśle, dając mu mnóstwo te­ matów do obecnej twórczości. Kitowski umie patrzeć i obserwować, a mając do każdego tematu podejście wybitnie realistyczne potrafi uchwycić rysy charakte­ rystyczne postaci, oddać całą prawdę życiową, jal: to widać np. w jego figurce przedstawiającej chłopa z ra­ diem na ramieniu, zatytułowanej: „Z dawnej wsi"', czy też w rzeźbie: „Kobiety z krowami", względnie „Ko­ bieta z maśnicą" (ryc. 5). Osobny dział twórczości artystycznej Kitowskiego stanowią ptaki (ryc. 3) i inne zwierzęta (ryc. 6), które wykonywał głównie w pierwszym okresie. Ptaki robi Kitowski w wielu odmianach i pozach. Kształty ich są uproszczone z podkreśleniem szczególnie charaktery­ stycznych ich cech. Obecnie jednak da się zauważyć, że w wyrobach Kitowskiego ptaszki grają rolę coraz mniejszą. Podczas gdy na wystawie w roku 1948 wy­ stawił artysta prawie wyłącznie same ptaszki, o tyle 94 na ostatnim pokazie ceramiki urządzonym w Kielcach w czerwcu ub. r. obok tradycyjnych ptaszków iłżec­ kich daje Kitowski cały szereg rzeźb o tematyce ro­ dzajowej, potraktowanych z dużą dozą realizmu. Przystępując do pracy ma Kitowski cały plan goto­ wy i szczegółowo przemyślany. W czasie kształtowa­ nia formy postępuje on nie jak rzeźbiarz wyuczony, który tworząc bryłę usuwa niepotrzebne części kamie­ nia czy gliny i dochodzi stopniowo do wszystkich szczegółów powstającego dzieła, lecz przeciwnie, roz­ kłada w myśli postać na poszczególne elementy i for­ muje je oddzielnie. Robi więc np. tułów w kształcie Ryc. 6. „Koń" — wyk. Wincenty Kitowski w 1948 r. fot. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 7. „Kobieta idąca do miasta" — wyk. Jadwiga Kosiarska, „Kobieta z maśnicą" wyk. Wincenty Kitowski 1951 r. Fot. Jerzy Lipman tulejki (każda rzeźba ceramiczna musi być pusta w środku, aby glina mogła się dobrze wypalić), na­ stępnie lepi osobno głowę, ręce, nogi, szatę, rekwizyty itd. łącząc je potem umiejętnie w jedną harmonijną całość. Podobną metodą posługuje się również więk­ szość dzieci, gdy lepią figurki z plasteliny. W swej pracy Kitowski nie używa żadnych narzędzi poza ka­ wałkiem ostrza służącego mu do krajania gliny i żło­ bienia koniecznych szczegółów jak oczy i włosy. Nie ma także żadnych stempli tak rozpowszechnionych u innych garncarzy iłżeckich, „ozdabiających" swoje wyroby. Ozdobami jego rzeźb są jedynie kontrasty powstałe na skutek użycia różnych glin, dających po wypaleniu odmienne efekty kolorystyczne oraz zasto­ sowaniu barwnej polewy, np. zielonej (siarczan mie­ dzi), brązowej (z dodatkiem brausztynu) oraz żółtej (z dodatkiem tlenku żelaza). Tak jak proste i bezpretensjonalne są wyroby K i towskim takim również jest i sam artysta. Prostoli­ nijny w swoich dążeniach, uparty w realizowaniu własnych pomysłów i świadomy swoich środków artystycznych. Jego sądy o własnych pracach, jak i swych kolegów są surowe, ale zawsze na swój spo­ sób uzasadnione. Kitowski w swej twórczości posiada zdecydowanie podejście realistyczne i z tej pozycji ocenia prace innych. I tak np. jedną z prac Jadwigi Kosiarskiej przedstawiającą kobietę w zapasce z prosięciem na ręce uznał Kitowski za złą dla­ tego, że według niego strój kobiety nie był potrakto­ wany realistycznie, gdyż miała ona na głowie chustkę z frędzlami i zapaskę, co się wzajemnie wyklucza, po­ nieważ chustka i zapaska spełniają tę samą funkcję. Poza tym postawił zasadnicze pytanie, gdzie się cała akcja rozgrywa, bo jeśli w zagrodzie, to dlaczego kobie­ ta jest odświętnie ubrana, a jeśli w drodze na targ, to dlaczego prosię nie jest we worku. Według Kitow­ skiego nie należy wsi pokazywać jedynie odświętnej ale taką, jaką ona jest w istocie. Kitowski nie uznaje schematów i zbytnich upro­ szczeń, dlatego skrytykował np. Chrystusa Frasobli­ wego wykonanego przez Stanisława Pastuszkiewicza za to, że ten połączył tułów i pień, na którym siedzi Chrystus w jedną ogólną formę i za przesadne wydłu­ żenie ramienia, wspierającego głowę. Jest to sprzecz­ ne z obserwacją, a za tym. i nieprawdziwe. Obca mu jest również bogata ornamentyka jaką spotyka się w figurkach Jadwigi Kosiarskiej, pokrytych przez ar­ tystkę gęstą dekoracją kreskową. Kitowski odgrywa obecnie w środowisku iłżeckim taką samą rolę, jaką w okresie międzywojennym od­ grywał, wspomniany na wstępie, Stanisław Kosiarski, będący wówczas w najlepszym okresie swej artystycz­ nej twórczości. Rozwinięta przez Kosiarskiego rzeźba ceramiczna nie upadła w Iłży, lecz została podjęta przez jego kolegów, z których Kitowski posunął się daleko naprzód, wprowadzając do ludowej plastyki ceramicznej w Iłży nowe, realistyczne widzenie ota­ czającego go świata. !) Kazimierz Pietkiewicz: Wystawa Kielecka —Pol­ ska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1/2, str. 5§. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7304d18c449ed42aa866d460107c4347.pdf f78d57b0b4700ce3185802a6db2bddcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2154 Title A name given to the resource Twórczość późnego wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.38-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski T W Ó R C Z O Ś Ć PÓŹNEGO W I E K U W sztuce profesjonalnej zjawisko to nie istnieje. Ciąg życia i twórczości układa się w logiczną linię wiodącą od dzieciństwa przez poszukiwania lat młodzieńczych, studia artystyczne, pasma klęsk bądź sukcesów, wreszcie stabilizację swego image, stylu. Ale w twórczości, którą nazywamy ludową, a także w malarstwie i rzeźbie amatorów występuje fenomen nie znany w sztuce „wielkiej" - otóż dopiero w podeszłym wieku, po przejściu na rentę lub emeryturę, wypadnięciu z dotychczasowego rytmu życia zaczyna się faza twórczości. Jakby niczym nie poprzedzona. Od razu, od pierwszych prób dojrzała, określona w swoim stylu, odrębności. Jest to niemal regułą, tak jak regułą jest, że w mło­ dych latach szuka się, próbuje, określa swój kierunek rozwoju, który dopiero w toku tworzenia zyskuje kształt, pielęgnowany już później i rozwijany przez artystę. Starzy ludzie nie szukają. Oni znajdują. Oni już ten kształt mają w sobie, nie wiedząc nawet o tym. Być może w przyszłości, dysponując precyzyjnymi narzędziami poznania, będzie można dostrzec ten proces formowania się ekspresji, dziś pisząc o niej, skazani jesteśmy na intuicję. Co jednak możemy powiedzieć na pewno? Że istnieje zależność między wykonywanym zawodem. między uzyskaną sprawnością, zwłaszcza manualną a charak­ terem późniejszej twórczości; że istnieje wyraźna więź między wspomnieniami, marzeniami, filozofią życia a tematyką i charak­ terem twórczości; że na formę wypowiedzi mogą (choć nie muszą) wywierać wpływ obrazy, rzeźby czy ornamenty widziane w latach młodości. Na starość bowiem wraca się zazwyczaj do wspomnień, osobowość jest już ukształtowana na wzorach z lat, gdy jeszcze wrażliwość była ostra, pamięć chłonna, nawyki nie ukształtowane. Ktoś, kto uprawiał stolarkę, był mechanikiem czy jubilerem - skoro zacznie na stare lata rzeźbić lub malować, będzie miał większą sprawność i co naturalne, raczej tendencję wypowiedzi realistycznej. Natomiast ludzie nawykli do ciężkiej pracy fizycznej - górnicy, rolnicy, drwale - mają ręce mniej sprawne. Instynktowanie wybierają formę wypowiedzi bardziej umowną, po­ sługując się znakiem, gestem. Mona Liza wyraża uśmiechem wszystko, artysta o ograniczonych możliwościach warsztato­ wych musi szukać środków bardziej ekspresywnych. Więc nie subtelna gra wyrazów twarzy, lecz gest - jak Skargi u Matejki, jak Frasobliwy w sztuce ludowej. II. 1. K. Nówek, Święta Rodzina 38 �II. 2. К. Nówek, Golgota Zrozumiałe, że hafciarka ma większe predyspozycje, by za­ czynając na stare lata przygodę ze sztuką, posłużyć się swym zawodowym doświadczeniem niż amatorka ze środowiska in­ teligenckiego. Pierwsza, wychowana w kręgu estetyki wiejskiej, ludowej, będzie miała inną intuicję artystyczną niż inteligentka, której wyobraźnia estetyczna została ukształtowana na obrazach Kossaka, Fałata, Wyspiańskiego. Decyzja zostania artystą bywa często nieoczekiwana, wręcz zaskakuje (Długosz, Hel Enri), czasem stanowi powrót do młodzieńczych marzeń i zamiarów. Oczywiście zawsze istnieje jakiś detonator, fakt, sytuacja, która wpływa na decyzję. Motywy bywają różne, można jednak wskazać występujące najczęściej. Są nimi: - potrzeba zapełnienia pustki, która powstała na skutek przejścia na emeryturę, inwalidztwo, śmierci najbliższych. Wiąże się to z dążeniem psychiki do homeostatycznego pokonania stresu, znalezienia zastępczej formy życia, nowego zainteresowania, celu. Nowa czynność, nowa pasja pozwala nadal zachować aktywność, a niekiedy nawet wręcz tę aktywność wyzwala (Długosz); - chęć zostawienia śladu po sobie, pamiątki bliskim. Chęć sprawdzenia się w wieku, kiedy coraz mniej nadziei i szans; - chęć powrotu do lat młodzieńczych, ówczesnych doznań, zamierzeń, nadziei. Ucieczka od rzeczywistości we wspo­ mnienia, inny, lepszy świat; - nadzieja zarobku, poprawienia swej sytuacji materialnej; - chęć bycia kimś innym, artystą (motyw występujący wówczas, gdy tę rolę ceni się wysoko, traktuje jako awans społeczny). Twórczość, która się objawia w późnym okresie życia bywa jak łuk, rozpięty między tym czasem a dzieciństwem, pozwala wrócić do lat, gdy intensywnie przeżywało się świat, zapach łąk, szelest traw, pierwszą miłość. Nagle człowiek sobie przypomina, że kiedyś lubił malować, a jego obrazek Pani powiesiła na szkolnej wystawie, że pasąc krowy - strugał z drewna i kory różne lalki, samoloty, okręty. Życie zatacza krąg, wracamy do znaków dzie­ ciństwa, niczym stary Kane z filmu Orsona Wellesa, stajemy się bardziej wrażliwi, spragnieni uczuć, bezbronni. Nasze córki i synowie mawiają wówczas - zdziecinniał dziadzio. Zdziecinniał, mówili sąsiedzi, gdy stary Ignacy Kamiński z Oraczewa zaczął rzeźbić figurki z drewna, on, szanowany gospodarz, poseł na Sejm, społecznik. Odbiło mu! - usłyszałem od sąsiadów Alfreda Długosza, zdziwionych, że zamiast spokojnie siedzieć i nic nie robić, rozwija wręcz niezwykłą aktywność artystyczną. Można zadać pytanie dlaczego spośród setek ludzi w podobnej sytuacji, tylko niektórzy decydują się na wybór artystycznych form ekspresji. Sądzę, że na decyzję taką wpływa przede wszyst­ kim potrzeba aktywności, potrzeba działania. Realizuje się ona na wiele sposobów: jedni coś klecą, inni hodują króliki, łowią ryby, przez lata formują nową odmianę róż, propagują Pismo Święte, działają w kółkach parafialnych, sektach, organizacjach społecz­ nych, niektórzy śpiewają w chórze kościelnym, grają w orkiestrze dętej. Ci, którym z jakiegoś powodu bliższe są formy wypowiedzi plastycznej, malują i rzeźbią. Sądzę, że wpływa na taki wybór nie tylko dyspozycja, ale i świadomość, że jest to godna szacunku forma ekspresji, wiążącej się z awansem kulturowym („być artystą"!). Niekiedy wspomina się kogoś, kto kiedyś malował. Maria Michałowska, znakomita malarka, jakby wróciła - za­ czynając malować - do lat młodzieńczych, kiedy to jako pielęg­ niarka zakochała się w rannym żołnierzu, malarzu i którego z woli rodziców, straciła. Zaczęła malować, gdy tylko warunki życia na to pozwoliły, gdy już nie była potrzebna dzieciom, rodzinie. Wracała do punktu, w którym droga jej życia ukształtowała się inaczej niż chciała. Wybór formy ekspresji wiąże się przeważnie z przekonaniem, iż jest ona adekwatna do posiadanych możliwości. W przypadku twórców wiejskich, w rzeźbie mają oni wzorce: kapliczkowy i „cepeliowski", które wydają się w zasięgu możliwości. Nikt nie przymierza się do Donatella, Dunikowskiego czy Henri Moora, a jeśli nawet, to nie rozumiejąc problemów artystycznych tego rodzaju twórczości. Najbardziej ciekawe artystycznie, samodziel39 �ne i jednolite w swej strukturze są obrazy i rzeźby ludzi, którzy nie mieli wzorów, na których mogliby się oprzeć, którzy tworzą „jak ptak śpiewa", poza konwencjami uznanymi przez środowisko (np. Oleksy, Hołda, Słomiński, Sobota). Sztuka, o której piszę jest samotna, jest głosem z oddali, z reguły nie rozumiana i nie ceniona przez własne środowisko. Jeśli znajduje rezonans, to u ludzi z innego środowiska, koneserów, artystów. Amatorzy-malarze, zaczynający w późnym wieku, starają się na ogół o wypowiedź podobną do sztuki znanej im z lat młodości. Zachętą dla nich jest obserwacja innych amatorów. Obniża to znacznie poprzeczkę, którą chcieliby sobie ustawić. Odczuwają radość, gdy uda im się namalować obraz podobny do innych, widzianych przez nich. Amatora bardziej cieszy, że udało mu się aż tak dobrze przed­ stawić temat, niż frasuje poczucie swej niedoskonałości. Często w ogóle jej nie dostrzega. Wbrew bowiem temu, co się zazwyczaj sądzi, amatorskie uprawianie sztuki samo przez się nie rozszerza horyzontów, nie pogłębia widzenia problematyki artystycznej, wiedzie natomiast do petryfikacji już osiągniętego sposobu wypowiedzi. Znajomość wzorów, konwencji, prądów artystycznych bynaj­ mniej nie sprzyja oryginalności i śmiałości dzieł. Śmiałość tę i oryginalność ma się w dwóch, pozornie przeciwstawnych, sytuacjach: p e ł n e j n i e w i e d z y , kiedy się jest zdanym tylko na intuicję i wyobraźnię, samemu dochodzi do sposobu i formy wypowiedzi - oraz wówczas, gdy się umie, w i e d z ą c w i e l e , wiedzę tę przekroczyć, odnaleźć siebie na najwyższym piętrze twórczości. Wiedza może być bodźcem, ale też często onieśmiela, ciąży na wyobraźni. Pewnie dlatego wśród malarzy i rzeźbiarzy „późnego wieku" tak niewielu spotyka się świadomych tego, czym może być sztuka. Ta ich nieświadomość bywa jednak błogosławiona, zwłaszcza, gdy dodaje śmiałości, gdy wyzwala intuicję twórczą. Cztery sylwetki, które przedstawiam, nie naświetlają wszyst­ kich aspektów problemu, sądzę jednak, że wskazują na istotne cechy twórczości późnego wieku, na jej kompensacyjny charak­ ter, pobudki działania i rolę w życiu człowieka. Konstanty Nówek Ur. 16.02.1908 r. we wsi Świerczów, woj. kieleckie. Żadnych cech artystyl Zmęczony stary człowiek, całe życie pracujący w swym zawodzie. Kim jest? stolarzem - odpowiada. Rzeźba to zajęcie w latach, gdy już nie starczało sił na ciężką pracę w stolarni. Nie traktuje jej jako coś szczególnego, lepszego. Rzeźbił, ponieważ umiał obchodzić się z drewnem, dłutem. II. 3. Konstanty Nówek 40 raszplą, papierem ściernym. Rzeźbił, ponieważ zdawał sobie sprawę, że jest to zajęcie dzisiaj godne, że w sąsiedniej wsi niezbyt ceniony przez niego rzeźbiarz sporo zarabia, fabrykując jedną po drugiej, podobną figurkę. Rzeźbił starannie, z powagą, żadnej fuchy, jak solidny rzemieślnik. Bez pośpiechu, obmyślając gest, wyraz twarzy, atrybuty. Potem malował olejno, żeby rzeźba długie lata mogła istnieć. Żeby jego przeżyła, świadcząc o talencie i umiejętnościach. Cieszy go, że jego figurki kupują, że jak mówi - idą w świat. Cieszy, że nawet ksiądz z Odrowąża chciał do kościoła dużą, ponad metr liczącą rzeźbę Jana Pawła II. Ale jej nie sprzedał. Zrobił ją, jak te figury świętych w kościele, starannie, z szacun­ kiem, prawie 2 lata pracował, skończył akurat na przyjazd Papieża do Ojczyzny. Jak taką rzeźbę sprzedać? Papieża? Zostawił ją w domu. Teraz, gdy już od kilku lat nie rzeźbi, bo zdrowie nie pozwala, zostawił sobie tylko dwie figury - Ojca Świętego i Generała Jaruzelskiego. Papieża on nie chciał sprzedać. Genera­ ła nikt nie chciał kupić. A też się przy tej rzeźbie napracowali Wszystko jest jak należy, wężyki na czapce, guziki, ciemne okulary. Generał jak w telewizji. Nówek pochodzi z rodziny chłopskiej, całe życie mieszka w Świerczowie, w pobliżu szosy łączącej Końskie z Suche­ dniowem. Rodzice przeznaczyli go, gdy dorósł do zawodu stolarza. Po ukończeniu 5 klas podstawówki poszedł więc na naukę do pana Wiśniewskiego w pobliskim Pardołowie. Po 4 latach rozpoczął terminowanie, zajmował się ciesiołką, wyro­ bem mebli. Założył rodzinę, wybudował dom, ale wojna znisz­ czyła wszystko. Niemcy spalili wieś. Nastąpiły trudne lata, odbudowy domów, gospodarstw. Dopiero w 1967 r. zdołał otworzyć własny zakład stolarski, który zapewniał byt rodzinie (miał żonę, dwóch synów i córkę). Ale sił starczyło tylko na 10 lat. Chorował, nie mógł już stawać przy maszynie, podnosić ciężkie kloce drewna. Przeszedł więc na rentę. I wtedy pomyślał o rzeź­ bieniu. Dlatego, że łatwiejsze, ale - tłumaczy się - także dlatego, że już jako dziecko lubił rysować i malować. Drażnił go też ten Ule, w pobliskiej wsi. Skoro on może, to czemu nie ja, który lepiej przecież znam się na stolarskiej robocie - myślał zapewne. Mając 74 lata zaczął więc nową życiową przygodę, został ludowym rzeźbiarzem. Strugał figurki grajków weselnych, postacie wiejs­ kie, także podejmował tematy religijne, jak reprodukowane tu kompozycje Święta Rodzina i Adam i Ewa. Zawsze rzeźbił w drewnie lipowym a potem figurki starannie malował. Żeby było ładniej, żeby było prawdziwiej i żeby dłużej mogły przetrwać. Nawet w kapliczce, na wietrze, deszczu i zimnie. Wykonywał też. II. 4. Halina Walicka �II. 5. Halina Walicka, Lunatyczka, ol./pł. 60»75 cm wykorzystując oprzyrządowanie warsztatu, lampy stojące, przy­ ozdobione małymi figurkami ludzi, zwierząt. Teraz nie ma już sił nawet na rzeźbienie. Mieszka z najstarszym, chorym synem. Odczuwa satysfakcję z tego, że jest rzeźbiarzem, że jego prace kupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, że pisano o nim w gazetach. O stolarzu by przecież nie napisali, a o rzeźbiarzu pisząl Nawet Instytut Sztuki w Warszawie się nim interesuje ... Halina Walicka Urodziła się 28 grudnia 1901 roku w Warszawie. Zaczęła malować późno, mając 65 lat. Przed tym nigdy o tym nie myślała, nie było zresztą kiedy. Praca pochłaniała ją cał­ kowicie, nie zostawiając żadnego niedosytu, żadnej szczeliny dla innych zainteresowań. Była pielęgniarką z wykształcenia i z po­ wołania. Lubiła swych pacjentów, serdeczna, życzliwa, uśmiech­ nięta. Codziennie przynosiła ze szpitala kwiaty. Po co więc było malować? Szokiem stało się dla niej przejście na emeryturę. Dotąd czynna, potrzebna ludziom, witalna, teraz siedziała samotnie w pokoju. Męczyła się, gasła w oczach. Do tego dołączył się następny cios, śmierć ukochanej matki. Była załamana. Wtedy córka, psycholog, poradziła matce, aby zaczęła malować. Co? Co chce, co pamięta, co by chciała utrwalić w obrazie. Spróbowała. Jej obrazy, jak to zawsze bywa u ludzi późno zaczynających tworzyć były „goto­ we" już od początku. Jej sprawność ręki, wrażliwość na kształt i barwę zostały ukształtowane wcześniej, w innych życiowych doświadczeniach. Nie musiała niczego szukać, od pierwszych obrazów była sobą, opowiadała o tym, co było jej bliskie, co chciała utrwalić i przekazać innym. Pojawiły się smętne, rozległe pejzaże, bukiety kwiatów, sceny w eleganckich salonach. Dobro, piękno, wykwint i... naiwność wynikająca właśnie z tej dobroci, z sięgania po dawne wspomnienia, piękne, dalekie od brutalnych realiów życia. W jej obrazach jest nastrój, zaduma. We wnętrzach, pozornie pustych, czuje się obecność człowieka, światło naf­ towej lampy oświetla fotele, na których - wydaje się - ktoś przed chwilą siedział. Za oknami jezioro, park, odległy horyzont, w salo­ nie fortepian, biedermeierowskie meble, kobiety jak z poematów Lermontowa. Te wnętrza tak niedzisiejsze, wyrażają nostalgię za czasem utraconym, za światem odchodzącym. Pejzaże są smutne, rozświetlone blaskiem zachodzącego słońca, kwiaty wychylają się ku światłu, płynącemu z okna, świece tajemniczym blaskiem wydobywają kształt przedmiotów o nieoczekiwanie zmienionej skali, jakby o innym, ukrytym sensie swej egzystencji. Właśnie światło nadaje tym obrazom tajemniczy i nieomal symboliczny charakter, odrealnia przedmioty, nasyca je szczególnym pięknem. Dzieciństwo i młodość spędziła w Rosji oraz na Polesiu, gdzie pracowała do wybuchu wojny. Bagna, uroczyska, ogromne niebo, daleka smuga horyzontu najsilniej utrwaliły się w jej pamięci. „Zawsze modliłam się do przyrody, do przestrzeni, do kolorów i podziwiałam ludzi, którzy umieją malować". Nigdy nie malowała gór. Było jej w nich za ciasno. „Muszę mieć horyzont... Morza też nie maluję, jest groźne, nieprzyjazne. A pociąga mnie spokój przyrody, dal, księżyc, okna przez które widać piękny krajobraz". Malowanie stało się dla niej źródłem radości, nowym sensem życia, ale - mówiła - lubię każdy obraz póki go maluję. Potem nie wiem już jaki jest. Czasem zastanawiała się czy ma sens to malowanie. Wątpliwości rozpraszała córka, najlepszy odbiorca jej dzieł, oddana matce absolutnie. Organizowała wystawy, czyniła wszystko co mogła, aby matka miała poczucie, iż jest potrzebna i ceniona. Obrazy Haliny Walickiej przedstawiają świat łagodny. Idylla malowana przez kobietę mądrą i doświadczoną, której życie było trudne, która straciła ojca, męża i trzech braci (w Oświęcimiu), przeżyła rewolucję, lata okupacji, żyła w zrujnowanej Warszawie, widziała rzeczy straszne, cierpienia i śmierć. Zmarła w Warszawie 15 lipca 1980 roku. 41 �Alfred Długosz Jak do tego doszło? Cofnijmy się do początku. Urodził się 2 czerwca 1877 roku w Krzeszowicach. Pochodził z rodziny naftowców. Ojciec, naczelnik sądu, miał udziały w szybach, brat dorobił się na nafcie, był w latach międzywojennych senatorem. Alfred gimnazjum ukończył w Bochni, potem przeniósł się dp Krakowa z zamiarem podjęcia studiów w Akademii Górniczej, zdał nawet egzamin wiertniczy i odbył praktykę, ale gdy okazało się, że ropa wywołuje u niego alergię zaczął studia prawnicze. Po dyplomie, w 1900 roku podjął pracę jako urzędnik w Ministerst­ wie Finansów (w Wiedniu), a w latach międzywojennych był między innymi kierownikiem wydziału w lwowskiej Izbie Skar­ bowej. Na emeryturę przeszedł w 1930 roku ponieważ miał trudności z poruszaniem się. Tracił wzrok. Na skutek zaćmy widział wszystko niewyraźnie i podwójnie. „Każdy przechodzień miał swojego sobowtóra" - pisał. Trzy razy go operowano. „Gdy wyłyżkowano soczewki z oczu widziałem nad sobą cudowny błękit. Świat przedstawiał się bajecznie, kolorowo jak w kalejdo­ skopie. Trwało to jednak niedługo..." Widział tylko przez sztuczne soczewki - okulary, ograniczoną przestrzeń, jak wtedy, gdy się patrzy przez lornetkę. Miał 81 lat, gdy rozpoczął drugi etap swojego życia. Twórczy. Widział już źle, malował jednak i rzeźbił z niezwykłą pasją, jakby chciał zaprzeczyć prawom natury, dogonić stracony czas. Swym działaniem wypełniał lukę w życiu kulturalnym Gorlic, organizu­ jąc środowisko artystyczne, wystawiając, upowszechniając wie­ dzę o sztuce. „Pan jest chodzącym Domem Kultury i Biurem Wystaw Artystycznych" napisałem do niego w liście. Odpowie­ dział z powagą, informując o tym, czego dokonał (a było to na 2 lata przed jego śmiercią). „Malarstwu poświęciłem co najmniej 30.000 godzin. Namalowałem 3.000 obrazów, rzeźb zrobiłem kilkaset. Wystaw własnych miałem 23 a udział wziąłem w ponad 100. Do tego niech Pan doda 170 spotkań z młodzieżą i prelekcji 0 sztuce". Dużo przy tym pisał listów, rozważań o sztuce 1 własnym życiu. Jego energia zdumiewała. Nie załamał się nawet wtedy, gdy ciężko chory, z ropiejącym guzem w mózgu, doznał porażenia prawej strony ciała. „Będę musiał, jak się polepszy, malować lewą ręką - donosił w liście napisanym pod jego dyktando. Bez twórczości nie miałbym po co żyć". Kończył wtedy 95 lat. Po kilku tygodniach pisał już sam „Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty". Cierpiał jednak i zdawał sobie sprawę, że życie jego osiąga kres. Poprosił wtedy, żebym przyjechał. Byłem przecież nie tylko panem Jackowskim, ale przede wszystkim reprezentantem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Chciał przekazać swój dorobek, wierzył, że może przydać się ludziom. „Niech Pan się śpieszy" ponaglał. Niech Pan przyjedzie, on czekał prosili w in­ nym liście pensjonariusze Domu Rencisty, w którym przebywał. Pojechałem. Spotkał mnie dyrektor. Martwił się: „Nie wiem, czy Pana pozna, on by już nie żył, trzyma go tylko to czekania na Pana". Wszedłem do separatki. Leżał z obandażowaną głową, rysy miał wyostrzone, ciężki oddech. Na stoliku leżały przewiąza­ ne różową wstążką teczki z obrazkami, listami i dokumentacją. Otworzył oczy, rozpromienił się, objął mnie, ucałował jak syna. „Teraz mogę już umrzeć... powiedział niespodzianie głośno. Paniel ja miałem szczęśliwe życie-ja byłem artystą, malarzeml". 42 W 1940 roku pozostawił cały dobytek i przeniósł się wraz z żoną do Gorlic. Tam, po wojnie, podjął pracę w Urzędzie Ziemskim, później w Prezydium Rady Narodowej a ostatnie 16 lat przepracował malując wzory na ceramice w Zakładach „Keram". W tym czasie zachorowała mu ciężko żona, nie mogła wstać z łóżka i, jak pisze „Przez prawie 8 lat wracając z pracy do domu zakładałem fartuch pielęgniarski i starałem się Jej ulżyć w cier­ pieniach". Gdy umarła ogarnęła go depresja, obowiązki spełniał jak automat. Niczego już nie chciał, poza śmiercią. Przestał pracować. Postanowił jednak pożegnać się z górami, które tak kochał. „Tyle lat wracałem do nich, chodząc po perciach, wspinając się na szczyty. Pojechałem więc do Zakopanego. Pamiętam ten dzień, 30 marca 1958. Świeciło słońce, w górach leżał śnieg. Wyszedłem na balkon. Przede mną roztaczało się misterium Tatr. Wtedy poczułem nieodparte pragnienie malowa­ nia tego co widzę". Nie zwlekając kupił blok rysunkowy, ak­ warele i pędzel. Usiadł przy oknie i zaczął malować. Od tego czasu malowanie stało się treścią jego życia. Oczywiście w obrazach Długosza dostrzec można refleks kierunków artystycznych końca ubiegłego i początku naszego wieku. Był to okres jego młodości, urzeczenia teatrem, cyganerią artystyczną. Przyjaźnił się wówczas z Karolem Fryczem, chodził na wernisaże malarskie, podróżował po Europie, zwiedzając muzea i galerie sztuki. Trochę szkicował, rysował, później - w la­ tach międzywojennych próbował nawet malować olejno, ale nie miał do tych prób ani zbytniej ochoty, ani cierpliwości. Nie chciało mu się „babrać olejami", roznosiła go energia, lubił wesołe towarzystwo, jasnowłose panienki, kolegów, wyprawy w góry, pikniki. Teraz po 60 latach wszystko wydało mu się odległe i nie przydatne. Był stary, widział z trudem i to tylko w okularach, w dodatku innych do dali a innych do patrzenia z bliska. Nie mógł więc patrzeć i jednocześnie rysować. Musiał malować z pamięci, nawet wtedy, gdy był na plenerze. Najpierw, siedząc na stołeczku oglądał to, co chciał malować, a potem w domu, zmieniwszy okulary - próbował przekazać na arkusze brystolu zapamiętane wrażenie. Szukał dostępnych sobie sposo­ bów wypowiedzi, świadom tego, że nie ma już czasu i warunków na studia anatomii, czy rysunek perspektywiczny. Malował im­ presyjne pejzaże i sceny, dużą wagę przywiązując do zróż­ nicowania faktury. Fascynowała go zależność między fizjologią a widzeniem, którą doświadczył na sobie w okresie pooperacyj­ nym. „Osnułem sobie teorię, pisał, że my wszyscy źle widzimy, że świat jest bajecznie kolorowy". Pokazywał notatki pisane po odzyskaniu wzroku: „Kremowa bluzka paliła się żółcią. Cień �krzesła to był głęboki fiolet..." Niestety intensywność widzenia świata zniknęła. Bardzo tego żałował, zaczął więc malować cykle obrazów, w których wracał do tych różnych faz widzenia. Zainteresował się impresjonizmem, zaczął czytać książki o sztuce, o różnych prądach artystycznych. To co czytał interpretował poprzez własne doświadczenia. Bliski mu był faszyzm a także symbolizm. W jednej z książek przeczytał o metodzie wolnych skojarzeń u Strindberga. Uznał, że właśnie o to mu chodzi. Istotne było hasło, malował więc drzewa smagane wiatrem i deszczem - i tytułował obraz Preludium Deszczowe Chopina. Wawel kojarzył z wezbraną wodą Wisły. „Mam jednak wątpliwości, przyznał się w jednym z listów, że w moich kompozycjach za dużo myśli, nie ma zaś przypadkowości na której Strindbergowi tak zależy". Malował cykle: „Nasze Tatry", „Nasze kwiaty", „Ja bajki tak lubię", „Kosmos"; niemal zawsze temperą, w identycznym for­ macie brystolu z bloku rysunkowego. Szkiców rysunkowych nie robił. „Obraz opanowuje moją rękę" - wyjaśniał. Marzył o tym, aby mieć halucynacje, wspaniałe doznanie, ale w tym, co przedstawiał (nawet w serii scen z kosmosu) wyobraźnię miał bardzo konkretną, nie wykraczającą poza świat bajek i legend. Rzeźby formował ze sztucznych kamieni, nazywał je „Jaskinio­ wymi naciekami". Rzeczywiście przypominały stalaktyty lub koralowe rafy. Do tego co robił przywiązywał dużą wagę. Chciał zarażać ludzi miłością do sztuki, chciał dawać im radość. I dawał. Zmarł w Gorlicach 9 lutego 1972 roku. Na tle innych amatorów był postacią wyjątkową, przykładem tego co może dać człowiekowi twórcza pasja, umiłowanie sztuki. II. 8. A. Długosz, Marsz żałobny Z OSTATNICH LISTÓW ALFREDA DŁUGOSZA Gorlice, 11 kwietnia 1971 r. Dom Rencisty II. 7. A. Długosz Pierwiosnka, z cyklu „Kolorowe pieśni", akwarela, 42» 30 cm; 1955 Drogi Panie Redaktorzeł Dziękuję za pozdrowienia przesłane przez Panią Chojak. Obecnie moja głowa znajduje się w stadium wyleczenia po dokonanej operacji raka, który usadowił się na głowie. Ciężka operacja trwała ponad godzinę - bez znieczulenia bardzo bolesna. (...) Wszystkie bolejące miejsca wypalono elekt­ rycznie - iskry sypiące się z tego trzaskotały tak, że słyszałem jakby ktoś na głowie łamał patyki. Ustały moje wielomiesięczne cier­ pienia a to grunt. Ból wypłoszył z jakiejś komórki mózgowej moją fantazję i kazał jej nieść ulgę w cierpieniu pobudzając moją pasję naukową. Czytając Aleksandra Wojciechowskiego Z dziejów malarstwa pejzażowego znalazłem rozdział „casus Strindberg - sztuka swobodnych skojarzeń". (...) o genialnym szwedzkim dramaturgu, malarzu i teoretyku sztuki. Pozycja jego w dziejach współczesnego malarstwa opiera się głównie na intuicyjnym odkryciu problematyki, dla której odpowiednią formę plastyczną znajdzie dopiero sztuka naszego czasu. Przede mną stanęły dwa dylematy - kontynuacja strindbergowskiego pejzażu, w którym odgrywają główną rolę swobodne skojarzenia lub przyjęcie swobodnych skojarzeń jako twórczą formę. Aby kontynuować u nas pejzaż strindbergowski trzeba by widzieć, jak to wygląda. Niestety moje poszukiwania za jakąś ilustracją tego pejzażu pozostały bez skutku. Odniosłem się do Ministerstwa Kultury i Sztuki - Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą z prośbą o zwrócenie się do Poselstwa Szwedzkiego w sprawie przysłania mi takiej ilustracji. Na razie czekam. Maluję (...) Te moje swobodne skojarzenia nie łączą się ze strindbergowskimi, lecz są tworem mojej fantazji. Czy to kontynuować dalej, czy dać spokój? Chciałbym, aby Pan 43 �ocenił i zadecydował, czy warto się tym bawić. Poślę Panu kilka swych swobodnych skojarzeń. Wiem, że Pan ma moc pracy i trudno przyjechać, ale tak bym chciał z Panem porozmawiać. Ja już nie mam czasu - kończę 94 rok a życie moje liczę na godziny, a może na dnie. Maluję inaczej niż dawniej. Czytam z trudnością, ale malować nie przestanę do ostatniego tchu. Mocno i serdecz­ nie ściskam dłoń. Oddany Alfred DŁUGOSZ Proszę wybaczyć pismo ślepca Gorlice, 21 październik 1971 r. Drogi Panie Redaktorze! Finita la comedial Przedwczoraj rzuciło mnie na ziemię w poko­ ju, odbierając władzę w prawej nodze i ręce. Przechodzący sąsiad wszedł do pokoju, za chwilę leżałem na łóżku, obok pielęgniarka i wszystko, co mi pozwoliła - siąść na łóżku i czytać Ligockiego Trzy spotkania ze światem widzialnym. Zbliżam się w szybkim tempie do nirwany, a mam jeszcze załatwić kilka spraw. Sprawa strindbergowskiego pejzażu na dobrej drodze. Redakcja pisma „Polska" obiecała dostarczyć potrzebne mi ilustracje ze Szwecji. W miesiącu listopadzie będę 3 razy wystawiać, a to indywidualnie w Muzeum Krosno i Sanok, wystawa konkursowa w ramach Festiwalu Kulturalnego Związ­ ków Zawodowych, w Przemyślu. Związki chcą bym przyjechał na wernisaż. Wątpię jednak, czy konsylium zgodzi się na tę podróż, a chciałbym być tam i powiedzieć parę słów pod adresem Wojewódzkiego Domu Kultury, który nie raczy nawet odpowia­ dać na listy. Na propozycję indywidualnej wystawy nie powie­ dziano nawet słowa „nie". Przyczyna tego niewytłumaczalna. Z mojej strony nie ma winy, chyba że maluję inaczej, jak brzydko nazwani plastycy-amatorzy. (...) Na plener do Sanoka jechać nie mogę, ale na wystawę posłałem 5 na dykcie malowanych ikon. (...) W naszym Domu Dyrektor urządził wystawę moich rzeźb. W Gorlicach czwarty raz. Jest odremontowany zabytkowy budy­ nek Zboru Arjańskiego - ładna salka wystawowa - tam miała być moja wystawa, nawet termin był wyznaczony, ale mówią, że chcą tam zrobić c z w a r t ą kawiarnięl Za dwa-trzy dni do mnie po eksponaty przyjedzie ... (?) Dyrektor Muzeum w Krośnie z p. Tokarzewskim (?) historykiem sztuki. Cieszę się Jego sympatią. Tak idą ostatnie chwile mojej wędrówki ziemskiej. Łączę moc pozdrowień i uścisk dłoni. Alfred DŁUGOSZ II. 9. A. Długosz, W górach Odwiedziny Pana będą moim wspaniałym dniem i radością. Jestem wzruszony Pana troskliwością i serdecznością, za co jestem niewypowiedzianie wdzięczny. W Domu naszym mam wszystko, co mi potrzeba, a przede wszystkim wyjątkową opiekę. Łączę mocny i bardzo serdeczny uścisk dłoni, tylko nie taki mocny, jak się nim popisywałem w szpitalu gorlickim, kiedy byłem na obserwacji. Alfred DŁUGOSZ (Siostrzenica artysty, p. Maria Zaradzka dołączyła do listu - swój, komentujący stan stryja) Gorlice, 5.XII.1971 Wielce Szanowny i Drogi Panie Redaktorze! Sam już nie mogę pisać, dlatego dyktuję. Pański list sprawił mi niesłychaną radość, zaraz poczułem się mocniejszy i samopo­ czucie wzrosło. U mnie w pokoiku leży przeszło 500 obrazów, na które składają się 2 serie noszące tytuł: „Te inne" i „Swobodne skojarzenia". Z pierwszej serii ma Pan kilka u siebie w Instytucie, „Swobodne skojarzenia", a będzie ich około 60 przeznaczam do Pana dyspozycji. (...) Mam u siebie dalszy ciąg eseju Testament, tylko muszę dać gdzieś do przepisania na maszynie i prześlę go Panu. Zajmuję wciąż pozycję leżącą, mam już projekt pejzażu w zupełnie odrębnym stylu. Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty. 44 (...) Byłoby Panu na pewno bardzo miło zobaczyć, ile wzrusze­ nia i radości sprawiły Stryjowi listy Pana do niego. Nie mogę wyjść z podziwu, że ten bezsilnie leżący w łóżku biedaczek potrafił jednym ciągiem podyktować mi ten tak obszerny list. (...) Najgrosze, że ma duże trudności z czytaniem, zakłada aż potrójne okulary. Ze zdrowiem nie jest dobrze! Po 8 dniach odesłano Go ze szpitala, widocznie uznali, że więcej zrobić nie mogą. Ma lekkie porażenie prawej strony, stąd niedowład ręki prawej. (...) Najbar­ dziej obawiam się u Stryja całkowitego załamania z chwilą, kiedy by się przekonał, że nie będzie już mógł malować, bo to jest jedynym celem i sensem jego życia. Widocznie myśli o tern, bo wspomniał mi, że w końcu będzie malował lewą ręką. Im­ ponujący jest jego spokój i pogoda ducha. Niewypowiedzianie to wszystko smutne. (...) �Hel Enri (Helena B e r l e w i ) Urodziła się w Warszawie, 20 marca 1873 roku. W młodości miała znakomity głos i wróżono jej wielką karierę, lecz nauczyciel śpiewu a zarazem przyjaciel rodziny nagle stwierdził, że nie może jej dalej uczyć, bowiem we śnie pojawił mu się „dziadek i powiedział, że nie życzy sobie za żadne skarby, żeby jego wnuczka została operową śpiewaczką". Wolę dziadka uszano­ wano, ku jej rozpaczy. „Wtedy, mówiła, chcąc położyć kres mym cierpieniom wydano mnie czym prędzej za mąż, jeszcze nim ukończyłam siedemnasty rok życia". Została żoną, później matką, przez lata prowadziła normalne, mieszczańskie życie, zajmując się domem, a sztuką interesowała się tylko o tyle, o ile chodziło 0 ukochanego syna Henryka. Wierzyła w jego talent, mądrość, zmysł handlowy, ale jego abstrakcyjne malarstwo, wynalazek mechanofaktury, były jej obce. Kiedy jednak Henryk postanowił na stałe zamieszkać w Paryżu 1 prosił matkę, by do niego przyjechała, zdecydowała się to uczynić. Miała wówczas 55 lat. W Paryżu wiele czasu siedziała w domu, czekając na syna. Wciąż traktowała go jak genialne, ale przecież dziecko (kiedyś, gdy oboje byli w Warszawie nadeszła depesza wzywająca go do Paryża na kilka dni. Wtedy pani Helena wzięła mnie na bok i zapytała z całą powagą: jak Pan mi radzi, panie Aleksandrze, czy mogę go tak samego puścić, czy polecieć razem z nim? Synek miał wtedy 72 lata, ona 93). Otóż, jak napisała w swych wspomnieniach: „Nauczyłam się czekać, ale często wprost nie wiedziałam, co ze sobą zrobić. Artyzm jednak w jakimś zakamarku mej duszy głęboko tkwił. I tak oto przyszedł dzień 14 stycznia 1952 roku. Padał puszysty śnieg, a ja byłam sama. Syn poszedł na konferencję, powiedział abym się położyła, ponieważ późno wróci. Ale ja nie chciałam ani spać, ani czytać, ani pisać. Pomyślałam, że czymś się przecież muszę zająć. I gdy tak biję się z myślami, oglądam się na wszystkie strony, oczy moje spoczywają dłużej na wazonie stojącym na stole z pięknymi, żółtymi mimozami. Mówię do siebie - to byłby świetny model na obraz. Ale bal Przecież ja nie umiem malować, nigdy się tego nie uczyłam. Więc znów myślę, żeby tak spróbować, co to szkodzi, uda się - to dobrze, a nie - to trudnol J a tu niczym nie ryzykuję. Decyduję się. Szukam jakiegoś papieru, na którym mogłabym położyć rysunek. I oto już znalazłam duży, gruby karton do pakowania, w kolorze brązowym. Stawiam go na sztalugi (to wszystko znajduje się w pracowni mego syna). Ze wszystkich znajdujących się pędzli wybieram sobie najmniejszy, może naj­ gorszy, bo dobrego nie chcę psuć, ażeby nie zrobić szkody Henrykowi. A co dalej? Kolory, farby, nic nie wiem. Po prostu wezmę do tego ten niebieski atrament, co jest w kałamarzu na stole. I tak zabieram się do pracy. Gdy tylko zaczęłam malować tym małym pędzelkiem, cały świat znikł. Już o niczym nie myślałam, zatopiona byłam w malarstwie całą duszą i jestestwem moim, spoglądając na te kwiaty przenoszone na karton, ręka sama prowadzi i nie wiem czy dobrze czy źle. Nie zdaję sobie absolutnie sprawy z tego, a czas leci jak mgnienie oka. Jest pierwsza w nocy. Przychodzi Henryk. Gdy tylko uchyla drzwi, oczy jego padają prosto na obraz już skończony, stojący sobie na sztalugach. Mówi: Widzę tu jakiś nowy obraz, mamusiu, kto go tu przyniósł? (jest bowiem przyzwyczajony, że przynoszą mu do oceny obrazy, jako do eksperta). Dolatuje szybko do obrazu, z zaciekawieniem ogląda go i mówi jakby do siebie: Coś nowego, jakaś nowa technika? Aleś mi jeszcze, mamusiu, nie powiedziała kto ten obraz przyniósł? Istotnie. Nie odrzekłam mu nic na jego pierwsze pytanie. Po prostu wstydziłam się. Byłam jakby zażenowana, milczałam. Gdy spostrzegłam, że go ten obraz interesuje, na­ brałam odwagi i odpowiedziałam cichutko - to ja. Zaczął się śmiać - mamusiu, żartujesz. Przecież nie mogłabyś takiego obrazu tak namalować, nie uczyłaś się tego, nigdy nie miałaś pędzla w ręku. J a odpowiadam na to: Wiesz dobrze mój kochany, że ja nigdy nie kłamię, jeżeli ci mówię o tym, to szczera prawda. I opowiadam mu cały przebieg wieczoru, po jego wyjściu z domu. Wówczas on mi odpowiada - jeżeli tak, to możesz dalej kon­ tynuować i malarstwo będzie twoją karierą, i ja będę się tobą w tym względzie opiekował i dostarczał ci do tego celu dobre i odpowiednie przybory w najlepszych gatunkach. Ażeby zaś nasze kariery prowadzone były oddzielnie, żeby jedno drugiemu nie mąciło w niczym, musimy znaleźć dla ciebie, mamusiu, jakiś odpowiedni pseudonim, który by z tobą licował i jednocześnie uniezależnił cię całkowicie. Zaczęliśmy więc oboje myśleć o tej kwestii tak dla mnie ważnej i po dłuższym zastanowieniu udało nam się wynaleźć pseudonim Hel-Enri, to jest przez połączenie Hel - od mego imienia Helena i Enri - od imienia mojego syna Henri." W dwa lata później miała pierwszą wystawę. Debiut w Galerii Benezit stał się małą sensacją Paryża. Malarka miała wówczas 81 lat. Przyjął ją w Pałacu Elizejskim prezydent Rene Coty, władze miasta zakupiły obraz do zbiorów. Prasa rozpisywała się, była II. 10. Helena Berlewi z synem Henrykiem 45 �х II. 11. Hel Enri: W duchu Van Gogha, pisaki, akwarela, 20,5 22,5 cm, 1961 х II. 12. Hel Enri: Kwiaty, pisaki, akwarela, 50 60 cm, 1971. Kolekcja dra Bolesława Nawrockiego �przecież o rok starsza od Babci Moses. Zaczęły się wystawy, jeździła na nie wraz z synem. Poznałam ją w Warszawie w 1966 roku. Przypadliśmy sobie do serca, zapraszała mnie co wieczór na ... kieliszek koniaku. Była pełna wigoru, tylko chodziła z trudem. Twarz miała dobrą, mądrą, porytą siecią zmarszczek, a w niej jasne chabrowe oczy. W setną rocznicę urodzin otrzymała z rąk Prezydenta Legię Honorową. Francja stała się jej drugą ojczyzną, ale wciąż mówiła, myślała i pisała po polsku. Syn umarł wcześniej od niej i odtąd nie mogła sobie znaleźć miejsca, chodziła po ulicach i płakała. Próbowała malować, ale już bez dawnej radości, bez wewnętrz­ nej potrzeby. Umarła 18 grudnia 1976 roku mając 103 lata. „O Hel Enri trudno mówić jako o malarce naiwnej-pisał Ignacy Witz. Byłby to nonsens. Jej dzieło też ze względu na obfitość i samą malarską wagę przekracza tę wątłą granicę amatorstwa i czegoś, co jest „prawdziwe". W poszukiwaniu etykiety dla tej starej czarodziejki kolorów myślę, że można ją nazwać malarką instynktu. Nie wiem bowiem, co innego niż instynkt, zmysł, może dyktować jej harmonie tak mistrzowskie, dysonanse tak dźwięcz­ ne, kapryśność zarysów, żywość konturu, płynność kompozycji - tak doskonałe." Malowała kwiaty, algi, wodorosty - pędzelkiem a także pentelami. W pracach dojrzałych tworzyła już nie tyle same kwiaty, ale jakby materię kwiecistości, coraz bardziej odrealnioną, chcia­ łoby się powiedzieć - abstrakcyjną. Zapełniała niemal całą powierzchnię kartonu gęstwiną linii jakby rozrastającą się gdzieś od środka, od najmniejszej struktury. „Uderzenia pędzla miała lekkie, na jakie może pozwolić sobie tylko bardzo doświadczona ręka, układ dekoracyjny, harmonijny, zwiewny, ale bez non­ szalancji." (Władysława Jaworska). FRAGMENTY Z PAMIĘTNIKA Byli nierozłączni, rozmiłowani w sobie. Tylko on, z całej rodziny, był jej tak bliski. Widziała w nim genialnego malarza, opiekuna, a przy tym ukochane, bezbronne dziecko. Nie chciała się pogodzić z jego śmiercią. Dzieci nie powinny umierać przed rodzicami, prawda? wpatrywała się w moją twarz oczami, które już nie miały łez. To niesprawiedliwe! W dwa lata po śmierci Henryka, kiedy ją odwiedzałem, będąc w Paryżu, on był nieustającym tematem naszych rozmów. Dlate­ go chciała bym przychodził. Miała 99 lat i bała się starości. Tej samotnej, bezbronnej. Mówiła do pani Kernerowej, która się nią opiekowała: Zrób jutro dobry obiad, bo zaprosiłam pana Jackow­ skiego. Kup szynkę, pamiętaj, bez tłuszczu. To niech mi Pani da jeszcze 10 franków. Dziesięć? To będą 2 plasterki. Po co 2? On tyle nie je. Jeden wystarczy. Kiedy przychodziłem, zawsze miała na sobie inną suknię, twarz „zrobioną", włosy uczesane. Chciała, bym powiedział „Pięknie dziś Pani wyglądał". Uśmiechała się wtedy i żaliła, jak jej ciężko, jak wciąż nie może się nauczyć być samotną. Pokazywała przepisane na maszynie kartki z Pamiętnika. Dzieliła się swym bólem, ale nie obojętne było dla niej, jak reaguję na te zapiski, na ich formę. Nie sądzę, by świadomie odwoływała się do Kochano­ wskiego, choć znała przecież historię literatury polskiej. Kiedy powiedziałem, że to są Treny na śmierć ukochanego syna, poważnie skinęła głową, i ukryła twarz w dłoniach. Tak, po­ wtórzyła, to są Treny. Całe życie moje, to był on, mój Henio. A teraz muszę żyć... sama. Zaczęła pisać, aby zająć się czymś, nie myśleć wciąż, w dzień i w nocy, o swojej rozpaczy. Ale pisząc, tylko jej dawała wyraz. 8 lutego 1970 r. zanotowała: „Tak mi Go brak, na każdym kroku! Z tego pisania mego okazuje się, że nie jestem w stanie opisywać moje codzienne przejścia życia. Gdy tylko zaczynam pisać - na­ tychmiast wpadam w wir rozmyślań tak smutnych, że nie mogę wybrnąć z nich - i w ten sposób zapominam o faktach codzien­ nych, szalenie urozmaiconych. W ten sposób mijam się w zupełności z celem mojego pisania, który sobie założyłam." A.J. 13.I.67 r. Kochanie moje. Tyś znikł ode mnie, jak najcudowniej­ szy świetlny meteor, przez który przechodziłam w ciągu przeszło 70 lat. I nagle, niespodziewanie w bardzo krótkim czasie -odeszłeś ze świata, jak ten meteor - zgasłeś! Heniusiu mój drogi, Chaim-Schlojmeleben, (leben - to życie). Ty żyjesz stale i wiecznie w moim sercu i pamięci, nigdy, przenigdy Ciebie nie zapomnę. Te wspomnienia o Tobie wypeł­ niają całą moją duszę i moje istnienie. Wstaję z niemi - z Twoim imieniem i kładę się spać tak samo i czasem całą noc rozmawiam z Tobą, przypominając te szczęśliwe chwile, spędzone zawsze i wszędzie razem - czy to nasze podróże po świecie, czy osiedlenie czasowo gdzieś na stałe. Byle razem. Czuliśmy się szczęśliwi. Podczas każdej, najkrótszej rozłąki - czuliśmy się osamotnienil Jak ja się mogę teraz czuć, gdyś odszedł ode mnie na zawsze! na wieki! Moja teraz prośba do Boga: aby zabrał Twoją świętą duszę do siebie, do Raju z aniołami wśród największych Cadyków, do najwyższych Niebios) Teraz znów mogę zapłakać nad moim drogim dzieckiem Heńkiem. Muszę ukrywać moje bolesne łzy. Moje najbliższe otoczenie zabrania mi tych łez i tego mego bezgranicznego smutku, a ja nie uznaję życia bez tych uczuć. 13.IX.67 r. Niedziela. Aż cztery dni nie pisałam do Ciebie, Ty mój ukochany Heniusiu, ale w sercu moim jesteś stale, ani sekundy w dzień i w nocy i we śnie. Znalazłam karteczkę ze szpitala, gdzie w męczarniach Twoich, Twoją ręką i Twoim wielkim uczuciem synowskim piszesz „Mamelejbn". Karteczkę tę trzymam stale przy sobie, jako symbol Twojej wielkiej miłości do mnie, jakiej w całym świecie się nie znajdzie. I to do ostatniego Twojego tchnienia. U Ciebie ja zawsze byłam na pierwszym planie, a Ty słodycz moja - na ostatnim; czy to do jedzenia, czy do leczenia jakiegoś bólu - ja byłam największą troską. Zaś o Twoim zdrowiu nigdy nie myślałeś. I to było wielkim błędem naszym, żeś nie pilnował swego zdrowia, jak oka w głowie. Nie pomyślało się co się stanie ze mną, jak Ty kochany mój odejdziesz ode mnie, jak będziesz mi brakował na każdym kroku. W jakich cierpieniach ja się zostanę bez Ciebiel Jak mała bezradna łódeczka na wzburzonym morzu bez steru. Jestem tu, jak biedne, malutkie jagniątko niezaradne, nieszczęś­ liwe, poddające się bezsilnie każdej woli. Każdemu i wszystkim razem. 28.IX.67 r. Tej nocy obudziło mnie silne stukanie we drzwi z ulicy i wyraźne wołanie: „Mama!" Zaczęłam w odpowiedzi krzyczeć, budząc Lenę i dziś rano ona mi to potwierdziła. Okazuje się, że stale i ciągle jestem z Tobą razem, czy to na jawie, czy we śnie. 4.Х.67 r. (12-ta w nocy). Jestem teraz otoczona ludźmi, ubolewającymi nad stratą tak wielkiego i szlachetnego Człowie­ ka, jakim Ty byłeś, Synusiu mój drogi. Opisują mi. żeś Ty był „lumiere świata", po Twoim zgonie - świat stał się ciemniejszy i zimniejszy. Ale cóż mi z tego? z tej chwały nad Tobą i podziwu? kiedy Ciebie nie ma przy mnie. Jest mi smutno i tęskno za Tobą. Nic mnie nie interesuje, nie zajmuje oprócz myśli i wspomnienia 0 Tobie, Syneczku mój ukochany. Jestem teraz sama, samotna, wszyscy śpią, już jest 1-sza w nocy. Sen mnie zmorzył - położę się. Każda rzecz od najmniejszej do największej - przypomina mi Ciebie. Kochanie Ty mojel Tyś mnie całe życie starał się wszelkimi siłami, całą Twoją energią - wywyższyć, upiększyćl Nieraz nawet z uszczerbkiem dla siebie. I dokonałeś Twego czynu, zostałam uznana przez ludzi, przez świat. Tyś mnie ukoronował chwałą 1 miłością u ludzi. Tobie, Synusiu mój drogi mam do zawdzięcze­ nia to wszystko. Tym bardziej Cię kocham i tęsknię za Tobą. Tak bardzo brak mi Twoich światłych rad, mądrych,.bez których ja się teraz czuję, jak na rozdrożu bezradna ... 10.Х.67 r. Wtorek. 1-a w nocy. Nie mogę spać Synusiu mój kochany, łzy mi się leją i leją. Chcąc ulżyć memu sercu - piszę do Ciebie. Czuję się samotna i opuszczona gdy Ciebie tu nie ma ze mną. Im więcej czas mnie oddala od Ciebie - czuję silniej swą samotność. Nic na świecie nie jest w stanie wypełnić mi tej pustki. Znajomi pocieszają mnie, że wszak mam jeszcze dwoje dzieci, ja dziękuję Bogu za to, ale nie mogę wymagać od Mańka [drugi syn 47 �- A.J.], aby on się mną zajmował tak bardzo, on ma swoje interesy, swoich znajomych, przyjaciół, przyjaciółki, jednym sło­ wem - swoje życie ... Że się czasem ze mną widuje i dobrym słowem obdarzy, czy też telefonuje, też jest dobrze. I na pewno dużo myśli o mnie. 12.X.67 r. Siedzę na ławce, tuż koło mieszkania naszego. Mam wolną chwilę, jestem sama bez ludzi, mogę się oddać kontemp­ lacjom. 0 kim? Naturalnie, że tylko o Tobie Heniusiu mój drogil Ukochany słodki Syneczku mój! Pisanie do Ciebie rozrzewnia mnie i od razu łzy się leją. Chcę wypłakać przed Tobą miłość do Ciebie, mój smutek, moją tęsknotę za Tobą, moją samotność bez Ciebie i tym samym moją bezradność, zwykłą, codzienną, ale stokroć większą bez Ciebie, bez Twoich rad tak dobrych, kocha­ nych, bezinteresownych, serdecznych i szczerych. Nie można nawet tego wszystkiego żądać od kogo innego, nawet od najbliższych. Każdy ma swoje życie, swoich umiłowanych, swoje dążenia, swoje interesy. To my tylko byliśmy jednością, jedno dla drugiego, jak jedna całość. Żyliśmy jeden dla drugiego-wzajem­ nie. I to zostało rozdarte za życia na zawsze! Chyba w Niebiosach nasze dusze znów się połączą. A tymczasem muszę żyć, ale w cierpieniach, w smutku i tęsknocie. 18.VIII.69 r. Przechadzając się przed domem mego mieszkania na powietrzu podparta z jednej strony parasolką (a nie kijem). O błoga zalotności w moim wieku - urodziłam się w 1873 г., wiecznie trwająca, a z drugiej strony, trzymając się muru - głębo­ ko zatopiona w myślach - proszę Boga o przebaczenie mi moich win, popełnionych może bezwiednie wobec Niego - Wszech­ mogącego! NOTKA BIOGRAFICZNA HEL ENRI 1873 1928 1952 1954 20 marca rodzi się w Warszawie Helena Berlewi. Wyjazd na stałe do Paryża. Pierwszy obraz. Pierwsza indywidualna wystawa w Galerii Bśnezit w Pary­ żu. Malarka przybiera artystyczny pseudonim Hel Enri. Audiencja u Prezydenta Republiki Francuskiej Rene Coty w Pałacu Elizejskim w Paryżu. Miasto Paryż nabywa jeden z obrazów. 1955 Udział w wystawie „Decouvrir" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1958 Udział w wystawie „Malarstwo Naiwne" w Galerii Aenne Abels w Kolonii. Salon Niezależnych w Paryżu. 1958 Indywidualna Wystawa w Warszawie w Kordegardzie, na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zakup trzech obrazów do Muzeum Narodowego w War­ szawie. Druga wystawa indywidualana w Sopocie z okazji Fes­ tiwalu. 1959 Druga wystawa indywidualna w Galerii Bśnśzit w Paryżu. Rząd Francuski nabywa jeden z obrazów. Miasto Paryż również nabywa obraz. Salon Niezależnych w Paryżu. 1960 Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Bollag w Zury­ chu. Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Feigel w Bazy­ lei. Salon Niezależnych w Paryżu. Główna rola, jako malarki, w filmie Marianne Oswald, Bouquet de Femmes (Bukiet kobiet), poświęcony twór­ czości malarek: Louise Moillon, Elisabeth-Louis Vigee-Lebrun, Berthe Morisot, Suzanne Valadon, Veronike Filosof, Sonja Delaunay i Hel Enri. Film ukazał się w Tele­ wizji Francuskiej. 1961 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie Międzynarodowej „Laienmaler" (Ma­ larze amatorzy) w Gewerbemuseum w Bazylei oraz w wy­ stawie „La Peinture Naive" w Galerii Bettie Tommen w Bazylei. 1962 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres", zor­ ganizowanej przez baronową Alis de Rothschild w Galerii Charpentier w Paryżu. Wystawa indywidualna w Klubie Artystycznym „Die Insel" w Hamburgu. Udział w drugiej wystawie „Peinture - leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. Salon Niezależnych w Paryżu. 1963-1964 Wystawa indywidualna w „Haus am Liitzowplatz" w Ber­ linie. 1964 Udział w wystawie Sztuki Naiwnej w Salzburgu. Udział w wystawie Galerii Neundorf w Hamburgu. 1965 Udział w wystawie „Peinture Naive" w Galerii „La Bośtie" w Nowym Jorku. Udział w trzeciej wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1966 Udział w Salonie „Club International Feminin" w Musśe d'Art Modernę w Paryżu. Udział w wystawie IV Pleneru Koszalińskiego w Osiekach. 1967 Udział w wystawie „Naive Kunst aus Polen" w Stuttgarcie (18 prac) Udział w wystawie „Art Naif Polonais", Musee des Beaux-Arts w Neuchatel (27 prac). 1969 Wystawa w Buenos-Aires. 1970 Wystawa indywidualna w Galerie Verriere w Lionie 1976 18 grudnia, w wieku 103 lat Hel Enri umiera. Fot.: Jan Świderski - il. 4, 7, 9, 10; Kadr z filmu Konstantego Gordona Kwiaty Hel Enri, 1967 - il. 8 48 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cd4dcf994a002609b808afa8e23ca9f.pdf 048d19d27b11295769fbbe4f595b16ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Afryka Pn.- religie Islam - ośrodki kultu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2017 Title A name given to the resource Grobowce świętych marabutów jako ośrodki kultu w Tunezji i Algierii / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.201-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci, t. \\\.\ HO, 1996 1l.·\R-;Ki\ l ni\\el"O" ki Opul,ki CiRO!iOWCL ŚWI[~TYCH MARABUTÓW JAKO OŚRODKI KULTU W TUNEZJI I ALGERII Tematem nlnlc.JSLcgo artykułu jest opis przestrzeni, w której wypełniane praktyki r:-Iualne o prowcniencji ludowej i religijnej są związane z kultem osób i miejsc uzna\vanych la nadnaturalne. Te specyficzne obszary kultu - grobowce mara blltó\\ \\Till. z otoClen iem - wyróżn ia głębokie osadzen ie w tradycj i rodzimej i islamie. W przedstawionym tekście opisuję zjawisko słabo znane w Pol'CC. a mianowicie praktykowany w społeczcllstwie maghrebillskim kult świętych. tzw. marabutów I. Moje badania, opatie na wywiadach i obserwacjach, (lgTaniClaj.\ siy przede wszystkim do przedstawienia pozycji marabuta i zakresu jego cI/iala,·J. a szerzej zjawiska marabutyzmu. Ponadto odwołuję się do materiakm socjologiClno-dnologicznych, dotykających tego zagadnienia. Analizą lostaną objęte zachowania nadzwyczajne, realizowane w obrębie \)bszaru. określonego arabskim tenninem zawijja, co dosłownie oznacza kąt, l)bid.r. \\ którym znajduje się rzeczywisty lub symboliczny grobowiec zmarleg.') marabuta. Miejsce to stanowi centrum życia religijnego, gdzie wydzielone IMmieszClcnia Sil przeznaczone na recytację Koranu, izby dla pielgrzymów, ucznilm i star((·)\\. a także przylega do nicj cmentarz. Zawijja ze względu na S\\ ojil spec: liky zcz\Va Ic~ na swobodną i n ieskrępowaną man ifestację uczuć. Praktykowane tam obrz<;dy o charakterze mistycznym i spontanicznym, przy di\\ iękach instrumentalnej muzyki, dowodzą odmienności w porównaniu z meczetem. gdzie obowiązujc swoisty rygoryzm i podporządkowanie zasadom k(lkkl\ \\ nym. respekt wobec boskości. Należy przypomnicć, iż w islamie nie \\yswpuje ..muzyka religijna'" w dosłownym znaczeniu tego wyrażenia_ "Umuzycznieni.:" pojawia siy jedynie w sytuacjach szczególnych. Otóż melodyczny ton cechuje \vczwanie wiernych na modlitwę, kierowane przez muezzina pięć razy dziennic z wieży - minarelu, a także w zbiorowych recytacjach Koranu. p.ólnllcnllał"rykilllskie zawijje jako ośrodki kultu występują w dwóch postaciach: , \'1:Ig.hreh \\ iq~ku arahskim oznacza Zachód (Jfaghrih). w jego w<lskilll znaczeniu \lbejIllUll-: I"unoj<;. i\l!-,-eri.; i Maroko. krajc Icżącc IV Pólnocncj Afryce. Przedstawione zjawisko :li~lraIHiI~z"lllll ohsLT\\O\\iilalll i hadal~\I11podC/as moich wieloletnich pobytów w Tunct;ji (1982I ')X~ , l .\ I-)!erii ( I ')X(,-I \)\) I). Illlll1"lllalorallli byl i Ill<;żczyżni i kobiety w wieku od 2J do (i:) Im. o l\\/ll' III \\, kVlaicelliu. �202 - sufistycznej, wiążącej się z islamem, a konkretnie, nawi'jZuj'jcej do sufizmu. którego zwolennicy żyli w odosobnieniu, naśladując Proroka ~. - animistycznej, wyrastającej z korzeni afrykaJlskich i praktykowanej najczcściej przez ludność o ciemnej karnacj i 3. Podjęcie życia ascetycznego i głęboko religijnego przyczynilo sit,?do UŚ\\ i9cenia jednostki, którą nazywano po arabsku mllrahil. Z czasem termincm tym określano wszystkie kategorie świątobliwych mt,?żów pólnocno-afryk,1I1skicgo islamu. Świętym może być osoba zmarła lub żyjąca. Jednostka. której przypisuje się cechy marabuta, gromadzi wokól siebie zwolenników. przekonanych o jego mocy i sile oddziaływania. Grób zmarłego marabuta. czyli osoby () znamionach nadnaturalnych, wraz z otoczeniem, w przekonaniu wspólnot posiada właściwości miejsca świętego (po arab. haram). Rozsiane po calym Maghrebie grobowce zachowały różne kształty (na planie kwadratu, "ośmiok,jta", w pOS!<Ici stożka, piramidy itp.) z bieloną kopułą (kuhl)(f) 4, która występuje również w przypadku grobu symbolicznego 5. Niektóre z nich utrzymaly lokain} charakter, inne nabyły znamion swoistych sanktuariów gromadzących pielgrzymem z całej Afryki Północnej. Współcześnie grobowcami opiekują si\-, osoby spokrewnione ze zmarłym marabutem bądź posiadające szczególne wlaści\\ości. np. moc oddziaływania (baraka). Szacunek potwierdza stosowane wobec nich nazewnictwo: szejk, szerif, talib. Umiejętności, związek z religi,\ i tradycja sprawia, iż mnich-asceta ma wielki prestiż spoleczny, a tym samym \\ )"()inych sytuacjach posiada głos rozstrzygający. Najstarszym i najbardziej znanym zakonem jest Kadrijja, którego zalożyciel Abdel-Kader al Dżilani został pochowany w Bagdadzie. W poszczegc)lnych krajach jego zwolennicy tworzyli wspólnoty z symbolicznym grobem. Zakon ten uformował się dopiero w XIV w. Z niego wyodrębnilo si\-, m. in. bract\\(l Tidżanijja, którego fundator Sidi Ahmed Tidżani urodzony w I\in Mahdi \\ 1\1gerii osiedlił się i działał w Maroku. Do najpopularniejszych ośrodk(m kultu należą miejsca poświęcone takim postaciom, jak: Idris Mulaj (Im. 79 I l. fundator Fezu (Maroko), Abu Midżan w Tlemsen (Algeria Zachodnia) i Sidi Moh2 Por.: A. Ilourani, Historia Arabów. Sufizm. w: M. U. Tworusehka./s/am. w: Maly slo,jJnik ku/tUty świata tlum . .J. Danceki. Cidallsk I ,)')~. s. I:''): 1\1. 1\1. I l/ieka!1. Malvslownik. WarS/awa I')'):'. s. S.':.J. Iliel'I\\,k!. SII/CIII. arahskiego. Wars/awa I 'nI. s cli,7-cli,'): .I K IUClkm\ ,ki Grupy zakonne w wie/kich religiach ,~\I·iolll. Wars/all a I')S7. s. :'2--' Sam sufizm. według niektórych autorów. kumuluje Ill%li.; neophltul1Sk'i ! duś\\ IlldClc'n"l hlllduskie, J POI'.: E. Dermenghem. Le cu/te des saint,l' dans / 'Is/11m mllg/7f"('/JllI. !'aris I '):',1. I I lc'hli. phenomene de transe corps possedes. "IBLA" 1993. t. :'6. nr 172. s. 2(, 1-27~. 4 Por.: E. Diez. Kubba. w: Encyclopedic de /'Is/alll. VOII\'e//c ('diiiolI. !'aris 1')Si,. t ."i. s 2SS296. 5 Grób symboliczny może być wynikiem czci dla wielkiej indY\\ldualnośc!. np \<Iklel w świadomości muzulmanów reprezentowal Abclel-Kader al Di.ilani. !locIHl\\<Inl II 1~<I!2"acl/le w Afl'yce Północnej posiada wiele ::awIjji. Wyst.;puj'l równici. ::ml·ll/e. Ś\I i,ldCl'lce u II Ill. /e w tym miejscu przebywał. przechodził lub odpoczywal świ.;t: Od !JUste/ni do wspólnoty �203 ran w Tunisie. Powołana przez Sidi Muhammada ibn Aissa (zmarł w Meknes \\ Maroku okol o J 526 roku) Isawijja długo opierała się islamizacji i arabizacji, kultywując rodzimc tradycje h. Każdy zakon kieruje się własnymi doświadczeniami. akcentując uprzywilejowaną pozycję mężczyzn. Zróżnicowanie uwidacznia si~ w rytualnym odmawianiu litanii zikr 7. W określone dni tygodnia \\ ::(l\I'ijji dancgo zakonu, uczestnicy wypełniają ceremoniał zbiorowo, najcz~ściej stojąc. pmvtarzaj'l w narastającym rytmie 99 atrybutów Allaha. Podczas tej uroczystości czasami dopuszcza się akompaniament muzyczny fletu i taneczną gestykulacj~ ciałem x. W sytuacjach szczególnych ten wyłącznie Ill~ski obrz'ldck zczwala na obccność kobiet 9. Rozgraniczenie w zachowaniach informatorzy wyjaśniali przymiotami płci. Mężczyzn, ich zdaniem, wyróżnia posiadanic głębokiej wiedzy o Bogu, natomiast kobiety charakteryzuje bardziej \\Tażliwość na rytm niż na słowa 10. Zikr ma na celu również doprowadzić do nasycen ia mocą i si lą świętego, czyI i pośredn ika w osobie marabuta. W Tunezj i każdy ośrodek charakteryzuje odrębność obrzędowa II. W Tun isic znau'lcą rol~ pclni ::awijja Sidi Abu Hassan z obrządkiem Szadilijja. Położona na szczycie wzgórza w południowej części miasta, w ciągu roku jest ut\\arta dla \\iernych od popoludnia w czwartek do godzin południowych w sobut~. Podczas tych trzech dni wokół zawijji sprzedawane są różnego rodzaju tov\ary. w tym slodycze, a dyskusje o cenach, o jakości towaru, śmiechy kobiet, krzyki dzieci. stwarzają atmosferę swoistego jarmarku. W każdą sobotę, od ś\\ itu do południa, mężczyźni wypcłniajązikr, realizowany w dwóch fazach: - śpiewy. obejmujące wszystkich, - recytacja litanii (::ikr), ograniczona do zaproszonych mężczyzn. Vv pierwszej cz~ści na uwag~ zasługuje swoiste współgranie wyrazen werbalnych z ruchem ciała. Odmawianie modlitwy ma miejsce w nicco oddalonej l1d ::u\t'ijji grocie. Rytuał polega na przyspieszaniu wypowiadanych słów, co \\ konsekv\encj i doprowadza recytatorów do stanu uduchowienia. Po zakoI1clOnej cercmonii uczestnicy otrzymują okrągły chleb z zapieczoną w środku ,11 i\\ ką i kuskus. przygotowany wcześniej przez kobiety, których życzen ia zostaly spełnione. 1'01 J. KloC/kO\\ski. 0/) cil. s. (,2. I'm .I SI,:pil·lSki. lJ/uIir. \\: Mah' s/OIl'I1ili Iiu/lury ,{wiola arabskiego. Warszawa 1971. , 1.'11. /.rArlcsl s/C/cgl',lll\lll ckmcntem mcdytacyjnym w muzulmal1skiej pob07.ności. wyra7anej II 'I'ominanlcm I\oga i ["()/myślaniu o Nim w czasie wypowiadania 100 naj piękniejszych all\ blll(lI\ 130ga. np. Prawd/iwy. Żyjący. Wielki. To nieustanne wymawianie imicnia Boga ma na cclll \\\/\\oknic \\ C/IO\\ickll okrcślonych energii. h //'II/CIII.'. I'tll. 1(,0 S. I:ClChioll .. "'un'!\'lIuces IIIvsliques fllil/.IICU ... I Itlll1111 c" I ')72. ni 12. s. 5(,. 1111'01 i!Jlllelll. s. S(,. II Por. V. prlqllcs. r ',Ir/n'es cosnUi/UC dans cllI i)ol'd-ollcs! lI/ri('oin. 1',II'is I l)(>4. s. 291 - 43(,. '! el cu/le de possession /0 pCłI.\'(;C populaire dans ct dans la mara!Joulismc /0 vie quolidienne �204 Zgodnie z obowiązującą zasadą zikr wypelniaj'l m<;żC/y/.ni. alc \\ "yj,!tkowych sytuacjach "nawiedzone" kobiety mogą przebywać \\ pum ieszC/en i LI przylegającym do groty. Jak pisze S. Ferchiou ... tc «chore» nic uczestnicz,! w rytuale, nie śpie'vvają z mężczyznami, nic odmawiają modlitwy. alc jedyniL' skandują formuły, będące atrybutami Boga. Gdy rytm staje si<; bardZ() szyb"i. zaczynają tailczyć, wprowadzając się w stan szczcgólnego transu. ( ... ) Sean~ kOllcZy się, gdy mężczyźni milkną, a kobiety padają zemdh)llc" I~. W ś"ietk tego opisu kobiety przeżywają ceremonial odmicnnie \\ porównaniu z 1111,';1czyznami, co można wyjaśnić przyjętym rozumienicm spolcC/nej funkcji pici w społeczeilstwie maghrebiilskim. Isawijja wyróżnia się pozyskiwaniem zwolenników wśn\d \\arst\\ ubogich. Nie ogran icza się ona do m istycyzmu, a Ie wprowadza prakty" i u cechach militarnych. Ekstazę pojmuje się jako pokonanie bezsilnego cia la. PodC/a~ wypelniania obrządku uczestnicy, stojąc boso \V lnianych ubraniach, poch~ lają się na boki, do przodu i do tyłu, a następnie chwytaj'l si<; za biodra i rallli\)n<.l. tworzą kółko, zamykając w ten sposób siedz'lcego \\' środku lllar;lblll;1. odmawiającego litanię na cześć Proroka i świ<,:tych isl,lIl111(::.ikr). PO\\Oli imie Allaha ulega transformacji, a w kOl1cowej fazie pozostaje .jui tylko slyszalnc "h". Jest to wprowadzenie w stan upojenia mistycznego. sz.C/ególnego POI;\CNnia z Bogiem. Inaczej mówiąc upojenie ogarnia uezestni"ów etapami l; Formę swoistej pielgrzymki - jednego z filaró\\ islamusYlllboiizuja sedmiodn iowe spotkan ia organizowane latem (m i<,:dzyC/eIWCCIll i \vrześn ienl l. zakollczone złożeniem ofiary. Każdy muzulmanin zobo\Vi<jZany je"t \)db\ć pielgrzymkę do jednego z miejsc świętych (Mckh Medyny. a \v PólnOl:nej Afryce do Kajrawanu). Wysokie koszty finansowe nic zezwalaj'l na \\~pdnienie tego nakazu, dlatego niektóre groby świętych tra"towane s'! jako obszary, gdzie można wywiązać się w pewnym sensie 7 polecenia religijnego Wielu zwolenn ików posiada konfratern ia Tidżan ijja. Z\\ laszcz.a \\ ś,,'lll k\)bict, które poprzez gestykulacje ciałem, wydawanie ohzyków. naceChm\all) ch melodycznie, westchnieIl, doprowadzają się do stanu upojenia mistyCl.negll i równocześnie nawiązują kontakt z owym świt;tym, otrzymując dar lI/c1rclwiania 14 Swoisty spektakl ma miejsce z okazji uroczystości rod/.innych. [a"ich jak obrzezanie, wieczór panieilski, wizyta mloclcj malionki trz.ecicgo dnia po weselu I.)." Regularne spotkania odbywają się w sobott;. Zgromadzone kobiel) \\ \ p<:lniają rytuał na stojąco, z rozpuszczonymi wlosami poruszają gloW<l od !e\\(.:j "li prawej stronie i odwrotnie, a pozostała część ciala pozostaje nierucl)()llla. 12 S. Ferchiou. op. cit, s. 56. 13 Por.: M. Chelbi. Musique et societe ell TlIllisie. Tunis I 9R:'i. s. (,2 - (13 14 Por.: ibid. s. 69. 15 V. paques. op. cit. s. 297 - 392. Por. też: Z. Dhaoudi. /-"1'1111111'.1' tiellls /1'.1'~(/()/li(/s lu/iN e.xc/lls. "Peuples Mćditerraneens" 1986. nr 34. s. 153 - I()2. d,". �205 jedynie stopy s;\ lekko przesuwane. Gdy rytm ulega zbyt szybkiemu przyspieszeniu. d\\ ie lub trzy mlode dziewczyny, wywodzące się z rodziny świętego, pl)siaclające s/.Cl.ególną władzę z racji urodzenia, podtrzymują tai1czące, chwytając je pod boki i \V ten sposób przekazują im błogosławiei1stwo świętego (!>umku) \('. Seans kOllCZy sit; upadkiem t3łlcząeyeh na podłogę. Taniec nawied/en ia mo/na pot raktować jako swoistą metodę leczen ia, Przyczyn ia się bo\\ iem ci() \\ yda kn ia zlych d/inów, działa terapeutyczn ie, oddala n iebezpieczel1st \\ a, \\' środo\\ iskach miejskich, zwłaszcza Tunisu, ceremonie 'vV' ::awijjach \\ypelniane s;l l. podzialem na płeć. Zachowania mężczyzn w dużej mierze odp()wiadają regulom religii nlllzulrnal1skiej. a zatem oscylują wokół sfery \U('/'IIIII. Praktyki czyni()ne przez kohiety, wyraźnie nacechowane elementami kultury ludowej. u()sobiają jJro/ónwJJ, ZawiJia Sidi Ahmeda świadczy o dom inacj i !Jm/clIllIlIl. al howiem ceremon ię charakteryzuje wymieszan ie zachował1 religijnych. wyra/anych m()dlitwą, i zwyczajnych, manifestowanych rozmo\\ami o codzienn()ści. śmiechem, dziecięcymi krzykami, swoistym jazgotem i przemieszaniem się tIumu. Specyfik~ tego miejsca potwierdza wypowiedź 40letniej '·atim). gospodyni domowej, z wykształceniem podstawowym, matki trojga dzieci, /ony wlaściciela sklepu: "Zawijja jest miejscem chętnie odwiedzanym prze/ kobicty. Klimat jaki tam panuje sprzyja odzyskiwaniu dobrego sa mo poc zu C I a ... Cick;l\\ym knomenem są wspólnoty zakładane przez czarnych rnieszkallCli\\ Maghrebu. byl)' onc znanc już w czasach antycznych. Ich rozwój i znaczeIlie pu.ypada na okres panowania Almorawidów, którzy w XI wieku pokonali \\ beków (jilall)' i zislamizowali klasy panujące. Związki między Czarną Afryką a \laghrebem z<lcieśl1ily się dzięki wymianie handlowej. W XVI w. istotną rolę odegraly armie utworzone z czarnych niewolników przez Moulaja [smaila 17. Wspólczcśnic notujc się ograniczoną liczbę wspólnot czarnych społeczności. 5;1 to grupy skupionc w domach Sidi Blal. Z postacią Sidi Blala, niewolnika \\~ 1\\ olonegl) pr/.eI Mahometa, lIIuezzina, uknuto wiele legend, potwierdzajc\cych l\\i;\Zek Al'rYKanÓw z islamem. Jedna z nich glosi. iż pewncgo dnia córka Proroka Fatima zachorowała i nikt z pr/y\\olanych lekarzy nie mógł jej pomóc, Zrozpaczony ojciec wspomniał tym Blalowi. który. po obejrzeniu cierpiącej, z nazbieranych ślimaków \\ykol1al SZllur korali i trzymajclc go przed jęczącą z bólu kobietą t3l1czył i śpie\\ al. gdy nagle ukazal się czarny mężczyzna przekazując Blalowi grzechotkę i c/Il'c!li<: IX. W chwilę później chora podniosła się i zaczęła naśladować w gesl) I r; S. h:rchiOlL ofl. cli. s. I s ('I/CC!llll 'lIkll;1. IlIlV()n;1 dl's ,fl(;,'/'iils ,,1/ 59 - ()O. d" !',/ji'iqlle dll Nord. l. 2. Paris ł 961. s. 229 - 2:11. Il/.naCla Clapk~' bu daS/:ka o kształcie okrągłym. najcz.;ściej z czenlonego pr/.N l\r'lhólI. I'or.: S. h:n:hiOll. techniqlles e( sociell:s exemp!e de !ajóbricaliot! {lIl/isic. Paris I 'n ł, s. ~ I X - 220. 17 PilI'.. ('h. 1\. Julil'n. f1isloir" �206 tach swojego uzdrowiciela. Prorok dziękując za uleczenie córki przepO\\iedzial Blalowi sławę w islamie. Inna legenda opowiada o tym jak pewnego dnia Fatima pokłócila si(,.'z Alim. swoim mężem i zamknęła w namiocie. Wówczas Rial poruszajclc kastanietami tallczył i śpiewał. co zainteresowało Fatimę, która uśmiechając si(,.'wyszln z Il(lmiotu i przeprosiła się z małżonkiem. W Tunisie znane są dwa domy Sidi Blal: Dar Kul~1 polożony obok Bab t'l Fella i Dar Bornu w pobliżu Bab Sidi Abdeslem. ZabudO\vani;1 tworz'lcc D;lI' Kufa zamieszkują rodziny pielęgnujące stare tradycje af'ryk,ulskic (jrób świętego znajduje się w środku dziedzillca. Interesujący obrz(,.'d praktykujc si~ w sanktuarium: na rozsypany w kącie piasek sklada si(,.'psuj,\CC si(,.'jajka i liemię. Pokry"vająca grób świętego f~ranka ma ulatwić świytemu oglqdanie prL)niesionych darów. Elementem znaczącym jest także ułożone zielone podium. na którym uill ieszcza się trzy talerze wypełn ionc malym i czer\\onym i papr)"am i (kolor świadczący a związku z ogniem i pożyw'icniu bohaterćm l. Na obrzeżach miasta działają również dwaj marabuci. wokól których ogniskuje się kult czarnych społeczności, a są to: Sid i Sil id w Seba Ila (na n'J\\ n inie Mornag, na południe od stolicy) - i Sidi Fredż. przy drodzc do Karlagin) (w kierunku północnym od miasta) I'J. Obrzędy wypelnianc przez picl"\\S/cgo z wym ien ionych marabutóv·; skupiają się na kulcie ogn ia. drugiego natolll iast WiąŻą się z ziemią. Sidi Fredż, uważany za naj starszy ośrodek kultu, sklada si<; z. trzech pomieszczell: sanktuarium z katafalkiem marabuta. lIckkorowan)'11l ilagami czerwono-zielonymi i dwóch izb, w których oddziclnie gromadzą siy kobiet) i mężczyźni. Na zewnątrz znajduje się studnia ozdobio)w opuncji' (liga indyjską), miejsce składania ofiary z kozia, W Tunezj i wspólnoty czarnych praktykują rytllal s/(/III!J(//i . .lest to Inagiezn) obrządek wypełn iony rytualnym tallcem przy dźwiękach bębna, kastan ie!' :1 11iekicdy małych gitar. Ma on na celu wyleczcnie osoby cierpi,\cej l1a dolcgli\\ośei mentalne, stany lękowc, a także ochronę przed złym okicm i z.az(\rości,\, Pieśni towarzyszące stambali, pomimo widocznej rcligijności, S'\ sprz,eC/ne I n,lkazami Koranu, Akceptację kultywowanej magii tlumaczy siy Obl'lll1,\ czk)\\icka przed nicbezpieczellstwem jakie mu zagraża 20 W Algerii, podobnie jak w Tune7ji, sanktuaria marabutów rozsiane po całym kraju i systematycznie odwiedzane przcz micszkalkćl\v danego regil'llll. świadczą a akceptacj i społecznej 21. Ich odmienność od oloczen ia naj czyściej sygnalizują następujące formy kopuł: półkuliste, ośmiok'llnc stoiko\\e. ostrołukowe, w kształcie gruszki, piramidowe; w rejonach górskich moi.na spotkać też chatki bez kopuł, odpowiadające lokalnemu budownictwu. WYI'l')żnia je biel I'J Sidi Said i Sidi freuż - są lo marabuci. 20 Por 1-:. Dckhli, op. cil. s. 264. 21 Por: M. KhdliL La Kabylic oll/'Andlre sacrijie. 11;IrI11allan. !'aris I ()X·t. s n -2."\. �207 ~cian. malO\\anych wapnem. Polożone często na pagórkach, wtopione w zielcJl, illlć lub szarość pcjzażu przyciągają oko podróżnika. W Oranie i jego okolicach występują najczęściej kopuły ośmiokątnc lub konstrukcje bez kopul, będące równoczcśnic domem zamieszkania marabuta. Odwiedzający znoszą talll różnc dary oliarnc. najczęściej są to zielone kapy pokrywające grobowiec, \\ ata \\ postaci paciorków, bransolet ze szkła, pęczków ludzkich włosów. o\\oce itp. W początkach lat sześćdziesiątych w Oranie mistyczny kult świętych og.raniczal się do tr/.cch ośrodków pod wezwaniem: Sidi el Hasni (w Salancsse). Szejk Bclahwel (w Mcduni) i "Moqadma" Zohra (w el Hemri). Po odzysKaniu przez Algcrię niepodległości (w 1962 roku), powracający z Maroka cmigranci założyli nowe ośrodki kultu. w nich praktyki rytualne nieco różniły sit; od rodzimych. Odmienność przejawiała się m. in. w sposobie odmawiania litanii :;ikl". Odwiedziny w :;awiiii można podzielić na zwyczajne. mające miejsec raz w tyg.odniu i okazjonalne. przypadające w święta religijne. zwłaszcza l:rudziny Proroka (Millie/) i Noc Przeznaczenia (arab. Lajlal al Kadar, 26/27 dzieli r<Hnadanu): obejmują one dwie fazy: religijną i świecką. Istotnymi elemcntami aspektu rcligijncgo są: modlitwa, palenie świec i kadzidła z żywicą. Ś\\icckość przejawia się w wymianie poglądów, swobodnych rozmowach, biesiadowaniu. zakupach. 7. okazji wielkich uroczystości w algierskiej zawijji handluje się towarami, często przywożonymi z Maroka lub Europy. W okresie ramadanu podczas Nocy Przeznaczenia (arab. Lajlat al Kadar) bosi i odziani w lniane szaty meżct.yźni recytują uroczyście formuły imienia Boga (Allah. .. ). Rytual rozpoczyna powolne poruszanie ciałem i spokojne wypowiadanie słóvi, potem przechodzą one w rytm przyspieszonych gestów, szybciej wypowiadanych fraz i coraz mocniejszego uderzania stóp o podłogę, co wprowadza uczestników \V stan upojenia mistycznego. Urodziny Proroka (Mulid) są również oka7ją wypełnienia obrzędów w sposób spektakularny. Nadzwyczajność obja\\ ja się zlożeniem ofiary z barana, biesiadą, białym strojem, nakładaniem henny. a także dźwiękami muzyki zachęcającej do tallca. Zwierzę ofiarne zostaje czyścio\Vl) wykorzystane do potrawy rytualnej, jaką jest kuskus, a po10\\ ą. \\" form ie jałmużny (zakut), obdziela się biednych. Uczestn iczące w ceremoniale kobiety występują \V bialym stroju, symbolu czystości, z okrytą głową i bosymi stopami. Pomieszczenie, \v którym dokonuje się obrzęd, zostaje wysprzątane. okadzonc i uperfumowane. Około północy, gdy zbliża się godzina symbol icznyeh urodzin, przy dźwiękach muzyki granej na instrumentach, kobiety podnoszą się trzymając \V rękach zapalone świece, recytują tekst modlit\\y. uderzając mocno stopami o podłogę. Mistrzyni ceremonii przygotowuje henny i nakladil jel zebranym. Obrzęd trwa do wschodu słoJlca. Innym przejawem aktyviności w zml"ijji są cykliczne spotkania kolektywne o charakterze pielgrzymki. Gromadzą one mieszkaI1ców danego regionu na okres 7 clni i nocy. Uczcstnicy przynoszą zc sobą talerze kuskusu, ciasta, chleb, �208 nocne okrycie oraz przyprowadzają zwierzę, które zosIanie zl%llc \\ ofierze. podobnie jak czynią to pielgrzymi w Mekce. Moi rozmówcy w Oranie naj bardziej cen iIi dwie ~{/\riu('. pod \\'l'Z\\Cln iem Sidi el Hasni (Salanesse) i Sidi el Huari (znajdujące sit,: \y pobliżu Kasbyl. gd~ ż ich fundatorzy są uznawani za patronów miasta 22. Ośrodki Ie ka:i.dego tygodnia gromadzą rzesze kobiet, których wizyty mają różnorodny charakter. Interesująca okazała się wypowiedź jednego z micszka"JCów dzielnicy (hanu. 1\ której mieszkałam (Dar el Beida), 60-letniego Mustafy, wlaściciela sklepu. Bardziej cenił on zavvijje niż wybudowane meczety \y niepodleglym p,uistwie, t\lierd/ąc. iż "zawijje posiadają nabyte w ciągu wieków błogoslavvielistwa (!Jamko) świętych założycieli, w przeciwieIistwie do nowych budowli sakralnych". W przekonaniu społeczeIistwa algierskiego marabut. pe1ni'lcy mi\,' pośrednika między fundatorem ulwijji a jego wyznawcami, posiada dar uzdr<l\\iania. Najczęściej niesie on pomoc w przypadku niemocy seksualnej. nieplodności. choroby psych icznej. Zwracają się do niego równ ie/ mlode d/ie\\cz(,.'ta pragnące wstąpić w związek małżellski. Uzdrawiacz d/iala \V atmoskrze s\\oistej egzaltacji, podniecenia, dzięki czemu wplywa na cierpi,\cego. LeC/enie polega na oddziaływaniu na cialo za pośrednictwem takich metod jak: :iygadlo. baliki. dotyk, lewatywa i podawanie mikstur ziołowych oraz odm<l\\ianie modlit\\: i wypełnianie zabiegów magicznych. Kaidy I uzdrawiaczy skupia \\ sobie wiele funkcji i technik równocześnie: zaklinacza. udzieiaj;leego blogos!m\ iClistwa, wykonującego praktyki magiczne, które mają przynieść ulg(,.'cierpi,\cemu. Znaczącą rolę w Oranie, jak i w całej !\Igerii, przypisuje si\,' n'mnie/ animistycznej formie marabutyzmu. Najbardziej znana w Oranie jest konfraternia Sidi 81al, której fundatorzy wywodzili siC; z Sudanu. Znajduje si(,.'ona \\ (ifielnicy Ville Nouvelle, w pobliżu współczesncgo wielkiego eentrulll IwnJII)\\ego (arab. mediny), a ongiś miejsca sprzedajy nicwolników. Praktyki. jak t\\ierdzil jeden z rozmówców, są swoistą mieszaniną inwokacji religijnych i lllistyClnych. Członkowie tej wspólnoty corocznie praktykuj,j rywal wodzeni,l byka ~; Przystrojone w kolorowe wstążki zwierzę jest prowadzone w towarzyst\\ ie kilkunastu mężczyzn w różnym wieku, przy dźwiękach m L1zyki wygrywanej przez jednego z uczestników na wielkim tamburynie, a czasami też IW kastanietach. Niektórzy mieszkalicy przekazywali im dary, naiCl.~'ścici byly tn jakieś skromne datki. Moi sąsicdzi podkreślali murzYl1skic korzenie rytualu. wskazując równocześnie na uczcstn ików, ich wyraźn ie ciemn'l "arllacj<,:. Opn\\\ adzone po ulicach i osiedlach zwierzę ski ada no w ofierze. RytLlai nliar) najczęściej dokonywał się na plaży w atmosferze 1,1I1e(')\\ i glośncj Illu/yki Ceremonial ten nazywano świętem byka. I.etknęlalll się n'\\\niej I Innyllll 22 Marabut Sidi Mohammed 1::1Huari pochodl.i1 / rvLlIok,1. /m<trl Jego grób zoslal ufundowany w 179.' roku za panowania bcp OlhlllaJl'1. 2'1" Ów obrl..yd oglądalam IV lalacb 1987-1 l)') I. II ()r;lllic II l·!.,') ](,ku �209 nazwami: .,Świyto bobu" i "Powitanie wiosny" 24. Genezę tego obrzędu podaje E Dcrmenghem. Otóż w przeszłości bób był ulubioną potrawą mieszkal1ców Czarnej Afryki. Za worki tej strączkowej rośliny kupowano niewolników. Pcwien sultan mial czarną konkubinę, która urodziła mu ukochanego syna, nazwanego imicniem Blal. Algierczycy, chcąc pozyskać łaski sułtana i sprawić mu przyjemność, zrzckli się tego handlu. Czarni uznali więc Blala za zbawiciela. Po jego śmicrci wznieśli mu grób (kubba) na plaży Hamma i postanowili nie jeść bobu. zanim nie odprawią dorocznych ceremonii i nie zabiją byka 25. Dzisiejsze znaczenie tego rytuału potwierdzały wypowiedzi moich rozmówców - ..spożywanie bobu wiosną musi być poprzedzone złożeniem ofiary z byka". Z rclacji wiadomo. iż w bractwie Sidi Blal w Oranie kobieta w sytuacji szczególnej może pelnić rolę organizatora obrzędu. Zwłaszcza w zachodniej Algierii \\odzcnie byka praktykowane jest również z okazji wydarzel1 rodzinnych i religijnych. a takżc jesienią. W regionie Morza Śródziemnego byk jest zwierzęciem cenionym szczególnie i jego kult przetrwał do czasów współczesnych. Znamicnnc. iż obecnie wodzenie byka i złożenie go na ofiarę praktykują głównie Algierczycy o czarnej karnacji. Rytuały wypełniane w ludowych ośrodkach kultu można ująć w aspekcie socn/lll i IJm/cllllllI/. Grób świętego i realizowanie wokół niego zachowania posiadają wyraźne znamiona sakralnosei, podczas gdy zachowania w obrębie :;u\I'ijji reprezentują cechy zwyczajne, czyli odpowiadające profanum. Nadzwyczajność. naznaczona świętością, dochodzi do głosu podczas ważnych uroczystości religijnych, gdy przy grobie świętego pod przewodnictwem szejka zgromadzeni mężczyźni oddają się medytacji zbiorowej (zżkr). Nawiązanie kontaktu z istotą nadprzyrodzoną dokonuje się za pośrednictwem rytualnie powtarzanych 99 przymiotów Allaha. Recytacja tych formuł przebiega w narastającym rytmie, co w konsekwencj i ma doprowadzić do swoistego uduchowienia i stanu ckstazy. ZachO\vania te ukazują wymieszanie sacrum i profanum. Odwiedzanie świętych grobów świadczy o religijności społeczel1stwa maghrebillskiego. Powszechna aprobata marabutyzmu dowodzi potrzeby gromadzen ia się wokól konkretnych osób, postrzeganych jako spadkobiercy rodzimcj tradycji, a równocześnie utożsamianych z religią Mahometa. Postawy myżczyzn mieszczą się w zasadach i regułach religii muzułmal1skiej. praktyki wypełniane przez kobiety dowodzą kontynuacji tradycji ludowej. W przeszłości, w okresie utraty niepodległości, zawijje cementowały spoleczellstwo. stwarzając warunki do pielęgnacji rodzimej kultury. Jak pisze \1. Chclbi, "Chorągiew konfraterni i ( ... ) stanowiła prawie ekwiwalent narodowcgo sztandaru" 26 24 POl" : ;\ 2" //)((ICIII. 2h \1. t-l- Lud [. LXXIV Ikl"ll1c:ngilC:ll1. op. cil. s. s. 2(,8-270. Cilclhi. 0/) cil. s. 71. 268 - 270. �210 Zawijja z czasem stała się nie tylko miejscem spcktakulam)'ch \\yclarzdL ale ośrodkiem prawnym, medycznym, artystycznym i hotclowym rcgiollu. f5(lgactwo zachowall, w tym m. in. utrzymanie poclzialu ze wzgl<;du na piel' oral wielorak ie funkcje tych ośrodków, obrazują stosunek SpOIcUCllst \\a lk' przeszłości, Dzisiaj wypełniane tam zachowania świadczą o t\\orlcniu si<; Ilo\\ych więzów w poszczególnych społecznościach. Ookonuj'lce si<; przekszlalccllia tradycyjnego systemu obyczajowego, w tym zwlaszcza trudności \\ c1(l~t()sowaniu się do odmiennej rzeczywistości, powoduj'l, iż :;({llijie pc/nią fUllkcje tzw, wentyla bezpieczel1stwa 27, a zatem mediatora mi<;dz)' przeszlością a terainiejszością. Współcześnie zawijja funkcjonuje jako: - pustelnia, gromadząca grupy zwolenników jej założyciela wyllbrai.ollcg(l i rzeczywistego (zmarłego lub żywego), - obiekt przeznaczony do nauczan ia, - ośrodek kulturalny. Jej znaczenie potwierdza rola integrująca poszczególne \\SpóhHlty. Ll11acn ialy się tam równ ież normy odpowiadające systemowi wartości. \\ ś\\iet Ie którego rozgraniczano obowiązki na myskic i 7.cllskic, przy czym m~'iClyźllic przypisywano działania jakościowo wyższe. W tym kontekście /..rn/umial) swje się podział aktywności według płci. Inaczej mówiąc, m<;żcz~;lli skupiaią ~i~ wokół grobu świętego, a kobiety w obrębie z(l11'ijji. Zarówno ascetyczną, związaną z islamem, jak i animistycznil, \\yrastal'JGI z korzeni afrykal1skich, wersję marabuty/mu nalei)' uZllać za jedcll /. wai.nych przejawów współczesności, świadczący o wspól istn ien iu rói.nych tr:ldyci i w Maghrebie, Anna Barska THE TOMBS OF HOLY MARABOlIIS I\S TIlL C11\TRIS (li W(ll{SIIII' IN TtJNISL\ AND I\LCiLRli\ (Summary) The article róeuses on maraboutism. a cult or persons and placl's conslderl'd as '"pellJalur;ti. which is a phcnomenon deriving li'om popular religious helicIs ehar;teleri~lie ol' \LIghrel' communitics. The author describes various tórms orunusual heha\ior praclisl'd sql<lrall'" 1)\ Illen and womcn wilhin the confincs or Ihe area called \\ ilh Ihe I\rahic ll'lln ~llI·lIY{/. ill II hich the' actual or symbolic tomb of the dead marahOlII is 10calL'd. Special ;ltiL'lllillll 11;1.' heell p;lic! 1<' ceremonial differences, in paltiClilar lo 1\\0 dirkrcnl limns or m<lrahllllll'IlL SlIlil·. rl'l;l!ed t" Islam. and animistic, rooted in AIi'ican culture. 27 G. Balandicr, Sens et jJuissallce. Paris 1971. s. 109. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12deaa3de81aabf5ba81232a1d9a5f3b.pdf ff1bf7b3e5a888de21c9f3dd0f73e75b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2012 Title A name given to the resource Zachodnie wplywy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 ZY(;~\'lUNT KLOf)NICKI Kal~dra Etnologii lnil\~rsytet Wroclawski ZACHODNIE WPŁYWY KULTUROWE A ETNOGRAFICZNE ZRóżNICOWANIE OBSZARU POLSKI Wstęp Terytorium Europy Środkowej, zamieszkałe przez kilka narodów, jest zróżnicowane pod względem kultury, przy czym zasięgi elementów kulturowych nie pokrywają się z granicami etnicznymi I. Jednocześnie, obok różnic kulturowych. często drugorzędnych, na obszarze tym odnajdujemy szereg podobiellstw 2. Wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu i znad Morza Śródziemnego nie mogły wywierać bezpośredniego wpływu na środkową Europę, bowiem masy\\} Alp i Karpat, góry Półwyspu Bałkal1skiego, stepy czarnomorskie, wreszcie puszcze i bagna interesującego nas obszaru, stanowiły przeszkodę trudną do przebycia. Cesarstwo Rzymskie, które drogą podbojów sięgnęło skraju Europy Środkowej, zarysowało jej zachodnie i południowe granice kulturowe i wpłynę/o znacząco na kulturę plemion germal1skich, zwłaszcza tych, które nawiązaly kontakty z Imperium. Pośrednio, i w znacznie mniejszym stopniu, wpływy rzymskie docierały do plemion zamieszkujących dorzecza Odry i Wisły. Ta część Europy dłużej zachowała swoją starą kulturę, a nadto nasycana była elementami wschodnioeuropejskimi i azjatyckimi. Te ostatnie docierały głównie za pośrednictwem ludów koczowniczych, najpierw indoiral1skich, potem altajskich. W dobie '"vędrówek ludów z puszczallskich i bagnistych terenów dorzecza Dniepru. a zwłaszcza Prypeci, ku zachodowi i południowemu zachodowi parły fale Prasłowian. W dorzeczu Laby, później także na terenach wschodnioalpejskicll. nastąpiło zderzenie Gennanów - spadkobierców wysokiej kultury celtyckiej i sąsiadów Rzymu z Praslowianami - dziedzicami archaicznych kultur puszczallskich i rozwiniętych kultur pasterskich. To "zderzenie" trwało kilka \\ id~ó\V, więc raczej należy mówić o przenikaniu plemion i kultur. W tym czasie Germanic byli zainteresowani zarówno łupiestwem, jak i osiedlaniem się I l"lIlii'szy artykul stanowi polską wcrsj<; referatu wygloszonego na !tIIcmu{ioo{{! !·:lIrope{{1f L"lhlfocarlOgraphic Working Group (..European Cultural Dil l'rsity··). które odo) lo sil; w dniach 26-28 marca 1996 roku w nest' (Republika 2 Sz~rzci na ten l~lllat pisal T. Wróblewski (1964). 10. Sympotjulll Area - Unity in Czeska). �158 w obrębie byłych prowincji zachodniorzymskich, co ułatwia/o Pras/(mianoll1 ekspansję· Jest prawdopodobne, że trwałe sąsiedztwo ukształtowala siC; później. u schyłku okresu wędrówek ludów lub nawet wc wczesnym średniowieczu. Granica styku germaJlsko-słowiaJlskiego biegła wówczas wzdłuż Laby, Sali. zachodniego zbocza Sudetów i Lasu Czeskiego. Od czasów Karola W iełkiego zaczyna się ekspansja m ił itarna i osad n icza w kierunku odwrotnym - ku wschodowi, co później otrzyma nazwę ..Drang nach Osten". Obok migracji z różnym natężeniem zachodziły dyfuzje kulturowe, co sprawiło, że po wiekach ludność polska mieszkająca w dorzeczu Odry i Wisły przejęła szereg zachodnioeuropejskich cech kulturowych. Potężniejące z czasem wpływy zachodnie będą łatwiejszc do odczytania. gdy przypomnimy najważniejsze procesy i wydarzenia, zw/aszcza dotyczące zachodniej i północnej granicy Polski. W drugiej połowie X wieku ukształtowało się Królestwo Polskie, początkowo z zachodnią granicą na Odrze. W drugiej połowie średniowiecza odpadly od Polski ziemie zachodnie i północne stając się jednocześnie terenami intensy\\nej kolonizacji niemieckiej. Z czasem Dolny Śląsk, zicmia lubuska, Ncma Marchia, Pomorze Zachodnie i ziemia chełmillska slaty się ..dzielnicami najbardziej nasyconymi ludnością niemiecką" (Labuda, 1971, s. (3). Germanizacja postępowała także na Pomorzu nadwiślaJlskim i na terenie Prus. Granica ustabilizowała się w roku 1466. Przez następne trzy wieki sąsiedztwo polskoniemieckie było pokojowe. Dopiero w wyniku rozbiorów Polski w latach 17721795, i późniejszych wydarzeJl, ukształtowała się w roku 181:) nowa granica dzieląca teraz Królestwo Pruskie (później Cesarstwo Niemieckie) od Królest\\a Polskiego stanowiącego część Cesarstwa Rosyjskiego. Przetrwa ona do l wojn) światowej. Nowa granica między Niemcami a wolną już Polską uksztaltO\vala się ostatecznie w roku 1922. W następstwie II wojny światowej przesunięto ją na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Trwające przeszło tysiąc lat sąsiedztwo Polaków i N icmeów, proccsy osadnicze i dyfuzje kulturowe odbijały się w kulturze tych narodów. Czy i \V jaki sposób procesy te można odczytać na mapach atlasów etnograficznych') Prób9 odpowiedzi na to pytanie podjęła Zofia Staszczak w pracy Po}!.ntnic<, 1)()/skIJniemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978) odnajdujć)c na mapach A l/oS der deutschen Volkskunde "elementy kultury związane z tradycjami slowialiskimi". Autorka wysunęła także postulat "badania pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobne nasilcnie występowania elcmcntó\\ kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej" (Staszczak, 1978, s. 146) 3 3 Autorka przecież kultury nawaluje do Polski germaliskiej" przy tym za pośrednictwem (Staszczak. do ostrożności iemiee. 1978. s t46). \\e wnioskowaniu: lub bez tego ..od /;lclwl!lI pośrednicl\\'1. przenlkah nic Iyll-.l) clemcnt\ �159 I. Środkowoeuropejskie atlasy etnograficzne zróżnicowaniH kultUl'owcgo Europy Środkowej próby uchwycenia Wiejska kultura interesującego nas obszaru została przedstawiona na mapach Atlas deI' deulschen Volkskunde, Atlas der pOl11l11erschen Volkskunde, \\ artykule Giintera Wiegelmanna Ersle Erp,ebnisse der ADV-UlI1ftagen zllr a!lell bduel'/ic!Jel! AI'/1ei/4, Allasie kulIwy ludowej w Polsce i w Polskim al/asie l'/lIo,\!,I'ujiczl!ylll . .Jednakże. poza n iel icznym i przypadkami. map wspomn ianych atlasów nie da si<; ze sobą zestawić z powodu różnic tematycznych 5, niekiedy też chronologicznych. A więc samo uchwycenie zróżnicowania kulturowego środkowej Europy napotyka na zasadnicze trudności. Dotychczasowe próby określania zróżnicowania kulturowego I Jego interpretacja zamykaly sil; w obrębie poszczególnych atlasów. Mamy więc książkę Tadeusza Wróblewskiego W'pólne elelllen/y w ludowych kullurach ,środkowej Europy. w której autor ..oddzielnie" omówił dorobek kaltografii etnograficznej niemieckiej i polskiej. Na uwagę zasługują artykuły Giintera Wiegelmanna /1I1!()1ra/io/l.\zen/I'el! in der hindlichen Sachkullur Milleleuropas (1970) i Petera Assiona fYord-.)·iid-UI!/erschiede in del' landliche Arbeils- lind Geriiteku//ur ( 19K:"). oparte głównie na materiałach i mapach AlIas der dell/schen "o/kskul!de. Zróżnicowanie kulturowe obszaru Polski interesowało szczególnie Kazimierza MoszYl1skicgo, którego artykuł Nieklóre przyczyny zróżnicowania kU//lIIT /if(/()\l'ej IV Polsce (ł 938) do dziś nie stracił na aktualności. W oparciu o mapy Po/skieg,o u/lusu e/llograjiczl!ego (PAE) jego redaktor .Józef Gajek przedstawi! artykuł Etnograficzne zI'óżnicowanie obszaru Po/ski (1976). a Zygl11unt Klodnicki - artykuł Tak Z\I'UlW rubież elnogeograjiczna, a problem gene.::01' !J/'::esll'::t'l!lIep.o::nJ::llicowallia kullury ludowej w Polsce ( 1994). 2. ZróżnicowHnie :VI0SZyllS kiego etnogmficzne Polski w świetle prac Kazimierza Już \\ roku 1927 K. MoszYllski zauważył. że zasięgi niektórych starych 11aI7~dzi chlopskich przebiegają w ten sposób, że dzielą Polskę na dwie strefy. Część pólnocno-wschodnia. do wieków XVIII-XIX porośnięta lasami i puszczami. charakteryzowała się archaicznymi i nieznanymi w reszcie kraju -1 Selki map ,I!las ciel' de/l/ch(,1I I'olksk/lnde i 10 map zamicS/czonych l\' artykule Wicgcll11al1l1,1 ohejtllllią pólnocną i zachodnią polsk~ IV jej granicach po II wojnic światowej. co lIlalwia ,11l,t1iz~'elnogcograliczną :' I): sponujemy tylko paroma mapami etnograficznymi obcjmującymi obszar środkowcj EuroP:. illap~ tLTmin(.)\\' palenia ogni ohl'z<,:dow)'ch zamieszczono w ForsC!llll1ge17 ::11111 Elh17%gisch('n ,JI!(/S /'lIJ'OI)(/S 11m/ seillcr :\"achharliinda. tom I: Die Tenlline del' Jahresj(!lter ill E/lropa. Gbllingen I no. rY!. TrojalHllli zalldzi<,:czam)' map~ form cepów w środk.owej Europie ( l. Trojan. f)reschjlegcl ill 1·,·/ll'iIlm.. l/et/lOdisette /'roh/elJlf eiller Karle •.. Elhnologia Europaea" R. 13. 1983. /, 2. " 22.1 l. Do pewnego stopnia porównywalne są mapy kopic. wozów. szlei i chomąt. niek[('lI;ch l(lIl11kopaczek i kolysck (1':/1,'. ADI' i Wiegelmann. 1%')). �160 elementami kulturowymi, jak radło rylcowe, socha, brona laskowa. cep gązewkowy, jarzmo kulowe, zaprzęg (jednokonny) w hołoble i duhę, kijanka półwalcowata. Do tej listy, zestawionej przez K. Moszyilskiego (1927), mojna dodać pojemniki do wysiewu zbóż uplecione ze słomianych wałeczków, dwukolne wózki do wywożenia sochy w pole, rezginie, łapcie wyplatane 7. łyka i szereg innych artefaktów (por. też: Gajek, 1976. s. 160 i n. oraz mapy 6. 8. 9). Wspomniane elementy kulturowe charakteryzowały jeszcze na początku XX \vieku nie tylko północno-wschodnie połacie Polski, ale i sąsiadujące z nimi Białoruś. Litwę i dalsze kraje północno-wschodniej Europy 6. Moszyński wyodrębnił także elementy kulturowe charakteryzujące do niedawna Polskę południową, środkową i zachodnią, a nieznane w jej pól nocnowschodniej części. Były to radła słupicowe (ramowate), pługi drewniane i plużyce, brony słupkowe (beleczkowe), cepy dwukapicowe. jarzma podgarlicowc (ramowate), zaprzęg przy dyszlu oraz kijanki łopatkowate i mieczykowate. Zdaniem K. Moszyilskiego narzędzia te szerzyły się w dawnych wiekach z zachodniej Europy w głąb Polski, czemu sprzyjała bliskość geograficzna Zachodu, duża gęstość zaludnienia i częściowe wylesienie zachodniej. środkowej i południowej części kraju. Fale kulturowe zatrzymywały się dopiero na skraju puszcz porastających północno-wschodnią Polskę, a więc nie przenikały na obszar charakteryzujący się słabym zaludnieniem i tym samym - nikłymi kontaktami między mieszkallcami. Fakt, że dawne granice zasięgów przetrwa l) do XX wieku, mimo że puszcze wytrzebiono znacznic w XVIII wieku. a nieomal zupełnie w latach 1852-1880, tłumaczyłbym tym, że w dobie nowożytnej wspomniane narzędzia nie były już innowacjami i w związku z tym już się nic rozprzestrzeniały. Tak więc K. Moszyilski wyodrębnił dwie strefy kulturowe: archaiczną, obejmującą pól nocny wschód Polski i, nasyconą dawnymi wpływami z Zachodu. pozostałą część kraju. Strefy te wyraźnie oddziela tzw. rubież ctnogeografiCLna (Moszyilski, 1927 i 1938; Kłodnicki, 1994). 3. Zachodnie wplywy kulturowe w ostatnich wiekach Powstanie Polskiego atlasu etnograficznego (część zeszytów z przcszło trzystoma mapami dotyczącymi różnych przejawów tzw. kultury materialnej) umożliwiło podjęcie próby znalezienia jeszcze innych elementów kultury. które napłynęły również z Zachodu. Te spośród nich, które charakteryzują zachodnią i północną Polskę i na ogół nie sięgają w głąb kraju (poza byłą granicę zaboru pruskiego), a ponadto charakteryzują niemiecki obszar etniczny, uznallO za 6 Niektóre ze wspomnianych elementów kultury. jak np. jarzma kulolle czy I·ezglnic. wystc;puią w tzw. przerwanym zasięgu adriatycko-baltyckim eharaklcryzui'1cYIll II/.gh;dnie slarszc. archaiczne elementy kultury europejskiej (por. MOSZY(lSki. I <)2iJ. s 23 i in.: co do fClgll1ii. p. Z. Kłodnicki. I?ezginia in Europa, ..Ethnologia I-:uropaca" R. S. I')7). I. 2. s. 10 I-II O i lalllieSZCZDna tam dyskusjal. �161 nowsze elementy kulturowe zachodniego pochodzen ia 7. Zal iczono do n ich kopaczki o ostrzu prostym (III, 135) x, bezjarzemne brony poprzecznosłupkowe (I. :"), sierpy pólkoliste gładkie (zesz. próbny, 8; I, 10; II, 68), kosy łączone z drzewcem za pomocą śruby (L 28), kopice dwurzędowe (II, 78), cepy cI\\ ukapicowe ze sztywnym palączkiem obracającym się na dzierżaku (zesz. próbny. 9; 11,70), ule słomiane (VI, 317), budynki o ryglowej konstrukcji ścian (I V. 195). chalupy asymetryczne jednoizbowe z paleniskiem poza izbą (IV, ] 9:"). chalupy z paleniskiem do gotowania we wnętrzu szerokiego komina (II, 127). chalupy z oddzielnymi, przeważnie kaflowymi piecami ogrzewalnymi (II, 128). c!utlupy o dachach krytych przeważnie dachówkami (III, 21 I), piwnice umieszczone przeważnie pod domami (zesz. próbny, 16; III, 174), piece piekarskie poza chalupą (II, 14 i 15), stodoły murowane (II, 102), wózki ręczne czterokolne (V. 284), jarzma przyrożne (IV, 231), ciężkie włóki sankowate bez strall1lm (V I. 341 ), wozy robocze o rozstawie kół powyżej 120 cm i wysokości kój tylnych powyżej 100 cm (V, 288 i 289) 9. W polowie przypadków są to elementy kulturowe doskonalsze od ich odpowiedników znanych w środkowej, wschodniej i południowej Polsce. Z\\Ióćm) przy tym uwag~ na to, że zasięgi tych artefaktów przebiegają podobnie jak granica byłego zaboru pruskiego w łatach 1815-1922 (mapa I). Te zbieżność wcześn iej zauważyl J. Gajek (1976, s. 146). S'ldzl(. że wspomniane elementy kulturowe są późnego pochodzenia; zapewne najpierw pojawiły się na terenach od stuleci należących do pallstw niemeckich, natomiast na ziemiach polskich, wcielonych w obręb Królestwa Pruskiego (później Cesarstwa Niemieckiego), upowszechniały się zapewne 7 '\ Ickicd) clemcnty te na ohszal"7c polskojęzycznym noszą nazwy niemieckie. l tak np. duże ,illnlCO\latc koszc z uchami. charakteryzujące wielkie obszary zachodniej, pólnocnej i środkowej /'01,;1.;1 przckraczaj'lc na calej długości Wisłę (PAE. z. 5. mapa 281). w Wiełkopolsce i w zicmi lhclmin,;kicj ,;,t nazYI\anc "kipami", a więc tak samo jak w Niemczech. gdzie kosze te w wielu '.lkolicach lwh po,;polite. Intercsujące jest to, że ckspandując ku wschodowi (w środkowej Polsce I dalej) ko,;zc te traq nazwę "kipa" na rzecz ogólnopołskiej. a nawet ogólnoslowiaóskiej nazwy ,.ku,;'· Inn\[11 c[ek<iwy[ll przykładem jest pospolita nazwa gwarowa "mur pruski" na określenie 'Clan o kun,;trukcj i rYi2lowej wypclnionej ceglami. Tu nazwa wprost odzwierciedla pochodzenie lCllnlHl\\;\Cli . S W nillliasach podalę numCl' zcszytu Po/skiego atlasu etnograficnego. a po nim numer 1l1dP) (j I.lst<; lę można wydłużyć uwzgl<;dniając dawne zasięgi kos jako narzędzi żniwnych (II. 69). kOI'IC rz<;dow\ch (II. ?X). I.anikania młócenia zbóż cepami (I, 3 I) wskutek upowszechniania się rnloeilrni z kie['alem (I. 33). a następnie mlocarni z napędem motorowym (I. 34). zanikania komór (I ł. 82). sporadYCl.nego wyst<;powania stodół zrębowych (II. 104), nasilonego występowania huch nk(m murowanych (III. 1')4). konstrukcj i dachu na pojedynczy stolec i na stolec. który tlI orz'! dwa rz<;dy słupów (Ill. 2(7), zdecydowanej przewagi dachów krytych dachówkami. CI tylko rl.adko. luh wyjątkowo. słomą (III. 211). Wyodrębniając strefę północno-zachodnią.l. Galek pr/.ed,;tillvił wykaz e!cl11cntów kulturowych niewiele różniący się od naszego i uzupełni! go KllkOl11il/.il,;i<;gami zjawisk kulturowych z zakresu tzw. kultury duchowej (z nic opublikowanych le,;/.(/.c IC';/.y((\w /'o/skiego ot/OS/l etllograficznego). l! Lud 1. LXXIV �162 Mapa l. Nasilenie występowania Polski i wschodnich Niemiec A. W badanej wsi cech kulturowych charaktcrystycznych dla p(')lnocno-zachodniel (wedlug danych Po/skiego al/oslI elnograjicnego opracowal Z. Klodnickil. odnotowano występowanie charakterystycznych dla północnej niemieckich: l - odjedenastu do osiemnastu*, 2 - od sześciu do dziesięciu, 3 - od trzech do pięciu, i następującej zachodnicj Polski liczby cech kulturow; ch oraz przylcglych obszarem 4 - do dwóch. B. * Inne oznaczenia: :) - granica między Królestwem Polskim do Cesarstwa (należącym Pruskim (późnicj Rosyjskiego Cesarstwem Niemieckim) a KI"ólestllell1 l. Szeryfy przy znakach oznacząją punkty badawcze rych nie udało się zebrać kompletnych informacji nieznacznie zawyżąjąc wartość znaków. Po/skiego ol/oslI elllograjic::llego. i w związku z tym dokonano II któinterpolacji �163 glównie w XIX i w początkach XX wieku. Niektóre z nich,jak wymiar rozstawu kół. konstrukcja ryglowa ścian czy piece piekarskie poza chałupą, były \\prowadzane zarządzeniami administracyjnymi. Na wielu mapach Po/skiego atlasu etnograficznego widać, że analizowane tu wpływy kulturowe wyraźniej odzwierciedliły się na zachodzie i północy ziem zaboru pruskiego. N ie wszystkie zasięgi pokrywają się z byłą granicą między zaborcami; jedne przebiegają przez środkową Wielkopolskę i Pomorze Gd'1I1skie. inne natomiast przekroczyły granice zaborów i biegną między Wartą i Drwęcą z jednej a Pilicą i ujściem Bzury, z drugiej strony. Te, głównie poludn ikO\ve, zasięgi zestawił J. Gajek (1976, s. 158-163 i mapa 7): "Ta trzecia niejako rubież jest naj młodsza i przypuszczalnie wiąże się z późnym już okresem 1870-1918 L, była więc rezultatem gospodarczej, politycznej i kulturalnej działalności Prus" (s. 163). W następstwie I wojny światowej granica polsko-niemiecka została przesunięta ku zachodowi i północy, a po II wojnie światowej ustalono jej przebieg wzdluż Odry i Nysy Łużyckiej. Zdawać by się zatem mogło, że już nic nie stoi na przeszkodzie, aby wspomniane elementy kulturowe upowszechniły się w reszcie Polski. Tymczasem upłynęły dziesiątki lat, a wiązka zasięgów kulturowych. ukształtowana w zaborze pruskim, jeszcze w czasie badaó terenowych w latach J 953-1968 przypominała granice zaboru 10. Zapewne można tu mówić o splocie czynników, takich jak istnienie granicy politycznej utrudniającej kontakty oraz tradycjonalizm, pewne zapóźnienie cywilizacyjne obszarów byłego zaboru rosyjskiego, co zapewne utrudniało przyjęcie ryglowej konstrukcji ścian, zwyczaju stosowania pieców piekarskich poza domostwem, kosy ze śrubą czy ręcznych wózków czterokołowych. Niektóre clemcnty kulturowe. za pam ięci informatorów, rozprzestrzen iały się jednak ku wschodowi, np. piece ogrzewalne, dachy dwuspadowe, krycie dachówkami czy zastosowanie kos do koszenia zbóż. Liczyć się także należy ze spadkiem atrakcyjności niektórych innowacji: cepy ze sztywnym pałączkiem obracającym się na dzierżaku nie rozprzestrzeniały się już w XX wieku, gdyż \\Iaśnie wówczas upowszechniły się młocarnie (1,31,33,34). I () Warlo dodar. ;i.c podczas badall tcrenowych przeprowadzonych w lalach 1988-1991 IV 60 ll1icjscO\\ościach pol%nych po obu stronach byłej granicy między byłą Prowincją Poznań \\ la bor/c Pruskim a (,ubcrnią Kaliską w zaborze rosyjskim stwierdzono istnicnie dystansu poznawclO-cmocjonalncgo miydzy społccznościami pogranicza. Dystans ten ukształtował si~ po lIt\\orlcniu granicy zaborów i granicy celnej w 1815 roku, a zaczął zanikać po jcj zniesieniu po [ \\ojnic ś\\·iatowcj (.I. Schmidt, Po::nQllskie i Kongresówka. Dawne podzialy polityczne regionu u· .\-uici/e \1'.l"IJhnÓ'li ::hiorowych wspńlc::esnych Wielkopolan, .,Lud" l. 77. 1994, s. 97-1 J 6). �IM 1/,' '5' l" lO' 11" II' so' f·::~::::'.;.]1 122]3 <9' ~5 IS' '6' 11' li' Mapa 2. Strefy kulturowe ,,' lO' Polski (opraclllval li' /. Klodnicki) I. Strefa północno-wschodnia (por. Klodnicki_ 1994_ mapa 2) l-obszar nacechowany występowanicm 4-G cech ku Iturowych charaktćrysl\Tznych d la ic.i sircl\. 2-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 cceh kulturowych charakiLT)'st)un)'ch dla lcj slIel\ II. Strefa środkowo-południowo-wschodnia (por. Klodnicki. 1')94. mapa :2) :I-obszar nacechowany występowaniem 4-7 cech kulturowych charakter)'si)'un\ch did lej .slrcl\. 4-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 ccch kulturowych charakter)sl) UJ1) ch dhl te.i strel\" III. Strefa północno-zachodnia (por. mapa I): 5-obszar nacechowany występowaniem I 1-18 cech kulturOlv·)och charaklcrV"S1)TZII)"Ch d 1,1 Ie-.j strefy, G-obszar nacechowany występowaniem G-lO cech kulturowych charakter)'st\ un)'ch d la lej slrL·I~. *Rzadsza szrafura w zachodniej i w części pólnocncj Polski jcsl spoll·odoll·'lnd dlloma czynnikami: a) stare elementy kulturowe szybciej zanikaly na tym obszarzc (por. Klodnickl. 1988); b) informacje tam zebrane są niekompletne z uwagi na lo. jl' IlIdn('ś0 ,Illlochlllniuna zosta1a wysiedlona po II wojnic światowej bądź wycmigrowala przed prz.cprowaw.cniem had,lIi terenowych. �165 Podsumowanil' Na mapic 2. vvidoczne są trzy wyraźnie wyodrębniające się strefy. Pierwszą z nich. obejmującą północno-wschodnią Polskę, jeszcze w pierwszych dziesi~cioleciach XX wieku charakteryzowały archaiczne cechy kulturowe, podobne do tych, które znamy z Białorusi, Litwy i dalszych krajów północno\\schodnicj Europy. Te clementy kulturowc, które są mniej prymitywne, a których kres \Vyst~powania wyznaczały dawne granice puszcz, wywodzą się ze średniowiecznej kultury chłopskiej Zachodu. Jeszcze w okresie ll1it;dzywojcnnym występowały one w strefie środkowo- i południowo-polskiej. Natomiast na zachodzie i północy Polski były wówczas już rzadsze, ustępując formom nowszym (Kłodnicki, 1988). które upowszechniały się zapewne głównie dopiero w XIX stuleciu. Trzecia strefa wytworzyła się w okresie. gdy te obszary należ.ały do Prus (później Niemiec). W przedstawionym artykule wykorzystano wyniki wcześniejszych badaIl nad rubieżą etnogeograficzną (K. Moszyóski, 1927 i 1938; Z. Kłodnicki, 1994) i uzupełniono je rozważaniami nad genezą strefy północno-zachodniej. Historia kS7tahowania się polskicj kultury ludowej, z uwzględnieniem dyfuzji kulturO\vych i osadnictwa z Zachodu, wciąż czeka na odrębne opracowanic. '\iczbt;dnc są ohszerne studia porównawcze, z zastosowaniem metody etnogeograliczncj. obejmujące tradycyjną kulturę narodów sąsiednich, z\\ laszcza Niemców. Na obecnym etapie pożyteczne będzie odwołanie się do pracy G. Wicgelmanna. Porównanic wniosków, do których doszedł Glinter Wiegelmann analizując zróżnicowanie kultury wiejskiej, z naszymi, dla ohszaru Polski, wykazuje istotne różnice. Obszar niemiecki najpierw różnicował się pod wpływem prc)\\ incjonalnej kuhury póź.norzymskiej i postrzymskiej. Od późnego średn iowiecza coraz większą rolę w rozwoj u kultury wsi na połudn iu Niem iec odgrywały miasta; w tym samym czasie na północy następowała intensyfikacja i modernizacja rolnictwa. Kultura wsi polskiej natomiast, pozbawiona ożywczego wpływu, bezpośrednio z obszarów byłego imperium rzymskiego, a później także wpływu miast, które na obszarze Polski, zwłaszcza centralnej, wschodniej i poludniowej rozwinęły się słabo, chłonęła wpływy zachodnie. Przenikały one drogą dyfuzji luh wraz z kolonistami, głównie z północnych i środkowych Niemiec. To sprawiło, że w kulturze obu narodów znajdujemy szereg elementów wspólnych. BIBLIOGRAFIA .. \";lllll 1'. I <.IX:' Xortl-Siic!-I !nlerschietle in der landlichen Arbei/s- lind Gera/eklll/llr. w: Nord-Siid(/nlersc!licc!e in tier sladlischen lind landlichen KU/lIII' !v/il/e/europas. pod red. (i. Wil:gcilllanna. rvlun~ter (Bei/rage zur Vo/ksku/llIr ill Nordwesldelllsch/antl. /.. clO). ~ 25 I - 2(13. �166 Alias der deulschen Volkskunde .. 1936-1939 Alias der deulschen Volkskunde. z. 1 - 6. pod n:d. II ienrieha Ilarmjanla i Ericha R6hra. Leipzig. 1958-1979 Nowa seria, z. 1 - 7. pod red. Matthiasa Zendera i in. Marburg. Benlzien U. 1980 Bauernarbeil im Feudalismus. Lam{wirlschajiiche .lrheilsgeriile l//U{ -verjahrell III Deutschland von der ."vlil/e des erslen Johrwuscnds II. / his lilII (,W)/). "Verorfenlliehungen zur Volkskunde und Kullurgcschichtc" t. (,7. Ikrlin. Gajek .I. 1976 Etnograficzne ::różnicowanie obs::aru Polski. w: Llnogmjia f'o{ski. l'r::emwJ/1 kuliWY ludowej. pod red. Marii Biernaekiej i in .. t. I. Wrodaw. s 14.1 - 177. Kaiser K. 1936 AlIas der Pommerschen Volkskllnde, rex/hand, I'oll/II/emjorschllng II {(eilIC. Veroffenllichungen des Volkskundlichen Archil's jiir POlI/lI1cm. l. 4: f.:arlelll/wppe. verojfenllichungen Archil'S fiir Pommern. I. 5. Greifswald. Klodnicki Z. Die Dynamik des WandeIs der traditionellen Saehkll!lur in 1'0/1'11. w: Wandel deI" 1988 Volkskultur in Europa. Feslsehrifl pir Chinler Wieg eIII/aII II ::1111/ MI. (jehllrlslag. pod red. Nils-Arvida Bringeusa i in., Mlinster. l. I (Heilmge ::lIr l'olkskllllllr il/ Nordwestdelllschland. z. 60). s. 325 - 347. 1994 Tak :cwana rubież elnogeograficna, a problell/ gene::v IJr:eslr:ennego ::różnicowania kultury ludowej w Polsce ... Lud" t. 77. s. 47 - !JX. Labuda G. 197 ł Polska granica ::achodnia. Tysiąc lal {bejów polilyc::nvch. I'o/lwli. Moszyliski K. 1927 Lud polski w dorzec::u Wisly. "Ziemia" R. 12. s. 163 - I m. 1938 Niektóre pr:cyc::yny ::różnicowania kllltwy lud01l'ej \1' I'olsee ... Lud s!mvia;lski" l 4. s.65-117. Moszyński K .. Klimaszewska.l. 1934-1936 Alias kuliury ludowej w Polsce. z. I - 3. Kraków. Po/ski alIas etnograjiczny.. 1958-1981 Polski atlas etnograjiczny. .. pod red . .Ió/da (jajka. /cS/Y! próbny. l. I - h. Warszawa. Stasze/ak Z. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranice elnogmjie::ne. lJni\\'crsytel 1111. 1978 Adama Mickiewicza. Seria Etnografia nr S. Poznail. Wiegelmann G. 1969 Ersil' Ergebnisse der ADV-Umji'agen ::111' a//e/1 biillerlic/ien .,/r/)eil... Rheinische VierteljahrsbHitter"' t. 33, s. 208 - 262. fnnowationszenlren in der liindlichen Sachkllllllr iIIillelell["()lm.1"w: "olkskulllll' IIW{ 1970 Geschichte. Festgabe Josef Diinninger. Berlin. s. 1:20 - 136. 1977 Die Sachkul/ur Milleleuropas. w: Volkskllnde Cine 1~·injllllJ"l/llg.pod rcd. Ci. Wiegelmanna i in., Berlin. s. 97 - 131. Nord-Siid-Unterschiede in den kll/lllrriilllllliehen G/iel!erungen seil IFi/he/m 1985 Ileinrich Riehl, w: Nord-Siid-Unlerschiede in der sliidtischen l/lld liindliehcn A'-lIltllr ivfille/europas, pod red. G. Wiegelmanna. MUnster (8eilmge :111' J 'o/ksldiltlll' ill Nordwes/deu/schlond, z. 40), S. 389 - 404. Wróblewski T. 1964 Wspólne elementy w ludowych kulIlIrach .\:rodkO\l"ej Fllmp\'. Uni\Yl.:rs}lel im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace Wyd/ialu Filozoliu.no-llistorYClncgo Seria Etnografia nr 3, Poznań. �167 I.lgmunt Klodnicki WI-:STmN CULTURAL INFLlJENCES AND ETHNOGRAPIIICAL DIFI"ERENCES OF TilE TERRITORY OF POLAND (Summary) In mosl cascs. Weskrn cultural inlluenee have been reaching Poland by diffusion and migralion via Cjennany. Oldcr swdies by Kazimierz MoszYllski (1927, 1938). Józef Gajek (J 976). and I.ygmunl Klodnieki (198lt 19(4). as well as an analysis of the maps included in the Polish ethnographic atlas. which is pn;sented in this article, allowed the author to specify the relative chrolHllogl· and intensity orthcse intluenCl:s, and consequently, to distinguish the cultural regions "I' !'"Iand (iIlap :2). The lirst region. or lhe North-East those kllO\\n rrum Iklarus. Lithuania, decades of the tllentieth centlII)'. demonstrated the archaic cultural and other countries ofnol1h-eastern characteristics similar to Europe, still in the first The less primitive clements of culture. whose range was demarcated by the old boundaries of gre;lt Il)rests. derived rrom the iIledieval peasant eulture of the West. They could be observed in the ccntraL southern. and south-eastern regions or the country until the period between the world I'<IIS. The same elemellls were at that time mueh more rare in the west and north of Poland. giving Ila) lO newer 1<>rIllS(Klodnicki, 1(88), which had been spreading in the nineteenth cenlury. This lhin.! zone came into being only aner the northern and western territories of Poland had been incorporated in Prussia (and later in Germany). The author rekrs lo the studies or Gunter Wiegelmann (1970) and Uh·ich Bentzien (1980) in order lo demonstrate Ihal the Western intluences were reaching Poland through diffusion with the colonists coming mainly lI·om norlhern and central Gennany. This is why nowadays the eullure of l1\\th nations contains a number of common clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b232bb6bfa8f245e3d051f5f592b5b.pdf 746b10393e0812769ba70421a1ff808a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource plastyka ludowa styl zakopiański Witkiewicz, Stanisław (1851-1915) Podhale - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2013 Title A name given to the resource Stanisława Witkiewicza myśl i realizacje przetworzenia kultury ludowej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \\OJCIECII LYSIAK fllSlytul Etnologii i Antropologii Kulturowej l 'nill ersytel im. Adama Mickiewicza Poznali STANISLAWA WITKIEWICZA MYŚL I REALIZACJE PRZETWORZENIA KULTURY LUDOWEJ Poglądy o możliwości i konieczności sięgania po sztukę ludową w celu przystosowania jej do nowych, doskonalszych form, a wynikające z obaw o kształt estetycznej formuły regionu powstałych w wyniku zalewu Podhala tandetną tyrolszczyzną i zanik tradycyjnej zakopiatlszczyzny, wyraził Stanislaw Witkiewicz po raz pierwszy w 1891 roku w artykule Sly! zakopi0/1Ski drukowanym na lamach "Kuriera Warszawskiego" I. Pełen zaś wyraz koncepcj i przetworzenia elementów kultury ludowej dał w dwu zeszytach "Stylu zakopiallsk iego" 2, uzupe!n iając je wywodami w innych pub Iikacjach .\. Podstawy koncepcj i Witkiewicza jakże bliskie były współczesnym, teoretycznym rozważaniom dotyczącym reanimacji dawnej kultury ludowej, aczkolwiek stopiell jej zaawansowania był tak dalece niezwykły, że zasługuje z pewnością na uwagę etnologa. Nawoływał przecież Witkiewicz, że "należy zwrócić się do ludu i jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przcn ieść je do życia całego społeczCl'lstwa, przystoso\\ując je do bardziej złożonych i wykwintnych potrzeb" 4. Myśl ta, różnorako precyzowana, często pojawiała się w pracach Witkiewicza. Po latach wspomina!, iż jego koncepcja sięgnięcia po wartości sztuki ludowej nie powstała jako indywidualny poryw twórczości, nie była samodzielnym wytworem umysłu jednostki, była jedynie "rozwinięciem, wprowadzeniem do życia na wyższym poziomic ludzkich potrzeb" 5. Dlatego też rozwijając teoretyczne podstawy l)\VCj koncepcji, pisal między innymi: "tu trzeba było formy, w swojej istocie mającej najdoskonalsze cechy artyzmu, lecz znajdujące się w stanie pierwotI S. WilkiewiC/. Slyl ::akopi{{/Iski. "Kurier Warszawski" 1891, nr 241, 242, 255, 256. 276. 279 I\rtykuly te. zehrane i poszerzone. wydane zostały w pracy tegoż S::llIka / krylyka II I/OS. LllÓw I X99. s. (,] 9 - 699. 2 S. Witkiewicz. Slyl ::okopiański Pokój jadalny, Lwów 1904; Tenże, Slyl ::akop/ański (·/es/elslll'o. l.wÓw I')II . .\ S Witkiewicz. ;VA wyslawę pwyską, w: Tegoż, S::tllka / krytyka ..., op.cit., s. 451 - 467: lenże. :VApr::elęcy. Lwów J 'J06 (wyd, 2), s, 42 - 4'J. i 85 - 93 . .j S Witkiewicz. SIl'I ::okopi{{/Iski. w: S::lllka / k/ytyka .... op eit., s. 629 - 630. :; S. Witkiewicz, Styl ::akopi{{/Iski. Ciesielstwo. op.cit .. s. 2. 277. :ln. �170 nym, zastosowane do życia prostaczego, skromnego, trzeba bylo wzn ieść na wyższy szczebel, udoskonalić, rozwinąć, zbogacić, przystosować do budowli i sprzętów wyższego przeznaczenia i użytku" ń. Koncepcja Witkiewicza Opatia była na urojonym przeświadczeniu jakoby zastane na Podhalu cechy kultury ludowej w przeszłości występowaly na terenie całej Polski. Przyjęte, aprioryczne dowody na polskość stylu stan()\\ ily o tym, że koncepcja ta pozostała dalece spekulatywną Wagę odkryć .,stylu zakopiallskiego", napływających z różnych stron Polski. zwolennicy Witkie\\ icza wyolbrzym ial i do rangi n iezbitych argumentów 7 Materia Incl wykladn ią myśli Stanisława Witkiewicza były jej realizacje. Śledz'lc ewolucję tcj myśli znajdziemy potwierdzen ie w rozmaitych kreacjach, którą ogarn ial coraz to nowsze dziedziny sztuki, w zamyśle zorientowanej na odbiór masowy. Idea rozwinięcia podhalal1skiej plastyki ludowej i podniesienia jej do rangi sztuki narodowej w pracach Witkiewicza znalazła podstawy teoretyczne. Twiercll.il bowiem, iż do tej pory zjawisko takie obce bylo kulturze Polaków ... Sztuka i przemysł artystyczny - pisał - są pierwszorzędnego znaczenia pierwiastkami w życiu ludzkości, tak koniecznymi; tak powszechnymi i niec!ostępnymi jcj towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spolecze(lst\\a .iahl) tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich upodoba,'l artystyunych w życiu codziennym nie miało. A jednak spoleczet'lstwo takie istnieje i jest tl) nasze społeczellstwo" 8. Ubolewał przy tYIll. iż "nic mamy nic takiego co b~ jednocześnie mogło być zbogaceniem ogólnego dobra ludzhości Nic' Ani łyżki, ani miski!" 9 Potrzeba pokazania spo/cczellstwu polskiemu wartości narodowych sprawiła, iż wkrótce po zapozananiu się z kullllrą ludową Podhal~\ zrodziła się myśl jej udoskonalenia i komercyjnego wprowadzenia w życic. Oczywiście, formy, które spotkał Witkiewicz w góralskiej chacie stan()\\il~ materiał rozproszony, lecz nie przeszkadzało mu to stworzyć syntct)unej. artystycznej całości, dowodzącej niezwykkj inwencji twórucj autora koncepcji. Trudno nie wspomnieć tu o stosunku Stanisława Witkiewicza do twórc()\\ jego altystycznego przetworzenia. Oto na marginesie swoich rOlważallzastanawiał się nad możliwością sięgnięcia po "tradycję" tzw. klas wyższyell, a nic znajdując tam wartości nadających się do tego celu pisal, ii na sl.cz<;ścic .,pOZi! tymi klasami jest jeszcze lud, który wielorakim przyczynom pozostalna lIbOClll nie tknięty prawie przez wpływy, które pokryły kosmopolitycznym POhostCI11 upodobania i normy życia klas »wyższycll«. Lud ten ma \\0 sprawie, o hlórej tli mówię, tę wyższość nad nimi, że zachował swoje szczególne. nie podrobione ÓS. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1ski. Pokójjada!ny, 0l/.cil. s. 11. 7 S. Eliasz-Radzikowski. Sly! ::akopiw1ski. Lwów 1900. s. IX - I'): 1\:. ,~1()kl()\\ski. S::III/i" !udowo lV I'ol.~ce. l.wów }903: S. SzyicI'. rra(~vcje !mt!(I)1'I/iclIII/ !udlJll'ego II' arcliildlllC£' po!skiej. Warszawa 1917: K. Kosiliski. Slallis!all' Wilkiewic:: i SIV!::al,opiclliski. I.lld; 1927. R S. Witkiewicz. Sly! ::akopiw1Ski, w: S::luka i krvlyka .... 0li.cil. S. ()2(l. ') TOI1l~e,s. 627. �171 pierwiastki artyzmu, powstałe w czasach pierwotnego ustalania się cech narodmvych. pod wpływem przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie si<;jednostki plemiennej niż dzisiaj" 10. Cechą plastyki ludowej, która zwróciła uwagę Witkiewicza tuż po jego picl"\\sl.ym przyjeździe do Zakopanego Cw 1886 roku) była surowa, oszczędnie stosovvana i nie pokrywająca na ogół całych płaszczyzn przedmiotów, ornamentyka. Ornamentyka zakopiallska, jego zdaniem, była przeważnie geometryczna, \\zbogacona użyciem n iezl iczonych motywów rośl innych, styl izowanych, "to LnaCl) spotworniałych pod wpływem albo pierwotnego niedołęstwa ręki, albo pod wplyw\:m przystosowania naturalnego kształtu rośliny do formy zdobienia geollletryC7nego" I J. Przykładem adaptacji zakopial1skiej ornamentyki i jej \\ Ibogacen ia może być przyozdobienie wi IIi "Kol iba" według projektu Witkie\\ icza. ooPoręcze od schodów, balkonów, przepasanie Coo.)piętra ozdobną smugą, \\ szystko to są m iejsca, na których rozsypują się motywy z przezroczy łyżn ikó\v. przeróżne gwiazdy, parzenice, krzyżyki, leluje, gadziki, krokiewki, mirwy lub zwijające się duże plastyczne gałęzie stylizowanych lelui. Tę ornamentykę ludową wzbogaciliśmy kilku motywami tatrzal1skich roślin, jak złotogłów, kalina. paproć i kilku innych kwiatów, których bogactwo w Tatrach może dostarczyć niejednego jeszcze pierwiastku formy. To, że budując, z początku. pod Tatram i. użyl iśmy rośl in tatrzallskich, nie przesądza bynajmn iej możl iwości dalszego rozwijania tej ornamentyki przez wprowadzenie roślin właściwych nizinom" 12. Ornamentyka podhalallska znalazła zastosowanie przede wszystkim w sztuce stosowanej. Udoskonalona ręką twórcy "stylu zakopial1skiego", wykorzystana do zdohienia niektórych przedmiotów, dała niezwykle interesujące wyniki. Spm,;tami izby góralskiej, które zostały bezpośrednio wykorzystane w rozwini~te.i witkiewiczowskiej koncepcji, były: stół, zydel, listwa, sąsiek i półka. Nie została zaś wykorzystana tu pierwotna forma góralskiego łóżka. Proces udoskonalania formy pierwotnej odbywał się w rozmaity sposób. Najczęściej była to kompilacja. Trzeba jednak zauważyć, iż szereg mebli nie było znanyell chacie góralskiej, a to: biurko, kredens, kanapa, fotel, rozwinięta forma krzesła. Jednakże doszukał się Witkiewicz w pierwotnej podhalal1szczyźnie form pO/walających na mniej czy bardziej udaną kompilację. I tak, chcąc stworzyć fotel. a nie mając po temu bezpośredniego wzorca, sięgnął po zydel i góralskie sanie. Niekiedy kształt pierwotny okazywał się idealnym, a więc trudno było go ulepszać. Spm;tem takim była półka na miski. A jednak i ona posłużyła Witkie\\ iczowi jako wzór górnej części kredensu. Wykorzystywał ją też w swych projektach zgodnie z jej pierwotnym, naturalnym przeznaczeniem, tj. jako element autonomiczny i wtedy proponował zawieszać ją nad stołem lub II) !(III1::~. s. (,29 II S. \Vilkic\\·iCl. 12 S WilkiclViCl Sllo/ :akofJiOJiski. !'okójjada!ny. oveil., s. 7. ... )'Ivl :ako{Jilll1.\'ki.Ciesielslwo. uveil .. s. 9. �172 biurkiem. Należy ponadto podkreślić, iż podczas projektowania mebli stosował Witkiewicz "płytko nacinane ornamenty wzięte z łyżnikQ\'v i stoików zakopiallskich. Cały sprzęt miał naturalny kolor drewna, a desenie i kwiaty byly napuszczane bardzo bladymi spłowiałymi tonami barwy zielonej i czerwonej, które są jedynie używane przez Górali" 13. Należy tu jednak odnotować, iż zanim Stanislaw Witkiewicz zajął się projektowaniem mebli w "stylu zakopial1skim". ich produkcji podjęla się w zbliżonej konwencji Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. według pomysłu p. Andrzejkowiczówny. Pierwszy garnitur wykonany zostal \V 1886 roku dla Karola Potkal1skiego, drugi zaś w rok później dla hl'. Róży Raczyliskiej 14. Cała koncepcja przetworzenia elementów sztuki ludowej zsynchronizowana była z witkiewiczowskim przesłaniem, iż styl ma slużyć życiu. Widać tu nadto. jak owe proste sprzęty, aczkolwiek niezwykłe w swej fórmie, gencn)\valy fórmy nowe, o większym komforcie i funkcjonalności. Stanisław Witkiewicz zaprojektował wzory mehli dla Gnatowskich do "Koliby" i dla Baranowskich do willi zakopial1skiej. Dla Pawlikowskich do willi "Pod Jedlami" prócz mebli zaprojektował wszystkie nicmai przedmiot: potrzebne do jej urządzenia, począwszy od klamek do drzwi, kinkietó\\. kafelków, kominka i pieca. Sporządził projekty kompletnego umehlowania dla Henryka Sienkiewicza w jego rezydencji w Oblęgorku oraz hl'. Anny Potockiej w Rymanowie. Meblami utrzymanymi w konwencji "stylu zakopiaJlskicgo". a projektowanymi przez Stanisława Witkiewicza, wyposażony zostal d\\ór w Kluczkowicach koło Opola Lubelskiego. Również wielka sala teatralna hotelu p. Dzikiewicza pod "Morskim Okiem" urządzona została w ..stylu zakopiallskim" według pomysłu twórcy tego stylu. Do zaprojektowanej przez siebie kaplicy Gnatowskich w zakopiallskilll kościele sporządził Witkiewicz wzór fisharmonii. W roku 1902, według jego projektu, w warszawskiej Fabryce Fortepianów i Pianin Józefa Kertopfa wyprodukowano pierwsze pianino w stylu zakopi<\I1skilll. Prasa ówczcsna donosiła, iż pianino to ,Jest przykładem stylu zakopiallskiego w ;astosowaniu do wykwintu. ( ... ) Lichtarze mosiężne są wzorowane na motywach spinek góralskich nader trafnie i szczęśliwie użyte" \:'. W Zakopanem produko\\ałl\.l nawet zegary w tym stylu cieszące się dużym popytem. Witkiewicz słusznie rozumował, iż sprzymierzcłlccm jego poczynałl na niwie nadania podhalallszczyźnie waloru sztuki narodowej może być rzemiosło 16. Jego kontakty z miejscowymi rękodzielnikami datują się już od roku 1886 i odtąd miały znaczny wpływ na artystyczną jakość ich wyrobów. Nic ukladala 1:1 S. Witkiewicz. Slyl ~akofJiański. w: S~luka i kl},lyka .... o/Icil. s ó../2. S. Eliasz-Radzikowski, Slyl ~akufJiań.lki. ojJcil. s. 9. 15 W. Jabloński, O .llvlu ~akopiGliskim ... Architekt" R. III. 1902. nr 1li. s. In. 16 SugestiI,: taką wysuwa .I. Maida. Slyl ~akupiGllski. Krak()\1' IlJ7'). s. 19 - :20 14 �173 się zaś współpraca z zakopiallską Szkołą Przemysłu Drzewnego, której wyroby poddawał czystej krytyce. Niezwykla wręcz operatywność Witkiewicza sprawiła, że jego koncepcja zyskiwała coraz liczniejszych zwolenników. Nie sposób oczywiście wymienić \\szystkich dyscyplin sztuk plastycznych, których by nie objęła, nie o to tu \\szakże chodzi, aczkolwiek wspomnieć należy o kilku jeszcze realizacjach owej koncepcj i w praktyce. Oto według jego projektu firma M. Szukiewicza \\ Zakopanem produkowała rozmaite przedmioty w srebrze, a to: szpilki do kra\\atów. broszki, spinki, breloki. ZakopiaJ'1ska, góralska spinka z mosiężnej blachy. po wiciu modyfikacjach, posłużyła za wzór do produkcji broszek i sprzączek. zaś nóż zbójnicki w ustaleniu kształtu szpilek do krawatów. Biżuteria wykonywana w stylu zakopiaJ'1skim musiała stać się wówczas szlagierem, skoro jej produkcji podjęły siy także pracownie jubilerskie w Krakowie i Lwowie. Obok biżuterii produkowano całe nakrycia stołowe: łyżki, wazy, talerze, filiżanki, a także świeczniki i kielichy. Godnym uwagi jest i to, że produkcji filiżanek według projektu Witkiewicza, podjęła się francuska fabryka porcelany w Sevres. Stanisław Eliasz-Radzikowski, gorący zwolennik owej koncepcji, donosił, iż "niezwykle oryginalne i piękne czerpaki górali posłużyły Witkiewic7.0wi na wzór do pomysłu naczYll srebrnych. Podług kompozycji Witkiewicza wykonał zlotnik krakowski p. Wojciechowski nadzwyczaj piękne filiżanki srebrne na czarną kawę, zewnątrz oksydowane, wewnątrz złocone, l)prÓCZtego cukierniczkę zjasnego srebra ... " 17. Projektował też Witkiewicz różnego rodzaju tkaniny dekoracyjne, np. wyszywane na suknie góralskim zasłony, obrusy, firanki itp. Produkcji sukien damskich szytych według projektu Witkiewicza podjęła się p. Staszlowa z Zakopanego. Znaleźć w nich można kompilację różnych gwiazd, otoków, lelui, kwiatków i parzen ic . .J ak dalece styl zakopiaJ'1ski wpłynął na krój damskiego '>toju dowodzi między innymi fakt, iż ozdobne damskie staniki wykonane \\ tym stylu zwano tu "sabałówkami". Praktyczna realizacja "stylu zakopiaJ'1skiego" sięgnęła także kościołów, chociaż, jak pisał Witkiewicz w 1906 roku, idei tej nie udało się konsekwentnie przeprowadzić I s. Po raz pierwszy styl ów wkroczył do kościoła w Zakopanem, gdzie wedlug projektu Witkiewicza sporządzono witraże oraz wzniesiono ołtarz \1atki Boskiej Różal1cowej wykonany przez górali w ł 897 roku. Pisano a nim: ..w7llosi si<; tam śmiało pomyślany ołtarz, którego zakończenie górne przedsta\\ia szczyt dachu domku góralskiego z niszami i strzeszką; pod niemi sosręb z ornamentem »otokiem« i lelujami. U spodu, część środkowa ma rzeźbę wykonaną przez górala Kasprusia - a paproć i inne rośliny przedstawiające 17 s. I lias/ - R~ld/ikowski. Sty! ::.akopiański, wyd. 3, Kraków IX S. WilkicwiC/ .. No IJr::.elęcy. op.Clt., s. 71. 1901, s. 30 - 31. �174 dwie główki aniołków o śmiałym układzie skrzydeł. bez maniery barokowej wykonał p. Nalborczyk" 19. Kolejnym obiektem przedsięwzięć Stanisława Witkiewicza utrzymanych w konwencji "stylu zakopiaJ1skiego" stała się architektura. Punktem wyjścia jego teoretycznych rozważall, a później praktycznych realizacji, była góralska chata. Wyjątkowość budownictwa podhalallskiego byla dlall tak oczywista. iż posłużył się terminem "styl" dla określenia jej odrębności. Mówi!, iż ó\\ pierwotny, zastany "styl zakopiaJ1ski, w budownictwie, jak zresztą każdy styl polega na pewnych stosunkach wymiarów i kształtów, pewnych warunkach wiązania i szczególnych pierwiastków w zdobieniu. Wszystko to znajdo\\'alo się w starodawnej chacie góralskiej, ujęte w całość opartą na stalych. niezmiennych zasadach" 20. Zastana, pierwotna chata góralska, w rozumieniu Witkiewicza winna ulec daleko idącym przekształceniom, w imię podniesienia owych pierwocin na wyżyny potrzeb kulturalnych, czy też, jak charakteryzował ów problem Jan Gwalbe11 Pawlikowski, by pan i chłop mieszkali odtąd w takim samym c!OIlHl"pan, odpowiednio do swoich wyższych potrzeb i możliwości. we większym i lepiej wyposażonym, chłop - w mniejszym i prostszym, ale obaj w dOlllll powstałym z tego samego ducha, z tych samych pierwiastków rdzennych" 2i. Zdaniem Stanisława Witkiewicza formy stanowiące o charakterystyczllych cechach budownictwa zakopiałlskiego winno się wykorzystać we wszystkich przyszłych realizacjach, inne zaś, "będące w stanie SZczcltkowym roz\\'inąć odpowiednio do wyższych wymagaJ1 życia, rozwinąć, nie nisze/clc istotnego charakteru" 22. Nie zapomina przy tym autor "stylu zakopiallskiego" o wymaganiach i konwencjach obowiązujących w architekturzc, a była to dla niego sprawa najważniejsza, stanowiąca między innymi a idei calego zagadnienia 2,. Do obiektu utrzymanego w konwencji witkiewiczowskiej koncepcji budowniczy nie musiał wprowadzać nowych elementów, bowiem ..od l'undamentó\\ do szczytu, na wszystko, czego potrzebował dom, znalazło się materiał w chałupie" 24. Jednakże dom taki z racji swego przeznaczenia musiał zostać rozbudowany, przy zasadniczej zmianie jego funkcjonalności, bowiem słusznie zapytywał Witkiewicz: "któż z ludzi żyjących w warunkach nowoczesnego budownictwa w wygodzie i zbytku, zgodziłby się dla idei przekroczyć z trudem próg wysoki, zginać się w pół lub uderzać głową w oeap, przcchodząc przez drzwi. potykać się na klepisku lub skrzyżlach w ciemnej i zimnej sieni, kto by się zgodził przesiadywać na twardych, umocowanych do ścian ławkach, tuląc się 19 W. Jabłoński. ap.eit., s. 126. 20 S. Witkiewicz, Na wystawę paryską, w: Tegoż. Pisma lalr~{//I.\kie. l. ~. Kral·JlII 1')(1.'. s. .106 21 .I. G. Pawlikowski, O stylu ~akapiańskim. w: Tegoż. () lice ~iemi. Wars;:alla I (nX_,.'~~ 22 S. Witkiewicz. Styl ;;akopimlski. Ciesielstwo. op,ei/., s. J. 23 Tamże. s. J. 24 Tamże. s. J. �175 du malych okienek dla złapania światła? [i odpowiada] Nikt - i z zupełną ~llIsznością" 2'\. Zrozumiałym jest zatem, iż nie chodziło mu a wzniesienie jeszcze jednej tradycyjnej chaty, a .,szło a co innego; a zbudowanie domu, w którym by były rozstrzygni~te wszelkie wątpliwości co do możliwości pogodzenia ludowego budownictwa z wymaganiami bardziej złożonych i wyrafinowanych potrzeb II) gody i piykna, domu, który by dowiódJ, że można m ieć dom i m ieszkan ie II stylu zakopićlllskim, będąc pewnym, że się dom nie zawali, być w nim zabezpieczonym od słót, wichrów i chłodów, mieć wszelkie wygody, a jednocześnie b) Ć otoczonym atmosferą piltkna nie gorszą od innych i w dodatku polską" 26. lnlllllnialym jesl, że rozwijając góralski prawzór, do domu witkiewiczowskiej koncepcji musiano wprowadzić zmiany, i to niejednokrotnie istotne, choć nie zacieraj'lce cech formy wyjściowej. Śledząc ów proces przejścia i rozwiniycia przytoczy tu garść przykładów, posługując się jako ilustracją myślą autora stylu. Jednym z elementów chałupy, który uległ przeobrażeniu, był jej szczyt. wskutek nowego przeznaczenia jakie otrzymało poddasze, aczkolwiek jego proporcje zostały niezmienione. Pisze o tym Witkiewicz, iż "skromna \Iyżka, II której wisiała słonina i sadło, zmieniała się na duże pokoje o wielkich uh.nach i drzwiach wychodzących na balkony umieszczone ponad ścianą szczyLO\\<I. Strzcszka nad okienkami wyżki stała się strzechą metrowej szerokości, ochraniaj'lul balkony od deszczu" n. Wydać by siy moglo, iż ingerencja w pierwowzór jest tu zasadnicza, ale gdy zestawi siy obok siebie chatę zakopiallską z kOIlca XIX wieku i np. "Kolibę", obie Sly. że detale, o których tu mowa, w obu obiektach niewiele się róż.nią. \I(mil kŻ o tym Witkiewicz: "zmiany te nie naruszyły w niczym istotnego, ściśle zgodnego ze szczytem chałupy, zasadniczego kształtu"2H. Duże natomiast zmiany 7as71y \V dachu obiektu rozwiniętego "stylu zakopiallskiego". Tu obok ..dymników" wprowadzi! Witkiewicz "wyglądy", którym za wzór posłuży/a, dai<\ca siy podnieść na drągu część szopy, przez którą wrzucano słomę. O tym żrl\dlc inspiracji pisał Witkiewicz między innymi, iż "tym kierowany, jeden gazda przy ulicy Kościeliskiej, chcąc w dużym poddaszu umieścić pokój mieszh.alny. odchylil część dachu do góry i wpuścił światło, a zatem utworzył rodzaj loży_ halkonu, os/onilttego od s/011ca, deszczu i wiatru. Wzięliśmy ten motyw I po nadaniu JllU bardziej wyrobionego kształtu, wprowadziliśmy do nowych domów ... ·· cli. lunkcje praktyczne takich zabiegów eksponują się tu na pierwszym miejscu, h()\licm zdan iem W itk iewicza "wygląd, jako udogodnien ie m ieszkan ia, jest 2_~ fUIJI::£!. ch /(fllI~('. s .~. s.. 1. ~7 l{tllJ~('. s. 7 - X. 2x liflll::(,. s. ~. 2() l~lIl1::e. s. X, �176 nabytkiem nadzwyczajnym. Powiększa on je przez to. że w dnie pogodne i ciepłe staje się jeszcze jednym pokojem pełnym powietrza ... ·' 30 Obok względów praktycznych ważne były też plastyczne, które wyrażały się w każdym prawie miejscu witkiewiczowskiej koncepcji. Trzeba przy tym nadmienić, iż zmiany w domu zachodziły przez analogię (np. okna. drzwi) i przez przeniesienie (np. przypał). Jednym z elementów projektowanym przez analogię jest komin. I mimo. iż nie jest to naj istotniejszy element domu. to "ma on jednak wielkie znaczenie pod względem wyrażenia charakteru. stylowej hal"l11onii i piękna. Budowa o wyszukanych. charakterystycznych kształtach nic znosi na dachu pospolitej rury, dymiącej, a nie mającej w sobie pierwiastków piękna i charakteru całości. ( ... ) Wskazówką tu były kominy chat góralskich. zakOłlczone ostrymi kawałkami skały, sterczącymi na skrzyżal i pokrywającej komin" 31. Dom nie okazywał się ostatnim elementem wypracowanej przez Stanisława Witkiewicza i właściwej mu koncepcji. Tworzy bowiem nowy typ bramy zgodny z charakterem architektury samego domu, powstałej na gruncie powszechnej w całej Polsce bramy ze strzeszką. Tworzy też nowy typ studni na czterech słupach i mającej cztery szczyty w krzyżujących się płaszczyznach dachu. Koncepcja Stanisława Witkiewicza materializowała się w tempie jakiego pozazdrościć by dzisiaj. Już w 1892 roku "stanął dom nadzwyczaj orygina lny. zastosowany z całą drobiazgowością do stylu starych chat góralskich. a mimo to wygodny, wykwintny, pałac" - pisał o "Kolibie" Stanisław Eliasz-Radzikowski n. Dość niezwykła była metoda projektowania tego domu. Witkiewicz wspominał, iż "Koliba" komponowana była "nie od wewnątrz. ale od zewnątrz. bez względu na rozkład wewnętrzny, który był następnie już przystosowany i stopiony z kształtem architektonicznym, przystosowany tak zresztą. że dom był zupełnie wygodny i odpowiadał wszelkim wymaganiom właściciela" 33 Najwięcej realizacji dokonanych według planów Witkiewicza przyniosły lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. On sam zaś uważał, że najdoskonalszą budowlą wzniesioną w stylu zakopiai1skim jest willa "Pod Jedlami". Trudno tu nie wspomnieć o pięknej kaplicy przydrożnej na Bystrem ufundowanej w 1907 roku przez Korniłowiczów i kaplicy w Jaszczurówce ufundowanej w 1908 przez Uznai1skich. O wszystkich obiektach wzniesionych według koncepcji Witkiewicza, Stanisław Eliasz-Radzikowski pisał, iż wieje z nich "duch swojski, nie ma w nich nic wymuszonego, zapożyczonego. dosyć spojrzeć, aby dostrzec. że domów takich nie ma nigdzie, że są to utwory najzupelniej oryginalne i samoistne" 34. 30 Tam:::e.s. 8. 31 Tamże. s. 13. 32 S. Eliasz-Radzikowski, Styl ::akopiański, op.cil.. wyd. l. s. 12. 33 S. Witkiewicz, Styl ::akopiański. Ciesielstwo. op.cit., s. 3. 34 S. Eliasz-Radzikowski. Styl ::akopiański, op. cit .. s. II. s. 12. �177 Ruch /ainteresowall kulturą ludową w sztukach plastycznych, jaki w XIX \\ ieku przetoczył się falą przez Europę, a wyrosły w romantyzmie, w Polsce zrod/.il się przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Taka też ideologia przyświecała ekspansj i witkiewiczowskiej koncepcj i poza Podhale. Lącznie sporządził Witkiewicz około 200 projektów domów willi oraz rezydencj i, a calą tę pracę wykonał bezinteresownie. Praktyczna realizacja witkiewiczowskiej koncepcji znalazła również wyraz \\ budynkach murowanych. I tu święciła triumfy, mimo iż spotykała się z żarliw'l krytyką. Wedlug projektu Stanisława Witkiewicza w Połędze na Żmudzi IX)\\ stal murowany kllrhal/s, w Przyborowie koło Tarnowa Mikołaj Rey \\ Lniós! murowany dwór, a nad jeziorem Gmunden przebudował w tym stylu \\ illę. W Sygludyszkach na Litwie kowiei1skiej wzniesiono stację kolejową, ClellHl inicjatywę dało tutejsze "okoliczne obywatelstwo, ale dla wykonania Cl.ę~ci drewnianych jeździli na miejsce budarze zakopiai1scy. Dla historii stylu lakllpi,\I1skiego jest to obiekt bardzo interesujący. Wiemy bowiem z opowiachu·1. że inicjatorllm chodzi lo przy zastosowaniu tego stylu o nadanie budynkowi charakteru polskiego" 35. Tak też się stało, bowiem ludzie, "którzy pod uciskiem moskiewskim taić musieli w sobie swe narodowe uczucia, przychodzili z daleka oglądać len skromny budynek, jakby jakieś arcydzieło i - ku zdziwieniu \.h~skali plakali na jego widok, tak jak pakali niegdyś nad przemycanymi z zagranicy i ukry\\,anymi starannie »Dziadami« Mickiewicza" 36. Najcenniejszą jednak lIlurowaną realizacją jest dwór Jana Steckiego w Lai1cuchowie koło I.ublina \\/niesiony w latach 1903-1904. Witkiewiczowska kreacja w Lallcuchowie do zludzenia przypomina architekturę drewnianą, urzeka precyzją i charakterem /astosowanych kamiennych motywów dekoracyjnych 37. ROIwoj myśli witkiewiczowskiej zataczał szerokie kręgi, niemniej jednak jej praktyczna realizacja nic powiodła się. Zdawał sobie z tego sprawę sam Witkiewicz. klóry pisał, iż "nie wszystko, co zamierzali pierwsi tej idei krzewiciek spclnilo się'·'~. Najlepsze przecież nieraz chęci wielu twórców nie przebiją barier ekonomicznych. Tak było i w tym przypadku. Nie zmienia to jednak hlktu. że konccpcja ta, przechodząc wzloty i upadki, przetrwała do dnia dzi:i1t'.J slego. Koncepcja Stanisława Witkiewicza przetworzenia wybranych elementów :i/luki podhalallskicj w nowe wartości mieści się w kategoriach pojęciowych fnlklol'yzm\l, czyli tego obszaru nauki, który obejmuje aparatem naukowym \\s/.elkie pnlCesy adaptacji, wskrzeszania i transformacji kultury ludowej w in- ';:;.1 (i I';t\dikm\ ski.. \lum\l'alice li' sly/u :::akopiatiskim ... Wierchy" R. 10. 1932.s II I. '11 .I. (i. l'a\\·likllll'ski. () sIl'! :::akopi(lIlski \V budownictwie Zakopanego i I'odha/a, .. Wierchy" R. '.l. I'r, I.' 71'. .q I'lll /.ish o sll-/rl :::akolJimiskilll 1892 - 1912. pod red. M . .Iagielly, Kraków 1979. s. 3)5'.'l.li'l\ nr 1.'1- 1·11. ,;S Witkiclliu .. ,\'a I)(':::e/,c:::l'. op.cil., s. 71. < :: Lud l. l.XX!\' �178 ne przejawy kultury 39. Z przekonaniem zupełnie innej trcści wystąpiła ongiś Barbara Tondos, uznając, iż omówione tu zjawisko kulturowe nic mieści się w tych kategoriach 40. Zdumiewające to stanowisko, w przekonaniu autorki, ma prawdopodobn ie pozostać w logicznym związku z oświeccn iem. że "I worząc styl zakopiaI1ski, autor nie przenosił mechanicznie form plastycznych. Świadom swych obowiązków patriotycznych i własnych możliwości i oddzialywania na życie narodu Witkiewicz, stwarzając szeroko zakrojoną koncepcję artystyczni! zaopatrzoną w aktualną ideologię, użył atrakcyjnego tworzywa" 41. W innym zaś miejscu autorka upierając się. że koncepcja Witkiewicza daleka jest od folkloryzmu, wnosi zaskakującą tezę. że ..środowisko, 'v którym powstawał styl zakopiaI1ski nie zwracało się do tradycji. ponieważ sztuka ludowa nie mieściła się w ich wyobrażeniach tradycji. Była co najwyżej tworzywem, które traktować można było i należało w sposób atrakcyjny" 4~. I trudno się dziwić takienul stanowisku Barbary Tondos skoro folkloryzm jest dla niej celowym zacieraniem granicy między sztuką ludową a oficjalm) 4'. Folkloryzacyjną koncepcję Stanisława Witkiewicza uznać wypada za Jeden z najciekawszych przykładów adaptacji kultury ludowej do nowych warunkó\\. Powstało niezwykłe zjawisko kulturowe. którego reminiscencje pobrzmie\vają do dnia dzisiejszego. Znalazło grono licznych zwolenników i naślado"c()\\. których realizacje zasługują na osobne omówienie. Wojciech Lysiak TilE IDEA OF TRANSfORMATION ACCORDING Of' FOLK elll.TURI·: ANI) ITS liVII'I ,I. '11:'\li\TI()'\ TO STANISLAW WITKII:V.iICI (Sulllmary) The idea of transforming the values of folk culture ila, been v,ith u, allno,t all tile lime. One of thc significant attempts in this respect was thc conccplion of Slani,la\\ \Vltkie\\ iu and it> implementation at the turn ofthe 20th century. WitkiewicI. developed hi, approacil Oil tile h,l,i, or the applied arts of the moulltain region of Podhale. tl")'ing to ,Idjusl the Illlk "liue'i to tile cOllditiolls of all aftluent society. In arl history, the '"/.akopane style'" \o\o'a.'ollly a hricl' episPcie. leaving behind a few examples. to mention the wooden '"Willa pod Jedlami" or the llIansion or .Ian Stecki at Latlcuchów. In fact. the '"Zakopane slyle" is a m<lniICstatipn of'"łlllklorlSllI". lhal is. a deliberate artistic transformation of peasant culture. and it is this speeilic aspect pI" cullure which is the topic of the present article. 39 Por . .I. Burszta, Folkloryzm, w: Slownlk elnologlclIY {el"lllllll' og()llIe. ppd red. I. Sl,h/czak. Warszawa - Poznatl 1987, s. 131 - 132. 40 B. rondos, Związki slylll zakoplG/lskiego ze sZl/lką g()r(llską ... Biulelyn Ilislorii Sl.tuki·· It 43,1981,nr2,s.237-239. 41 {(I/1I'::e. s. 238. 42 Tamie. s. 238. 43 Tamie, s. 239. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1704034272b5182fec9eb48de126df63.pdf 47333e20da13590b78d7d081425e5e21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia ciała antropologia komunikacji Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2010 Title A name given to the resource Język i ciało / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.129-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, \L\RCIN t. 80, 1996 BROCKI '1;"ko/.I1;1\\ ClC Stud ium Doktoranckic [ 1l1\\Crsylcl Wroci<lIIski O WZAJEMNYM ZWIĄZKU JĘZYK I CIAŁO. DWÓCH SYSTEMÓW SEMIOTYCZNYCH Badania nad komunikacją kulturową, których częścią są obecne badania nad ..językiem ciała"' i komunikacją niewerbalną I, często posługują się wypracowan: mi \\ ramach językoznawstwa metodami badall nad językiem w odniesieniu dl) innych zjawisk kultury, które udaje się interpretować właśnie w perspekty\\ie komunikacyjnej. Często też zaczynają przybierać postać poszukiwania analogii w pozajęzykowych systemach komunikacji. W niniejszym artykule pllstaram się pokazać jak ów proces adopcji i analogii rozwijał się w dyskusji naci .jqykiem ciała", oraz jakie są ograniczenia dotychczasowych badarl i możlillllści ich przełamania na gruncie współczesnej antropologii. Wyjaśniam raki.e zależności między językiem a gestami i próbuję odpowiedzieć na pytanie, czy są one wystarczające, aby nazywać kod gestyczny ,językiem ciała", "mową bez slów"'') Jakie są kulturowe reguły rządzące gestyką, czy są one analogiczne do tych, które rządzą językiem naturalnym? Czy termin ,język ciała" jest terminem opisowym. czy tylko pewną metaforą, która ma zbliżyć dwa różne ś\\ iaty - "potoczności" i "naukowości"? Artykuł próbuje kwestie te omówić i \\:jaśnić na przykładzie dyskusji teoretycznej, toczącej się od lat 70. w nbrębie kilku dyscyplin naukowych, m. in. semiotyki, lingwistyki, psychologii i antropologii. "Iowa a gesty Jeśl i teoretyczne zainteresowania systemam i gestycznym i i językiem znaków towarzyszyły refleksji nad językiem naturalnym od XVIII wieku, to gestykulacja, rozum iana jako gesty towarzyszące mowie, stała się tematem retleksj i teoretycznej stosunkowo niedawno (Kendon, 1992, s. 225). Jeszcze na PI)Cz<\tkuXX wieku żadna z dziedzin nauk humanistycznych nie zajmowała się problemami związku gestu i mowy, nie zauważając po prostu problemu i jakiekolwiek w tym względzie kwestie tłumacząc psychologicznie poprzez życie \\e\\nętrzne ezlowieka i jego umysł. Oczywiście jest to związane z metafizyką, "tóra legia u źródel całej współczesnej nauki, a mianowicie z kartezjal1skim l ..Obćcllic·· ponicważ taka perspektywa \\la~ci\\\Ill.icj p0C/.'llkiclll są lay Sapira-Whortha 'J l.lld L LXXIV w dyskusji nad kulturą i strukluralizm. ma krótką historię - �130 rozdzieleniem umysłu i ciała. Gest mógł być tylko zewnętrzną powłoką dla emocji i właściwie tylko jako taki poddawał się badaniom i obscl"\\acji. Podobne poglady spotykamy jednakże również i dzisiaj. Jeszczc wcześniej tłumaczono go w kategoriach teologicznych. wyjaśniając. że gest jest znakiem stanu duszy. Współcześnie związek gestów z mową wydaje sit;:już na tyle silny i nic\\ątpliwy. że niektórzy badacze sądzą, iż dopiero .język ciała "V kontekście języka naturalnego daje klucz do odpowiedn iego rozum ien ia sytuacj i i do odpc)\\'iedniego wobec tego działania. Bez względu na to co jcst mówionc. to język ciala decyduje o rozumieniu prawdziwej sytuacji" (Fast, 1970. s. 166). Licznc badania semiotyczne wykazały, że sygnały niewerbalne mają pięciokrotnie większe oddziaływanie niż werbalne, i w przypadku niezgodności obu bierze się pod uwagę informację przekazywaną niewerbalnie jako tę prawdziw'l (patrz np. Pease, 1992, s. 17; Lyons. 1984. s. 76 - 82; Fast, 1970. s. 17) - 180) Gesty, które występują razem z mową, są od niej zależnc i na ogól z nia symultaniczne, nazywa się gestykulacją - jest to grupa zdccydowanie najczęściej używanych przez nas gestów. Funkcje gestykulacji próbuje się w:-ja~niać na różne sposoby. Z psychologicznego punktu widzenia wydaje sit;: b:-ć częścią wysiłku mówiącego w konstrukcji komunikatu językowgo. W tym podejściu akcent pada na rolę i funkcję gestykulacji w procesie interakcji. sytuując wszelkie możliwości działania po stronie mówiącego .. gest) kulacp może jedynie wspomagać proces tworzenia właściwej wypowiedzi jqykO\\ej Jednak są i takie opinie, że gestykulcja jest jedynie produktcm ubocznym dla mówiącego i nie ma wpływu na to co z komunikatu jest w stanic zrozumieć odbiorca. Kendon twierdzi natomiast (i to stanowisko przyjmuję jako pocislawowe dla aktualnych rozwaŻal)), że gestykulacja pojawia się jako integralna część indywidualnego wysiłku w celu komunikacji. a co więccj. C7t;:sto pelni w tym procesie główną rolę. W gestykulacji nic obserwujcmy tego samego materiału. który jest reprezentowany w słownym skJadniku w)'powiecll.i - gest n ie podwaja znaczen ia. Obserwujemy część zawarlośc i wyrażen ia. która nie jest (lub nie może być) reprezentowana w sJowach, 'lic któr,! nadawca próbuje jednak w jakiś sposób wyrazić. Niekiedy ,.nadawca" potrafi v"yrazić \\SZ)Sl~\) to co chce słowami, np. przez teleron. W innym razie może chcieć lICZ:-nić swoją wypowiedź bardziej ekspresyjną. Wtedy stara si<; poprIcz gesty wyróżn ić części dyskursu w pewne odcinki - podobnie jak to jest przy środkach fonctycznych. takich jak akcent, intonacja, pauzy - i nadać wiI.lIalml reprezentację pewnym tylko aspektom wypowiedzi. lub alternatywnie stosuje gL'sl Lamia:>l mowy, pozwalając gestom grać rolę caJych wyrażel) (por.: Kendon. 1986. s. I::> 13). Calbris przytacza przykłady z języka francuskicgo potwierclzaj'lcc powyższe stwierdzenia. Zauważa, że klisze językowe lj. Oh /U /(f czy /liC' (fiC' (fiC'. czy takie wyrażenia jak Comllle-ci COtr1IJ1C'-CU mają charakterystyczną. 100\arZ)szącą im formę gestyczną lub całkowicie je zast<;plljąC<l. k(()ra posiada slrllktllr~ �131 rytmiczną odpowiadającą językowej. Np. szybkie potrząśnięcie w górę i w dół I-.;ką towarzyszy Aie {lie aie a rodzaj horyzontalnego balansu w przód i w tył towarzyszy COll7l/1e-ci cOl/ll/le-ca (patrz: Calbris, 1990, s. 168 - 169). Synchroninlcja gestu i mowy tworzy powtarzalną kliszę, stałą formę gestyczną, mogącą zastąpić mowę. Pozwala to także na istnienie gestu bez gestu, czyli w obrębie z\\ rotÓ\\ jFykowych, które zachowały w swoim wnętrzu pozostałości gestu tekspresywnego. "Gest poddał się stopniowo semantyzacj i w związku z wejściem \\' obręb pewnego funkcjonującego systemu semantycznego. Następnie mógl wypaść z jego leksyki, zatracając ścisły związek nazwowy z nim, ale przechowal sit; wraz z kształtem i sensem semantyczno-funkcyjnym jako odpo\\iedni zwrot językowy" (Jonca, 1984, s. 6). Zasada ta została po raz pierwszy ~formulowana przez Jousse'a (Jousse, 1974) w postaci zasady formulizmu, pl)Jętego tu jako jcdnostka ekspresji, zapewniająca przy niezmiennej ilości pCl\\tarzalnych, stereotypowych form (słownych, gestycznych) istnienie wielu treści przez zestawianie form istniejących wciąż na nowo. Powtarzalność i stereotypowość przenoszą daną formę daleko w czasie, a dzięki istnieniu kontinuum ekspresji (od ciała aż po język mówiony, który u Jousse'a jest dalszą i późniejszą formą języka somatycznego), gest może zamienić się w słowo. Docierając do metafor zawartych w formułach (nazywanych przez Jousse'a 3nalogemami) docieramy do ukrytych za nimi gestów. Współczesna nieumiejetność odczytania związków podobiel1stwa między słowem i gestem wynika z rozerwania tego związku przez cywilizację pisma, jaką jest niewątpliwie cywi Iizacja "nowożytnoeuropejska" (por.: Abramowicz, 1979, s. 47). Do jakiego stopnia mowa determinuje nasze sposoby gestykulacji? "Niezależnie od kultury słowa i gesty pojawiają się razem i z taką przewidywalnością, że. jak twierdzi Birdwhistcll, mająca pewną wprawę osoba będzie w stanie ,)kteślić tylko na podstawie głosu, jakie gesty wykonuje mówiący. W podobny ~posób Birdwhistcll nauczył się określać tylko na podstawie samych gestów, jah.im językiem mówi dana osoba" (Pease, 1922, s. 12). Ludzie gestykulują zgodnie z intonacją danego języka i nie mogą gestykulować inaczej. Ludzie anglojęzyczni poruszają się "po angielsku", h iszpallskojęzyczn i "po hiszpal1sh.u" itd, a więc przynajmniej część gestów (gestykulacja) jest zsynchronizo\\ana z intonacją, współgra zjęzykiem (por.: Poyatos, 1975, s. 206 - 207). Wraz ze zmianą języka w jakim się mówi, zmienia się także gestykulacja. Efron (1972), porównuji\C zachowania gestyczne Żydów i Włochów zamieszkałych \\ USA, pokazał jak zmicnia się gestykulacja wraz ze zmianą języka w jakim ~ię mówi. Kiedy dwie grupy mówiły we własnych językach, gestykulowały różnie, natomiast kiedy zaczynały mówić po angielsku, ich gesty stawały się niemal identyczne. W obu grupach byli zarówno nowi imigranci (silnie przy\\ iązan i do tradycj i rodzimych), jak i ludzie zasymi lowani ze społeczet'tstwem amcrykallskim. Gesty Żydów były bardziej jednostronne i ograniczone. Łokieć byl dla nich punktem podparcia, a ruchy raczej kanciaste i nierówne, gwałtow- �132 ne. Gesty Włochów były obustronne i bardziej obszerne. Ramiona by/y tutaj punktem oparcia, ruchy operowały szeroko na boki i byly bardziej okrągłe w formie. Żydzi i Włosi zasymilowani nie różnili si<; znacz'lco w sposobach gestykulacji, a nawet nie było większych różnic między nimi a innymi zas~milowanymi grupami w USA (por.: Dittman, 1973, s. 243-244). Creider \\ysunął wn iosek, że organ izacja gestykulacj i za leży od stosowanego \\ clanym języku akcentu, a mniej od jednostek tonicznych CJone units") jęl.yka. Badając Kipsigis z poludniowo-nilockiej grupy językowej zauwa7yL że ,.fraz)' gestyczne" - analogiczne do fraz językowych - są mniej ciasno zorganizo\\ane i bardziej zróżnicowane w relacji do jednostek tonicznych niż. to ma miejsce u Luo z zachodnio-nilockiej grupy językowej, czy Gussi z grupy językowej Bantu U Kipsigis "akcent" frazy gestycznej nie jest slaly w stosumku do fraz języka mówionego, odwrotnie niż u Luo czy Gussi, poniewai. u Kipsigis akcent ni,' służy w sposób stały demarkacj i fraz języka mó\ovionego. AUlor s'ldzi. że różnice w gestykulacji są wynikiem różnej rytmiki języków (por.: Kendon. I C)X(). s. 16). Gesty występujące z mową służą rozdzieleniu potoku slc)\\. \\ sposóh analogiczny do funkcji jaką spełniają intonacja czy pauzy w ję/yku naluraln~ m. W klasyfikacj i gestów rąk i d/on i zaprezentowanej przez Ekmana i Friesena (1969), spotykamy tzw. "ilustratory", czyli gesty njk towarzys/,\ce r07.1110\\ie. Ich funkcją jest właśnie podkreślanie. akcentowanie lub spełnianie roli \\izualnej interpunkcji dla tego, co się mówi. Dodać by należa/o. żc gestykulacja jak i catość języka ciała, podlega pod najwa7.niejsz)' z kontekst()\\. w,trunek gestu - ciało. Kulturowa wizja ciała ma tutaj również swoją rolę, co najlepiej oddają przykłady zmiany form gestykulacji, już nic Iwi,vanc I totalnym pi"/esunięciem calościowej wizji świata (od kultury do kultury). leCi w olm;bie tej samej kultury, w związku z dokonującymi się ważnymi Imianami spokczn~ mi Okazuje się mianowicie, że formy gestykulowania są nie lylko u/akżnione ll(J stosowanego akcentu, od rytmu języka, lecz równiej od \Vyobrajel) na temal ciala i związanych z tym reguł zachowania 2. Gestykulacja związana jest z tym co mówione, jak mówione. \Vjakim .i1t'/~ku. stąd też i z kontekstu w jakim się pojawia bierze sil,: uklad pOS/Cleg()!Il: ch gestów. kolejność. a także znaczen ie - nie jest ono wyn ik iem ..auIOIJl)IllIC/nego", znakowego charakteru gestu. Co więcej, samej gestykulacji nic da ~il,:\\ pełni odizolować od innych gestów. np. gcstów spontaniClnych. kt(·)rc \\ spo~c·'b całościowy mogą wyrazić swoje znaczenie. czy gestów S) IllboliClnych. intencjonalnych, które posiadają ustaloną kulturową formę, czy na\Vcl od geSI\·)\\. lj. 2 Najlepszym pr/.ykJadell1 będą wcześniej IVspOll1ni'lnc grupy Wloch'·lIl i /\.k)lI. II kl(\l1 ci sposoby gestykulacji. swoboda. szerokość ruch(lIv. więbza u Wloch,·m. Il1nlCI'/;1 LI i.lci(\\\ zakży wlaśnie od silniejszej negacji ei,Jia u tych drugieJ1. odmienncl,'o lIyol1r;I/"llid kulllll(\IIC~\\ Cickawe jest również lO, że grupy c!niezne badanc IV NOllylll Yorku. l,'rup' o pocioiJm III ,Lilli",· spokelnymubodLY. bez w/.ględu na ję/yk gestykuluj'l podobnic 1;lk Ilic'· suge'li;1. /, gestykulacja silniej zależ.y od wyohrażcli kulturowych. sposob,·m /1 cia. ni/ ,)d W/I b i ;Ikce'nt;: wydaje się slusma. patrz: Fast. 1970. s. 177. �133 \\ języku znaków, którc są bardziej analityczne niż całościowe, i które funkcjonują \V analogiczny sposób jak jednostki leksykalne języka mówionego (por.: Kendon 1986, s. 20 - 21). Gestykulacja przeplata się również przez różne poziomy klasyFikacj i Ekmana i Friescna (1969), wskazując wszakże zawsze na S\\ój integralny związek z mową w działaniu komunikacyjnym, przywołując analogię mi~dzy systemem języka a systcmem gestycznym. System jp;yka a systemy gestyczne Współczesne jY/.ykoznawstwo, często w celach heurystycznych, pojmuje \\ szystk ie systemy komun ikacyjnc jako pokrewne w stosunku do języka naturalnego, jak systemy o podobnej strukturze" dające się tak samo opisywać. Szczególnie pierwsze odkrycia dotyczące systematyczności i regularności c\)c\ziennych /achow<1I1 kinczycznych pozwoli/y na szybką adaptację i przekład 1l1elllc\ stosowanych przy opisie i interpretacj i znaczell w języku na systemy sestyczne. laczyto udowadniać, że metafora "język ciała" jest jak najbardziej upra\\niona .l, a wobec znalezienia dla tego języka gramatyki Ueszcze w latach -o \\ icrzono, że taka gramatyka istn iejc) przestan ie być traktowana jedyn ie jak 1l1etafora. ladano sobie pytanie: jeśli gesty nie są wykonywane dowolnie, skoro ich znaczenie. kodowanic. interpretacja i ostateczne rozumienie gestu czy gesty~ulacii pocIlega ścislym regulom, a więc skoro tworzą pewien kod, to czy L1pr~l\\n ione jest mówienie o "jltzyku gestów"? Wydawało się, że tak. N ie jest to .Icclna~ nlcw'ltpliwe. Czy zatem gcsly S'I zorganizowane w .system Kestyczny. język znaków? F~\\\ ~1. i.e gesty zorganizowane są w systemy gestyczne, języki znaków, /,1/\\\ czaj wledy. gdy ~omun ikacja mowna jest niemożl iwa bądź utrudn iona (lnaki uiy\\ane w studiach TV, na lotn isku, giddzie itp.). "Term in ,system .'..!cs/n::'llI jest używany na określenie systemów, w których liczba odmiennych !tlrlll geS!ll\V maz zakres ich funkcji są ograniczone" (Kendon, 1986, s. 8) - bez pra\\ synlaktycznych. Do tych systemów zaliczyć można na przykład gesty ~lut\htopO\\icll)\v. gesly kierowców ciężarówek, graczy w baseball itp. (patrz IIp. Kellllon. 1986. s. 8: Ciołek, 1973, s. 59 - 80). Zdarza się, że stopicil ~~()IllplikO\\ (lnia owych systemów przypomina skomplikowanie języka naturalnego. Mamy wlecly do czynienia z tzw. językami znaków, tworzących kby~on znaków, ~t('lI'ych kombinacje zorganizowane są wedlllg ścisłych reguł S) nlaktYClnych. Termin jI:::'J'k ::.naków używany jest na określenie systemów Illaj'lcych wiele rorm gestycznych w swoim repeltuarze, i których zakres t'lIn~cj i n ie jest ogran iczony. Do n ich zal iczam)' gesty głllchon iemych, ; (./\ li posiildilj'lcc leksykolI i prilwa skladni . .1 \\ ~111110plllllgiilakie: slanllwisKO przyimuje np. Williams. opierając sit;: na modelu dc -;.lli"IIIC·11. kll\l\ pl1\\lldll\\Iii llgl·aniuenic i lwią/anie jt;:zykowe (lingwistyczne) teorii I,ulllllll\\\ch ti/i,i1ali lud/kich gcstyki. 01'<.11. nadanie jej matematycznej struktury (patrI: \\ i11i<1I1h. 1')7(». �134 zakonników trapistów czy Aborygenów w Australii (patrz np.: Kendon, ]986, s. 8). Języki znaków są relatywne kulturowo lubli społecznie. Są one często uważane za alternatywne w stosunku do języka mówionego, jak np. je;zyk australijskich Aborygenów, mnichów trapistów, czy Indian z Ameryki Pólnocnej. Lecz najbardziej zorganizowanym spośród owych języków. którego strukturalna i syntaktyczna charakterystyka najbliższa jest tejże w języku mÓ\'vionym, jest język głuchoniemych. Jednakże język ten jest całkowicie opart)' na języku mówionym, nie jest systemem autonomicznym, lecz podsystemem języka naturalnego (Bitti, Poggi, 1993, s. 438 - 439). Właśnie przez te; \vłaściwość nie może być on badany jako system kinezyczny - nie jest systemem pierwszego poziomu komunikacyjnego, tzn. jest wyderywowany 7 systemu języka mówionego a nie z systemu kinezycznego, nie jest oparty o cia lo. lecz o mowę. Wyłącznie w tychże gestach Illożliwajest pelna leksykalizacja i istnienie praw syntaktycznych, a więc istnienie pełnego repertuaru form gestycznych funkcjonlljących w zorganizowanych zdaniach, podobnie jak to ma miejsce ze słowami w języku mówionym (por.: Kendon. 1986. s. 23). Jednak to na podstawie badal1 nad językami znaków (sighn languages). traktując je jako formy modelowe, starano się pokazać, że systematyczność form gestycznych i sposoby ich przekształcell w działaniu komunikacyjnym prowadzą do ich strukturalnej i syntaktycznej charakterystyki, analogicznej do tej, z jaką mamy do czynienia w wypadku języka mówionego (Bitti. Poggi. 1993, s. 439). Semiotyka gestu, bazując na osiągnięciach językoznawstwa i semiotyki strukturalnej, próbowała udowodnić, że gesty tworzą system analogiczny do systemu języka, a tym samym, że w k inezyce można stosować procedury badawcze, analogiczne do tych stosowanych w badaniu języka. Ponieważ w podejściu strukturalnym komunikacja tworzy ściśle zorganizowany i zamknięty system społeczny funkcjonujący na podstawie określonego zespolu reguł, to skoro gestyka jest takim systemem, musi podlcgać regularnościom i prawom podobnym innym systemom komunikacyjnym. szczcgólnie. że system języka wpływa na system gestów (gestykulacja), a oba systcmy są wspólzależne (Matusewicz, 1979, s. 332), będąc częścią systemu komunikacyjnego. Wspólzależność obu systemów (języka i gestów), to że są częścią tego samego systemu komunikacyjnego, uczyniła je dla Birdwhistella podobnymi - analogia wywołuje podobiel1stwo: "zachowania kinezyczne konstytuują systcm komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowane do badal1 nad językiem ciała, ponieważ system kinczyczny strukturyzllJe zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego. jak system językowy strukturyzllje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy. zdania" (cyt za Goździak, 1987, s. 171; por. też: Matllsewicz, 1979, s. 332 - 333). Jc;zyk ciała ma strukturę analogiczną do języka mówionego, ze względu na to, że jest skomponowany z ograniczonej ilości (w każdym społeczcllstwic) clcmcntó\\ dystynktywnych, które są dzięki prawom kodowania możliwe do upor/ądko\\a- �135 nia \\ faktycznie nieskol1czenie wiele regularnych (uporządkowanych) kombinacji. które tworzą komunikatywny aspekt ludzkich zachowall (Birdwhistell, ]971. s. 96). Zarówno system języka, jak i system kinezyczny, są systemami infrakomun ikacyj nym i (czyi i podsystemam i całośc iowego, zi ntegrowanego systemu komun ikacyj nego), n ie znaczącym i same w sobie lecz odnoszącym i się do siebie \\ zajem i poza siebic, i jedynie we wzajemnych powiązaniach tworzą system komunikacyjny, samc w sobie nim nie będąc. Sam gcst nic jcst znakiem o analogicznej strukturze do znaku językowego, chociaż dajc się opisać w kategoriach binarnych. "Gdyby porównać morfologię gestu I.e struktur,\ znaku de Saussure'a, to na podobiel1stwo znaku słownego można odnalcź.ć w geście: elcment znaczony ~ rzeczywistość abstrakcyjna lub empirycznie dana, pojęcie. rzecz. stan - i element znaczący - wyobrażenie rzeczy. czy poprawniej ..dzianie się rzeczy", zjawiska, jego uobecnianie" (Jonca, 198-+. s. (j). Element znaczony wprowadza w geście konieczność partycypacj i interpretatora w wypracowywaniu sensu, angażuje jego kompetencję kulturo\\ą. czyli powodujc. że znaczenie nie jest elementem biernym lecz czynnym laChO\\aI1 komunikacyjnych S Wnioskami z bada,] kinezycznych, które pozwoliły na strukturalną analizę gcstÓ\\ Birdwhistellowi (1971), Bouissacowi (1973), Eco (1972) i innym, jest to m. in .. że: żaden ruch ciała nie jest bez znaczenia w kontekście w jakim się pl).ia\\ia. że postawy ciała, ruchy, ekspresje twarzy są uwzorowane i dlatego Ilwg'l być przedmiotem systematycznej analizy (por.: Hayes, 1972, s. 158) b. Burclwhistell dzieli gest na: ..kin)"·· najmniejsze jednostki zauważalnego działania, analogiczne do f,)nó\\ . kincm)"zbiór kinów, które mogą zastępować się wzajemnie, bez zmiany gkl\\ nej interakcyjnej sekwencj i, analogicznie do fonemów, kincmorfy-kompleks działall mających miejsce w różnych częściach ciała naraz. analogicznie do morfemów, kincmoł"femy - które tworzą klasę zastępowalnych kinemorfów" 7. Autor dodaje, że podział ten, chociaż efektywny i użyteczny, ma służyć t: Iko lak dlugo aż dopracujemy się lepszych metod analizy zachowaJ1. Metoda opisu i badania gestów jest zapośredniczona z językoznawstwa :.trukturainego. Należy gest odcieleśnić (pozbawić kontekstu ciała) i odkryć 'i (ic,;1 >alll \\ >obic ni.: Illa znau.:nia. co jak sąuz.,: najlatwi.:j zauważyć przy rozwiązywaniu klll;II")\\ \\ idozo<lClności gcstów (o C/.ym poniż.:j), i choć każdy gest jest potencjalnie binarny. :1le Illac!\ \0. ic o\\a hinarność poudajc gotowy schemat interpretacyjny. z pewnością nic jest \\: ';1;IIC!aj;lc;1do lIkonslylllow;lIlia ,;i.,:znaczenia. Dopicro widz, int.:rpretator to znaczeni.: nadaje. (. .lcdnak dll\louó\\ na analogi.; i odpowiedniość jt,:zyka i gestów nigdy nie udalo sit,: przed>taII ie. II \ b/uj'lc jedynic III i;l!.ki Illi.;d/.y tymi systemami. Chodziło IV gruncie rzeczy o wykazanie I pr/~d Llkt;lllli). i.c strukturalnie oha systemy się nie różnią (w sensie podobieństwa). i ("' I. /.;r Ilay.:s. 1972. s. 159. j\ �136 jego struktury formalne, nie przez opis i symboliczną transkrypcj~, lecz [\\0rzenie, przy pomocy aparatury pomiarowej rejestrującej sekwencje ruchu, modeli ruchu, w oparciu o strukturę rozpisaną powyżej. W ten sposób ma się uzyskać wyodrębnione dynamiczne kontinuum, złożone z elementarnych jednostek ruchu (oznak kinezyeznych) i stąd wn ioskuje się o zespołach syntagmatycznych gestu - z wielu drobnych jednostek pozbawionych sensu składa się jednostka większa posiadająca sens. Dalej ustala się, drogą dedukcj i, podstawowe reguły składniowe gestu przez relacje między kinemami. Rolę regul gramatycznych pełnią tu uwarunkowania biologiczne i kulturowe (por.' Ratajczak, 1977, s. 153 - 156). Metoda ma pozwol ić stworzyć zestaw podstawowych jednostek (coś w rodzaju słownika tworzywa gestów). oraz ustalić reguły łączenia i przekształcell owych jednostek w konkretnym geście (konkretnej kulturze) w znaczące jednostki wyższego rzędu. ,Język gestów" ma być ciągiem operacji o charakterze analogicznym do języka naturalnego. Je7elib~ istniał taki leksykon gestów i odpowiednie prawa syntaktyczne pozwalające na tworzenie złożonych konstrukcji gestycznych, wówczas analogia języka i systemów gestycznych miałaby sens i byłaby prawomocna. W przeciwnym \vypadku musi zostać porzucona. Jednak, jeżeli nawet pozwolimy sobie na znajdowanie analogii obu dyskutowanych systemów, to słowa-gesty (np. wskazywanie. znaczące "tam", "tu") nie są w stanie przez żadne operacje składniowe utworzyć zdal1 gestycznych (np. "poszedł tam"), gdyż takie zdanie jest złożeniem kilku nakładających się kontekstów (np. słownego, sytuacyjncgo) oraz jest całkiem innym gestem (machnięcie wysoko uniesioną ręką w przód). Traktowanie wszelkich systemów komunikowania, jako analogicznych do systemu języka, łączone było z automatycznym przcnoszeniem metod i tenninów z jednego systemu na inny. Na początku lat siedcmdziesiątych. sam twórca kinezyki wątpił w poprawność takiego zabiegu (patrz: Birdwhistell. 1971s. 126-127; także: Dittman, 1972, s. 244), przyznając jednocześnie: ..Przez wicIe lat żywiłem nadzieję, że systematyczne studia (nad zachowaniami kinezycznymi - M.B.) ujawnią pewną hierarchiczną zasadę, która pozwoli/aby na derywację kinów z al1ykulacji, kinemorfów z zespołu kinów, umożliwilab;. także składanie kinemorfów - według pewnych zasad gramatycznych - w coś. co mogłoby być uważane za zdanie kinezyczne. [ choć rezultaty niektórych baclail wydają się być zachęcające, zmuszony jestem stwierdzić, i.e cło kj por;. nie byłem w stanie odkryć takiej gramatyki" (BirdwhistelL 197!, s. 1!8) Semantyka gestu Gdyby pokusić się na pochopny opis i anal izę pewnych zachow<1I1 kinezycznych, wybranych przypadkowo, łatwo przyjąć i zauważyć, że w ciągu syntagmatycznym w wielu gestach można wydziclić kilka faz. Podanie ręki składa się z trzech faz: otwarcia - dotyku - zamknięcia. PO\vitanie mil fazy: zauważenia - dotyku (lub zbliżenia) - zamknięcia (np. objęcie, uścisk d/oni. �137 pllCalunek). Blogoslawienic panny młodej przed ślubem też składa się z trzech laz. POlwierdzenie przez przytaknięcie głową na "tak" ma również wyraźnie laznaczające sil; trzy razy (oczywiście trzy fazy n ie są tu regułą): ruch w górę pozycja neutralna (taka sama jak przy "nie") - ruch w dół 8. W ciągu paradyg111atycznym. każda I raz daje się opisać za pomocą reguł binarnych opozycji: góra - dój, z neutralną l"azą zawieszenia, otwal1e - zamknięte, czy wewnątrz7e\\nątr7. Trój fazowość gestów, według Jousse' a, jest szczególnym, naj istotniejszym elementem strukturalnym wszelkich interakcji, przebiegających wedlug schematu: podmiot dzialania - oddziaływanie - przedmiot działania (por.: .-\bralllowicz, 1979, s. 44). Jednak nie wszystkie gesty dają się w ten sposób l..Jpisać (jedynie w ten sposób). co więcej, w przeciwier'lstwie do języka naturalnego ("werbalnego") konwencja decydująca a ostatecznym znaczeniu lblabia stale elementy struktury zachowania. W większości wypadków a znaczeniu gestu decyduje szeroki kontekst jego pojawiania się. Kontekstem tym nic jest jedynie przeciwstawiony jednen1L1 gestowi inny gest, tak jak to jest \\ przy padku cząsteczek dźwiękowych w języku mówionym, a tak chciał 1')711mieć kontekst Leach (por.: Leach, 1989, s. 58), lecz bardzo złożony kUlllplcks. W geście u odróżnieniu jednego znaczącego ruchu ciała od innego nie (kcyduje wyłącznie wiązka cech dystynktywnych, lecz bardziej - kulturowy kunwkst jego wyst<,:powania. Wiązka cech dystynktywnych pojedynczego gestu zmienia si<,:wral z kontekstem w jakim się pojawia. Okazuje się na przykład, że ekspresje twarzy towarzyszące gestom rąk mają często za zadanie rozróżnianie Illaczell dwu identycznych gestów. Przy niezależnych próbach przypisywania znaczell dwu tym samym gestom, którym towarzyszyła inna mimika, llkazalo silt. że badani rozróżniając znaczenia gestów brali pod uwagę mimikę (Bini. Poggi. 1993, s. 453). Stąd Birdwhistell, wychodząc od najmniej szych elementów ruchu, wyderywowanych z kontekstu, nie potrafił stworzyć odpo\I iedniej dla tak spreparowanego systemu gramatyki. Stąd nawet gdyby jego praca laczl;la się od jednostek większych, analogicznych do wyrazu - kinel1lorfemów, tn i tak nie ma dla nich trwałych zasad łączenia w większe .jednostki ... wypo\viedzi" lub "zdania" 9. Pojedynczy gest n;ki, czy np. brwi, niemal nigdy nie występuje jako fizycznL' dzialanie pewnego, jednego organu. Gest jest raczej złożony z wielu ekspresji narai: ekspresji twarzy, spojrzenia, ułożenia brwi, ust, pozycji ciała, rucil(')\\ ręki, ramion czy nóg (Grant, 1969, s. 535). O formie i sposobach interprelacj i gestu decydują też czynniki zewnętrzne, takie jak: sytuacja (ten sam gest może \v różnych sytuacjach znaczyć co innego), kontekst społeczny gestu, !lp. inaczej gestykuluje polityk, aktor - wzmożona ekspresja - a inaczej ludzie, l)d których uczekuje się opanowania (por.: Kępiliski, 1977, s. l J), światos .Jakohson ( I')1;7) poddaje badaniu gesty na .,tak" i ..nie·' <kiln. \\ iasnil: takil: Illzy wyróżniając i na tym podziale opierając ') l'ozajy/.:bll1i mak(l\v. () cZYlllwspominalcm wcześniej. systemie analizy. IV europejskim i bulgar- �138 pogląd, symbolika i wyobrażenia ciała, towarzyszące gestowi wypowiedzi i ich paralingwistyczne otoczenie. Z jednej strony gest odsyła w ciągu znaczell coraz dalej poza siebie. z drugiej strony ma być maksymalnie prosty i jednoznaczny. W lalo/eniu ma naprowadzać na znaczenie szybciej niż słowo, ma minimalizować inwarianty sensu. "Musi on wyraźnie eksponować cechę dystynktywną. charakterystyczną dla danego zjawiska, przedmiotu itp." (Jonca, 1984, s. 6). Steld możliwe są takie sytuacje kiedy cały sens wypowiedzi jest odbierany z ..języka ciala". Cech; dystynktywne, wyeksponowane przez ciało odsyłają dalej, już do bezpośredniego kontekstu związanego z przedstawianą ideą itp. Tak wir;c. aby ..zrozumieć, dlaczego wykonuje się takie a nie inne gesty, trzeba poznać tradycje. które narzucają takie właśnie gesty" (Mauss, 1973, s. 549). l horyzontu możliwych znaczeI1, jakie przed interpretującym rozpościera tekst (gest). aktualizowane jest to, które jest sensowne w danym modelu kultury i da siy powiązać z doświadczeniem. Ilustracją powyższego twierdzenia mogą być choćby dwa zestawy (listy) gestów a podobnym znaczeniu w różnych kulturach: zestaw La BalTa (1972) i zestaw Conrada (1971), w których wyraźnie widać. pomimo ogromnych luk metodologicznych i technicznych w przygotowanych przez ilich listach, że bez odpowiedniego kulturowego zaplecza, zrozumienie wielu gestó\\ byłoby niemożliwe 10. Skoro znaczenie gestu bierze się z kontekstu. musi on ukonstytuować się dopiero na korlcu wypowiedzi (działan ia komun ikacyi nego), kiedy \\s/ystk ie elementy kontekstu wystąpią. Może się zdarzyć. że kontekst kinezyClny łl1a niewielkie znaczenie dla komunikatu, że działa tylko pewna ClęŚĆ ciala w sposób znaczący, nie angażując innych w komunikat. Dodatkowo do przestrzennej organizacji ruchu dołącza czasowa: nie zawsze. nic w kai.dym momencie właściwe jest kierowanie spojrzenia na partnera, a w innych momentach jest \(1 konieczne. Ostatecznie gest staje się tym elementem gry. dzialania komunikacyjnego, który próbuje kierować interpretacją. Interpretacja gestu nic jest więc interpretacją czystego znaczenia ukrytego za działaniem. Im bardziej kontekst decyduje o znaczeniu, tym silniej tekst-gest odpada od intencji autora-naclel\\cy. Znaczenie tekstu (tekstu kultury - a więc i gestu) zawsze wykracza poza znaczenie, jakie miał dla autora, dlatego interpretacja jest wytwar/.aniem znacz<;nia. Nie jest ono dowolnie wypracowywane. Formułuje sit; w miart; przebiegu interakcj i, na co zwracał uwagę Roland Barthes (1992, s. 194), i w miart; tego procesu jest ujednoznaczniane przez rozmaite nakładające się kontekst). Oczywiście analiza zachowaJ'l, przynajmniej w celach heurystycznych, powinna ograniczyć zakres branego pod uwagę kontekstu kulturowego. ram. lecz eliminacja ciała na rzecz mechaniki ruchów byłaby daleko id,\cylll. wrycz IllyląlO Relatywizm versus uniwersalizm gestyczny omawiam w innym mi<:.iscu. palr/.: Marcin Brocki. Ku/lllra i natura. uwagi na marginesie h{n/OII IIi/d .l!(',I'/{/lIIi ... Polskil "/lub Lutioll"" )994. nr l. �139 e~ III uproszczeniem. sama technika badar'J, oparta w głównej mierze o analizę statycznych przedstawieó graficznych, eliminuje automatycznie wiele możli\\yeh źródeł informacji, takich jak ruch, słowo czy ekspresje twarzy. Gesty. w sposób oczywisty, nie istnieją poza ciałem, które jest warunkiem Ich istnienia. a wraz z nim, poza kulturą i historią. Zatem wszystko, co jest z\\ ią/ane / kulturow<l wizją ciała, decyduje o znaczeniu gestów. Jeżeli prześledzimy dyskurs na temat ciała w różnych okresach historycznych to okaże się, że powstawał on zawsze w ścisłym związku z systemami gestycznymi. W średnicmicczu cialo jest ,.ohydne". jest siedliskiem szatana, jest nieczyste i zepsute. Stele!. co wie!ać choćby w ikonografii, ciało jest na ogół maksymalnie zakryte, Ilieruclwllle. Twarze pozbawione są mimiki, a postacie zamierają w stereotypo\\ ~eh pozacII. Człowiek gestykulujący "przypomina aktora z pogar'Jsk iego teatru. a takle opętanego przez delllona" (Le Goff, 1986, s. 223). Współczesny d~skllrs ciała równicj. nie pozostaje bez wpływu na systemy gestyczne. Jak doskona Ie wykaza Ii Foucault ( 1994), czy Bauman (1995), nowoczesna represja ciala i postawy kreowanc przez nowoczesne pallstwo represjonowały także ~esl Kon forlll iZIll. zasada "aby się nie wyróżn iać", spowodowały (przynajIllniej w naszym kraju) znaczne uszczuplenie roli gestu w życiu codziennym, szczególnie w sytuacjach publicznych (np. spotkar'J czy wystąpier'J), czego z pe\\ności,\ doświadczył niejeden rodak nagle znalazłszy się w "wolnym" S\\leCIC. Obraz ciała zakodowany we frazeologii ludowej to głównie ciało w ruchu, a \\ szelki ruch, działanie metaforyzowane sąjako gest ("ruszać głową/palcem nie ruszy!"') (por. np.: Krawczyk, 1990, s. 144). Działanie jest metaforyzowane .iako gest - dzięk i cialu, pon ieważ ciało jest pierwszym narzędziem metaforyLacji. Przestrzcl] również zostaje zorganizowana w oparciu o strukturę eia/ą. Jest rzutowanicm tcjże struktury na przestrzer'J. Człowiek porusza się w przestrzeni. \\ której głównymi osiami podziału są (wed/ug schematu cielesnego): pil\n - poziom. przód - tył, góra - dół, prawo - lewo. Ponieważ przestrzell nie jest neutralna kulturowo, gestyka nie pozostaje obojętna wobec tych schematów przestr/.cnnych. W prz.ypadkll systclllów kinezycznych, wobec ieh złożoności, możemy mieć dl) czynienia z sytuacjami podobnymi, z jakimi spotykamy się w języku naturalnym, np. z przesunięciem znaczenia, nieporozumieniem. Owe przypadki dobrze uzc\vnytr/.niają rzeczywiste relacje jakie mają miejsce w czasie "komunikacji gestycznej". Otóż tzw. "gest Kozakiewicza", który w swej intencji miał być pokazaniem "gdzie się zgina ręka", "wała" nieprzychylnej publiczności zgromadzonej na moskiewskim stadionie, stał się "gestem nadziei" - gestem, który \Ycdlllg Jacka Olędzkiego służył poprawie samopoczucia, sprzyjał zacho\\ an ill godności, pomagał ochraniać tożsamość zbiorową Polaków (por.: Olęd/ki. 1991. s. 35 - 38). Znaczenie nadane gestowi przez nadawcę nie zawsze jest tożsame z tym, jakie nadaje mu odbiorca. Nie zawsze kontekst nadawcy �140 jest kontekstem odbiorcy. "Kiedy premier Wielkiej Brytaniipani Margaret Thatcher - zrobiła palcami znak V (victory, co znaczy zwyciestv"o). aby poszczycić się triumfem wyborczym, niebacznie pokazała kamerom telewizyjnym tył ręki, strasząc tym samym brytyjską opinię publiczną gestem wielce nieskromnym" (Goździak, 1981, s. 304). Oczywiście była to pomyłka. SPO\\Odowana podobieI1stwem dwu skrajnie różnie interprctowanych gestó\\ - kinl'l\\ (to, że została ostatecznie odczytana jako pomyłka, bylo dzielcm uZlIpclniającego kontekstu, w tym wypadku zwycięskich wyborów): inna byla intencja pani premier, inne jej rozumienie. Zdarza się jcdnak i tak, że ..dwa gesty. d\\ ie miny, postawy, niosą to samo znaczenie, np. rozpacz wyraża sic,;zalamywaniell1 rąk lub rwaniem włosów z głowy, zdumienie - szerokim otwarciem oczu i (lub) ust, lekceważenie - pokazywaniem języka lub wypięciem tylnej czyści cia/a. Ta ,jednoznaczność" dwóch gestów może spowodować ich wariantowe pojawianie się w tym samym kontekście. Tak stało się w wypadku przys/(1\\ ia o chorobach, które "lekceważą" wysiłki medycyny: ..Suchoty i puchlina .i9zyk doktorom wypina, Rak, suchoty, puch Iina na doktora /.adek wypina" (Kra\\czyk, 1983, s. 142). W idać stąd, że synon im ia (efekt ekonom ii jyzyka) obecna jest także w ,języku ciała". Widać, że dwa gesty. których znaczenie je:.t podobne, np. kciuk uniesiony do góry i znak V - .. Solidarnościowego·· I\\~cięstwa, są synonimiczne, lecz ich znaczenie nic do kOllca jest tożsame. tzn. nie do kOllca w pewnych okolicznościach są wymiennc. Inną cechą słów jest ich dwuznaczność. Różne l.llaCZen ia s!cma l11og;l b; semantyezn ie w pewien sposób powiązane. tzn. mogą. a Ie nie musz,\. pod7ielac część znaczenia. Te zależności znajdujemy równie? w gestach. Wioski system gestyczny zawiera gesty V - uniesionych dwóch palców. co raz znaczy zwycięstwo, innym razem "czy mogę wyjść". W polskim systemie gestycznym. gesty te są zróżnicowane w taki sposób, że w drugim przypadku palce są złączone. Natomiast gest, w którym palce ułożone są jak w geście V. lecz przykłada się je do ust, znaczy papierosa, chcę zapalić. da; mi papierosa itd. Wydawać by się więc mogło, że mamy do czynienia z podobną wieloznacznością gestów jaką znajdujemy w języku naturalnym . .Jednak okazuje sic:. że dwuznaczność gestów jest o wiele rzadsza niż w.i<rzyku. Większość zaobserwowanych gestycznych dwuznaczności wynikala raczej z zawr;iania kontekstu obserwacji niż z faktycznej jej obecności. Chodzi o to. żc pojcdynczemu gestowi, np. ręki podawanej w geście powitania. towarzyszy s/ercg innych gestów (np. mimika twarzy czy ruchy nóg, pleców) i szereg innych czynnikó\\. które wyjaśniają znaczenie, dzięki którym znaczenie może być odczytane. Np .. wracając do włoskiego systemu gestycznego, ten sam gest uniesionych d\\óch palców w "V" - przy wysoko uniesioncj ręec znaczy Iwycic:stwo. a przy ręce uniesionej nisko służy wyrażaniu wstydu (Bitti, Poggi, 1993, s. 44:"). Znowu pojawiają się analogie między językiem naturalnym a gcstami w obu systemach dwuznaczności są minimalizowane przez kontekst. \Vobec c �141 tego możnaby powiedzieć, że istnieją pewne ekspresje twarzy, postawy, które są niezależne od gestów rąk, lecz tworzą dla nich kontekst w określonych 5: tuacjach, dzięki czemu możliwa jest raz dwuznaczność, za innym razem jednoznaczne znaczenie. Z drugiej strony, skoro kontekst determinuje znaczenie gestu, skoro ogranicza rozplenianie się znaczell w nieskoI1czoność, to czy nie przynależy on już do gestu') W tym wypadku znika problem dwuznaczności gestll\\. pon ieważ jeżel i towarzyszy gestowi, który go ujednoznaczn ia, to wszela"a pojawiająca si<; dwuznaczność musi wynikać z błędów obserwacji, nie brania pod uwagc;: wszystkich czynników. W efekcie takiego stanowiska, \\szdkil analogia między językiem naturalnym a systemem gestycznym nie jest pra\\Ollloena. ponieważ są one wewnętrznie różne. Faktyczny stan badaI1 \\skazuje jednak. j.e istnieją takie gesty, które wraz z towarzyszącymi im slo\\ami lub jako jeden sygnał tworzą "zdanie", są też takie, które znaczą Jedynie część zdania i wymagają kontekstu, aby ten wyposażył je w znaczenia (patrz: Billi. Poggi, 1993, s. 446 - 447). CI.y więc, wraeaj<\e do wyjściowego pytania, możemy mówić o języku ciała. ajeżeli tak. to w jakim sensie? Wspóleześnie jc;:zykoznawcy uważają, że systemy semiotyczne nie dają się sprowadzić jeden do drugiego, że nie ma między nimi synonimii (po •..: Benveniste, 1977, s. 22). Poza tym, w językach naturalnych z ograniczonej i lośc i znaków można generować n ieogran iczoną liczbę zdaI1, kod gestyczny takiej wlaściwości nie posiada. Nie można łączyć gestów przez proste zSl!!l1()\\anic \\ większe jednostki przypominające zdania, które przez to zl'lczenie otrzymywalyby nowy sens. Znaczy to, że znaczenie komunikatu gestycznego konstytuuje się na kOI1cU ,.wypowiedzi", jest wytwarzane a nie dane i nierozd7.ielne od kontekstu spoza gestu. Znak językowy odnosi się wewnątrz sY'stemu do innych znaków językowych, swoje znaczenie bierze z przeci\\stawienia innym znakom w ramach tego samego systemu. Gest natomiast \\: "racza poza wlasny system. Swoje znaczenie bierze z odniesiell do innych zna "ów \\ obrc;:bie innych "systemów", z referencji, nie z odniesieI1 w ramach KOelUgestycznego. Regula ta zostaje po części zarejestrowana we frazeologizmach gestycznych, które utrwalają gesty typowe dla określonych stanów, a więc rejestrują prawidlowości, odnosząc gest do rzeczywistości spoza systemu gestycznego (por.: Krawczyk, 1983, s. 138-143). Strukturę gestu stanowi syntetyczna konstrukcja wypowiedzi (gest i towarzyszące konteksty), Którą 1l10żnaby nazwać "wypowiedzią" czy "wyrażeniem gestycznym", lecz \\ygoelniej p%stać nadal przy "geście", zdając sobie sprawę z nowej notacji tego terminu. Rozbicie gestu na jednostki dyskretne, "odcieleśnienie" gestu, interpretowanie go w oparciu o modele oparte na opisie samej mechaniki ruch{m. nic pozwala na odniesienie do całościowego kontekstu, stąd wniosek, ze ..jęZyK ciala" jest jedynie metaforą, która próbuje włączyć się w wysiłek tlumacz.en ia wn iosków nauki na język potoczny. �142 BIBLIOGRAFIA Abramowicz 1979 M. Formu/y i gesly w komunikacji 23. nr l -.1. s. 4.1 - 5 I. uslnej według :II ./ou.l'se '0... I.itenltUl'd ludolId" R. Barthes R. 1970 Mil i =nak. Warszawa. Bauman Z. 1995 Cia/o i pr=emoc w obliC=II punowoc=esnu.l:ci. Toruli. Benveniste E. 1977 Semi%giaję=yka. w: Znak, styl, konwencja. pod red. M. (iIO\\iliskego. WarS/all'l. Birdwhistell R. 1971 Kinesic.~ and Conlex!. Esseys on 130((11 MotIOn ('oIllIllUJlicatiOJl. londolI. Bitti P. E.• Poggi I. 199.1 Symholic Nunverha/ Behavior: liI/king 71mJII,\!,h (;1'.\1111'1'.1'. II: l-'illul{l/lIeIl/O/s ut Nonverbal Behaviur. poci rcd. R. Fcldllldra. B. Rime·d. Cdmhridge. ,4.1.1 - 4~7. Bouissac P. 197.1 1.0 Mesllre des gestes. l'rulogulIlenes i, III semiotille gestlle//e. The Ilaguc I l)?:;. Calbris G 1990 The S'el1llotics of French Gesture. Bloomington. Ciolek T. M. 197.1 Materiały do alchemii gestóH'. "Elnogralia Polska" l. 17. /. 2. s. 5') - XO. Conrad J. Człuwiek. Rasa. Kultura, Warszawa. 1971 Dul R. 199.1 Gesl w wysuljJieniach p/lblic=nych. II': Kllltllrll\lT \lTlllillr IJr=elllill// .\,!}(JI"'="H·h. pod rcd. A. .Iawlowskiej. M. Kempnego, E. Tarko\Vskicj. W:llvalla. Eco U. Pej=a:: semiotycny. Warszawa. 1971 Eli'on D. 1972 Gesture, Race and CII/tllre. Den Ilaag. Ekman P .. Friescn W. 1969 Tile Repertoire' a/Nonverbal Belwvior. "Semioti~a" vol. 4. :o~. s. .jl) - Xl) Fast .I. Body IBngIlagl'. Ncw York. 1970 Foucault M. /l!ad=urowlIC' i karaC'. /l!arod=iny wię=ienill. Wars/.a\\<l. 1994 Go7.d7.iak E. GestIIres. 7heir Origin and DistrihlltiOJl. rec.. "I ,ud" t. (l.~.s. .102 - .104. 1981 Kine=yka. w: Słownik etn%gic=ny, pod rcd. Z. StaSZe/ak. \A,I;lrs/a\\·,1. s. 170-172. 1987 Grant E. C. Hllman Facial E'pression. "Man" vol. 4. no 4. s. ~2~ - ~3() 1969 Ilaycs A. S. Paralingllistics and Kinesics, w: ApIJrollc!ll's lu Sellliolic. pod Inl. T. S. Sehcoh::i. 1972 The Hague. Jakobson R. 1989 HI po.cukiwaniu iSlOty ję=yka. t. I. Warszawa. Jonca M. 1984 Semiotyka ges/u, "Studenckie Prace aukowe. auki IluJl1anislyunc" I I. s .j-'). Joussc M. 1994 I. 'anrhrofJologie du gesle, Paris. �143 f.:endon .\. !9S/, "'llllmochcs 1')')2 .illS/melioll f.:~pióski 1\. 1')77 fwor: lo geslllrc ... Semiołica" ill ges111re."Semiotica" i ręka. "Teksty" vol. 62. no 1-2. s. 6 - 26. vol. 90. no 3-4. s. 225 - 250. nr 2. s. 9 - 34. I\.r<1\\CI\1-;;\ I'nn /-m:eo!ogi:lllv lIliIIIicne I geslyene. Na maleriale gwarowym, "Socjolingwistyka" nr :'i. s. 143 - 148. I')')() ('III!O elmriekll \,.. I'\I'ielle Fo:eologii gwarowej. IV: Ję:yk a kllllllra. l\nusicII"ICla. J. Harlmil'lskiego. Wrocław. s. 191 - 220. I\.UClI liska 1\. 1')S:; 11':orl' lIIodne l_aB.uTc \Iv'. 1')72 \1' /'oralil/.!!lIislics. :':ycill cod:iennym, I c·'Kh L. 1')S') Warszawa. Kinesics and ClIllllml pod n:d. T. S. Seheoka. pod reel. J. AnlhrolJOlogy. w: Approaches /0 Scmiolic. The l'lague. "'-Illllll'l/ i kOllllll/ikml'lll/ie. s. 21 - I)S w: E. Leach. A. J. Greimas. Rywal i narracja. Warszawa. l.el(lI·t C .1/('J'Il'oll-/'OIlIY.· ciolo i :':ywy mią:':s:, "Teksty" 1')77 nr 2. s. 194 - 213. Lc Ci"lr l I')S/, I.: OilS (.\mgi IIlI 11'11101 cill/o i ideologii w klll/lIr:e i średniowieencj f:lIropy. w: I'rohlelllv IViClb' o kllllllce. pod red. I\. Brodzkiej. M. 1Iopfingcra. J. Lalcwicza. Wroclaw. .I I 'm4 .\cII1II1l1.\'ko.Warszawa. \ latlIselI iCl C"'-OlllllllikllC/O lIiew('J'iJlllnll. I'r:egląd - .1.1') 11)7') :agadnicli. "Przegląd Psychologiczny" L 22. nr 2. s .. 1 I l) M. \\'IUSS I 'nI .\ocjolo,i.;1UI ulllr0!J0logio. I')') 1 (;esll' IlUd:iei .. .Polska Warszawa. (llcel;kl .I. !'c'asc .-\. I ')'J2 .ft::l'k cia/a. Kraków. POlałos F. I'!7:' (ies/llre ill\'elllories: Sztuka Ludowa" jield\l'ork R. 35. nr I. s. 35 - 46. mc/hodologv and prohlems. "Semiotica" vol. 13. no 2. s. J')') - 227 Ibl'I.lClak D. I 'ns \\illiams "Teksty" (;1'.1'1\I' IlIhol'll/orillm. nr 2 .. s. 151 - 157. D. 1')7(, nI(' /?ole oj ,\lovelllen/ ill ,'-jelec/cd .s:vll7bolic ,<':vslell7s,Ox rord. \larClIl Ihocki LANCilJAGE ON A MlIl\JAL REI ,!\TIONSIIII' AND BODY. OF TWO SEMIOTIC SYSTEMS (Summary) The ,tud\ or g,:slun:s and non-verbal cOlllmunication has bcen duminated by the opinion that in their description and interpretation it is possible to apply methods used in reference to nalllral �144 languages. There are gestures which are closely related to speech (gesticulation). dcpending the content and organization of an utterance. but there is also a group of gcstlll"cs indepcndel1l speech. In both cases. however. despite successful units. no syntactic laws for the non-verbal systems on pI' attcmpts at diliding gCStlll'CS into discrcct of communication hale hccn disl"()\ncd. :\t present. interpretation and description have been incorporated in the gcslurc-n:lakd cullllr~d contexts which have become clements of the non-verhal systems of communicatipn rim is an outcome of inter-cultural studies and the comparison of their results \lith thl' context of a gllcn language. I\.s it turned out, the metaphor of "body language" cannot hc .iUSli lied 11\ ~1I1\ correspondence between the system of language and systems of gcsturcs·· it is oni: a rhctolie;d Ol heuristic device intended to build a bridge bctlvccn "common intuition" and "scicnce" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1f8bc68be7ad67c4c402295d4dcf648.pdf 0616d9a32e37fc5312a2c29b27073084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2164 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2011 Title A name given to the resource Ślina - "sok" ciała / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.145-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. SO, 1l)Y6 .\/)\\1/'.\1.(:(/1. 1.lllIR.!\ Ilhl\ tlll \oci(ll(l~ii I Jli\\cr,\lcl Wroclil\\s~i //ł[( ;\/1\\ ŚLINA - "SOK" CIALA ..Logicznie r/n:z bior,\c nie ma w istocie różnicy między np. obrzucenielll kl1gl1s gl in'l a opluc iem: skutk i tego pierwszego są nawet trudn iejsze do usuIlil'cia. a wil,:c i bard/iej k1opotliwe. Niemniej właśnie oplucie ("Nie będzie :\icll1icc plul nam w Iwarz") uważane będzie wc wszystkich kulturach kręgu illdl1cumpcjskicgl1 za hallbi'lc<\ zniewagę ( ... ). Gdzie jest tabu - szukajcie mcdiacji'" Po tym c!nologicznym !'Ozstrzygnięciu Ludwika Stolllmy J, w ślad la Ldll1undcm I.eadem -'. et'lŻ wil,:cej do niego można dodać, jak nie potwierd/ajace je tylko pr/yklady'.> ()dcjscle I1d globalnych mzwiązatl w kierunku interpretacji "drobiazgów ludo/n;l\\uych" podpowiada taką drogę poszukiwatl: kwalifikacja śliny jest lakill" lIie tylko od logiki mediatora opozycji wewnętrnc - zewnętrzne, cialo~II iat. heie smierć .... lecz. jak się podejrzewa. także od popularnych koncepc.il ;lIl;ltl1miczno-li/jologicznych, kontekstu kultury. W konsekwencji miast Icdll\1\\ymianmych formul: każdy otwór i wydzieliny cia1a są medialne i jako i(lkic lahui/l1\\·ane. proponujcmy bardziej konkretny opis, szczegółowe interpretacje. J..[t·m' Ilic zniwcC/,\ ich specyficznych charakterystyk, a jednocześnie umaj;, ich \\spólny mianownik. \\'uilcc lego uym jest ślina') (lkreslenie natur: legu "soku" ciała daje się odtworzyć z szeregu tekstów Illlkloru or;1I \\y\\iadtlw cLnografieznych. Tak więc powstaje ona, jak się sądzi. I P\lKaIl1H'l\\. picia. t\vorzy się w żołądku i/lub w ustach, także w piersiach, ;1 d/ięki nicj mzmil,-'kcza się pożywienie, smakuje się i trawi (Barcice, KolbuVl1l1a) ~. Utrzymuje sil,:, ŻC "ślina jest po to, żeby gardło nie wyschło, żeby ululI iek nH)gl plllYKać pukarm": "bez śliny przełyk by zesechł i człowiek by ~ic udusil" (Harcicc). I I. \llIl11n1<l. .111Im/}('/ngill k/l/I/lIT Irsi po/skiej X/X IF.. Warszawa 19X6. s. 15.\. -' I 1"·;ICh. 1-,:11//111'11 i kOlllllllikl!1l'{/lIie. w: I,:. Leach. i\. J. CJrcil11as, /?ylllll/ i IJ(l}'}'Ocja. "';iI'Ja\\a I t)X9. s. (,X - (,t). ~ \l;ilcrl;1I\ / hadali clnograliunych pl'O\\ad/.onych przez Kalcdr« Etnograni IJniwcrsylclu \\ rocl;I\\ ,kicgo onl/ Kalcdn,: Elnolpgii lJniwcrsytctu ł,ódzkicgo IV Nowosądeckicm IV lalach It)X9_1')t)11 i \\. o~olicach Kolhus/.ll\lcJ w latach 1991-1992. oznaczanc dalej w tckście: (Barcicc). rkldhll"-Ill\\;I) �Możemy uzyskać dalsze potwierdzenie na to, że wytwarzanie śliny wiąże silt z żołądkiem (wnętrznościami). "Ślinić się" znaczy np. u Kaszubów, z/ościć się. wpadać w szał (a ,jątrzyć się" odnosi się do ropiejących ran - o takich mó\\i się też, że śl inią się" - złości, gn iewu) 4 Te afekty łącZil si<; z jaclO\vitościi! (suszą, pieczeniem, ogniem), a powstają one \V żołądku. kiszkach. ślelizionie. wątrobie ("żołądkować się", "śledziennik", "wątrobiarz") '. latem nadmiar śliny wydzielają zarażeni wścieklizną, ludzie z zaburzeniami nerwO\vymi, cięzarne kobiety (są one złośliwe) (Barcice, Kolbuszowa). Te ludowe przekonania walto zestawić z tym co pisa/ w XVI wieku Andrzej Glaber z Kobylina: " ... śliny a wilgoty po języku przychodzi/y ku oclmi<;kcl.eniu pokarmu w uściech, żeby on tak sprawniejszy był wniść do żolwlka ( ... l. ale iż żadnego smaku nie czuje język, jedno przez wilgotę śliny. przeto ślina \\tenClas ku językowi przychadza (czując kwaśne). (Cierpiący na zimnicy) czuje smak gorzki wszystkiego, bo jego żołądek napełniony wilgocią - kolera a ta gorzka para z żołądka zaraża język ową gorzkością ( ... ), zbyt wilgoty llegmistcj w żylkach języka nadyma je, i że wady wymowy sprawiają" h Takiego wykladu nie znajdziemy w etnografii. Jednakże podług licznych ..drobiazgów lud07Jl(}\\czych" - "przesiąkniętych" Illllnoralizmem - żołądek bywa 7.allegmiony. przeładowany nadmiarem żółci (wątroba dostarcza tego "soku" do żoląclka. ab~ ułatwić trawienie), zdarza się, że w nim zalega zepsuta krew (Barcice. Kolbuszowa). Istnieje zatem postawa do spekulacji: od ilości i proporcji m ieszan ia się "soków" w żołądku zależy ilość, wygl<ld. smak, vvlaśc iwośc i śl in~ (Barcice). Z tej racji, że wilgotność ust nazywa się ,.śliną", ..plwocinami", llcgnq -. ludoznawcy rejestrowali przeświadczenia, iż ślina znajduje siy tcż \\ plucach. Tak więc zmora wysysa ślinę z ust i piersi śpiącego 1', a \v gorączce (lO określenie obejmuje także zapalenie płuc i opłucnej) wysycha ślina Jednakże nie utożsamia się całkowicie śliny z flegmą. Mówi siy, /.c kiedy psują si<; pluca (np. w suchotach) ślina przekształca się w tlcgmy. Wówczas chory kaszle (dobrym jest "mokry kaszel", to jest taki, który wyrzuca llegmy. z/ym"suchy"), pluje - im częściej i gęściej, tym lepiej, gdyż OCzys/.cza to pluca z nadmiaru flegmy. Niedobrym znakiem jesl. gdy chory nie pluje, nic odkaszla. co zdarza się właśnie przy gorączkach lO. W takim razie czyni si<,:rozróżnienie tj. 4 B. Sychta. Slownik gwar kas::lIbskich na t/e kll/I/II~v !tllIrJll"CI. l. :'. Wrochl\\ I 'iT.'.. s. 7.'. :) Zob.: K. MoszyJ1ski. KlIltllra IlIdowa Slowial/. l. 2. cz. I. Wrochl\\" \V,lrS/;I\\a I '}(,X. , X'J. 6 A. Glabcr, Prohlemata Arislolelis. w: Filo::o/ia i 111l-/;/ SI)()/ccl/a .\T/ II' .. \\\bor i oprac I Szczucki. Warszawa 1978, s. 574 - 575. 7 l'os::lIkiwul/ia, "Wisia" l. 4. 1890. s. 1')2, I' 1\, Kowalska-Lcwicka. Wier::en/a / ::HTCU/C ::\I'/ą::UI/C ::c ,'III/crei,!. II SIIIi//U :: kll/IIII"\ /1Ii/c}\l'ei /3eskidll Sądeckiego. Wroclaw 1<'>85.s. 102, <) B, Sychta. op. cil.. s n. lOS. Spittal. Lec::nictwo /lIdollle IV !alo:'cach i okolicv ... ({oC/nik Polski" l. I. Tarnopol I ci'X. s. 1 15. 118 - 1 19: Pos::llkiH'({Ilia, "Wisla" l. S. IS()4. s. 5 C ) �147 między ślin,\ a flegmą: ta pierwsza przekształca się w drugą: flegma stanowi ~\\egl) rodzaju zagl;sZC7.0ną ślinę czy też ślinę zmieszaną z wydzielinami tOzkladających sil; pluc. Utrzymuje sil; zatem, iż ślina zalega w ustach, żołądku i plucach, ale zdarza siC; też. /e \V glowie. Kto ma .,głowę zaślinioną" (np. przy zatokach), dobrym d la n iego jest katar (uplyw flegmy nosem ) (Barcice). Ta ostatnia przypadłość, np Iledlug Żydów, dobrze .,robi na głowę" - zgodne byłoby to ze stwierdzcnicm Marcina Sicnnika. który uważał, że katar, to "wilgoć zbytnia z głowy plynąca" II. Kto ma śliny za gęstą, cierpi na miażdżycę (ta łączy się z otępieniem umyslowym. klopotami z pamięcią) (Kolbuszowa). Konsekwencje "zaślinien ia glowy" S'l dokladn ie takie, jak ie według humoral izmu ma nadm iar Ikgllly IV glovvie: otępienie umysłowe, "zejście z rozumu" (flegmatycy są tępi i gnllśn i) I::'. Ten udział śl iny w wi Igociach mózgu (por. w rosyj sk ich ciialektach: ..nllga" - deszczowa pogoda, "mozgływyj" - deszczowy. wilgotny) I.~ lllllllac/y następnie. /e gdy król węży napluje w usta, rozumie się mowę 1.11 iem\!: \\'l;/e pluj,\ na glowę węża wybranego na króla i w ten sposób robią mu "o1"(1ny.a kto ją zdobędzie, zyska mądrość, wiedzę i moc znachorską 14. Warto nadmienić, i/ nic tylko w tradycjach ludowych, lecz także w tradycji chrlcścij,1I1skiego Kościola wskazuje się na związek śliny z głową: ,.Ślina ~) Illbuli/uje nam nqdrość otrzymaną z ust Odkupicicla w Boskich słowach. SIina przcc ie/. spływa z głowy do ust. Gdy zatem tą mądrością, którą jest On ~alll. lostaje dotkniyty nasz jyzyk. natychmiast staj c się zdolny do głoszcnia Lllangelii" I'. Ślina jest jedną z wilgoci ciała. Traktuje się jąjako analogon wody: "Plują !l1U\\ gt,'bę. ,1 on mówi. że deszcz pada" 16 W zagadce: "Siedzi w wodzie, a nigdy nie 19nije"prawidiową odpowiedzią jest: język 17. T~ odpowiedniość 111 it;dl.Y ś Iin,\ a desl.czem (wodą) aktual izuje wiele praktyk magiczno-rytua 1n)ch. V\" /amówieniaeh, po wymówicniu kOllcowych formułek, w których wypl,'dla się choroby nil wody, błota etc. spluwa się IX. W zamówieniach od uką~zcnia m,.:ża zwraca siy do żmii: "ja mam, żmijo ślinę w ustach. a ty masz wodę II morm". .,lI wyża woda w morzu, a u mn ie woda w ustach", po czym Ila~tępuic chuchanie na ranę. spluwanie na ziemię 19. Zachowania te odzwierII /;1 .\ I';duch. r.ll/%gicnv ot/as ciala lud:kiego i chorób. Wrocław 1,)95. s. 41. l::' /(\h np.' ('. S I.clis. Odcucony obro:. Warszawa 1')86. s. 117 - 119. I; .\ . .-\lilll<l'icI. 1'IJ!'ti(!'sAij!' vo::rC'nija slovian na prirodu. l. I. Moskva 1868. s. 118. 1-1 l'. \I<ljcllski. l'ą: II' lilowi!', pojęciach i praktykacb ludll nas:ego. .. Wisia" l. (,. 1892. , .~20 I' I l. locr'ler .. ~·I\'iat ,ITlllboliki chcdcf/(//lskiej, Warszawa 1990. s. 363. l h :\. S;doni. I.ud r:c.c(iII'ski ... Materialy Antropologiczno-Archeologiczne l. I O. I ')OX. ,. 31 X. 171/l/d!'lII. 1X /oh. lip.' N. Vinogr<lliov. jlagovOly. oberegi, spasilel'nyj£' molilvI' !( I (l. I ')07 i I( I X. I <JO') 1li H. {iSpiCIISki. f:/llt .VIl'. ,ol Idola/o JW Rusi. Luhlin 1985. s. 124. i Elnograticznc" i proc'., ..Zivaja Slarina" �I-lX ciedlają mit "o pierwszym pojedynku": po zwyci~sl\\'ie I~oga (immu \\ iCJL' wiatr i pada deszcz, wąż kryje się w l.iemskich \\odach 20 Tcn mil~Cln~ wzorzec obowiązuje w wielu praktykach magii leC/niClcj. Rosyjski /Ilachor Pl) zamówieniu chucha, następnic spluwa trzy raz\' pr/e/ Ie\\e ramic. allio IW cztery strony świata 21. Ażeby określ ić czym jest. do czego sluiy elana CI~Śc c ia la. ludo\\ a IllL'llla1ność poszukuje analogii w zevvnętr/.nym świecie (kodzie kllSIl]()lllgiClllylll). ak też w obrębie samego ciała (kodzie anlrOpOlll()rIICln~,.m) Slina nic jL'SI CleSCI;1 cia la, lecz tylko jego wilgocią, sulistallcj,\ plynn'l. a 1,lka Ilatura ,liliii;! ja Lil' innych ,.soków": moczu, krwi. spermy. Ilegmy. i('lici 22. Totci puj;l\\ia si~' taka alternatywa: żeby zabezpieczyć si~ przed urokami naleiy tr/~ kroinie SplUll:le lub oddać mocz :n oraz konsekwencja Iypu: ..glist) S/CI,'" dll iol,!dk;1. :I (lil.j:lwem tego jest ślinolok 2<1. 7 powodu ustawicznych przemieszc7.ell \V ramach kndll ;lIltropllnHlIllc/IH:go, zestawiell i przcciwstawicll jednych c/~ści ciala / innymi. doslrzega ..,ie liczne .,podobicllstwa" między gór<\ adolem ci;l/;]. Ślill;) pOIll:lg;l \\ tr;1\\ iClllu. .jest wydalana olworem ciała - ustami. Poi~wiel)ie jcsl lr;)\\ iUIIL'i \\~ d/lCI;IIl~' odbytem - .. lew<\ gębą". Zatem są racje. iiby pr/eslrzL'gać ..klo \\ I\,CC plujL' ten w porlki sra" 25. Ślina tworzy się w ustacl1. Cly lei. naply\\a do lisi (ioladk:l. pil:rsi). , 'a metonimicznej zasadzie jest olla lItoi.salllian:l IC s!\l\\ell1 (In ..!'\'<i/i się \V ustach"), a plucie z mówieniem: ..Gada co mll ślin;1 na jq~ k pr/\ niesic': .. Wypluj to slowo!" - ..wypluć" znaczy: wygad;lć: ..Oilr;H:;l ślinL' \\ g~ilic"ten. klo byle co mówi: ,.Ślina mu \\ gębie nic wysyciw" tcmu. el' dllm g:lLi;I: ..Mam takie przysłowie (zdanie), to go wyplujt; (\\YP\l\\ IClll)""'. KIn m,)\\ I o chorobie albo czarcie. winien splunąć. aby nic przy\\olac nicCI) sIei ~i1: ~Gdy pop pytał na chrzcie kumów czy wyrzekaj,\ si~ szat<ln;l. ci lllh\J<lcili si~' dl' drzwi i spluwali 21>. 20 Zob. np.' V. V. Ivanov. V. N. Toporov. /ill'IIr10ill i Imlls/ol'IIIII"i;" ,. lIiI/II/".'.:'li·"s!,',';' jó/'k/ornyeh lekSlOch. IV: TifJ%gic'eskfie iss/edovllnijll/}() jill'k/ol'lf. \otosb il I(J7~. 2i l\. Alanasjcv. op. cif.. s. 397. 22 Zoh .. A, Wierzhieka. NO::\1'a::anill o c::ę.veillch "iu/II. \\. '\"('11/(/111\-/,11 I sllI\I·/Iil.. \\1'<'(1;1\\ i 1975. s. 97 - 100 2~ B, W. Segel. I,Viecenia i /eclliCIlI'() /1'<1<1"" .. .1 ,ud" I. .1. 18'>7. -; ~(i lob, lilkic S SL'II~- man. Dcl' hClsc I3lick. l. I. Ikrlin 1910. s. 29:; - 302 2<1 tv!. Udziela. I'r::vc::vnki do /cclliclll'lI/udo\I·C,~O ... Wisla" l. II. I ()()~., .,'il" 25 A. Pdrow. LlUi ::i~lIli dobr::vI1skiej .. .zbiór Wiadomości do Allirnpologll I'r<lIO\\el' I. 2. 1878. s. 175. 26 Nowa księga pr::vslóll' i \I!yra::eJi pr::n-/oll'ioIlTc!' Wars/alVa 1972. l. 2. s. 955 - 9:;6: 1. 3. s 435 - 431'. 27.1. Burs/la. !-ecniel)l'o /udOll'e. IV: hu/lura Iwlmm 1967. s. 40:;. 28 .J. Rulikowski. Zapiski Kn\iolVe( 1. 3. 1879. s. 120 /}(Jlskich. pod rc'\1. .I, I'r/\'iiIIHl\\ I Ue/A ,,/m/ski. ,k ie;c\', pod red, .I, \lurSlI\. I. 3. 1'0/.11<111 clilograjiC::llc :: UkroilII'. ../bi(·)l Wiildomości do 1\lllrnpolo~il �14') Ś IiIla sluiy do rozm ie;kczan ia, smakowania i trawien ia pożywien ia, czyi i .ie:go /nis/Clcnia dla dobra ciała. W wielu różnych mitologiach z nią kojarzy się Ill\.1CIlOdestrukcja i kreacja. Według kosmogonicznych opowieści rozpowszech11inn~ch Ilśn')(j Slmvian. z ziemi wyplutej przez Diabła powstały błota, góry, Ilielliytki 2'). /jego plwociny zrodziły się Wyże, robaki, sroki :'0. a w antropogoIliczllych opnwieściach powtarza się, że Diabeł opluł całego pierwszego ulml icka. Iklg schował te plwociny do środka, co stało się przyczyną chorób. ,k1llllnnści IlId/i do gr/echll: .,od tej pory człowiek pluje i wszystkiego wypluć nic lIwie'" :1 ..• ndl<\d ludlic plują i kaszlą" 32, W popularnych podaniach o pow,1,lIliu gr/ylh'm nll'lwi siC;. ie wzięły się one z chleba (ziarna) vvyplutego przez "". I'intra (II folklorze istnicje stały związek grzybów z wilgocią, deszczem) n \\e:dlllg 11I(il'mturecko-mongolskich ze śliny Boga mial powstać diabeł (Mircea Iliade Il\\a/a. ie: jest tn dowód na niskie pochodzenie diabła): według Ugrów A' "pIUllil,'ci,1 I~oga po\\stala góra: mity Mordwinów mówią. że szatan wychodll / gllr\ lIllvorzollCj .Ie' śliny Boga. albo też Bóg splunął na wodę i tak zostal ,[lInr/(lny /Iy duch. a tcn wyplul ziemię i tak powstały góry 34. Podług UkraiilClII'. Iklg ze sllcj /t'lltej śl iny (negma?) stworzył pierwszego człowieka .\S Id,lIliem Ilucukm ślina o/ywia wy7.e. bo oto ..gdy zabije się węża robi się mdlo II listach. chce sil,' piLiĆ-- llale/y się od tego powstrzymać. bo śliną żywe węże ll1,tia labilego. pnci<;ty I\;\i zrasta się i ożywa 36 Nad Lomnicą odnotowano lej. 1/ Ie ślin~ \\yplutej na .licmię. wtedy, gdy bije dzwon kościelny, powstają Illlije: (II 1'll1sce istnialo prl.ekonanic. że gdy żaba zje wypluty komunikant, to j1l1\\st:!nie I.nie.l smok) .17 Slin:! pr/yspies/a fermcntacje;. dojrzewanie zaczynów alkoholowych ... W 1'0"i"killl Illicie o pl1ll1pie ml1wa jcst o tym. jak warzy się piwo z piany utoczonej I p\ ska \\iepr/a lub konia: natomiast w analogicznym micie irlandzkim diabd pluje: do pilla i \\YI\l1łuje pianę na nim, Staroskandynawska saga ( ..,) opowiada. j,lk ()d~ n lI/.yuyl swojcj śliny na zaczyn do piwa i wtedy stalo siy tak /,Icn~ 111Ilapojcm, i.c niejaka Gcirhilda uzyskała w zamian za nie szczęście Ilw!/el'lSkie. Ślina jako zaczYIl napojów alkoholowych znana była na rozległych ~,) /<1h. R. TUl11icki. S/o\l'lm/ski liliI kO.\·1I lOgaIII cnv ... Etnogralia Polska" t. 23. 1')79. I.. 2. 'I, () I!O:':II. /<'.!'.{) slllgl/ch / diafJe/skich .eluckach. "'yhral. oprac. i prze!. K. WroslalVski. I ')X:i. s. 42. ,I I' I' Cuhinski.i. !rlld" elllogmjh'esko-slalisli(eska/ ekspe(/icii v Zapadllo-I?ussklj kraj. ( J. "~lIlkl-l'clcrhllrt! IX72. ~. 14:'. ;2 /oh. I{· T<1l11icki. /.JI(/(}\I'e lIIilF o .\·I\I'or::elliu c/o\l'ieka, ..Elnografia Polska" t. 24. 19XO. \\ ~IIV~III~1 / 2. ;; /uh. nil. S. Ccn.:lld. l'r::e!JiecaIlF, ll'ie,s' \I' pO\l'iecie wielickiIII. ciClIHl-!\rcilcuiu!.'iCllh: i I:lll()~raliclllc" l. 4. 1900. s. 110. ;.] \1. J:liadc: SI/Uli/II, II/il~ historia. Wars/.<lIva 1974. s. 204 - 20:'. ;, \'. Illlatiuk. (;l/lido-l'lIski III/mdli i legelldi, ..Etnogralicnij Zhirnik" (Jniścuk .. lIl/leri/llli do .!'.lIcul'skoi dellloll%gii ... MalCrijali t II. l ')II'). , .j·t ;, I I'ul/. lIi(/(/oll/o.inllldo::llall'ce. ( I. 19.14, s. 2X. ;h .\. "Materialy Antropolo- ( 12. t 902. s. '). do ukrains'koi etnologij" �150 obszarach Azji i Europy" 18. A więc ślina przyspiesza dojrzewanie alkoholu. wobec tego - według popularnych, nadal żywotnych przeświadczellpicie wódki ze wspólnego kieliszka jest niebezpieczne. wypicie jej ze ślin'l drugiej osoby przyspiesza upicie się (powoduje też zatrucia. wymioty - Barcice. Kolbuszowa). W tym kontekście jest zrozumiałe, że ślina może wpływać na wzrost dziecka. Po pierwszej kąpieli, w Polsce popluwano na plecy dziecka . ..żeby szybciej rosło"; w przypadku "angielskiej choroby" (krzywica) matki \\ Skandynawii nacierały stos pacierzowy, żeby dziecko w/.nwcnić. ieby ro~lo (od krygosłupa uzależnia się wzrost człowieka) 19 Ś Iina wzmacnia osłabiony organ izm. dziala na jego wzros!. Stc\d j ui bl isko. aby jej użyć dla dodania sobie sił w pracy. Pospolitym gestem. m. in \\ Polscc. na Ukrainie, w Skandynawii, było i jest plucie w n;ce przed przySl<\pienicm ch) pracy fizycznej - szczególnie ciężkiej 40. Ślina dodaje sił. wiyc równic dobrlc może pomnażać bogactwo (majątek). "Na szczyście··. ,.na dobry pOcz;ltek··. kupcy w Polsce, u wschodnich i południc)\vych Slowian. \V iemClech oplu\\ali pierwsze otrzymane pieniądze; Chorwat pluł do pustej kiesy. "żeby micć pieniądze" 41. W tym miejscu ujawnia siyjeden L licznych paradOKsll\\ ludo\\ci dialektyki, bo oto ślina mnoży bogactwo, dodajc sil. ma moc kreacyjn;\. a Jednocześnie znaczy ona tyle, co ,.nic", to co ,.niewiele warte". Plucie kojarzy si.; z minimalnym wręcz wysiłkiem: "tyle co splunąć". "rozumu jakby naph\ar·. "połknąć jak ślinę" - uczynić coś z łatwością, bez wysilku 42. Ukrai(lcy spluwali po tej formule przeciw jęczmieniowi: "Ot, tobie kukisz (liga). pójdziesIna bazar. kupisz co zechcesz" (pokazanie ,.figi" znaczy m. in. "nic". "nic") 4,. Ślina ma "moc oczyszczania" 44, jest czysta. Taka jest gló\\ nic ślina na czczo, "pierwsza" (por. wyżej a mieszaniu siy "soków" w żołądku. które tr;mią pokarm), osobliwie zaś osoby pierworodncj. Taka ślina Icczy. Nacierano ni;1. czy też opluwano, chore miejsca zajęte przez róży. rany, \",rzody. liszaje (le biorą się z oplucia) 45, ukąszenia pszczoły. komara. nawel m;ża (te leczy najskuteczniej ślina urodzonego w dniu św. Pawia) 4(,. zcierpniyte cialo po dlugilll 1X M. Ilaavio. fllitologia fiJ1ska. Walv.awa 197'). s. 2'):\. 3lJ Ił. 8icgclcisen. Matka i d::iecko IV o/Jr::ędocli. \Iwr::cl/iocli I.wÓw 40 41 42 41 1927. s. 165. Ihidcm. s. 164. Ibidem. Nowa księga ... , t. 2. op. cit. A. PocIberski, Materialv do demonologii /lIdll i ::\ITc::ojocli lIleIII 1'"/S"Ie'.!.,,. IIkraill.\·"IC.~O .. .fhi,·,,· Wiatlolllosci AI11~;rlo_gii Krajowej"' t. 4. 1880. s. 75. S. Splllal, op. CI/ .• s. 88. 4S Ibidem. s. 144. 46 M. Udziela. Medveyna i pr::esądy /ecnicl! IlIdll Ilolskiego. \Valva\\.1 I Xl) \. s (,X tI" �151 spaniu. siedzcniu czy też leżcniu 47, chore gardło oraz oczy (ślina dodaje siłę \\zroku do późncj starośc i), twarz (oczy, czoło) zauroczonego 4X. Ślina oczyszcza. Suchotnik pozbywa się flcgmy zalegającej pluca z mokrym kaszlcm. częstym i gęstym pluciem - należy go zmusić, abu pluł do spluwaczki pustaINioncj IN nogach~ słaby nie pluje dalej niż broda, bliski jest śmierci 4<) Przeci\\ bólom zębów zaleca się środki na obfite odchodzenie śliny, bo z nią ()(kjclą "robaki" (są one przyczyną bólów) 50. Ślina jest wypluwana. oddalana - wypluta przepada (przeklellstwo: "Bodaj s?c/el jak ślina"), więc służy ona do oddalania nieczystej siły, nieszczęść. \\ magii leczniczej do najczęstszych czynności przy usuwaniu chorób należy \\ysysanic i spluwanie w razie uroków, przestrachu, suchot, żółtaczki, róży i in .. INtrakcie niemal każdcgo zażegnywania i zamawiania. Dla odwrócenia nieszczęścia spluwalo się na ziemię (za siebie, przez lewe ramię albo na wszystkie strony świata), żeby uchronić się przed urokami (Żydzi polscy i ruscy trzykrotnie pluli ziewającemu do ust) 51; żeby odczarować mleko nak/':- tri) razy splunąć za sicbie w lewą stronę (Barcicc); żeby czarownica nie zaczarowala należy splunąć na jej widok obok niej 52. Pluje się także na widok diabla. \vidma (staropolskie powiedzenic: "pluj na marę") 51, w kierunku kraU,!ccj wrony - wiesze/clcci 7.1054, w oczy napotkanej żmii. żeby nie ukąsila 55. na ..czarcic wcsele" (wir) 56 \\ obrębic praktyk magiczno-rytualnych oplucie ofiary albo sprawcy zla ma d()br()cz)nn) skutck. jest pożądanc, ale poza nimi splugawienie śliną jcst '/lodli\\e. jest obelgcl. dcgraduje. W folklorze i medycynie ludowej ślina wiąże się I chorobami (z zaślinicnia się dziecka - "ślini się jak dziecko" - tworzą się lajady)'7. CI.a ram i (IN ślinic tkwi jakaś jadowitość, bo pozostawiona w kieliszku z \\lidką jest "danjcm" tj. czarem)5~\ wiedźmami (te szkodzą opluciem; much<; plujk<; nazywają Kaszubi "czarownicą") 59, demonami (odmieniec jest \\ ieCl.nic ośliniony) hO, "robakami" (z "zaplucia się" łozy powstają bąki) 61, ze -17 l l'alko-llrYllcc\\iCl.. /.lI/TSV lec:niuwa ludowego na Rusi poludniowcj. Kraków 189.1. .\~ S. Spitla!. 0l'. cif .. s. XX. I (,i. -l') S. I :d/lcl<l. rcc.: () I'r::csąr!acli i ::afJohonach. "Glos Katolicki" nr 47. Kraków. "Lud" 155. 'II \1. licknicw,;ki. () l'r::esąr!llch lekarskich /lIdu nas::ego. Kraków 1845. s. 41. 51 R. l.ilJcnlalow<l. I'r::esądl' :::l'r!ml'skie. "Wisia" l. 14. t 900. s. 640. :i~ II. I\icgckiscn. 0l'. cil.. ;. :1()5 ,; Ih"I('IIl. s. 1(,4. '.j.l ~\\i,.lck. /. nar! IUs/oka, "Lud" t. 8. 1902. s. 165. '.:i '\. Vlllogradm. 0l' cif .. 1')()7. s. 70-71. :if, ..\ ( '1.<:11)\. Isfo/" lIIiflcne Serlujll' /u:::l'ckicli. "Wisln" t. IO. 1896. s. 64. '7 1\. S/\c1;m\sk;;-l\o~hcl. l.ecnicl\l'o 1;/(/0\1'1'na Kujawach. TOrtlli 1972. s. 12. '~I Kokss<l. I:I"/()\'/ \'il'//\'IIlInia 110 I'ir!girju. "Etnografićnij Zbirnik" t. 5. 1898. s. 95. "Ill. S:- chla. 0l'. cil.. l. I. s. 15X. !l(1 \1. "'YSIOllclw\\·;1. / USI górala zakopi;lIiskicgo. "Lud" t. 7.1901. s. 185 - 186. I ')().1. ,; t. 10. �złamaniem zakazów przędzenia, szycia, tkania - strzcżonych przez nicezystą siłę: "na Białorusi uważa się, że w dniu świętych Vasilija i Marin)' (1)'17yieg() i Maryny, 28 lutego), zwanych »Volosja i Mura«, można prZ<lść tylko \\eln~ ( ... ), której nie wolno ślinić. Nie wolno natomiast pl"l:<jŚćlnu ani konopli. gdyi w ten sposób »odślini się zamurowaną zimt; i znowu zaczną sit; linHl\\l' mrozy«. W czasie przędzenia wełny nie można ślinić nitek, bo krnwy i O\\c<:' będą się ślinić" lil. Oparsknięte przez konia oczy "pick'l i psujel się": oparsknięty dostaje liszajów (ale też kOllska ślina usuwa "plugawk(', ../abk{·. II pleśniawki - Barcice). Pospolicie opowiada się () ślinie i ofuknięciu laski. iab). sowy - ciekawe, że zawsze w oczy, nawet do utraty wzroku h'. Oplucie człowieka przez zwierzę kOllczy się chorobami. cn pnwrti rozzłościć (zbity koJ'l "napluje w zemście w twarz gospoclar/a" - Barc icc). ale przecież nie obraża: ,,Zwierzę jak napluje to nic, bo nic ma rozunlll'" (f~arcicc) ie ubliża przypadkowe, nieintencjonalne oplucie. Przypaclkl1\\T oplucic \\ róż) podarunek; oplucie ręki - nowinę (te wróżby tiumacz" \\spomniane 1.\\ iazki śliny z mnożeniem bogactwa, ze słowem) Id. Celowe oplucie czyjejś twarzy, splunięcie choćby poci nogi albo la plecami osoby - ciężko znieważa ("bo przecież Żydzi oplu\vali Pana .Jczllsa'" _. I~arcice) .Już choćby dlatego, że z tego gestu korzysta się dość r/adko, Illa Oil taka wymowę. W okolicy Gdowa i Bochni plulo sit; w t\\arl ,"pr/eskoczkolll··. złapanym na grzechu katolikom (katoliczkom) z Ży(!t")\\Iq, Żydem. 1,1 nie\\ icrność małżeJ'lską ("takiego żadna nie zechce"), także za obmowę (.Jemu co \\,11ll to pedał, naplujcie w żywe oczy, bo to wszyćko nieprawda"') (" Rusini pluli n<l widok znienawidzonych osób lili. "Splunąć i nog'l latrzeć to u naszcgu ludu symbol całkowitego poniżenia i jak najwięks/.ej pogardy" pisal h\an Ir'1I11,,' o I łucułach li7. Na Huculszczyźnie, gdy wróg eheial las/ludzić hahie. klt'll:l zasadziła pokrzyk wilczą jagody w ogrodl.ie, opluwal ty rośliny. zlor/cCl) I jcj Gospodyni my/a się wodą, do której wrzuc;lla zhClC/.cs/C/.onc lick k tu następnie ją spotkal, ten pluł na nią i tak ją przezy\,al, jak wrt"lg plul i przczywał roślinę6R. Polscy i serbscy ch/api spluwali na miejsca wypn·li.niallla si.,: psów, bowiem byli przekonani, że gdyby w tcn sposóh nie uka/ali S\IC!:!,) wstrętu i obrzydzenia, to nabawiliby się wysypek (ll} 61 E. Kolbus/.o\\'ski. IF Alalerynly do lJIedvcI'lIy i lI'ier::eli IIIt/m,:n'/i /.ahor::1I 11' pow. rawskim. "Lud" t. 2. I~96.s. I(II. (,l 13. lJspicnski. op. cil .. s. 256. li3 lob. np.: 13icgclcisen, /,ec::niclwo fudu polskie,!!.o. Krak(l\\ lI·edlll,!!. {)/){)II'I{/{I,"i /J,'lIli,,: Il)2'J. s. IW 64 Zob. np.: O. Kolberg. IJ::iela ws::vstkie. t. 5:1. s. -lI I. 65 .I. ŚlViYICk. Lwyc::nje i pojęcia prawne ludu II(/{Irahskie,!!.o... \tl;lll:riah .'\nlr()polo~IUIHI' Archeologiczne i Etnograficzne" I. 2. I !!9ó. s. 279 - 281. 66 H. I3icgelcisen, Maliw., op. cil., s. :164. 67 I. Franko, I:lldovi viruvannia nn Pidgilju .. Ylnogralicnij I,birnik" I. 5. I X')X. s IXi. liR 13. GuslalVicz, () kor::elliaciJ c::arod::iehkiciJ II' leCIlicIwie fud{)\':elll. .. I.ud·· I. I II. I liII.). s. 275 - 2.76. (j\) II. Bicge/eisen. MaIka, op. cil .. s. 165. �153 Opluwa się dla odtrącenia. Odrzuceni ze społeczellstwa posądzani są o splugawienie świętości. Czarownice - według starych i pospolitych przekonaó plują na krzyż. depczą święte obrazy, wypluty komunikant używają do czarl')\\70 Oplucie, plugawienie, utożsamia się z bezczeszczeniem. W języku, etymologicznie i semantycznie, ślina i plucie wiążą się z bluźnierstwem, wstrętcm. brudzenicm 71. "Splugawienie" dotyczy zarówno oplucia, jak i obrzucenia blatem. oblania moczem, zbrudzenia kałem. "Plugawy jak świnia, jak dudek" nicczysty, brudny, wstrętny n. Poucza się więc: na nikogo pluć nie wolno. Tak jednak czynią nierozumne dzieci. a przez to narażają się na liszaje 73. I do dzieci właśnie kieruje się pouczenia, żc nic wolno pluć (także smarkać, oddawać mocz, kał): - do ognia. bo będą mieć zgagę (ta "piecze"), opryszczy język, będą bolały oczy IlIb glowa. bo ..dupa sparszywieje", po śmierci będzie pił urynę, np. psa 74; ..starszy nigdy tcgo nie uczyni. dlatego też nigdy na ognik nie cierpi" 75; - na ziemię, ,.bo to grzech". i do wody, "bo utopi się" (za taki czyn należy przeprosić matkę-zicmię. świętą wodę) 76; - na wiatr. .,boby d iabeł co zrobir' 77; - na slo(lce, ..boby ciemności zapanowały nad nami" - pouczał dzieci pewIen lIkrailiski starzec 7X: - na każdą świętość, tj. także na obrazy a treści religijnej, krzyż, hostię, monstrancję itd. Tak czynią tylko czarownice, heretycy 79; - na gady, np. na żabę, bo ona sama może opluć i tym spowodować chorobę OClll xu: - na lustro, ..bo mu co urośnie na ustach" RI; - przez okno, .,bo tam siedzą anioły" 82. Oczywiście, dokladnie te same i wiele innych zakazów nałożonych na splu"anie dotyczy takżc dorosłych: myśliwych na polowaniu R1, ciężarne kobiety - 7u lob. np.: B. 71"\. Briickncr. 13aranowski. () hU/lajach, wiedimach i ws=elec=nicach, Lódź 1963. s. 219. S/Oll'l1ik efvlIl%gic:::ny ję=yka po/skiego, Warszawa 1957, s. 30. 72 \'1!1j'({ Ą"i,gll .... of! cif .. t. 2. s. 9S6. n lob. np.: f'vl. Udziela. Medycyna .... op. Cil., S. 9S. ;.j lob, np,: ./. Talko-lIryncewicz. op. cil .. s. 142. 3S I: R. Bednarik. Duchovne =ak/ady "d,"'el/o ,1/1I"ilel\-I\I'iI. Matica SI<lVcnska 1944, s. 38. 7~ S Spltla!. Ol) ci/o s, 37,63 7() /oh. np,' ;\ L. Bogdanovic, !'ere':ilki drevnieRo miroso=ercanija u he/o/"llsov. Grodno I X'):'. :i. 20: l\.. r""loszyliski. /'o/esie wschodnie, Warszawa I92S. S. 1SS, 160. 161. 162: S. A. '1'0LII CI'. /'ej'()\,(/I/ijo "uslo{l/os/avionskich I/orodov XIX - naća/a XX veka, Moskva 19S7, s. 76. = 77 S Cis/,~lI'ski, 1,lld górnico-rolniczy okolic S/oIVkowa IV powiecie \\iadolllości do Antropologii Krajowej" t. II. I S86. S. 3. 7S S Tcrcśccnkova, /'il'llvanl/ia VSOllce, .,Elnogralićnij Vistnik" I. 7,1928. 7') Ii. li'lI'<lIlOlI'ski. op. cil., s. I SO. SO V. Sclmarz-La/ccky, S I V. Stctina, /'over\' S2 F. Kolcssa. 0/'. cil, !'overy = L(cull Strakonic ... Cesky Olkuskim. S. 133. Lid" R. 31. 1931. s. 343. =w'ikad/a =e 7.inkovska, ..Cesky Lid" R. 2S, 1928, s. 300. s. S4: 1'. r. t:ubinskij. op. cil .. s. 102. II "Zbiór �tym nie wolno pluć na kreta, bo dziecko miałoby sześć palców u rąk i nóg (jak kret) oraz wtedy, gdy poczuje ona nieprzyjemny zapach, gdyż d/iccko urodzi się n ieżywe lub chorowite 84. A Ie istn ieje też odm iennc za leccn ic: c i~żarna. gd~ poczuje zapach trupa powinna splunąć, "boby dziccku cuch lo z ust cale życie"85. Ambiwalencja właściwa myśli mitycznej sprawia, że obok laka/.Ó\\ splu\\ania etnograf będzie notował nakazy spluwania. Na ogicll pluć nic wolno. ale jeśli komuś opryszczy język winien napluć na żarzqce się węgle. wtedy zgubi pryszcze, obsypie nimi obmawiającego 86. Na księżyc pluć nic wolno, ale żcby Ukraióca "uroki nie braly" pluł w jego kierunku 87. Grzechelll jest pluć na wiatr, lecz żeby oddalić wicllLlrę czy wir, trzeba było splunąć \V ich stronę ss. Chociaż było zabronione spluwanie (i smarkanie) na ziemię, chl\)pi pospolicie spluwali na nią, i do tego wcale nie na osobności 8 Wzbronionc jest oplll\\anie ludzi, lecz jeśli ktoś usilnie wpatruje się, np. w dziecko. należy napluć IllU w twarz 90. Jeśli już rosyjscy chlopi i kaukascy Żydzi pozwalali sobie na spluwanie na ziemię, to starali się to czynić w lewą stronę (,.na Clarta··). lecz nigdy w prawą (podobnie Białorusini oddawali macI na lew'l stronę). a następnie starali się ślinę zadeptać 91. Wydalanie śliny w obecności innych osób, i w ogóle spluwanie. jest odbierane dzisiaj jako nieprzyzwoitość, zachowanie odrażające. niezdr(1\\e ("ślina przenosi zarazki"), jest wyrazem nieokrzesania. Nawyk spluwania zoslal powstrzymany w dużej mierze przez Iiczne restrykcje i zakazy. Taka postel\\ li była kształtowana w cywilizacji Europy przez wiele wieków. Obserwuje się jeszcze spluwanie i zadeptywanie śliny przez ehlopów w miejscach publicznych, w obecności innych osób - zachowania takie wyraźnic przypominaj,) obyczaje szesnastowieczne. Wówczas to zalecano w podręcznikach dobrych manier, aby nie powstrzymywać się od spluwania, ani tej. nic nalcżalo polykać śliny; było dopuszczalne wydalanie śliny w miejscach publiunych. \V llm3rzystwie, ale należało ją zadeptywać <)2; zabraniano spluwania do ognia. prze? okno, w kościele. Wobec śliny, szczególnie restrykcyjny byl koniec XVII i c:ll~ l } 83 D. Zclcnin. Tabu slav u narodol' /"OSIOCllą/ r:vropl' I Sc\'('mo! .bi ... Shorlli" \llI/C'.i;1 Antr<~pologii i Etnografii" l. 8. 1929. s. 71. 8 S. SpiltaL op. cit .. s. 41: Z. Kuzcln. Dvtvno l' ::n-(;ojoch i vil"lll'olll1loch /lk/"(/lIIsk(),~" naroda ... Matcrijali do ukrains'koji ctnologii" t. X. I l)()(l. s. I). 85.J. Tnlko-Hrynccwicz, op. cil .. s. 89. 86.J. Świętck, Z nad.., op. cit, s. .\61. 87 F. Kolessa. op. cit.. s. 77. 118K. Dohrjmiski. Znachorstwo II' Sall/bonkielll. .. Lud·· t. :n. I'Jl-ł-I ']l:'." 125. 89.1. Husek, lIranice me::i ::emi MoravskoslUl·ellskoll o ,'ilovclIskelll. I'ralta 1'J32. s -'07 90 L. Podjnnovinskn. Povery:: hornych l3::illiec. ..Slon:nsky I'f-cltbl"· R. I X. I XI)2. s. ~()2. 91 A. At~lIlasjev, op. cit., s. 186. 92 Ślinę zadeptywano lub przysypywano ziemi'l prawdopodobnie laki.e w tym celli ... aby nic dostnln sil( osobom niepowolanym. mogącym ui.yć jej do l'I.;Jn·)II pr/.ceiw osohie. k11')[";\spllln~la· (A. Palucb. op. cit.. s. 104). �ISS \\ick XIX - w tym okresie zanika sam nawyk spluwania; nieobyczajnym było samo wspollln ien ie śl iny ln. N icrówne sukcesy cywi Iizacj i wobec cia ta, różne stopn ie stłumienia poszczególnych jego części oraz funkcji przez restrykcje i tabu, to już dobitnie ~\\ iadczy o niejednorodnych stosunkach do cielesnych mediatorów. Jednako\\ oŻ. aby opowiedzieć czym się różnią, czym upodabniają te mediatory, potrzeba ..więcej, niż tylko splunąć". ,\dam l'aluclL Ihigni..:w Lib..:ra SALlY A- JUICE OF THE BODY (Sumlnary) lil-: artick. conccl'lling a part of a more general problem which is the "anthropology or the hl1d: ". l(lClISe, on th..: scmantic of saliva - a specific "bodily substance", the "body which is not (lIIe', III structuralist analys..:s. the meaning of body oritices as well as secretions and excretions has hcell rcduc..:d lo thc concept of ·'mediation". As a result. they have been perceived in terms of lil,' "comlllllll denominator". whil<.: lheir specilic semantic characteristics have been largely i",J]()!cd Ihe articie proves that th..: semantics ofsaliva depends on popular beliefs concel'lling anatomy alld ps: chology - ill fl)lk culture it has been treated as an analogue of their bodily tluids (urine. 'perm. ":IC) ;lJld lIaturaf liquids (water. rain). Thus, instead of general models and onc,Iilll..:nsiollal inlerprdalions, the authOl's prefer specific description and detailed interpretation of "j(llk r":iJiilies". ~,' N. Uias. l'r~(,/IIiam' o!JvcajrJw ,,-'cvwili=acji Zachodu, Warszawa ł 980. s. 21 S - 228. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d11198c3f96de6be045f4462d8bcf8.pdf 55fb91d881f92a31f61d2fe5f919a0c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource szamanizm inicjacja Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2018 Title A name given to the resource Wybrane elementy szamańskich elementów inicjacyjnych Ałtajczyków / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.211-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, LSO, 1996 K()\R:\J) (j()RNY katćdl'<1 ićlllologii I ni\\ćl's:lćt Wrocl,l\\ski S/AMAŃSKICH WYBRANE ELEMENTY RYTUAŁÓW INICJACYJNYCH AŁTAJCZYKÓW 7aletą szamanizmu syberyjskiego i środkowoazjatyckiego jest to, że jawi się jak\) struktura, w której elemcnty istniejące niezależnie od siebie w pozostałej C7~ści świata - a mianowicie: specjalne związki z "duchami", ekstatyczne zdolności umożliwiaj<\cc magiczny lot, wniebowstępowanie, zstępowanie do piekieł. panowanie nad ognicm itd. -- tu objawiają się zintegrowane w osobnej lcienlogii i uprawomaclliają specyficzne techniki rytualne. Pod tym względem szaman izm ludów Azj i Środkowej przedstawia najdalej posun ięty stopie!'l iJltcgracj i (E1iade, 1994, s. 18). Na catym tym ogromnym obszarze szaman po705ta\\ al postac ią dom illującą, gdy? prawie całe magiczno-rei igij ne życie spokCZlll)ści skupione bylo wokół niego. Jest to cecha charakterystyczna dla ludów altajskiclL w pl'Zl~ciwiellstwie do ludów Dalekiego Wschodu i Paleoazjatów, u których tzw. "kamtania" mogły być odprawiane przez osoby nic mające __licencji" szamana, czyli nie będącc członkami specjalnej grupy społecznej \\yd/.ielollcj przez zbiorowość (tzw. "szamanizm domowy", czy "kamłanie dla siebie") (Nowik, I()93. s. 25 -26)_ W odróżnieniu od grupy ludów ałtajskich (termin odno5z(jcy się do rodziny językowej) szamanizm samych Attajczyków nie dOC7ekal si<; zbyt wielu opracowall (por. Eliade, 1994, s. 3). Poniższy tekst jest prób(j usystematyzowania i interpretacji rytuałów związanych z inicjacją szamallską oraz krótką charakterystyką typowych szamallskich obrzędów .~Itajczykó\V. Lalicuch górski Altaju, położony w centrum kontynentu azjatyckiego, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas był uważany za II zględn ie "n ieskażom( strefę archaicznych 'mitów, wierzell i obrzędów. ['dokumentowanc tu w XIX wieku rytuały szamat1skic zadziwiały bogactwcm tórlll, PC)/_iOlllell1rozwoju i znaczeniem w wierzeniach (por. Wasilewski, 1985, ~. 29). Na pierwszy plan wśród szamallskich obrzędów wysuwają się te, które 1\\ i,lI-allc są z inicjacj(j. Podzielić je można na trzy umowne etapy: "powołanie ~zallla(lskie", rytualy odpra\-viane zwykle przez innego, bardziej doświadczonego szamana i ożywienie bc,:blla lub płaszcza (Nowik, 1993, s. 29). Zarówno u Altajczyków, jak i wielu innych ludów nigdy nie zostawało się szamanem z przypadku, lecz prawie zawsze na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Wierzono, że to właśnie duchy zmarłych szamanów wyszukiwały w obrę- �212 bie swego rodu następców, którym miała być przekazana cała ich \\ iedza i umiejętności. Następstwo nie przechodziło automatycznie 7 ojca na syna czy córkę, lecz zawsze na najbardziej odpowiedniego krewnego. Często były to osoby z nadwyrężonym systemem nerwowym, co jako oznaka-stygmat byk) znakiem wybrania. Wybrani na szamanów musieli więc poddać się woli przodków, którzy ich w ten sposób wyróżnili (Hermanns, 1970, s. 241; r:liadc. 1966, s. 24). Zdarzało się, że sam okres in icjacj i n ie był u ;\ Itajczyków \\ yraźnie wyodrębniony. Według Hermannsa (1970, s. 241) inicjacja zastępowana była wtedy szczególnym powołaniem kandydata na szamana lub została przez szamanów przemilczana jako tajemna. Obrazuje to m. in. relacja z dz.iennika W iIhelma Radłowa, rosyjskiego oriental isty-turkologa pochodzen ia niem ieckiego, według którego "wiedzę i władzę szamanizowania otrzymuje szaman od swoich przodków, poprzez emanację ich siły uczy się on zdolności bicia \\ sz.amailski bęben, poprzez śpiewy przywołuje do siebie przodków i duchy. i L ich pomocą oddziela własną duszę od ciała i wysyła jej do jasnego królest\\(! światła lub w wielką ciemność. Uczy się pieśni poprzez inspirację lub Ina jL' ze słyszenia z wielu szamańskich obrzędów, przy których by/ obecny"' (Radlo\. 1989, s. 366). Uzyskanie szamal1skiego daru objawiało się zazwyuaj poprzez symptom~ chorobowe, przez etnologów określane jako "choroba" szamaIlska. Prz) czyn ill) sie to prawdopodobnie do stworzenia w przesz/ości przez. wielu badauy (Ohlmarks, Wilken, Loeb, Rodin, Zelenin i in.) teorii Wiejżąccj szamanizn! z różnymi formami histerii czy innej choroby psychiuncj. /(lsadniczy akcent przenoszono przy tym z indywidualnych snów i widzell na dziedziczn~ charakter chorób, na które cierpi każdy szaman. Zapomina się przy tym, że każda choroba, nie tylko ta, która dotknęła szamana, uznawana jest za efekt \\ stąpienia złego ducha w chorego. Chociaż wiele z tych chorób ll10żna I<lpe\\ne zaliczyć do nerwic, to jednak nie ma podstaw, by wszystkich. którzy l1a nie cierpieli, uważać za ludzi nienormalnych. Wyjaśnienie choroby \\stąpienielll ducha odnosi się wszak do sfery kultury, nie patologii. Choroba szamaliska i jeJ symptomy (unikanie ludzi, senność, widzenia, niepowstrzymY"'\<lny śpie\\ itd) były w dużym stopniu określane przez tradycję. Jeśli nawCl choroba szallwIiska by1a wynikiem "wyboru", to wybór ten byl przcprowadzany przez. c.(1I11;~ społeczność, biorącą pod uwagę te cechy osobiste, które byly kOIliecllle cila przyszłego szamana. Natomiast samo zachowan ie adepta \\ dużej III icrzc llarZlicały odpowiednie normy społeczne i obyczaje (Nowik, I 99l, s. I l<). 14l - 1·14) Moment ataku szamallskiej choroby przypadał zazwyczaj na okrcs od 1:'\do 18 roku życia. Teleuci, jedna z grup zaliczana do ;\ltajczyków, np. określali wówczas kandydata na szamana jako "przymuszonego, duszonego przcz szamana". Po przejściu choroby, młodzi teleuccy szamani 0pllwiadali: ..Biegłem i kręciłem się jak wicher, dusił mnie szaman-przodek". Cz.as trwania l<.:J choroby mógł się przedłużać nawet do roku i dłużej, aż kandydat calkc)\\ ieic �213 uległ duchom (Dyrenkova, 1949, s. 109). Jednym z typowych objawów szamallskiej choroby było przeżywanie przez przyszłego szamana "rozkawałkowania i gotowania jego ciała". Rad/ow podaje, że pewna kobieta z plemienia Tekutów w czasie trwania choroby miała wizję, podczas której zobaczyła jak nieznani mężczyźni kroili jej cia/o na kawałki i gotowali je w kotle. W opo1\ ieściach ałtajskich szamanów często pojawiał się motyw spożywania ich (iala. picia krwi oraz otwierania ich brzuchów przez duchy przodków. Wtedy Iliaśnie duchy te przyglądały się dokładnie kościom kandydata. Chodzi lo przy tym o ZIlalczienie tzw . .,zbytecznej kości". Mógł to być np. dodatkowy ząb lub palcc. co moglo być oznaką powołania danego osobnika na szamana (Eliade, 1975. s. 5~ - 54: Potapov, 1947, s. 166). Ten akt "przetwarzania" cia/a szamana. jego gotO\vania, można uznać za tożsamy z procesem stwarzania, w którym Ilzajemnie przenika się idca śmierci i wskrzeszenia. Hermanns uważa, że ten ckmelll w procesie otrzymywania szamaJlskiego daru był wyrazem archaicznej ll1entalności człowieka-myśliwego, na której podstawie, pod wpływami idącymi z Iranu i Tybetu. miał się rozwinąć prawdziwy szamanizm. Rytuał ten miał [lalI iązywać do obrzędów myśliwskich, które opierały się na koncepcji ,Jmartllycll\\Slalego zwierzęcia", mówiącej o tym, że upolowane zwierzę mogło się odrodzić. jeżeli tylko jego szkielet zostal zachowany w całości. Kość jest obok krl\ i metonimiel żyeia i jako symbol zawiera w sobie konotację jego ciągłości, a ponicwa7 kość jesl w przeciwiellstwie do krwi obiektem trwałym, występuje często jako symbol "vięzi z przodkami (Wasilewski, 1985, s. 191 - 192). Charakterystyczną cechą szamailskiej inicjacji było także podejmowanie prób odciągnięcia duchów szamailskiego przodka w celu przerwania cierpicll t(marzyszących inicjacyjnej chorobie kandydata na szamana. Za najskuteczniejsze II tym pr;:ypadku uważano wszelkie przedmioty mające związek z kobicl<\, 11011 icjusza nakrywano lip. kobiecą odzieżą lub kładziono pod lóżko, na kll)r) m spala kobieta. Za najskuteczniejszy środek uważano jednak spożycie kl'\l i menstruacyjnej. Także przebywanie w piwnicy, do której najczęściej chodzda kobieta. mialo pomóc w wyleczeniu się z szamaJ1skiej choroby. W przypadku gdy wymienione środki zapobiegawcze nie skutkowały, OI'ganill)\lanO obr/t(d o szczególnym charakterze nazywany "chwytaniem", "trzymaniem" szamana. Obrzęd ten odbywał się wiosną lub jesienią, na początku ll1iesi'lC'1. podczas nowiu księżyca. Składał si<;:on z kilku ceremonii. podczas których zaproszony doświadczony szaman uczył nowicjusza podstawowych elementów swej sZ\lIki (Dyrenkova, 1949, s. 111). Duchy s/.amanów-prl.Odków poza funkcją przekazywania szamallskiego clal'u spelnialy tak/c bardzo wa/ną rolę duchów opiekuJ1czych szamana. AłtajU) cy widząc jak kandydat na szamana walczył ze swoją ciężką chorobą. mÓII iii: ,.przodek nadszedł" lub "przodek męczy". Wierzyli, że wówczas duchy szamanów-przodków przekazują nowicjuszowi szamaJ1ski dar siadając na czubku .iego glowy. ramionach, barkach, stopach. Jednocześnie stawały się one �214 duchami opiekul1czymi kandydata. a ich siła miała być zależna od ich sily duchowej; ci, obdarzeni największą mocą, mogli ich mieć nawet dziesi~ć. wzmacniając się kosztem duchów opiekLlIlczych innych szamanów. Pełniły one wówczas funkcję doradczą i pośredniczyły w kontaktach z innymi duchami. były n iezastąpione jako pośredn icy ponadzmyslowyeh przekazów (Hana. 1938, s. 459 - 460). Nieodzownym rekwizytem szamallskim byl okrągły byben. i\lIajczyc: utożsamiali go z ujeżdżanym zwierzęciem. Umożli\vial on szamanowi I(jczność z zaświatami. Bęben byl narzędziem obrony. modelem wszechświata i rodu. uosobien iem rodowego przodka. wladcy bębna. i na kon iec. samcgo szamana Semantyczna pojemność tego instrumentu wyrażala się przede wszystkim w złożonych zachowaniach rytualnych towarzyszących jego wytworze n iu (Lvova i in., 1988, s. ] 68.) Przygotowanie bębna mialo zawsze kolektywn: charakter i rozpoczynało się od poszukiwania i wyboru materiału. f. którego m iał zostać wykonany. Uczestniczyl i w tym krewn i szamana. których on kierowa! w miejsce wskazane mu przez duchy. Znajdowalo si~ ono pr/.cważnic na wschodzie. Kierunek ten u wszystkich ludów tureckich odznacza I sic dodatnimi wartościami, była to strona, po której wschodzi lo sloJice. gdzie pojawiało się światło. Drewniane części bębna wyrabiano z dorodnej brzol: lub cedru. Drzewa takie nic mogły być uszkodzone. , ie moglo do nich wcześniej podchodzić bydło i nie mogła go dotknąć ludzka ręka. Szaman opisywał także dokładnie źrebaka, którego skórą mial zostać obciągnięty bęben. Caly bęben składał się z drewnianej obręczy i rękojcści oraz z tZ\\. rogc)\\ (garbów), które umocowywano po zewnętrznej stronie obn;czy. Rogi - f0 półkoliste drewienka stanowiące rezonatory; bylo ich przcwa:inie sześć. dlatego też szaman określał swój bęben jako "sześciogarbny". Metalowe Clęści bębna zazwyczaj wyciągano z mogiły zmarłego szamana, a gdy bylo lo nicmożli\\c (np. gdy nie znano miejsca pochówku) ich wykonanie zlecano km\alo\\ i. Umieszczano je na wewnętrznej stronie bębna i nazywano cit;ciwą (przymocowywano ją w poprzek rękojeści) oraz strzałami (niewielkimi blaszkami umocowanymi do cięciwy po obu stronach rękojcści) (Potapov, 1949, s. 19] - 200: 1947, s. 159 - ]82; Dyrcnkova, 1949, s. 107 - 1(0). Luk i stT/.ala w mitologii szamailskiej zajmowały szczególne miejsce i byly symbolami wieloznacznymi. Łuk utożsamiano w mitach z dolnym światem. I. okresem mit;dzy zachodem a wschodem słoilca, w połączeniu ze strzałą byl on meta for(! Inplodn ien ia i jednocześnie atrybutem bogini Umaj, opiekunki porodó\\ i małych dzicci Sama strzała występowała w tym kontekście jako symbol centralnej, piono\\cj osi, łączącej ze sobą trzy światy. Ałtajczycy nazywali szczególnie silnych szamanów "mającymi strzałę". Posiadan·ie jej oznaczało wladanie ogromJ1(j mocą. Szaman będący właścicielem łuku i strzal)' przy bębnic, oraz jako elementu stroju, jawił sięjako mityczny niebiaJiski łucznik (Lvova i in .. 19R8. s. 13)) �21:; Po naciągnięciu skóry na drewnianą obręcz bębna następował ważny moment naniesienia na nią rysunków. Przed tym jednak szaman zwracał się zawsze do wladcy bębna, który przekazywał mu, jakie ma wykonać rysunki. l Altajczyków często były to wizerunki szamaJlskiego przodka przedstawianego jako antropomorfizowane drzewo kosmiczne z olbrzymią głową. Wśród innych motywów można wymienić: podobiznę władcy bębna jako tygrysa z grz: \\'\ ogiera. ptaki. konie, sylwetki ludzi. Często spotykanym motywem był takie rysunek obrazujący powstawanie wszechświata. Po naniesieniu rysunków, bęben otrzymany od duchów, jakby wykłuczony z przyrody, przcchodził \\ e władan ie społeczności, stając się instrumentem kontaktu i współdziałan ia z mitycznymi silami (Lvova i in., ł 988, s. 118). Szczególne miejsce wśród rytualnych działałl towarzyszących wykonaniu picmszego szamallskiego bębna zajmował obrzęd jego "ożywienia". Gotowy bcbcn stawiano na progu jurty szamana, do której na tę uroczystość przychodzi! i jego krewn i. Tcn clemcnt rytuału nosił nazwę "uczty bębna". Wszyscy biesiadnicy spożywając zazwyczaj duże ilości alkoholu uderzali kolejno \\ bęben, który przechodzi! z ręki do ręki. Uczta mogła trwać do trzech dni. podczas których sakralne działanie (szamanizowanic) degradowane było do skry JJI·()fClllllllI. Dopiero po tym szaman przystępował do ceremon ii ożywien ia bebna (Potapov. 1947. s. 159 - 182: Lvova i in., 1988, s. ł69). Interesująco przebiega/a ta ceremonia u Teleutów. Miała charakter święta wdc)\\ego, inscenizuj,\cego improwizowany ślub, podczas którego następowa/o symboliczne wb\czenie nowego instrumentu do społeczności. Bęben przeobrażal si~' jakby w ślubną partnerkę, a zainteresowanie nim przejawiali tylko mężczyźni. Kobiety i dzieci obowiązywał zakaz przybliżania się do instrumentu. Wraz z pierwszymi uderzeniami szamana bęben uzyskiwał nową jakość, napC!nia/ się si!ą duchów. sib\ płodności i dzięki temu rytualnemu zapłodnieniu pojmowany byljako nosiciel pierwiastka żeJlskiego. Symbolikę tę można spotkać także u spokrewnionych z Altajczykami Szorów . .Jedna z osób biorących udział w przygotowaniu bębna (koniecznie mężczyzna). by/a uważana za "matkę bębna", druga (także mężczyzna) za "ojca bębna", sam bęben nazywa/ się w tym czasie "dziewicą", przyszłego szamana nazywano natom iast .,/ięciem. narzeczonym". Po wykonan iu bębna krewn i ..narzeczonego" przychodzi Ii uroczyście do domu "rodziców" i przynosi! i podarunki symbolizujące zaplatę za żonę. Gdy szaman wypowiadał fonnuły dotycz,\ce swatania. jeden z krewnych "narzeczonego" lub sam szaman chwytał bęben i wybiega/ razem z nim z jurty. co miało symbolizować porwanie "narzeczonej". Rytual ten kOliezył się ucztą, w której brali udział wszyscy obecni. Moment objęcia przez szamana swojej "posady", czyli "ślub" miał La\\SZe miejsce wiosną: pierwsze szamanizowanie symbolizowalo wstępowanie szamana do nieba z "narzeezom(. po jego zakOllczeniu zaś szaman stawał się \\ laścicielcm ,.niebialiskiej żony", czyli bębna. WJadanie nim pozwalalo �216 szamanowi wypełniać jego podstawową funkcję pośrednika pomiędzy bóstwami a ludźmi, sacrum a profanum, w wymianie wartości mitycznej \V rodową. Szaman stawał się mediatorem, którenlll były dostt;pne wszystkie sfer:kosmosu. Bęben odgrywał tu ogromną rolę; "otrzymujcle życie" dzi<,;ki rytualnemu połączeniu z szamanem, stawał się jego nieodłączną cz<,:ści'l (Lvova i in .. 1988, s. 168 - 170; Potapov, 1947, s. 159 - 182). Ałtajczycy wierzyli, że duchy przeznaczały szamanowi od trzech do dziewięciu bębnów. Sądzono, że jeżeli w trakcie wykonywania czynności rytualnych szaman uszkodzi lub złamie swój bęben. nawiedzi go chorobcL której można zapobiec jedynie dzięki złożeniu ofiary dla władcy bębna z konia lub krowy (Lvova i in., 1988, s. 170). Wraz ze śmiercią szamana "umierał" Jego bęben. Wynoszono go wówczas do lasu i umieszczano na drzewie lub 'v szamatlskiej mogile. Bęben musiał zostać jednak wcześniej unicestwiony. W tym celu jeden z krewnych szamana przecinał nożem skórę naciągniętą na bęben. lub uderzał w nią dopóki nie pękła. Podobnie posl<,:powano w przypadku wykonywania nowego bębna starając się przy tym, aby był on podobny do poprzedniego, i aby posiadał wszystkie użyte poprzednio metalowe części. U Teleutów po śmierci szamana jego rodzina zatrzymyvvala za'vsze rękojeść bębna, którą przechowywała wśród innych przedmiotów kultowych \V jurcie. M. in. właśnie z rękojeścią związane było przekonanie o dziedziczności szamatlskiego daru i opiece zmarłego szamana nad jego żyjącymi krewn:-l1li (Dyrenkova, 1949,s. JI2;Potapov, 1947,s. ł62, 1(7). Równie istotne znaczenie jak bęben miała kołatki\. Szaman ,vykony,\al ją zwykle dużo wcześniej niż bęben i używał do czynności rytualnych aż cili chwili, gdy duchy przekazywały mu polecenie jego zrobienia. Kolatk<,: wykonaną z brzozowego drewna i obciągniętą skórą z nogi dzikiego kozia ..07.y\\ iano", podobnie jak bęben. Musiała ona być szczególnie chroniona. ponie'vaż wierzono, że przywiązanie jej do ogona psa mogło spowodować nieuleczalną chorobę szamana, która kOllczyła się śmiercią (Potapov, 1947. s. 159 - 182: 1949, s. 168). Nie nalezy zapominać o innych atrybutach szamallskich. które występov,al:obok bębna i spełniały podobną funkcję. Jako instrumentu umożliwiającego dostęp w regiony dolnego świata, szaman używal także zwierciadla. Było ono symbolem świata podziemnego, którego obraz powstawal na zasadzie zwierciadlanej symetrii życia na ziemi. Zwierciadło bardzo CZysto zastępowalo bęhen i nazywane było wtedy "siedzeniem dla duszy" (Wasilewski. 1985, s. 1~2) Podobne znaczenie u Ałtajczyków miały w rytualach sz,lm,1I1skich topór i kopaczka. Były one używane podczas pogrzebu. Z ich pomocą s/.aman ochranial odprowadzaną w zaświaty duszę zmarłego myżczyzny (toporem) lub kobiety (kopaczką). Były to także przedmioty ochraniające samego szamana: ..Dusza. wymieniając uścisk dłoni, żegna/a się. Wtedy szaman lamiasl s\,ej dloni p\)dawał kopaczkę lub topór, żeby z nią nic pozostać" (Lvova i ill .. 1988. s. 193- �217 1<)-1). Funkcje przed m iotów u/.ywanych przez szamanów określano zawsze "ontekstem sytuacj i, \V których były one wykorzystywane. W zależności od potrzeb szamana różncgo znaczenia nabierały jego instrumenty kultowe. Zmieniały się one np. w ujeżdżane zwierzę i bat w czasie szamallskiej podróży, \\ luk i strzal)' podczas walki szamana zjego rywalami lub złymi duchami, albo \\ lódkę i wiosla przy przeprawie przez kosmiczną rzekę (Lvova i in., 1988, s. )<)-1). Rytualnym atrybutcm szamana, który pełnił podobną funkcję jak bęben był szanJaI'lski strój. lJ szamanów ałtajskich nie był on jednolity. W niektórych regionach nic różnil się bardzo od stroju codzicnnego, zdarzalo się też, że szamani wcale nic mieli specjalncgo stroju i wykonywali swoje czynności w stroju cnc!zienn)'m. a od pnzostalych członków społeczności róż.niła ich jedynie plócienna chustka owinięta wokół głowy (Harva, 1938, s. 501). Z relacji \vielu hac!aC/) "ynika jednak. że większość ałtajskich szamanów miała specjalny ~tJ\·)j. Dla mlOllcgo szamana przygotowyvvano zawsze nowy ubiór. Na niektór)ch ohszarach Azji. m. in. w górach Ałtaju, musiał on najpierw zostać "oczy~zcznn)" ocl dotyku ludzkich rąk. Do plaszcza szamallskiego przyczepiano 7il/\\)C/aj \\iele przedmiotów. symbolizujących wszystkie sfery wszechświata \)r;1I przedstawiaj;lcych duchy obronne szamana (Ilcrmanns, 1970, s. 257). Sporzi,d/anie stroju uwa/.ano za pracę o znaczcniu sakralnym; zajmowaly się t) m \\ ylc!c/.n ic kobicty. Gdy strój był gotowy, główny duch pomocn iczy szamana \\ yj;m ial mu. czy jest z niego zadowolony i czy powinny być dokonane jcSI.C/c jakicś poprawki. PlaszCl szamilllski wykonywano z białej owczcj skóry lub ze skóry dzikiego K\)I/a Ks/taltcm pr/ypominal on dużego ptaka. Wzd/L1ż szwów rękawów umo~.\)\\) \\ano wstęgi sym hol izującc pióra, skrzydłam i nazywano skórzanc pask i lub rn;clzlc I. tkaniny. opadające na ramiona, do których przymocowywano laUe pi\'ml puchaC/a. Wstęgi te tworzyly dolną część płaszcza. Nakrycie glowy na/) \\ ;1110 .. ptasi;, glmVil", moglo ono być wk1adane tylko razem z szamallskim plas/Cl.cnl. do "t\'lI"cgo nic bylo jcdnak przyszyte. Ten element stroju Ahajczycy Ilazy\\ali tabe ..ptasim Kapturem". Najczęściej wykonywano go z czcrwonej -.:hUSf). n/.dnhiollej metalowymi guzikami. muszlami i sznurami pere1. Były na nim labe n;lIlicsionc podobizny lecących ptaków, których magiczna sila była v:Cl.eg\·)inie skuteczna przy obron ie szamana przed z1ym i ducham i. Ochran iać przed nimi mialy tabc inne przedmioty. w którc wyposażony był strój '/am'lIiski. Byly lo przede wszystkim małe dzwonki, umieszczanc na rękawach i 7 Iylu plaszC/a. Na stroju szamana znajdowały się poza tym przedstawicnia r\)żnych mityCl.nych istot. l3yly to kuk/y przyszyte wokół kołnierza, na których glo\\ ,ICh umocowywano pionowo pióra puchacza. Utożsam iano je z mitycznymi córkami niebi;lJlskiego boga Ulgena lub z niebiallskimi dziewicami przy\\olującymi do siebie duchy. Wśród kosmicznych symboli, bQdących elemenwnli szamullskiego stroju, znajdowały się jeszcze symbole słollca i księżyca. �21X Były to mctalowe płytki umocowywane przy rękawach. Na plecach natomiast wiele małych metalowych krążków symbolizowało g'vviazd). h\·isaj;lce pn b11kach wzdłuż płaszcza wstęgi, wykonane z C7.arnej lub brqzowej tkanin). symbolizowa1y dwa potwory z królestwa Erlika (władcy ś\\,iata dolnego) Mi;li\ one ochronić szamana podczas podróży do podziemi. Dodatkowym elementem stroj u, wykonanym z czerwonej tkaniny i ozdobionym meta lowYIll i \\i Siurkalll i oraz muszlami był pas (Harva. 1938. s. 499-~05; I-:liade. 1(>75. s.1 :"-1-1"": Hermanns, 1970, s. 257-258). Szamaóski strój przechowywano w skórzanym worku. ulllieS/Cllln) III zazwyczaj w tylncj części jUl1y obok innych przcdmio\(')\\ kulto\\ych. Podlcg.;Ji on szczególnej ochronie. zwłaszcza wtedy, gdy grupa przenosila się z mieiscl na m iejsce. Worek przytwicrdzano do siodła. prl) cZYIll 1\\I'acanu 11\\ agę. ah) konia nie dosiadała kobieta. która podobnie jak ka/dy ubcy nic Illogla dotknać stroju. Gdy umierał szaman, strój tracił swoją moc. Nic byl on jednak niS/czony, lecz przeważnie zawieszano go na drzewie \\ glęhi lasu. \\ pohliill szam3llskicgo grobu (I-Iarva, 1938, s. 4(9). Do pierwszych dziesięc io lec i .\.\ wieku z szamaóskiego stroju zachowal się tylko piaszcz. Wkladaj;\c go ~zalllan upodabn iał się do ptaka-puchacza. Różne znak i na S/;Ull;U'lSkiIII plaszulI IIIi;lh natomiast umożłiwiać mu bezpicC7.ne wypełnianie funkcji medialora pllmiędl\ ludźmi i bóstwami oraz "podróżowanic" przcz wszystkie skry \\v.echś\\ iata . .,Technika ekstazy" - tak zdefiniował szamani/J)) jeden l naj\\ybitnicjs/)cll jego badaczy, Mircea Eliade. Utożsamiał on ekstazl,: Sl.ama"lsk;, l ..l11ityuna trasą". którą była interioryzacja kosmicznego ideogramu. Puprlez uś kosllliuną. bl,:dącą drogą komunikacji pomil,:dzy trzema skrami wszechś\\ iata. SZalll;lIl w trakcie ekstazy odbywał "podróż" do świata g()rnegu lub pud/icmi Ili;l<!l uważa, że szamailska ekstaza nie wyczerpuje jednak wSI)stkich form przeżycia ekstatyczncgo. N ie każdy więc ckstatyk mo/c być uznany la szamana Slall1an specjalizuje się w takim rodzaju transu. podczas kt('lI'egu dus/a upllszua ciaiI!. kierując się do nicba lub schodząc do świata podziemnego (l:Jiadc. 197:". :i. ~o: Tokarski, 1984, s. 89). Aby spełnić swoją rol<; w dramacie kultowym. jakim h\ I szamailski rytual, "sakralny gracz" (szaman) i ..sakralna gra-O musial) h) e Ie ~I)bą zsynchronizowane, musiały się ze sobą idcntyłik(\\\ać. Szaman uz)ski\\;i1 ten efekt zwykle poprzez autosugestię i alltohipnozę, kt(')rc jednak nigd) nil: mogly być tak głębokie, że straciłby świadomość, ponie\\ai. nic h)lb) \\ slanil:' odgrywać świadomie swojej roli. Kataleptyczny stan nH'lglhy uC/ynie :i1;1l11;ln;\ niezdolnym do działania (I-Iennanns, 1970. s. ~~9). Nic nalei\ jednak pr/l'cen iać roi i transu, traktowanego przcz wic lu hadaC/y jako gl<'\\\ny ~kI;lcini" szama{lskich rytuałów. Za ważniejsze niż sam trans u\\aiane h~ Iy hUll iClll działan ia zgodne ze zwyk1ym i aktam i magicznym i ("oC/)s/C/an ie-·. _.karlll il:'nie". ,.pokropienie" itd.). (Nowik, 199:1.s. ~5-2(,) Ałtajskie rytua1y składały się najczęściej I d\ll1Ch nienml/icln)ch u~'~cj zlożcnia oliary oraz symbolicznej podróiy s/amana l. \)fianman)lll 11\ ICI'lc'- �2]') ciem. O potrzebie zlożenia ofiary decydował sam szaman. Określał jakiemu bóstwu powinna ona zostać złożona oraz z jakiego ma być zwierzęcia. Szaman dol·;/adnie opisywal barwę oraz inne szczegóły ofiarnego zwierzęcia, aby ofiara LOsulla przyjęta i przyniosła powodzenie (Radlov, 1989, s. 370). Najczęściej skladano w ofierze konia (rzadziej owcę lub kozła), przeznaczając ją zarówno dla bóst\\ świata górnego, jak i dolnego oraz bóstwu rodowemu i tzw. władcom ś\\ iętych miejsc. Rytuał zlożenia ofiary z konia, stanowiący główną ceremonię n:ligijni\ większości plemion ałtajskich, miał miejsce zawsze w dwóch okresach roku: wiosną i jesienią Dla rytualnych czynności szamaI1skich zwróconych do rozbudzającego się lub zasypiającego świata, te pory roku były najodpowiedniejsze. Podobnymi wlaściwościami jak wiosna i jesieI1 charakteryzowały się poranek i wieczór, czyli czas przejścia światła w ciemność i otwrotnie. Można powiedzieć, że był to czas "otwat1y", dający możliwość nawiązania kontaktu ze \\szvstkimi sferami wzechświata (Lvova i in. 1988, s. 46-47). Dwoma głównymi bóstwami, którym składano ofiary, były Ulgcn (najwyższe bóstwo niebiaI1skie) i Erlik (władca podziemi). Ulgenowi zawsze skladano oliarę w odosobnionych miejscach, zazwyczaj w brzozowym zagajniku. w którym w tym celu wznoszono nową jurtę. Zwierzę przeznaczone na ofiarę dla Erlika uśmiercano w miejscu, w którym zdarzyło się nieszczęście. lam tei dokonywano rytualnych czynności (Amschler, 1933, s. 306). Określonym m itom i wierzen iom szamaI1skim odpowiadają konkretne l)brzędy ..wstępowania" czy też "wspinania się". "Wstępowanie" dokonywało się bądź w ramach złożen ia ofiary, gdy szaman towarzyszył ofierze (duszy lljiarowanego konia) aż do najwyższego bóstwa Ulgena, bądź też przy okazji leczen ia chorych (El iade. 1966, s. 106). Część obrzędów "wstępowan ia" (połąlJOnego z Jstępowan iem") związana była z kultem ogn ia. Według wierzdl leleutów, w trzynastej warstwie nieba przebywało najwyższe bóstwo ognia, któn:mu co trzy lata skladano ofiarę z białej owcy. Wędrówka szamana spnmadzala się tutaj do "podróży w myślach w głębię paleniska", znajdującego się \\ granicach mieszkania, w którym jednocześnie lokowano cały kosmos. Ogiell i ognisko uważano za posrednika pomiędzy człowiekiem i bóstwami; Jaczy! on ziemię, niebo i czlowieka, uczestniczył w przekazywaniu ofiary Ulgenowi. który mógl ją przyjąć dopiero po wcześniejszym przyjęciu przez bóstwo \)gnia. W ten sposób uwiclacznia się tutaj analogia pomiędzy symboliką ognia a symbolik'l "eentrum świata". OgieI1 był jednocześnie w tradycyjnej kulturze Altajczyków symbolem stabilności oraz warunki m istnienia życia i jego obrOllcą (Dyrcnkova, 1927, s. 63-70; Lvova i in., 1988, s. 36-38). O wiele trudniejsze od podróży do nieba było dla szamana zejście do podziemi. Altajski szaman podejmował się go głównie w celu odnalezienia duszy chorego lub w celu odprowadzenia duszy zmarłego clo krainy śmierci. Jednym z pO\vodów. dla których wzywało się szamana była więc choroba. Ałtajczycy nie uży\vali w tym wypadku ziół ani lekarstw, lecz wierzyli, że przy pomocy �220 szamana można się dowiedzieć jaki zły duch spowodował nieszC/t;ście i \\ jaki sposób je odwrócić (Harva, 1938, s. 543). Interwencja szamana mogla polegać albo na wyprawie po uprowadzoną duszę pacjenta, albo na usunit;ciu \\cielonego weJ'l złego ducha czy przedmiotu powodujc\cego chorobt;. Wiele luck)\\ syberyj skich wierzyło w następujący schemat szamallsk ich dzialall: szaman ocl wcielającego się well ducha opiekUllczego dowiaduje sit; o miejscu pobytu porwanej duszy, przyprowadza ją i aby móc ulokować ją na swoim miejscu wypędza z ciała chorego złego ducha, po czym dziękuje swym opiekunom za pomoc (Wasilewski, 1985, s. 62). Należy dodać, że istnialy choroby. \\ prz~pad ku których obowiązywał zakaz interwencji szamana. Byl)' to odra i ospa. które Altajczycy personifikowali z "matką-odrą" i "matką-osp,!" (Tokan:,\. 1969, s. 106; Karunovskaja, 1927, s. 32). W wierzeniach I.wi'vanych z odra i ospą można odnaleźć elementy charakterystyczne dla gotowania cia/a szamana podczas otrzymywania szamallskiego daru (patrz wy/cj). Przcchodzona przez dziecko odra czy ospa "przegotowywała", oczyszc/a/a cialo i e/yniia je nowym. Po wyzdrowieniu dziecko takie było przyjmowane przC/ kre\\ ilyeh ponownie, jako inna, nowo narodzona istota (Lvova i in., 1988, s. 141-143). Ekstatyczna podróż szamaJ'lska, będąca elemcntem wszystk ieh r)'tua!(m. była pojmowana jako długotrwałe przemieszczanie się V\ czasie i przestrzeni W trakcie wykonywania rytualnych czynności szman pozostawał w realnym świecie, poruszjąc się wyłącznie wokół ogniska lub wewnątr/. jurty. Intonc1\\ana pieśJ'l dotyczyła zwykle obcowania szamana z duchami, a taniec s/u/yl do przedstawiania jego podróży w świat duchów ( owik, 1993. s 56). Samo opisywanie mitycznej przestrzeni odbywało się przede wszystkim przez ruch i za/naczanie powrotnych punktów podróży, którym towarzys/Y/o wicie gestc')\\ i tekstów słownych. Rytuał ten można określić jako "udramatymwane obra/()wanie wszechświata", W ten sposób wydaje się, że "s/.am,ulski" C/as i przestrzeJ'l zbliżają i oddalają się od siebie, są w ciągłym ruchu, zmienia się ich t~m()cjonalna percepcja. Podczas ekstazy granice tego świata znajduje! sit; w be7pośredniej bliskości szamana i obccnych. Swiat górny rozpl)Czyna! si',? jui za otworem dymnym jllliy, a duchy dolnego świata mogly si',?jui Inajcilmać za progiem. Schodząc w wąwóz lub wznoszc\c sir; do gl)ry. Cl.1()\\iek (szamani stąpał po realnej ziemi, z każdym krokiem oddalając si',? \V obcy świat zamlCS/kały przez bóstwa i duchy (Lvova i in., 1988, s. 91). BIBI.IOGRI\FI/\ I\l1lschkr ł ')JJ W. lihe,. der 7il'rop!l''' ..i\nthropos" I)yrcnkova N. p, 1')27 ;":lI/t s, ognia (,J - SI. /'!i,,.t!copli''') de,. (bI'SOIll/el's 1(-/11/[:11<"11 1111 Slilll'ISI'hl'lI lir,;' t. 28. s JOJ - J ł O, 11 a/tajce\' I {e/e{iI ... Shornik j\'hli'\:,iai\J)If'l)p()I()~ji i ł':lJ)'.\c'r;i1I," l t, �221 I ').j') .l/o!erlll/l' I)(} ,i'lliI/II lisi li '/I l. 10. s. 107 - 1')0. /I /e/e/llov ... Sbornik Muzeia Antropologii i Ltnogralii-- I ijad.: \1 haA/II! o hlslorll religii. Warszawa. Scl7lI/I/(/III.I·IIIIIS ul/i/arcllillschell E\loseleclmlA. Frankrurt S~o/llillll~11I IorcllOlclle leelll/IAI eAslo~y. Warszawa. I 'H)(, I '!7~ I'!,!.j 11&la I' /!lc rcliglo.I'ell I ')3X I l<:1111;11 li l S M. r 'ors!e//III1,ll,!lll der alialsellen J 'iiIker. licisinki. SChO/llilllell-I'scudosehalllanell, t-:rlijser /llId /-lei/bringer. religiiil'('r {;rl'hiillolllelle. t. I. Wiesbaden. !--:~1I'l11101 skaj a 1\. I,: 1'!70 I')i7 I~ ollajsAIch \'el'Ol'Wli{ I obljadov sl'jazannych am Main. I-:ille verg/eichende S rebjonkom. __ Sbornik !\111ropoloi,lii i I·:tnogralii-- t. 6. s. 20 - 40. l.\(lIa l:. I... Okt.iabrskaia I. V __Sagalajev 1\. M .• lJsmanova M. S. I ')XX hodlelolllloj" lIIil'O\'O~::reni{e I/w'kol' Juinoj Sibiri. Pros/rallS/wa 11111'. Novosibirsk. \"llik ,.: I '!'n I'otapol' Sludle 'luzl:ja i vrelllja. /-'('("II.1'j S::O/lIilIlI::/l1 svhcrvjsAI. Ohr::ęd '-fil/k/or. I'r()/)(1 porównania slruk/ur. Kraków. ()hrj{/(I o:'Il'!elli{a u l/urkoja~YL'nych plemell Allaja. lnstiluta LInogralii" I.. I' I'!.j 7 liuhell 1')·1') ,l:alllonsAogo l. bu/ma "Trudy I. s. 15<) - I X2. /c{cu/sAoj S::lIIU(fIlAI Ijego rlsullki, "Sbornik M uLcja /\ntropologi i i Etno- i,lralii--I.IO.s.I')1-200. RadiOl V I')X') I:: Si!>iri. Sll'lIlIiLT dllevlIlAa, Moskva. 1"brcI S. ;\. 1'11>') l'icI'\I'IJII/e.!Ol'llll' religii i iell ro::wój. Warszawa. I,'k<lrski S I')X-I I'./li/de I onell/. Wroelaw. \\dsil':IISkl .1. S I'iX~ !'odrr!::t' do IJIcAIe!. I?::ec o s~wl/ańskieh mis/erlacll. WarsLawa. !--:ol1r<ld(iórn\ SOVlI' I:II:MI\IS OF SIII\M/\ I 11'1/\1'10 RITI':S OF 1'111,:/\1.1'1\1/\ S (Summary) Ill': Sh;11l1anlSlll ol' Ille: altaians and othcr pcoples or Ccntral Asia has bl:cn considcrcd by 111;111\,e:llOlars <ISth.: lllOst adlanccd I'itual !()]']ll or an cl1ormous signilicilncc lór thc svsll:rll or he'll,'!" in Ihls ar.:a The:se: katur.:s makc it quill: dilfcrcnt li'om thc shamanism o!' the pcoples o!' \(Inh .\si;1 ;11\(1lh.: Idl' 1:;lsl. dominall:d Iw oth.:r spceilic rorms. such as "hom.: sham~lIlism" and ,,[IICr'. I he: ne:hne:ss oj' Ihl: shaman ritu;ds is cvidcnl. 1(11'instance in thc rites rclatcd lo slwmans iIluld, is e:\ ilknl. [(li' inslane:c in thc riles rclatcd lo shaman initiation whicb dcmonstralc a certain L'(ln\ ,'Illional hic:r;lrcb~' the: "sbaman I ocalion". rcccil'ing. the so-called "shamal1 gili--. Ibl' "tlung c;lI1didall", .:"pnience or "disl·;lsc--. and thc animation or tb.: shaman drum or .:ostuml:. The ,Inick i, an allelllpl al Slsll'lllati/~ltitln and interprctation tlI' parliuilar ćleml:nt tlI' the ritu,d ol' ,hlllll~1I1inlli;llitln. including ;dso a bricl'e:haractcristi.:s orthe typical shaman rilc orlhc /\ltaians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c20e2f8c48ad5949adf523da1ab854c1.pdf 3ffd92c892f6242b634e3061d09b7e56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Czekanowski, Jan (1882-1965) Afryka - ekspedycje badawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2019 Title A name given to the resource Organizacja ekspedycji badawczej na kontynencie afrykańskim u progu XX wieku na podstawie relacji Jana Czekanowskiego / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.237-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bar, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SO, 1996 10\:\]\;\ HAR 111';\\tut Ltlloiogii Illillers: kt Jagićliol1ski f.:rahl\\ ORGANIZACJA AFRYKAŃSKIM EKSPEDYCJI BADAWCZEJ NA KONTYNENCIE lJ PROGU XX WIEKU NA PODSTAWIE RELACJI JANA CZEKANOWSKlEGO "Doczekawszy się tylnej straży, która prowadziła ostatnich maruderów, zaczttliśmy się przygotowywać do uroczystego wkroczenia do pierwszej kongoaliskiej stacji na szlaku mojcj karawany, (",) Żołnierze powkładali trzewiki, przedmiot dumy i szyku, zwłaszcza, że kongoańskafórce publique ila najwiękSZ) ch paradach występowala boso, (".) Nareszcie ruszyliśmy w następującym porządku. Na czele szedł tragarz niosący meklemburską flagę na bambusowym c1rzc\\cu. (".) Przy sztandarze szedł kirongozi (przewodnik karawany) oraz przewodnik od Bajtalamy. Za nimi szedłem ja, a dalej moja osobista służba. Abd Allach, hierarchicznic naj starszy, niósł mój karabin i połatany parasol, obok niego kroczył Simba, niosąc aparat fotograficzny. Za nimi Djuma prowadził oślicę. (".) Za oślicą szedł Pendakula, prowadzący kolumnę tragarzy; lamykal ją żolnierz, pclniąey tylną straż. (".) Nie mieliśmy orkiestry, ale \Iurzyni. nic mogący się obejść bez bębna, poradzili sobie, waląc rytmicznie \\ niesionc kufry blaszanc i drcwniane skrzynie, a od czasu do czasu wykrzykując rytmicznie: Sat:,ri na muaka uuu"." (Czekanowski, 1958, s. 66 - 67). U progu naszcgo stulecia wyścig mocarstw europejskich do serca Afryki tropikalnej był już niemal zakOllczony. Nie dysponując dzisiejszymi środkami technicznymi kolonizatorzy i eksploratorzy europejscy posiadali jednak pem ażny zasób in formacj i o ludach Czarnego Kontynentu i panujących tam realiach. Wyprawy badawcze korzystały z doświadczeń XIX-wiecznych eksped)cji militarnych i podróżniczych oraz z raportów wojskowych i misyjnych. "\ic dziwnego, że przcdsięwzięcie przygotowywane przez niemiccki zespół interdyscyplinarny. nosiło znamiona głęboko przcmyślancj kampanii eksplorac)jncj. korzystającej ze zdobyczy nauki i techniki epoki "pary i elektryczności". Wkraczano na obszary Afryki przYIl(~jmniej częściowo spacyfikowanej i przyzwyczajonej do władzy Europejczyków. Schemat poniżej opisanej wyprawy baclcl\\czej mówi nam nic tylko o ówczesnych realiach kulturowych Afryki tropikalnej. alc także o postawach i stylu cIziałaniajej ówczesnych badaczy. 7organizO\vana w 1907 roku przez Adołfa Fryderyka, księcia Meklemburgii, ekspedycja miala na celu systematyczne zbadanie północno-zachodniego kąta posiadlości niemieckich \v Afrycc Wschodniej, środkowoafrykallskich rowów �238 pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych pallstwa Kongo. Wśród członków ekspedycji znahll.ł siC;także Polak. Jan Czekanowski, antropolog i etnograf wyprawy, zamieści! wyniki 5\\)CI1 badal1 w pięciotomowym dziele Forschungen illl Nil-f.:ong,o-/.lI'isc/iengehiel. będącym integralną częścią zbioru "Wissenschat'tlichc ":rgebnisse dcl' Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907-1908", w założeniu organizatora ekspedycji, złożonego z prac pozostałych czlonków-badaczy: lopografa. gćologa, meteorologa, botanika i zoologa. Publikacja Czekanowskiego, na którą złożyły się oslaleczn ic dwa 101ll). zawierające materiały etnograficzne, jeden tom antropologiczny oraz dwa 101ll) z materiałem ilustracyjnym - fotografiami, zebrała dorobek badal] ctnograficzno-antropologicznych, przeprowadzonych w latach 1907-1 <)0<) na poludniowych kresach dorzecza Nilu, w dorzeczach Uele i lturi oraz na obszarach M iędzyjezierza A frykaIlskiego. Dzieło to, wydane po n icm iccku, n ie zostało nigdy przetłumaczone na język polski, jego treść nie jest wiyc znana polskielllu czytelnikowi. Zagadnienia dotyczące badaIl afrykal]skich ukazywały się raczej wybiórczo w polskich czasopismach naukowych, jednak najbardziej popularll(~ pracą, obrazującą pobyt Jana Czekanowskiego w A Ii'yce jest ksiyżka W gląh lasów Arwvimi. Dziennik WYP}'(lłI~V do Afiyki ,";rodko11'ej. Praca ta miała stanowić jedynie" część całości "Dziennika \'vypra\\)'". W zamierzeniu wydawcy z 1937 roku, trzytomowego. Jednak/c jedyny egzclllplarz tomu pierwszego, zabezpieczony w Archiwum Minislerstwa Wyznali Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ wraz z całym zbiorcm zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego, zaś trzeci tom nic powstal nigdy. Tak więc, chcąc gruntownie poznać afrykallski dorobek naukowy Czekanowskiego, jak również poznać warunki, w jakich te badania były przcprowadzone, wnikliwy badacz musi skorzystać z samego źródla. lo jest. sięgnąć do zakurzonych, zapomnianych dziś tomów Forschungen.. I W poniższym artykule chciałabym, na podstawic wspomniel] Czekanowskiego, poruszyć ciekawą problematykę organizacj i pracy badawczcj na kontynencie afrykańskim na przełomie wieków. Mniej zajmując si<; techniką badal1 naukowych, postaram się przybliżyć problcmy, zwi,vanc ze zorganizowan iem wyprawy, zapewnieniem jej zaopatrzcn ia i bezpicczdlSI \Va. Odpo\\iedź na te pytan ia można znaleźć w pewnym stopn iLI wc wspomn iancj prac) H: g/ąh lasów Aruwimi .... Podejmuje ona jednak głównie temat rcalil')\'v życia codzielJnego oraz bezpośrednich obserwacji przemierzanych obszarów. :tgodnic I.rcsztą z zamierzeniem autora, który zagadnienia, związanc z sam,\ organizacją \\yprawy, umieścił w zniszczonym w czasie wojny pierwszym tomie .,DzicIIlJi"a'" Tarnże, w jednym z rozdziałów, zostały zamicszczone szc/cgóly, zazlJallliającc z organizacją ckspedycji, jej wyposażeniem i technikami podrM). odhy\vilj,!CCj I Wyjątki z Forscl1ungen. .. , dotyczące organizacji ekspedycji. h) l) proL'IIIO\\:IIIL' "rio .I. Talko-Hryncewicza IV .,Rozprawach Wydziału Malelllatyc/no-I'rr, rodnioL't!0 f\ l,". l () I II �239 się \\l:dług słów autora 'cjeszcze po dawnemu, pieszo, karawaną, przy pomocy tragarzy. niosących sprz~t obozowy i zapasy, pod eskortą wojskową, w strefie jeszcze nic calkowicie opanowanej przez europejskie pat'Jstwa kolonialne, i co bdo dla nas Il(ljważniejszc: systematycznie, naukowo nie badanej" (Czl:kanowski. 1958, s. 16). Zagadnienia te zostały również przedstawione w rozdziale pierwszym 11\.111111 Forschllłl,l!.e!l. ... zatytułowanym "Relacja z podróży" i właśnie stąd mam Illożliwość ich zaprezentowania. I maja 1907 roku Jan Czekanowski opuścił Berlin, by przyłączyć się do ekspedycji wyrusz.ająccj z capolu, najkrótszą drogą morską przez Suez i Aden, ck) \1olllbassy. Poza księeiem Adolfem Fryderykiem, który kierował całym przedsięwzięciem, w ekspedycji uczestniczyli: - L F. Kirsehstei z Muzeum Geologicznego w berlinie jako geolog, - dr .J. ry1 idraed z Muzeum Botan icznego w Dah lem jako botan ik, - dr H. Schubotz z Instytutu Zoologicznego Uniwersytetu Berłillskiego jako zuolog. - kpI. dr M . Weiss jako topogra f. - dr W. von Raven z Instytutu Chorób Zakaźnych w Berlinie jako lekarz bakteriolog. - Pl)!". W. von Wiese und Kaiserswaldau z 7 kompanii iemieckiej Wsehodnioafrykallskicj Armii Kolonialnej wraz z podległym mu sierżantem Czeczatką i tlddzialem 125 a<.,karich (żołnierzy armii kolonialnej) jako przewodnik, oraz - F. \Acidelllann. marszalek księcia jako intendent. Stamtąd członkowie ekspedycji udali się koleją ugandyjską do Kisumu. leżącego nad jeziorem Wiktorii, i dalej, angielskim parowcem, do Bukoby. I teg,) miejsca \\Iaśnie wyruszały wówczas właściwe ekspedycje w głąb kont) nentu. gdyż byl to ostatni punkt, do którego można było dotrzec za ponwcą zorganizO\\anych środków komunikacji. Tam też została zestawiona Karawana. z którą wyruszyi Czekanowski. I notatek polskiego uczonego wynika, że znaczącą rolę w tamtym rejonie .\ ,'r) ki odgry\\a Iy .1 glówne arterie komun ikacyj ne: trasa rzeki N iI (połączona l 1/.\\. tras;! nubijsk'I). rzeki Kongo oraz tzw. droga zanzibarska, łącząca Ocean Indyjski Ie wspomnianymi rzckami. Droga zanzibarska rozpoczynała się w Bagamoyo i dzieliła się w Taborze, kt1lltynenlalnym centrum handlu arabskiego, na dwie gałęzie: trasę prowadzącą do L:djidji nadjczinrcm Tanganika i dalcj, do rzeki Kongo oraz trasę północną, prt1\\ad/'1cą \\ kierunkujcziora Wiktorii i do dorzecza Nilu. '\) iC/ależn ie od wyżej wspomn ianych, podróżowano czasem mn iej uczęszClan) III i drogami l'ldcmyllli, prowadzącymi do Bunyoro i Bugandy. UkoIlczenie budowy kolei ugandyjskie.i. która połączyła jezioro Wiktorii 7. Oceanem Ind:-.iskilll. sprawiło. że stala się ona spadkobierczynią drogi zanzibarskiej. �240 Spodziewano się w tamtych latach również rychłego uKollczenia budo\\y niemieckiej kolei wschodnioafrykallskiej. W ciągu XIX wieku wyżej wspomniane historyezne trasy zostaly przetane przez zdobywców, wdzierających się w głąb afrykallsKiego lądu. Droge; zanzibarską przecierali Arabowie, Nil - Egipcjan ie, Kongo - Eurol1ejczycy. Po \\)budowaniu kolei ugandyjskiej w głąb kontynentu zaczc,;li napływać gló\\Ilie Hindusi. Drogi te, choć przede wszystkim handlowe, wiodły w głąb kontynentu także jego badaczy. Schweinfruth badał trasę nubijską, Speke podróżo\\<ll trasą zanzibarską i N ilem, Junker trasą nubijską i zanzibarskcl, Stan Icy zaczynal s\\ ą podróż również wzdłuż trasy zanzibarskiej. Ten ostatni boleśnie odczul jaj,; ciężko jest podróżować w Afryce poza szlakami handlowymi, doś\viadczająe zdziesiątkowania swej karawany w dżunglach dopływów rzeKi Kongo. Obszar interesujący nas ze względu na podróż Czckano\vsJ,; iego. leżąC) pomiędzy Nilem i Kongo, stykał się jedynie z omóvvionymi powyżej glównymi arteriami komunikacyjnymi. Tu, w czasach Czekanowskiego, poruszano sic glówn ie czterema, poniżej pokrótce zaprezentowanym i. trasam i. Szlak Nil - Kongo o długości 60 dni podróżnych rozpoczynal sic,;w l3umba nad Kongo i prowadził do Redjaf nad Nilem, wYKorzystujclc po drodze rzeJ,;ę Uele, po której można było płynąć łodzią wiosłow,), oraz Itimbiri z KlI1'sujqC)J1] po niej małym parostatkiem. Istniały już wówczas taKże :2 odcinki teoretycznie przystosowane do podróży samochodem, jednakże. jaK pisal CzeKaIlll\\sKi. jedyne dwa samochody, które zawleczono na odcinek drogi samochodo\\cj pomiędzy Redjaf i N iangara, rozbiły się. Szlak lturi pomiędzy rzeką Kongo i Wielkimi Jeziorami liczyl 55 dni marszu, prowadził od Staneyville do Mahagi nad jeziorem Alberta. Trasa ta wykorzystywała do przewozu towarów jeziora Tanganika, Kiwu i Edwarda. \a tych dwóch ostatnich jeziorach kursowały już wówczas łodzic stalo\\c. Którymi po głębokim Kiwu przemieszczano się przy pomocy żagli i wiose!. Po plytkim jeziorze Edwarda były one przepychane żerdziam i. Szlak Nilu, pomiędzy jeziorem Wiktorii i GoncIoKoro. byl w(')\\uas illlCI1sywnie unowocześniany, przy czym komunikacja ląclO'\a (do Il)Ol) wKu nic wybudowano jeszcze potrzebnych mostów) miałą być u/.upelniana polączcniami wodnymi. Wszystkie te trasy były bądź arteriami komuniKacyjnymi, sluż'lcyllli jedynie ekspedycji kauczuku i kości słoniowej znad Kongo oraz laopatry\\aniu posterunków wojskowych, bądź trasa m i stricte m iIitarnym i, bron iącYIll i gran ie pallstwa Kongo (trasa Wielkich Jezior) i zapobiegajclcYllli przclllyto\\i Ko;el słoniowej i kauczuku. Ruanda, od której polski podróżnik zaczynał S\vojc badania, leżala \\(')\\czas w odosobnieniu i na uboczu omawianych tutaj tras . .Jcj drot!i pO:lOsta\\ah wciąż prostymi ścieżkami tubylców, nic doróvvnujcleymi \\y/ej 0111(')\\ lonym �241 szlakom, posiadającym zajazdy, zdolne zaopatrywać podróżnych. Z rzadka jedynie odwiedzane przez karawany, były jednak bezpieczne i - jak pisał Czekanowski - można tu było zdobyć zaopatrzenie dla 2 tuzinów ludzi oraz lodzie do ewentualnej przeprawy rzeką. Przed wyruszeniem z Bukoby każdy z uczestników ekspedycji otrzymał do \vlasnej dyspozycj i 25 - 40 tragarzy, 3 służących i 2 - 3 askarich, którzy t\\orzyli staly personel każdej kolumny. Wyprawa miała bowiem zostać rozbita na male karawany·kolumny, przydzielone poszczególnym badaczom. Zorganizo\\anie niewielkich kolumn, które w razie potrzeby mogły się rozdzielać, uniezależniało poszczególnych członków ekspedycji oraz ułatwiało im prowadzenic bada!'] specjalistycznych i zaopatrzenie w słabo zaludnionych okolicach. :-vlialo to szczególne znaczenie dla Czekanowskiego, który jako antropolog był zainteresowany w spędzeniu jak najdłuższego czasu w gęściej zaludnionych częściach odwiedzanych okolic. Pozostali członkowie ekspedycji natomiast, ze względu na charakter swoich prac badawczych, starali się trzymać obszarów bezi udnych. Poza tymi malymi karawanami, poruszającymi się pod opieką podoficerów, istniala osobna kolumna rezerwowa, która je zaopatrywała. Dzięki zorganizo\\aniu na trasie ekspedycji 6 magazynów, zasilających kolumnę rezerwową, Illożna bylo zredukować jej wielkość do 150 obciążonych tragarzy. Mimo tego, ogólna liczba tragarzy ekspedycji wynosiła 500 osób. Magazyny te, zorganizo\\ane przez przewodnika ekspedycji, jeszcze przed jej przybyciem z Europy, Zil\\ierały głównie prowiant dla czarnego personelu, a w czasie marszu ekspedycji slużyły jako bazy operacyjne, stanowiska poczty polowej i punkty etapl)\\e. W nich także gromadzono później zbiory, wysyłane dalej wraz z powracającymi tragarzami do Bukoby i Entebbe. DziC;ki takiej właśnie organizacj i, zebrany przez badaczy materiał naukowy Ill,Sgl być oddzielony od malych kolumn i nie powiększał niezbędnego bagażu . .lak pisal Czekanowski, doświadczenie wcześniejszych podróżników uczyło, że \\ Afryce Środkowej najszybciej porusza się małymi kolumnami; trudności, z\viązane z przemieszczaniem się wielkiej masy ludzi, zmuszają duże ekspedycje do trzymania siC;określonych tras. Było to tym bardziej istotne, że uczony zamierzal prowadzić badania na terenie leżącej poza głównymi szlakami kOlllunikacyjnymi Ruandy oraz na bezludnych terenach lasów dziewiczych Niezależnego Pclllstwa Kongo, jedynie częściowo wykorzystując omawiane powyżej trasy. Długość całej trasy, którą szczęśliwie zdołał pokonać Czekanowski, wyniosla ok. 7000 km. Przeciętna długość całodziennego marszu wynosiła ok. 20~O km i rzadko granice te były przekraczane, gdyż badacz z czasem przekonał się. że większy wysiłek dezorganizował karawanę i uniemożliwiał pracę naukową. Jedynie w dżungli, gdy zagrażał brak żywności, tragarze przebywali codzicnnie 35 km. a nawet więcej. (:"",j,;: LXXIV �242 Jedynym "środkiem transportu" na omawianych obszarach byli tragar/c. Zostawali nimi tubylcy, którzy najmowali się do tej pracy. aby otrzymać z/ola. potrzebne im na opłacenie podatku. Jedyną inll(j mo/I iwośc i11 zdobyc ia pieniędzy była dla nich praca w placówkach wojskowych. z którymi wi1lZ'1lysię wciąż żywe wspomnienia z okresu podboju. Dlatego le/. jak pisal C/ckanowski, na opodatkowanych tercnach angielskiej slrel~\ wpl)\\ (')\\ 711\\ S7C można było znaleźć ludzi chętnych do pracy. Podobnie wyglądała sytuacja w pal1stwie Kongo. kt<'m:go mieszka(1c) mieli obowiązek odpracowywania 40 godzin miesięcznie \V zamian I.a r/ekoll1a opiekę ze strony pallstwa. Godziny te mo/na bylo odpracowywać poprzel dostarczanie żywności dla posterunków wojskowych i podnJ/uj'lcych urz<;dników, przez zbieranie kauczuku albo właśnie przez Iragarzo\\<lnie. Kaida taka usługa była ujęta w szczegółowo opracowane labele. określaj1lce \\ arlość poszczególnych ekwiwalentów podatkowych. Dzid1 pracy Iragarza liczy I ~i<; więc jako 5 godzin pracy, a powrót bez ladunku jako polo\\a lego. Pracc IC. choć słabo, były jednak opłacane. Wynagrodzenie placone bylo C/<;ści(1\\o w produktach europejskich, takich jak: materialy. ubrania. no/c. paciorki. a częściowo w dwunastocentYll1etrowych sztukach drutu mosi(,,'i.ncgo. uiy\\ ~Inego jako środek płatniczy. Ciekawc. 7.e chociaż pl<,tności te byly niskie. wyczerpywały w zupelności zapotrzebowanie na europejski impml. gdy i niewielu ludziom chciało się narażać na niebezpieczcllslwa podróży jedynie pu to, ażeby kupić jakiś niepotrzebny często przcdmiot. / drugiej I.aś stroll). wynajęcie tragarzy, nawet do tego zmuszonych polrzeb,j zar()bienia pieni(,,'d/y. nie uwalniało podróżników od wielu trosk. związanych z mentalności,\ tubylców. Swoją pracę traktowali zawsze jako pa (lSZC/) In<; C/ckano\\ ~kl wspomina. że wciąż trzeba było na nich czekać i pop<;dzać. prl) c/ym upr/cjmc traktowanie nic zmieniało wiele sytuacji. Podróżnik zaobserwował, że nawet transporty rZ'ldO\\e docierai) na micjscl' z ponad miesięcznym nieraz opóźn ien iem. a na p lacó\\kae h e/<,:sl() [nako\\ ,til) najpotrzebniejszych artykułów, jak sól i cukier. Tragarze pomucniuy. \\)n~ljecl dodatkowo na trasie, nie przekraczali natomiasl nigdy granic I.n'\I1) ch im obszarów. Bali się bowiem ludożerców z dżungli. lak bard/o (chociai sami prawdopodobnie nie pogardzali ludzkim mi~sem), że na\\el idąca I kar,l\\aną żołnierska eskol1a nie potrafiła ich przekonać do po\\c;dnm<lnia dak.i. liii dt) ostatn iej znanej im stacj i wojskowej. Najlepiej więc, jak pisal Czekanowski. znając te problemy. bylo n;1 pou~llkLl wyprawy nająć tragarzy tzw. kontraktowych. Później dopiero. p() glc;bsz)111 rozeznaniu się w miejscowych stosunkach. można bylo zrcdukp\\ać ich lieLbl' do minimum, zastępując taószą lokalną siłą robocz,j - \\)'kor/)sl)'\\ <ln1]\\ ly m przypadku przez Czekanowskiego równ ież do tlbsel"\\<lcj i a nlrOp(l logiClIl\ ch. Dodatkowym pożytkiem było także to. że tubylcy w uasie POsll)jl'm puehywali we własnych gospodarstwach i wy7ywienia wymagala jedynie Ireduko\\a- �243 na liczba stalego personelu. Kolumna Czekanowskiego wyruszyła w sile 28 luclzi. a poci koniec wyprawy jej stan wynosił 79 osób. Możliwość zaoszczędzenia liczby tragarzy zawdziyczał Czekanowski wspomnianym magazynom, zalożonym przez ekspedycję przy trasie. W magazynach mógł zostawiać zbiory, ekspediowane nastypnie do Europy oraz uzupełnić zaopatrzenie. Sporo zawdzięczal także uprzejmości władz Konga, które zezwoliły na pobieranie potrzebnych zapasów z magazynów pallstwowych. Istniała jednak stała partia laclunków. w której skład wchodził sprzęt obozowy, a więc namioty, stół, sprzęty kuchenne. bagaż osobisty członków ekspedycji, apteczka, amunicja, ży\\ność osobista personelu, pomoce naukowe: sprzęt fotograficzny, gips, książki i papier. część aktualnie zgromadzonych zbiorów, a także ał1ykuły przeznaczune clo wymiany handlowej z krajowcami. Jedną z najważniejszych kwestii, związanych z organizacją podróży, był \\Iaściwy wybór towarów zamiennych. Najlepszymi towarami tego typu bez \\ątpienia byly tkaniny i sól. Najbardziej pożądane były niebieskie wzmacniane tkaniny bawelniane. z których wówczas w Europie szyto popularne bluzy dla robotników oraz bawełny biale. Natomiast popularne szklane paciorki okazały Się bardzo kapryśnym towarem. ponieważ najbardziej podlegały wahaniom !llkalnej mody. Wiązaly się z tym kłopoty ze zbyciem towarów, na które, na przyklad w Kongo. przeminyła już moda, choć wciąż były popularne w okolicach nad jeziorem Wiktorii. Szklane pasiorki i sól, dzięki swej podzielności, b~ Iy towarem bardzo wygodnym do niesienia i zastępowały w kontaktach z tubylcami drobną monetę. Materiały zaś, ze względu na fakt, że nie dzielono ich na s/tuki mniejszc niż 2-jardowe, pełniły rolę monety srebrnej. Poza nimi zabrano równie)' m. in. koce, koszule, pasy, czapki, kapelusze, buty, noże, brzytwy. żelaznc naczynia kuchenne, drut mosięzny, tabakę, fajki i mydło. \! ie byl to wszakże pełny wybór przedmiotów, którymi można było handlo\\ać z krajowcami. Wiadomo było, że handlarze z Chartumu przywozili również takie przedmioty, jak krzesła, stoły, gramofony, namioty, pozytywki, zegar~. perfumy. munclury żolnierskie, lustra, trąbki, bębny, dywany, harmonijki. helmy tropikalne. łallcuchy, biżuterię. łóżka polowe i moskitiery. Sprowadzano także konie, muly i osly, chociaż przywóz zwierząt związany był z dużym I'\zykiem ze w/.glęclu na choroby je atakujące. Artykuły te niewątpliwie należaly do luksusowych i pozwolić sobie mogli na nic jedynie najbogatsi A frykan ie. n iemn iej jednak, sądząc z faktu, że hand larze zadawal i sobie trud ich sprowadzania. musiał istnieć w jakichś rozmiarach na nie zbyt. Ik/pieczellstwo tych obszarów było utrzymywane przcz pewną liczby lozproszunych posterunków wojskowych, będących zarazem centrami administracyj nym i, utrzymuji\cym i porządek i ściągającymi podatki. W Ruandzie jednakże rezydentura cesarska została zorganozowana już po podróży CzekaIW\\ skiego. W czasic jego pobytu istniały tam jedynie posterunki z 20 askarimi \I Kisscnji i Ischangi, podległe rezydentowi w Ussumburze. Jednakże, pomimo �244 niezorganizowania jeszcze administracji niemicckiej. silna wladza króla wystarczała, by zapewnić względne bezpieczei1stwo podróżuji\cym po kraju. W czasie pobytu Czekanowskiego w Ruandzie została napadn ic;ta i splqdro\\ana kolumna pocztowa ekspedycji. Wysłanie 2 askarich wystarczyło jednakże. aby wszystko oddano, zaś winny napadu został stacony. Dobrze wyglądała również kwestia bezpieczellstwa na obszarach Protektc)ratu Ugandy. Czekanowski w swej podróży mial okazję observv()vvać zan'mno ukoi1czone forty, jak i sprawne kompanie policyjnc i kompanie regularnych ugandyjskich batal ionów strzeleckich. W Kongo istniał wówczas podział pallstvv'a na wielkie okręgi - ..zony". dzielące się na sektory, a dalej na obwody posterunkowe. W tych ostatnich przebywały oddziały, złożone z 25 askarich i przynajmniej jedncgo Europejczyka. W centrum sektora natomiast znajdowal si~ SQ-osobowy oddzia! dowódczy, a w punkcie centralnym okręgu - magaz.yn kompanii. W sumie \\ięc siła wojska okręgowego dorównywała batalionowi. Pomimo tak skomplikowanej organizacji, to właśnie na terytorium Kongc) było najbardziej niebezpiecznie, m. in. z powodu ogronHl obszaru. nie podbitego jeszcze skutecznie przez kolonizatorów. W rejonach. gdzie nie sięgal wpływ strachu przed karną ekspedycją, Czekanowski mógl liczyć jedynie nR własne szczęście. Obszar źródeł Ituri, nie dozorowany wówczas przez żaden posterunek wojskowy, był opanowany przez poszukiwaczy kauCl.uku znad Uele, którzy rabowali zapasy kości słoniowej. napadali na wsie lub:-Icó\\. porywali kobiety i - jak pisał Czekanowski - od czasu cia czasu kogoś zjadali Podobnie wyglądała sytuacja na obszarach mic;dzy Irumi iMahagi. \\;ojO\\Ilj· czy tubylcy tolerowali Europejczyków tylko na szlakach komunikacyjnych. których opuszczanie traktowali jako pogwałcenie ocl\"iecznie lIQalon;ch porządków. W dorzeczu Aruwimi Czekanowski przcd/.ieral si<; przcz obSlar:objęte rewoltą tubylców, uchylających się od pracy na rzecz iklgtm. Tam z kolei uratowały go munduryaskarich, różniące się wygh1Clcm od mundurtm znienawidzonych urzędników belgijskich. Ujmując ogólnie - bezpieczellstwo dróg na przebywanych obszarach byk' różne; największe na obszarach angielskich, najmniejsze na obszarach spornych, bądź nie objętych jeszcze administracją europejską. Pamiętać jednakże należy, że tereny, z pozonl ucywilizowane i bezpieczne. z domami noclegowymi dla podróżnych i szosami dla samochodów. to zalcd\\ie ułamek ówczesnej afryk3l1skiej rzeczywistości. Zorganizowane przez kolonizatorów forpoczty europejskości tworzyły złudne wrażenie be/pieczellst\\ a jedynia dla tych, którzy nie próbowali przekraczać ich granic. POla gl<'mn:- 1111 szlakami handlowymi wciąż egzystowały ścieżki w dżungli. na których mO/Iw było spotkać czaszki zagłodzonych tubylców, Badacz, który pragnąl dotrzeć ck\ rzeczywistości, pozbawionej złudnego europejskiego blichtru. mllsial zmierzyć się z prawdziwym światem mieszkailców Czarnego Lądu. �245 W trakcie podróży, a także już podczas realizacji swej pracy naukowej, Czekano\,\'ski mógł w znacznym stopniu wykorzystać przychylność znających kraj Europejczyków, otrzymując od nich bezinteresowną, cenną pomoc, '\ajwięcej zawdzięczał misjonarzom pracującym na obszarze Między jezierza, głó\\nie zakonnikom katolickim, Oprócz serdecznej gościny, badacz zawdzięcza! 1m nawiązanie bezpośrednich kontaktów z krajowcami, Jak sam pisał \\ s\\ym .. Dzienniku wyprawy" - niektórzy misjonarze osobiście interesowali się badaniami etnograficznymi, a znąjąc język i ciesząc się zaufaniem ludności, byli najpcwniejszym źródłem wiadomości o kraju i jego mieszkaJlcach. \\ isjonarzom vvłaśn ie zawdzięcza/między innymi zbiór 1005 czaszek z terenów okolic 8ukoby i z Ruandy. fonograficzny zapis pieśni z prowincji Mulera, pomoc \\ zestawieniu materiałów słownikowych, opracowywaniu zbiorów etnograficznych i antropologicznych z terenu Ruandy, a także możliwość na\\ iqzania bezpośredniego kontaktu z pigmoidalnymi Batwa, N iCllla!ą CZyŚĆ ostatecznego sukcesu Czekanowski zawdzięczał swojej \\ lasncj postmvie i roztropnemu działaniu. Na obszarach, na których wiedza () obcych wyprzedzała ich przybycie, umiał zdobyć zaufanie krajowców, co miało podstawowe znaczenie dla przeprowadzanych przez niego bada11, polączonych zazwyczaj z opatrywan iem ran i poczęstunkim tyton iem. Nie za\\szc jednak to wystarczało. Czekanowski wielokrotnie skarżył się na interesowność Murzynów, gdyż nieraz sukces badawczy zależał od wielkości pOp: tu na szklanc paciorki. Na kOJlcowy sukces musiał więc zapracować umiejętnym połączenicm właściwego podejścia do krajowców z talentami handlowymi, Kaida z tych cech z osobna była bowiem nic nie warta. Ogrom nakładów finansowych włożonych przez organizatorów ckspedycj i \\ ~pra\\IlC zorganizowanie wyprawy oraz zapewnienie bezpieczcilst\-va jej (z!ankom. nadto doświadczenie i rzetelność przewodnika i intendenta mogły sit,' stać niewątpliwie podstawą jej sukcesów. Niemniej, własnej inicjatywie, ocl\\adzc i I.decydowaniu oraz szczęściu, sprzyjającym mu na dziewiczych szlakach, zawclzi<;czal polski badacz swój pokaźny dorobek naukowy. ".;aleiy równoClcśnie zauważyć, że każda europejska ekspedycja naukowa ,tanowi!a swoistą oka/j<; do intensywnego kontaktu kulturowego z ludami Afryki tropikalnej. Z drugiej strony, badacze korzystali z doświadezell swoich przcwodników, komponując specyficzną "ofertę" clla tubylczych tragarzy, Czarny Kontyncnt czasów Czekanowskiego nie był poci tym względem kultu1'(1\\0 .• dziewiczym". Ówcześni Afrykanie oczekiwali od bialych przybyszów konkretnej zaplaty, dokładnie już znając jej wartość. I3IBLlOGRI\F1I\ Clekalil)\\ I I) 17 I'J'il{ ski .I. I-tJl'sc/llIl1gell iI/I .Yil-A.'oll."o-/lI'ischengebict. II' gląh IlIslill' ./nl\rillli /)::iellllik 11}f)f·G\.Y Leipzig. do Ajrrki Środkml'ej. Wroclaw. �246 Joanna Bar ORGANIZATION or AN EXPEDITION TO AFRICA IN TIlL liWII' 20 III (1"iltRY ON THE BASIS or AN ACCOUNT m JAN CI.I:KAN()WSKI (Summary) Jan Czekanowski, a Polish anthropologist and dhnogr;lpher participating in a (Ierman expedition to East Ali'ica, publishcd the results of his field rescarch in a Ii \e-\ olnnh: stllth L'alkc! Forschllngcn im Ni/Kongo - 7wischcngchicl. which is ,I part of a collection of tlie "Wissensehartl ich e Ergebn isse der [)cutschen Zentral i\ li'ika-I':xpedit ion I ')()7-1 ')OX... ·· incllld ing also the contributions of the other members of the expedition. Ie. ol' ,I topograplier. geo!ogi>l. meteorologist. botanist. and zoologist. Cl.ekanowski's account, originally published in (jerman. has neVL'!" been translated lilio Polish. Only some problems related to the Afriean researeh of the scliolar \\erc occasional" addressed in Polish academic journals. A popular book dcscrihing CZL:k<inO\\skl'S St;l\ in ..\fric, is IV g/ąb lasów Aruwimi. Dzicnnik wvpro\l'V do. lJrl'ki .~·rodk01re/ lin the llear! nf the hlre<;t, Id Aruvimi. A Diary of an Expedition to Central Africa I. The present article I()euses on the conditions of org'lIli/.ing. ,I rese,IIL'1i C\pedltlnn to /\fric'l <It the turn of the twentieth ccntlllf including the logistic prohkllls of snpl'''. <;eeurit\. etc.1 he relevant data come fi'om both of the aforementioned accollnts h\ C/ek;1I10\\ ski. l'artlclll,lr" 1'1OIr! Chapler I ofthe first volumc ofthe Forsclwngcll. ... called ":\ Report on Ihe lonrlle\'" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd4df1795793840e4552feffc8068e6.pdf 2ead4d636e61c773f8b9cc81ab011b99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3909 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3662 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.59-60 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM ZOFIA Staraniem dzie Referatu Narodowej w KulUiry przy Wysokiem Powiatowej Mazowieckiem zorganizowana w początku października kursowa mująca wystawa sztuki i rękodzieła eksponaty z dwóch zowieckie i Bielsk Ra­ została 1952 r. p o k o n ­ ludowego, powiatów: obej­ Wysokie Ma­ Podlaski. G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na ry złożyły się wyroby wełniane i lniane oraz któ­ części s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na pierw­ szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u tzw- „radziuszek", cał­ kowicie zazwyczaj z lnu, z dwukolorowe, wykonane i bawełny, lub z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y wełny, bądź z lnu geo­ metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w k ą t ó w , z b u d o w a n e na czy zasadzie s z a c h o w n i c y prosto­ lub prze­ CIEŚLA - REINFUSSOWA m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a na w kratkę lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e lub koron­ ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u , p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u czepki noszone dawniej głęboko na przez uszy, b y ł y nego m a t e r i a ł u bione b y ł y czarną krepinką mężatki. wykonane bawełnianego, wąziutką Czepki, białą ryżką pojedynczo l u b p o d w ó j n i e , gufrowaną. czasem n a w e t potrójnie. z samodziałowego płótna, kobiecych z a r ó w n o kro.,em j a k i męskich, i zdobnictwem b y ł y na gorsie, p r z y r a m i o n a c h i na mankietach lub Hafty by­ wlekane, o wzorach geometrycznych, były żeberek. Zestawienia kolorystyczne tkanin dekoracyjnych ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b nym, czerwony z zielonym, nym zielo­ niebieski z ciemnoczerwo­ itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n wyróżnił narzutę (100 x 170 rach z ł o t a w o ż ó ł t y m Lubę Onufnik nież t k a n i n y bie­ konkursowy w kolo­ i głębokiego brązu, zrobioną przez z Hołodów Obok dekoracyjnych, cm) sąd (pow. utrzymaną Bielsk ręczniki, bielizna rów­ stołowa i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m . bielizny stołowej kane. Bielizna zdarzały pościelowa tkana była s i ę na one Wśród s i ę czasem t k a n i n y kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h przety­ w drobną b i a ł y m tle krat­ czerwo­ nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u . Z materiałów tzw. przewlekanym". u b r a n i o w y c h pokazano jedynie dwubarwną i zielonym maitość kolorów, Podobne się k i i k a ubiorów ludowych kompletów strojów na kratkę np. lub czerwonym wystawie kobiecych z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e ze wsi Holodv własność (pow. Michała Bielsk w na kobiecego s k ł a d a ł się: k r ó t k i wami, z fabrycznego wykonany buraczkowym czy czarnym, naprzodzie, kieszeniach znalazło (męskich Na kaftan prze­ jak występuje motywów większa geometrycznych roślinne. na koszulach zdobily również ręczników. Oprócz haftów występują one na terenie obu k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do brzegów ręczników powiatów wykończania i o b r u s ó w , oraz w y r o b y siatkowe — serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic i wyszy­ wane w różne wzory g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za roby siatkowe w y r ó ż n i o n a na Choińska z została Lizanowej w na konkursie pow. wy­ Jani­ Wysokie Mazo­ wieckie. Z innych działów zdobnictwa ludowego pokazano wykonane przez L u c y n ę z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze w pow. Bielsk Podlaski. •rowości pisanki wskutek czego n i e Pochodzące zostały na dzieliły na s i ę na kresce, umiano później dokładni:.' woskową, o wzorze użyciu i m a n k i e t a c h , oraz nad faidka- pisankach z grupy pierwszej, z grubych pisa­ i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i . W złożonym opartym lejkowatego ręka­ kolorze wzorze określić techniką z długimi rozcięcia o miej- zmieszane, ka, w drugą przy Rudka stroju wzdłuż i dwie grupy: jedną powstałym wsi z obydwu wystawie ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e na Arcichow- komplet sukienka obszyty nie pochodzących Podlaski): stanowią Kuderskiego. wzory hafty węższe boki płaskim oprócz spotyka się t a k ż e tkani­ granatowym. Spośród i utrzymane wy­ ską tle krzyżykowe roz­ ściegiem ważnie kolorze p o m a r a ń c z o w y m był krzyżykowym konanych wystawie pisanki tkane w haf­ biały wykonany w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e ­ materiały Haft Podlaski). z n a l a z ł y się na w y s t a w i e użytkowe, jak wy­ r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e zaś płaskim, ziomych które nawiązywały ściegiem płaskim, kolorowy z ozdo­ naszytą Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul po­ się czerwo­ twarzy zwykle układającym zachodzące z kupnego a wokół tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m . o motywie za­ paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła bordiura lniana, tka­ paseczki; kropek nawiązujących do pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł południkowy lub. którym częściej, siatkowy podział bryły, w po- 59 �Ryc. 1. Pisanki wykonane wierzchnia jajka ilość t r ó j k ą t ó w przy d z i e l i ł a s i ę na pomocy pisaka większą lub lejkowatego. mniejszą sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u Powiat nej, jak nie Podlaski)'. n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y względem kolorystycz­ się dość bogato. O p r ó c z dwukolorowych ( b i a ł y w z ó r na b a r w n y m tle), na wy­ stawie znalazły się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j - lub czterokolorowym. Całość znania kompozycji stowskie. P o d s t a w o w y m i dość zdobniczym: w tej grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek, wzorami po­ ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i obydwa pas, bryle podkreślone bieguny. Przestrzeń obiegający wypukłości, lub medalionowym. jajko dwa były przede między nimi wypełniał (biały wykonany Wzory bardziej skomplikowane wzór na tle brązowym, woskiem barwionym brązowo, drzewie niedźwiedzie, miały two­ kilku ubiorami i kilkuna­ rzeźbione w y k o n a n e przez J ó z e f a zorga­ rozpo­ artystyczny nie rzeczywistości dający który ludności miejscowościach, tkactwa, i że został zebra­ to sposób w tym który tam pod dość tym względem Ekspozycja Jan­ wystawy, uwarunkowana ciasnotą dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie za­ opatrzono w Na określono, objaśnienia zaś czy t w ó r c ó w czy ani napisy umieszczonych podane do przy nazwiska orientacyjne. eksponatach odnoszą się uży­ ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i , przez o d d z i a ł miejscowości CPLiA w Siemiatyczach, Mystki-Rzym w pow. wykonane Wysokie Ma­ nie wy­ P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i ­ metryk, w do właścicieli. zowieckie), k i l k a glinianych nadesła­ loka­ l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a ­ n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one ne stano­ ośrodek). Ma­ t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y , dwu- powszechnie Wysokie bez pojęcia terenie. najobszerniejszy, kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow. naczyń miał zamiesz­ dostatecznego mimo wyrabianych Brańsku, metrykach reliefu. ilością tkanin, pokazu dokładniejszego wrażenie bez wy­ dwu- czerwonym białej skorupie jajka dział osnowowych, wił w a ż n y s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a w Również im. in. w układzie Bielsk m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n największej rzący rodzaj w y p u k ł e g o Poza d u ż ą przypadkowy, w ośrodkowe 15 pow. terenu. Materiał, powiaty, w w Burchard. itp., w y k o n a n e Krzywa, o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na poprzecznie w z d ł u ż czarnym). D w i e z nich na wzór dwa motywy s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól kolorowe orna­ wszystkim sprawiała pośpiechu, dorobek zaledwie P. grzebień (wieś i wysondowania kującej ny na w reprezentować Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej na Juszczuka wystawy nizowanego jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u ­ mentu Jerzego Rys. ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o ­ kasetki, futerały przez r o ś l i n n y m i . Pod Podlaski. zowieckie, oraz w y r o b y w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz­ motywami Bielsk zosta­ częściowo zaś tym. ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a ­ ju a k c j ą po raz p i e r w s z y , nie nierskich w y s i ł k ó w poparła organizatorów. należycie pi®- �W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H MARIA Wystawa Kultury salach Muzeum Komisja sko kielecka, Świętokrzyskiego eliminacyjna 60 e k s p o n a t ó w 23 z a p a s k i , strojów zorganizowana przez Wydział i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została wypożyczonych kobiecych w trzech wystawę z terenu, ny Materiał salach. U w e j ś ć bli­ w tym Wystawione w sąsiedniej dzą wsie: Mirzec, Zbijów, jed­ jak do sal np. zapaski z znaj­ Dymin. mirzeckiego z całym strojem Eksponaty j e d y n i e do w y r o b ó w opoczyńskiego nianka" gdyż dostarczonych metryczki ,,CPLiA nie w y j a ś n i a ł y w miejsce wypadku przez lub produkcji tkaniny Opoczy­ cechą tkanin, chałupniczej niekoniecznie Spółdzielni. Ponadto dobór żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą pokrywa eksponatów niesłuszne t k a n i n tego przede w s z y s t k i m szerokie się Spółdzielnię Spółdzielnia był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c ka jest mi- „Opoczynianka". n a l e ż y c i e pochodzenia skupu pochodzenia się z s i e d z i b ą — ograniczały Przemysłu Ludowego i Artystycznego Lakoniczne druga świętokrzyskiego. ośrodka Nie- tkaniny z ośrodka w trzecia — wcho­ Jagodne. również ośrodka rzeckiego, Trębowiec, nak części zapaska opoczyńskiego, pocho­ ekspozycyjny oraz d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j ­ ośrodka sali okazy t k a c t w a dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg muje tkactwo magazy­ CPLiA. m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u szereg k r a j e k i męskich. nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza 11.XII.1952. w y t y p o w a ł a na 19 „ d y w a n ó w " , rozmieszczono dnia w PRZEŻDZIECKA wra­ białe świętokrzyskiego, Masłowa i Krajna. reprezentowała prążki jedynie poprzeczne, czarna pokazana kobiecym. Prawdopodobnie terenu można też zaliczyć drugą zapaskę, szczyn. P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h wraz do ze tego Świer- krajek (1.5 — 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o ­ lorach: nym, zielonym, różowym, pomarańczowym, fioletowym, żółtym, czerwo­ niebieskim, brązowym i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w podobnych k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a go. S i e d e m , dywanów" z ośrodka k u miejsca z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a go. B y ł y to „ d y w a n y " pasiaste p o c h o d z ą c e pujących miejscowości: Mirzec Poduchowny, bra­ z nastę­ Trembo- w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we wiec (gm. Mirzec) wszystkich n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e nej, pokazanych utrzymanej i dominuje jako w kolorach kraciakach. .,łowicki", czyńskich pod w zapaskach wpływem wiśniowym Kolor rozpowszechnił dopiero w (z w y j ą t k i e m okresie i czarnym) żółto-pomarańczowy. się w tkaninach międzywojennym, mody łowickiej jed­ pojawiają opo­ splotem wełną na ( g m . Solec). lnianej „Dywa­ osnowie. Po­ dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y : 1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h kiedy się w rządkowym Solecka z świętokrzyskie­ bar­ i Wola Duże­ mirzeckiego ośrod­ zastosowanie Zapaski nej szerokości 5—8 cm w kolorach rów­ czerwonym Opo- i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym, c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.), pasów rozszerzają Mirca się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w XIX/XX pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze­ ważnie kami „pąsowe" (cynober), lub bogatszymi rów, które jednak pokryte pasami drobnymi o większej b y ł y ciemniejsze prąż­ ilości 2) P a s i a k i kolo­ od obecnych, bar­ ciemnych. W ś r ó d pokazanych z kolorów tkanin przeważają (Anna Kreczar. Kossowska) ur. w czerwono-czarne, nej Mirzec i Trembowiec (Łucja Dzik, ur. w 1920 г . ) . pro­ — czarno-biały przepasaną plecionym pomarańczowym w pasem podłużne kraciaki. sukmanę wełnianym pasy męską, w wie materiałów ubraniowych, kolorze tkanych w szerokości, oraz szeregu splotem rządkowym przez W i k t o r i ę natowej wełny Granatowe wysta­ z b i a ł e g o l n u i czar­ z 1913 r „ w y ­ S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra­ splotem rządkowym odwracanym. p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u wiązkami z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a ­ delikatną k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy nej konany zielono-fioletowe, oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na , z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u ­ nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y opoczyńską miej­ Kossowska) 3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n ny" przetykane wystawiono kompozycyj­ (Anna charską Ponadto Trem- i piaskowej, z Poduchowny ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a ­ ,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y — i 1930 г.). wzbogacone lub żółto-pomarańczowej scowości: s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą­ części p o w i a t u , zestawione (Józef nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo­ dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y ­ ce ze w s c h o d n i e j Poduchownego bowca n a t o w y c h p r ą ż k ó w na rów­ Tkactwo ośrodka 1 lub 2 nitki. świętokrzyskiego reprezentowane innych tkanin. Byłoby b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y , n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast siedmiu prawie Krajno. identycznych zapasek na tle dać przegląd o k a z ó w bardziej żółto-pomarańczowym. różnorodny pod wzglę­ dzielni nym czyńskiego w rozwoju historycznym; oczywiście ko­ i Łączna oraz przez 4 t k a n i n y Ludowego i Artystycznego Spół­ w Bo­ dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż ­ d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo­ w Dyminy Przemysłu rytmie, szerokie na czerwonym kra.jki (3—4,5 tle. Zapaski wszyte cm). Szereg t a k i c h były krajek 61 �w drobne podłużne prążki bieskie, żółte, czerwone, łe i szare), p o c h o d z ą c y c h w oddzielnej Wystawa barwne (granatowe, ze w s i B i e l i n y , materiału ską Kubsuwską z Mirca z Woli na c e l u d o k o n a n i e prze­ oraz w y t y p o w a ­ w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u częściowo tylko spełniła na swoje za­ Ekspozycja w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y ( . . d y w a n y " na ś c i a n a c h , zapaski na co w stojakach), nego rezultacie przemieszania ..dywany" f Sąd konkursow y przyzna! Anieli Karyś i Katarzynie następujące nagrody: Woś (Dyminy), Anieli M c h - la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto sterstwo Kultury i Sztuki zakupiło tkaniny Mini. wykonane Kuchar­ plastycznej, przez j e d n a k o w y u k ł a d mirzeckie, wobec eksponatów i stroje w z d ł u ż doprowadziło wystawionych nach sali o b e j m u j ą c e j danie. oraz l i o z a l i ę Soleckiej. trochę monotonna kielecka, m a j ą c a nie o k a z ó w najbardziej przez A n n ę umeszczono gablotce. g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu dobór nie­ zielone, b r ą z o w e , czarne, bia­ tkanin. braku ścian do I miejsca pew­ tak np. na ścia­ tkactwo mirzeckie. znalazły się w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich umieszczono w ś r ó d nich skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e mentu dekoracyjnego zapaski świętokrzy­ się też użycie juko krzeseł ele­ stylowych. VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J ZOFIA W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą ganizowany, jak w latach woj­ szopkę krakowską, ubiegłych, zor­ przez Muzeum D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u ubiegłym Historyczne Miasta K r a k o w a . — 34). lub Przeważały dwupiętrowe; szopki średniej większość wielkości, stanowiły gotyckie, ś r o d k o w e małych — kilka ostrosłupowymi P o z i o m szopek nim, która zaś — ( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach są d a s z k a m i jak w Nie znalazła się ani odbiegałaby Całość formą od sprawiała przeważnie gotyckie wieże lub nakryte stożkowatymi. był. podobnie wyrównany. kowskiej. lub jedno trzy wieżowe, d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą barokowe Dudzika, roku wrażenie szopka, szopki pewnej kra­ mono­ wypełniona (tutaj który w Floriańskiej jest porcje i logikę również wypełnił połączonych i Barbakanu, za GŁOWA z Sukiennie przykładem z konkursu wieżami dolną z motywem Morys poszedł szopce między Wnękę skomponowaną 1951 t y m samym Morys Z. wypełnił mo­ konstrukcją motywów Bramy co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o ­ konstrukcji całości, stanowi niewątpli­ w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć szopkę stradzie poprzed­ jedna tradycyjnej tywem). z konkursu w roku 1949. w której na Morysa zbyt balustradami sprawia jego balu­ pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej tonii. silnie zaznaczony został syl­ szopce wysrebrzonymi p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego ona w r a ż e n i e płaskiej. D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już Dwie pierwsze Aleksander roku nimi przestrzeń kilka było pięciowieżowych. a wśród zakończenia między krakowskich BARBARA Kudłek nagrody i zdobywca poprzednim, W a c ł a w Szopka na konkursie pierwszej otrzymali nagrody w Morys. W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j wspomniałam, Aleksander Kudłek. Szopka i r y c . 4), k t ó r ą zaliczyć m o ż n a raczej do ś r e d n i c h , jego ma trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e wielkości, d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń zaś w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami, ża środkowa zaś wzorowana jest na gotyckiej wie­ wieży �Kościoła Mariackiego w Krakowie. Przestrzeń między wieżami wypełnia gotyckim dachem ze s t e r c z y n a m i . trzy wycięcia. wybiega lej w n ę k i K u d l e k letniego: p o s t a ć czerwone półkoliście robotnika na pełnia draperia, ozdobiona cinankami, tło oświetlone tyłu. dają z sąd on z bardzo szopka na Mariackiego, pionowych model odrzucił, rurki, efek'. kolo­ wielki postęp od 1950 Ryc. 4. Szopka Ryc. 5. Szopka — wieżami tradycyjnej wartości szopki kra­ Gotfryd, Jan Parter i piętro s p r a w i a j ą kimi dwupiętrowa, pięcio- kurs nie konkursach- w kolorze, p o k r y t a srebrnym również zdobywcy Szopka I ziomie. ją skiego. trzech Szopka Feliksa wa, o p i ę c i u kończeniu Szopka M o l e n d y jest wieżach gotyckim, sprawia względem piąta, Dońca z dwiema gotyckimi kończeniu pod jak (ryc. barokowa). tak jest wnęki, podparte dwoma wrażenie lekkiej fila­ i jest kolorystycznym. Zarówno zamiast staniolu, szopek z p o c z ą t k u Z pozostałych nawiązuje okresu na ona do kon­ I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a . piętrowa, wieżyczkach kami pięciu ostrosłupowymi. mieszczona jest Między galeryjka, trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a tal z trójkątnym po b o k a c h wie kowatymi daszkami. usą kolumnami; Całość Władysława o podsta­ ku przodowi, nakryte rach ciemnych, z p r z e w a g ą Szopka dasz­ bocznymi się dwie p r z y b u d ó w k i wysunięte utrzymana jest stoż­ w ( r y c . 5). przeznaczony również nawet mie, nagrodzona stopniu do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona fakt, traciło piętrze znajduje się kim; ściany parteru szereg stary m u r okien poszerzają gwiazda. wyklejone są sta­ z cegieł. Na że do Nadzieje, W ku­ bajek dla ostatnim kon­ m o d e l u szopki, k t ó r y nadawał mywane nie się do obecnie Odrodzenie i dalszy w punktu by, tego for­ szczytowego, nie k t ó r e od p a r u szopkarzy krakowskie obrzędową jedynie żadnych tradycyjnej rozwoju. wyjałowienia, szopkarstwo jest podejmują tkwią twórczości swą pierwotną dawno funkc.,ę przez lat krakowskich, i j u ż za­ podtrzy­ doroczne kon­ kursy. jest jedynie w ciem, przystosowania głoby nastąpić i niolem, w sposób naśladujący zawodzą. możliwości P r z y c z y n ą pewnego wyższej, piętra specjal­ teatrzyk wystawiania szopkarze doszedłszy obserwuje. się w do g r a n i a ośmiopromienna Kudłeka. się. się w przeróbkach, niestety, która, s z o p k i na jest przez przedstawień. dwupię­ i pierwszego do razie po p e w n y c h trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj­ umieszczona na daje j u ż w i ę k s z y c h jest gór­ bardzo liliowym. zatrzymał przeobrazi kursie nie b y ł o ani jednego żliwy r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m Ściany parteru gdyby kiełkowy, kolo­ fioletu i srebra. Turskiego jak krakowska p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz poprowadzone podpartym szopki o •— rozwiązań. ż e szopka dzieci, częścią ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani nie i n t e r e s u j ą c y c h Rozwój środkowa ozdobiony kolorze po­ mniejszych ozdobioną prosty, mdłym szopka na p a r t e r z e p o s i a d a p o r ­ szczytem, znajdują trójkątnej, wieżami w szopek gotyckie, z bogato całkiem rodzaju jedno­ do boczne starych zakończonych a z niej parter, pa­ na znacznie n i ż s z y m V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą Wciąż, zasługuje Zygmunta Ludwika. o pa­ (dwie słabo, utrzymany międzywojennego. wyróżnienie stanowi nie p r z y n i ó s ł ustawione s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h pierów ną pod dwupiętrowa, wypełniają wieżach była można barokowa). Kontrast b o c z n y m i i t r z e c i ą o za­ szopka s p r a w i a względem — o za­ i kolorystycznym. 2) Środek coraz m n i e j s z e trzypiętro­ (cztery przeładowanej, wieżami barokowym. rami. Na ogół dobra środkowa wrażenie Jana dość duża, wysokości architektonicznym Szopka piętrowo równej Zaliczyć i I I nagrody kon­ Dudzika, z wystawio­ ezenkierowskiej, Krup­ i Zdzisława jego, w p o r ó w n a n i u roku. J. bar­ poprzednich ną w poprzednim książce ciężkie i nie w s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w . w wrażenie w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na zabrakło barokowa), publikowanej Reinfuss wieżami. rokrotnego mdła Turski. R. dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k ­ w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a — dość Kudlek. Władysław szopkę artystycznej. Stefan jest Aleksander Wyk. Kościoła W ś r ó d szopkarzy Gotfryda Wyk. krakowska. Foi. Molenda. Stefana krakowska. scenograficzny, następnie skopiowanymi odbiegającą rurek płynami; ciekawy Trzy drugie nagrody otrzymali: Szopka wy­ z lat ubiegłych. W k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą Doniec i Feliks ,.6" promieniście przedstawione stanowi konkurs konkursowy naturalistycznic Sześcio­ cyfra B o k i te.) w n ę k : barwnymi do p r a c K u d ł e k a wystawił który dolnej zaś — ścianka rystyczny. Nagrodzona w stosunku Wewnątrz starannie w y k o n a n y m i wy­ napełnionych od lico. tło s t a n o w i ą ułożone ma otoczona postumencie, postacie r o b o t n i k ó w . szklannych. jej wnęki, przed sztandary. We w n ę c e również roku zaś obramienie Podstawa przedstawił apoteozę Planu na c o k o l e o d f r o n t u ; są nakryta od w e w n ą t r z półkoliste balustradą, wnęka rozwój j e j do przede świecki szopki k r a k o w s k i e j przypadku związania nowych funkcji, wszystkim przy teatrzyk przedstawień jej co mo­ przetworzeniu kukiełkowy, w mo­ z ży­ nadający świetlicach sie. szkolnych przedszkolach. Otworzy twórczej to pracy przed szopkarzami nowe możliwości i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a o wykroju gotyc­ tradycji, której upadek b y ł b y się s k o ś n i e k u dołowi. polskiej sztuki ludowej. niewątpliwą pięknej szkodą dla fi.? �ANDRZEJ CZARNIAK PAJĄK k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u (podczas p l e b i s c y t u ) , a na­ wet biedą w Warszawie. N ę k a n y graniczącą z nędzą, n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o ­ wej Szkoły B u d o w n i c t w a na chitektury. Po skończeniu Ś l ą s k u , na pięciu kształcić się dalej w A k a d e m i i kowie. Zapisuje zmusza go Przyjmuje sprawując 1930 r. p o ś l u b i a łacz, czekającą wnuczką W w zrezygnowania z brak marzeń pieniędzy jego na nadzór nad Bronisławę niego słynnego od budowami. Gąsienicę 10 l a t . przyjęty jako do urzędnik Zarządu uprawnienie dowlanymi. do Roj Ciu­ jego jest Roja. Miejskiego Technicznego B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u otrzymuje Żona przewodnika Wojciecha 1931 r. zostaje Zakopanem Urzędu administracyjnego kierowania O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a robotami zastaje kennkarty Po z a k o ń c z e n i u wstępuje go na t y m stanowi­ wojny nego. W k r ó t c e i powstaniu Państwa do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy k i d r e w n i a n e j na Gdy ro. „góralskiej". Ludo­ Budowlanego oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u Drzew­ znawca budar- Podhalu. przystąpiono drzejowi syna gróźb okupanta, odmawia wraz z całą przyjęcia wego na Podhalu. Druga wojna światowa sku. M i m o bu­ się ulubionej b u - darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca z n a n i budarze na dziną życia. posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o . jewódzkim, W pragnie Sztuk P i ę k n y c h w K r a . się na studia, j e d n a k do Wydział A r ­ semestrów do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n ­ Czarniakowi przypadła rola kierownika ro­ bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w Schroniska w Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą bu­ d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po­ darowany Państwu Polskiemu jako czyn społeczny architektów — miłośników Tatr. Polska grudniu lepszy r. kultura ludowa 1952 r. z m a r ł „budarz" 1900 n a poniosła Podhala. Pająkówce wielką Andrzej Czarniak Czarniak (Gubałówka) stratę. Pająk, urodził w W naj­ się w gminie Koście­ Przez ostatnie Urzędzie dwa lata Budowlanym, ukochanej budarce. życia nie p r a c o w a ł poświęcając się Z ramienia P T T K kierował b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j oraz l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o czał rodu s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę s w y c h sił. M i m o jącej się choroby, ostatniego lata trzydzieści ..budarzy", ukończeniu mieszkających szkoły podstawowej we wsi Skrzypnę. w Zakopanem, p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j Szkole Po wstą­ Przemy­ słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o ­ wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a , zy budowę wychodził Skromne nianego wyżywić drewnianej rodziny, jako chłopak więc r o b o t n i k na rozpoczyna budowach. nie może pracę zarobkową Pięciu Stawów prze­ wykoń­ Stawach. przez Nic rozwija­ parę Zawrat, ra­ aby schroniska. (nosił się z zamiarem napisania budarki), świetne wyczucie podhalańskiego b u d o w n i c t w a oraz podręcznika istoty poczucie stylu odpowie­ wezwanie dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j ­ do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się. górali, w T a t r y na Otrzymawszy Pięciu w w C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w ­ gospodarstwo na P a j ą k ó w c e do dopilnować budowy n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e . matki schroniska już całkowicie S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u dach, w J u r a n i o w e j Dolinie doczekał się przygo­ zakończenia w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o się w o j ­ ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o ­ wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u wojennych powraca do S z k o ł y i w 1925 r. k o ń c z y k u r s Równocześnie góral wstępuje Przemysłu działań Drzewnego ciesielstwa. ambitny, rwący s i ę do życia młody do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a ­ Nie zadowala na to p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po jeszcze jego ambicji i Tatrach zamiłowań. W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i , gra­ j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za- R4 do zasad zmiany proporcji budownictwa drewnianego, (np. dachu), Cieszył się przyjaźnią rów wielu czy i n n y c h architektów s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h żądać szczegółówi profeso­ stosunków z ni­ m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada dziada ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po­ nadto egzamin o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w stosunku — budarzem pra­ Podhala. Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują ar­ c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j budarce. Na pogrzeb Andrzeja Pająka Czarniaka zjechał z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m (cmentarzu zasłużonych) obok jego lud cmentarzu dziadów. W . T . G. W . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b77bacb1e511514556dfadb93c384093.pdf 457010d3d3de0d6109e12a79560a467e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2088 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource szamanizm Ałtajczycy - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1938 Title A name given to the resource Szamańska wizja świata u Ałtajczyków / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.151-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Górny, Konrad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KONRAD Katedra t. 77, 1994 G()RNY Etnologii L'niwersytetu Wrocławskiego SZAMAŃSKA WIZJA ŚWIATA AŁTAJCZYKÓW Charakterystycznymi składnikami archaicznej kosmologii są idee hierarchicznie uporządkowanego świata, idee drzewa lub góry kosmicznej. Ten model obejmuje szamańską wizję świata. Poniższy tekst jest próbą pokazania, że myśli i zachowania szamana są organizowane przez te, wymienione wyżej podsta wowe idee. Szamańskie prawo, szamaństwo, szamanizm. Terminy te weszły już \V XVIIf wieku do literatury i określać miały pewien system wierzeniowy istniejący wśród ludów zamieszkujących tereny Syberii. Wraz z rozwojem badań etnologicznych i religioznawczych system zjawisk objętych nazwą szamanizmu zawężono do tej jego części, która bezpośrednio wiązała się z osobą szamana. W najstarszych opisach szamanów uważano za osoby "w służbie szatana", póżniej wielu badaczy twierdziło, że byli to osobnicy chorzy psychicznie, a sam szamanizm stanowił zrytualizowaną formę tzw. arktycznej histerii. Jednak dzięki tak wybitnym religioznawcom jak Mircea Eliade czy Matthias Hermanns opinie te zostały zweryfikowane. Większość badaczy dostrzegła typową właściwość szamanizmu polegającą na stosowaniu metod ekstatycznego transu w kontakcie ze światem nadprzyrodzonym. Szamani zostali więc uznani za nosicieli określonej wizji świata, która jako model kosmologiczny nazywana jest w literaturze etnologicznej światopoglądem szamańskim. Światopogląd taki dominował naj dłużej w życiu ludów Syberii i Azji Centralnej, a Eliade określił nawet te tereny jako obszar ..szamanizmu właściwego". Niektórzy badacze skłonni są wręcz uważać, że szamanizm centralnoazjatycki przewyższał poziomem rozwoju i znaczeniem w wierzeniach, najbardziej rozwinięte formy szamańskie na północy (Wasilewski, 1985, s. 29). Położony w centrum kontynentu azjatyckiego łańcuch górski Ałtaju, zamieszkany przez plemiona Ałtajczyków, przez długi czas uważany był za względnie "nieskażoną" strefę archaicznych mitów, wierzeń i obrzędów. Udokumentowane tu już w XIX stuleciu rytuały szamańskie zadziwiały bogactwem form, co niewątpliwie wiązało się z dużymi wpływami buddyzmu, a zwłaszcza lamaizmu, który był religią panującą u sąsiadujących z Ałtajczykarni Mongołów. �152 Z wpływami buddyzmu łączy się m.in. wiara w tzw. Białego Burchana, czyli burchanizm. Burchan utożsamiany był z Buddą, który miał dotrzeć na terytorium Ałtaju, gdzie oczekująca na niego ludność, składanie ofiar zastąpiła spałaniem pachnącego wrzosu i uroczystymi śpiewami. Wraz z nadejściem Burchana, rozpocząć się miała nowa era, era urodzajności pól i pastwisk, czas powszechnej szczęśliwości. Ten ruch religijny, zwany także "białą wiarą" był jednak skutecznie zwalczany przez administrację rosyjską, jako kult wrogi państwu, a jego główni propagatorzy zostali aresztowani. Pamiętać także należy, że podobny los spotkał w późniejszym czasie szamanów, którzy prześladowani byli przez władzę radziecką. Pomimo licznych, obcych ideologicznie wpływów, tzn. buddyzmu, lamaizmu, islamu czy prawosławia, żyjące we względnej izolacji plemiona górskie Ałtaju niemal do lat 30. naszego stulecia pozostały wierne szamanizmowi. U podstaw kosmologii wszystkich ludów wyznających szamanizm leżał trójpoziomowy podział wszechświata, z którego wyrastały wszystkie praktyki rytualne. Według takiego modelu kosmologicznego wszechświat dzielił się na: świat górny (niebo), świat średni (zamieszkiwany przez ludzi) i świat dolny (podziemia). Zarówno świat dolny jak i górny miał budowę wielowarstwową, a każdą z warstw zamieszkiwały odpowiednie dla niej bóstwa i inne istoty mityczne. Wszystkie sfery wszechświata połączone były "osią światów" znajdującą się w jego "centrum", która umożliwiała komunikację w tej mitycznej przestrzeni i zapewniała kontakt istot zamieszkujących poszczególne sfery. Należy jednak zaznaczyć, że według niektórych badaczy ten wertykalny model świata uważano za tzw. przedszamański, w odróżnieniu od czysto szamaI1skiego modelu horyzontalnego w postaci rzeki kosmicznej, której źródła znajdują się na południu, a ujście - na północy. lzomorficzność modelu horyzontalnego i wertykalnego, która opiera się na funkcjonalnej tożsamości źródeł i górnego biegu rzeki z górnym światem, a ujścia - z dolnym i światem zmarłych, jest współcześnie interpretowana wręcz przeciwnie - w skali diachronicznej (zob. Nowik, 1993, s. 99). Podział uniwersum u Ałtajczyków przebiegał według takiego samego archaicznego schematu. Niebo wyobrażano sobie jako dach świata, coś w rodzaju kopuły jurty lub odwróconego kotła pokrywającego z góry ziemię, a dzięki obserwacji gwiazd, które poruszają się pozornie wokół Gwiazdy Polarnej, wierzono że niebo jest do niej przywiązane (Kałużyński, 1986, s. 92). Górny świat uważano za siedzibę dobrych duchów i bóstw, żyjących zazwyczaj podobnie jak ludzie na ziemi. Liczba warstw mogła wahać się od 3 nawet do 99 w zależności od tradycji. Najczęściej jednak spotykaną ich liczbą jest 17. Liczba ta według Wasilewskiego (1985, s. 104) znajdowała się w grupie liczb magicznych i odgrywała dużą rolę w rytuałach szamańskich, m.in. wyznaczała liczbę powtórzeń słów i gestów, określała długość serii poszczególnych działań oraz determinowała podział doby u Ałtajczyków na 17 godzin. Najwyższa, siedemnasta warstwa nieba była miejscem przebywania Tengere Kaira Kana, który decydował z tego miejsca o losach wszechświata (Radlov, 1989, s. 358; Henli.anns, 1970, s. 222). Tengere Kaira Kan (Bóg miłościwy chan) uważany był za stwórcę świata i wszystkiego co się na nim �153 znajduje. Szesnast,! warstwę zamieszkiwał Ulgen, który powstał przez akt emanacji z Tengere Kaira Kana (Hermanns, 1970, s. 222). Ulgen, określany także w szamańskich inwokacjach "białym światłem" lub "świetlanym chanem", przebywał w pałacu wznosz,!cym się na szczycie góry kosmicznej i miał siedmiu synów, z których każdy opiekował się wybranym ałtajskim rodem. Miał też dziewięć córek, które zamieszkiwały w 14 warstwie nieba, użyczały one szamanowi magicznych sił, które pozwalały mu m.in. połykać rozżarzone węgle, a gdy umierał schodziły na ziemię i zabierały jego duszę do nieba (Eliade, 1975, s. S6). We władaniu wszechświatem wspomagali Ułgena dwaj główni pomocnicy, którzy podobnie jak on powstali przez akt emanacji. Pierwszym był Kysugan Tengere (Wszechpotężny), drugim Mergen Tengere (Wszechwiedzący), przebywali oni odpowiednio w 9 i 7 warstwie świata górnego (Eliade, 1975, s. 264; Hermanns, 1970, s. 224; Radloy, 1989, s. 358). Z siódme! warstwą nieba związana jest także niebiańska małżonka szamana, która usiłowała go zatrzymać podczas ekstatycznej podróży, podejmując go poczęstunkiem. Zazwyczaj w czasie ekstazy kontaktowi szamana z małżonką towarzyszyło pobudzenie seksualne. Dla Eliadego (1975, s. 86-87), mit według którego szaman posiadał niebiańską żonę, która przygotowywała mu posiłki i sypiała z nim, jest dowodem na to, że szaman w pewien sposób był istotą o półboskiej naturze, herosem, który doświadczał śmierci i zmartwychwstania, dzięki czemu cieszył się drugim bytem w niebie. Motyw ten nawiązuje do znanego mitycznego tematu posiłku, który ofiarują duchy kobiece w świecie zmarłych każdemu śmiertelnikowi przechodzącemu przez ich teren. Robiły to, aby zapomniał on o ziemskim życiu i aby na zawsze mieć go w swym posiadaniu (Eliade, 1975, s. 86-87). Kolejną postacią w panteonie szamańskim Ałtajczyków jest Kudaj Yayutshi, czyli "bóg twórcy". Przebywał on w piątej warstwie górnego świata i spełniał zadanie tworzenia dusz ludzkich, niekiedy utożsamiany był także z duchem pośrednikiem, wiążącym górne bóstwo najwyższe i ludzi. Niektóre z mitów podają, że w piątej warstwie nieba znajdowała się Gwiazda Polarna. Ałtajczycy nazywali ją złotym (żelaznym, drewnianym) gwoździem (palem, kołkiem), co wynikało ze wspomnianego już przekonania, że niebo wraz z innymi gwiazdami było przywiązane do Gwiazdy Polarnej i poruszało się wokół niej. Trzecia warstwa nieba była miejscem, które zamieszkiwali dwaj synowie Ulgena: Yayyk, nazywany także Mai-Anii oraz Mai-Tara, będący obrońcą i wspomożycielem ludzi. Znajdowało się tutaj także mlecznobiałe jezioro Siit-ak-ol - źródło wszelkiego życia, z którego pochodziły dusze ludzkie (Radloy, 1989, s. 359). W ałtajskim folklorze mleczne jezioro lokowano też na wierzchołku góry, wznoszącej się w "centrum" świata średniego, u podnóża świętego drzewa wyrastającego z pępka ziemi. W tekstach rytualnych jezioro to bywało także nazywane posiadłością wielkiej bogini - matki Umaj, która gasiła w nim pragnienie i zażywała kąpieli. Mleko występuje jako element ściśle związany z wartościami górnego świata. Kolor biały oznaczał czyste, dobre duchy Arii-Tos, a u ałtajskich burchanistów był symbolem wiary. Podobnie produkty mleczne tradyćyjnie przeznaczane były dla bóstw świata górnego. W wierzeniach Jakutów, "górne" bóstwa schodziły wprost do naczyń prze- �154 znaczonych wyłącznie do przechowywania produktów mlecznych. Mleczne jezioro było ośrodkiem wiecznej, zapładnającej siły kosmosu, z niego Yayyk czerpał życiową siłę dła nowo narodzonego dziecka, która pozostawała w nim przez całe życie (Tradicionnye ... , 1988, s. 124-131). W regionie nieopodal jeziora początku dusz i góry Suro, położona była ojczyzna przodków - "odzianych w światło", którzy żyli tutaj w duchowym szczęściu. Byli oni zorganizowani w rody i dzięki sile rodzinnych związków. pośredniczyli pomiędzy bóstwami niebiańskimi a swoimi krewnymi żyjącymi na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Nie wszystkim przodkom jednak była dana siła okazywania pomocy żyjącym krewnym. Siłę tę posiadały tylko nieliczne rody szamańskie. Przechodziła ona z ojca na syna wraz z jej widocznym symbolem - szamańskim bębnem (Radlov, 1989, s. 360). Ojczyznę przodków nazywano także wiecznym rajem, który był archetypem "utraconego raju" na ziemi (Hermanns, 1970, s. 224). Największą tajemnicą owiane były informacje dotyczące podróży szamana do świata dolnego. Był on, podobnie jak niebo, wyobrażany wielowarstwowo. Podziemne "piętra", których było zazwyczaj siedem, określano nazwą "pudak", co dosłownie znaczyło "przeszkody", pokonywał je szaman w czasie swej ekstatycznej podróży do władcy dolnego świata Erlika (Eliade, 1975, s. 196). Ałtajczycy prawie zawsze umieszczali dojny świat pod ziemią, niektóre grupy wiązały go jednak ze światem średnim, a dokładniej z ukrytym, trudno dostępnym miejscem, pełnym głębokich jam i dołów (Hermanns, 1970, s. 223). "Cesarstwo Ciemności", jak określano dolny świat w szamańskich inwokacjach, było miejscem przebywania złych duchów Kormos, które prześladowały człowieka w trakcie całego jego życia. Jch władca Erlik zajmował zawsze warstwę naj głębszą. Przez szamanów opisywany był jako starzec o czarnych, gęstych włosach spadających na plecy, długich, czarnych wąsach, które zakładał sobie za uszy i brodzie, która sięgała do kolan. Mieszkał w pałacu, zbudowanym z czarnego szlamu i żelaza lub czarnej gliny i kamieni. Pałac ten leżał nad brzegiem potoku Toibodym, do którego wpadało dziewięć podziemnych rzek wypełnionych ludzkimi łzami. Ałtajczycy wierzyli, że w potoku tym żyły straszne potwory wodne, które strzegły dostępu do Erlika (Harva, 1938, s. 350-351). Nad potokiem tym znajdował się także most tak wąski, jak włos rumaka. Gdy któryś ze zmarłych próbował uciec przez ten most, musiał z niego spaść, a fale wyrzucały go powtórnie na brzeg królestwa zmarłych (Harva, 1938, s. 350-351). Władca podziemi poruszał się w swoim królestwie na łódce bez wioseł lub jeździł na czarnym byku z twarzą zwróconą do tyłu, jak przedstawiały go m.in. wizerunki lamaistyczne. Ałtajczycy przypisywali Erlikowi wszelkie nieszczęścia: on pociągał ich do grzechu, zsyłał choroby, śmierć i nędzę (Radlov, 1989, s. 363). Jednak w mitologicznej tradycji Ałtajczyków, tylko w rzadkich sytuacjach Erlik czynił zamierzone zło, w większości wypadków był on tylko wykonawcą woli i poleceń Ulgena, który poprzez niego i podległe mu duchy podziemi karał nieposłusznych, grzesznych łudzi. Erlik podobnie jak Ulgen miał synów i córki. Wierzono, że jego synowie zsyłają na ludzi choroby, lecz byli oni też wysyłani przez swojego ojca na ziemię, aby łagodzić konflikty �155 między ludźmi a szkodzącymi im duchami, które karali wrzuceniem do kipiącego kotła. Ta pozytywna działalność synów Erlika znajdowała wyraz w szacunku, z jakim odnosili się do nich ludzie składając im ofiary, lecz jednocześnie boj'Ic się ich gniewu (Tradicionnye ... , 1988, s. 110). Córki Erlika przedstawiane były w mitach jako brzydkie, bezwstydne istoty o twarzach czarnych jak "klej". Ich zbytnia aktywność seksualna często wspominana w mitach, wskazywać mogłaby na wierzenia związane z płodnościowymi potencjami tkwiącymi w dolnym świecie (Tradicionnye ... , 1988, s. 99). Zajęciem czy też rozrywką córek władcy dolnego świata były polowania na dusze szamanów, którzy przybywali z ofiarą do władcy podziemi. Usiłowały one namówić szamana, aby ofiarę wraz z pomocniczymi duchami szamańskimi Tos, przekazał w ich ręce, za co w przypadku uległości, spotykała go śmierć z rąk Erlika. W charakterystyce dolnego świata warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: w podziemiach panowała powszechna zasada "odwrócenia", wszystko odbywało się tu w porządku odwrotnym do panującego na ziemi (Wasilewski, 1985, s. 127). Dlatego też ofiary dla Erlika można było zawieszać na starych i krzywych gałęziach, a ofiarne zwierzę mogło być chore lub chude (Wasilewski, 1985, s. 130; 1978, s. 100). Pomiędzy niebem a światem podziemnym rozciągał się świat ludzi. Według Radlova (1989, s. 359, 365) świat ten pojmowany był przez Ałtajczyków jako pewna wspólnota duchów przyjaznych człowiekowi. Nazywano go Jar-sub i wierzono, że jego władcami było siedemnastu wielkich chanów, panów siedemnastu gór, rzek i mórz, które dają człowiekowi wszelkie środki do życia. Każdy z tych siedemnastu chanów żył na ośnieżonym szczycie gigantycznej góry. Góry te polożone były u ujścia siedemnastu rzek, nawadniających ziemię przynoszącą płody i urodzaj. Każdy z ziemskich chanów uważany był za bóstwo będące karmicielem i obrońcą ludzi. Bóstwa te były znacznie bliższe człowiekowi niż bóstwa niebiańskie, dlatego też ludzie bardzo często składali im ofiary. Wielu badaczy zauważa ich bliski związek z kultem tzw. świętych miejsc, przeważnie gór, rzek i jezior. Każdy ród oddawał cześć tym miejscom oraz ich panom (władcom), których uważano jednocześnie za duchy obronne całej okolicy. Ojczyzna człowieka nie była więc miejscem zamieszkiwanym tylko przez ludzi; świat średni był miejscem, gdzie człowiek spotykał postacie innego statusu - istoty pozaziemskie: duchy władców gór, lasów i żywiołów wodnych. Była to szczególna klasa istnień. Ich pojawienie się na ziemi związane było z Erlikiem i przedstawiano je w jednym z ałtajskich mitów następująco: "Erlik wygnany z nieba, spadł na ziemię. Słudzy Erlika, jak grad i deszcz, posypali się za nim i spadli: jeden w wodę, i on został "wodnym", drugi na kamień, i został panem kamienia, na górę - górny, w lesie - leśny, na dom domowy, na bydło, na rÓWl1C!ziemię, na zwierzęta, ryby, ptaki i na wszystkie żyjące i nicżyjące" (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). Działalność "panów miejsc" aktywizowała się szczególnie latem, zimą natomiast zdawała się zamierać. Altajczycy wierzyli, że śpią oni w głębokich pieczarach i nie pojawiają się aż do wiosny. Prawdopodobnie obecność muzykanta - pieśniarza wśród grupy myśliwych tłumaczona była potrzebą "rozbudzenia" leśnych panów, aby podzielili się z ludźmi swoimi bogactwami (Tradicionnye ... , 1988, s. 87). �156 Bóstwa świętych miejsc określane były także nazwą Tag-eezi, w mitach były one utożsamiane z przodkami a miejscem ich zamieszkiwania były górskie pieczary. Tag-eezi to i góra, i las rosnący na górze a także konkretny pan właściciel miejsca. Bóstwa te stanowią jedno z ogniw semantycznego łal1cucha: góra - żyzne łono - rodowa góra - pan góry - pomyślność członków rodu - totemiczny przodek. Tag-eezi uważane były także za wcielenie tzw. idei naturalnej urodzajności, która przenikała folklor ludów tureckich zamieszkujących Azję Centralną. Można powiedzieć, że pomiędzy tą kategorią duchów i ludźmi ukształtowały się "najbliższe" stosunki. Z nimi ludzie "dzielili" zamieszkiwany świat. Charakterystyczne było także wierzenie, że do ludzi należała równinna część świata średniego, duchy natomiast zamieszkiwały miejsca położone wyżej lub niżej, czyli wąwozy, jary, przełęcze, szczyty gór, brzegi rzek i jezior. Poza swoimi granicami człowiek czuł się już gościem, a w miejscach tych mógł przebywać tylko po dopełnieniu złożenia ofiary dla ich panów czy władców. Jak można zauważyć i w średnim świecie czlowiek zajmuje średnie położenie, podobnie jak w strukturze wszechświata, świat ludzki miał charakter średni (środkowy) (Trodiciotlnye ... , 1988, s. 88-91). Z zagadnieniem granic przestrzeni, a zwlaszcza z obszarem przestrzeni "swojej" łączą się wierzenia o istnieniu sakralnego "centrum", osi świata. miejsca w którym łączą się: niebo, ziemia i świat podziemny. Dla Eliadego oś ta, jej tajemnice, stanowią fundament wiedzy i ideologii szamanizmu oraz podstawę mocy faktycznych umiejętności szamana (Tokarski, 1984, s. 89). W folklorze większości tureckich ludów Syberii i Azji Centralnej symboiiką "axis mundi" nacechowane było przede wszystkim drzewo. Ono karmiło (rodziło) dzieci, jawiło się jako symbol życia i gwarancja pomyślności czlonków . rodu. Wyrwać drzewo z korzeniami znaczyło skazać ludzi na śmierć. Na gałęziach drzewa wieszano kolebki dla mających się narodzić dzieci, nagle zmarłych mlodzieńców chowano w dziupli, powracali oni w ten sposób do "łona". W mitach drzewo (kosmiczna oś) znajdowało się zawsze w "centrum" świata. Ałtajczycy wierzyli, że była to olbrzymia jodla a wierzcholku sięgającym najwyższych warstw nieba, a korzeniami sięgająca do najgłębszych warstw świata podziemnego. Święte drzewo było sakralną osią szałasu, w myśliwskim folklorze z drzewem światów utożsamiano rosochaty cedr lub jodlę, naprzeciwko których myśliwi stawiali swoje szałasy. Drzewo to było powszechnie uważane za opiekuna myśliwych. Podobnie u ałtajskich burchanistów, obowiązkowym elementem mieszkania była święta brzoza, ustawiana we wnętrzu jurty, w centrum jej mieszkalnej przestrzeni, za ogniskiem (Tradicionnye ... , 1988, s. 59). Z podobną symboliką spotkać się można w mieszkalnej jurcie. Górna strefa mieszkania Gurty) znajdowała się w bliskim związku ze światem niebiańskim. Po brzozie ustawionej w centrum jurty i wystaj4cej przez otwór dymny szaman wspinał się jak po drabinie do bóstw górnego świata. Liczba wykonanych w niej nacięć symbolizowała liczbę warstw niebiallskich. Jako naruszenie panującego porządku uważano znajdowanie w górnej strefie domu zwierząt związanych z powierzchnią ziemi i podziemiami. Na piecu nie wolno było np. kłaść skóry psa, borsuka czy świstaka. Podobnie wierzono, że jeśli baran, �157 owca lub pies wskoczy na dach jurty, wróżyć to będzie nieszczęście lub śmierć jednego z domowników. Zwierzę to było wówczas łapane, związywane, a następnie jeszcze żJwcem obcinano mu po kolano, przednią, lewą nogę. Krwią zwierzęcia smarowano miejsce na dachu, w którym zostało ono schwytane. Po zabiciu np. barana, odciętą nogę zakopywano w miejscu, z którego wskoczył on najurtę. Sytuacja ta powodowała wtargnięcie chaosu do uporządkowanego świata, co wymagało złożenia ofiary. Najczęściej rozdzielana ona była pomiędzy trzy światy: mięso zjadali ludzie (średni świat), kości i zupę wylewano do rzeki (podziemny świat), a głowę i skórę wieszano na drzewie, aby rozdziobały je ptaki (górny świat) (Tradicionnye ... , 1988, s. 62-63). Innym "centrum" przestrzeni "swojej" była góra - prarodzicielka. W wierzeniach Ałtajczyków i innych ludów tureckich Syberii góra i drzewo występowały często zamiennie łub nawzajem się dopełniały, ucieleśniając jedną ideę linii pionowej, która scalała w jedno trzy światy. Często drzewo rosło więc na szczycie góry kosmicznej, która wyrastała w centrum świata. Do elementów, związanych z symboliką "centrum", zaliczała się także "rzeka kosmiczna". Jak wspomniano jej źródła znajdowały się w regionach świata górnego; przepływała ona przez świat średni, a ujście jej znajdowało się w podziemiach. Rzeka ta odgrywała dużą rolę w szamańskich obrzędach, a przede wszystkim \N wędrówce dusz w zaświaty (Kałużyński, ł 986, s. 93). Kluczowymi punktami na mapie świata były więc drzewo i góra. Analogie o podobnym znaczeniu można odnaleźć w symbolice związanej z ogniem. Rozlo-i.ony nad ogniskiem trójnóg oraz kocioł, występowały bardzo często w szamańskich tekstach i znajdowały się zawsze w centrum mieszkałnej powierzchni jurty, czyli w centrum życia rodzinnego i rodowego. Każdy z kamieni ogniska był porównywany z kosmiczną pępowiną - źródłem źycia. Wiąże się z tym idea tzw. "centrum cielesnego", którym w mitycznej "anatomii" człowieka był pępek oraz pępowina. To cielesne "centrum" było ściśle związane z "centrum" kosmicznym, było ono ośrodkiem życia. W rytuale analogią pępowiny i źródłem życiowego potencjału był pasek. Właśnie w pasku Ałtajczycy zaszywali pępowinę zmarłego dziecka; miał on także często właściwości talizmanu. W przypadku porodu pasek kładziono zawsze w poprzek brzucha rodzącej, był on także jednym z podstawowych wyróżników ludzi średniego świata. Mieszkańcy nieba nosili go pod pachami, a duchy podziem i - na biod rach (Trud icionn ye ... , 1988, s. 182). Dodać też można, że w archaicznych kulturach Indii, Egiptu, Mezopotamii i Chin góry i drzewa symbolizują właśnie pępek, a więc środek świata (Tokarski, 1984, s. 92). Wśród zagadnień związanych z przestrzenią i miejscem w świecie średnim można zwrócić uwagę na ogólną semantykę stron świata. Dodatnimi wartościami u wszystkich południowosyberyjskich łudów tureckich odznaczał się wschód. Była to przede wszystkim strona, po której wschodziło słońce, gdzie pojawiało się światło. Stronę zachodnią powszechnie wiązano z motywem odejścia z życia, ze stroną przodków. Jednakże wschód i zachód nie pola ryzo\valy się, ale i nie zlewały ze sobą, należały do "ruchu życia". Północ i południe przeciwstawiały się sobie wyraźniej. Sklepienie niebieskie dzielono podobnie �158 jak przestrzeń jurty na połowę męską (południowe!) i żeńską (północną). Południe charakteryzowano takimi znaczeniami jak "nieprawidłowy", "obrócony", "na odwrót", np. sierść konia w świecie podziemnym rosła "na odwrót" - tzn. do wewnątrz. Strona lewa to z kolei przeciwstawienie prawego: "lewy" - "zabić", "zniszczyć", lewy to także kłamstwa i nieszczerość w symbolice szamańskich przyzywań. Powszechne jest natomiast podkreślenie "prawego": "prawym okiem patrz", "prawe błogosławieństwo daj". Wschód ciąży wyraźnie do południa, a zachód do północy, podobnie jak rano i dzień oraz wieczór i noc. W skrócie ogólną semantykę stron świata można obrazowo przedstawić w następujący sposób (Tradicionnye ... , 1988, s. 43-45): PÓŁNOC ZACHÓD WSCHÓD CENTRUM +~ ~+ + POŁUDNIE + Do tych wyobrażeń o świecie musiał odwoływać się szaman aby być zrozumianym. W zaprezentowanym powyżej modelu kosmologicznym szczególną rolę zdaje się odgrywać idea "kosmicznego centrum", podkreśla to m.in. brytyjski antropolog Edmund Leach (1989, s. 76-77): "Zadanie praktyki religijnej polega na ustanowieniu mostu pośredniczącego między "tym" i "tamtym" światem, poprzez który przekazywać można wszechpotężm! moc bóstwa wspomagającą bezsilnego człowieka (... ) W sensie materialnym most pośredniczący reprezentowany jest przez "święte miejsca", znajdujące się zarazem na tym świecie i poza nim. Kontrola nad tym mostem pośredniczącym przypada w udziale "świętym osobom" np. szamanom (kapłanom, pustelnikom, itp.) obdarzonym zdolnością nawiązywania łączności z siłami z innego świata, nawet wtedy, gdy osoby te żyją wciąż na tym świecie (... ) Szaman, zgodnie z opozycjami charakterystycznymi dla "tego i innego świata" (ludzkie - zwierzęce, oswojone - dzikie, kultura - natura), może jawić się jako mediator, który obojętnie czy jest on "realną" istotą ludzką, czy mitologicznym herosem. przybiera właściwości stanu granicznego - jest postacią zarazem śmiertelną i nieśmiertelną, ludzką i zwierzęcą. oswojoną i dziki!". BIBLIOGRAFIA Eliade M. 1975 Schamanismus Gcmuev und archaische Extasetechnik, Frankfurt am 1988 Tradicionnye mirovozzrenie tiUl'kUl' Juinoj Sihirii. f'rostrollsll'o Novosibirsk. Harva Main. I. N. (rcd.) U. 1938 Die Reliqiosen Ji(irstellunqen del' a/wischell Vó/ker, Helsinki. i 'Tel1lia. Vescnyj mir. �159 Hermanns M. 1970 Sc!lllllJl/Ilell - PSI'lltiosc!wmanen, Er/iiser reliyiiisl'f VrphiinollJelle. t. I, Wiesbaden. Kałuiyński Eine verg/eichende Srudie S. 1986 Tmdwje Leach unci H ei/bringer. i leyendy lud()w tureckich, Warszawa. E. 1989 KU/tl/m i komunikIlIvanie, w: E. Leach, Rytuał A. J. Greimas, i narracja, Warszawa, s. 5-98. Radlov V. 1989 /z Sihirii. Straniey ~owik dnevllika, Moskva. E. 1993 Szamanizm Tokarski syheryjski, Kraków. S. 1984 E/iade i Orienr, Wrocław - Warszawa - Kraków. \Vasilcwsk i J. S. 1985 Podn)::e do piekicl. Wasilewski Rzecz o szallJl/Ilskich misteriach, Warszawa. J. S. 1975 Symholika ruchu ohr%weyo i rytualnej inwersji, "Etnografia Polska" t. 22, 7.. I, s. 81-107. Konrad GiJrny THE SHAMANIC VISION OF THE ALTAIC WORLD (Summary) The triplicity of cosmos is one of the basic elements of the vision of the world, encountered in almost all traditional philosophics of life. This idea, dividing the univcrse into the upper world Iheaven), bottom world (underground) and middle world (earth), is the basic principle of the shamanic cosmological model. The model is dominated with symbols of the "world centre" and is composed of such elemenls of the cosmic axis as Irce, mountain or river. A shaman, if he wanted to be understood and effective for the community in which he performed his function, had to refer to these ideas of the world. The arIicle is an attempt to present this model. The Allaic vision of the world is used as an example. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f289e10d679aef9723c127b3f347a961.pdf 4671086a3a401376335e648148ecf07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Wielkopolska zabór rosyjski zabór pruski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1935 Title A name given to the resource Poznańskie i Kongresówka / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.97-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ACEK SCHMIDT nstytut Etnologii Antropologii JAM t. 77, 1994 Kulturowej Poznań POZNAŃSKIE I KONGRESÓWKA. DAWNE PODZIAŁY :>OLITYCZNE REGIONU W ŚWIETLE WYOBRAŻEŃ ZBIOROWYCH WSPÓŁCZESNYCH WIELKOPOLAN. Badacze podejmujący współcześnie zagadnienia przestrzennego zrozmco.vania wytworów kulturowych, form organizacji społecznej czy wiedzy zbioro,vej odeszli już od tradycyjnych koncepcji wyznaczania granic regionów terytoriów etnograficznych. Pozbawione elementu czasowego mapy ilu;trujące statyczny obraz historycznych ugrupowań etnograficznych w Polsce :lutorstwa Adama Fischera czy Stanisława Poniatowskiego są teraz dla nas przede wszystkim dokumentami takiego a nie innego stanu rozwoju naszej dyscypliny w okresie międzywojennym. W chwili obecnej takie pojęcia jak "region" czy "grupa etnograficzna" traktuje się jako konstrukcje badawcze, modele dynamicznych zjawisk kulturowych zdeterminowanych przez procesy historyczne l. Nie sposób akceptować już formuły regionu kulturowego jako zbiorowej jednostki terytorialno-historycznej będącej swego rodzaju "monolitem kulturowym", wyraźnie odgraniczonej od świata zewnętrznego dzięki systemowi wewnętrznych samoodniesień i wartości, istnieniu charakterystycznych cech kultury oraz specyficznej świadomości przynależności grupowej. Nie zmienia to w niczym faktu, iż podstawowym, wyjściowym kryterium przyjmowanym w dociekaniach nad zróżnicowaniem regionalnym (etnograficznym) kraju pozostaje poczucie odrębności wyrażane przez członków badanych grup. Stwierdzenie Józefa Obrębskiego, że ,,'" grupa etniczna istnieje tylko o tyle, o ile istnieje ona w świadomości tych co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych, sami siebie z niej wyłączają. Jak każda grupa społeczna, grupa etniczna jest bowiem tworem wyobrażeniowym, nie konkretnym" 2 pozostaje nadal w pełni aktualne. Proces kształtowania się wyobrażeń zbiorowych na temat odrębności grupowej, poczucia więzi i wspólnoty dokonywał się pod wpływem najrozmaitszych czynników: uwarunkowań geograficznych, specyfiki typu gospodarki, l A. Kutrzcba-Pojnarowa, Kultura ludowa ijej badacze. Mit i rzeczylVistoś(', Warszawa 1977, s. 155. 2 J. Obn;bski, Prohlelll (/rup etnicznych Socjologiczny", 1936, l. 4, z. 6, s. 180-181. 7 - Lud 1. LXXVII IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd �98 struktury społeczno-zawodowej czy też podziałów administracyjno-politycznych zamieszkiwanego terytorium. Dociekania nad problematyką regionalizacji i podziałów kulturowych przebiegały zazwyczaj według schematu polegającego na dokonaniu uprzedniej rekonstrukcji badanych aspektów odrębności kulturowej, a następnie poszukiwaniu czynników, które taki obraz zróżnicowania ukształtowały. Możliwy jest też odmienny tok postępowania, w którym za punkt wyjścia przyjmuje się istnienie jakiegoś czynnika sprawczego zróżnicowań kulturowych, aby z kolei odkrywać rezultaty jego od· działywania na specyfikę kultury i świadomość społeczną członków badanej społeczności. Właśnie ten typ procedury badawczej został tu przyjęty dla potrzeb badań nad wyobrażeniami zbiorowymi współczesnych Wielkopolan. Przedmiotem prowadzonych rozważań będzie zjawisko utrzymywania się poczucia odrębności grupowej (kulturalnej) społeczności Wielkopolan zamieszkujących na dawnym pograniczu zaborów po obydwu stronach granicy a zaistniałe na skutek faktu funkcjonowania tejże granicy w XIX wieku. Przypomnijmy, że międzynarodowe ustalenia z rok u 1815, dokonane po upadku Napoleona i zapisane w jednobrzmiących uchwałach kongresu wiedeńskiego i traktatu prusko-rosyjskiego, przesądziły o losach ziem polskich na całe następne stulecie 3. Zachodnia i centralna Wielkopolska weszła w skład państwa pruskiego, natomiast wschodnia część regionu, dzieląc nierozerwalnie losy Królewstwa Polskiego, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Włączenie podzielonych części Wielkopolski w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła przepaść cywilizacyjna, prowadzona przez państwa zaborcze odmienna polityka w sferze prawa, gospodarki i kultury wszystko to doprowadziło do pojawienia się istotnych różnic kulturalnych pomiędzy obydwoma częściami regionu. Konsekwencje tego podziału politycznego są widoczne do dziś w dziedzinie kultury technicznej: sieci drogowej i kolejowej, formie i układzie zabudowy, wielkości gospodarstw rolnych, stanie technicznym obiektów użyteczności publicznej itd. Jednak najistotniejsze efekty oddziaływania izolacji zaborowej ujawniają się w sferze mentalności. potocznej świadomości współczesnych Wielkopolan. Stereotypy kulturowe "swojego" i "obcego" jako najbardziej trwała forma wyobrażeń zbiorowych najpełniej informują nas o procesie kształtowania się tożsamości grupowej mieszkańców pogranicza, ich przekonaniach na temat różnic międzygrupowych. Materiał źródłowy, który został wykorzystany do przeprowadzenia poniższej rekonstrukcji zebrano w latach 1988-1991 w trakcie badań empirycznych na dawnym pograniczu zaborów w Wielkopolsce po jego obydwu stronach. Do badań wytypowano ogółem 60 miejscowości - punktów badawczych usytuowanych na całej długości przebiegu granicy zaborowej. Wielkość próby badawczej dla wschodniej strony dawnej granicy wyniosła 130 osób, dla strony zachodniej - 100. Dane te oddają tylko liczbę rozmów przeprowadzonych przy wykorzystaniu sformalizowanego kwestionariusza wywiadu. Wiele istot3 S. Skórzcwaki, Najważniejsze 1861, s. 2-3, 5-7. prawa tyczące sit' Wielkiego Ksit'stwa Poznwiskiego, Poznań �99 XVI-XVlllw. ·H·H·\- - ---Mapa 1. l. I. Wielkopolska w XVI-XVIII wieku. I. granica (rys. M. Michalski). państwowa, 2. granice województw. �100 1815-1918 Mapa 2. Wielkopolska w latach 1815-1918. I. granica prusko-rosyjska (rys. M. Michalski). nych informacji zebrano również dzięki zastosowaniu badań ankietowych, wywiadu swobodnego (bez listy pytań), technik projekcyjnych czy obserwacji uczestniczącej. II Mieszkaócy ziem dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce po jego zachodniej ("pruskiej") stronie jednomyślnie określają się jako Poznaniacy a obszar przez nich zamieszkiwany definiują wspólnym terminem - Poznańskie. Nazwy te mają swoją tradycję prawno-historyczną, fiksują pewien typ przynależności regionalnej i są nadal rozumiane znacznie szerzej niż miałoby to wynikać z samych aktualnych map administracyjnych. Wschodnia granica �101 J1 \ "\ 1..'\.,'-'\\fV'-----.. ~... J , , I \ • Ple5zew e Jon!4 ów Sieradz a Tomlee b NowaWi~ś C (jiiał/(i ci Lis~wo Mapa 3. A - Wielkopolska. 1. granice regionu w XVI-XVIII w. 2. granica prusko-rosyjska (1815-1918). B - Teren badań i siatka punktów badawczych. 1. granica prusko rosyjska (1815-1918).2. punkty badawcze po rosyjskiej stronie granicy. 3. punkty badawcze po pruskiej stronie granicy. 4. inne miejscowości. (rys. M. Michalski). Poznańskiego jest identyfikowana przez Poznaniaków z dawną delimitacją laborową w Wielkopolsce. Ziemie leżące po wschodniej stronie tej granicy nie są już zaliczane do Poznańskiego a ich mieszkańcy nie są uznawani za Poznaniaków. Co więcej, zgodnie z powszechnym przeświadczeniem, ludzie �102 żyjący na terenach dawnej Kongresówki nie są w ogóle Wielkopolanami, ich siedziby nie leżą już na obszarze Wielkopolski! Ziemie te bywają określane rozmaicie: Kongresówka, Łódzkie, Polska centralna czy nawet Małopolska. Jednak w trakcie codziennej identyfikacji grupowej ludzie odwołują się najczęściej do lokalnych przezwisk. W Poznańskiem używa się ogółem siedmiu takich określeń grupowych na mieszkańców wschodniej strony pogranicza: Chadziaj, Bosy Antek, Łańcuch, Zgojak, Skorzec, Jebita, Wróbel. Konteksty posługiwania się tymi przezwiskami, ich etymologia oraz fakt, że przedmiotem ich odniesienia jest każdorazowo społeczność mieszkająca po przeciwnej stronie granicy, wskazują na bezpośredni związek pomiędzy ich pojawieniem się i funkcjonowaniem a XIX-wiecznym podziałem politycznym regionu. Nazwy te coraz rzadziej pojawiają się w trakcie kontaktów międzygrupowych, wtedy przybierają formę dowcipu, żartu. Natomiast nadal funkcjonują w komunikacji wewnątrzgrupowej jako hasła wywołujące pełną, syndromatyczną charakterystykę - sposób postrzegania sąsiadów zza dawnego kordonu. W takich sytuacjach ujawnia się w pełni obraźliwy wydźwięk tych określeń. Przezwiska te nie są już obciążone tak negatywną emocjonalnością jak w przeszłości, niemniej na ich podstawie budowana jest subregionalna więź i tożsamość grupowa społeczności pogranicza. Mieszkańcy Poznańskiego dostrzegają istotne różnice w sferze etosu pracy pomiędzy własną grupą a ludźmi żyjącymi na ziemiach dawnej Kongresówki. Poznaniacy są głęboko przekonani o swoich rozlicznych przymiotach w tej dziedzinie, uważają się za ludzi wyjątkowo pracowitych, którzy taki sposób zachowania odziedziczyli po przodkach - mają głęboko zakorzeniony w tradycji, mentalności zbiorowej. Praca ma być dla nich wartością nadrzędną, dominantą, z której dopiero wynikają wszystkie inne wartości i zachowania. Najczęściej podnoszonymi przejawami pracowitości są: odpowiedzialność i systematyczność w działaniu, znamienne przedkładanie obowiązków nad przyjemności, które zawsze znajdują się na bardzo dalekim planie. Dominuje sąd, iż ludzie miejscowi są nowocześni - otwarci na wszelkie nowinki agrotechniczne, intensyfikujący produkcję poprzez tworzenie gospodarstw specjalistycznych, dysponujący dużym parkiem maszyn i narzędzi rolniczych. Z drugiej strony, spektakularne sukcesy gospodarcze niektórych sąsiadów ze wschodniej strony pogranicza nie pozostają nie zauważone. Taki stan rzeczy Poznaniacy przypisują niestabilnej sytuacji gospodarczej kraju oraz własnej niechęci do podejmowania działań niekonwencjonalnych, wymagających ryzyka i wyobraźni. Osiągnięcia Kongresowiaków są także tłumaczone wykorzystywaniem przez tych ostatnich preferencyjnych kredytów, równoczesnym prowadzeniem działalności rolniczej i handlowo-usługowej, przestawieniem się ich na produkcję warzyw i kwiatów. Efektywność tych działań budzi na ogół zawiść i bywa wyjaśniana przez odwołanie się do sprytu tych ludzi, ich predyspozycji do prowadzenia interesów, których legalność bywa wątpliwa. Nie zmienia to faktu, że mieszkańcy zachodniej strony pogranicza uważają, że w wyniku własnej pracy osiągają zazwyczaj lepsze, widoczne efekty ekonomiczne. Ma to wynikać z dotychczasowego stanu posiadania oraz racjonalnego gospodarowania i inwestowania w sferę produkcji. Przewaga �103 Poznaniaków na tym polu ma wyrazac się przede wszystkim w posiadaniu większej ilości gruntów rolnych, gleb wyższej klasy, różnorodności i wysokiej jakości stosowanych upraw. Mieszkańcy Poznańskiego sądzą, że posiadają większe zasoby gotówki, lepsze samochody, bardziej luksusowe wyposażenie domostw od swoich sąsiadów zza kordonu. Często wskazuje się też na wyższy stopień mechanizacji gospodarstw i wysoki stan techniczny zabudowań gospodarczych. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniane różnice w stanie posiadania nie są obecnie postrzegane jako znaczące, tak wyraźne jak to miało miejsce w przeszłości. Bardzo wysoko jest oceniana przez Poznaniaków popularność różnych form kolektywnego działania zawodowego mieszkańców dawnej Kongresówki. Współdziałanie, pomoc sąsiedzka we wszelkich pracach polowych i gospodarczych jak również innych sytuacjach życiowych - to charakterystyczne cechy zachowań Kongresowiaków. Te zalety sąsiadów zza Prosny są szczególnie widoczne na tle wskazywanych i określanych jako egoistyczne, pełne niechęci, zawiści postaw Poznaniaków, ich tendencji do izolowania się względem najbliższych sąsiadów i zamykania we własnym, ścisłym gronie rodzinnym. Porównanie wyżej zrelacjonowanych sądów grupowych mieszkańców PoznaI1skiego dotyczących etosu pracy i stanu posiadania z ich deklaracjami na ten sam temat zebranymi przy wykorzystaniu techniki list cech-przymiotników4 potwierdza zasadność dokonanej rekonstrukcji. Tabela I. Przekonania I I L mieszkańców Poznal1skiego na temat cech grupy własnej oraz obcej (ze wschodniej strony pogranicza) w sferze etosu pracy wielkość próby = 100 Najistotniejsze cechy grupy własnej - Poznaniaków Najistotniejsze cechy grupby obcej - Kongresowiaków cecha - frekwencja wskazań l porządny I oszczędny i gospodarny l solidny i postępowy 35°/., 30'1., 28% 25% 23% eecha sprytny niechlujny zacofany - frekwencja wsk. 33% 25% 21% - ~ Uwaga: W powyższym zestawieniu znalazły się cechy, które przez osoby badane zostały uznane za właściwości istotnie różnicujące obydwie grupy. I tak np. przy wysokim procencie wskazań na cechę "pracowity" jako właściwość grupy własnej pojawiała się równoczesna tendencja do: I. przypisywania drugiej grupie cechy przeciwstawnej (tu - niechlujny), 2. niewskazywania na takąl. cechę przeciwstawm! w charakterystyce grupy własnej (tu - "niechlujny Poznaniak" - tylko 3% wsk.). Zakres i charakter dystansu międzygrupowego społeczności stron pogranicza mogą także ilustrować deklaracje mieszkańców Poznańskiego na temat preferencji w wyborze partnera do prowadzenia wspólnych przedsięwzięć natury ekonomicznej. 4 Każdy informator wybierał z listy 18 przymiotników niego za istotne właściwości każ.dej z grup. dowolną liczbę cech uznanych przez �104 Tabela 2. Odpowiedzi mieszkańców Poznańskiego na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów. transakcji finansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wybrał - człowieka tutejszego czy osob~ "stamtąd"~ wielkość próby = 100 Rodzaj deklaracji Frekwencja wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym osobę nie sprawi/oby pochodzeniem, z tamtej mi to miejscem strony dokonanych wyborów 56 'Y<, wsk. g°lt, wsk. pogranicza różnicy, me zamieszkania kierowałbym wspólnika się 35% wsk. W deklaracjach zestawionych w tabeli 2. zostały wyrażone dwie podstawowe opcje. Pierwsza z nich, wciąż dominująca, uzewnętrznia zachowawczość postaw polegających na utrzymywaniu dystansu międzygrupowego, funkcjonowaniu stereotypowego podziału na swoich i obcych. Wybór "swojego" na partnera do prowadzenia interesów był uzasadniany argumentami trojakiego rodzaju: 1. dobrą znajomością własnej grupy, takich zalet jej członków jak solidność i przedsiębiorczość, 2. brakiem zaufania, niechęcią żywioną wobec mieszkańców wschodniej strony pogranicza, 3. wskazaniem na konkretne cechy Kongresowiaków dyskwalifikujące ich jako potencjalnych wspólników: przebiegłość, spryt, niesolidność, lekceważący stosunek do drugiego człowieka, skłonność do spekulacji. Druga opcja, nazwijmy ją pragmatyczną, jest wyrazem przełamywania dawnego antagonizmu, nowego spojrzenia na rzeczywistość dnia dzisiejszego, obowiązujące w niej realia ekonomiczne i społeczne. Należy jednak zaznaczyć, że wśród osób wyrażających takie opinie przeważali osobnicy posiadający rodzinę po drugiej stronie dawnej granicy. Poznaniacy przypisują sobie cechy, które w sposób szczególny predestynują ich do pomnażania dóbr materialnych. W pierwszej kolejności wymieniana jest tu oszczędność określana wręcz jako skąpstwo, sknerstwo mająca stanowić przejaw gospodarności, racjonalnego podejścia do życia i zdrowej rywalizacji międzysąsiedzkiej. Panuje pogląd, że ludzie z Poznańskiego najchętniej przeznaczają zarobione pieniądze na kolejne inwestycje we własnych gospodarstwach oraz na konsumpcję - lepsze jedzenie, zakup nowych mebli i wczasy rodzinne. Inaczej postrzegani są Kongresowiacy, którzy prowadzą jakoby "działalność na pokaz, na zewnątrz" wyrażającą się w kupowaniu drogiej odzieży, organizowaniu wystawnych przyjęć, szastaniu pieniędzmi na alkohol i rozrywki. Uważa się, że tamtejsi gospodarze nie są tak skłonni jak Poznaniacy do inwestowania we własny warsztat pracy, "wolą zbierać w pończochę". Wskazywane są różne cechy grupowe i uwarunkowania determinujące taką a nie inną sytuację ekonomiczną Kongresowiaków: 1. panujące tam niekorzystne warunki pracy, zwłaszcza duże rozdrobnienie gospodarstw, 2. negatywne deprawacyjne wpływy obcych grup etnicznych (Rosjan i Żydów) jakie miały miejsce w przeszłości, 3. brak należytego stosunku do pracy. �105 Tak cechy fizyczne jak i język, ubiór oraz zachowania w miejscach publicznych stanowi,! elementarne kryteria identyfikacji członka własnej społeczności czy osobnika spoza grupy. Zdaniem 70% naszych rozmówców z terenów Poznańskiego i w chwili obecnej możliwe jest rozpoznanie przynależności grupowej danego człowieka na podstawie jego sposobu wysławiania się, noszonej odzieży czy zachowania już podczas pierwszego, przelotnego kontaktu w miejscach ogólnodostępnych. Różnice w mowie były najczęściej przywoływanym wyróżnikiem odmienności mieszkańców każdej ze stron pogranicza. Za najbardziej charakterystyczną cechę języka Kongresowiaków uważane jest, jak to określają sami informatorzy, "gadanie po wiejsku, na ludowo" polegające na specyficznym odmienianiu czasowników w drugiej osobie liczby mnogiej. Zamiast mówić: "macie", "chodźcie", "dajcie" używają oni form z końcówką -ta: "mota", "chodźta", "dajta". Kolejna, często podnoszona różnica dotyczy używania przez ludzi ze wschodniego brzegu Prosny specyficznych form bezokolicznika i czasu przeszłego niektórych czasowników - np. zamiast "stać" - "stająć", zamiast "stał" - "stojał" czy też "stali" - "stojali". Wskazywane są też liczne różnice w słownictwie używanym przez członków grup pogranicza. Jako przykłady przytacza się najczęściej takie słowa jak: zeszyt (kajet), wiadro (węborek), kurtka (kapota), żur (polewka) a także szereg nazw narzędzi rolniczych, stolarskich, określeń jednostek miar i wag. Blisko połowa rozmówców z Poznańskiego uznała, że wychwytywane przez nich różnice w mowie są trudne do zdefiniowania, można je określić jako ,.ogólne odrębności gwarowe", wśród których najbardziej typowe jest "zaciąganie", "zaśpiew" czy "miękkie akcentowanie" mieszkańców ziem dawnego zaboru rosyjskiego w Wielkopolsce. Wyrażano też pogląd, że mowa "poznańska" zawierająca szereg zapożyczeń, naleciałości z języka niemieckiego, jest mniej poprawna od języka Kongresowiaków, którzy z kolei mówią bardziej dosadnie, wręcz wulgarnie, "wolno i kwieciście". W przeszłości mieszkańcy pogranicza nie mieli najmniejszych problemów z określeniem przynależności grupowej na podstawie wyglądu zewnętrznego. Jednak Poznaniacy są zgodni co do tego, że w chwili obecnej coraz trudniej jest rozpoznać pochodzenie terytorialne człowieka, zwłaszcza młodego, na podstawie ubioru czy cech fizycznych. Starsi Kongresowiacy wyróżniają się jeszcze niechlujnym wyglądem, zniszczoną odzieżą roboczą w jakiej pojawiają się w miejscach publicznych - w skłepie, na targu czy w punkcie skupu płodów rolnych. Zupełnie nie przywiązują wagi do swojego wyglądu i higieny osobistej. Są zazwyczaj nieogoleni, noszą poplamione berety, "czarne od brudu koszule". Starsze kobiety wciąż jeszcze zakładają na głowy chusty, zarówno na codzień i w dni świąteczne. Większość starych ludzi ma bardzo zniszczoną cerę, ..dziobate twarze" - stygmat ospy, która była kiedyś powszechną chorobą. Młodzi mężczyźni z Kongresówki są zwykłe ". .. podniszczeni bo więcej przepici, po tym można ich zawsze rozpoznać". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego uważają za ludzi bardzo elegancko i szykownie ubranych w przeciwieństwie do Kongresowiaków - "Tam jeśli ktoś jest nawet dobrze ubrany to jest w tym coś prowincjonalnego, taki wiejski szyk, niby normalnie �106 ale coś nie tak"; "lm się wydaje, że są modni a ubierają się tak kraciasto, krzykliwie, w ostrzejsze kolory. U nas wszystko jest stonowane, spokojne"; "Chadziaje są bardzo wystrojeni ale pod spodem smród, brud". Do charakterystycznych zachowań mieszkańców wschodniej strony dawnej granicy wskazywanych przez Poznaniaków należy pijaństwo, alkoholizm. Podchmielonych lub pijanych mężczyzn, młodych i starych, można tam spotkać wszędzie: w sklepie, w lokalach gastronomicznych, na zabawach, na ulicy. Preferowane są trunki wysokoprocentowe, nie gardzi się też denaturatem. We wspomnieniach informatorów silnie utrwaliło się zjawisko masowego spożywania denaturatu ("bryndzy") przez Kongresowiaków w latach międzywojennych. A oto kilka typowych wypowiedzi na poruszany temat: "Tu w Poznańskiem też się pije, ale tam to chleją ... sami to pędzą"; "Oszczędny Poznaniak wypije kufelek piwa, czasami poprawi małym kielichem wódki i jest tanio a przy tym szumek w głowie. W Kaliskiem kto wypije więcej wódki jest bohaterem"; "U nas jak kto pije to w domu i nigdzie nie wychodzi, tam piją poza domem, gromadnie". Mieszkańców Kongresówki rozpoznaje się też po głośnym, krzykliwym i swobodnym zachowaniu w środkach komunikacji i lokalach rozrywkowych - "Gdy u nas (w Poznańskiem - J. S.) wsiada się do autobusu, który jedzie na tamtą stronę, to siada się spokojnie i rozmawia cicho. Tam już panuje gwar, oni wszyscy krzyczą, zaczepiają ludzi pytając ich w tej swojej gwarze gdzie jedzieta ?". Takie zachowania idą często w parze ze skłonnościami do wywoływania konfliktów, kłótliwością czy wręcz brutalnością wobec innych ludzi - "Kaliszak jest do bitki zawsze skory"; "Tam to łatwo wyjść z zabawy lub knajpy z bronami w plecach". Jednocześnie ludzi ze wschodniego brzegu Prosny uważa się za bardziej bezpośrednich i uprzejmych, co ma przejawiać się w powszechnym u nich zwyczaju pozdrawiania uśmiechem i słowem każdego napotkanego we wsi, także nieznajomego człowieka. Taka forma zachowania nie jest znana w Poznańskiem. Gościnność i bogate życie towarzyskie są postrzegane przez Poznaniaków jako cechy wyróżniające grupę ich wschodnich sąsiadów. Na poparcie takich opinii przytaczano najczęściej własne doświadczenia, np.: "Tylko w Kongresówce są ludzie serdeczni i gościnni. Sam się o tym przekonałem gdy wracałem z wojny, spod Wielunia do siebie, do Masanowa. Po tamtej stronie na każdym moście czekała jakaś kobieta z gorącą kawą, kawałkiem chleba. Wszędzie byłem jakoś ugoszczony, przenocowany. To się skończyło po przejściu Prosny na naszą stronę w Grabowie. Do domu doszedłem już bardzo głodny ... ". Obok sądów i doświadczeń w rodzaju wyżej przytoczonego zarejestrowano też szereg zgryżliwych w tonie wypowiedzi na temat sposobu podejmowania gości przez Kongresowiaków: "Ale cóż to u nich za gościna - wódka i zagrycha, nic więcej"; "Raz mnie tam ugoszczono. Podali jakieś roztopione skwarki i kluchy w jednej misce. Od tej pory nie chodzę już tam z wizytą". Spotkania towarzyskie w domach mieszkańców Kongresówki mają odbywać się znacznie częściej niż w Poznańskiem. W zasadzie każda okazja i miejsce są odpowiednie do zebrania się w celu wspólnego, wesołego spędzenia �107 czasu. Wciąż żywa jest tradycja spotkań towarzyskich po pracy, przed domami: "Mają tak,! modę na plotkowanie. Siadają na ławeczkach przed domami i gadają lub śpiewaj,!". Atmosfera zabaw po wschodniej stronie Prosny jest dużo przyjemniejsza niż w Poznańskiem, " .. jest więcej muzyki swojskiej", ludzie bawią się spontanicznie i bez skrępowania, są "luźni i radośniejsi". W wypowiedziach Poznaniaków na ten temat można wychwycić ton pewnej zawiści oraz rozżalenia kierowanego pod adresem członków własnej grupy: "U nas to tylko w telewizor się gapią"; "Takie imieniny to tam są zwykle spotkaniami samych mężczyzn, u nas trzeba iść z żonami i nie ma żadnego balowania. My w ogóle oszczędzamy na takich rzeczach jak relaks i rozrywka. Ludzie wolą zjeść, nie wypiją". Gościnność, zamiłowanie do rozrywek i bogate życie towarzyskie Kongresowiaków mają wynikać z ich filozofii życiowej wyrażającej się pelną afirmacją życia, pogodnym i życzliwym stosunkiem do drugiego człowieka pozbawionym interesowności i wyrachowania, oderwanym od spraw materialnych. Ten typ mentalności był definiowany przez Poznaniaków jako "bezpośredniość myślenia", "chęć pokazania się ludziom z lepszej strony", "otwartość, przyjacielskość z natury". Samych siebie mieszkańcy Poznańskiego oceniają jako grupę łudzi "smutnych, sztywnych", żyjących "sam na sam ze sobą". Sądy Poznaniaków na temat różnic grupowych w sferze życia rodzinnego odnoszą się głównie do sytuacji z przeszłości, np.: "Nasi dziadkowie szli na wycug, tam starych wyrzucano na żebry i przychodzili do nas po jałmużnę". Obecnie wskazuje się tylko na specyfikę organizowanych za Prosną uroczystości rodzinnych: wystawność styp i wesel, szerszy repertuar przyśpiewek weselnych, uroczysty charakter oczepin. Akcentowane różnice dotyczą przede wszystkim strony organizacyjnej imprez rodzinnych. Ludzie z Poznańskiego uważają się za osoby wyjątkowo dobrze zorganizowane w podejmowanych na forum publicznym działaniach pozazawodowych i stosownie do ich wagi weń zaangażowane: - "Tu ludzie wkładają całe swoje serce we wszystko co robią dla gminy. Tam się tak nie przykładają ... Jesteśmy może mniej żywiołowi, ale za to z pewnością lepiej zorganizowani i bardziej zainteresowani". Dbałość o wspólne dobro, wysoki stopień zorganizowania społecznego wyrażający się istnieniem i sprawnym działaniem licznych organizacji lokalnych (koła włościanek, chóry, straż pożarna itp.) - to najczęściej przywoływane dowody aktywności społecznej i zainteresowania sprawami wspólnoty lokalnej. Jednocześnie deklarowana jest przez Poznaniaków ich powszechna niechęć do form współdziałania polegających na wykonywaniu wspólnych prac na rzecz całej społeczności. Tłumaczy się to rozmaicie - brakiem wolnego czasu, tradycyjnym preferowaniem indywidualnych form pracy, wreszcie zwykłym sobkostwem, nastawieniem wyłącznie na pomnażanie własnego majątku: "Tu nie ma zorganizowania, czyn społeczny to zero, nie istnieje"; "Tam to lubią pracować w kolektywie, zwłaszcza jeśli chodzi o jakieś konkretne korzyści ... zawsze razem, wspólnie robią coś dla siebie. U nas są ludzie chytrzy i myślą tylko o sobie samych"; "Żyjemy z dala od siebie i niczym poza swoimi sprawami się nie interesujemy, ani polityką, ani sprawami publicznymi, ot tak każdy przez się". �108 Możliwe, że właśnie w związku z powyższym wielu Poznaniaków wyrazilo wątpliwość, czy członkowie ich grupy mogą być godni zaufania, wiarygodni społecznie - "Nasi nie angażują się we wspólną działalność ... i dlatego nie są godni zaufania. Jak ktoś nie ma majątku, to go lekceważą i nie pomogą". Nadal jednak przeważają sądy o solidności członków grupy nieustannie wzmacniane negatywnymi opiniami o sąsiadach zza Prosny, ich nieuczciwości i szerzącym się tam łapówkarstwie. W takich sferach aktywności życiowej jak działalność polityczna, zainteresowanie sprawami kraju czy religijność Poznaniacy nie zauważają obecnie żadnych istotnych różnic międzygrupowych. Spróbujmy teraz porównać wyżej opisane wyobrażenia zbiorowe z przekonaniami na ten temat żywionymi przez mieszkańców wschodniej strony dawnego pogranicza zaborów w Wielkopolsce. III Mieszkallcy ziem po wschodniej ("rosyjskiej") stronie pogranicza czują się Wielkopolanami a swoje rodzinne strony uważają za integralną część regionu. Określenia "Wielkopolska" ("Wielkopolanie") i "Poznańskie" ("Poznaniacy") nie są przez nich traktowane synonimicznie jak to miało miejsce po drugiej stronie granicy. Poznańskie ma stanowić tylko część obszaru Wielkopolski, której granice Kongresowiacy umiejscawiają analogicznie jak to się czyni w wydawnictwach kartograficznych i opracowaniach historycznych. Z kolei wschodnia granica Poznańskiego ma pokrywać się z dawną granicą zaborową. Sąsiedzi z Poznańskiego są określani przy pomocy jednego przezwiska lokalnego - Bażant. Nazwa ta jest powszechnie znana i używana w strefie przygranicznej na całym przebiegu granicy zaborów: od okolic Powidza - na północy po Ostrów Kaliski - na południu. Kongresowiacy bardzo wysoko oceniają działania mieszkańców Poznańskiego na polu zawodowym, osiągane przez tych ostatnich sukcesy ekonomiczne i równocześnie wskazują na szereg negatywnych zachowań członków własnej grupy w tej dziedzinie: "W Poznańskiem panuje tradycja dobrej roboty, większa gospodarność i zaangażowanie w to co się robi. Kaliszaki to takie lenie, obiboki"; "Bażanty są bardziej fachowi, odpowiedzialni, dbają o swoją reputację. Tam jest większy posłuch wobec swoich przełożonych". Wymieniane zalety sąsiadów zza miedzy mają brać swe źródło z pozytywnych oddziaływań pruskiego zaborcy, który to stworzył swoim poddanym dogodne warunki do posiadania dużej własności ziemskiej i pomnażania majątku a tym samym ukształtowania właściwego stylu pracy - "Tam są ludzie umiejętni bo zawsze pracowali na swoim, mieli dobrą niemiecką szkołę pracy". Gospodarze z Poznańskiego są uważani za ludzi przedsiębiorczych, postępowych i nowoczesnych w sferze działań zawodowych. Zwraca się uwagę na wysoki stopień mechanizacji gospodarstw rolnych w Poznańskiem oraz, z drugiej strony, na niedoinwestowanie, niedorozwój gospodarczy wschodniej Wielkopolski. Także samych siebie Kongresowiacy postrzegają jako ludzi �109 postępowych, którzy zdeterminowani zapóźnieniami z lat przedwojennych nie mogą się przebić, osiągnąć sukcesu ekonomicznego: "Teraz to i tu większy postęp, śmiałe posunięcia, jest wielu ryzykantów. Ale cóż z tego, skoro u nas już taka tradycja biedy, mały handelek na wzór żydowski"; "Jesteśmy mniej skrupulatni, za to bardziej przebojowi". Współpraca sąsiedzka jest cechą mającą wyróżniać Kongresowiaków od mieszkańców Poznańskiego, którzy jawią się im jako skrajni indywidualiści, osoby nie znające solidarności grupowej, zainteresowane tylko własnymi problemami. Wśród przyczyn takiego stanu rzeczy wymienia się najczęściej samowystarczalność gospodarstw Poznaniaków i rozwiniętą u nich rywalizację między sąsiadami. Drobni rolnicy ze wschodniej strony Prosny są skazani na współdziałanie z s'lsiadami, bez których pomocy nie byłoby możliwe terminowe zakończenie prac polowych - "Tutejsi zawsze pomagali sobie - to takie wspólne klepanie biedy, tam nikt ci nawet soli nie pożyczy. Zawsze mieli więcej maszyn, mogli sobie sami pole obrobić i wszystko zebrać na czas". W celu dokonania porównań odwołamy się raz jeszcze do deklaracji na temat etosu pracy, zebranych przy pomocy techniki list cech-przymiotników. Tabela l Przekonania mieszkaliców Kongresówki (z zachodniej strony pogranicza) wielkość próby grupy Najistotniejsze cechy własnej - Kongresowiaków cecha post<;powy oszczydny sprytny - frekwencja 34'Y., 28% 20% na temat w sferze = 100 grupy wskazali grupy pracy własnej oraz obeej Najistotniejsze cechy obcej - Poznaniaków cecha gospodarny nowoczesny cech etosu - frekwencja wsk. 27% 20% Zarówno w autocharakterystyce jak i obrazie grupy obcej uwidacznia się brak cech, które zgodnie z wcześniej opisaną metodą analizy można by uznać za istotnie różnicujące wskaźniki odrębności grupowej. Wszystko wskazuje na to, że różnice odczuwane przez mieszkańców wschodniej strony pogranicza nie są tak wyraźnie wyartykułowane jak to miało miejsce w grupie Poznaniaków. Obok wyżej przytoczonych sądów zarejestrowano też szereg opinii ambiwalentnych, co sugeruje nasilenie się tendencji do minimalizowania tych różnic i poszukiwania wspólnych cech dla obydwu społeczności pogranicza. Z danych zestawionych w tabeli 4. wynika, że Kongresowiacy nie są zbyt pryncypialni w swoich zapatrywaniach na możliwość wejścia w układy zawodowe i finansowe z Poznaniakami. Wyraźnie przedkładają potencjalne korzyści ekonomiczne nad dawne podziały i animozje, zauważają predyspozycje mieszkańców Poznańskiego do działań w sferze ekonomicznej, są skłonni nawiązać współpracę z każdym kto gwarantuje osiągnięcie sukcesu finansowego. Odzwierciedla to otwartość grupy, aspirowanie jej członków do wartości i sposobów działania utożsamianych z najlepszą metodą dochodzenia do majątku i wysokiej pozycji zawodowej. Nawet osoby, które w wyborze �110 Tabela 4. Odpowiedzi mieszkańców Kongresówki na pytanie projekcyjne: "Co Pan/Pani sądzi o prowadzeniu jakichkolwiek wspólnych interesów, transakcji rinansowych z ludźmi z tamtej strony dawnej granicy zaborów') - Gdyby miał Pan/Pani wybierać wspólnika do takiej współpracy i interesów, to kogo by wyhrał - człowieka tutejszego czy osohę "stamtąd''') wielkość próhy = 100 Frekwencja Rodzaj deklaracji wybrałbym kogoś "swojego", osobę z naszej strony pogranicza wybrałbym wyborów 39'1., wsk. 22(Y;) osobę z tamtej strony pogranicza nie sprawiłoby mi to różnicy, nic kierowałbym pochodzeniem, miejscem zamieszkania wspólnika dokonanych wsk. się 39°;', wsk. potencjalnego partnera do interesów preferowały kogoś "swojego" uzasadniały to bardzo prozaiczną przyczyną - "Ci z Poznańskiego by nas nie chcieli. Wyśmiewają się z nas, nie traktują poważnie ... Sam mógłbym wejść w interesy z kimś stamtąd, to opłacalne, lecz który z nich by nas chciał?". Dysproporcje w rozwoju gospodarczym ziem obydwu stron dawnego pogranicza tłumaczone są, jak już wspominaliśmy, odmiennymi drogami rozwoju wytyczonymi jeszcze przez państwa zaborcze. Poza tym wskazywane są różne cechy negatywne Kongresowiaków utrudniaj<!ce im osiąganie wymiernych efektów finansowych: "My Kaliszacy żyjemy sobie dniem dzisiejszym, bardzo beztrosko ... "; "Tu łatwo przyszło to i łatwo poszło - panuje rozrzutność i podatność na modę"; "Nasi ludzie przywiązują mniejszą wagę do dóbr materialnych, odwrotnie niż w Poznańskiem". Konkludując, należy stwierdzić istnienie wyraźnej zbieżności poglądów członków obydwu grup na temat ich podejścia do pracy i posiadanych dóbr. Charakterystyka języka, sposobów wysławiania się mieszkańców pogranicza prezentowana przez Kongresowiaków jest bardzo bogata, zawiera więcej szczegółów. Na pierwszym miejscu wymieniane są używane przez Poznaniaków określenia rzeczy, które po wschodniej stronie Prosny zwykło się nazywać inaczej, np.: flaszka (butelka), tytka (torebka), szpadel (łopata), gable (widły do ziemniaków), szońdy (nosidła), wasserwaga (poziomnica), hebel (strug), krajzega (piła), węborek (wiadro), wyżynać (wypędzać, wygnać), chrzestna (kumoszka), bór (las), kozak (chłopak), urczyk (koń), sabatnik (piec do chleba). Następna właściwość mowy Poznaniaków jest określana jako "niepoprawna, opaczna polszczyzna", "gwara poznańska" polega na opuszczaniu pewnych samogłosek w wyrazie bądź zamienianiu ich na inne. Np. mówi się tam "bułem" - zamiast "byłem", "ciknie" ("cieknie"), "uryzie" ("ugryzie"), "godoj" k ") "cu "( "co,") "sza k" ("Ja . k"),,,tSZl'" ("ga d·aj "),,,mosz " ("masz,,,") k tu "( "to, ("trzy"), "swyter" ("sweter"), "łowka" ("ławka"), "ulicka" ("uliczka"). Bardzo często przekręcane są przez Poznaniaków nazwy okolicznych miejscowości, np. Wieluwieś - Wielowieś, Bronszewice - Broniszewice. Ludzie z Poznańskiego mają też posługiwać się cpecyficznymi powiedzonkami: "tej" - zwracając się do drugiej osoby, "ja" - potwierdzając coś, wyrażając akceptację. Wśród właściwości mowy własnej grupy wymieniane są: opisane wcześniej używanie końcówki -ta w drugiej osobie 1. mnogiej czasowników, "miękkość �111 wymowy", "brak twardego akcentu" oraz specyficzny styl mówienia polegający na używaniu lapidarnych sformułowań. Ponadto ludzie ze wschodniej strony pogranicza zwracaj,! się do wszystkich, także osób starszych przez "ty", natomiast w Poznańskiem mówi się np. "ojciec, weżcie ... " (pluralis maiestaticus). Podkreśla się, że język Poznaniaków pomimo tych wszystkich błędów jest bardziej poprawny od mowy mieszkańców Kongresówki. Trzeba też zaznaczyć, że wszystkie wskazywane różnice mają dotyczyć przede wszystkim ludzi starych a mlodego pokolenia tylko w ograniczonym zakresie. Kongresowiacy nie formułują kategorycznych sądów na temat różnic w ubiorze i wyglądzie zewnętrznym mieszkańców stron pogranicza. Przeważa opinia, iż obecnie nie sposób na tej podstawie rozpoznać przynależności grupowej. Wskazuje się jedynie na pewne odmienności w sposobie ubierania się kobiet - chusty noszone przez mieszkanki Kongresówki oraz większą dbałość Poznanianek o swój wygląd. Zwyczaj pozdrawiania osób napotkanych w miejscach publicznych, serdeczność i otwartość mają być cechami typowymi dla mieszkańców wschodniego brzegu Prosny - "Tutaj jeden drugiemu się kłania, nawet jeśli się nie znają. W Poznańskiem wszystko jest "honorowe", każdy czeka aż ten drugi go pozdrowi"; "Poznaniacy są sobkowaci, nawet sąsiad sąsiadowi ledwo dzieńdobry mówi". Takie formy zachowań wynikają z faktu, iż Kongresowiacy są ludźmi bardziej rozmownymi, łatwo nawiązującymi kontakty, otwartymi na innych ludzi - "Nasi od razu wyglądają na szczęśliwszych, weselszych w porównaniu ze sztywnymi, zamkniętymi w sobie Bażantami". Jednak na ogól Poznaniacy sc! postrzegani jako ludzie uprzejmi, "o ogólnej kulturze zachowań", osoby wyróżniające się opanowaniem, powściągliwością i zdyscyplinowaniem - "Poznaniak to publicznie by nie ubliżył"; "Ich kultura jest widoczna w sklepie, w usługach czy w lokalu - mają przyjemniejszą obsługę ... są bardziej cywilizowani, nie pchają się w kolejkach". Poza tym Poznaniacy jawią się mieszkańcom Kongresówki jako osoby dumne i wyniosłe, wyjątkowo zarozumiałe, manifestujące w każdej sytuacji pewność siebie i pogardliwy stosunek do sąsiadów zza kordonu. Pogląd ten, wyrażany głównie przez ludzi starszych ze środowiska wiejskiego, jest połączony z przekonaniem o zadziorności Poznaniaków, ich skłonności do manifestowania swojej przewagi majątkowej. Informatorzy z Kongresówki uważają też, że ich grupę wyróżnia szarmancki stosunek do kobiet (zwyczaj całowania w rękę) oraz skłonności do nadużywania alkoholu - "Tam smęcą nad piwkiem a my pijemy wódkę. U nas pije się szybko i upija się"; "Upijamy się - za to zawsze na wesoło". Blisko 1/3 rozmówców zauważyła, że w chwili obecnej trudno jest zidentyfikować przynależność grupową na podstawie zachowań w miejscach publicznych. Sądy Kongresowiaków na temat ich gościnności i życia towarzyskiego należy uznać za jeden z bardziej znaczących elementów autocharakterystyki, stereotypowego wizerunku własnej grupy. Uważają się oni za ludzi wyjątkowo gościnnych w przeciwieństwie do Poznaniaków uchodzących za skąpców, �112 samotników i egoistów - "Tu ludzie są bardzo gościnni, ugoszczą jak mogą. U Bażantów jak się nie umówisz wcześniej, to nawet herbaty nie dostaniesz": "Tam są skąpi a sknerstwa z gościnnością pogodzić się nie da ... "; "Tam ludzie zajęci pracą nie mieli i nie mają czasu na kontakty z innymi. Gościnność miejscowych jest powszechnie znana, to takie wpływy wschodnie ... "; "U nas jest taka gościnność bez skrupulatności i wyrachowania, spontaniczna". Gościnność Kongresowiaków ma iść w parze z ich zamiłowaniem do zabawy, utrzymywaniem i pielęgnowaniem szerokich kontaktów towarzyskich. dużą inwencją w wynajdywaniu atrakcyjnych form spędzania czasu wolnego od pracy. Są przekonania, że spotykają się w celach towarzyskich znacznie częściej niż Poznaniacy. Spotkania te przybierają najróżniejsze formy - od tzw. posiadówek na ławkach przed domami poprzez niezapowiedziane wizyty domowe w dni robocze, po huczne zabawy imieninowe, na które zaprasza się szerokie grono rodzinne, sąsiadów i znajomych - "U nas każdego dnia są spotkania przed domami. Jak zabawa to tylko z orkiestrą, żywiołowo, to i więcej rozrób ... korzystamy z każdej okazji, aby pośmiać się i potańczyć": "Nasi rodzice więcej i ciekawiej bawili się - nie mieli pracy a dużo czasu wolnego. Coś z tego zostało nam do dziś ... ". Mieszkańcy wschodniej Wielkopolski uważają się za Judzi wyróżniających się dużym poczuciem humoru, skłonnościami do mocniejszych trunków dzięki czemu ich życie towarzyskie cechuje "lekki brak kultury". Specyfika ich spotkań wyraża się w obfitości serwowanego poczęstunku, zwłaszcza alkoholu. spontaniczności zachowań gospodarzy i gości, wspólnych śpiewach. Poznaniacy są tu postrzegani zgoła inaczej: "W Poznaniu główną okazją do spotkań s~! pogrzeby .. ."; "Nie odwiedzają się bo szkoda im pieni~dzy. Raczej też nie śpiewają, ważne dla nich są tylko jakieś korzyści a nie więzi z innymi ludźmi. spotkania i przyjaźnie"; "Poznaniacy jak są u kogoś to jedzą i piją. u siebie myślą tylko jak się pozbyć gościa". Podkreśla się, że mieszkańcy Poznańskiego są domatorami, ludźmi zamkniętymi we własnych kręgach rodzinnych, niechętnymi do wydawania pieniędzy na rozrywkę. Kongresowiacy podkreślają też różnice międzygrupowe w obchodzeniu uroczystości rodzinnych takich jak pogrzeby i wesela a także świąt dorocznych gromadzących przy jednym stole całą rodzinę. Organizowane przez Poznaniaków stypy odbywają się w lokalach, są imprezami skromnymi, na których spotyka się tylko naj bliższa rodzina. Nie podaje się alkoholu, zaś przy samej trumnie odmawia się różaniec i odbywa wspólne chwile skupienia. W Kongresówce na stypę zaprasza się do domu rodzinę, sąsiadów i znajomych. Jest to uroczystość wyprawiana hucznie, na której spożywa się duże ilości alkoholu i śpiewa - "Stypy to my świętujemy na całego"; "U nas pogrzeby to łącznie ze świnobiciem". Z kolei wesela po wschodniej stronie Prosny są bardziej wystawne, liczba zapraszanych gości sięga czasem i 200 osób, imprezy trwają 3, 4 dni - "... dwie orkiestry, dwa dni poprawin, czasami potrafimy bawić się i cały tydzień ... "; "W Poznańskiem wesela trwaj,! tylko do północy. Bywa, że po ślubie rodzice i dzieci idą do restauracji i robią tylko małe przyjęcie przy szampanie". Wschodni Wielkopolanie sądzą, iż są szczególnie predysponowani do pracy �113 w kolektywie, działalności społecznej na rzecz całej wspólnoty lokalnej - "Tu wszystko budowano własnymi siłami - szkołę, remizę, most i drogę. U Bażantów to wszystko zawsze by lo". Popularność tego typu prac ma wynikać z bardzo prozaicznych przyczyn, które najlepiej zilustrują sami informatorzy: "Bieda tu panująca zmuszała nas do wspólnych działań. Tu brakowało dosłownie wszystkiego. To tradycja jeszcze sprzed wojny - wspólne decyzje, wspólna praca, wspólne działania"; "W Poznańskiem uważa się, że skoro płaci się podatki, to takie rzeczy jak budowa szkoły czy drogi są obowiązkiem władz". Jednocześnie odczuwany jest brak dobrej organizacji w realizowaniu prac tego typu - "U nas ludzi łatwo zwołać, nawiązać kontakt, ale nie są zdyscyplinowani, robią kiedy im się podoba ... ". IV W świetle powyższych ustaleó sądy identyfikacyjne mieszkaóców obydwu stron dawnego pogranicza zaborów jawią się jako asymetryczne. Poznaniacy postrzegają ludność ziem Kongresówki w Wielkopolsce jako grupę obcą w znacznie wyższym stopniu aniżeli ci ostatni odbierają swój dystans do mieszkańców Poznańskiego. Sytuacja ta odzwierciedla pozytywne nastawienie wschodnich Wielkopolan do zachodnich sąsiadów wyrażające się dążeniem do przyjęcia atrakcyjnych wzorców kulturowych i gospodarczych, efektywnych zasad działania zapewniaj<!cych dostatnie życie. Postawa ta polegająca na poszukiwaniu więzi łączących wszystkich Wielkopolan w sposób istotny niweluje odczuwanie różnic wynikających z dawnego podziału politycznego regionu. Z drugiej strony, Poznaniacy prezentują się jako grupa zamknięta o znacznym stopniu ekskluzywności wynikającym z wysokiej samooceny jej członków, ich przekonaniu o przewadze w sferze ekonomicznej, satysfakcji z osiąganych efektów własnej pracy. Zdecydowanie odcinają się od jakichkolwiek więzi z Kongresowiakami, nie uważają ich nawet za Wielkopolan. Wyrażają przemiennie protekcjonalny bądż wrogi, pogardliwy stosunek do mieszkaóców wschodniej strony pogranicza. Także cechy drugiej grupy wskazywane jako pozytywne (np. sfera życia towarzyskiego, współpraca sąsiedzka) nie mogą być w pełni akceptowane przez Poznaniaków jako kolidujące z ich filozofią życiową, "poznańskim" etosem pracy. Można sądzić, że dominantą, "głównym pionem" wyobrażeń zbiorowych mieszkańców obydwu stron pogranicza o właściwościach ich grup są ich stereotypy odwołujące się do etosu pracy, działań propagowanych i praktykowanych w sferze zawodowej, zasad wydatkowania dochodów, stosunku do zgromadzonych dóbr. Opisane sądy grupowe oddają przede wszystkim zjawisko zderzenia się różnych mentalności - filozofii życiowych ukształtowanych w wyniku podążenia odrębnymi drogami rozwoju gospodarczego i zaistnienia znaczących dysproporcji ekonomicznych pomiędzy grupami pogranicza. Znamienne jest, iż przywołane opinie nie odwołują się do istotnych różnic międzygrupowych w dziedzinie obrzędowości, obyczaju czy zachowań rytualnych wskazując tu jedynie na pewne rozbieżności o charakterze ilościowym (np. czas trwania spotkań, ilość serwowanego na nich alkoholu). Z kolei takie H - Lud l. LXXVII �tl4 cechy roznIcujące obydwie grupy jak gościnność, towarzyskość czy formy spędzania czasu wolnego stanowią bezpośrednią konsekwencję całości uwarunkowań ekonomiczno-gospodarczych w jakich przyszło funkcjonować członkom społeczności pogranicza. Stosunek do przestrzeni, wyłączność terytoriów grupowych stanowi jeden z podstawowych warunków dokonywania identyfikacji, odczuwania faktu swojskości (obcości) 5. Mieszkańcy stron pogranicza uważający się ongiś za sobie bliskich, bezrefleksyjnie akceptujący więzi lokalne i regionalne jako rzecz oczywistą, zaczęli zauważać nowy podział administracyjny (polityczny) i odczuwać obcość w stosunku do osób z drugiej strony granicy. Proces ten stał się bardzo efektywny na skutek włączenia każdej z grup w orbitę wpływów organizmów państwowych, które dzieliła bariera cywilizacyjna. Dostrzegana odmienność była nieustannie potwierdzana, kumulowała się w trakcie kontaktów międzygrupowych, przyczyniała się do napięć i uwrażliwiała na wszelkie różnice mentalne, kulturalne i ekonomiczne. Zniesienie granicy zaborowej. później granic celnych w II Rzeczypospolitej unieważniło dotychczasowe podziały przestrzenne. Pozostało jednak przeświadczenie ludzi o dystansie społeczno-kulturowym potwierdzane utrzymującymi się dysproporcjami w rozwoju dawnych dzielnic. Proces niwelacji tych różnic przybrał szczególnie intensywny charakter po drugiej wojnie światowej i trwa po dziś dzień. Zrekonstruowane podziały grupowe podtrzymywane w potocznych wyobrażeniach zbiorowych odzwierciedlają fakt uporczywego trwania dystansu poznawczo-emocjonalnego pomiędzy społecznościami pogranicza. Klimat miejscowości strefy nadgranicznej, wynikający m.in. z faktu przymusowego odizolowania członków jednorodnej kulturowo społeczności, wytworzenia się ograniczonych i specyficznych form kontaktu międzygrupowego (przemyt, nielegalny handel), wreszcie styczności z wojskami ochrony pogranicza szczególnie sprzyjał pojawieniu się wyobrażeń stereotypowych o "swoich" i "obcych". Można zakładać, że opisane sądy grupowe funkcjonują w ograniczonym zakresie także poza obszarem pogranicza jednak właśnie tam. w bezpośredniej bliskości dawnej granicy są najżywsze, najpełniej przez ludzi uświadamiane i wyartykułowane6. Jednak z tych względów trudno ekstrapolować wyniki dokonanych ustaleń na całą Wielkopolskę i jej mieszkańców. Równie trudnym zadaniem okazuje się próba określenia statusu badanych grup pogranicza. Obszar ten nie może być zdefiniowany przestrzennie, jako że nie stanowi jednostki terytorialnej o zewnętrznych granicach. Ponadto jest to teren bardzo rozległy, przynależny administracyjnie do trzech województw i dwudziestu dwóch gmin. Mieszkaóców każdej ze stron pogranicza łączą jedynie przekonania o odmienności względem grupy sąsiadów zza dawnego kordonu oraz poczucie przynależności do ponadlokalnych (subregionalnych) społeczności Poznaniaków czy Kongresowiaków. Nie sposób klasyfikować ludności ziem pogranicza jako grup 5 G. Simmcl, 6 J. Chlcbowczyk, mu (od schyłku Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-507. Procesy narodolwórcze we wschodniej X VI II wieku do pocz. X X w.), Warszawa Europie .~rodkow<!j 1975, s. 24. IV doh;/' kapilali:- �115 :tnograficznych. Zbiorowości te nie jawią się jako "twory wyobrażeniowe" \ znaczeniu przypisywanym temu określeniu przez Józefa Obrębskiego. ~ drugiej strony nie dysponujemy jeszcze pełnymi danymi, które pozwalałyby wierdzić, iż S4 to zbiorowości nosicieli jakiegoś zespołu specyficznych cech <ultury wyróżniaj'lcych je od sąsiednich grup. Możliwe, że na tym etapie Jadań, dokonując próby zdefiniowania statusu mieszkańców pogranicza, lależałoby poprzestać na bardziej ogólnym, mniej zobowiązującym terminie ..lokalne grupy kulturowe". Wyniki tych badań można w pierwszej kolejności uznać jedynie za przyczynek do poznania pewnego wycinka mentalności - potocznej wiedzy identyfikacyjnej współczesnych Wielkopolan zamieszkujących tereny dawnego pogranicza zaborów. Przeprowadzona rekonstrukcja wyobrażeń zbiorowych mieszkańców pogranicza podważa jednak mit o jednolitości regionu i wskazuje na konieczność dalszych badań nad jednorodnością cech przypisywanych generalnie typologicznie wyodrębnionej Wielkopolsce. Wiele wskazuje, że ten zastygły wizerunek stereotypowy dwóch grup pogranicza i podzielonej Wielkopolski będzie stopniowo zawężał się treściowo, tracił spoistość a pozbawiony nadających mu znaczenie ocen i wartościowań stanie się mało czytelny, niezrozumiały. Jednak proces ten będzie stopniowy i długotrwały, może dokonać się tylko wraz ze zmianą pokoleń. W dobie restaurowania i przebudowywania idei regionalizmu, w chwili przygotowywania do realizacji nowego podziału administracyjnego regionu, konsekwencje dawnych podziałów zaborowych nie powinny pozostawać niezauważone. Nie ulega kwestii, że głos antropologów na ten temat powinien być brany pod uwagę w znacznie szerszym zakresie, niż to miało miejsce do tej pory. Jacek Schmidt THE POZNAŃ PROVINCE OLD IN THE OPINION VS. THE CONGRESS POLITICAL or DIVISIONS CONTEMPORARY KINGDOM OF THE INHABITANTS OF POLAND. REGION OF WIELKOPOLSKA (Summary) When resolutions of the Vienna Congress of 1815 were adopted, another partition of Polish lands took place. The western and central part of Wielkopolska was annexed by Prussia (the Great Duchy of Pomań), eastern Wielkopolska - by Russia. The parts of Wielkopolska, governed politically, economically and culturally for over 100 years by two eivilizationally different empires, led to significant sub-regional differences. They arc noticeable even today, both in culture and technology. Effects of this isolation arc also apparent in the mentality, social awareness of contemporary inhahitants of Wielkopolska. The identification stereotypes (insider and outsider groups) arc the most permanent form of collective ideas and the best source of information about the differences between the two parts of Wielkopolska. The article is based on materials collected by the author between 1988 and 1991 during field studies in both parts of Wielkopolska. The inhabitants of the POI.nail province sec their eastern neighbours, inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, as an alien group to a much larger degree than the latter see the inhabitants of the Poznań province. The differences are mainly seen in the stereotypes referring to �116 the ethos of work. Inhabitants of the western part of Wielkopolska feel they arc economically superior and more satisfied with the results of their work. The inhabitants of the Poznań province do not consider themselves related in any way to the inhabitants of the former Congress Kingdom of Poland, they do not consider them inhabitants of Wielkopolska. On the other hand, inhabitants of the eastern part of Wielkopolska are more favourable towards the inhabitants of the Poznań province and feel they should adopt some economic and cultural patterns prevalent here. For them. belonging to the community of the inhabitants of Wielkopolska is something obvious and undisputable. Reconstruction of the opinions voiced by inhabitants of both parts of Wielkopolska has indicated that the administrative (political) factor is significant in the formation of group identity. undermines the myth about the homogeneity of the region and suggests that there arc differences in the features ascribed to typologically identified Wielkopolska - a historical and cultural region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d139014440fa766c0c5ea29dd10d4bc4.pdf bec79645e9f2ae7928a57bf6079f539e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource plotka - aspekt antropologiczny mit współczesny Mongolia - stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1937 Title A name given to the resource Współczesne opowieści o obcych / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 010 IZJUSZ CZUBALA Instytut Wiedzy o Kullurze Uniwersytet Śląski Katowice WSPÓŁCZESNE OPOWIEŚCI O OBCYCH. Z BADAŃ W MONGOLII Badania nad plotką, pogłoską, sensacją rozpoczęli psycholodzy. W krótkim czasie włączyli się do nich socjolodzy a także folkloryści. Wkroczenie przez nich w te nie penetrowane dotąd obszary twórczości prozaicznej oznaczało odejście od tradycyjnej folklorystyki. Powolny zrazu postęp tych badań uzyskał wyraźne przyspieszenie w latach 60. i wczesnych latach 70. Najważniejsze w dziejach tych badań są jednak lata 80. Najlepszy ich przegląd do roku 1980 - jak dotąd - dali Paul Smith i Gillian Bennett l. Jak większość folklorystów na pierwszym miejscu wymieniają oni w swej bibliografii Aleksandra Woollcotta, który opublikował pięć legend o znikającej damie ("the vanishing lady") dziś bardziej znanych folklorystom pod nazwą znikający pokój ("the vanishing room")2. W 1941 roku Marie Bonaparte opublikowała pierwszy esej na temat współczesnej legendy3. R. K. Beardsley i Rosalie Hankey ogłosili dwa studia o znikającym autostopowiczu 4. W 1944 roku L. C. Jones opublikował raport o nowojorskim autostopowiczu. Jest on równocześnie autorem ogłoszonego dużo później studium o "rzeczach szalejących nocą" 5. Po wojnie legendy współczesne jako przedmiot refleksji naukowej pojawiają się coraz częściej. "Hoosier Folklore Bulletin" z 1945 roku zamieszcza na przykład raport o "zatrutej sukni"6. W 1946 Samuel Gallant oraz Irwin Shapiro drukują w "New York Folklore Quarterly" "dwie miejskie opowieści"? W tym samym czasie H. D. Hartikka zbiera opowieści tego typu na Uniwersytecie Indiana 8. l G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend. Notes and select bibliography, .,Reading Folklore" 1989, No.3, s. 39-57; Zob. także: B. Ellis, Introduction, "Western Folklore", (January 1990), Vol. 49. No. I, s. 1-7. 2 A. Woalcott, While Rome burns. New York, Viking Press, 1934. 3 M. Bonaparte, The myth ofthe corpse in the car, "American Imago" 1941, No.2, s. 105-126. 4 R. K. Beardsley and R. Hankey, The vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1942, Vol. I, s. 303-35; Ciż: A History of the vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1943, Vol. 2, s. 13-25. 5 L. C. Jones, Hitchhiking ghosts ill New York, "California Folklore Quarterly" 1944, Vol. 3, s. 284-92; tenże: Things that go hump in the night, New York, Hill and Wang, 1959, s. 162-197. 6 Podaję za: G. Bennett and P. Smith, Imroduction to contemporary legend ... s. 40. 7 S. Gallantand, I. Shapiro, Two urban folk tales, "New York Folklore Quarterly" 1946, Vol. 2, s. 276-278. 8 H. D. Hartikka, Tales collected from Indiana University students, "Hoosier Folklore" 1946, No.5, s. 71-82. �134 Paul Smith i Gillian Bennett słusznie zwracają uwagę, że szereg motywów, które traktujemy dziś jako "urban legend", da się zidentyfikować w zestawianych w latach 30. indeksach tradycyjnych motywów S. Thompsona (Motif index offolk literature) i w latach 60. E. Baughmana 9. Za początek angielskich, nieco późniejszych niż amerykańskie, badań współczesnej legendy uważają autorzy omawianej bibliografii dyskusję na temat ustnej tradycji w ośrodkach przemysłowych Anglii. Rozpoczyna ją Donald McKelvie z Uniwersytetu w Leeds pracą z 1963 roku, w której podaje sześć tematów legend krążących w latach 50. w szkołach średnich w Bradford, Manchester, Nottingham i w Newcastle 10. Dla owych nietradycyjnych opowiadań szuka autor nazwy i określa je jako "modern folk tales" II. Sandy Hobbs z kolei publikuje artykuł The folk tale as news 12 a Stewart Sanderson The folklore of the motor car. Zaprezentował w nim kilka wątków. Są to mianowicie: "The philanderer's porsche", "The death car", "The severed fingers", "The vanishing hitchhiker", "The stolen corpse" i inne 13. We wczesnych latach 70. podobne opowieści kolekcjonują Paul i Georgina Smith dla "Lore and Language". Według Paula Smitha i Gillian Bennett ważnym wydarzeniem w dziejach badań nad legendą współczesną było sympozjum folklorystów amerykańskich z udziałem m.in. Alana Dandisa, Lindy Degh i Jana H. Brunvanda oraz publikacja posesyjna 14. Dziesięć lat później pierwszą brytyjską konferencję organizuje Paul Smith w Centre for Culture and Language przy Uniwersytecie w Sheffield. Odtąd odbywają się tam już systematycznie konferencje pod hasłem: "Perspectives contemporary legend". Z początku brali w nich udział angielscy i amerykańscy folkloryści, później krąg uczestników znacznie się poszerzył. Można bez 9 S. Thompson, The motif-index a/folk literature, Bloomimgton/London, Indiana University Press, 1955-1958; E. Baughman, The type and motit:index of the fólktales of England and NortlJ America, "Indiana University Folklore Series" vol. 20. The Hague, Mouton 1966. 10 D. McKelvie, Aspects oforal tradition and helief"in an industrial region, "Folk Life" 1963, No. l, s. 77-94. 11 Artykuł ten Gillian Bennett i Paul Smith określają jako pozycjIt ważną. 12 PodajIt za: G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend ... , s. 41. 13 S. Sanderson, The folklore of the motor-car, "Folklore" 1969, No.8, s. 241-252. 14 R. A. Georeges, The general concept of legend: some a.~sumption to he reexamilled alld reassessed, w: Americall folk legend: a symposium, (ed.) W. D. Hand, Berkeley, University of California Press 1971, s. 1-19. Z lat 70. warto jeszcze wymienić nastItPujące prace: P. B. George, The ghost of Cline Avenue: La L/orona in the Calumet Region, "Indiana Folklore" 1972, No.5, s. 56-91; L. Degh and A. Vazsonyi, Legend and helief, "Genre" 1971, No.4, s. 281-304; Ciż: The dialectics o( the legend, "Folklore Preprint Series" 1973, vol. 6, nr I; Ciż: The memorate and Ihe proto-memorate, "Journal of American Folklore" 1974, No. 87, s. 225-239; Ciż: The crack all the red gohlel or truth and modern legend, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 253-72; D. Ben Amos and K. Goldstein (cds.), Folklore: performance an communication, The Hague, Mouton, 1975; D. Ben Amos (cd.) FolklOl'e genres, Austin, University of Texas Press, 1976; R. M. Dorson, Defilling the Americanfolk legend, "Bealoideas" No. 39-41, 1971-73, s. 112-116; R. M. Dorson (cd.), Folklore alld fólk life, Chicago-London, University of Chicago Press, 1972; tenże: American life-styles and legends, "The Review" (Indiana University) 1974, No. 16, s. 23-33; tenże: Folklore in the modern world, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 11-51. �135 przesady powiedzieć, iż spotkania w Sheffield skupiają czołówkę światowych badaczy legendy miejskiej. Ktokolwiek zatem chce się dziś zajmować tym gatunkiem prozy ludowej musi śledzić wyniki owych konferencji. Materiały z nich systematycznie ukazują się drukiem. Dotychczas wydano już pięć tomów I s. Stali edytorzy tych zeszytów Paul Smith i Gillian Bennett wydali w 1990 roku nadzwyczaj cenną i potrzebną książkę Contemporary legend. The first jive years. Jest to wykaz referatów (i ich streszczenia) wygłaszanych w latach 1982-1986, a następnie drukowanych w wymienionej serii. Książka ta zawiera jeszcze selektywną wprawdzie ale bardzo obszerną bibliografię prac naukowych poświęconych "contemporary legend" (ponad 300 autorów), wykaz czasopism specjalizujących się w publikacji materiałów, listę cytowanych prac a także wykaz filmów, w których wyzyskano tematy i motywy legendowe 16. Okresem przełomowym w dziejach badań nad legendą były lata 80. Wówczas to - jak powiada Veronique Campion-Vincent - studia rozpoczęte przez psychologów "zostały zrewolucjonizowane przez nową orientację folklorystyczną" 17. Podobną ocenę daje pracom tego okresu Bill Ellis: "W latach 80. studia nad legendą przeszły dramatyczną zmianę" 18. Pojawia się wiele mniejszych i większych artykułów z materiałami zbieranymi przez folklorystów, czasem z pomocą studentów poszczególnych uniwersytetów. W publikacji legend miejskich w Stanach Zjednoczonych wyróżniają się "Journal of American Folklore" i "Indiana Folklore". Wychodzą wreszcie pierwsze bardzo głośne zbiory "urban legend". Angielski zbieracz Rodney Dale wydaje dwie książki 19. Szeroko znana w świecie naukowym staje się wielka kolekcja Jana Harolda Brunvanda z 1981 roku; w następnych latach wyszły trzy dalsze jego zbiory 20. W roku 1983 w Londynie ukazuje się pierwszy zbiór Paula Smitha, w trzy lata później drugi 21. 15 P. Smith (cd.), Pl!rspectives on contemporary legend. Proceedings of the Conference on conl.l!lnporary leyend, She/ield. July 191:12, Sheffield, Sheffield Academic Press CECTAL, 1984; G. Bennet, P. Smith and 1. D. A. Widdowson (cds.), w: Perspectives on contemporary legend II IShefTicld, ShefTield Academic Press CECTAL, 1987; G. Bennett and P. Smith (eds.), Monsters with iron teelh, w: Perspl!ctivl!s on contemporary legend /I l, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1988; G. Benett and Paul Smith (cds.): The questing beast, w: Perspectives on contemporary legend IV, (Sheffield, ShefTield Academic Press, 1989; G. Benett and P. Smith (eds.), A nest of vipers, w: Perspectives 0/\ COlllelllporary leqend V (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. II> G. Benett and P. Smith, contl!mporary leyend. The first five years. AbstraCl..~ and biblioqraphiesji"olllthe Shef1ie/d ConFerences on contelllporary /eyend 1982-1986, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. 17 V. Campion-Vincent, 1. B. Renard, Presentation, w: Rumeurs et leqendes contemporaines, ..Communications" 1990, No. 52, s. 5-6. 1~ B. Ellis, Introduction, "Western Folklore" ... , s. 5. 19 A. M. R. Dalc, TIl(' tumour ill the w/wie, London, Duckworth, 1978; Tenże: It's true. It happened to a friend. A collection ol' urban leyends, London, Duckworth, 1984. 20 J. H. Brunvand, The vanishinq hitchhiker. American urban leyends and their meanings, Ncw York - London, Norton, 1981; tenże: The chokin{) doberman and other "new" I/rban legends, "'ew York-London, Norton, 1984; lenże: The Mexican Pet: more "new" urban legends and some old favol/rites, New York - London, Norton, 1986; tenże: Curses' broi/ed again. The hottest urban ieqellds, GoingNew York, Norlon, 1989. 21 P. Smilh, The hook orllasty ieyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1983; tenże: The book or naslier leyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986. �136 Polska folklorystyka włączyła się także w nurt tych badań. Poza kilkoma artykułami Doroty Simonides, opublikowanymi w polskich i zagranicznych czasopismach, badania takie prowadzi również piszący te słowa. W 1993 roku ukazała się jego książka Wspólczesne legendy miejskie. W "Ludzie" materiał taki w postaci kilku wątków (trupi jad, ojciec zarażony AIDS) pojawił się w sprawozdaniu z penetracji terenowych Wojciecha Łysiaka 22. * * * Operuję w tej pracy szeregiem pojęć, określających to samo zjawisko. Mówię: plotka, pogłoska, sensacja, nowina, wieść, legenda miejska, mit współczesny. Wcześniej Dorota Simonides użyła terminów: opowieść z życia, opowieść nieprawdopodobna, opowieść makabryczna, wampirowa a Czesław Hernas - legenda faktu. Ten nazewniczy pluralizm zdradza pewną naszą bezradność terminologiczną i definicyjną, a równocześnie sygnalizuje pilną potrzebę dalszych uściśleń i precyzacji pojęć. To kłopot nie tylko polski. Także folkloryści zachodni nie uporali się dotąd z problemami terminologicznymi. Angielscy i amerykańscy folkloryści współczesne teksty o niezwykłych wydarzeniach nazywają "urban legend" ale stosują też wymiennie terminy: "modern legend", "contemporary legend", "rumor legend", "modern myth" a także "rumor" i "gossip". Nie wyczerpuje to modyfikacji czy pomysłów indywidualnych, jakie pojawiły się na angielskojęzycznym gruncie, Mark Glazer np. w artykule The traditio/1alizatio/1 of the contemporal'y legend: The Mexica/1 American example23 prócz: "contemporary legend", "modern legend", "rumor legend" używa także "urban belief legend", "urban belief tale" czy "nontraditional folktale". l2 Zob. D. Simonides, M odeme Sagenbildung im polnischen Grosstadtmilieu, "Fabula" 1987 No. 28, s. 269-278; taż: Contemporary urban legends in Poland, w: Storytelling in ('(}ntempor(lr.l' societies. Eds. L. Rohrich, S. Wienker-Piepho, Tiibingen, Gunter Narr Verlag, 1991, s. 45-50; taż wespół z J. Hajduk-Nijakowską: Opowiadania ludowe, w: Folklor Górneyo Śląska, red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 335-416 i inne; D. Czubata, Opowie.fci z życia. Z badań nadJólklorem wspólczesnym, Katowicel985, s. 80-87; tenże: Ze .fwiata legend wspólczesnyclr. Sensacje o A/DS, w: Kultura Polska. Współczesno,f(' wobec tradycji, red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże: Earliest accounts oj contemporary legends in Russia, "Folktale News" June 1990, No. 18, s. 6-7; teni.e: The "black volga": child abduction urban leyends in Poland and Russia, "Foaftale News". March 1991, No. 21, s. 1-2; tenże: AIDS and aygression: Polish leyends about HIV-in{ected people, "Folktale News" September 1991, No. 23, s. 1-5, toż w wersji polskiej: Ze .I'wiata legend współczesnych ... ; tenże: The death car. Polish and Russian examples, "Foaftale News" March 1992. No. 21, s. 2-4; tenże: Życie po życiu, czyli o tych, którym legenda nie pozwala !IłllrZee', w: Kulrura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicznych, red. E. Kosowska, Katowice 1993. s. 75-92; tenże: Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993. Materiał mongolski (w tym i prezentowany w niniejszym opracowaniu) został opublikowany w USA. Zob. D. Czubaja, Monfiolian contemporary legends, "Folktale News", December 1992, No. 28, s. 1-5; tenże: Monfiolian contemporary leflends. Political humors and sensations, "Folktale News", March 1993, No. 29, s. 1-7; W. Łysiak, Między Wartą i Notecią. Ejemeryczno.fe' Jólkloru, "Lud" 1989/1990, t. 73, s. 182. 23 M. Glazer, The traditionalization ąf the col1lemporary lefiend: The Mexican-American example, "Fabuła" 1985, No. 26, s. 288-297. �137 Najbardziej charakterystyczne jest wymienne stosowanie terminów "legenda współczesna" i "plotka". Mam tu na myśli szerokie rozumienie plotki, a więc takie, kiedy "gossip-plotka" i "rumor-pogłoska" są traktowane jako pojęcia synonimiczne. Wielu bowiem socjologów czy psychologów społecznych potrafi je dość precyzyjnie rozdzielić, biorąc pod uwagę stopień zgodności z prawdą 24. Można je też rozdzielać ze względu na rangę czy ważkość spraw, jakie wyrażają (drobniejsze w plotce, ogólniejsze w pogłosce) i zasięg ich oddziaływania (mniejszy dla plotki, większy dla pogłoski). G. W. Alport i L. Postman traktują plotkę jako propozycję wiarygodną, przekazywaną za pomocą słowa mówionego bez wystarczających jednak dowodów prawdziwości. Także R. Knapp widzi w niej taką samą propozycję do akceptacji "bez oficjalnej weryfikacji". W pracy W. Petersona i N. Gista plotka jest niesprawdzonym raportem albo wyjaśnieniem wydarzeń podawanych od osoby do osoby25. Wedle tych trzech, prawie identycznych propozycji, plotka jest przede wszystkim informacją o ważnej osobie albo wydarzeniu i lokuje się w środku akcji. Przekazywana jest po to, by jej wierzyć26. Ciekawą postawę w badaniach plotki zaprezentował współczesny badacz francuski J. Kapferer. Zarzuca on swoim poprzednikom, że zajmowali się tylko plotkami fałszywymi, a eksperymenty prowadzone przez nich zmierzały do wykazywania ich bezpodstawności. Wprawdzie zdawali sobie sprawę i z innych, przeciwnych tamtym w swej wymowie plotek, ale je ignorowali. Alport i Postman - mówi Kapferer - pokazują, w jaki sposób plotki, rozprzestrzeniając się, odchodzą coraz bardziej od prawdy i coraz bardziej zniekształcają rzeczywistość. Kapferer uważa, że ich symulacje eksperymentalne, określające taki kierunek coraz większego odchodzenia od prawdy, nie pokrywają się z funkcjonowaniem plotki w życiu codziennym. Są wypadki kiedy, idąc od osoby do osoby, nie tylko nie odchodzą plotki od prawdy, ale - co ważniejsze szukają tej prawdy. Celem plotki jest tłumaczenie tych faktów, a więc są kolektywnym wyjaśnianiem rzeczywistości 27. ~4 Ralph Rosnow tak je określa: "Pogłoska to rzecz zasłyszana, to co "ludzie mówią". To wieści, których nie zrodziły fakty; termin ten ma też konotację pejoratywną implikując niegodziwość bądź skandal (... j. Na użytek naszych rozważań zdefiniujemy pogłoskę jako proces komunikacyjny lub jego wytwór, który bazuje na nieautentycznej informacji .... Plotka ("gossip") często występuje jako synonim pogłoski ("rumor") i rzeczywiście oba te terminy są znaczeniowo bliskie. Plotka jednak może oznaczać coś innego; nie musi, ale może opierać się na faktach, w przeciwieństwie do calkowicie nieprawdziwej pogłoski". R. L. Rosnow: O pog/osce, "Literatura Ludowa" 1976, nr 2, s. 33-34. 25 G. W. Allport and L. Postman, The psycholoyy of rumor, New York, Henry Holt 1947, s. IX: R. Knapp, A psychology o( nmwr, "Public Opinion Quarterly", ł 944, Vol. 8, No.1, s. 22; W. Peterson, N. Gist, Rumor and public opinion, "American Journal of Sociology" 1951, No. 57, s. 159. 26 Jean-Noel Kapferer twierdzi, iż plotka różni się od legendy tym, że jest zawsze w środku wydarzcI1 i jest przekazywana by jej wierzyć - a nie jak legenda - by bawić. J. N. Kapferer, Rum~~s. U.les, interpretation and images. New Brunswick - London 1990, s. 2. -, Tam:-e, s. l �138 Jak mają się do siebie plotki i legendy miejskie? Uczony wnosi tu bardzo istotne spostrzeżenia. Plotki - jego zdaniem - odnoszą się do ogniskującego obiektu w grupie, w społeczności. I choć ciągle zmieniają obiekty realizują się stale poprzez te same tematy. Jeśli jednak przedmiotem wypowiedzi jest mniejszej rangi persona (dyrektor szkoły) mamy do czynienia z mikroplotką ("micro-gossip"), jeśli z większej rangi (prezydent Bush) jest to makroplotka ("macro-gossip "). Pomiędzy tradycyjną legendą a plotką nie zachodził żaden zwiclzek. Dawna legenda opowiadała o głębokiej przeszłości i ponadnaturalnych zjawiskach. Dopiero kiedy folkloryści wyszli z konceptem "urban legend" i zajęli się narracjami, którym ma się dawać wiarę, stali się badaczami części wielkiej "rodziny plotek". Dopowiedzmy za Kapferera, że tą częścią są przede wszystkim makroplotki. Zobaczmy, jak ten sam problem widzą folkloryści. Brunvand przez plotkę ("rumor") rozumie "krótki anonimowy i niezweryfikowany przekaz o prawdopodobnym zdarzeniu, który krąży zarówno z ust do ust jak i w środkach masowego przekazu. Plotki mają raczej krótką żywotność i stoją w opozycji do legend, chociaż mogą być ich częścią składową i w ten sposób krążyć żyjąc jako legenda" 28. W innych miejscach precyzuje to tak: komunikaty o skróconej i nierozwiniętej postaci są plotkami, natomiast te same treści ale rozbudowane są legendami. Istnieje - jego zdaniem - stała tendencja do poszerzania plotki w pełną opowieść legendową. Podobnie traktuje te dwa pojęcia Klintberg. Tytuł jego artykułu Legendy i plotki o pająkach i wężach sugeruje takie podejście. Powołując się na poprzedników (Mullena) zgadza się, że "legenda to gatunek narracyjny z ustalonym wzorcem epickim, podczas gdy plotka może się pojawiać jako zwykłe zdanie, czasami z dodatkową informacją"29. Legenda - jego zdaniem - ogniskuje się na treści, podczas gdy plotka na procesie rozpowszechniania (ważnej wiadomości). Dlatego też teksty o wężu w bananie i jadowitym pająku w juce mogą być analizowane - zależnie od tego, jaki aspekt wybierzemy - legendy albo plotki, bowiem istnieją w obu formach 30. W sumie konkurs terminów i określeń na trudne do zdefiniowania zjawisko, jakim są "plotki-legendy" trwa i u nas, i na Zachodzie. W 1985 roku opowiedziałem się za terminem sensacja, traktując ją "jako odmianę opowieści z życia". Pisałem wówczas: "Z terminów oznaczających takie właśnie relacje najlepszym wydaje mi się sensacja, choć i ten wyraz z powodu swoich obciążeń semantycznych także nie jest idealny. Lepszy jednak niż nowina czy wieść, które stanowczo w słabszym stopniu artykułują niepospolitość, niezwykłość zdarzeń będących punktem zainteresowania narratora"3'. Terminu "opowieści J. H. Brunvand, The vanishiny hilchhiker ... , s. 190. B. ar Klintberg, Legends and rumours abouI spindel's und snakes. "fabula" 1985, No. 26. s. 285; P. B. Mullen, Modern legend and rumour l!leory, "Journal of the Folklore Institute" 1972. No.9, s. 95-109. 30 B. ar Klintberg, Legends and rumours ... , s. 286. 31 D. Czubaja, Opowidci z :':ycia ... , s. 83. 28 29 �139 ,ensacyjne" używają także od 1989 roku D. Simonides i J. Hajduk-Nijakowska. :::0 do mnie, to dziś opowiadałbym się raczej za terminem legenda miejska czy egenda współczesna, ale póki nie staną się one u nas popularne, uważam za .lprawnione stosowanie kilku współrzędnych terminów. Jeśli idzie o definiowanie legendy miejskiej, propozycji jest co najmniej eilka. Często cytowaną jest np. definicja Buchana. Pisze on: "Współczesne egendy to opowiadania traktowane jako wydarzenia prawdziwe, które krążą N tradycji ustnej nowoczesnych społeczności i wykazują się wariantywnoś:ią"32. Definicje te jednak ciągle nie zadowalają uczonych, bo nadal nie są na :yle precyzyjne, by można się było nimi posłużyć do wykrojenia odpowiedniego obszaru badań. Jak trudno jest odpowiedzieć, czym jest legenda miejska, ~wiadczy i to, że najczęściej folkloryści zaczynają od przykładów. Tak rozpoczyna się wiele artykułów i książek. Podobne trudności pojawiają się wówczas, gdy przystępujemy do porządkowania zbiorów tekstów. Nie posiadamy dotąd liczącej się klasyfikacji wątków, choć wszyscy sobie zdają sprawę, że jest ona konieczna z wielu względów. Nie zrobili tego ani Aarne ani Thompson, gdyż nie było wówczas świadomości istnienia takiego gatunku a więc i takiej potrzeby. Dziś, kiedy pojawiają się apele o identyczne, jak tamte, katalogi motywów i wątków, nikt się tego nie podjął. * * * Mongolskimi współczesnymi sensacjami-legendami zainteresowałem się jesienią 1990 roku. Do Uniwersytetu w Katowicach przybył wówczas na staż naukowy Mongoł, pan Monhjargał, filozof z Uniwersytetu Pedagogicznego w Ułan Bator. Jego pobyt w Polsce trwał do kwietnia 1991 roku. Bywał w moim domu, uczestniczył w posiedzeniach koła naukowego folkloroznawców, którym kieruję. W czasie tych spotkat'l zapisywałem pierwsze mongolskie ..contemporary legend!.. U pana Monhjargał, w jego hotelowym pokoju, spotykałem innych Mongołów. Wykorzystywałem takie okazje do prowadzenia wywiadów. Z panem Monhjargał rozmawiałem najczęściej po rosyjsku, ale mówi on także po polsku. Tylko od niego zależało, w którym z języków prowadziliśmy rozmowy. Z innymi Mongołami prowadziłem rozmowy po rosyjsku. Prawie cała mongolska inteligencja posługuje się tym językiem. Znaczny procent wykształconych Mongołów skończył studia w uczelniach byłego Związku Radzieckiego i ci mówią po rosyjsku najlepiej. Od Mongołów, z którymi kontaktowałem się w Polsce, zapisałem kilka legend współczesnych (Iicząc'z wariantami było to 25 tekstów). O tyle one mnie zainteresowały, że korzystając z uprzejmości pana Monhjargał nawiązałem kontakt z Uniwersytetem Pedagogicznym w Ułan Bator i w sierpniu 1991 roku odbyłem miesięczną wyprawę naukową do Mongolii (wyprawę moją w całości sponsorował biznesmen z Gdat'lska, Jan Czubala, za co niniejszym składam 32 Cyt. za: M. Glazer, The traditionalization ... , s. 288; Zob. też: D. Buchan, The modem leqend, w: A. E. Green, J. D. A. Widowson (cds.), Language, culture and tradition (CESTAL Confercnce Paper Serics 2). Shcfficld 1981, S, \-15. �140 mu serdeczne podziękowanie). Przejazd do tego kraju koleją przez Syberię i parodniowy pobyt W Moskwie wykorzystałem do kolekcjonowania rosyjskich "urban legend". Jechałem do Mongolii z zamiarem gromadzenia plotek, sensacji i legend współczesnych, ostatecznie jednak zapisywałem - gdy była ku temu okazja także i inne opowieści. Praca moja nie była łatwa. Trafiłem tam w okresie kryzysu gospodarczego i zmian politycznych. Brak towarów w sklepach, rosnące z dnia na dzień ceny, bezrobocie, pojawienie się partii opozycyjnych tworzyły atmosferę, która sprzyjała twórczości folklorystycznej, ale folkloryście - szczególnie obcemu - utrudniała pracę. Innego rodzaju trudnością była dla mnie bariera kulturowa, z jaką spotkałem się na miejscu. Mongołowie niełatwo otwierają się wobec obcych. Są nieufni i podejrzliwi. Wolniej niż na przykład Polacy i Rosjanie przełamują opory wewnętrzne. Zapewne lepiej radziłby sobie, z takimi jak moje badaniami, rodowity Mongoł, ale nie miałem okazji tego sprawdzić. Większość folklorystów mongolskich w czasie, gdy byłem w Ułan Bator, przebywała w terenie lub na urlopie. Kiedy zorientowałem się, że moje rozmowy z przygodnymi ludźmi na ulicy nie dają spodziewanych rezultatów, zamieszkałem w gościnnym domu pana Monhjargał i zacząłem eksploatować kolejno członków jego bliższej i dalszej rodziny, sąsiadów i znajomych. Oprócz pracy w samej stolicy Mongolii odbywałem parodniowe podróże po ajmaku centralnym i po ajmaku Moron. W podróżach tych towarzyszył mi pan Monhjargał. Był moim tłumaczem, gdy wywiady prowadziłem w jurtach, z nieznającymi języka rosyjskiego pasterzami. Za nieocenioną i życzliwą pomoc składam mu w tym miejscu wyrazy wdzięczności. W wywiadach, jakie prowadziłem w Ułan Bator, uczestniczyli też moi studenci. Ich samodzielne próby badań nie przynosiły, niestety, żadnych efektów. Sprawozdanie piszę więc we własnym tylko imieniu, bo charakteryzuję materiał pozyskany osobiście. Indagowałem ponad 50 osób, od których zapisałem kilkadziesiąt wątków (niektóre w licznych wariantach). Mniej więcej połowę z tego zarejestrowałem na taśmie magnetofonowej, resztę utrwaliłem w notesie. * * * Przedstawiam tu grupę opowieści zwróconych sWOIm ostrzem głównie przeciw Rosjanom i Chińczykom. Atakują Rosjan i będący u władzy komuniści, i nabierająca znaczenia opozycja. Obie te siły ryzykują zerwaniem wszelkich więzi gospodarczych z Rosją, co przy braku innych partnerów, grozi jeszcze większą niż obecnie dezorganizacją ekonomiczną Mongolii. Psychiczny uraz, będący rezultatem długotrwałej w tym kraju dominacji Rosjan, znalazł w nowej sytuacji ujście w nastrojach antyrosyjskich. Widzieliśmy w Ułan Bator domy zamieszkałe przez Rosjan (oficerowie, specjaliści), w których do wysokości drugiego piętra powybijano szyby w oknach. Wracaliśmy ze stolicy Mongolii pociągiem rosyjskim, w którym wybito szyby w kilku wagonach. Nasi przewodnicy �141 lakazywali nam mowlc na ulicy po rosyjsku, aby nie wzięto nas za Rosjan. W Ułan Bator lęk przed agresją czuliśmy niemal na każdym kroku. W terenie wiejskim rzecz wyglądała nieco inaczej. Antyrosyjskie nastroje ujawniały liczne plotki czy sensacje. Pierwsza ich grupa lo opowieści o gwałtach i morderstwach, jakich dopuszczają się rosyjscy żołnierze: "Jechali raz żołnierze ruscy i mijali dziewczynę. Wyskoczyli, wciągnęli ją do samochodu, zgwałcili i uciekli. To był zbiorowy gwałt. Nikogo nie udało się złapać" (Podał B.). Inny narrator, kierowca z Ułan Bator, który słyszał o kilku takich gwałtach, opowiadał na przykład: "Matka z córką jechały do samonu. Dogonił je "łazik" z żołnierzami rosyjskimi. Zaczęli je gonić po stepie. Dogonili córkę i ściągnęli ją z konia, a matka uciekła. Pojechała po pomoc do najbliższej jurty. Znajomi koczownicy ruszyli na koniach z pomocą, ale jak dojechali, to tamtych już nie było. Dziewczynę zostawili do połowy rozebraną na stepie" (Podał U.). Kilkakrotnie notowałem opowieści o napadach na mongolskich koczowników, których Rosjanie mordowali bez żadnej przyczyny: "Podjechali Rosjanie do jurty. Byli chyba pijani, bo wystrzelali z karabinu maszynowego wszystkich. Przeżyła tylko dziewczynka, ale była postrzelona. Nie mogli jej tu wyłeczyć, więc Rosjanie zabrali ją do Leningradu. Dość długo tam była, ale nie było poprawy. Pojechała po nią lekarka, zobaczyła, że ona tam leży chuda jak szczapa, że nie ma opieki i Mongołowie ją zabrali. Leżała jakiś czas w Ułan Bator. Zgłosiła się kobieta, że weźmie ją i będzie się nią opiekować, ałe musi dostać mieszkanie. Jak przywozi małą na badania do szpitala, to ją pięknie ubiera, ale jak tam ją lekarze odwiedzają, to żyje w brudzie, ma stare ubranka. I tak ta kobieta postępuje. Wszyscy są na nią oburzeni" (Podał 8.). Plotka oskarża też specjalistów pracujących w mongolskich fabrykach: "Nasza wicemis, czyli srebrny medal, ma siostrę. Ta siostra również jest bardzo piękną dziewczyną. Trzy lata temu przejechał ją samochodem rosyjski specjalista. Jak ją potrącił, straciła nogę. No oczywiście on poszedł do jej rodziców: no nie chciałem, jestem waszym przyjacielem. Sowieci są w przyjaźni z Mongołami, będę wam pomagał, każę zrobić jej protezę. J tak zostało. Trzy lata temu zrobił jej protezę i zaraz wyjechał. I zniknął. Teraz ta dziewczyna wyrosła, tamta proteza jest mała. No, przyszła po drugą, większą protezę. A u nas protez nie ma. My mamy tylko rosyjskie części, ale teraz nie ma nic. No i co? Ona pyta o specjalistę. No wyjechał. Adresu nie ma. Ślad zaginął. I tak ta piękna dziewczyna została oszukana. A ona też by była naszą miss. Ona się bardzo dobrze uczy i nie ma pieniędzy na protezę. To słyszałem w naszym szpitalu" (Podał 8.). O armii radzieckiej krążyły wówczas opowieści, że jest ona rozdarta wewnętrznymi, narodowościowymi konfliktami. Rosjanie mieli ponoć być okrutni wobec innych narodowości, głównie wobec spokrewnionych z Mongołami Kałmuków czy Buriatów: �142 "U nas w Mongolii był taki wypadek: Do jednostki radzieckiej przybyli nowi rekruci. Między nimi był jeden Burial. Ruscy mu okropnie dokuczali. Nie mógł już wytrzymać, tak się nad nim pastwili. To byli chyba jacyś degeneraci. Nawet mu do jedzenia gówno wrzucili. Porwał za pistolet, trzech ruskich zastrzelił i uciekł. Buriaci i Mongołowie są braćmi i długo nasi go ukrywali. Wojsko go ścigało po całej Mongolii, ale jak ma kto pomoc od pasterzy, to nie zginie" (podał M.). Wedle powszechnej opinii armia ta miała być zdemoralizowana i ciągle ktoś z niej uciekał. Wojsko organizowało wówczas pościg za dezerterem. Przeciętny Mongoł solidaryzował się z uciekinierem: "Rekrut uciekł z armii radzieckiej. Nie miał znajomych, nie potrafił się dogadać. I krył się po lasach. Szukały go helikoptery. Na zdjęciach ustalili, że ukrywa się nad rzeką Tołą w krzakach. To było tu niedaleko naszego parku kultury. Wojsko z pistoletami go obstawiło i zacieśniało krąg. On widzi, że są już blisko, zdjął buty i krzyknął do żołnierzy: rzucam granaty! l rzucił tymi butami. Żołnierze się pokładli, a on przerwał obstawę i uciekł" (podał M.). Wiele opowieści powstało też w związku z pośpiesznym opuszczaniem Mongolii przez rodziny rosyjskie. Opowiadało się w Ułan Bator, że Rosjanie niemorainie się tu prowadzili. Przyjeżdżali żonaci, zakładali nowe rodziny. a teraz, kiedy trzeba wyjeżdżać, opuszczają sezonowych partnerów i powracają do swych legalnych żon i mężów w Rosji. Mówiło się, że Rosjanki porzucają tu dzieci. Paru Mongołów twierdziło, że jest to zjawisko nagminne. Na ten temat usłyszałem na przykład taką opowieść: "Kiedy Ruscy zaczęli wyjeżdżać z Mongolii, zaczęli porzucać swoje dzieci. Była taka rodzina - tu niedaleko - mieli dwoje dzieci. Zostawili je u Mongołów na przechowanie i już się po nie nie zgłosili. Z początku nasi myśleli, że przyjadą po nie, ale nikt się nie zgłosił. Słyszałam, że takich wypadków jest więcej. Ludzie nie mogli w to uwierzyć. Jak można zostawić swoją krew? Dopiero w gazecie napisali, że i ojciec. i matka mają swoje inne rodziny w Związku Radzieckim. Tam mają dzieci, a tu mieli drugą rodzinę. No i te dzieci nie są im potrzebne" (podała T.). Inny z rozmówców opowiadał: "Rosjanie wyjeżdżali i Ruski przyszedł do sąsiada Mongoła. Przyniósł mu swoje dziecko i powiedział: weź je sobie. U nas nikt by swojego dziecka nie oddał. Cóż dziecko winne? Mongoł je wziął i wychowuje. Już podobno mówi po mongolsku" (Podał E.). A oto nieco inna historia dziecka rosyjskiego, która pasjonowała Mongołów: "Dwa lata temu, kiedy Ruscy byli jeszcze silni, zdarzyła się taka historia: To było wiosną. Władze nasze zabroniły wyruszać z miasta. Była wielka susza i wszyscy bali się pożarów. Nikogo z Ułan Bator nie wypuszczono w step. Ale Rosjanie poszli do naszej wierchuszki i otrzymali przepustkę. Wyjechał cały autobus Rosjan, a z nimi rodzina z chłopczykiem. Ruscy odpoczywali na otwartej przestrzeni, ale dalej był las. Przyszła pora odjazdu, a dziecka nie ma. Zaczęły się poszukiwania. Długo szukali, ale chłopca nie znaleźli. Jedni mówili, że tam są wilki i go zjadły, inni że niedźwiedź go do barłogu wciągnął, ale ja jako myśliwy w to nie wierzę. Po �143 :hłopcu musiałby pozostać ślad. Przecież ani niedźwiedź, ani wilki głowy nie zjedzą. To było tam (pokazuje na południową stronę widoczną z okna). Do jziś się to nie wyjaśniło. Dużo się o tym pisało, dużo się mówiło i nic. Dziecka nie ma" (podał M.). Inny narrator, pytany o tę historię, potwierdził jej znajomość, a nawet ją uzupełnił. Oświadczył mianowicie, że rodzice dziecka wrócili do Związku Radzieckiego, ale - jak słyszał od znajomych - w ostatnich dniach znów był ich apel w radiu o pomoc w odnalezieniu chłopca: "Matka chłopczyka wróciła do Rosji, ale nie może się pogodzić z utratą dziecka. Poszła do Wangi (słynna wróżbitka i jasnowidz) i zapytała o los swego dziecka: Wanga jej powiedziała, że chłopczyk żyje przy boku żółtego mężczyzny. Matka napisała o tym w liście i mongolskie radio odczytało ten list. Ona pyta, czy ktoś z Mongołów nie widział jasnowłosego, dziesięcioletniego chłopczyka przy boku jakiegoś Mongoła. Słyszałem zaraz potem, że ludzie widzieli radzieckiego żołnierza z takim chłopczykiem. Podobno jest to taki bradiaga, który uciekł z koszar siedem lat temu. Zabrał chłopca dla towarzystwa" (podał C.). Moje badania w Mongolii odbywały się jeszcze przed moskiewskim puczem, a więc w czasie, gdy system komunistyczny, KPZR i KGB jeszcze funkcjonowały. Plotki i sensacje mongolskie kierowane były więc przeciw aktualnie istniejącemu i obwinianemu sprawcy. W Mongolii wprawdzie nastąpiły ogromne zmiany, ale ostatnie wybory wygrała partia komunistyczna i ona sprawowała władzę. Nacisk społeczny na komunistów, agresywna postawa opozycji przeciw nim była tak duża, że chcąc ratować własną twarz, chętnie zrzucali odpowiedzialność za wszystko na bolszewików. Wokół znaczniejszych, historycznych postaci komunistów mongolskich kwitnie bogata mitologia. Oto postać Suche-Batora, bohatera narodowego, współtwórcy odrodzonej Mongolii, który w latach dwudziestych naszego wieku połączył się z bolszewikami przeciw chińskiej przemocy. Państwo komunistyczne wystawiło mu mauzoleum na centralnym płacu w Ułan Bator. Czy zachowa swoje miejsce w narodowym panteonie? W ulicznej interpretacji był to bohater o czystych rękach i reprezentował interes Mongołów. Najpierw chciał wyrzucić z pomocą bolszewików Chińczyków, kiedy mu się to udało, chciał odejścia bolszewików. I wówczas został skrytobójczo zamordowany. Oto przykłady: "Kiedy się Mongolia wyzwalała z rąk Mandżurów, to pomagali bolszewicy. Wówczas, w wolnym już kraju, nasi zażądali, by Ruscy ustąpili, bo była już partia, była już nowa władza. KGB wymordowało wtedy całą elitę. Zgładzili tak po stalinowsku. Zostawili najgłupszych i dopiero nimi kierowali. Wtedy to zgładzili Suche-Batora" (podał M.). "Suche- Bator nie leży w mauzoleum. To mistyfikacja. Przecież go Ruscy otruli. I żeby się nie wydało, zabrali jego ciało, a na to miejsce podstawili inne ciało. Otruli go, bo nie chciał im się poddać" (Podał N.). "Suche-Batora otruli Rosjanie. Przy sekcji zwłok było pięć osób, w tym trzech lekarzy: jeden chiński, jeden ruski, jeden mongolski. Ruscy zabrali �144 żołądek, rzekomo dla lepszego zbadania i wydania ostatecznej opinii, i zawieźli go do Czity. A ciało zostało bez wnętrzności i dziś już nie dałoby się potwierdzić (otrucia). Nasi zwrócili się obecnie do Rosjan a dokumentację w tej sprawie. Do Czity pojechała specjalna delegacja, aby odebrać i żołądek, i ówczesne raporty. Ale Ruscy nie dali, bo się boją prawdy" (Podał M.). Opowiada się też a śmierci innych przywódców: "Zabili Suche-Batora. On był wojskowym. Ale najmądrzejszym Mongołem w nowej władzy był Bogdo. Wykształcony i ideolog. On właściwie kierował nowym rządem. On się nie zgadzał z bolszewikami. Oni to wiedzieli, zabili go bez sądu. Po prostu tak: strzelili i go zabili. A władzę dali najmłodszemu, najgłupszemu, pijakowi. To był Czajbałsan. Jego rękami mordowali innych" (Podał E.). "Kiedy Stalin wystrzelał naszych polityków i wojskowych zostawił samych swoich szpiegów. Zostawił takiego najgłupszego pijaka, to był ruski szpieg Czojbałsan. Co mu powiedzieli, to on robił" (Podał C.). Burzliwa reinterpretacja oficjalnej historii, jaka nastąpiła w ostatnim okresie, zawiera wiele twierdzeń często ze sobą niespójnych, a nawet sprzecznych. W ulotnej wieści jest to zjawisko całkowicie zrozumiałe. Obok cytowanych sensacji a Czajbałsanie są i takie, w których przedstawia się go zu pełnie inaczej: "Jedynie Czojbałsanowi zawdzięczamy, że nie jesteśmy republiką radziecką. Bo Cedenbał już napisał do Stalina prośbę, że naród mongolski pragnie włączenia do ZSRR. Bo on uczył się w Rosji. Był głupi i żonę miał ruską, by nim kierowała" (Podał C.). "Czajbałsan miał czarną książkę i tam napisał: Dopóki będę żył, nie oddam Mongolii. Szofer wiózł tę książkę do jego sekretarza i przeczytał. Potem powiedział komuś z rodziny. Natychmiast się to rozeszło po Ułan Bator. Doszło i do Ruskich. Ruscy go za to zaraz sprzątnęli" (Podał B.). O śmierci Czojbałsana opowiadano: "Stalin chciał włączyć Mongolię do Sowietów, tak jak to zrobił z krajem Kałmuków. Oni przecież też byli wolni. No ale kazano im napisać, że naród kałmucki pragnie zostać republiką radziecką. Stalin prośbę przyjął i zniknął wolny kraj. Nawet nie są oddzielną republiką. Nie pamiętam, jak ten ich szef kałmucki się nazywał, ale przyjechał zaraz po tym fakcie do Czojbałsana. Ledwo wysiadł, a Czojbałsan bodnął go ręką w brzuch i powiedział: Jesteś nażarty, ale ojczyzny nie masz. Kałmuk się obraził i wrócił. Zaraz zameldował Stalinowi i Czojbałsana za to sprzątnęli" (Podał D.). "Czojbałsan był w Moskwie akurat wtedy, jak naciskano na niego, by Mongolia stała się sowiecka. Zaproszono go na rocznicę rewolucji, więc musiał jechać. Jak sobie na przyjęciu wypił, podszedł do Stalina i powiedział: wypijmy zdrowie mojego wolnego kraju. Stalin się z nim nie stuknął. I już było jasne, że to był na niego wyrok" (Podał G.). Być może, niektóre z zapisanych opowieści politycznych od dawna funkcjonują w obiegu folklorystycznym, a dziś nastąpiło ich ożywienie. Takim wątkiem może być owo spotkanie Czojbałsana ze Stalinem na Kremlu, które przesądziło a śmierci Mongoła. Notowałem to opowiadanie w wielu odmianach: �145 "Kiedy Ruscy mieli zgładzić Czojbałsana, to Stalin zaprosił go na święto rewolucji październikowej do Moskwy. Tam na przyjęciu Czojbałsan podszedł do Stalina i wzniósł toast: Za wielki naród rosyjski. Stalin się z nim nie stuknął kieliszkiem. On sobie pomyślał: no ja jestem już traktowany jako wróg i powiedział mu: W tobie biała twarz ale czarna dusza. I to w przytomności wszystkich zebranych. I to już był koniec Czojbałsana" (Podał M.). Lub: "Zaprosili Czojbalsana na święto pierwszomajowe do Moskwy. Ale on nie pojechał. Wtedy poczuł się źle i ruski doktor, współpracownik KGB skierował go do szpitala na K remi w Rosji. Jego tam trzeba leczyć - tak napisał lekarz. Ale Czojbałsan powiedział: Ja chcę umrzeć w swoim kraju. Pewnego razu był jednak pijany i Cedenbał wykorzystał to i napisał: My chcemy, by Czojbałsana leczyć w Związku Radzieckim. Nie było już wyjścia i tam go odesłali siłą. Na Nowy Rok ogłosili, że nie żyje" (Podał K.). Lub: "Czojbałsan zmarł w lecznicy na Kremlu. Tam go otruli. Zadzwonili do Mongolii: Wasz już zmarł. No więc pojechała nasza delegacja, aby przywieźć ciało. Okazało się, że ta część nogi była zdjęta (pokazuje na skórę pięty). U nas się mówi, że jeśli człowiek był otruty, to ta część nogi zawsze pozostaje czarna. Przywieźli go i pochowali" (Podał M.). Wśród plotek o obcych, kto wie czy nie najwięcej jest tematów antychińskich. To efekt zaszłości historycznych. Potężne Chiny budzą lęk w małym, niespełna trzymilionowym narodzie. Charakterystyczne, że wątki antychińskie są zupełnie inne niż. antyrosyjskie. Stosunki mongolsko-chińskie w latach siedemdziesiątych aż po późne lata osiemdziesiąte nie układały się dobrze. Poprawie uległy jakieś trzy, cztery lata temu. Sądzę, że większość plotek o Chińczykach powstała w owych "złych" latach, a informatorzy pod wpływem moich pytań odgrzebywali je z pamięci. Jednym z tematów mongolskich opowieści współczesnych jest porywanie dzieci na części zamienne. Jeśli jednak w polskich opowieściach porywaczami są Turcy, Arabowie i Niemcy, a w rosyjskich przedstawiciele krajów Zachodniej Europy, to w Mongolii zawsze są to Chińczycy: "W ubiegłym roku nasze radio podało, że zaginęło dziecko mongolskie. Poszukiwali go rodzice i oczywiście policja. Długo nie było śladu. Dopiero jacyś ludzie znaleźli je na cmentarzu. Policja zbadała, że to zrobili Chińczycy. Z dziecka wycięli różne części i zabrali do Chin" (podała U.2). Inny z moich informatorów mówił: "Małe dziecko zginęło na ulicy. Rozeszła się między ludźmi wieść, że to dziecko poszło na krew. Bogaci Chińczycy, starcy, w ten sposób się odmladzają. U nas wiele dzieci przepadło bez wieści. Mówiło się, że wzięłi im nerki na wymianę dla tych Chińczyków. Tam jest bieda, ale są też u nich bardzo bogaci ludzie. ł dla tych starców-bogaczy trzeba części zamiennych. I to biorą od naszych dzieci. Krew młodych podobno bardzo odmładza. Ja to słyszę od dwóch trzech lat. To nie jeden fakt, ale wiele razy a tym słyszałem" (Podał E). 10 .- LuJ l. L.XXVII �146 Znajomość wątku potwierdziło kilku moich rozmówców. Dwie kobiety Tuja i Urna podkreślały jednak, że porywanie na krew miało miejsce w latach siedemdziesiątych i były to wypadki - ich zdaniem - bardzo liczne, ale obecnie całkowicie ustały. W Ułan Bator żyje chmara jeleni. Chodz<! swobodnie po ulicach, po centralnym parku, po terenach nad rzeką Tołą. Sprzedający kapustę karmią je liśćmi. Jelenie te traktowane są jak maskotki i wszyscy bardzo je lubią. Codziennie na przykład informowano mnie, gdzie je w danym dniu widziano. Właśnie te jelenie stały się tematem licznych opowieści. Podejrzewa się, iż Chińczycy obcinają im rogi, z których przygotowują lek wzmacniający męską potencję· "Chińczycy obcięli im rogi. Zrobili to w taki straszny sposób, że lała się z tych rogów krew. Po prostu z tych rogów kapała im na głowę. To był widok wstrząsający" (podał E.). Inny rozmówca informował: "Chińczycy złapali nasze jelenie i ucięli im rogi. Bo oni używają tych rogów jako cenny lek. Wszyscy w mieście byli oburzeni" (podał W.). Plotki te wybuchają podobno co roku. Być może, wi,!że się to z naturalnym, a mało znanym przeciętnemu człowiekowi z ulicy, cyklem biologicznym u jeleni. Jelenie-samce co roku zrzucają rogi w marcu, a w sierpniu nowo odrosłe wycierają ze scypułu o krzaki. Wiszące strzępy scypułu i płynąca po rogach krew, mogą robić wstrząsające wrażenie. Chińczycy oskarżani są także o trucicielstwo stad i ludzi: "Nad granicą chińską żyją zwierzątka trochę mniejsze od sarny, ale tego rodzaju. Nie wiem. jak po rosyjsku się nazywają. Otóż te zwierzęta łatwo przechodzą raz na chińską, raz na mongolską stronę. Chińczycy je łapią i zarażaj,!. Te zwierzęta żyją olbrzymimi stadami. Jak zarażą taką chorobą stado, przeganiają je na mongolską stronę. Wtedy bydło pada u nas tysiącami. To nawet przez oficjalne źródła było potwierdzone. Bo my z nimi od połowy lat sześćdziesiątych do połowy osiemdziesiątych, a może do 1988 roku, mieliśmy bardzo niedobre stosunki. I tych opowieści o Chińczykach było bardzo dużo. Teraz ich coraz mniej. Ale oczywiście nie ustały całkowicie" (podał E.). Chińczycy zatruwają swoje towary przeznaczone dla Mongołów: "Słyszałem o takim wypadku: To się zdarzyło w Ułan Bator koło mojego ojca. Jeden Mongol pojechał do Pekinu handlować. Przywiózł towar i zawiózł do Ułan Ude, i sprzedał. Zostawił sobie jedynie kalendarz, bo żonie się spodobał. Za miesiąc zmarło im dziecko, a oni wszyscy byli chorzy. Poprosili lamę. On im powiedział, że mają obcą rzecz w domu i ona szkodzi. Żona pracowała w szpitalu, wzięła ten kalendarz do analizy i okazało się, że był zatruty" (Podał B.). W paru wariantach zapisałem sensację, iż Chińczycy zatruwają jedwab przeznaczony dla Mongołów: "Ze sławnego chińskiego jedwabiu robi się świetną odzież. My to otrzymujemy z Chin. Naraz pojawiła się wiadomość, że ten jedwab chiński jest specjalnie zatruwany, by zatruwać naszych ludzi" (Podał E.). �147 W formie sfabularyzowanej tak a tym opowiadano: "Przyjechał z Maron jeden nasz znajomy i zakupił na targu większą partię chiI1skiego jedwabiu. Teraz nigdzie nic nie kupisz tylko na targu. Pamiętam już się mówiło, że ten jedwab jest zatruty. Kuzyn zażartował: pamiętaj, byś się nie zatruł! On się też z tego roześmiał i poszedł spać, bo rano wyjeżdżał. Ten jedwab leżał przy jego głowie. Rano się budzą, a on nieprzytomny i ledwo go lekarze odratowali. Wszyscy twierdzą, że od chińskiego jedwabiu" (Podał K.). Ruch osobowy między Chinami a Mongolią rozwija się swobodnie. Mongołowie jeżdż,! do Chin sprzedawać skóry zwierzęce, przywożą natomiast lowary chętnie kupowane w Rosji. Wożą je do Ułan Ude, do Irkucka, a naweI do Moskwy, gdzie kupują tanie rosyjskie towary codziennego użytku. W związku z tym małym biznesem krąży wiele opowieści a różnych niebezpieczeI1stwach zagrażających Mongołom handlującym w obydwu krajach. Za niebezpieczną dla zdrowia uważa się chiI1ską wódkę. Nawet mnie a tym uprzedzano: "Bardzo szkodliwa jest chiI1ska wódka. Przestrzegam cię, nie kupuj, ani nie daj się poczęstować. Ich jest miliard, to robią wódkę, aby wytruć ludzi. Będzie mniej - mówią. Dwóch wysoko wykształconych M ongołów pojechało do Pekinu. Jeden był inżynierem, a drugi - nie pamiętam. Wypili butelkę chińskiej wódki. Co to jest pół litra wódki? I ciężko się zatruli. Jeden z nich umarł, a drugi stracił rozum. To jest prawda. To wszyscy u nas mówią. Ten bez rozumu żyje dziś w Ułan Bator" (podał M.). Przy stole biesiadnym gospodarze częstują mnie mleczną wódką mongolską. Wymawiam się tym, że może ona być dla mnie niebezpieczna, tak jak dla Mongołów wódka chiI1ska. Przyjaciel rozumie żart i protestuje przeciw mojemu lekceważeniu niebezpieczeństwa chińskiego: "Ale a chitiskiej wódce to jest prawda! Zdarzyło się to tu, w Ułan Bator. Chłopak wypił chiliskiej wódki. Stracił na dwa dni przytomność. Wzięli go do szpitala i tam był ratowany. Jeśliby nie szpital, to by umarł. To jest prawda. Tak u nas było" (podał M.). Uważa się, że Chiliczycy mogą stanowić zagrożenie dla przyrody mongolskiej: "Przyjechało kilka tysięcy Chińczyków do Ułan Bator. Budowali domy. Mieszkali w barakach, byli zdyscyplinowani jak wojsko. Robili oczywiście mieszkania bardzo dobre. Musieliśmy się jednak z nimi pożegnać. Oni jedzą wszystko, co żyje. Więc ruszyli w nasze stepy i lasy, i łapali, co się dało. Wszystko co żyje łowili i jedli. Niedługo wymarłyby niektóre gatunki. Już niektórych ptaków czy owadów nie spotkasz w wielu rejonach. I musieliśmy ich wyrzucić. Całe miasto było przeciw nim. Zaczęły się draki i odeszli. Zaraz na to miejsce przyszli ruscy budowniczowie" (Podał M.2). O ChiI1czykach opowiada się w Ułan Bator, że łapią psy a także koty i jedzą z nich mięso: "U nas mięso z psa to obrzydliwość straszna. Mongołowie nie jedzą mięsa z byle zwierzęcia. U nas nawet jak jest chore zwierzę, czy padnie, to już nikt tego mięsa nie dotknie. �148 Jak tu przyjechali Chińczycy, to oni robili bardzo smaczne potrawy. Ludziom to smakowało. Kupowali i jedli. Ale pojawiła się plotka, że znikają u nas psy, i że Chińczycy je łapią na te dobre dania. Ludzie przestali kupować od Chińczyków i nikt się nie dał zaprosić na ich poczęstunek. Potem druga opowieść była, że łapią koty. U nas kotów mało w mieście, ale są. Opowiadano, że ani jednego kota już nie ma, bo Chińczycy je łapią i przyrządzają z nich kotleciki. ] to mogło być, bo oni wszystko, co żyje, jedz,!. Chińczykom, jak byli w Mongolii, dobrze się wiodło, bo dla nich jedzenia tu w bród. Co my odrzucamy, dla nich stanowi przysmak" (podał E.). "Żona jednego profesora miała dziesięć kotów. To była kobieta zakochana w kotach. Jej zwierzęta były bardzo wypielęgnowane i eleganckie. Chii1czycy je dostrzegli i przekupili sąsiada. To był młody chłopak i wyłapał jej wszystkie koty. Poszły na przysmaki dla Chińczyków. Ona poszukiwała tych kotów, ale wszyscy jej mówili, że już zjedzone" (podał S.). Mówi się też, że profanują mongolskie cmentarze: "U nas mało kto odważy się ruszyć grób, czy chodzić po cmentarzu nocą. A tymczasem zdarzało się, że człowieka przymuszano do tego. Nasz znajomy wracał póżnym wieczorem do miasta. Nagle doskoczyło do niego dwóch ludzi z nożami i zmusili go, żeby szedł z nimi. Prowadzili go na cmentarz i kazali odgrzebywać grób. Oni wcześniej widzieli. że pochowano tam człowieka z wielkimi bogactwami. Ten musiał trupa obedrzeć. Jeszcze mu kazali wszystko zawinąć, w co mu dali. I odeszli, a jego samcgo zostawili na cmentarzu. U nas, kiedy takie wypadki następowały, mówiło się, że to robi,! Chit'1czycy. Jak oni odeszli z Ułan Bator, tak już a tym od roku nie słyszę. To były straszne opowieści. Sami nie kopią, a innych zmuszaj,!" (podał E.). Uważa się, że stale penetrują teren Mongolii i wszędzie maj,! swoich szpiegów: "Pojawiła się u nas bardzo utalentowana piosenkarka. Zrobiła błyskawiczną karierę. Nagle poszły plotki, że jest kitajskim szpiegiem. I cała jej kariera skończyła się tak szybko, jak się pojawiła. I nikt dziś nie wie, gdzie ona się podziała" (podał E.). Zapisałem też kilka pogłosek a Polakach, a właściwie o sprytnych akcjach policjantów i celników, którzy udaremnili im wywóz cennych pamiątek narodowych w postaci starych posążków Buddy. Plotki te w ostatnim czasie przycichły, bo od dwóch lat niewiełu Polaków jeździ do Mongolii. Przedmiotem plotek są także turyści amerykańscy. Zwiedzając klasztor-muzeum w Ułan Bator zwany "Czojdżin-łamyn-sume", zatrzymałem się przy cennym malowidle. Zaprzyjaźniony ze mną Mongoł powiedział wówczas: "Niedawno dwaj amerykańscy turyści wykradli taki obraz z muzeum i zabrali ze sobą. Na lotnisku celnicy zorientowali się i odebrali obraz. I tak dzięki przypadkowi ten cenny obraz wrócił do muzeum. A gdyby ich nie skontrolowali? Przepadłby" (podał N.). �149 Przy innym eksponacie dodał: ..Widzisz tę maskę? Amerykański turysta zabrał stąd maskę. l wyobraź sobie, że zlamal j::/, bo nie mieściła się w otworze torby i wyrzucil na śmietnik. Tak po prostu: wyrzucił!" (Podał N.). Zwiedzając wspaniałe muzeum paleontologiczne usłyszałem: "Amerykanie zwiedzali muzcum. Jak wyszli brakowało jajka dinozaura. Poszła za nimi policja. Jak się zorientowali, że idzie policja, jeden Amerykanin wyrzucił jajko do śmietniczki na korytarzu. Jajko wróciło do muzeum. Tacy są amerykańscy turyści" (podal M.). W ostatnich tygodniach mego pobytu, obiegaly Ułan Bator pogłoski o obrabowywaniu przez mongolskich złodziei obywateli amerykańskich. Największy ich łup miał wynosić dziesięć tysięcy dolarów. Opowiada się też o Japończykach i Wietnamczykach. Co ostatni mieli rozrzucać po Mongolii wieczne pióra. "I kto znalazl, i wziąl do ręki, wychodziły mu oczy. Kiedy on wziął do ręki i chciał zdjąć nakrętkę, wtedy coś na niego działało i wychodziły mu oczy na wierzch" (podała T. ł l. Mówilo się też o nich w związku z odbudową klasztoru buddyjskiego. Zarzucono im, że zjedli trzy święte węże, które pilnowały ruin klasztoru Amurbajaschułantu hiin. Oficjalne źródła podają, że Japończycy finansują wspólną mongolsko-japońską ekspedycję dla odnalezienia grobu Dzingis-chana. Ekspedycja jest wyposażona w nowoczesny sprzęt, a także samoloty i helikoptery do penetracji terenu z góry. Pojawiały się stale komunikaty o pracy tej ekspedycji. Poszukiwania bulwersowały opinię społeczną. Zakazane przez dziesiątki lat imię Dzingis-chana dziś pojawia się na każdym kroku. Jest to bohater narodowy o trudnej do przecenienia randze społecznej i politycznej. Pojawiła się ta postać w gazetach, książkach, obrazach. Kioski pełne są bibelotów z podobizną bohatera. Odżyly stare podania. Japońskie poszukiwania już obrosły legendą. M iasto coraz to obiegały inne sensacje na temat tych penetracji. Jedne optymistyczne, przepowiadające rychłe odkrycie mogiły i ogromnych bogactw w niej ukrytych, które uratują Mongolię z kryzysu oraz pesymistyczne, że grobu nikt nie znajdzie. Ujawniają się coraz to nowi jasnowidze przepowiadający, gdzie mogiła się znajduje i w jakiej pozycji pochowany jest bohater. S" też pogłoski, że ekspedycja ma naprawdę inne cele, że Japończycy dysponuj,!c aparaturą, która daje im wgląd w głąb ziemi - chcą spenetrować bogactwa naturalne Mongolii, by je wykorzystać dla swoich celów. * * * Społeczności przeżywające okres posttotalitarny l zegnające się z ciężką i wieloletni,! sowiecb/ dominacją wchodzą w etap identycznych prawie sytuacji egzystencjalnych, a te rod Z,! prawie identyczne sensacje polityczne czy opowieści o obcych. W oparciu a materiał polski i mongolski, jaki posiadam, dałoby się już teraz sporo na tcn temat powiedzieć. Chcę dać tylko jeden przyklad. Stwierdziłem, że prawie identyczne pogłoski w Polsce i Mongołii �150 krążyły na temat obecności wojsk sowieckich w tych krajach. W Polsce nasiliły się one, od kiedy władza przeszła w ręce "Solidarności". Wówczas to w wielu polskich miejscowościach zaczęły kontestować grupy zorganizowanej młodzieży (głównie z organizacji WIP i KPN) przy koszarach wojsk radzieckich. Naczelnymi hasłami tych grup było żądanie natychmiastowego opuszczenia Polski przez Rosjan. Młodzież w swoich ulotkach zestawiała katalogi "przewinień" radzieckich. Telewizja i prasa, przeprowadzające wywiady z kontestującą młodzieżą, nagłaśniały je. A były to zarzuty ekologiczne o zatruciach i skażeniach, o napadach rabunkowych (szczególnie na taksówkarzy), o gwałtach na Polkach (których miało być ponad sto), o handlu bronią (automat Kałasznikowa - pięć milionów, pistolet Makarowa - trzy miliony), o demoralizacji i dezercji itd. Zarzucano władzom polskim, że tuszują te fakty, ponieważ ani razu nie odbył się publiczny proces, a winowajcy - jak się przypuszczało chodzą bezkarni. Plotka czy sensacja polityczna jest niesłychanie ulotnym zjawiskiem. Jest po prostu żywą reakcją i momentalną odpowiedzią na określone zagrożenia (obojętne - prawdziwe czy wydumane). Razem z ich przezwyciężaniem, sensacje mogą całkowicie ustępować. I tylko folklorysta trzymajc!cy rękę na pulsie życia społecznego przez dłuższy czas, będzie rejestrował najbardziej "właściwy" materiał. Moje jednorazowe badania przynoszą natomiast materiał dwojakiego rodzaju: a więc i ten najbardziej żywy i aktualny, ale też i komunikaty, które utraciły swą aktualność, a zostały jakby wymuszone moimi pytaniami. Trudno nieraz dla takich wątków ustalić czas ich rozkwitu. Dla kontekstualistów zaś byłaby to sprawa zasadnicza. Dionizjusz Czubala MODERN TALES ABOUT STRANGERS. A FIELD STUDY IN MONGOLIA (Summary) The article discusses research on modern folktales and their terminology. The author claims that such terms as folktale, gossip, rumour and legend are synonymous. Modern Mongolian legends, published in the article, were collected from Mongols residing in Poland and Mongolia. They are mainly anti-Russian and anti-Chinese legends. According to the author, there is a similarity between tales about strangers in post-totalitarian countries, dominated for a long time by the Soviet Union. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f51361f32b84b19c69be19bb0609912.pdf 700891f19cfc2a7d883f5fe98910e532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource sacrum/profanum religia rytuał religijny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1931 Title A name given to the resource Dualistyczny rytuał religijny / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.33-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Angutek, Dorota Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DOROTA Instytut t. 77, 1994 ANGUTEK Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu DUALISTYCZNY PRÓBA UJĘCIA RYTUAŁ RELIGIJNY MODELOWEGO Zamierzeniem niniejszego artykułu jest naszkicowanie modelu obrzędowości religijnej kultur średniowiecznej i ludowej. Owemu modelowi nadaję status Weberowskiego typu idealnego porządkującego w planie teoretycznym dane empiryczne. Podstawą poniższych rozważań jest fakt współwystępowania rytuałów i wartości sakralnych z czynnościami pragmatycznymi i wartościami utylitarnymi w obrębie wymienionych kultur. Wspomniany synkretyzm jest moim zdaniem nie dość doceniony w interpretacjach funkcjonowania kultur, które nazywam religijnymi. Raczej zgodnie kładzie się nacisk na oddzielanie w teorii i praktyce pierwiastków sakralnych i profanicznych, bardziej uwypukla się różnice między nimi niż ich wzajemne przenikanie. Klasycznymi przykładami są teorie Durkheima, van Gennepa, Eliadego i Leacha. Zaprzeczenie uniwersalności schematu sacrum/profanum przedstawianego tradycyjnie i propozycja odmiennej jego interpretacji stanowi podstawę modelu rytuału religijnego kreślonego w niniejszym artykule. Nie rezygnuję bynajmniej ze stosowania pojęć sacrum i profanum, ale nadaję im odmienny od dotychczasowego status poznawczy. Wstępnie już pragnę postawić tezę, na której opiera się poniższy wywód, że w kulturach religijnych większość działań uznawanych dotąd za pragmatyczne (profaniczne) w istocie stanowiło także obrzędy i było swoistym przedłużeniem obrzędów stricte religijnych odprawianych w wąsko pojętej praktyce religijnej. Obok kultury średniowiecznej również kulturę ludową postrzegam jako religijną i dla obu proponuję tę samą interpretację. Fakt ten wymaga krótkiego wyjaśnienia. Jak wiadomo, dotychczas badaczom trudno jest się zgodzić co do jednolitego pod względem panującego światopoglądu charakteru kultury ludowej. Występowanie w jej obrębie licznych zabiegów magicznych skłania część badaczy do określania kultury ludowej mianem magiczno-religijnej 1. Nie zaprzeczając obecności przekonań i praktyk magicznych w jej ramach, proponuję w kontekście prowadzonych rozważań uznać je za zjawisko drugorzędne względem obowiązującego religijnego spojrzenia na świat. l R. Tomich R"'i!JijnoH ludowa, w: Etno!Jł'afia Polski. Przemiany red. M. Bicrnackiej i in., Wrocław 1981, s. 47 i n.; K. Moszyński, Kultura Warszawa 1967, s. 237. 3 - Lud l. LXXVII kultury ludowej, t. 2, pod ludowa Slowian, t. 2, ez. 1, �34 Kryterium, które pozwala określić kulturę ludową jako religijną, jest typ waloryzacji jaką podmiot owej kultury stosuje wobec działań i ich efektów. Waloryzację rozumiem za A. Pałubicką jako rodzaj aksjologicznej motywacji podejmowanych działań, która jest właściwa określonej kulturze2. Liczne świadectwa empiryczne sugerują, że w kulturze ludowej magia oraz inne czynności pragmatyczne podporządkowane są waloryzacji religijnej. Jest ona wyrażana przez wartości chrześcijańskie na najbardziej podstawowym poziomie - zadeklarowanej przez chłopa tożsamości katolickiej. W tym kontekście, nie ma dla mnie znaczenia, że chłop często uciekał się do magii, sprawował ją bowiem "w imię Boga"3. W takim samym stopniu liczne zabiegi rytualne mające miejsce w obrębie praktyki religii chrześcijańskiej, uznane przez oficjalną doktrynę, posiadają charakter magiczny. Przykładami są choćby metamorfoza chleba i wina, poświęcenie dobytku czy egzorcyzmy. W przypadku obu kultur, średniowiecznej i ludowej, mamy najczęściej do czynienia nie z odmiennością zasady, ale z różnicą rozłożenia akcentów. Argumentem wspierającym powyższe ustalenia i uzasadniającym stosowanie tożsamej interpretacji dla obu kultur jest fakt ich genetycznych powiązań. Kultura ludowa stanowi historyczne przedłużenie kultury średniowiecznej. W warstwie światopoglądowej stanowi pochodną zespołu przekonań ukształtowanych w średniowieczu pod wpływem oficjalnej doktryny katolickiej4. Fakt izolacji kultury ludowej utrzymującej wygasłe już spojrzenie na świat, podczas gdy tzw. kultura oficjalna nabierała już cech kultury nowożytnej, jest dobrze rozpoznany5. Najdobitniej jednak o pierwotnej tożsamości i jednolitości kultury średniowiecznej i ludowej zaświadczają badania K. Dobrowolskiego i A. Woźniaka 6. Badacze ci wskazują, że kultura ludowa zaczęła się kształtować najwcześniej w XV wieku, po obumarciu jednolitej średniowiecznej wizji świata, przy jednoczesnej izolacji wsi, której sprzyjało odrodzenie struktur feudalnych i wtórne poddaństwo. Zwłaszcza od początków XVII wieku, kiedy kultura ludowa zaczęła się wyraźnie odznaczać, stanowiła relikt średniowiecznych struktur wzmacnianych umiejętną indoktrynacją Kościoła. Wokół zarysowanego zagadnienia narosło wiele problemów i prób ich rozwiązania, których nie sposób rozważyć w tym miejscu. Kwestia ta wyma2 A. Pałubicka, O trzech his/orycznych s[Josohach waloryzacji .vlI'iatopoylądOl\ll'j, "Studia Metodologicznc" nr 24, 1985, s. 51-52. 3 Doskonałych ilustracji dostarcza litcratura przcdmiotu. Do bard/jej sugcstywnych opracowań należy wspomniana wcześniej praca Tomickiego oraz jego książka współautorstwa H. Tomickiej, Drzewo życia. Ludowa wizja .i:wiata i czlowil'ka, Łódź 1975, a także S. Czarnowskiego, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Dziela, l. I, Warszawa 1957, czy też L. Stommy, Determinanty polskiej kullUry ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" 1979. nr 3, s. 134-141. 4 L. Stomma, op. cit., s. 134-135. 5 A. Guricwicz, Problemy .i:redniowiecznej kullUry ludowl'j, tlum. Z. Dobr/.yniccki, Warszawa 1987, s. 7-11. 6 K. Dobrowolski, A. Woźniak, Historyczne podlo::e polskiej kultury ludowl'j, w: ftnowafia Polski. Przemiany kultur)! ludowej, t. 1, pod red. M. Biernat:kiej i n., Wrocław 19!!1, s. 59-90; także W. Baranowski, KullUra ludowa XVII i XVIII wieku /la zil'miach Pol.~ki Środkowe;, Łódż 1971. s. 59-90. �35 gala jednak choćby deklaratywnego rozstrzygnięcia w oparcIU o najbardziej rozpowszechnione fakty. Przed przystąpieniem do bliższej charakterystyki sfery światopoglądowej w kulturze średniowiecznej tę bowiem traktuję jako swego rodzaju pierwowzór - i zdefiniowania rytuału religijnego, pragnę powrócić do kwestii poruszonej na wstępie. Mianowicie nietrafności rozdzielania pierwiastków sakralnych i profanicznych w kulturach religijnych. ŚWIADOMOŚĆ BADAWCZA WOBEC POJĘĆ SACRUM I PROFANUM Jak powiedziano wcześniej, w antropologii i naukach z nią spokrewnionych powszechnie już zakłada się istnienie wewnętrznego podziału w kulturach tradycyjnych na dwie sfery: sacrum i profanum. Z każdą z koncepcji sacrum/proFanum - stworzonych przez wymienionych na wstępie badaczy można by dyskutować na gruncie prawomocności ich bazowych przesłanek. W tej chwili jednak interesuje nas fakt, że mimo różnic teoretycznych leżących u pod loża każdej z koncepcji sacrum/profanum, sama opozycja przyjmowana jest z zadziwiającą zgodnością. O ile inne terminy w antropologii są ciągłym obiektem polaryzacji, o tyle para interesujących nas pojęć jest przyjmowana bez zastrzeżeń. Rodzi się zatem pytanie o to, gdzie tkwi przyczyna zgodności koncepcji, które źródła opozycji sacrum/profanum upatrują w różnych uwarunkowaniach. Eljade widzi sacrum jako był transcendentny, który posiada historyczne manifestacje. Dla van Gennepa przesądzenie owo miało wprost charakter światopoglądowy, bez żadnej filozoficznej nadbudowy. Według strukturalistów natomiast, podzial na obie sfery jest faktem zdeterminowanym przyrodzom! naturą binarnie kodującego umysłu. I wreszcie Durkheim, który sacrum sprowadził do wymiaru ponadindywidualnej świadomości zbiorowej. Zauważmy, że koncepcje sacrum/proFanum są tworem badaczy jednej epoki. Przypuszczalnie rzutowali oni nieświadomie rozumienie własnej kultury na badane fenomeny kulturowe. Wskazany bląd całkowitego oddzielania i przeciwstawiania pary omawianych pojęć jasno zdezawuował M. Buchowski 7. W perspektywie ogólniejszej powyższy problem sformułowała A. Pałubicka, według której wszystkie koncepcje nauki i filozofii zawierają implicite w mniejszym lub większym stopniu - model obrazujący strukturę i własności kultury badacza 8. Mamy więc do czynienia z uwikłaniem współczynnika humanistycznego badaczy w postrzeganie zjawisk przypuszczalnie o zupełnie innych parametrach podmiotowych. Teorie, o których mowa, są swoistą artykulacją procesu drugiego "odczarowania świata", by posłużyć się określeniem Weberowskim, które w Europie zaczęło postępować od okresu Reformacji. Polegalo ono na trwałym rozbiciu wizji świata na oddzielne sfery: światopoglądową (z ciągle kurczącym się sacrum) i sferę doświadczenia potocznego (pro/ónum)9. 7 M. Buchowski, Mayia i rytual, Warszawa ~ A. Paluhicka, Kulturowy wymiar ludzkieqo " A. Palubicka, O trzech ... , s. 55-57. 1993, s. 75-95. .~wiata obiektywneqo, Poznań 1990, s. 15-32. �36 Przywoływane koncepcje sacrum/pro{anum w takich przede wszystkim sądach obrazują stan własnej, czyli nowożytno-europejskiej, kultury badacza: 1. sacrum i profanum są całkowl;cie rozdzielne i przeciwstawne; 2. wartości sakralne są autoteliczne i mają wyłącznie wymiar światopoglądowy; 3. afir· mowane są tylko w zachowaniach ściśle sakralnych takich jak modlitwa i rytuał; 4. praktyka religijna stanowi w kulturze średniowiecznej i ludowej samodzielną, wyraźnie wyodrębnioną dziedzinę działalności społecznej. Powyższe spostrzeżenia pozwalają stwierdzić, że definicje rytuałów religijnych są analogicznie zabarwione współczynnikiem humanistycznym kultury nowożytno-europejskiej i skutkiem tego prezentują w jakiś sposób wypaczony obraz obrzędowości religijnej w imteresujących nas kulturach. Jak się wydaje, można w znacznym stopniu uniknąć nadmiernego aplikowania własnych przekonań światopoglądowych poprzez ich uprzednie wyraźne uświadomienie. Sądzę, że społeczno-regulacyjna !koncepcja kultury J. Kmity może być pomoc· na w tym względzie 10. Poza tym, że posłuży ona do wyraźniejszego uświadomienia sobie głównych rysów naszej kultury, to umożliwi także szkicową rekonstrukcję kultur średniowiecznej i ludowe}. Współczesną kulturę europejską cechuje oddzielenie sfery sacrum od profanum, przy stałym kurczeniu się pierwszej z nich na korzyść drugiej. Przeobrażenia w tym kierunk u obserwujemy, jak wspomniano wyżej, od okresu fali reformacyjnych zmian, a zwłaszcza od czasu upowszechnienia się oświeceniowego, zlaicyzowanego poglądu na rzeczywistość. W terminach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury sferom sacrum i profanum odpowiadałby podział kultury na sferę symboliczną oraz techniczno-użytkową. Sfera symboliczna dzieli się jeszcze na światopoglądową i symboliczno-komunikacyjną. Ta ostatnia stanowi pomost między przekonaniami płym!cymi ze sfery światopoglądowej a sferą praktycznych działań techniczno-użytkowych. Zawiera ona komunikaty w postaci skonwencjonalizowanych znaków, dawniejszych żywych treści światopoglądowych, któ[l~ uległy laicyzacji i upowszechnieniu w oderwaniu od orientacji światopoglądowej ich użytkowników 11. Główną funkcją sfery symboliczno-komunikacyjnej jest zapewnienie ogólnego poziomu porozumienia członków społeczeństwa, którzy nie żywi'lc już tożsamych przekonań światopoglądowych, muszą odwoływać się do innego źródła konsensusu (obyczaj, język, ~,ztuka). Działania w sferze techniczno-u'żytkowej są całkowicie zlaicyzowane, co oznacza, że nie są uwikłane w żadne wartości symboliczne, przynajmniej w takim stopniu, w jakim nie mają wpływu na ich efektywność. Opierają się bowiem na normach i dyrektywa.ch empirycznie stwierdzonych związków przyczynowych. Należy w tym miejscu mocno podkreślić, że współcześnie efektywność działań techniczno-użytkowych jest całkowicie niezależna od przekonań światopoglądowych poszczególnych jednostek, które je realizuj,!. Krótko mówiąc, światopogląd nie ma regulatywnego wpływu na przebieg J. Kmita, O kulturze symboliczmU. Warszawa 1982. E. Kobylińska, Hermeneutyczna }l.'izja htltury, Warszawa - Powali. 1985, s. 22·37; tak/c J. Grad, Obyczaj - system kumunikacji symboliczno.kulturowej, "Lud" t. 67. 1983. s. 94-99. 10 11 �37 i efekty działali mieszczących się w ramach praktyki techniczno-użytkowej (produkcja, konsumpcja). Zasadniczo różni to działania omawianej sfery od analogicznych czynności wykonywanych w ramach kultury religijnej, gdyż po części opierają się one tam na światopoglądowych normach postępowania. Do kwestii tej jeszcze powrócę. Zatem obie sfery, komunikacyjno-symboliczna i techniczno-użytkowa, należą w kulturze nowożytno-europejskiej do porządku profanum i funkcjonują niezależnie od światopoglądowych przekonań żywionych przez poszczególne podmioty. Natomiast sfera norm i dyrektyw światopoglądowych (w tym sakralnych) jest sprywatyzowana, leży w zakresie dobrowolnych wyborów. Mając tak zarysowany system obecnej kultury, można postawić sobie pytanie, które od razu zasygnalizuje nam istnienie podstawowego kontrastu między kulturą nowożytno-europejską a religijną kulturą średniowiecza. Mianowicie, jakiego typu rełacje zachodzą między wartościami reprezentowanymi przez sacrum a ich realizacją w praktyce społecznej skoro istnieje między obiema sferami ścisła współzależność, a jedynym kulturowo panującym światopoglądem jest światopogląd religijny i żaden inny? Nie ma innych norm światopoglądowych poza religijnymi, bo nawet infiltrowane praktyki magiczne zyskują waloryzację religijną lub są odrzucane, a idee światopoglądu laickiego jeszcze nie powstały. Właśnie uwzględnienie i rozpatrzenie głębokiej "penetracji" norm i dyrektyw swiatopoglądu chrześcijańskiego w sferę techniczno-użytkową daje szansę na rozwinięcie hipotezy, że w kulturze średniowiecznej, a potem także ludowej, sfera sacrum całkowicie obejmuje te dziedziny kultury, które współcześnie są wyobrębnione i posegmentowane jako niezależne systemy. Przypuszczalnie w ramach interesujących nas kultur istnieje tylko społeczny podział pracy podporządkowany jednej wizji światopoglądowej reprezentowanej przez sacrum. Domniemana sfera profanum jest natomiast przesunięta do zupełnie innego obszaru pojmowanego podmiotowo świata i nie mieści się w ramach religijnie przeżywanej doczesności. Posuwając się dalej, stawiam tezę, że czynności, które oceniane są jako techniczno-użytkowe (profaniczne) stanowiły w omawianych kulturach jakąś nie dającą się bliżej określić formę obrzędów 12. Zaś sfera komunikacyjno-symboliczna nie tworzyła odrębnej dziedziny, jako że jej integrująco-różnicującą funkcję (którą ma obecnie) spełniały normy i dyrektywy światopoglądu religijnego. Akty komunikacyjne stanowiły artykulację światopoglądowych przesądzeń. Krótko mówiąc, cała rzeczywistość obu omawianych kultur tworzyła świat sakralny 13. Szczegółowemu rozwiązaniu powyższej kwestii poświęcona jest trzecia część niniejszego artykułu. Najpierw jednak nałeży dokonać szkicowej rekonstrukcji światopoglądowego kontekstu podejmowanych działań, by tą drogą wyłonić cechy i strukturę rytuałów religijnych. Szczególnie będzie nas inte- 12 Cz~ściowemu rozważeniu tej kwestii poświęciłam artykuł O dwu historycznych odmianach reliyijlJcj. "Człowiek i Spo/eczeIlstwo" 1992, nr 1O, s. 22-38. W. Baranowski, Z hadań nad ludową recepcją ..Żywotów .\'więtych··, "Lud" t. 54, 1970, ohr:((dolVo.ici LI s. 89-90. �38 resowała waloryzacyjna funkcja światopoglądu religijnego i w związku z tym stopień przenikania treści symboliczno-sakralnych w głąb praktyki społecznej. ZAKRES, SPOSOBY MANIFESTACJI I FUNKCJE WALORYZACYJNE SACRUM Dla podmiotów kultury średniowiecznej i ludowej sacrum jest nadprzyrodzoną dziedziną władania Boga. Świat doczesny jest odbierany jako odbicie doskonałego porządku sacrum i dąży do osiągnięcia deklarowanej doskonałości. W tym sensie rzeczywistość doczesna ma charakter sakralny. Nie-boski (profaniczny) świat uszeregowany jest gdzie indziej niż sugerują to współczesne interpretacje religijne. Sfera profaniczna zaczyna się tam, gdzie występuje się przeciw prawu boskiemu, które na równi występuje w niebie i na ziemi. Przykładem pojmowania rzeczywistości jako sakralnej są choćby mity opisujące niebo jako wzorcową społeczność czy typowe przekonanie, że człowiekowi przyszło się urodzić i żyć w określonej warstwie społecznej z wyroku boskiego 14. Bóg wyrokuje o losach grupy i nieodłącznych od niej jednostek, którym przypisane są do wypełnienia określone zadania. Mamy więc do czynienia z metaforą stosunków społeczno-ekonomicznych wyniesionych do rangi ostatecznych wartości światopoglądowych, których przyczynę podmioty dostrzegają na zewnątrz doświadczanej kultury. Zatrzymajmy się na chwilę przy wskazanej opozycji sacrum i profanum. Proponowane ich rozumienie i przeciwstawienie pokrywa się częściowo z koncepcją M. Eliadego. Dla niego sacrum to świat kosmicznych praw przejawiających się historycznie poprzez hierofanie. Ponadto sacrum stanowi przeciwwagę dla profanum rozumianego jako chaos, obcość, świat nieznany i nieokiełznany, wykraczający poza obręb własnej kultury 15. Profanum nie należy do kultury przeżywanej, nie oznacza ono doczesności jakiej chcieli Durkheim, van Gennep oraz Leach. Modelowo rzecz ujmując, centrum Eliadowskiej opozycji stanowi sacrum, ku któremu ciąży wszystko co zewnętrzne, jeszcze profaniczne, a dające się potencjalnie uporządkować według planu dyktowanego przekonaniami kosmologicznymi i często eschatologicznymi danej kultury. Inaczej niż u strukturalistów, u których postulowana równowaga przeciwieństw implikuje występowanie sacrum i profanum w tym samym planie, jako konieczne logiczne dopełnienie symboliczne 16, Eliade interpretuje profanum jako zgoła nie przystające do sacrum ze względu na jego nieokreśloność. U strukturalistów sacrum jest symbolicznym równoważnikiem zakładającym drugi dopełniający człon symbolu, u Eliadego dynamicznie wyłaniającym się z nieokreślonego profanicznego chaosu bytem, który rozrasta się w uporządkowane formy i treści. Porzuciwszy Eliadowską ideę sacrum jako bytu transcendentnego, można zrelatywizować jego model sacrum/profanum do koncepcji świadomości czło14 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dacyngicr, Warszawa 1976, s. 157 i n. M. Eliade, Sacrum - mit - historia, tłum. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1993. s. 53-89. E. Leach, Kultura i komunikowanie, tlum. M. Buchowski, w: RV/ull{ i narf(uja, Warszawa 1989, s. 46-49 i 74-76. 15 16 �39 wieka o światopoglądzie religijnym, jak to uczynił Durkheim. Teoria Eliadego jest tym bardziej pomocna, że materiał, który przytacza na poparcie własnej koncepcji jest w większości dobrany z kultur o dominującym światopoglądzie religijnym. Wyobrażeniom zgrupowanym w sacrum przysługuje cecha całkowitej obiektywności, podmiotowo rzecz ujmując. Jest ono realnym choć nadprzyrodzonym bytem, ale jak powiedziano, nie oznacza to wcale, że jest ono przeciwstawiane doczesności. Owa doczesność nie jest światem profanicznym skoro w jej obrębie wdraża się i podtrzymuje wartości sakralne. Właśnie doczesność podlega ciągłej sakralizacji w przeciwieństwie do peryferycznego, znajdującego się "poza kulturą" profanum. Profanum jest sferą grupującą wszelkie odszczepienia względem obowiązującego i uświęconego wzorca życia lub po prostu świat obcy, nie należący do określonej kultury. Doczesność dąży ku bezwzględnej ostatecznej świętości w toku rozwoju społecznego, kulturowego i osobniczego. Ową doczesnością są Eliadowskie hierofanie zrelatywizowane przeze mnie do wymiaru Durkheimowskich "wyobrażeń zbiorowych" 17. Subiektywno-kulturowa rzeczywistość jest wyniesiona do rangi rzeczywistości obiektywnej. Zatem wartości sakralne wyartykułowane w postaci religijnych dogmatów (przekazów światopoglądowych, symboli, mitów) porządkują bieg wydarzeń w "uświęconej doczesności". Obie sfery nieustannie na siebie oddziałują, tyle że religijny podmiot wskazuje na sacrum jako byt początkowy, inicjujący zdarzenia w mitycznym praczasie. Od woli więc jednostek, w znacznym stopniu, zależne jest utrzymywanie kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, które zwrotnie wpływają na kreację świata doczesnego. Wymianie owej i utrzymaniu wykreowanego porządku służą właśnie rytuały. Zauważmy jeszcze, że rysem charakteryzującym kultury religijne jest dominująca rola świadomości zbiorowej nad indywidualną, co sprzyja unifikacji norm światopoglądowych i płynących stąd dyrektyw. Społeczeństwo jest traktowane jako "obywatel zbiorowy". Na tę cechę kultury religijnej wskazywał już E. Durkheim, a za nim S. Czarnowski 18. Wyobrażenia zbiorowe generowane w świecie działaó uchwytnych praktycznie, odnoszone następnie do sfery sacrum, regulują w sposób bardzo ujednolicony działania jednostek. Decyduje o tym "przymusowe" respektowanie normatywno-dyrektywalnego systemu przekonaó światopoglądowych, zwanych w języku francuskiego badacza "wierzeniami". Ta społeczna więź oparta na wspólnocie przekonań, określona przez Durkheima jako "solidarność mechaniczna", polega na bezpośredniej i "obowiązkowej" realizacji wspólnych wszystkim wartości, pod groźbą zastosowania sankcji karnych. Waloryzacja światopog1<!dowa jest nakierowana na utrzymywanie stosunków społeczno-prawnych ujętych w dogmaty "prawa bożego", któremu należy się rygorystycznie podporządkować. Przeto prawo stanowi istotne wzmocl) E. Durkhcim, E/el/lental'l1e ./f'rmy :':ycia religijnego. System totemiczny w Austra/ii, tlum. A. Zadro):yńska, Warszawa 1990, s. 31-34. IH E. Durkhcim, De la tlil'isio)/ tiu travail social, fragment tłumaczenia w języku polskim, w: J. Szacki, Durkheim, Warszawa 1964, s. 148-162; S. Czarnowski, op. cit., s. 82. �40 nienie dla religijnej wizji świata podzielanej 'wspólnie przez poszczególne jednostki. W ten sposób zorganizowane według prawnie określonych "służb bożych" społeczeństwo realizowało "z góry dany" przez Boga plan. Przewidywał on dla każdej jednostki ściśle określone miejsce w hierarchii społecznej i związane z nim role 19. Zatem u podłoża prawa średniowiecznego legło przeświadczenie o priorytecie korzyści zbiorowej nad jednostkowe!. Zbliżony wzorzec obowiązywał na wsiach polskich, skrupulatnie podtrzymywany przez dwór i władzę kościelną jako funkcja wtórnego feudalizmu i wynikającej zeń izolacji świadomościowej i społecznej 20. Zależność między sacrum a doczesnością jest ścisła dzięki religijnej waloryzacji. Nie chodzi tu jednak o prostą zależność świata zmysłowo namacalnego od niedostępnych idei. Powiązanie owo ma taki charakter, że z jednej strony sacrum jest środkiem uświęcającym ludzkie działania, a z drugiej strony bezpośrednim przedmiotem tych działań. DWIE ODMIANY OBRZĘDÓW RELIGIJNYCH Ustalenia tu zawarte zmierzają do określenia w perspektywie teoretycznej pojęcia rytuału dualistycznego, który tworzy pary wzajemnie dopełniających się obrzędów performatywnych i konsekracyjnych. Oczywiście granice między nimi, teoretycznie ostro przeprowadzone,w praktyce były płynne i dynamicznie przesuwające się. Dla jasności wywodu prezentuję model bardziej statyczny, uwypuklający jakościowo i treściowo różnice każdej z odmielO obrzędów religijnych. Jako pierwsze scharakteryzowane będą obrzędy performatywne. Dla większości działań techniczno-użytkowych typowe jest, że kierujące nimi dyrektywy o charakterze metonimicznym podlegaj e! zatwierdzeniu przez instancję nadprzyrodzoną lub władzę ją reprezentującą. Ten właśnie element światopoglądowy decyduje o tym, że czynności pozornie tylko pragmatyczne (techniczno-użytkowe) uwikłane są w związki symbolizowania i dzięki temu uzyskują status czynności religijnych. O ile obecność sensów symbolicznych w obrębie wąsko pojętej praktyki religijnej jest oczywista, o tyle twierdzenie, że sensy owe przysługują również czynnościom techniczno-użytkowym może wzbudzać sprzeciw 21. Jednak utrzymuję, iż jest to właśnie typowy rys całokształtu prak tyk i techniczno-użytkowej średniowiecza, a w dużej mierze również odnośnej praktyki w kulturze ludowej. Także czynności komunikowania językowego oraz komunikowanie oznakowe funkcjonują często jako sygnały, wyrażające pośrednio A. Guriewiez, op. cit., s. 157 i n. L. Stomma, op. cir., s. 131-141. 21 Między innymi z powodu dostrzeż.onego już synkretyzmu owych sensów. który według badaczy poznańskiego ośrodka kulturoznawczego przysluguje zwlaszCl.a działaniom magicznym. Pogląd ten jest szeroko lansowany. patrz m.in. M. Buchowski. Mauia. Je; .Iimkc;e ; slruktul'll. Poznań 1986; A. Palubicka, Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa - Poznal1 1984, s. 30-58; J. Kmita, Magiczne źródło ku/tury, "Odra" 1984, nr 2, s. 24-30. Nic prl.cc/·ąc mu, pragnę zwrócić uwagę, że w magii, której cechą jest przede wszystkim utylitarne nastawienie, symbol podporządkowany jest manipulacji pragmatycznej; w religii natomiast, symbol nadaje wymiar transcendentny materialnej rzeczywistości, by posłużyć się klasycznym już odróżnieniem. 19 20 �41 treści religijne. Przykładem Są wszelkiego rodzaju pozdrowienia, których nie można uznawać li tylko za zwroty grzecznościowe, "szczęść Boże", "Niech będzie pochwalony ... ", które zostały następnie wyparte przez "zeświecczone" .,dzień dobry". Wartości sakralne (światopoglądowe) przenikają poprzez wąsko pojętą praktykę rytualno-religijną w głąb praktyki społecznej i podmiotowo są na nią rzutowane. Z reguły sankcjonowane, są wartościami ostatecznymi, takimi jak Zbawienie Wieczne, cześć oddana Panu, pomnażanie Jego dobytku itp. W ten sposób ScIszczególnie zabarwione pierwiastkiem sakralnym. Sensowi czynności techniczno-użytkowych, mających na celu osiągnięcie określonych dóbr materialnych, towarzyszy więc zwykle sens światopoglądowy wyrażany najczęściej jako komunikat. Wymieniony, dwojaki sens przysługuje działalności mieszczącej się w ramach dziedzin określanych jako handel, budownictwo, rzemio'slo, rolnictwo itp. Omawiany typ czynności realizowany jest w obrębie międzyjednostkowej kooperacji, która oznacza tu coś więcej niż współpracę narzuconą przez typ wykonywanych czynności. Wymóg kooperacji jest postawiony przez samą kulturę społeczeństwa opartego na "solidarności mechanicznej", gdzie wartości winny być osiągane zbiorowo lub indywidualnie, ale wówczas z przyzwoleniem całej grupy społecznej, która roztacza kontrolę nad uczestnikami tej samej świadomości zbiorowej. Tak więc światopogląd dostarcza aksjologicznej motywacji dla sposobu wykonywania czynności utylitarnych i tą właśnie drogą podporządkowuje je sobie. Inaczej mówiąc, współdziałające jednostki, których poczynania mają przynieść konkretny efekt "materialny", komunikują jednocześnie fakt podporządkowania się stosownym wartościom sakralnym. Ze względu zaś na istotę owych komunikatów, które w sposób pośredni lub bezpośredni wyrażają treści doktrynalne chrześcijallstwa, owe czynności techniczno-użytkowo-komunikacyjne należy postrzegać jako obrzędy. Nazwę je religijnymi obrzędami performatywnymi. Obrzędem bądź rytuałem performatywnym będzie zatem każda czynność złożona, posiadająca wymieniony dwojaki sens uzyskany w drodze religijnego sposobu jej waloryzacji. Waloryzacja owa oprócz symbolicznego ładunku komunikacyjnego implikuje, że działalność doczesna jest pewnym odwzorowaniem mitycznego wzorca. Waloryzacja światopoglądowa w kulturach religijnych jest niejako dwustopniowa. Dostęp wartości sakralnych do czynności techniczno-użytkowych jest tylko pośredni lub częściowy. Natomiast waloryzacja bezpośrednia obrzędów performatywnych urzeczywistnia się wewnątrz wąsko pojętej praktyki religijnej, a w średniowieczu także polityczno-prawnej (obie praktyki się przenikajc!). Tutaj właśnie w trakcie nabożeństw i licznych innych uroczystości, którym przewodniczy kapłan lub przedstawiciel religijnie uprawomocnionej władzy, wiernym "tłumaczy się" (zwykle poprzez określone mity) panujący porzejdek społeczno-prawny i wynikający stąd porządek społeczno-ekonomiczny. Waloryzacja odwołuje się do Prawa Boskiego, Służby Bożej, cnót ludzkich itd. Wskazuje się wartości godne realizacji oraz obowiązujące sposoby ich osiewania. A zatem wdraża się jednostki do życia w religijnej wspólnocie. �42 Tę funkcję wdrażania i sakralizacji praktyka spelnia poprzez rytualy, które nazwę konsekracyjnymi. Liczne pośród nich posiadają strukturę "rytów przejścia". "Przejście" owo dostrzegałabym jednak nie jako przekraczanie sfery sacrum i powracanie do profanum, ale jako uświęcony sposób spotykania się doczesności ze spełnioną już świętością (sacrum), ujmując to z perspektywy podmiotowej. Zaktualizowanymi przez średniowiecze wersjami "rytów przejścia", specyficznymi dla praktyki religijnej i polityczno-prawnej, są chrzest, zaślubiny, koronacja, pasowanie na rycerza, zdobycie święceń kapłańskich itp. Rytuały konsekracyjne służą osiągnięciu wartości światopoglądowych w sposób bezpośredni, posiadają więc przede wszystkim sens światopoglądowy. Jednakże sens komunikacyjny jest w nich również mocno uwypuklony, albowiem wartości sakralne podawane są do wiadomości ogółu drogą komunikacji symbolicznej. Rytuały konsekracyjne posiadają zatem dwojaki sens światopoglądowo-komunikacyjny. Stanowią środek, za pomocą którego stosowny ich sens światopoglądowy jest komunikowany wspólwiernym jako wartość "zatwierdzana" wprost przez Wolę Boską. Ostatecznie więc poprzez rytuały konsekracyjne cała praktyka techniczno-użytkowo-komunikacyjna uzyskuje sankcję sakralną. Stąd też poszczególne jej przejawy nazywam obrzędami performatywnymi. Powtórzmy, oba wyróżnione rytuały powiązane są przez dwustopniową waloryzację. Obrzęd konsekracyjny służy nawiązaniu bezpośredniego kontaktu z sacrum, które podlega przekładowi symbolicznemu i dalej zyskuje swą spełniającą moc w obrzędzie performatywnym. Ta para rytuałów w planie teoretycznym stanowi łącznie jeden rytuał religijny, który nazywam d u a Iistycznym. Sakralizacja (waloryzacja) pośrednia i bezpośrednia występująca w równoległych "częściach" rytuału dualistycznego zachodzi w wielu zakresach, nakładają się one na siebie i wzajemnie uzupełniają. Poszczególne rytuały mogą być, i często są, rozdzielone w czasie, co jest jedną z typowych cech obrzędowości religijnej. Całokształt praktyki społecznej "zasilanej" nieustannie przez normy światopoglądu chrześcijańskiego przesądza w istocie o funkcjonalnej strukturze rytuałów rozdzielonych na mniejsze całości, których składowe wzajemnie się warunkują. W odróżnieniu od powyższej sytuacji, nasza kultura "wytracila" w pierwszym rzędzie obrzędy performatywne, które po "wytrąceniu" się z nich komunikatów o charakterze religijnym przekształciły się w praktykę techniczno-użytkową, a komunikaty uległy konwencjonalizacji i przesunięciu w obręb wyraźnie już wykształconej sfery komunikacyjno-symbolicznej 22. Wskazana zależność obu rytuałów jest często łatwa do uchwycenia empirycznie. T tak na przykład tylko ten, który zostawał rycerzem poprzez rytuał konsekracyjny miał prawo uczestniczyć w bitwie, która jest obrzędem performatywnym. Posłużmy się przykładem. M. Pastoureau podaje, że "pasowanie na rycerza zazwyczaj łączono z uroczystościami wielkich świąt religijnych (Wielkanoc, Zielone Świątki, 22 J. Grad, op. cit., s. 108-116. �43 Wniebowst<wienie) lub festynów świeckich (narodziny lub wesele księcia, zawarcie pokoju między dwoma suwerenami). Były to widowiska na pół liturgiczne, rozgrywające się na dziedzińcu zamkowym, w przedsionku kościoła, na placu miejskim lub na błoniach. Kandydat musiał się uroczyście przygotować (spowiedź i komunia święta), spędzał poprzednią noc na medytacji w kościele lub kaplicy. Sama ceremonia miała charakter sakralny. Zaczynała się od poświęcenia rynsztunku, potem zaś ojciec chrzestny podawał swemu chrześniakowi kolejno miecz i ostrogi, kolczugę i hełm, wreszcie włócznię i tarczę. Giermek przywdziewał zbroję recytując modlitwy i wymawiając przysięgę, która zobowiązywała go do przestrzegania zwyczajów i powinności stanu rycerskiego. Na zakończenie następował colee - symboliczny gest. .. celebrujący ten obrzęd, stający uderzał klęczącego przed nim giermka otwartą dłonią w ramię lub w kark .... W wieku XIV gest colee wykonywano już nie dłonią lecz płazem miecza i wymawiano przy tym rytualną formułę: W imię Boga, świętego M ichała i świętego Jerzego pasuję cię na rycerza" 23. Nie wdając się w szczegóły opisanego rytuału ani kwestie jego licznych lokalnych wariantów, można dostrzec, że występują w nim wszystkie cechy przypisywane rytuałowi konsekracyjnemu. Sens światopoglądowy uprawomocnia pozostałe sensy: osiągnięcie określonej kondycji społeczno-prawnej, która ma wymiar sakralny oraz sensów komunikacyjnych poprzez podanie do ogólnej wiadomości owego wydarzenia (wspólna symbolika i "przestrzeń komunikacyjna" - plac, dziedziniec itp.). W Durkheimowskim rozumieniu, wspólnota poprzez akt jawnej zbiorowej komunikacji sakralizuje swoje wierzenia. Obrzędem performatywnym, dopełniającym poprzedni, byłoby zarządzanie planową budową miasta czy bitwa. Rozpatrzmy tę drugą. Cytowany powyżej badacz pisze: "racją bytu rycerza jest walka. Oczywiście z chwilą pasowania stawał się żołnierzem Boga, co go zobowiązywało do poskramiania wojowniczych zapałów i podporządkowania ich nakazom religii"24. Jednym z takich nakazów było wspomaganie swego suwerena w wojnie, którą ten prowadził. Wojna była "skutecznym sposobem powiększania swoich posiadłości i swojej potęgi. W XII wieku wojny zawsze zmierzały do zdobyczy. Ze strony możnych panów, którzy wojnę prowadzili, nie był to przejaw pospolitej chciwości lecz konieczność: potrzebowali zdobyczy, żeby opłacić najemników, wynagrodzić wasali, którzy przyczynili się do zwycięstwa"25. Na bitwę składała się, obok właściwych działań wojennych, msza początkowa i końcowa (msza polna). Przytoczone fakty wskazują, że bitwa miała znamiona obrzędu performatywnego. Szczególnie wyrazistymi obrzędami performatywnymi okresu średniowiecza były wojny krzyżowe, gdzie bogactwo, status społeczny i wartości chrześcijańskie szły w jednym szeregu. Na podobnej, do opisanej, zasadzie zdobywali uprawnienia i wykonywali swój fach kupcy i rzemieślnicy skupieni w cechach 26. 23 M. Pasloureau. Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrąglego l/um. M. Skibniewski, Warszawa 1983, s. 33. 76-77. 77. Miasta i mieszczwistwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, roz. V i VI. (X II-X III wieku), ~4 Ibidem. s. IS Ihidem. a. ~6 J. Paśnik. Scolu �44 Zilustrowany rytuał dualistyczny nie musi każdorazowo tworzyć niejako "tematycznej" pary. Przykładem może być msza święta, która nie odbywa się na żadną szczególną intencję, dotyczy w równej mierze wszystkich biorących w niej udział jednostek. Uczestnicy mszy pouczeni w trakcie nabożeństwa o obowiązkach, prawach i sankcjach zostają przez kapłana "odesłani" do pełnienia swych doczesnych obowiązków w ramach praktyki podstawowej. Przykładem innego "autonomicznego" (bez pary) obrzędu performatywnego przyjętego w średniowieczu i następnie kontynuowanego w kulturze ludowej był akt kupna-sprzedaży zwierząt lub nieruchomości. W średniowieczu na określonym przez prawo miejskie placu dokonywała się transakcja. Składało się na nią najpierw targowanie, polegające na wywoływaniu ceny, któremu każdorazowo towarzyszyło uderzenie dłoni kupującego o dłoń sprzedającego, ilekroć ten proponował nową cenę i odwrotnie. Wyrażanie zgody na ustaloną w drodze "dobijania" targu cenę dokonywało się często poprzez podanie sobie w uścisku dłoni i "przecięcie" ich przez pośrednika i świadka kupna-sprzedaży zwanego litkupnikiem. Następnie po przyjęciu pieniędzy, lub jeszcze przedtem, sprzedający, jak i kupujący okręcali się kilkakrotnie wokół własnej osi, a następnie litk up czyli przypitek kończył ostatecznie transakcję 27. Ten handlowy obrzęd, który pierwotnie był rytuałem magicznym, wzbogacony przez litkup (w Polsce przyjęty z Zachodu), znalazł pełną sankcję religijno-prawną w obu omawianych kulturach. Sankcja ta wyrażała się w ustaleniu miejsca i czasu targu, które były uświęcone oraz w bezwzględnym obowiązku postawienia przez kupującego wódki, tzw. bożego napitku. "Boży napitek", znacząca tu nazwa, pełnił wcześniej magiczną funkcję apotropeiczną, ale utracił ją na rzecz waloryzacji religijnej. Co interesujące, w kulturze ludowej prace polowe i gospodarskie zazwyczaj inicjowane były w określone dni, którym patronowali święci Kościoła 28. Przedsięwzięcia owe były splecione z nabożeństwami na intencję danego świętego, któremu przypisywano pieczę nad określoną czynnością gospodarczą. O tym, że posiadały one wymiar na pół sakralny świadczą choćby takie porzekadła: "Benedykt w pole z grochem, Wojciech z owsem jedzie, Stanisław ze lnem, Filip tatarkę wiezie ... "; "Święty Marek poszedł na folwarek, oglądać żytko, czy wyszło wszy tka"; "Pan Jezus pyta świętego Wita: Święty Wicie, duże tam ziarnko w życie? Nie słyszę Panie, aż polowa ptactwa śpiewać przestanie" 29. 27 Por. W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne, w: Kullura IlIdowa Wielkopolski. pod red. J.8urszty, t. 3, Poznali 1967, s. 212, 215 oraz P. Dąbrowski, Li/kup II' polskim prawie .(-redniolViecznym, "Przegląd Historyczny" t. 5, 1907, s. 377-3S3. 28 E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskieyo, Warsl.awa 192ll, s. 24 i n. 29 Z. Gloger, Rok polski IV :yciu. (radvLji i pidni, Warszawa 1986, s. 241, 242. �45 Oczywiście doszukiwanie się przejawów sakralnych w zachowaniach uznawanych dotąd za świeckie jest trudnym przedsięwzięciem. Napotyka nie tylko przeszkodę obowiązującego dotąd stereotypu badawczego, ale także na niedostatek empirycznych świadectw potwierdzających wprost zakładaną hipotezę. Prawdopodobnie sytuacja ta jest kolejnym skutkiem nakładania własnego współczynnika humanistycznego przez dokumentalistów (etnografów i historyków) na badane fenomeny kulturowe. Skutkiem tego materiał jest grupowany, już na wstępie, według podziałów obowiązujących w naszej kulturze, co powoduje utracenie możliwości widzenia pierwotnych powiązań między badanymi zjawiskami kultury. Najlepszym komentarzem ilustrującym ten nagminny proceder są dwa pierwsze rozdziały My,W nieoswojonej Levi-Straussa 30. Mimo wymienionych trudności, analiza światopoglądowych przesłanek i zastanych materiałów empirycznych skłania jeśli nie do przyjęcia proponowanego rozwiązania, to przynajmniej do stawiania nowych hipotez nie powielających starych błędów. Dorota A ngutek DUALISTIC AN RITUAL IN ATTEMPT RELIGIOUS CULTURES. AT MODELLING (Summary) The paper presents a hypothetical model of the religious ritual in the medieval culture and folklore. The model presents two rites identified as the eonseeratie and the performative. These are isolated with regard to their cultural value and the axiological motivation, or valorization. The consecralie rite falls into a narrow band of religious practice, while the performative one refers to every day material acts. It is shown how these two rites are interconnected and interdependent. Performative rites arc subordinate to eonsecratic rites, as the latter affirm a wider view of society through the usc of religious symbols and myth. Performative rites, though they often have concrete material consequenccs, are justified and given value by referring to their sacred worth. In this way sacred values are appreciated more than utilitarian ones. In practice both scts of rites are usually separate and do not appear to be obviously interrelated. The article analyses examples and it is suggested that the sacrum sphere a/Tects thc whole gamut of cultural practice, while the profanum sphere falls outside of culture. 30 C. Lćvi-Strauss. tv!.)".\" nieoswojona, tłum. A. Zajączkowski, Warszawa 1969, s. 39-86. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/660f00d9f727312c1befaa002bcc4a73.pdf f87e858dbf8a2c9df2a700bd4e71f5d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource kultura ludowa pogranicze etniczne rubież etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1932 Title A name given to the resource Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.47-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 ZYGMUNT Katedra KŁODNJCKI Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego TAK ZWANA RUBIEŻ ETNOGEOGRAFICZNA, A PROBLEM GENEZY PRZESTRZENNEGO ZRÓŻNICOWANIA KULTURY LUDOWEJ W POLSCE Różnice kulturowe interesowały etnografię, a zwłaszcza etnologię oraz antropologię kulturową, już od zarania tych bliskich sobie dyscyplin. Wodrębnościach kulturowych, które charakteryzują bądź charakteryzowały mieszkańców tego czy innego obszaru, badacze dopatrywali się często odzwierciedlenia zróżnicowań etnicznych, oddziaływania środowiska geograficznego, przenikania elementów z jednej kultury do drugiej (dyfuzje) lub innych przyczyn. Badanie zróżnicowania kulturowego interesuje badaczy reprezentujących różne kierunki czy należących do odmiennych szkół, zwłaszcza szkoły kulturowo-historycznej. W Ameryce na tym opiera się teoria areałów kulturowych. Efektem badań przestrzennego zróżnicowania elementów kulturowych są liczne skartowania, w tym także atlasy etnograficzne. Mapy, o których mowa, są jednakże tylko zbiorami określonych systematycznie lub typologicznie cech kulturowych ukazanych od strony zróżnicowania przestrzennego i w konkretnych przedziałach chronologicznych. Przy interpretacji tak zestawionego materiału faktograficznego szczególnie przydatna jest metoda etnogeograficzna polegająca na odtwarzaniu genezy elementów kulturowych na podstawie analizy konfiguracji zasięgów z uwzględnieniem roli środowiska geograficznego oraz czynników historycznych (K. Moszyński, 1958, 1962; M. Pokropek, 1981; Z. Kłodnicki, 1988, 1994). Podczas gdy technika kartograficzna stoi już na wysokim poziomie i na ogół nie spotyka się z krytyką, to nie można tego samego powiedzieć o metodzie etnogeograficznej. Ta ostatnia bywa stosowana ze zmiennym powodzeniem. W prezentowanym artykule chciałbym odnieść się do pewnej dyskusji rozpoczętej jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku, gdyż stanowi ona dogodny punkt wyjściowy do rozważań nad przestrzennym zróżnicowaniem kultury ludowej w Polsce i jego genezą. WYKREŚLENIE PRZEZ RUBIEŻY KAZIMIERZA ETNOGEOGRAFICZNEJ MOSZYŃSKIEGO Badania prowadzone przez wybijającego się wówczas, a już wkrótce największego polskiego etnografa i etnologa Kazimierza Moszyńskiego, zaowocowały w 1927 roku artykułem Lud polski w dorzeczu Wisły. Do rozprawki tej �48 autor dołączył "Mapę etnograficzną dla kilku cech kultury ludowej w dorzeczu Wisły. 1927 r.", na której zaznaczył zasięgi występowania radia rylcowego. sochy, brony laskowej, cepa gązewkowego, jarzma kulowego, zaprzęgu jednokonnego w hołoble i duhę oraz (ciężkiej) kijanki półwalcowatej z jednej strony. a radła słupicowego (ramowatego), pługa drewnianego (koleśnego) i płużycy. brony słupkowej (beleczkowej), cepa kapicowego, jarzma podgarlicowego (ramowatego), zaprzęgu przy dyszlu oraz kijanek łopatkowatych i mieczykowatych z drugiej, mapa 4. Mapą tą autor zilustrował rubież etnogeograficzną dzielącą kraj na dwie "prowincje": północno-wschodni,! i południowo-zachodnią. Już wówczas zauważył on, że "Wytwory, znajdujące się w obrębie pierwszej, nawiązują do kultury ludowej Polesia i właściwej Białorusi. Wytwory zaś zawarte w prowincji drugiej, S,!, na ogól bior,!c, kulturalnie wyższe i posiadają rozległe wschodnio-zachodnie zasięgi, wkraczające z jednej strony głęboko w Niemcy i w ogóle w Europę zachodni,! oraz środkową, z innej w prawobrzeżną, a nawet lewobrzeżną Ukrainę" (K. Moszyński. 1927, s. 167). Zauważając, że ów pas przejściowy jest pozornie podobny do granicy językowej dzielącej gwary mazowieckie od pozostałych dialektów polskich, pisał wówczas K. MoszYllski (1927, s. 168): "w gruncie bowiem rzeczy jest [ta granica] dla każdego wytworu kulturowego czemś zupełnie chwilowem i przemijającem. I niewątpliwie jest taką często. M niej więcej na tej linji tempo wymiany dawnego wytworu przez nowy ulega zwolnieniu; wskutek tego jedna linia graniczna dopędza inną". Rubież tę, którą wówczas określił terminami "granica" i "pas przejściowy", objaśnił Moszyński warunkami geograficznymi: "Rzadkie zaludnienie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia oraz największe oddalenie od południa i zachodu Europy znajdują tu swój zewnętrzny wyraz". Zanikające elementy kulturowe zachowały się tu dłużej: przykładem może być brona laskowa, która w drugiej połowie XIX wieku zajmowała ogromne obszary północnej Polski, nie wyłączając Poznańskiego (K. MoszYllski, 1937b, mapa na s. 115) i socha, która dawniej sięgała głęboko ku południowi w widły Wisły i Sanu (PAE, zesz. I, mapa 4, opracował M. Pokropek). W dwa lata później, we wstępie do I tomu Kultury ludowej Slowio/J K. Moszyński (1929, s. IV) napisze: "Ileż to razy, śledząc zasięgi technik. narzędzi czy też wątków wierzeniowych, albo instytucji społecznych, będziemy przekraczać rubieże danego kraju słowiańskiego, rubieże Słowiańszczyzny. Europy, Eurazji ... W szczególności granice językowe - nie mówiąc wcale o rasowych - niemal wszędzie otworz,! się przed nami na rozcież. Obcość języka i krwi stanowi słabszą przeszkodę dla przenikania kulturalnych wpływów od byle pasma gór, od byle bagnistej puszczy. Prawdziwie ciężko ważą tylko warunki geograficzne, nieraz co prawda zamaskowane i na pierwsze wejrzenie trudno uchwytne. Najczęściej one to właśnie powodują tu i ówdzie zgodności w zasięgach wytworów kulturalnych (w ścisłym znaczeniu słowa) z jednej - i gwar czy języków lub ras z drugiej strony. Wtedy, rzecz prosta, nie granica języka lub krwi stanowi o granicy jakiegoś wytworu czy zespołu wytworów, lecz zarówno o pierwszych, jak i o drugiej stanowi granica geo graficzna". �49 INTERPRETACJA JANA CZEKANOWSKlEGO W kilka lat później Jan Czekanowski zreferował w Polskiej Akademii Umiejętności pracę Zró::nicowanie etnogeograjiczne Polski w .I~wietle przeszlo.l~ci (1935a, 1935b). Znaną nam już rubież etnogeograficzną uzupełnił kilkoma nowymi zasięgami l i objaśnił ją jako odwieczną granicę najpierw między ludami indoeuropejskimi a fińskimi, a przekroczenie jej "przez Bałto-Słowian spowodowało ich rozpadnięcie się na Bałtów i Słowian, tak samo jak przekroczenie tej granicy przez polski obszar językowy spowodowało wyodrębnienie Nowego Mazowsza. Zupełnie analogicznie przekroczenie tej samej granicy przez Słowian mogło spowodować wyodrębnienie się Słowian wschodnich". (J. Czekanowski, 1935a, s. 67). ODPOWIEDŹ KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO W IV tomie "Ludu Słowiańskiego" w artykułach Varia i Niektóre przyczyny ~ró=l1icow(/l1iakullUry ludowej w Polsce K. M oszyński przekonująco podważył interpretację 1. Czekanowskiego i wykazał rażące niedokładności w jego pracy. Ten drugi artykuł MoszYllskiego pozostaje do dziś najlepszym wyjaśnieniem genezy zróżnicowania połskiej kultury ludowej. Objaśniając rubież, którą określił jako "etnogeograficzną" i w nawiązaniu do swego artykułu z roku 1927 pisał: "Oparłszy się na fakcie, że wyjąwszy jarzmo podgarlicowe, literalnie wszystkie wytwory, charakteryzujące w danym związku zachód i południe Polski, panują czy panowały także na rozległych sąsiednich obszarach Europy, położonych na zachód czy południowy zachód od naszej Rzeczypospolitej, usprawiedliwiam ów podział warunkami geograficznymi. Albowiem: 1) zachód i południe naszego kraju znajduj,! się bliżej tzw. Zachodu w sensie środkowej i zachodniej Europy, niż północny wschód; 2) zachód i południe są od wieków bardziej »polne« w tym rozumieniu, iż posiadają więcej przestrzeni otwartych, łatwiej dostępnych, małoleśnych; 3) zachód i południe posiadają od wieków gęstsze zaludnienie, co na ogół sprzyja szybszemu rozchodzeniu się tak zwanych kulturalnych fal (w danym wypadku fal przychodzących z Zachodu)" (K. Moszyński, 1937b, s. 83-84). DALSZY PRZEBłEG DYSKUSJI W rok pozme] ukazał się artykuł Stanisława Dworakowskiego o rubieży polesko-wołyńskiej, w którym autor, w oparciu o analizę przebiegu linii graniczących elementów kulturowych uwzględnionych wcześniej przez K. Moszyńskiego (1927) oraz kilku innych cech kulturowych 2 wykazał, że I Wykreślaj<!e rubież J. Czekanowski (1935a,1935b) do znanych już nam z artykułu K. Moszyilskiego (1927) zasiygów elementów kulturowych dodał kilka nowych, a mianowicie zasięgi przęślic kn,;7.ołkowych i łopatkowatych według Moszyńskiego (1929), oraz bardzo nieściśle zasięgi pazdurów i śparogów według A. Bachmanna oraz stępy kielichowej według L. Popicia. 2 Poza zasięgami elementów kulturowych, znanymi nam już z artykułu K. Moszyńskiego (1927). S. Dworakowski (1938) uwzglydnił jeszcze północną granicę zasięgu wsi o kształcie widlicy, północn,! granicy pm;ślicy kryżołkowej i południową przyślicy łopatkowej i grzebienia, południow,! granicę wystypowania wierzeń o demonie zwanym rusałką lub kozytką i granice zasięgów niektórych ziół (łopianu, bylicy i pokrzywy), używanych przeciw czarownicom w wigilię św. Jana. 4 - LuJ t. LXXVII �50 w dalszym przebiegu polska rubież etnogeograficzna skręca na wschód i przechodzi Wzniesieniem Środkowowołyńskim (S. Dworakowski, 1938, s. 8). Jej powstanie i trwałość Dworakowski tłumaczy tak samo jak Moszyński i zauważa, że pokrywa się ona ze zróżnicowaniem językowym tego obszaru. To ostatnie miałoby mieć swe uzasadnienie historyczne "w odmiennym pochodzeniu plemiennym dzisiejszych Wołyniaków i Poleszuków. Pierwsi wywodzą się bowiem od dawnych Dudlebów [ ... ] drudzy zaś są potomkami Drewlan" (S. Dworakowski, 1938, s. 9 i II). Interpretując· rubież polesko-wołyńską autor odwołuje się także do argumentów antropogeograficznych, historycznych, demograficznych i rasowych. Po II wojnie światowej Jan Czekanowski w publikacjach nawiązywal zarówno do swego wystąpienia z 1935 roku, jak i do wspomnianej krytyki K. Moszyńskiego (I 937a, 1937b) nie odstępując wprawdzie od interpretacji "etnicznej", ale przyjmując również pogląd, że rubież etnograficzna (nie "etnogeograficzna" jak u Moszyńskiego) odpowiada granicy zwartego zasięgu wielkich lasów i puszcz pokrywających dawniej północno-wschodnią część naszego kontynentu. W drugim wydaniu Wstępu do historii SIowialI nawiązuje tę rubież do wyników badań A. G. Haudricourta nad wozem, a dokładniej jego konstatacji, że "wóz ciągnięty za dyszel przy pomocy jarzma przez parę zwierząt pociągowych nie przekracza w kierunku pólnocnym linii biegnącej od południowego cypla Skandynawii (Skanii) aproksymatywnie przez Zatokę Gdańską zrazu naszą rubieżą etnograficzną, [ ... ] a dalej przechodz<!cej na północne kresy Ukrainy, ujście Donu i zbocza północne Kaukazu. Stamtąd przeciąwszy Morze Kaspijskie, przechodzi ona północną granicę [ ... ] strefy irańskiej i [ ... ] dalej na wschodzie przecina górną część dorzecza Mekongu [ ... ] i dochodzi do Zatoki Tonkińskiej" (J. Czekanowski, 1957, s. 391-392). Dla Jana Czekanowskiego jest to wyraźny ślad pierwotnej ekspansji indoeuropejskiej lub jej oddziaływań. Do dyskusji przyłączyli się teraz etnografowie mlodszego pokolenia. Agnieszka Dobrowolska w artykule Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie ustosunkowała się krytycznie do wykreślania rubieży etnograficznych zarzucając autorom aprioryzm, a ponadto pomijanie cech wspólnych badanych obszarów. "Stosowana analityczno-porównawcza metoda badań wyabstrahowana z kontekstu historycznego, nie związana z podłożem geograficznym i gospodarczym, zacieśniona do niewielkich obszarów, pomijająca chronologię pojawienia się badanych wytworów, nastawiona przy tym wyłącznie na działania naukowo jednostronne, bo zmierzające do wychwycenia różnic dzielących poszczególne zespoły kulturowe, nie mogla przynieść, rzecz jasna, wyników zadowalających". (A. Dobrowolska, 1967, s. 62). W artykule jest mowa o trzech rubieżach: północno-wschodniej (A. Dobrowolska nazywa ją "wschodnią"), zachodniej, to jest śląsko-łużyckiej rubieży leśnej wytyczonej przez Adolfa Nasza (1958) i południowej (autorka ma tu na myśli rubież karpacką wytyczoną przez 1. Czekanowskiego, do której to koncepcji po 1935 roku autor już nie wracał). Uwagi A. Dobrowolskiej tylko częściowo mogą dotyczyć rozważanej tu rubieży północno-wschodniej, bowiem zarzuty nieuwzględniania podłoża geograficznego i zawężenia terytorialnego z pewnością nie mają tu miejsca. �51 Agnieszka Dobrowolska nie podważyła obiektywnie wykreślonych przez K. Moszyńskiego zasięgów, ale przypominając za 1. Topolskim historię radła i sochy na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej (1967, s. 68-75) zwróciła uwagę na rolę granic politycznych, "które przyczyniają się walnie do przejmowania i scalania różnych form gospodarki oraz do wytwarzania stref mieszanych w zależności od przewagi i atrakcyjności danej kultury. W realnych warunkach tworzenia się kultur, badanych przy użyciu najbardziej chyba wszechstronnej i płodnej metody integracji [jej twórcą był Kazimierz Dobrowolski - przypis Z.K.] może się znaleźć jeszcze miejsce na różne formy obszarów kulturowych, wśród których mogą się pojawić np. tak zwane mikroregiony. Takie mikroregiony ukształtowały się rzeczywiście po obu stronach Wisły, przy czym poważne dane prowadzą do przeświadczenia, że ich zgrupowanie nad Wisłą było dopiero wynikiem połączenia się Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską" 3 (1967, s. 77). W innym miejscu (1967, s. 81) omawiając rubież południową, autorka stwierdza, że poglądy o hamującym wpływie takich czynników jak rzeki, lasy, puszcze i góry na rozchodzenie się elementów kulturowych, są już dziś przestarzale4. Józef Gajek w rozprawie Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Po/ski wykreślił kilka wiązek zasięgów elementów kulturowych. Niektóre z nich mają przebieg podobny jak rubież etnogeograficzna 5. Interpretując je 1. Gajek (1976, s. 160-161) skłaniał się do znanego nam już wyjaśnienia K. Moszyńskiego, dodając w innym miejscu (ł 976, s. 165), że "czas powstania tych zasięgów jest zapewne różny, a istnienie ich na tym wieloetnicznym obszarze jest wynikiem różnych procesów". PRÓHA W OPARCIU KONTROLI O MAPY PRZEBIEGU POL'IKIEGO ATLASU RUBIEŻY ETNOGRAFICZNEGO Po 1\ wojnie światowej powstał Po/ski At/as Etnograficzny (PAE), którego twórcą był J. Gajek. Wśród paru setek map opublikowanych w sześciu zeszytach PA E znajdują się także skartowania tych zjawisk kulturowych, których zasięgi tworzyły rubież naszkicowąną w 1927 roku przez K. Moszyńskiego. Nadarza się więc okazja, aby na gruncie badań terenowych przeproa zbiciność rubieży z przebiegiem granicy Korony i Litwy w XIV wieku zwrócił już wcześniej uwag!; S. Żejmo-Żejmis (b.d., s. 334, tamże mapa). 4 Autorka nie Ina pog);!dów K. Moszyńskiego, skoro przypisuje mu sformułowanie, którego nigdy nie napisał: "rubież nalcży traktować raczej jako styk fal kulturowych zachodniego i wschodniego pochodzenia na obs/.arze Polski południowo-zachodniej oraz północno-wschodniej" lA. Dobrowolska, 1967, s. n). ; Wiązki /.asi<;gów wytworów kulturowych przebiegających podobnic jak rubió. etnogeograficzna J. Gajek wykreślił w oparciu o cytowane już mapy K. MoszYI1skiego, a ponadto uwzględnił kilkanaście dodatkowych północno-wschodnich zasi<;gów, a mianowicie stęp cylindrycznych, stl;Porów jednostronnych, chałup wąskofrontowyeh, maślnic z urządzeniem zabezpieczającym przed wychlapywanicm śmietany, oraz dodatkowe zachodnie i południowo-zachodnie zasi<;gi: na/.wy spichrza "świron", lekkich włóków krokwiowych, zwyczaju wywożenia soch w pole za pomoc,! dwukolnych wózków, przechowywania ziarna w drewnianych kłodach, ugorowania zbiorowego. chałup s/erokofrontowych z "głuchym" podcieniem, st<;p kielichowatych i dwustronnych stęporów. �52 wadzonych pół wieku później od Moszyńskiego sprawdzić istnienie, a zatem i trwałość rubieżyetnogeograficznej 6. Mapy P A E opierają się na badaniach terenowych przeprowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku przez wyszkolonych etnografów według jednolitych kwestionariuszy w ponad 340 wsiach-punktach badawczych. Zasadnicze informacje są naniesione na mapy techniką punktową, a więc najbardziej ścisłą z technik kartograficznych. Nie ma jednak pewności, czy badane wsie zawsze są reprezentatywne dla interesujących nas cech kulturowych. Dodajmy jeszcze istotne zastrzeżenie: jakość przeprowadzonych badań terenowych jest różna, co sprawiło, że tylko niektóre mapowane zagadnienia udało się przedstawić na mapach w przekrojach chronologicznych. W efekcie trzeba było potraktować zasięgi w sposób statyczny, to jest przyjmując z map diachronicznych stany najdawniejsze ilustrujące zasięgi ze schyłku XIX i początków XX wieku oraz zakładając, że mapy nie uwzględniające przedziałów chronologicznych opierają się na materiałach równie dawnych. Tworząc z kilku map punktowych skartowanie syntetyczne nie musimy, a nawet nie powinniśmy posługiwać się techniką linearną lub szrafurową. Przetworzenie mapy punktowej na płaszczyznową pociąga bowiem za sobą generalizacje, które zacierają obraz rzeczywisty. Bowiem na mapie, tak jak w rzeczywistości, mamy do czynienia z zasięgami o nieregularnych granicach. To, czy obwiedziemy linią wyłącznie zwarty obszar występowania danego elementu, czy przeciwnie - uwzględnimy izolowane enklawy, to jest wyspowe czy rozproszone występowanie badanych cech kulturowych, w każdym przypadku będzie niedopuszczalnym uproszczeniem. Mapy nr 1 i 2 tworzyłem przenosząc poszczególne informacje z wybranych kart P A E na kalkę. Mapy te przedstawiają z reguły zanikające elementy kulturowe, zatem gdy w punkcie badawczym brakowało informacji o występowaniu danego zjawiska, a w polu sąsiednim, a więc nie dalej niż 5-7 km, autor mapy zamieścił informację pozytywną (zwykle w oparciu o dane z literatury lub ze zbiorów muzealnych), to na kalkę nanosiłem tę informację pozytywną. Takich przypadków było zaledwie kilka. Ten świadomy zabieg interpolacji oraz wspomniane wyżej zastrzeżenia dotyczące reprezentatywności punktów badawczych i jakości badań sprawiają, że na syntetyczną mapę punktową należy patrzeć jak na pewne uogólnienie: bardziej interesować nas będą pewne prawidłowości dające się zauważyć na większych obszarach, aniżeli informacje z pojedynczych wsi-punktów badawczych 7. 6 Z braku miejsca nie będziemy natomiast sprawdzali zasi~gów "dodanYl:h" w roku 1935 przez 1. Czekanowskicgo, poprzestając w tej mierzc na gruntownej krytyl:e Moszyńskicgo (K. Moszyński, 1937a, 1937b). 7 Mapę syntetyczną nr l, ukazującą strefę południowo-zachodnią. opracowano w oparciu o następuj,!ce skartowania Polskiego Atlasu ElIlIIgrą(iczlleyo: Płozowe radIa czworoboczne (zeszyt III, mapa 140) [u K. Moszyóskiego "radla słupicowe"]; Płużyce (zeszyt III, mapa 148); Drewniane pługi koleśnc (zeszyt m. mapa (52) [u K. Moszyóskiego "drewniane plugi"]; Podstawowe typy i odmiany eepów (zeszyt 11, mapa 70) [uwzględniono cepy kapicowe]; formy z.aprzęgu jednokonnego (zeszyt IV, mapa 235) [uwzgl~dniono zaprz<!g jednokonny w jeden dyszel; �53 Mapa nr l ukazuje nasycenie zachodniej, środkowej i południowej Polski cechami kultury charakterystycznymi dla tej strefy. Nie powinno nas zaskoczyć niskie natężenie występowania tych elementów na terenach, które po II wojnie światowej zostały przyłączone do Polski. Sprawił to odpływ ludności autochtonicznej, co utrudniło uzyskanie informacji o badanych zjawiskach. Ponadto daje się tu zauważyć wcześniejszy zanik wielu zjawisk tradycyjnej kultury. Proces ten jest widoczny także na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim 8. Mapa nr 2 może być mniej dokładna w części mazurskiej 9 z tych samych powodów co mapa nr I. TIustruje ona strefę północno-wschodnią o nieostrych granicach, ale z wyraziście zarysowanym jądrem. TworząC mapy nr I i nr 2 uwzględniano swego rodzaju pary narzędzi pełniące w zasadzie tę samą funkcję, a na mapach "dopełniające się" jeśli idzie o obszary występowania: cepy kapicowe - cepy gązewkowe, kijanki lekkie łopatkowate i mieczykowate - kijanki ciężkie, naszyjne jarzma ramowate (podgarlicowe) - naszyjne jarzma kulowe, zaprząg jednokonny w jeden dyszel - zaprz<!g jednokonny w dwa dyszle z odciągami do osi. Pewnym wyjątkiem od tej reguły jest zestawienie z jednej strony płozowych radeł czworobocznych, płużyc i drewnianych pługów koleśnych, a z drugiej soch i radeł wewnątrzrylcowych z rękojeściami odgiętymi ponad poziom grządzieli o przekroju soszkowatym. Tworząc mapę nr 2 zrezygnowałem natomiast z uwzględnienia bron laskowych (P A E, zeszyt I, mapa 8), gdyż przed l wojną światową obszar ich występowania sięgał aż do zachodniej Wielkopolski i nie można "przeciwstawić" im bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 6), ponieważ te szerzyły się od lat osiemdziesi,!tych ubiegłego wieku, a zaczęły zanikać już od końca XIX wieku JO. u K. MoszYl1skiego ,./.aprZ'!g przy dyszlu"]; Kijanka do prania (zeszyt VI, mapa 354) [uwzględniono kijanki łopatkowate i mieczykowate]; Naszyjne jarzmo podwójne (zeszyt IV, mapa 229) [uwzgl~dniono jarzma ramowate; LI K. Moszyńskiego "jarzmo podgarlicowe"]. Zrezygnowano natomiast z uwz.ględnienia bron beleczkowych ["słupkowych" wg terminologii K. Moszyńskiego], gdyż według materia/ów z łat /924-1954 występowaly one w kilku odmianach w całej Polsce (zeszyJ I, map,l 5). H K. Moszyński wc wspomnianym artykule zwrócil uwagę na brak radel s/upicowych "w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju" (K. Moszyński, 1927, s. 165) oraz na fakt, że już "w ubiegłym stuleciu zamarły drewniane pługi względnie płużyce" (K. MoszYl1ski, s. 1(7). Patrz też Z. K/odnicki, /988. " Mapę syntetyczn,! nr 2 ukazującą strefę północno-wschodnią opracowano w oparciu o wspomniane już mapy Polskit'!ł0 Allasu Ell1o{jrąficznego: Podstawowe typy i odmiany cepów [uwzględniono cepy g,!z.ewkowe], Kijanka do prania [uwzględniono kijanki ciężkie], Naszyjne jarzmo podwójne [uwz.ględniono jarzma kulowe], a także Radła rylcowe (zeszyt III, mapa 141) [uwzględniono rad/a wewnątrzrylcowc z rękojcściami odgiętymi ponad poziom grządzieli]. Typy soch i nazwa "socha" na oznaczenie innych narzędzi do orania lub ich części (zeszyt l, mapa 3) oraz Dyszel w zaprzęgu bydlęcym i konnym (zeszyt V, mapa 292) [uwzględniono dyszle pociągowe z odciągami zamocowanymi do kOl1Ców przedniej osi wozu]. Pominięto natomiast występowanie duhy i związanego z ni,! chomąta rozpinanego, gdyż ta forma zaprzęgu współwystępuje wyłącznic z JUż odnotowanymi dyszlami z odci"gami (patrz mapa 233 w zeszycie I V). I () Pominąłem taki.c tc zjawiska, które charakteryzują tylko jedną ze stref, a więc na przykład rezginie czy łapcie l. Iyka (postoły), które występują w części północno-wschodniej, gdyż nie sposób "przeciwstawić" im stosownych zasięgów strefy południowo-zachodniej. Zjawisk tego typu nie uwzględnił takie K. MoszYl1ski (1927). �54 Mapa 1. @2 ." 16" .1 Nasilenie występowania cech kulh-Jro- wych charakterystycznych dla strefy zachodnie". rut Z poludniowa- "-unl Klodni(ki f';I4 ~3 .\ ( \.~9 " " " 17' " zo- " " " 23° '" rys. Ewa S/ynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano wystt;powanie następuj,!cej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej: [I J - jednej, [2J dwóch, [3J trzech, [4J czterech, [5J pięciu, [6J sześciu, [7J siedmiu. B. Strefa północno-wschodnia: [8J - jądro, które charakteryzuje występowanie 5-6 cech kulturowych znamiennych dla tej strefy, porównaj mapę 2. [9J - najdalszy zasięg strefy północno-wschodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �55 [ifEJ::i:.d~15'~C'=E"J:6·~:::K:ITI"j· TI':GdJ18i:'~TITI"G'@::IT:@TI~ '1 IJ " 12 2J Mapa 2. wych wschodniej <. Nasilenie wystąpowanio (ech charakterystycznych dla Oprac strefy Zygmunt kulturopołnocno- Kłcdnicki -, \ " _J @2 ~3 ~6 "_f""-"" ()4 1 16' ,rys. Ewa Szynkiewicz A. W badanej wsi odnotowano występowanie następującej liczby cech kulturowych charakterystycznych dla strefy północno-wschodniej: [I] jednej, [2] dwóch, [3] trzech, [4] czterech, [5] pi.yciu, [6] sześciu. B. Strefa południowo-zachodnia: [7] - najdalszy zasi.yg strefy południowo-zachodniej wyznaczony przez występowanie co najmniej dwóch charakterystycznych dla niej cech kulturowych, porównaj mapa 1. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �56 '" ,S 16 11 FI ,,' ,. 2!l' Mapa 3. Rubież ZQchodni", Q map Polskiego między strele. południowo- połnocno - wschodni(\ Atlasu "" swietle Etnogralicz,,:~o. ł K_i,k, O i" O O,,·J / .- " )j ./ I / I Ó Oz ~1 ~ \ i , o, 16· UJ 17' lB' If 11 13 1L IS ,,' J' '" rys. Ewa Szynkiewiez [lJ - obszar nacechowany współwystępowaniem dwu lub więcej ccch kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograficzna), porównaj mapy J i 2. [2J - wieś-punkt badawczy Polskiego Atlasu Etnograficznego W nawiasach podano numery znaków z ramki. �57 Mapo 4. Przebieg etnograficznej cech kultury polnocno .. wschodniej na tle .. Mapy etnograficznej ludowej w dorzeczu rubieży dla kilku Wisły 1927 r... Moszynskiego. ~1 ( \ ] ] \.' 2 rys. Ewa Szynkiewicz [IJ - ,.pas przejściowy" według Kazimierza Moszyńskiego (1927, 165): "Na północny-wschód od niego znajduje się prowincja kulturalna posiadająca następujące cechy: 1) radła brak lub radło rylcowe, 2) socha (w zaniku), 3) brona laskowa (w zaniku; rozpowszechnia się brona słupkowa), 4) cepy gązewkowe, 5) jarzmo kulowe, 6) zaprzęg Uednokonny) w hołoble i duhę, 7) kijanka półwalcowata (picrwotna i pochodna). - Na zachód i południe od przejściowego pasa znajduje się prowincja kulturalna nacechowana jak następuje: I) radło słupicowe (w pogórzu, na Pomorzu i w niektórych punktach pozostałego kraju radła brak), 2) pługi drewniane luh płużyce (wed/ug tradycji), 3) brona słupkowa, 4) cepy dwukapicowe, 5) jarzmo podgarlicowc, 6) zasięg przy dyszlu, 7) kijanka łopatkowata (i mieczykowata). Uwaga: Terytorium A należy całkowicic do prowincji WS [południowo-zachodnicj], różniąc się od niej tylko radlcm rylcowym północno-polskiego typu oraz półwalcowatą kijanką lub tylko półwalcowatą kijanką (a). Terytorium B należy jak A, różni się zaś tylko rylcowym lub rylcowo-płazowym radłem. Terytorium C należy całkowicie do prowincji NE [północno-wschodniej], różniąc się od niej tylko brakiem zaprzęgu w duhę. Terytoria D należą jak C, posiadają jednak kijankę łopatkowatą zamiast półwalcowatej. Terytoria E używały sochy wraz z jarzmem kulowym niemal do lat ostatnich (E 1 sporadycznie używa jej jeszcze dziś)". [2J - obszar nacechowany współwystępowaniem cech kulturowych charakterystycznych dla strefy południowo-zachodniej i północno-wschodniej (rubież etnogeograliczna) w świetle map Polskiego Atlasu Etnoyraficznego, porównaj mapy 1-3. W nawiasach podano numery znaków z ramki. �58 PRZEBIEG RUBIEŻY ET OGEOGRAFICZ EJ Mapy nr l i nr 2 zarysowują obie strefy, ale dopiero ich zestawienie ukazuje nam przebieg rubieży, mapa nr 3. Uzyskany obraz przypomina szkic K. Moszyńskiego z 1927 roku, mapa nr 4. Oś rubieżyetnogeograficznej układa się na wschód i północ od dolnego Wieprza, dalej przebiega blisko prawego biegu Wisły, a przyjmując kierunek południkowy przechodzi przez Puszczę Białą, gdzie jej przebieg zauważyła M. Żywirska (1973, s. 400-403). Dalszy przebieg rubieży nie jest już tak wyraźny. Możliwe, że zawiniła tu niekompletność materiałów (nie wszędzie na Mazurach badacze zastali ludność autochtoniczną) 11. Po II wojnie światowej przybyli tu osadnicy z Kresów Północno- Wschodnich, którzy przynieśli elementy właściwe strefie przedstawionej na mapie nr 2. Wreszcie jest nader prawdopodobne, że już w poprzednich wiekach niektóre cechy kulturowe (być może sochy i kijanki ciężkie) przenikały na Mazury wraz z osadnictwem z północnego Mazowsza. Z podobnym procesem mamy do czynienia w Puszczy Sandomierskiej i we wsiach dorzecza dolnej Tanwi, gdzie występowanie sochy i jarzem kulowych ma być śladem ekspansji mazowieckiej (J. Czekanowski, 1957, s. 388). Ogólnie rzecz biorąc strefa północno-wschodnia jest ostoją dawnych elementów kulturowych, które charakteryzowały ją już w czasach, gdy obszar ten był jeszcze puszczański, a w ślad za tym zaludnienie było rzadsze, kontakty słabsze, a i tryb życia wiejskiego po części odmienny aniżeli w południowej, środkowej i zachodniej Polsce. Cechy kulturowe, o których tu mowa, w większości napłynęły również z Zachodu i Południa (K. Moszyński, 1937 b, s. 84), tyle, że dużo wcześniej. Niektóre natomiast, jak na przykład duha wraz z zaprzęgiem jednokonnym w dwa dyszle z odciągami do końców przedniej osi wozu i socha, dotarły tu prawdopodobnie od wschodu. Co się tyczy tej ostatniej, to zdaniem Jerzego Topolskiego (1964, s. 123) w XVI wieku socha przedostała się z terenów litewsko-białoruskich na Podlasie, a następnie w ciągu XVII i XVIII wieku intensywnie opanowuje tereny wschodniego Mazowsza, a znacznie słabiej i chronologicznie później ~ Lubelszczyznę [ ... ] Stosunkowo wcześnie rozpowszechnia się na terenach Mazur 12. Ekspansja Pewną orientację w tym zakresie daje Ku/tura ludowa M azurriw i Warmiak(Jw (1976). Nie sądzę jednak, aby J. Topolski miał rację, gdy dalej pisze (1964, s. 123), że na Mazurach socha "stopniowo przenikając na zachód, dociera, także sporadycznie, do linii dolnej Wisły od okolic Chełmna począwszy". Nie zna jej bowiem doskonały znawca tradycyjnej kultury tych obszarów WI. Łęga - autor monografii Ziemia che/mi/iska. Okolice Świecia i Ziemia ma/horska. Także autorzy map tego narzędzia w Polsce najdalszy zachodni kres występowania soch dwupolicowych zaznaczają w okolicach ujścia NogalU do Zalewu Wiślancgo (tak w połowic XIX wieku według .lana Falkowskiego, 193ł, mapa na s. 92), a nawel tylko w okolir.;ach Morąga (K. MoszYI1ski, 1929, mapa 6 na s. 162 oraz PAf, zeszyt l, mapy 3 i 4) prowadząc jej granir.;ę mniej więccj o sto kilometrów na północny-wschód od Chełmna. Pokrywa się to z następnym zdaniem .I. Topolskiego: "W połowie XVIII wieku stwierdzić można istnienie sllr.;hy w dobradl biskupstwa chełmiI1skiego, w klur.;zu lubawskim". Pisząc o posługiwaniu się sor.;hą w okolicach Chełmna autor prawdopodobnie zasugerował się nazwami gwarowymi "socha", którymi w dorzeczu dolnej Wisły określa się jednak inne narzędzia orackie lub ich części (K. MoszYl1ski, 1927, mapa 6 na s. 162 oraz PAE, zesz.yt l, mapa 3). "Wszędzic była to socha dwupolicowa - piszc dalej .I. Topolski - która z terenów litewsko-białoruskich przcdostała się na ziemie polskie, systcmatycznie od paru wie11 12 �59 obu tych elementów kulturowych zatrzymała się na południowo-zachodniej granicy wielkich puszcz zapewne z tego powodu, że kultura ludności puszczańskiej nie była atrakcyjna dla mieszkańców terenów polnych. Tylko mocy tradycji przypisać należy przetrwanie tych i innych dawnych cech kulturowych, mimo że granica puszcz w ciągu wieków przesunęła się ku wschodowi i północnemu-wschodowi. Ale dlaczego w ślad za cofającymi się puszczami nie dyfundowały elementy charakteryzujące dotychczas zachód i południe Polsk i? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie wróćmy do mapy nr I i przypomnijmy jakie to elementy ją charakteryzują. Są to mianowicie radła ramowa te (słupicowe), drewniane pługi koleśne, płużyce, cepy kapicowe, zaprząg konny przy dyszlu, kijanka łopatkowata i mieczykowata oraz naszyjne jarzmo ramowate (podgarlicowe). Fale kulturowe płynące równoleżnikowo z Europy zachodniej niosły te elementy, terenami już od połowy średniowiecza mało lesistymi, ku wschodowi i zatrzymywały się na granicy puszcz 13. Po kilku wiekach, już po wycięciu puszcz, wymienione narzędzia zapewne nie były już uważane za innowacje i z tej przyczyny nie upowszechniały się ku wschodowi i północy. Dawne radła, płużyce i drewniane pługi koleśne nie były zresztą dla sochy konkurencyjne. Natomiast narzędzia nowsze, upowszechniające się od zachodu w XIX i XX wieku, przekraczają rubież swobodnie. Spójrzmy choćby na bardzo szybkie upowszechnienie się bron beleczkowych (P A E, zeszyt I, mapa 61, drewnianych pługów bezkoleśnych, żelaznych pługów sparzastych (P A E, zeszyt III, mapa 151) czy sań spinanych parami (P A E, zeszyt VII, w druku, mapy 388 i 392). W tym procesie akulturacyjnym, który się jeszcze nie zakończyl, dynamika zmian kulturowych jest nadal znaczna (Z. Kłodnicki, 1988). CASUS PUSZCZY BIAŁEJ Pamiętając o tym, że różne części rubieżyetnogeograficznej miały mniej lub bardziej odmienne losy sięgnijmy do książki Marii Żywirskiej, Puszcza Biala - jej dzieje i kultura. Jest to etnograficzno-historyczna monografia tradycyjnej kultury materialnej tego regionu. Na jej przykładzie spróbujmy zorientować się jak wygląda historia kultury wiejskiej w strefie rubieży etno geograficznej. Nie sposób streścić tu całą pracę, więc zacytuję tylko fragmenty z jej zakończenia. Powołując się na opracowania historyków, autorka stwierdza ków wypieraj;,c mniej doskonah, soch.;: łopatkową". Sprostujmy i to twierdzenie konstatując, że poza niewielkim obszarem (okolice Suwałk i Sejn), stanowi,!cym najdalszy zachodni kraniec zwartego obszaru wyst.;:powania sochy łopatkowej w tej części Europy oraz we wsiach zamieszkałych prt.ez Filiponów, któr/.y przybyli z terenów. gdzie w użyciu była ta odmiana narzędzia. nie ma żadnych śladów posługiwania się tego rodzaju sochami na ziemiach Polski. I J "Wyjątkowo tylko zasięg podgarlicowego jarzma ogarnia głównie kraje leż'!cc na południowy-wschód (Ukraina) i południc od nas (Rumunia, Węgry, część Austrii itd.); poza tym spotykamy je wc wschodnich Niemczech. Wszystkie inne wymienione wytwory wkraczaj;, swymi zasięgami głęboko w zachodni;, Europ.;:, dochodząc w kilku wypadkach aż do Atlantyku" K. Moszyński. 1937. s. l\4. przypis 2. �60 (1973, s. 390-391): "Rysuje się dość wyraźnie miejsce Mazowsza jako prowincji znacznie w rozwoju gospodarczym opóźnionej - zarówno w okresie wczesnego, jak późnego feudalizmu - w stosunku do południowych czy zachodnich obszarów Polski. Obok małej gęstości zaludnienia, powolnego tempa karczunku, mało urodzajnej gleby, uderzają trudności w wykorzystaniu gruntów zdatnych do uprawy, co w dużej mierze, zwłaszcza na lewym brzegu Wisły (? Z.K.), łączyło się z prymitywizmem systemu gospodarczego [ ... ] O małym tempie przemian na tym terenie [Puszczy Białej] - w porównaniu z południowymi i zachodnimi częściami Polski - może świadczyć zestawienie opisów gospodarstwa folwarcznego przez Gostomskiego czy Haura, a więc z XVI i XVII wieku z niewielkim wprawdzie, ale znamiennym materiałem z inwentarzy folwarcznych wsi prestymonialnych na Puszczy, pochodzącym przeważnie z XVlII wieku. Porównanie to nie wykazuje żadnych nieomal różnic czasowych, na przykład w zastępowaniu części drewnianych przez żelazne w narzędziach rolniczych". Na specyfikę kulturową ludności Puszczy Białej wpłynął fakt, że obszar ten przez sześć wieków należał do biskupstwa płockiego, co odbiło się między innymi w polityce osiedleńczej jak i w układzie stosunków gospodarczo-społecznych. Pamiętajmy też o wyjątkowym, nawet w skali ogólnopolskiej, zniszczeniu terenów puszczańskich przez najazdy szwedzkie, potem wojny saskie, wreszcie kilkakrotne fale zarazy (M. Żywirska, 1973, s. 392). Po sekularyzacji dóbr biskupich w 1795 roku, przez cały'XIX wiek, będący okresem wielkich reform, zacierały się różnice pomiędzy regionami Mazowsza. Postęp w integracji przyniosło przenoszenie większości poddanych na rentę pieniężną i włączenie wsi puszczańskich w upowszechniony system gospodarki towarowo-pieniężnej. M. Żywirska zwraca też uwagę na pewną odmienność dróg rozwojowych w XIX i w początkach XX wieku w porównaniu z sąsiednimi obszarami. Na początku XIX wieku w powiecie pultuskim był najniższy wymiar pańszczyzny, a jednocześnie intensywnie rozwijał się proces oczynszowania chłopów, "Poza tym - pisze ona (1973, s, 392) - w porównaniu z sąsiednimi terenami Mazowsza, na [terenie] Puszczy było bez porównania mniej [ .. ,] ziemi w ręku obszarników, a jednocześnie najmniej komorników". Jeszcze podczas badań terenowych prowadzonych przez M. Żywirską w okresie międzywojennym, Puszcza była gospodarczo zapóźniona, "i miała stosunkowo wysoki procent małych, karłowatych gospodarstw, przy czym jej konserwatyzm - pisała autorka (1973, s. 393) - wyraźnie zmniejszał się ze wschodu na zachód. Ziemie leżące na prawym brzegu Narwi, stanowiące południowo-zachodnią (? - Z.K.) granicę Puszczy, wyprzedzały ją zawsze z uwagi na postępowy system gospodarowania na roli, umiejętność wykorzystania i tak żyźniejszych gruntów rolnych, a jednocześnie wcześniejsze zerwanie z tradycyjną kulturą, Podobne różnice wystąpiły też w obrębie Puszczy, podzielonej na dwie [ ... ] sfery wpływów. Równocześnie przynależność administracyjna lewo- i prawobrzeżnych terenów Narwi do powiatu pultuskiego, stwarzała dla zachodnich wsi Puszczy możliwość żywych kontaktów na rynku Pułtuska w czasie cotygodniowych targów. [ ... ] Konserwatyzm pozostałych terenów, datujący się jeszcze od czasów administracji kościelnej, upodabniał �61 Puszczę do obszarów zabużańskich Mazowsza Leśnego [ ... ] wpływy szły poprzez kontakty handlowe początkowo z Kamieńczykiem, w latach późniejszych z Wyszkowem". M. Żywirska podkreśla jednak, że kontakty z lewobrzeżną częścią Mazowsza Leśnego były utrudnione z powodu szerokiego na jakieś dziesięć i długiego na trzydzieści kilometrów niezamieszkałego pasa łąk i lasów nadbużańskich. Autorka zna dyskusję o rubieżyetnogeograficznej i w swojej pracy kilkakrotnie do niej nawi'Izuje. Zwraca uwagę na fakt, że rubież tworzą najstarsze narzędzia pracy na roli i obróbki jej płodów (1973, s. 400), a zasięgi tych narzędzi pokazuje na mapie (iI. 178 na s. 401). "Rubieżny charakter Puszczy Białej - konkluduje M. Żywirska (1973, s. 403) - w zakresie najstarszych elementów kultury, rozpatrywany na tle jej rozwoju historycznego, decyduje o specyficznym miejscu tego regionu wśród innych obszarów Mazowsza. Jednocześnie jej położenie na pograniczu starych zasięgów kulturowych zakłóca zwartość obrazu kultury regionu. Jest to jednak nurt jak gdyby podskórny, niedostrzegalny, zanikający". PRZECIW APRIORYCZNOŚCI Tak oto dokonaliśmy analizy przestrzennej kilku zjawisk kulturowych wskazanych przez K. Moszyńskiego i potwierdziliśmy jego wyniki. Mimo znacznej różnicy czasowej (Moszyński prowadził badania pół wieku wcześniej) rubież przebiega podobnie, co świadczy ojej stabilności i jest zgodne ze sformułowanymi wyżej przypuszczeniami. Nasuwają się jednak pytania, czy dobór elementów kulturowych do analizy był właściwy? Czy inne mapy etnograficzne potwierdzą istnienie tej rubieży, a może odkryją przed nami inne jeszcze prawidłowości? Przypomnijmy, że zasięg bron laskowych w okresie międzywojennym pokrywał się z wyodrębnioną tu strefą północno-wschodnią, ale kilkadziesiąt lat wcześniej sięgał pólnocno-zachodnich rubieży Wielkopolski. Także i lapcie z łyka (postoły) znane były dawniej na większym obszarze; w XX wieku ich zasięg skurczył się do peryferii północno-wschodniej i środkowo-wschodniej. Tego typu zasięgów znaleźlibyśmy na mapach PAE więcej, ale czy je także możemy wykorzystywać do wykreślenia granic rubieży? 14 Józef Gajek odnajdywał w materiale kartograficznym również zasięgi "odbijające" zarysy obszarów dawnych wielkich zespołów plemiennych. W ostatniej rozprawie (1976, s. 171-172) autor podkreśla, że "już w okresie plemienno-szczepowym polska kultura ludowa nie była jednolita... Stare podziały zatarły się głównie w zakresie kultury materialnej, a utrzymały się w obrzędowości rodzinnej i dorocznej, w zwyczajach rolniczych, w wierzeniach 14 Spośród setek map opublikowanych i przygotowanych do druku J. Gajek (1976) wybrał kilkadziesi"t zasi~gów tworz,!cyeh wi,!zki dzielące Polskę w jeszcze innych kierunkach na "s t refy". Autor objaśnia je procesami historycznymi i wpływem środowiska naturalnego. Ex definiriol1l' wiązki te S,! kolejnymi ruhiei.ami etnograficznymi lub etnogeograficznymi. Naturalną kolej,! rzeczy nalcżałoby sprawdzić zarówno metody pracy autora, jak i ustosunkować się do interpretacji wyników. �62 i obrzędach typu manistycznego i w demonologii". W rezultacie J. Gajek wyodrębnił następujące jednostki etnograficzne wchodzące w skład terytorium narodu polskiego: region wielkopolski, Śląsk, Małopolska, region sieradzki, region mazowiecki i region pomorski. W podobny sposób przeprowadza analizę materiału kartograficznego Janusz Bohdanowicz (1987) wyodrębniając "prowincje kulturowo-historyczne": Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Małopolskę i Mazowsze. Nie podejmę tu próby sprawdzenia hipotez mego Profesora ani późniejszego artykułu kolegi J. Bohdanowicza. Badacze ci w swoich analizach operują wprawdzie o wiele większym materiałem, aniżeli czynił to K. Moszyński, ale wątpliwości budzi przyjęta przez nich metoda: w wyniku postępowania badawczego, w którym szuka się danych umożliwiających potwierdzenie przyjętych tez, zawsze znajdzie się kilkanaście, a nawet więcej zjawisk, których obszary występowania czy granice mniej więcej potwierdzają aprioryczne założenia. Dlaczego jednak pomija się setki innych zjawisk odmiennie różnicujących polski obszar etnograficzny? PRÓBA OKREŚLENIA ZRÓŻNICOWANIA TRADYCYJNEJ KULTURY W POLSCE Należy sądzić, że poprawniejsze byłoby sprawdzenie zróżnicowania kultury ludowej w Polsce uwzględniając obszary występowania wszystkich zmapowanych elementów kulturowych. Także i sposób postępowania winien być odmienny od przedstawionego wyżej. Najkrócej rzecz ujmujc!c należałoby porównać między sobą owe 341 wsi - punkty badawcze ze względu na wytwory kulturowe w nich zanotowane, a dostępne badaczowi w postaci map P AE. Załóżmy, że cech tych jest dwa tysiące, zatem tablica (macierz) będzie zawierała 682000 informacji w układzie zero-jedynkowym. Należy teraz wpisać je do komputera obok stosownego programu, który ułatwi nam obliczenie korelacji, np. według sprawdzonego wzoru Phi albo X2, i przedstawi nam wyniki w postaci tabeli korelacyjnej, tym razem o rozmiarach 341 x 341, i w formie dendrytu Borouvki czy tablicy Czekanowskiego. Ostatnim etapem pracy będzie interpretacja osiągniętych wyników. Przed paroma laty podjąłem próbę sprawdzenia tej procedury badawczej. Wybrałem 44 punkty badawcze P A E (wsie odległe od siebie o mniej więcej 80 kilometrów) i kilkadziesiąt elementów kulturowych z sześciu opublikowanych zeszytów Atlasu. Są to, dodajmy, wyłącznie zjawiska z zakresu tzw. kultury materialnej ts. Dla ułatwienia użyłem najprostszego wzoru do określania podobieństw: K = 100 a/n, w którym K jest współczynnikiem podobieństwa między porównywanymi wsiami, a oznacza ilość elementów wspólnych, n ilość elementów porównywanych. Obliczeń dokonałem za pomocą programu komputerowego opracowanego w trakcie mego pobytu stypendialnego w Monastyrze (Westfalia). Przedstawiając wyniki zdaję sobie sprawę z tego, że 15 W niniejszym s~kieu z braku miejsca pominąłem dokumentaci~ (wykaz) zasl~gów elementów kulturowych wykorzystanych do obliczeń. W przygotowaniu znajdujc si~ obszcrnicjsza praca. w której zostaną uwzgl~dnione wszystkie wsie - punkty badawczc i dokumentacja wykorzystanych zasi~gów. �63 .--.-i'~"·~_,..J."?-S·~_"~,,~"_·,,~,,~..ll~7·~~----I',,,--8·~~--,-I!19~·~~~.;.........jMapQ S. Zróżnicowanie nej w Polsce na wiejskiej kultury material poczo,tku XX w. Oprac, Zygmunt Ktodnicki •• l' " CD ,.' " II I " F" I I" I § 0, 02 i I " 04 eJ7 '15" ~5 . lO" 03 ~::::::~h 08 " 17" lB' ,," rys. Ewa Szynkiewicz A. Strefa środkowo-poludniowo-wsehodnia [1 J j'ldro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [2] - obszary bardzo podobne do jądra strefy, [3J - obszary mniej podobne do jądra strefy, B. Strefa zachodnia [4] - obszary o slabo zachowanej tradycyjnej kulturze materialnej. C. Strefa pó/noeno-wschodnia [5] - jądro strefy (obszar wzglydnie jednolity kulturowo), [6] - obszary bardzo podobne do jądra strefy. D. Przebieg rubieży ctnogeografieznej w świetle map Po/skiefJo Atlasu EwograjiczlJego, porównaj mapy 3. l'wagi: W nawiasach podano numery znaków z ramki. Punkt na mapie reprezentuje obszar ok% 7100 km 2 Średnia odległość s,!siednieh wsi-punktów badawczych wynosi ok% 84 kilometry. Numery punktów odpowiadają następującym wsiom (w nawiasach podano sygnatury stosowane w PAE): I - Kopec (7.23.IX), 2 - Smogolice (8.15.111), 3 - Ogrodziska (I1.26.XIV), 4 - Lewiezynek (I LI9.XV), 5 - Kowalewo (12.22.Vll1), 6 - Rosnowo (13.II.XIII), 7 - Wilcza (13.3t.1X), 8 - Nietuszkowo (14.ł7.xV), 9 - Krojanty (17.11X), lO - Lubochnia (17.20.XIV), II Pru ślin (17.25.XI), 12 Grabczak �64 szczupłość danych i rzadka sieć badawcza ograniczają możliwości poznawcze. Jeśli mimo to decyduję się na przedstawienie uzyskanych wyników, to z tej przyczyny, że dotychczas nikt takiej próby w Polsce ani w Europie nie podjął. Wyniki analizy korelacyjnej można przedstawić w postaci tabeli liczbowej, dendrytu Borouvki, tabeli Czekanowskiego czy mapy. Wybrałem ostatnie rozwiązanie zdając sobie sprawę z tego, że jest to mało dokładny, ale za to bardzo czytelny sposób przedstawiania wyników. Jeśli pominąć te ziemie zachodnie i północne, z których odpłynęła ludność autochtoniczna, co uniemożliwiło przeprowadzenie dokładnych badań, to pozostały obszar Polski pod względem kultury tradycyjnej rozpada się na trzy części, mapa nr 5. Wschodnią krawędź pierwszej z nich w przybliżeniu wyznacza granica byłego zaboru pruskiego. Jest to strefa daleko posuniętej niwelacji kultury tradycyjnej, dlatego w świetle materiałów PAE nakierowanego właśnie na badanie cech dawnej kultury wiejskiej, rysuje się ona jako najmniej spójna. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku cechowało ją najwięcej innowacji i jednocześnie najmniej archaizmów (Z. Kłodnicki, 1988). Pozostała Polska jawi się jako obszar z lepiej zachowaną kulturą tradycyjną, a więc i z mniejszą ilością innowacji (Z. Kłodnicki, 1988). Niemniej zróżnicowanie kulturowe jest tu na tyle wyraźne, że możemy mówić o podziale na dwie strefy. Większa z nich obejmuje Polskę środkową i południowo-wschodnią z zaznaczającym się regionem obejmującym wschodnią i środkową część Karpat Polskich i Podkarpacie. Druga strefa jest dużo mniejsza obejmuje ona północno-wschodnią Polskę. Pogranicze między tymi dwiema strefami przebiega między dolnymi biegami Wieprza i Bugu, a dalej ku północy wzdłuż dorzecza dolnej Narwi w stronę Wielkich Jezior. Różnice między tymi strefami nie są tak wyraźne, jak można by oczekiwać po zapoznaniu się z dyskusją o rubieży. Bierze się to stąd, że do analizy wzięto zarówno elementy tworzące rubież, jak i te, które mają odmienne zasięgi występowania. Pamiętajmy i a tym jeszcze, że gdyby uwzględnić informacje o wytworach powszechnych w całej Polsce (na mapach Atlasu przedstawiono wyłącznie zjawiska różnicujące obszar kraju), to owe różnice byłyby jeszcze mniejsze. Wydaje się, że pogranicze między obiema strefami jest tożsame ze znaną nam już rubieżą etnogeograficzną. Niezbędne jest sprawdzenie tego przypuszczenia poprzez uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE. Jeśli owo pogranicze i opisana wyżej rubież etnograficzna okażą się być jednym i tym samym, to zapewne i wyjaśnienie będzie podobne. (17.30.III), 13 - Stronno (18.16.XII), 14 - Garcz (19.10.IX), 15 - Wilcza (19.33.XVl). 16 - Pątnów (20.28.x), 17 - Istebna (20.37.VIII), 18 - Brzóstowa (2!.19.XII). 19 Sztumska Wieś (22.13.V). 20 - Krzepocin (22.23.XIII), 21 - Wola Filipowska (23.34.VI). 22 - Ślyzany (23.3l.VII), 23 - Dąbrowa (24.17.XVI), 24 - Zarzycin (24.27.1Vl, 25 Murzasichle (24.38.XVI), 26 - Mistrzewice (25.22.Vllll, 27 - I3rąswald (26.13.XI). 28 Gołymin (28.19.1X). 29 - Głuchów (28.3l.V). 30 - Brzozowa (28.35.XII I). 3 l - Jastrzębia (29.26.XIV), 32 - Cieciory (31.16.V). 33 - Kluki (3!.22.IX1, 34 - Grabnik (32.13.VI), 35 Jastkowice (32.3l.X), 36 Komańcza (32.38.X), 37 Futoma (32.35.XV), 38 - Żochy Stare (34.19.V), 39 - Serniki (34.27.1), 40 - Jegliniec (35.1 l.XIV), 41 - Horoszki Małe (35.22.X), 42 - Zapałów (35.34.VI), 43 - Wierzchlesie (36.16.XIl). 44 - Wysokie (37.30.1). �65 CO SJ\DZI(' () ,,ETNICZNEJ" EKSPLIKACJI ZASIĘGÓW ELEMENTÓW KUL TLJROWYCH Czy można dopuścić interpretację etniczną tej rubieży, tak jak to czynili Jan Czekanowski, jego uczell Stanisław Żejmo-Żejmis i Stanisław Dworakowski? Przypomnijmy tu wykładnię etnicznego charakteru granic kulturowych, którą dał Roman Reinfuss w zakończeniu artykułu o pograniczu krakowsko-góralskim w świetle badań etnograficznych. Stwierdził on, że "istnienie zewnętrznie dostrzegalnych różnic kulturowych z reguły powoduje u ludu wytworzenie się na tej podstawie poczucia odrębności grupowej. Z chwił<!, gdy zatn, się różnice obiektywne, zaczyna zanikać i poczucie wzajemnej obcości między członkami dwu różnych grup. Ułatwia to odst,!pienie od zasady wyłączności grupowej i doprowadza z biegiem czasu do zatarcia się nawet tradycji jakiegokolwiek podziału na grupy etniczne. Z powyższego spostrzeżenia wynikają ważne wnioski natury metodycznej, jeśli chodzi o wytyczanie zasięgu grup etnicznych na terenach silnie zniwelowanych kulturalnie. W wypadku, gdy usiłujemy wytyczyć zasięg dawnych grup etnicznych na obszarach do tego stopnia zniwelowanych kulturalnie, że w badaniach terenowych zarysowuje się nam bądź jedynie slaby obraz odrębności kulturowych. bez występującej równocześnie świadomości odrębności grupowej mieszkailców, bądź odwrotnie, znajdujemy samą nazwę grupową, z którą kojarzy się już tylko pojęcie pewnego terytorium, ale bez uzasadnienia w zasięgach cech etnograficznych, badacz uprawniony jest do stwierdzenia istnienia grupy etnicznej na podstawie jednego tylko elementu, tzn. bądź na podstawie zasięgu cech obiektywnych, bądź na podstawie zasięgu samej nazwy grupowej" (R. Reinfuss, 1946, s. 25 1-252). Wyjaśnienie to, w świetle danych przeanalizowanych przez R. Reinfussa, jest nader interesujące, ale nie sposób je udowodnić. Tysiące różnych zasięgów elementów kulturowych, które oglądamy na kartach atlasów etnograficznych (w tym także w PA E), zmienność granic ich występowania, a przede wszystkim ich uwarunkowania, które konstatujemy podczas badań terenowych lub w trakcie analiz diachronicznych, każe nam krytycznie przyjąć eksplikację R. Reinfussa, Specyfika kulturowa jest wprawdzie jedną z cech dystynktywnych grup etnicznych, ale przypuszczenie, że na podstawie zasięgu nawet jednego elementu kulturowego można wnioskować o istnieniu na danym obszarze w trakcie badail lub w przeszłości, konkretnej grupy etnicznej jest zbyt daleko posuniętym uproszczeniem. Relacje między kulturą grupy, a poczuciem świadomości etnicznej na ogół są dużo bardziej skomplikowane także i z tego powodu, że na przestrzenne zróżnicowanie kultury znaczny wpływ maj,} także losy historyczne, a zwłaszcza środowisko geograficzne. ZAKOŃCZENIE Konieczne będzie wyjaśnienie historii ukształtowania się strefy zachodniej. Konkretnie chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w niezbyt odległej przeszlości tworzyla ona względnie jednolitą całość kulturową ze strefą środkowo-południową? Ta hipoteza wynika z rozważaó nad genezą północno-wschodniej Lud t. I.XXVII �66 rubieżyetnogeograficznej ; sprawdzić ją można uwzględniając materiały zgromadzone przez Oskara Kolberga, a jeszcze lepiej - odtwarzając historię poszczególnych zjawisk kulturowych, które poddano analizie statystycznej. Nie po raz pierwszy okazało się, że próba odpowiedzi na jedno pytanie rodzi kilka nowych. Niezbędne staje się więc podjęcie prac nad określeniem zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. Należy przy tym wykorzystać zarówno mapy już opublikowane, jak i te przygotowane do druku. Samo przeniesienie do komputera blisko 700 tysięcy informacji z map P A E nie będzie tak trudne, jak pogrupowanie tego materiału według przedziałów chronologicznych, których w PoL~kim Atlasie Etnograficznym jest kilkaset. Trudniejsze będzie wykorzystanie danych zebranych przez O. Kolberga. Natomiast studia nad genezą setek cech kulturowych przekracza możliwości jednej osoby, to praca interdyscyplinarna możliwa do wykonania przez zespół składający się z etnografów, etnologów, etnohistoryków i etnoarcheologów z pożytkiem dla reprezentowanych przez nich dyscyplin. BIBLIOGRAFIA Bohdanowicz J. 1987 Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników hadlll] PAF., "Etnografia Polska" t. 31. z. 2, s. 161-190. Czekanowski J. 1935a Zróżnicowanie etnograficzne Polski w .~wielle przeszlo.~ci. "Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejittności" t. 40, s. 64-67. 1935b La dijfi~renciation ethl!ographique de la Pologne ó la IWlliere du pa.m;. "Bulletin International de I'Academie Polonaise des Sciences et des Lettres, Classe de philologic" nr 1-3, s. 25-29. 1957 Wstęp do historii Slowian, wyd. 2. Poznań. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur les limites ethnographiques en Europe centrale, w: La Pologne ilU VI/" Congres International des Sciences Anthropololfiques et Elhnoloyiques. Wrocław. s. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnogrqficznych w centralnei Europie, "Etnografia Polska" t. 11. s. 62-84. Dworakowski S. ł938 Ruhież polesko-wo/yńska, "Sprawy Narodowościowe" t. ł2, nr 3, s. 22\-243 (korzystałem z nadbitki paginowanej \-25). Falkowski J. 1931 Narzędzia rolnicze typu rylcowego. Studyum paleoet nolo{]iczne. Lwów. Gajek J. 1961a Próba etnograficznej regionalizacii Polski w .~wieth' prac nad Polskim At/usem Etnograficznym, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego za rok 1958" t. 13 a, s. 50-53. 1961 b Studia nad etnograjiczną regionalizacją Polski, "Lud" t. 47, s. 165-209. 1976 Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, w: Elnograj/a Polski. Przemiany kullUrr ludowej, t. 1, Wrocław, s. 143-177. Kłodnicki Z. 1988 Die Dynamik des WandeIs der tradiliollellen Sachku/tur ill Po/en, w: WlIIldel der Volkskultur in Europa. Festschriji jlir G,'inler Wre(jelmunll :um ó() Cehurlsta(j, t. I. (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland t. 60), Munster. s. 325-347. 1994 Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, "Rzeki", t. :l, s. 45-65. �67 Kuliura ludowa ... 1976 Kulwra /udowa Mazurów i Warmiaków, pod red. Józefa Burszty, Wroelaw. Łi;ga W. 1933 Ziemia l1lalhor.~ka. Ku/tura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. 10, Toru6. 1960 Okolice Świecia. Mau'rialv etnowąj/czne, Gdańsk. 1961 Ziemia elle/millska, Prace i Materialy Etnograficzne, t. 17, Wrocław. Moszy6ski K. 1927 Lud polski w dorzeczu Hlis/y, "Ziemia" t. 12, s. 163-169. 1929 KullUra ludowa S/owian. Cz,<ść I Kultura mal.erialna, Kraków (wyd. 2, Warszawa 1967). 1937a Varia, "Lud Slowia6ski" t. 4, s. 27-45. 1937b Niekl{ire przyczyny zróinicowania kuliury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, s. 65-117. 1958 Cz/owiek. W,tfP do e1l1ogrąfii powszechnej i etnologii. Wrocław - Kraków - Warszawa. 1962 O sposohach hadania kU/lUry maleria/nej Pras/owiano Wrocław - Kraków - Warszawa. Nasz A. 1958 Wp/yw .~/ąsko-/u:yckiej ruhie:y /e.vl/ej na dynamikę procesów etnograficznych, "Śląski K wartalnik H istoryczny Sobótka" t. 12, S. 365-408. PAE 1964-1981 Polski AlIas [Inowa/iezny, pod red. Józefa Gajka, zeszyty 1-6, Warszawa. Pokropek M. 1981 Meroda etnogeoi/raficzna, w: MelOdy etnologii, CZyŚĆ I, Warszawa, S. 61-85. Reinfuss R. 1946 POi/ranic:e krakOlnko-lj(;ralskie w ,\-wietle dawnych i najnowszyc:h hadwi elllograficzllyeh, "Lud" t. 36, S. 212-255. Topolski J. 1964 Rodzaje i poziom lecllnic:ny Ilw'zfdz/ rolniczych w Polsce od X V do XV! Il w., w: Zarys historii i/ospodarstwa wie;skiei/o w Polsce, t. 2, Warszawa, S. 122-124. Żejmo-Żejmis S. b.d. Europa, w: Cz/owiek, jeqo rasy i :yeie, pod red. Jana Czekanowskiego, Warszawa, s. 301-439. Żywirska M. 1973 Pusz('Ca Bia/a . .Je; dzie;e i ku/tura. Warszawa. Zygmunt THE Klodnicki SO-CALLED ETHNOGRAPHIC DIFFERENTIATION OF BORDER VS. THE GENESIS OF FOLK CULTURE IN POLAND SPATIAL (Summary) K. MoszYJlski's studies on the differences in the traditional culture in Poland bore fruit in thc form of the "Ethnographic map of some features of folk eulture in the estuary of Vistula". According to K. MoszYllski, the border (map 4) dividing Poland into the north-eastern and south-western parts is first of all a reflection of the influence of the geographical environment. An analysis of the map on the basis of the data in the Polish Et/1I1ographic: Atlas (PEA), collected a few scores of years later, produces very similar results (maps 1-3). The discussion initiated by J. Czekanowski's presentation (1935) involved S. Dworakowski, S. Żejmo-Żejmis, A. Dobrowolska and J. Gajek. The author attempted to ethnographically regionalize Poland on the basis of the data on the geographic distribution of a few scores of cultural phenomena that differentiate Poland (PEA's maps). The correlation method used helped obtain a result depieted in map 5. If one excludes thc western and northern lands, deserted by their native inhabitants, from the analysis (which, however, prevents detailed studies), the remaining area of Poland can be divided into three parts from the point of view of traditional culture (map 5). �68 The eastern edge of the former is approximately delineated by the border of the former Prussian annexed territory. This is a zone where rural culture very considerably lost its significance. For that reason, in light of PEA's materials which focussed on the study of archaisms, it is seen as the least cohesive. In the fifties and sixties of the 20th century it was ehara<.:terized by most innovations and, at the same time, the smallest number of old cultural clements. The remaining part of Poland is seen as an area where the cultural tradition has been preserved to a larger extent. Hence, therc were fewer innovations there. However, cultural differentiation is so evident that we ean talk about a division into two zones. The larger comprises central and south-eastern Poland, including the region comprising the eastern and central parts of Polish Carpathian Mountains and Podkarpacie. The other zone is much smaller - it comprises the northern and eastern parts of Poland. The border between these two wnes extends along the lower courses of the Wieprz and Bug, and further north along the estuary of the lower Narcw towards the Great Lakes. Differences between these zones arc not so obvious as could be expected from the discussion of the border. This is due to the fact that the analysis included both clements of which the border is composed as well as those which oceur to a different extent. Let us also remember that if information about the artifacts known all over Poland were included, the differences would be smaller. It seems that the border between both zones is identical to the ethnographic border (map S). In conclusion the author suggests that in the less remote past the western zone and the central-southern zone werc fairly identical from the point of view of their culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c27b9a0ede0c29f5cb8e2cd1e42f5bc.pdf 5f7b8328a48d483e4b683f15a5eef7ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3912 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3663 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om ROK V I I P A Ń S T W O W Y 1953 I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �Wszystkie rzeźby, tkaniny i wycinanki reprodukowane w tym numerze zostały wykonane w latach 1950—1953. Na okładce: Kobieta z maselnicą. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wykonał Stanisław Kalenica (Boratyn, pow. Jarosław). Fot. St. Deptuszewski. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (sekretarz redakcji), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A 1 A D M I N I S T R A C J A PAŃSTWOWY I N S T Y T U T S Z T U K I W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 �POLSKA S Z T U K A LUDOWA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : Stl. Stanisław Piotrowski O twórczości Aleksander Wojciechowski ludowej . . . dowość w sztuce" Roman Reinluss Kazimierz Aurelia Aktualne zagadnienia ludowej plastyki Pietkiewicz Wierzchoń . . . . . 67 Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „lu­ . . . . . . . . . 83 . . 95 Zagadnienia opieki nad twórczością ludową . i Zofia Przyłuska Z konferencji twórców ludowych . 73 107 Maria Grzeszczak Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej" 131 v ' " x o r c o vv u i a - .A:VL>>: 1933 MARZEC-KWIECIEŃ P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 2 S Z T U K I �I �W I E L K I STALIN Malarstwo na szkle. Wykonał Józef Hulka (Łękawica, pow. Żywiec) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79d7ea4f01b3e207d31d89da81faed81.pdf 5d73a40dfb1efee703e0ef6d0230559c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4538 Title A name given to the resource Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Adeodatus Ewa Martyński: Figury przydrożne: II. 1. Radłów 2 pow. Brzesko, 1855 r. U. 2. Kamionna Ludowa rzeźba zainteresowanie liczba kamienna badaczy, artykułów MARTYŃSKI wywołuje o czym poświęconych coraz świadczy KAMIENIARZ większe wzrastająca ł temu problemowi . Nie Adeodatus wać w Twórczość tej Nazwisko dziedzinie, Martyńskiego rach p r z y d r o ż n y c h Adeodatusa pojawia występujących Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a Martyńskiego. się na na kilku terenie . p o w i a t ó w Tarnowska. Martyński c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d Ojciec jego, Jan, osiedlił Przywędrował wskazuje Według na tradycji się w zapewne z to spolszczona rodzinnej figu­ Borzęcinie przejawiał, przebywa. koło proboszcza, który ożenił się z siostrzenicą urodził mu się syn, któremu się nadano on nazwiska później zaopiekował. i w imię uwagę roku 1833 Adeodatus. jak i ojciec do kamieniarzy w musiała praco­ drewnie. zetknąć swoje majstra. obecnie 1895, p o c h o w a n y 2 samoukiem. mieć kon­ kamieniarskimi. Być może pracujących sezonowo Twórczość 1852—1889, jest czas p r z e b y w a ł w Brzesku, się z zawodowymi kamie­ figury, Praca w do j e g o na dodawał zawodzie zawsze pięć w gospodar­ w Górnym zamyka sygnowanych do kamieniarza rodziny. Z m a r ł cmentarzu Martyńskiego obejmując w „bocianów". p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł stwo, należące cinie . był że musiał kamieniarskich, tzw. że jakiś mógł Sygnując tytuł Martyński jednak, ośrodkami Wiadomo ponadto, niarzami. jak rodzinną warsztatach gdzie r ó w n i e ż Słowacji, nim proboszcza należał miejskich nazwiska. tak tak jego w s k a z u j e z pobliskimi na j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o miejscowego roku takt jego Martina forma po­ B O R Z Ę C I N A Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k . twórców Jan 1857 r. albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł Zgodnie z tradycją w Z kamieniu, rzeźbił od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h 1810. Bochnia, Śnieżyńska-Stolot A D E O D A T U S jak pow. się w i kilka roku Borzę­ latach przy- 131 �kamienne posągi nastu na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w pisywanych Szczu- dodatkowo na rowej, mu figur Szczepanowie, Bilczy i Szczegółowo nymi. zajmiemy Najstarsza pochodzi z z roku ulicy Brzeskiej. trzon ustawiony i Posąg Chrystusa 01. figur się św. Radłowie jest z czasie r e s t a u r a c j i jedynie stron Piotra, i św. u szczytu, e k l e k t y c z n y w w tu przy czterech św. Katarzynę przydroż­ Martyńskiego w i pokryty przedstawiającymi z Dzieciątkiem, figury Matkę Wojciecha. formie, w 1885 1857 powstała z Dzieciątkiem bocheńskim. Boczne figura we wsi ściany z posągiem Kamionna owej figury w Matki powiecie ozdobione postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej (U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w tyński figurę stojącą skich. Trzon na ustawiony roku Rynku w na 1865 w y k o n a ł Biskupicach cokole przedstawiającymi oraz postacie ś w . W o j c i e c h a Dwie następne 'domem pochodzą z lat twórcy. z ruinach padku z świątyni. ten Wśród figur jest 6 Martyńskich , 1883 i 1889, Jest to scenę Ofiary i św. P a w ł a i w figur, dwukrotnie powtórzona przypisywanych na trzech ( i l . 3). pod ta ustawionym bokach tu Borzęcinie, 7 ( i l . 4, koniec 5). życia sama figura na cokole, wyrzeźbiono dol­ dwu- 3 9 kapitelu, W trzonu czasie wy­ został przepro­ Martyńskiemu 8 1852 , k t ó r a Serce C h r y s t u s a z r o k u 1856 w żającym Matkę Boską pew­ Boskiej Wietrzychowi­ najstarszą z posągiem ( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m z z grupą Matki i św. Róży w byłaby j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę ze znanych przedstawia­ Dolnym Borzęci­ płaskorzeźbami, wyobra­ Bolesną, nad którą unosi się w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j ­ ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m tusa N a z a r e ń s k i e g o , płas­ z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W kondygnacji 4 Abrahama w Wojniczu a powstały trzonie 5 cach z r o k u jącym kondygnacja chmury. w w stojącego restauracji. n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a nie ręce, fragment w y m i e n i o n y , przypuszczalnie wadzonej młodzieńca w o szerokim wyobrażającą ma przedstawia­ Druga kolumny Borzęcina Martyńskich jako męczeńską ciężkiej płaskorzeźbą domem płaskorzeźbę Adeodata pogańskiej figury później św. z palmą formę pokrytej w Radłow- zwieńczony sygnowanych dwukondygnacjowym 132 na rzymskim, trzonu ma są Mar- g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są korzeźbami nej ścianie Różańcowej, św. Dominika roku Boskiej o 3 Figura przed tylnej przypuszczalnie stroju mu­ roku 1). W przed apostołów. jącą figurami Martyńskiego cokole Boską powstać jego znajduje Dziełem na Łękach. się sygnowanych 1855 płaskorzeźbami, siał przydrożnych, Zestawiając z roku rozliczne drożnych występujących typy niowo-wschodniej Małopolski, silnymi mi i tzw. menty figury Figury do d r u g i e j można podziałami „rzeźbiarskie", a r c h i t e k t o n i c z n e do czącego. kamiennych figur Martyńskiego z wymienionych typ przy­ które rzeźbiarski wyróżnić należy grup, k t ó r a został grupę architektoniczny­ ograniczają wprowadzenia gzymsu nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W nich figur na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d ­ figur operujących Chrys­ 1857. zaliczyć kładzie wypadku ele­ wień­ właśnie główny dwóch ostat­ zmodyfikowany przez 4 �Adcodatus Martyński: Figury przydrożne: II. 3. Bisku­ pice Radłowskie pow. Brzesko, 1865 r. II. 4. Borzęcin pow. Brzesko, 1889 r. pow. Brzesko, 1883 r. II. 5. Wojnicz II. 6. Wietrzychowice pow. Dąbrowa Tarnowska, 1852 r. S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w wych, jak Matka Boska Chrzest Chrystusa krotnie powtarzający Obok widocznej z wypadku Różańcowa Biskupic się w układ grupie Matki członkowanie we się w staci czy w np. zespoleniu Sceny z silniejszym tle, zaznaczonych Te dla do Płaskorzeźby przeciwieństwie do wyszły z warsztatów kamieniarskich, gdzie styczny dla rzeźb z wnękami Miękki Martyńskiego w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak nych Róży chmur na jak chmury rzeźb te Mar­ po­ powstały figur, przejawia które kamieniarz rzeźby modelunek i formie roz­ umieszczonych w cokół i trzon św. zaakcentowaniem z b i a r z postacie ś w i ę t y c h . prze­ przedstawione razem wykonywał na­ jak kłębiaste figur stosunku reliefem. postaci i klębiastych trzony w dwu­ ( i l . 9). dekoracyjne charakterystyczne pierwszoplanowych trzonem Dominika Boskiej. zdobiące płaskorzeźbie św. motyw czy pfektów Różańcowej, Matki szczególnie tyńskiego. w szat Wniebowzięciu stają są głów, Boskiej grupo­ Wniebowzięcia leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h ciwstawny ujęć Wietrzychowic, Radłowskich temat umiejętności z a rzeź­ charaktery­ się pełnych, zarówno pulch­ twarzy. 5 6 nadanie drugiej kondygnacji f o r m y ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y s p o t y k a n y c h , nie Martyńskiego, zbliżonej należy do kolum­ do b a r d z o rzadko jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m gdyż na kilka lat pomysłem wcześniej występuje w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego kamieniarza w roku 1863 zdobiące boki figur we skiego jak i umieszczone lub ( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y wcześniejszych większość są w figur typu półkoliście owalnych wgłębieniach. dwie ostatnie figury, zamkniętych dolna jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m część fryzem apostołów, odmiennie niż figura nione posągu, były swoich jak wolą lub związku z ł o ż o n y m z postaci w zarówno wień­ przedstawień który czczony z tym znowu pokryta z U ś c i a Solnego. T e m a t y bocznych fundatora, patronów zerunek. W i płycinach są trzonu p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h , czącego Martyń­ „rzeźbiarskiego" Przeciwieństwem gdzie świętych pracach wybierał okolicy poszczególne uzależ­ zazwyczaj cudowny rzeźby nie czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h nich w figurach całej pełni, formalnym. Martyńskiego podkreślona Apostołowie jednolitość ta odpowiednim przedstawieni rami figury oddziela ziemską poprzez występuje rozwiązaniem w dolnej moment Posągi sferę drugiej unoszenia świętych rakteryzuje pokryta kłębiastymi od wprowadzenie materializowanie kreślić Kolumna zwarta niebieskiej. kolumny kondygnacji, Madonny wieńczące figury kompozycja kon­ co sce­ chmu­ Zwężenie powoduje przez miało odpod­ anioły. Martyńskiego i duże łą­ ostat­ dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując nę Wniebowzięcia. wi­ wyczucie cha­ bryły. 133 �Jak Jak należy one określić styl figur powstały i na ile są i rzeźb jego Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a Martyńskiego? samodzielnym wy­ nie a s y m i l o w a ł a w z o r y leźć tworem? te Kamieniarze-rzeżbiarze mieniarskich, które wie, Żywcu, wie, posługiwali wanymi się reprodukującymi dzeniu wzory się od podstawę Wiadomo, że twórczości i w ludowi, Wartość rzeźb kalkę, po do podobny stawały Trwała sposób więc tutaj wzory, łącznie powstałych najmniejszego Artysta stawienia, ale tyński musiał zmieniał również kamieniarskich, Nie ma on w ludowy to na i pracują dla z oleodrukami nabożeństwa. w tym procesie wieku z wzoru gruntownie korzystać pewno ze jeśli jego nie typ formę. z wzorów sobie i n d y w i d u a l n o ś c i 134 tradycję i stąd zapewne swej do płynący przed­ Mar- wzorników artysty z ludowego. niej dużej ilości szczególnie się w Poziom miejscowych również grupie wieku XIX w kościołów. rzeźbach Tradycje Martyńskiego, Wniebowzięcia. artystyczny rzeźb Martyńskiego odróżnia z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h niarskich, np. Samka Bochni. się w w w częstokroć zasadzie waniu Stopień Przy uderza W okolicznych warsztacie sztuki z Radłowa wsiach Wojciecha bierze jest dobrym jedynie pełna uroku tu opano­ naiwność i Biskupic powiatu je kamie­ który ludowej, całkowicie rzeźb, zwłaszcza łowskich. mu prymitywizmu, wykładnik niewielki. warsztatu niektórych najbliższym za chęt­ Rad- bocheńskiego, Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j chodzące jemy ten z początku styl jest, podobny jak się zasymilowanych naiwnością wieku pracom wydaje, tradycji spotyka XIX, w się Martyńskiego wynikiem (11. 10). ze po­ odnajdu­ połączenia postbarokowych prowincjonalnego figury których Styl silnie swoistą środowiska. XIX istnie­ graficznych. T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest o starą ciąg­ które oporu, p o w t a r z a j ą c czerpał one inwencji. podstawę z książeczek prac roz­ cechową, pracowali u jący wzór. się własnej jako , ikonograficznych rozwinięcia dewocyjnymi linii w 1 0 przeprowa­ była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik s z e d ł po Gróden pqprzez p r o d u k c j ę wykorzystując artystyczna i i się pomocniczymi wzorami, różnorodne obrazkami wyda­ głównie średniowiecza, stanowiły wzornikami, zamawiającego, przydrożnych. posługiwania Tarno­ ołtarzy na ka­ Krako­ czy Monachium figur, zmian z życzeniem tradycja artyści Lipsku, warsztatach czynne w Brzesku drukowanymi w niewielkich projektami figur w są Bochni, stylach. Przenoszone zgodnych nąca dotąd Myślenicach, najczęściej licznych pracujący jeszcze w wyczuwa 1.połowy barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna­ jednak urok. P R Z Y P I S Y 1 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „Rocznik M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113. 2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę ba­ d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879, 72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i Borzęcin, Mortuorum �10 Figury przydrożne: Bochnia, 1863 r. Solne, 1845 r. II. II. 9. 7. Borzęcin pow. Brzesko, wyk. 1856 Grupa Wniebowzięcia Matki Boskiej, 1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n A. Martyńskiego w 62 r o k u życia na ^pneumonie'". W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor". 3 Napis na trzonie figury: „Fondacyja Błażeja i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o ­ w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " . 4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n Martyń­ ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857". 5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r ­ tyński majster z Borzęcina". 6 N a p i s na trzonie figury: „Przez cherubiny do n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " . Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna Martyńscy R.P. 1883". Fot.: Jan r. Adcodatus wyk. 1883 7 Jan r. Martyński. Adeodatus II. 8. Uście Solne Martyński. II. 10. N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889 Martyński z Borzęcina". pow. Uście Adeodat 8 Figurę z Wietrzychowic jako w y k o n a n ą przez Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol­ sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142. I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne w czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą. 9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u 1856. R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...". 10 W s p o m n i a n e wzorniki kamieniarskie zostaną omówione szczegółowo w przygotowywanym artykule o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski. 11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta zacja, Sztuka i historia, w: [Księga p a m i ą t k o w a p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217]. Swiderski i reali­ k u czci � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73a64576b7ab49d62bf43e5e7766d068.pdf e5362a0abb456b43bd18ecd63851257b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4719 Title A name given to the resource Strony tytułowe / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM L:x:xxvm ZA ROK 2004 ,i .'. - �'tCBo[odo.npuy . '. ". ltJ.nft/~ --·r ... ;" ,. :~l'r/i!i;;isói/inJi~~lf'1Jn.VtTOA <J/rJUOPVłUf!IU/ " .•.. .';" "0" 7 0 ,'[y",< ' .' - •. 'Wo~-{J:)~zm • p,ur!'I1f1~i~if(doAoirqjtlltJUO.l)Ouplti[ ~SS({[ • ";~tą~;~~~s!;,an'l" .~~ . .. ' ; . .~' �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVIII ZA ROK 2004 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMIJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2004 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Andrzej Furier, Mariusz Kairski, Antoni Kuczyński, Ewa Nowina-Sroczyńska, Grzegorz Pełczyński, Zofia Szromba-Rysowa, Jacek Schmidt, Ryszard Tomicki Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076--1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki iInformatyzacji oraz Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2004 ADMINISTRACJA: 5D-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA II, TEL. (D-7I)32l 1610;321 1614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL.(D-61)8294817,FAX(D-61)8294710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNG-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca451f057bc1028c02f4982f1252f3c0.pdf 81ca92bd9952caa752292e3cd7739155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4718 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.409-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 V. IN MEMORIAM STANISŁAW CHMIELOWSKI ( 1922-2002) W sobotę 14 grudnia 2002 roku, w mroźny zimowy dzień na cmentarzu smochowickim w Poznaniu, pożegnaliśmy doktora Stanisława Chmielowskiego h. Jastrzębiec - etnografa i regionalistę, byłego wieloletniego dyrektora Muzeum Okręgowego w Lesznie. Człowieka, którego zasługi dla rozwoju kultury miasta, ziemi leszczyńskiej i Wielkopolski są bezsporne. Z pochodzenia nie był leszczynianinem. Urodził się w 1922 roku we Władypolu, niewielkiej miejscowości pod Stanisławowem, na byłych ziemiach polskich (obecnie Ukraina), w rodzinie o głębokich tradycjach patriotycznych i talentach artystycznych. Był synem Adama Chmielowskiego i Marii z domu Wolskiej. Jego babka, Maria z Kłopotowskich Chmielowska, była znaną malarką. Zainteresowania artystyczne odziedziczyła też jej córka, Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska, ciotka Stanisława. Malował także brat dziadka - Adam Chmielowski, znany jako święty Brat Albert. Od młodych lat Stanisław Chmielowski wędrował z rodzicami z jednej miejscowości do drugiej w poszukiwaniu pracy. Jego ojciec zmuszony był szukać pracy u okolicznych właścicieli ziemskich. Do czasu wybuchu II wojny światowej mieszkali w Kańczudze. Potem wywędrowali do Żuklina, a następnie osiedlili się w Siennowie - w rodzinnej miejscowości jego matki. W okresie II wojny światowej walczył z ojcem i bratem w szeregach AK na Rzeszowszczyźnie w oddziałach dywersyjnych. Ojciec zginął w 1943 roku, a brat w bitwie pod Kuryłówką w maju 1945 roku. Walcząc w partyzantce, ukończył równocześnie podchorążówkę, uzyskując stopień kaprala podchorążego. Po zakończeniu wojny osiedlił się w Wielkopolsce. Zamieszkał w Mosinie. W 1948 roku ukończył Akademię Handlową w Poznaniu, a cztery lata później Uniwersytet Poznański, na którym uzyskał tytuł mgr filozofii z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii. Pracę magisterską napisał z zakresu budownictwa ludowego na Pałukach, w powiecie żnińskim, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Stosunkowo wcześnie założył rodzinę. To dla niej zaraz po studiach pilnie szukał lokum, a dla siebie sensownej pracy. 28 grudnia 1950 roku ożenił się z Antoniną Marią Brykczyńską h. Gwiaździcz, niezapomnianą Tosią. Ze związku tego urodziło się troje dzieci: Adam (ur. 1951 r.), Marcin (ur. 1952 r.), Maria (ur. 1954 r.). Wszyscy znajomi zapamiętali, że byli bardzo szczęśliwą rodziną. Po studiach, w latach 1949-1950, pracował jako kierownik biura w Sanatorium "Staszycówka" w Ludwikowie pod Poznaniem. Następnie w latach 1951-1952 jako księgowy w Kolejowych Zakładach Gastronomicznych w Poznaniu. W 1952 ukończył Wyższy Handlowy Kurs Rachunkowości w Poznaniu. W listopadzie 1952 roku objął stanowisko głów- �410 In memoriam nego księgowego G.S. Samopomoc Chłopska w Lęborku. Jednak wobec braku obiecanego mieszkania, po dwóch miesiącach zrezygnował. Od kolegów etnografów dowiedział się bowiem, że jest praca z mieszkaniem w Lesznie. Nie zastanawiał się długo, mimo świadomości, że czeka go trzy razy niższa pensja niż w Lęborku. 16 stycznia 1953 roku powołany został na stanowisko kierownika Muzeum w Lesznie, które mieściło się wówczas w leszczyńskim ratuszu. Tam, na II piętrze otrzymał upragnione, własne mieszkanie. W latach 1959-1967 był nauczycielem kontraktowym w Technikum Odzieżowym oraz Zasadniczej Szkole Zawodowej CZSP w Lesznie, gdzie uczył historii ubiorów. To właśnie z Lesznem związał swoje najlepsze lata. Przez 34 lata swojej pracy w tym mieście stworzył od podstaw placówkę muzealną o bogatych i różnorodnych zbiorach obejmujących zarówno regionalia, przedmioty kultury materialnej, jak i wspaniałe kolekcje obrazów. Jak sam wspominał, początki działalności muzeum były więcej niż skromne - zbiory niewielkie, ekspozycje ubogie. Niedługo potem ratusz przejęły władze miasta. Sto Chmielowski wraz z rodziną zmuszony był przenieść się do lokalu przy pl. Metziga 17. Wobec braku sal ekspozycyjnych urządzał wystawy objazdowe w okolicznych szkołach i domach kultury. Jednocześnie konsekwentnie i wytrwale zabiegał u władz o nowy lokal dla swej placówki, co po kilku latach uwieńczył sukcesem. Po adaptacji budynków przy placu dr. 1. Metziga bez reszty pochłonęła go praca. Z ogromną pasją szukał i gromadził zbiory. W ich poszukiwaniu - często na rowerze - przemierzał nawet te odległe okolice Leszna. Poszukiwał i znajdował - zapomniane i zniszczone, leżące gdzieś po piwnicach, strychach czy komórkach. Z niemal benedyktyńską cierpliwością przywracał im dawną świetność. Wpisywał własnoręcznie w inwentarze. W jednym ze swych ostatnich wywiadów mówił, że z każdym eksponatem wiązały go niepowtarzalne wspomnienia, np. ogromny obraz Marii Leszczyńskiej znalazł w prywatnym mieszkaniu w Mosinie. Przywiózł go do Leszna zwinięty w rulonik. Kolekcję ponad 80 portretów królów kurkowych z XVIII i XIX wieku uratował ze strzelnicy milicyjnej, kiedy likwidowano w Lesznie Urząd Bezpieczeństwa. Za jego sprawą m.in. powstała w Lesznie unikatowa i znacząca, licząca blisko 800 prac, galeria malarstwa o tematyce wiejskiej, z której leszczyńskie muzeum jest dzisiaj dumne. Jej ozdobą są obrazy tak słynnych malarzy jak: 1. Malczewski, L. Wyczółkowski, 1. Fałat czy K. Sichulski. Jego też zasługą jest utworzenie działu etnograficznego, w którym zgromadził liczącą blisko 400 sztuk kolekcję czepków ludowych. Ocalił wiele cennych starodruków, książek i czasopism. Był autorem publikacji o tematyce regionalnej, organizatorem licznych wystaw, sesji naukowych i imprez kulturalno-oświatowych promujących dorobek kultury Leszna i ziemi leszczyńskiej. Był człowiekiem nad wyraz skromnym, życzliwym ludziom. "Czasu dla siebie miał niewiele - wspomina Edmund Jankowski, były wicewojewoda leszczyński, a wcześniej długoletni członek władz Leszna. - Przez długie lata z nim współpracowałem. Stronił od rozgłosu. Był wyjątkowo dociekliwym, ale i cierpliwym badaczem naszej historii. Całe miesiące potrafił poświęcać na wyjaśnianiu dziejowych zagadek. W stosunku do otaczających go ludzi był niezwykle taktowny i grzeczny. Nigdy się nie narzucał, ale gdy już przyszedł do mnie z jakąś kwestią i prośbą, wręcz nie wypadało mu odmówić". W 1975 roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza uzyskał doktorat z etnografii za pracę "Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski, oraz podstawa nakryć głowy", napisaną pod kierunkiem prof. Józefa Burszty. Ci, którzy znali Stanisława Chmielowskiego, wiedzieli, że w swym życiu miał dwie wielkie miłości. Pierwszą była rodzina, w tym zwłaszcza żona Antonina. Wszak to Tosia - tak do niej zwracał się na co dzień - obdarzyła go miłością równie wielką i stworzyła mu rodzinne ciepło, dbając o synów i córkę oraz wszelkie tzw. przyziemne sprawy. Była też jego najlepszą przyj a- �In memoriam 411 ciółką i współpracowniczką, nieocenionym kustoszem i powiernikiem. Drugą miłością było niewątpliwie leszczyńskie muzeum. Wychował wspólnie z Tosią grono oddanych pracowników, którzy po dziś dzień wspominają go ciepło i z należytym szacunkiem. Swoje dzieło, prężną i bogatą placówkę muzealną, przekazał następcom w roku 1987. Odszedł na zasłużoną emeryturę. Ze względów zdrowotnych przeniósł się do syna do Poznania. Często wracał jednak do Leszna, gdzie odwiedzał muzeum i znajomych. W dalszym ciągu służył leszczyńskim muzealnikom doświadczeniem i radą. Był działaczem kilkunastu organizacji społecznych, m.in. Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego. Współtworzył m.in. "Rocznik Leszczyński", od 1976 był członkiem jego Komitetu Redakcyjnego. Był także członkiem Komitetu Redakcyjnego "Informatora LTK". Współpracował redakcyjnie z "Atlasem Gwary Ludowej" oraz z "Atlasem Polskich Strojów Ludowych". Autor katalogów m.in. "lA. Komenski w zbiorach Muzeum w Lesznie" (1970), "Jan Jonston" (katalog starodruków - 1972), "Medale i rzeźba Zbigniewa Lukowiaka" (1980), "Lucjan Michałowski - architekt i malarz", (1982?), "Katalog wzorów haftów występujących na terenie Chazów" (1983 - tekst), "Katalog wzorów haftów biskupiańskich" (1984 - tekst). Współautor rozdziałów w pracach zbiorowych: Kultura ludowa Wielkopolski - Wytwórczość odzieży, ffYtwórczość z rogu, kości i włosia - t. 2, (Poznań 1964), Ziemia leszczyńska - Kultura ludowa (Leszno 1966), "Leszczyńskie Zeszyty Muzealne" - Stroje ludowe województwa leszczyńskiego (1989) oraz tekstów do przewodników wielkopolskich o muzeum leszczyńskim m.in. Muzea Wielkopolski (Poznań 1969). Publikował także artykuły w czasopismach "Poznaj Swój Kraj" , "Lud" oraz w "Panoramie Leszczyńskiej". Podsumowaniem wieloletnich zainteresowań etnograficznych S. Chmielowskiego jest niewątpliwie Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski wydany w 1995 roku przez Muzeum Okręgowe w Lesznie. Był aktywnym działaczem kilkunastu organizacji społecznych działających w Lesznie i w Wielkopolsce, m.in.: mężem zaufania Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki, Grupa Leszno (1954-1975), członkiem Rady Społecznej Domu Kultury w Lesznie (1959?), Społecznym Opiekunem Zabytków (od 1959), członkiem Rady Ochrony Dóbr Kultury przy Wojewódzkim Konserwatorze Zabytków w Poznaniu (1961-1965), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Państwowych Ogródków Działkowych im. J. Marchlewskiego w Lesznie (1959-1977), delegatem na Kongres Kultury w Warszawie (1966), członkiem Zarządu, skarbnikiem i wiceprzewodniczącym Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (1968-1980) a od 1979 roku był przedstawicielem LTK w ogólnopolskim Konwencie Towarzystw Kulturalnych, członkiem Konwentu Towarzystwa Kulturalnego z ramienia LTK, członkiem Komisji Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej i PiMRN w Lesznie (1969-1975), członkiem Komitetu Kultury i Sztuki Prezydium Powiatowej i Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1970-1973), członkiem Sekcji Muzealnej przy Zarządzie Okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki (1970-1975), Przewodniczącym Oddziałowej Komisji Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1970-83), Zastępcą Przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Opieki nad Zabytkami przy PTTK w Lesznie (1975-1983) członkiem Wojewódzkiego Zarządu PTTK Leszno (1975-1985), członkiem Komitetu do spraw organizacji skansenu wielkopolskiego (1971-1975?), członkiem Komisji Wychowania, Oświaty i Kultury Miejskiej Rady Narodowej w Lesznie (1975-1977), członkiem Komisji Propagandowej Komitetu ds. obchodów rocznicy l Jonstona (1972-1975), przewodniczącym Wielkopolskiej Rady Muzeów Terenowych (1981), przewodniczącym Komisji Etnograficzno-Artystycznej przy Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1976-87). W latach 1985/86 był członkiem Okręgowej Ko- �In memoriam 412 misji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu. Szczególnie duże zasługi położył w rozwoju Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był m.in. sekretarzem, członkiem i Przewodniczącym Komisj i Rewizyjnej PTL O/Poznań (1970-1981), sekretarzem Komisji Rewizyjnej Zarządu Głównego PTL (1973-1979), skarbnikiem Zarządu Głównego PTL (1979-1982), I wiceprezesem ZG PTL (1983-1988), założycielem i prezesem PTL O/Leszno (1981-1991). Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1977), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984), Krzyżem AK (1986) oraz medalem "Polska Swemu Obrońcy" (1994). Wyróżniony: Brązową Odznaką Działkowca (1965), Złotą Odznaką Działkowca (1969), odznaką ,,Za Zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" (1971), nagrodą im. Oskara Kolberga, odznaką ,,Zasłużonego Działacza Kultury" (1966), srebrną odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami (1969), złotą odznaką "Za Opiekę nad Zabytkami" (1975) - medalem ,,Za Zasługi w Rozwoju Pracy Kulturalnej między CSR i PRL - przyznanym za upowszechnianie wiedzy o Czechach i lA. Komenskim, odznaką "Zasłużony Działacz Frontu Jedności Narodu" (1979), medalem "Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej" (1980), medalem LTK "Za Serce dla Kultury" (1991), odznaką "Za zasługi w rozwoju Województwa Leszczyńskiego" (1984), odznaką pamiątkową "Akcja Burza" (1995), odznaką "Weteran Walk o Niepodległość" (1995), medalem pamiątkowym z okazji 45D-lecia miasta Leszna (1997), odznaką "Zasłużony dla Województwa Wielkopolskiego" (2002). Był również laureatem nagród: Ministerstwa Kultury i Sztuki (1961, 1965, 1968), Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu (1963, 1967, 1970, 1972), Leszczyńskiego Towarzystwa Kulturalnego (nagroda główna - 1976), Urzędu Wojewódzkiego w Lesznie (1978). W 1995 otrzymał wyróżnienie za szczególne osiągnięcia w ochronie dóbr kultury staropolskiej i ludowej przyznane przez Kapitułę Nagrody i Medalu Zygmunta Glogera w Łomży. Zmarł 10 grudnia 2002 roku w wieku 80 lat. W poznańskich Smochowicach pożegnali go najbliżsi, dawni współpracownicy i przyjaciele, w tym grupa najwierniejszych leszczynian. Stanisław Chmielowski należał do grona tych osób, którzy odegrali znaczącą rolę w promowaniu Leszna i ziemi leszczyńskiej. Pozostawił po sobie dzieło wielkie, dzieło swojego życia - muzeum w Lesznie. Naszym zadaniem jest je kontynuować. Zaś pamięć o Stanisławie Chmielowskim pieczołowicie pielęgnować, ponieważ był on dla nas niedoścignionym wzorem człowieka i muzealnika. Cześć Jego Pamięci. Witold Omieczyński OLGA ANDRIEJEWNA GANCKAJA (1920-2003) Była członkiem honorowym PTL. Otrzymała ten tytuł w 1974 roku wraz z czterema innymi etnografami z Akademii Nauk Związku Radzieckiego, jak zanotowano w Kronice, "w związku z 25D-1eciem utworzenia Rosyjskiej Akademii Nauk". Zasłużyła sobie na ten zaszczyt szczególnie. Przez wiele dziesięcioleci (także już jako emeryt) pracowała w Instytucie Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja AN w Moskwie, w zespole zajmującym się kulturą ludową Słowian Zachodnich, przy czym do niej należała przede wszystkim etnografia polska. Opracowała z tego zakresu szereg tematów, m.in. budownictwo (1968) do monumentalnej serii Narody Mira. Z racji przydziału służbowego opanowała język polski nie tylko biernie, studiując literaturę przedmiotu i zasoby archiwalne, ale doskonale się nim posługiwała, prowadząc własne badania w terenie nad polską sztuką ludową. Kontaktowała się wówczas z artystami ludowymi, poznawała ważniejsze ośrod- �In memoriam 413 ki twórczości. Jej książka na ten temat, Narodnoje iskusstwo Polszi ukazała się w 1970 roku w Moskwie, w ramach instytutowych wydawnictw, w skromnej wprawdzie szacie graficznej, ale świetnie przygotowana pod względem merytorycznym. Temat został ujęty w aspekcie historyczno-etnograficznym, a problemy artystyczne, jak zastrzegała się autorka, poruszano w stopniu niezbędnym dla określenia specyfiki polskiej sztuki i jej regionalizacji. Zajmowała się także rodziną w Polsce i opublikowała książkęPolskaje siernja. Opyt etnograficzeskogo izuczenija, Moskwa 1986. Podczas kilku wielotygodniowych pobytów w naszym kraju Olga A. Ganckaja zadzierzgnęła serdeczne i długotrwałe przyjaźnie z wieloma etnografami warszawskimi i krakowskimi, doskonale czuła się w Polsce. Choć korespondowała rzadko i lakonicznie, pisała m.in. "często wspominam Kraków", w każdym liściku dopytywała się o losy znajomych, nawet dzieci. O Zofii i Romanie Reinfussach napisała kiedyś: "zostali w moim sercu na zawsze". Była osobą ciepłą, pełną życzliwości i serdeczności. Kochała Polskę i Polaków, szczyciła się swoimi polskimi korzeniami. Szwankowało jej zdrowie, przeszła niezliczoną ilość ciężkich zabiegów chirurgicznych, po każdym jednak podnosiła się siłą swej woli i wracała do pracy naukowej. Właśnie dotarła do nas wiadomość, że zmarła w pierwszej dekadzie maja tego roku. Ewa Fryś-Pietraszkowa PROF. DR HAB. URSZULA KACZMAREK (1948-2003) Zmarła nagle w Poznaniu 19 marca 2003 roku w wieku zaledwie 55 lat. Ukończyła polonistykę na UAM w Poznaniu (1971). Swą pracę naukową i nauczyciela akademickiego związała z Instytutem Kulturoznawstwa UAM, w którym pełniła szereg ważnych funkcji (kierownik Podyplomowego Studium Kultury i Turystyki w latach 1981-1991 oraz od 1995 roku Zaocznych Studiów Licencjackich). W 1981 roku została doktorem nauk humanistycznych, w 1993 roku habilitowała się, a w 1999 roku uzyskała tytuł profesora. Zainteresowania badawcze prof. U. Kaczmarek obejmowały m.in. mechanizmy funkcjonowania kultury, jej upowszechniania, problematykę pogranicza polsko-niemieckiego, ale ich głównym obszarem była Polonia w krajach Europy Środkowo-Wschodniej - bułgarska, czeska, wschodnioniemiecka, rumuńska, a w szczególności węgierska. W dziedzinie badań polonijnych stała się uznanym autorytetem. Ostatnią dużą pracą w jej dorobku, obejmującym blisko 200 publikacji, jest wydana w 2002 roku książka Spod znaku Warneńczyka. Za szczególne zasługi dla Polonii węgierskiej została uhonorowana Nagrodą Świętego Władysława. Prof. U. Kaczmarek była członkiem Komitetu Badań Polonijnych PAN (od 1999 roku zastępcą przewodniczącego), Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią, członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego. Zainteresowania prof. U. Kaczmarek kulturą, w tym ludową, związały Ją także z poznańskim środowiskiem etnologicznym: Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, Sekcją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz poznańskim Oddziałem PTL, brała udział w wielu etnologicznych konferencjach. Prof. D' Kaczmarek była człowiekiem dla wszystkich otwartym i życzliwym, pozostawiła niezatarty ślad w pamięci i sercach ludzi, którzy ją znali. Anna Szyfer Jacek Bednarski �In memoriam 414 ANNA LUBAŃSKA (1935-2003) "Pani Ania" - spokojna, delikatna, dająca poczucie bezpieczeństwa - tak w pamięci pracowników biura, biblioteki Zarządu Głównego PTL i członków Towarzystwa, którzy spotkali Ją na swej drodze, zostanie zapamiętana. Pracę w Towarzystwie zaczęła jako główna księgowa w roku 1995 - roku stulecia PTL, wyjątkowym ze względu na zwiększone obciążenia organizacyjne i rozliczeniowe. Była rozsądnym, rzeczowym doradcą Zarządu Głównego w sprawach finansowych, potrafiła wybrnąć z trudnych sytuacji; wszystkie rozliczenia przekazywane do instytucji współpracujących z PTL-em były przyjmowane bez zastrzeżeń. Miała ogromne doświadczenie zawodowe - jako główna księgowa pracowała od 1975 roku w urzędach wojewódzkich, najpierw w Legnicy, a od 1987 we Wrocławiu. Odznaczona Złotą Odznaką dla Finansów, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Była autorytetem w środowisku finansistów wrocławskich instytucji kultury. Chętnie uczestniczyła w wernisażach, premierach teatralnych, operowych i innych wydarzeniach kulturalnych Wrocławia. Bardzo kochała swoje dzieci i wnuki; była z nich dumna i starała się je wspierać. Zmarła po krótkiej, nieuleczalnej chorobie. Bardzo emocjonalnie przeżywała każdy Zjazd PTL, i choć nie była członkiem Towarzystwa, to Jej sumienność, zaangażowanie i lojalność wobec Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zasługuje na ciepłą pamięć jego Członków. Paulina Suchecka ANNA MAŃKOWSKA (1922-2003) Od 1977 roku była członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i brała żywy udział w jego pracach. Uczestniczyła w wielu Walnych Zgromadzeniach PTL i związanych z nimi Sesjach Naukowych, przychodziła też na odczyty organizowane przez Oddział PTL w Krakowie. Miała szerokie zainteresowania kulturalne, zwłaszcza krajoznawcze, a w ich obrębie interesowała się kulturą ludową Polski. Pochodziła z rodziny rzec można "C.K. galicyjskiej" (matka Maria z Turków-Chronowskich, ojciec Roman Pospischil), w której zubożała polska szlachta (także uczestnicy powstania styczniowego) przemieszała się z elementami obcymi narodowościowo - wśród jej przodków byli rodowici wiedeńczycy, Czesi, Węgrzy, trafił się nawet jeden Hiszpan. Rozproszeni od Krakowa po Tarnopol i Stanisławów w II połowie XIX wieku pełnili na ogół różne funkcje administracyjne (urzędnicy skarbowi, burmistrzowie, urzędnicy salinarni), byli prawnikami lub zawodowymi (często z konieczności) wojskowymi. �In memoriam 415 Dzieciństwo i wczesne lata szkolne spędziła we Lwowie, później był przelotnie Pułtusk i Przemyśl, a w czasie II wojny znów Lwów. Tuż po zakończeniu wojny repatriowała się wraz z matką i babką do Szczecina, gdzie jej ojciec doszedł z II Armią Wojska Polskiego i pozostał tam jako komendant garnizonu Szczecin-Dąbie. Tam wyszła za mąż za Jerzego Mańkowskiego, urodziła jedyną córkę Romanę, a w 1957 roku przeprowadziła się do Krakowa, gdzie po wojennych perypetiach osiadła większość rodziny. Przed wojną zdobyła średnie wykształcenie ogólne i podstawowe muzyczne; planowała studia na kierunku wzornictwa, jako że po ojcu malarzu-amatorze odziedziczyła znaczne zdolności plastyczne. Wojna pokrzyżowała te plany: we Lwowie zaczęła studiować medycynę, potem dwa lata uczyła się w Akademii Sztuk Pięknych. W Szczecinie uczestniczyła żywo w organizacji życia kulturalnego wśród repatriowanych polskich osadników: szkoły i biblioteki, chóru kościelnego, zarabiając na życie jako urzędniczka. W Krakowie po ukończeniu różnych kursów z zakresu ekonomii i zarządzania doszła do stanowiska asystenta dyrektora Instytutu Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, gdzie przepracowała wiele lat aż do emerytury. Była członkiem wielu stowarzyszeń, przede wszystkim o charakterze turystycznym i kulturalnym: PTTK od 1962 roku, wspomnianego wyżej PTL, Towarzystwa Miłośników Lwowa od 1990 roku. Był jeszcze i Klub Teatru, Towarzystwo Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, potem KIK, Stowarzyszenie Odrodzenie, ruchy oazowe i neokatechumenat. Uczestniczyła żywo w porządkowaniu zrujnowanego zamku w Korzkwi i przez szereg lat opiekowała się zespołem pałacowym z kaplicą w Karniowicach, pracowała przy budowie kościoła 00. cystersów na Osiedlu Szklane Domy w Nowej Hucie. Od lat 60. ulubioną formą spędzania wolnego czasu i wakacji stało się kolarstwo turystyczne (tzw. przodownikiem została w 1969 r.). Na rowerze objechała całą Polskę w ramach rajdów, towarzyskich wycieczek i samotnych wędrówek, które w latach 80. przerodziły się w sposób pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych (odwiedziła niemal wszystkie w Polsce). Na rowerze jeździła do 70 roku życia, potem, dopóki zdrowie jej pozwalało, wędrowała jeszcze pieszo. Od dziecka była osobą bardzo ruchliwą - narty, jazda konna, pływanie, kolarstwo i lubiącą życie towarzyskie (zapewne był to rodzaj "spadku" po bardzo rozgałęzionej, barwnej osobowo i utrzymującej wzajemne kontakty rodzinie). Doskonale sprawdzała się też we wszelkich przedsięwzięciach organizacyjnych. Właściwie jej życie toczyło się poza pracą - wśród ludzi i ich spraw, na które zawsze była otwarta, gotowa wysłuchać i doradzić, pamiętająca o urodzinach, imieninach, rocznicach i problemach setki osób, które taką właśnie ją zapamiętały: pogodną i zaangażowaną, jako dobrego wspaniałego człowieka. Romana Krzanowska �INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W "LUDZIE" Publikacje w "Ludzie" są zamieszczane w następujących działach: "Studia i materiały", "Poglądy i opinie", "Sylwetki", "Rozmowy i wspomnienia", "Recenzje i noty recenzyjne", "Kronika" oraz "In memoriam". Artykuły ("Studia i materiały") są przed przyjęciem do druku opiniowane przez recenzentów "zewnętrznych". Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a. (60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opracowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie później niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektronicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows). Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim o objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwisko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy także o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta 1974, s.14). W bibliografii należy uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce wydania, np.: Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Publikacje w "Ludzie" nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Materiały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja "Ludu", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78. REDAKCJA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9a0295382fa3ac220e8f4d469c531bd.pdf 4732f9bb7e9c5d0c422a71f3fc43beaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4717 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.335-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 Kronika IV. KRONIKA 79. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 27 CZERWCA 2003 27 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się 79. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgromadzenie otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych. Na przewodniczącego obrad zaproponowano prof. dr hab. Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza Zgromadzenia dr. Jerzego Adamczewskiego - sekretarza generalnego PTL. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez zgromadzonych. Następnie przewodnicząca Zgromadzenia przedstawiła program obrad i poddała go pod głosowanie: 1. Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 2. Nadanie godności członka honorowego PTL. 3. Podziękowania za przygotowanie ubiegłorocznego WZD w Cieszynie. 4. Wręczenie legitymacji członkowskich PTL. 5. Powołanie Komisji Wnioskowej. 6. Odczytanie protokołu z 78. WZD w Cieszynie. 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego. 8. Sprawozdanie skarbnika. 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej. 10. Informacja o powołanie Oddziału w Szczecinie. 11. Sprawy organizacyjne związane z wyjazdem do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie na spotkanie towarzyskie oraz niedzielnym objazdem terenowym. 12. Sprawozdanie Oddziałów i Kół Zainteresowań. 13. Dyskusja. 14. Wystąpienie Komisji Wnioskowej. 15. Zakończenie obrad. Zaproponowany porządek obrad 79. Walnego Zgromadzenia został przyjęty jednogłośnie. Minutą ciszy uczczono zmarłych członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: Annę Lubańską - główną księgową PTL, Stanisława Chmielowskiego - długoletniego przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego oraz Urszulę Kaczmarek z Poznania, Annę Mańkowską z Krakowa, Witolda Armona z Torunia i Olgę Gancką z Moskwy. Prezes ZG PTL, prof. D. Simonides, uroczyście wręczyła dyplom honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Ewie Fryś-Pietraszkowej z Krakowa. Następnie przekazała dyplomy z podziękowaniem za zorganizowanie poprzedniego 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie mgr Elżbiecie Teresie Filip - prezesowi Oddziału Bielsko-Biała oraz prof. dr hab. Alojzemu Kopoczkowi z Uniwersytetu Śląskiego, Filii w Cieszynie. Z kolei przewodnicząca Zgromadzenia przekazała prezesom Oddziałów nowe legitymacje członkowskie PTL z prośbą o uroczyste wręczenia na posiedzeniach Oddziałów. �336 Kronika Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: mgr Krystynę Kaczko, dr Annę Spiss, mgr Małgorzatę Michalską i dr. Janusza Kamockiego. Wniosek został jednogłośnie przyjęty· Protokół z 78. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Cieszynie przeczytała mgr Paulina Suchecka. Następnie dr Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego w okresie od czerwca 2002 do czerwca 2003 roku. Obejmowało ono następujące części: 1. Dane ogólne. 2. Realizacja wniosków z 78. WZD w Cieszynie. 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG. 4. Sprawy finansowe. 5. Działalność wydawnicza Towarzystwa. 6. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. 7. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego. 8. Prace Archiwum Naukowego. 9. Oddziały Towarzystwa. Szczegółowe sprawozdanie finansowe ZG PTL złożył skarbnik, mgr Zbigniew Toroński. Przedstawił dane o dochodach, wydatkach oraz stanie magazynowym książek. Podkreślił, iż wpływy pochodzą przede wszystkim z dotacji na działalność naukową i wydawniczą z Komitetu Badań Naukowych - obecnie Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, sprzedaży wydawnictw oraz od różnych sponsorów. Następnie zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej, dr Janusz Kamocki, przedstawił sprawozdanie Komisji, obejmujące sprawy osobowe, finanse Towarzystwa oraz bibliotekę i archiwum. W podsumowaniu stwierdził, iż Główna Komisja Rewizyjna wnioskuje, aby w roku 2003 przeprowadzić inwentaryzację magazynu wydawnictw - spis z natury. Konieczne jest zatrudnienie kogoś na umowę-zlecenie. W kolejnym punkcie obrad przewodnicząca poinfonnowała, iż na posiedzeniu Zarządu Głównego w dniu 26 czerwca 2003 roku, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jednogłośnie powołano Oddział w Szczecinie. Następnie mgr Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z wyjazdem na uroczystą kolację do Zespołu Szkół Leśnych w Starościnie, a także z niedzielnym objazdem terenowym na trasie Słubice - Lubenau - Lehde - Cottbus - Zielona Góra. Poinformowała również, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już własną stronę internetową www.ptl.end.plipocztęelektronicznąoadresieptl@free.ngo.pl. Stronę wykonała studentka z Cieszyna, Natalia Gancarz. Przewodnicząca Zgromadzenia powiedziała o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez prof. D. Simonides komputera z modemem i drukarką. Komputer zdecydowanie usprawni pracę biura działającego przy Zarządzie Głównym, a także będzie bardzo pomocny przy inwentaryzacj i wydawnictw. Sprawozdanie ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Opoczno (najważniejsze punkty przedstawiła Paulina Suchecka), Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W trakcie dyskusji głos zabrał prof. Z. Jasiewicz. Stwierdził, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przeżywało pewien kryzys, ale dzięki systematycznym i konkretnym działaniom prezesa, prof. dr D. Simonides, udało się go zażegnać. Złożył serdeczne podziękowania prof. Simonides za całokształt działań, a także dyrektor biura, mgr Paulinie Sucheckiej, za wielką dbałość i troskę o Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prof. Z. Jasiewicz potwierdził również pilną konieczność włączenia studentów etnologii do prac w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, co wzmocniłoby potencjał naukowy To- �Kronika 337 warzystwa. Prof. T. Karwicka zapytała, dlaczego nie ma dofinansowania na wydanie prac bibliograficznych. W odpowiedzi mgr P. Suchecka stwierdziła, iż Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie dofinansowuje prac bibliograficznych w formie książkowej, a jedynie edycje w postaci elektronicznej, np. na płycie CD. Następnie prof. D. Simonides podkreśliła, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako jedno z trzech towarzystw naukowych w Polsce funkcjonuje, posiadając etaty, siedzibę, wydawnictwa. Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej nie ma pieniędzy na dofinansowania działalności towarzystw. Mamy jednak szansę utrzymać swój potencjał dzięki ponad stuletniej tradycji. Mgr Kowalczyk, słuchając sprawozdań Oddziałów, odniósł wrażenie, iż nie zajmują się one pracami ludoznawczymi. Jest prezesem Towarzystwa Polsko-Serbołużyckiego i wie, że w różnych miastach znajdują się ludzie zajmujący się taką tematyką, a w sprawozdaniach nie było o tym żadnej wzmianki. Mgr M. Pamowska przypomniała, iż w Warszawie było Koło Zainteresowań Kulturą Łużycką. Mgr Z. Toroński stwierdził, iż przy Oddziale Poznańskim również istniało Koło Miłośników Kultury Łużyckiej. Szczególnie aktywne było w czasie, kiedy pracami kierował zmarły już Kazimierz Fedyk. Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła przewodnicząca, mgr K. Kaczko: 1. Przywrócić wrześniowy termin Walnych Zgromadzeń Delegatów. 2. Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaproszeni są wszyscy członkowie PTL, a nie tylko delegaci. 3. Zarządy wszystkich Oddziałów PTL proszone są o przesyłanie do krakowskiego Oddziału propozycji biogramów zasłużonych, a zmarłych już etnografów i etnologów, zwłaszcza z terenu działania Oddziałów. Materiały te znajdą się w drugim tomie wydawnictwa Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. 4. Zorganizować 80. Walne Zgromadzenie PTL połączone z konferencją naukową w Łodzi w dniach 23-26 września 2004 roku, a 81. WZD we wrześniu 2005 roku w Warszawie. 5. Zgodnie z wnioskiem Głównej Komisji Rewizyjnej przeprowadzić w bieżącym roku inwentaryzację magazynu wydawnictw. Wszystkie wnioski zostały jednogłośnie przyjęte. Kończąc obrady, prezes prof. D. Simonides podziękowała wszystkim za uczestnictwo i zaprosiła na sesję naukową "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne". Jerzy Adamczewski POSIEDZENIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, SŁUBICE, 26 CZERWCA 2003 26 czerwca 2003 roku w Słubicach w gmachu Collegium Polonicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyło się posiedzenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uczestniczyli: • prezes - prof. dr Dorota Simonides, • wiceprezes - prof. dr Teresa Smolińska, �Kronika 338 • sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, • zastępca sekretarza generalnego - dr Anna Spiss, • skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, • zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, • członek Zarządu Głównego - mgr Krystyna Kaczko, • dyrektor biura przy ZG - mgr Paulina Suchecka, • główna księgowa - Agata Sikora oraz prezesi lub reprezentujący ich przedstawiciele Oddziałów: Bielsko Biała (mgr Z. Filip), Kraków (dr Anna Spiss), Łódź (dr A. Styczyńska), Śląski (prof. B. Bazielich), Warszawa (mgr J. Szczypa), Wrocław (mgr M. Michalska), a także dr J. Kamocki zastępca przewodniczącego Głównej Komisji Rewizyjnej oraz prof. dr Michał Buchowski - współorganizator konferencji naukowej "Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", towarzyszącej tegorocznemu WZD. Posiedzenie otworzyła prezes D. Simonides, powitała zebranych i usprawiedliwiła nieobecność pozostałych członków Prezydium Zarządu Głównego. Prof. M. Buchowski poinformował o przewidywanej frekwencji prelegentów na konferencji naukowej. Za wyjątkiem p. Doroty Angutek z Uniwersytetu Zielonogórskiego wszyscy pozostali prelegenci powinni być obecni. Ustalono, iż ostateczny termin zebrania referatów to koniec lipca. Jednogłośnie uchwalono, iż referaty przedstawiają tylko autorzy obecni na sali obrad. Następnie p. Paulina Suchecka przedstawiła sprawy organizacyjne związane z WZD: wyjazd na uroczystą kolację w Zespole Szkół Leśnych w Starościnie, wyjazd na wycieczkę do Niemiec. W kolejnym punkcie zebrani jednogłośnie przyjęli nowych członków: l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Marcin Fiszer Weronika Kasperek Agnieszka Paulus Ewa Beniowska Anna Cyankiewicz Józef Nowak Andrzej Wojtan - Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Oddział Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Bielsko-Biała, Kraków, Kraków, Lublin, Lublin. Dyrektor biura poinformowała zebranych, iż przygotowany jest dyplom członka honorowego dla p. Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wniosek o nadanie tytułu zgłoszony został przez Oddział Kraków. Zarząd Główny przygotuje wniosek na posiedzenie WZD, które zgodnie z § 28, ust. 7 przyznaje tytuł członka honorowego. Ponadto p. P. Suchecka przedstawiła wniosek Oddziału Łódź, który wpłynął do Zarządu Głównego już po ostatnim posiedzeniu Prezydium, czyli po 6 maja 2003 roku. Wniosek dotyczący przyznania tytułu członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego p. Elżbiecie Królikowskiej i p. Ewie Zawiejskiej był dobrze umotywowany. Prezes O/Łódź, A. Styczyńska, przedstawiła sylwetki obu pań. Zarząd Główny jednogłośnie przegłosował przedstawiony wniosek. Postanowiono jednocześnie, iż tytuły te będzie można wręczyć na przyszłorocznym WZD, które odbędzie się w Łodzi. Dyrektor biura przekazała również zbiorowy wniosek Oddziału Warszawa obejmujący trzy nazwiska: p. T. Ambrożewicz, p. Z. Jeż-Jarecka, p. M. Parnowska. Wniosek O/Warszawa nie został rozpatrzony. Uznano, iż wnioski o przyznanie tytułu członka honorowego muszą być indywidualne, umotywowane, podkreślające szczególne zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a nie tylko �Kronika 339 staż w Towarzystwie i funkcje pełnione przez kandydata. Wnioski muszą być dostarczane do Zarządu Głównego odpowiednio wcześniej, aby Prezydium mogło dogłębnie zapoznać się z prezentowaną sylwetką. W związku z powyższym postanowiono zwrócić wniosek do O/Warszawa w celu stosownego uzupełnienia. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Zarząd Główny, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podjął jednogłośnie decyzję o powołaniu, a właściwie o reaktywowaniu, Oddziału Szczecin. Następnie głos zabrała p. Agata Sikora - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i przedstawiła sytuację finansową Towarzystwa na koniec pierwszego kwartału. Na dzień 31 marca 2003 roku środki pieniężne pozostające w dyspozycji Zarządu Głównego stanowiły kwotę 22.928,91 zł. Pani A. Sikora podkreśliła konieczność sporządzania przez poszczególne oddziały raportów finansowych za I i II półrocze. Dane te są niezbędne do sporządzania rocznego rozliczenia i bilansu. Główna księgowa poinformowała, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznychjest Zarząd Główny. Uprawnień takich nie posiadają oddziały i absolutnie nie mogą dokonywać takich rozliczeń. W razie potrzeby przy realizacji zadań zleconych i płacenia honorariów oddział musi wykonać kilka czynności: 1. Wystąpić do Urzędu Statystycznego we Wrocławiu z wnioskiem RG-l o przyznanie numeru REGON dla jednostki lokalnej. Otrzyma wówczas REGON zawierający numer Zarządu Głównego rozszerzony o dodatkowe 5 cyfr. 2. Musi zgłosić się w Krajowym Rejestrze Sądowym, zgodnie z miejscem siedziby oddziału, i otrzymać odrębny numer KRS. Jednakże nadal będzie to oddział posługujący się statutem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 3. Złożyć w Urzędzie Skarbowym, wg miejsca siedziby oddziału, deklarację NIP-l dla wyodrębnionej jednostki wewnętrznej w celu przyznania numeru NIP jednostce składowej. Pani Sikora podkreśliła, iż jest to jedyna możliwość uzyskania statusu płatnika uprawnionego do rozliczeń z Urzędem Skarbowym i Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w zakresie podatków dochodowych. I w związku z tym, należy poinformować wszystkie oddziały o możliwości przeprowadzenia takiej procedury. Referująca stwierdziła konieczność przeprowadzenia inwentaryzacji w celu ustalenia faktycznego stanu ilościowo-wartościowego magazynu wydawnictw. Jest to związane z koniecznością realizacji Ustawy o rachunkowości. Majątek w postaci towarów objętych ewidencją ilościowo-wartościową podlega spisowi z natury przynajmniej raz na 2 lata. Główna księgowa postawiła wniosek o zgodę Zarządu Głównego na szybkie przygotowanie inwentaryzacji oraz wygospodarowanie środków finansowych na pokrycie kosztów. Agata Sikora przedstawiła również kwestię Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych. Obecny stan zatrudnienia, obejmujący 2 etaty, zgodnie z przepisami zwalnia Towarzystwo z tworzenia odrębnego funduszu i odprowadzania rocznego odpisu podatkowego. W zamian za to pracodawca zobowiązany jest do wypłaty jednorazowo w ciągu roku świadczenia urlopowego dla każdego etatowego pracownika, który korzysta z minimum 14 dni urlopu wypoczynkowego. Świadczenie to wynosi brutto 600 zł na osobę. Pani Sikora zwróciła się z wnioskiem o akceptację tych tzw. dopłat do wczasów "pod gruszą". Poinformowała również, iż od l maja 2003 roku na umowę-zlecenie zatrudniona jest Jadwiga Kłodnicka, która zajmować się będzie biblioteką. Środki finansowe przyznane przez �340 Kronika Komitet Badań Naukowych na Bibliotekę Naukową im. J. Czekanowskiego pozwolą na sfinansowanie tej umowy. Zebrani jednogłośnie en block przegłosowali wnioski. Pani Paulina Suchecka przedstawiła pismo, jakie do Zarządu Głównego skierował Oddział Lublin. Jest to prośba o upoważnienie przez Zarząd Główny tamtejszego oddziału do reprezentowania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w przetargu na opracowanie i wykonanie projektu pt. Język i kultura gminy Wola Uhruska na tle obszaru Euroregion Bug. Upoważnienie dotyczy trzech osób: prezesa, skarbnika i przewodniczącego Komisji Rewizyjnej Oddziału Lublin. Umowa zawarta będzie między Zarządem Głównym PTL a Urzędem Gminy Wola Uhruska. Projekt uwzględnia 5% narzutu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Projekt finansowany będzie ze środków unijnych, a planowany łączny koszt wynosi 4.000 euro. Zarząd Główny jednogłośnie upoważnił przedstawione w piśmie osoby do reprezentowania go w trakcie przetargu. Dyrektor biura poinformowała, iż Uniwersytet Wrocławski dofinansował wydanie tegorocznego 6. numeru "Literatury Ludowej" kwotą 3.000 zł. Będzie to monotematyczny zeszyt, w którym ukażą się artykuły pracowników Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Wrocławskiego. W trakcie posiedzenia Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku m.in. stwierdzono, iż proponowana do wydania praca Stefana Lwa Budownictwo ludowe na terenie Puszczy Sandomierskiej w XIX i XX w. zawiera według recenzentów pewne luki i braki, wartościowe są natomiast fotografie i mapy. Zwrócono się ze stosownym pytaniem do S. Lwa, proponując autorowi możliwość opublikowania tych materiałów w "Ludzie". Dyrektor biura odczytała odpowiedź autora, w którym zgadza się on na taką propozycję. Ustalono, iż materiały te zostaną przekazane redaktorowi "Ludu" - prof. Z. Jasiewiczowi. Następnie P. Suchecka poinformowała, iż Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada już swoją stronę internetową i przedstawiła najważniejsze uwagi dotyczące tej strony. Strona posiada następujące "części": wstęp, historię, Zarząd Główny, jednostki podległe, oddziały terenowe, kontakty wydawnictwa, oferta, księga gości oraz dane adresowe. Adres strony: www.ptl.end.pliadrespoczty:plt@free.ngo.pl. Autorką jest p. Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Sląskiego, Filii w Cieszynie. Prezes D. Simonides zaproponowała, aby autorce zapłacić kwotę 500 zł za wykonaną pracę· A gdyby p. Gancarz odmówiła, to gratyfikację stanowić będą wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zebrani jednogłośnie zgodzili się z propozycją. Dyrektor biura odczytała pismo z parafii pw. Sw. Trójcy w Strzelnie z prośbą o uzupełnienie zbiorów biblioteki parafialnej z różnych dziedzin, m.in. kultury i sztuki. Jednogłośnie zadecydowano o przekazaniu parafii po jednym egzemplarzu wszystkich publikacji o wysokim nakładzie - tzw. "kominów". Na zakończenie obrad prezes D. Simonides poinformowała zebranych o pozyskaniu dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego komputera z drukarką, który jest do odebrania w Warszawie w Sejmie RP. Wystosowano już podziękowania dla darczyńcy, posła na Sejm RP Józefa Oleksego. Sprzęt ten będzie bardzo pomocny w pracy biura, a zwłaszcza przy mającej wkrótce odbyć się inwentaryzacji zbiorów magazynowych. Posiadanie Internetu, swojej strony i adresu poczty elektronicznej pozwoli na znacznie łatwiejszy dostęp do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wszystkim zainteresowanym w kraju, a także poza granicami. Jest również szansa uzyskania dwóch komputerów z Banku Zachodniego we Wrocławiu. Na tym protokół zakończono. Jerzy Adamczewski �Kronika 341 DZIAŁALNOŚĆ ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE: CZERWIEC 2002 - CZERWIEC 2003 7 czerwca 2002 roku w Cieszynie odbyło się 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do statutowych władz naczelnych Towarzystwa: Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 12 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Alfred Gauda, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Magdalena Rostworowska Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezes - prof. dr hab. Teresa S,molińska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - dr Anna Spis s, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrano dr. Janusza Kamockiego, dr Annę Lewicką i mgr Małgorzatę Orlewicz. Przewodniczącą GKR została dr Anna Lewicka. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w następującym składzie: dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz członkowie: mgr Maria Parnowska i dr Jan Święch. Ubiegłorocznemu 78. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL towarzyszyła sesja naukowa "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w Środkowej Europie". Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada, założoną w tym roku, swoją stronę internetową· Autorką strony jest Natalia Gancarz, studentka Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie. Adres strony: www.ptl.end.pI.Adrespocztyinternetowej:pt1@free.ngo.pl. Realizacja wniosków z LXXVIII WZD w Cieszynie Wnioski zostały opublikowane w protokole z Walnego Zgromadzenia Delegatów w "Ludzie", t. 86 za rok 2002, s. 336. W trakcie WZD przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił listę zgłoszonych propozycji. Delegaci nie zaakceptowali wniosku o przedłużenie kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat. Aktualny pozostał więc zapis w § 23, ust. 2 Statutu, iż kadencja naczelnych władz Towarzystwa trwa 3 lata. Walne Zgromadzenie Delegatów rozpatrzyło i w wyniku głosowania zaakceptowało następujące wnioski: l. Podjęcie próby przez poszczególne oddziały umożliwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - realizacja tego wniosku w gestii oddziałów; 2. Zwolnienie z obowiązku płacenia składek członkowskich - realizacja wniosku w gestii oddziałów; �342 Kronika 3. Przejęcie przez Zarząd Główny dokumentacji likwidowanych oddziałów - wniosek nie realizowany ze względu na brak możliwości nawiązania kontaktu w władzami rozwiązanych oddziałów Towarzystwa; 4. Podziękowanie dla osoby rozprowadzającej wydawnictwa Towarzystwa przez Internet - wniosek zrealizowany; 5. Opracowanie programu zachęcającego młodych pracowników naukowych do wstępowania w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - jeszcze na poprzednim Walnym Zgromadzeniu Delegatów prof. Z. Jasiewicz zaproponował powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska i dr Jan Święch do realizacji takiego programu; 6. Przygotowanie odwołania od decyzji Komitetu Badań Naukowych ograniczającej dotację dla Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego - wniosek zrealizowany; 7. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zgromadzenia Towarzystwa, że zapraszani są wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci - wniosek zrealizowany. Uchwalono, iż 79. Walne Zgromadzenie Delegatów, odbędzie się w roku 2003 w Słubicach. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium 26 czerwca 2003 roku w Słubicach, Zarząd Główny, w którym działa 12 osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbył posiedzenia z udziałem przewodniczących Oddziałów. W okresie sprawozdawczym Prezydium Zarządu Głównego, liczące osiem osób wymienionych w pierwszej części sprawozdania, odbyło trzy posiedzenia w następujących terminach: 12 grudnia 2002 roku we Wrocławiu, 14 lutego 2003 roku w Opolu i 6 maja 2003 roku we Wrocławiu. W grudniowym posiedzeniu uczestniczyło 7 osób. Obradowano pod przewodnictwem prezes - prof. dr Doroty Simonides i omówiono następujące główne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i sprawa powołania nowego oddziału w Szczecinie; 2. Komitet Badań Naukowych - sprawozdania finansowe, rozliczenie, wnioski o dofinansowania; 3. Sprawy pracownicze; 4. Sprawy bieżące. W lutym w posiedzeniu udział wzięło również siedmioro członków Prezydium. Pod przewodnictwem prezesa omówiono następujące ważne zagadnienia: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie deklaracji nowych członków i legitymacja członkowska; 2. Komitet Badań Naukowych - raport za 2002 rok i wnioski wydawnicze na 2003 rok; 3. Załatwienie spraw finansowych związane ze śmiercią p. Anny Lubańskiej; 4. Sprawy bieżące - dalsze funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; 5.79. WZD w Słubicach - organizacja i sesja naukowa. �Kronika 343 W majowym posiedzeniu Prezydium pod przewodnictwem prezes Doroty Simonides obradowało 5 osób. Dyskutowano następujące tematy: 1. Sprawy członkowskie - zatwierdzenie nowych deklaracji, przyjęcie wniosku o przyznanie tytułu członka honorowego; 2. Sytuacja lokalowa i finansowa PTL - dalsze funkcjonowanie biura przy ZG i umowa z Uniwersytetem Wrocławskim; 3. Komitet Badań Naukowych - reorganizacja i dalsze dofinansowanie; 4. Sprawy pracownicze; 5. Sesja naukowa towarzysząca WZD w Słubicach - wystąpienie prof. dr. Michała Buchowskiego. Wśród działań o fundamentalnym dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego znaczeniu wymienić należy starania o uzyskanie stałej siedziby. Jak wszyscy doskonale wiedzą, na początku 2001 roku nastąpiło przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową do budynku Biblioteki Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Towarzystwo związane jest z wrocławskim uniwersytetem od 1953 roku, od momentu, kiedy siedziba Towarzystwa przeniesiona została do Wrocławia, i zawsze odgrywało służebną rolę wobec Uniwersytetu Wrocławskiego. Z bogatych zbiorów bibliotecznych korzystają studenci i pracownicy naukowi uczelni wrocławskich, przede wszystkim uniwersytetu. Nowe pomieszczenia o powierzchni ok. 300 m2 są mniejsze i niższe od tych na ul. Szewskiej, dlatego też nie można było rozstawić drewnianych regałów używanych poprzednio i część księgozbioru nie jest udostępniona. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec 2002 roku i zgodnie z zapewnieniami władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić. Jednak w maju na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponował również przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej, której budowa miała rozpocząć się w zeszłym roku. Padła też propozycja lokalizacji biblioteki w przejętym przez uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej przy ul. Kużniczej 49. Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów budynek absolutnie nie nadawał się na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Dziś planowane jest wyburzenie tego budynku. Pani Prezes wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach, tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. W wyniku starań prof. Doroty Simonides i prof. Zygmunta Kłodnickiego we wrześniu ubiegłego roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało darowiznę od Uniwersytetu Wrocławskiego w wysokości 28.000 zł, która w całości została przeznaczona na wynagrodzenie pań zatrudnionych w biurze przy Zarządzie Głównym, co przy braku możliwości finansowania przez KBN etatów w bibliotece i archiwum naukowym pozwoliło wypłacić zaległe wynagrodzenie. Postanowiono zwrócić się pismem do Rektora UW z prośbą o dwa etaty (4.000 złotych miesięcznie), na których Uniwersytet Wrocławski zatrudniłby dwie osoby oddelegowane do pracy w Bibliotece Naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Całkowity koszt utrzymania całego biura przy Zarządzie Głównym w 2002 roku wynosił 6.756,40 zł brutto miesięcznie. W trakcie zeszłorocznej wizyty przedstawicieli Prezydium ZG na czele z prof. Simonides u Rektora pojawiło się kilka koncepcji dalszego funkcjonowania Towarzystwa. �344 Kronika Najpoważniejszą z nich było przyłączenie PTL do Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych Uniwersytetu Wrocławskiego, którym kieruje dr Ryszard Gładkiewicz. Centrum to podlega bezpośrednio Rektorowi. Najbliższą realizacji była właśnie ta koncepcja oraz uzyskanie od UW dwóch etatów dla pracowników biura. Pozostała do rozwiązania sprawa lokalu dla biblioteki i biura. Powrót na ul. Szewską wydawał się mało realny. Przeprowadzka do przejętego przez Uniwersytet budynku szkoły przy ul. Kuźniczej została wówczas odrzucona z powodu zbyt wielkich kosztów adaptacji pomieszczeń szkoły na użytek biblioteki, ponadto nie byłoby możliwe wydzielenie jednolitego kompleksu dla biblioteki i biura, a także brakowało węzła sanitarnego. Pojawiła się natomiast koncepcja przeprowadzenia do budynku przy ul. Cieszyńskiego, gdzie znajdował się Wydział Stomatologii. Ten projekt wydawał się najbardziej realny. Urząd Marszałkowski nie mógł wspomóc finansowo Towarzystwa, ale mógł pomóc Uniwersytetowi. Możliwe było zatem przekazanie uczelni pomieszczenia w rzeczonym budynku dla Centrum Badań, ze wskazaniem dla PTL. Wówczas biblioteka przeniesiona miała być do opuszczonej biblioteki stomatologicznej, czyli do pomieszczeń, gdzie nie trzeba było wykonywać żadnych prac remontowych. W sprawie ewentualnego przejęcia biblioteki Towarzystwa przez Uniwersytet lub jej użyczenia, na posiedzeniu Prezydium jednogłośnie przegłosowano przyzwolenie na użyczenie księgozbioru uniwersytetowi, a prawnicy mieli przygotować stosowną umowę. Dalsze funkcjonowanie Towarzystwa miało być oczywiście autonomiczne i nie podlegać kierownictwu Centrum Badań Śląskoznawczych, a działalność wydawnicza opierać się miała na dofinansowaniu z KBN, a jeżeli UW dofinansuje publikacje PTL, to Centrum mogło figurować jako współwydawca. Obecnie nieaktualne już jest planowane połączenie z Centrum Badań. Uniwersytet Wrocławski, już bez jego pośrednictwa, będzie finansował 2 etaty biurowe w zamian za udostępnianie biblioteki i archiwum. Wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego sygnowane będą logo Uniwersytetu Wrocławskiego. Zawarto stosowną umowę z UW obowiązującą do marca 2004 roku. Siedzibą biblioteki, archiwum i biura pozostanie w dalszym ciągu budynek przy ul. Koszarowej 3. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są obecnie cztery osoby. Dyrektorem biura jest mgr Paulina Suchecka, która dodatkowo zajmuje się biblioteką i prowadzi archiwum. Na całym etacie pracuje również p. Bożena Wrońska - intendent zbiorów bibliotecznych - obsługująca magazyn wydawnictw, wysyłkę publikacji itd. Natomiast księgowość prowadzi p. Agata Sikora. Jest ona zatrudniona na umowę-zlecenie. Od l maja 2003 roku również na umowę-zlecenie zatrudniona została p. Jadwiga Kłodnicka, która zajmuje się biblioteką· Sprawy finansowe 13 stycznia 2003 roku zmarła nieodżałowana p. Anna Lubańska. Jej wkład w naprawienia finansów Towarzystwa i utrzymywanie ich w nieustannej dyscyplinie jest niepodważalny i godny najwyższego szacunku. Nieszczęście przytrafiło się na początku tego roku i niezbędne stało się zatrudnienie osoby, która rozliczyłaby rok ubiegły i wykonała niezwykle ważne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Dzięki pomocy prof. Doroty Simonides udało się zamknąć ubiegły rok finansowy i przygotować stosowne sprawozdanie do Komitetu Badań Naukowych. Obecnie sprawy finansowe prowadzi p. Agata Sikora. �Kronika 345 Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszy kwartał tego roku zawiera szczegółowe sprawozdanie skarbnika. Tu podaję tylko kilka podstawowych informacji: I. Wpływy środków pieniężnych dla Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 2002 roku wyniosły: 261.749 zł, z czego ponad połowa to dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych na dofinansowanie wydawnictw i na upowszechnianie nauki - 165.075 zł. Druga najważniejsza pozycja to wpływy ze sprzedaży wydawnictw - 42.574 zł, a także dotacja Uniwersytetu Wrocławskiego na wynagrodzenie dla pracowników biura za okres VIII-XII 2002 roku - 28.000 zł. Wydatki poniesione na finansowanie działalności statutowej Zarządu Głównego w 2002 roku - 228.835,52 zł, w tym największe pozycje to: wynagrodzenia pracowników biura wraz z pochodnymi -141.462,70 zł. oraz różnorodne usługi -75.046,82 zł. Saldo na dzień 31 grudnia 2002 roku wynosiło 58.664,84 zł, a zobowiązania PTL - 22.076,32 zł. Zarząd Główny posiadał na dzień l stycznia 2003 roku wolne środki pieniężne w wysokości 36.588,52 zł. 2. Dofinansowanie z Komitetu Badań Naukowych, obecnie już Ministerstwa Nauki i Informatyzacji Naukowej, w wysokości 3.000 zł, otrzymaliśmy również na konferencję naukową"Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne", która towarzyszy tegorocznemu Walnemu Zgromadzeniu Delegatów. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. Wokresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej w dniu 6 maja 2003 roku pod przewodnictwem prof. dr D. Simonides. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2002 i 2003 oraz propozycje wydawnicze na 2004 rok. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje książkowe: A. Periodyki: • "Lud", t. 86, • "Literatura Ludowa", t. 46 za rok 2002 i nr l i 2 za 2003 rok. • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 41. B. Serie wydawnicze: • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6 - A. Lebeda, Zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe; t. 7 - A. Drożdż, Pomoc wzajemna. • Atlas Polskich Strojów Ludowych, t. 34 - B. Bazielich, Strój rozbarski. Wszystkie te wydawnictwa zostały dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych. Na rok 2003 do KBN zostały złożone wnioski o dofinansowanie następujących pozycji: I. "Literatura Ludowa", t. 47 za rok 2003 - red. prof. Czesław Hemas (55.500 zł), 2. "Lud", t. 87 za rok 2003 - red. prof. Zbigniew Jasiewicz (26.375 zł), 3. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: O. Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce (18.400 zł), 4. M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002 (5.760 zł), 5. M. Wilbik, L KUŹIna,Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995 (17.845 zł), 6. U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury (24.550 zł), 7. Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim (50.650 zł), 8. Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce (25.800 zł). �Kronika 346 Ogółem wnioskowano o dofinansowanie wydawnictw na kwotę 224.960 zł. W dniu 31 marca 2003 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podpisało umowę z KBN na rok bieżący. Wysokość przyznanej dotacji na wydawnictwa wynosi 52.200 zł. Dofinansowanie otrzymały następujące publikacje - podana wysokość dofinansowania i wnioskowana wartość: • "Literatura Ludowa" - 13.500 z 55.500 zł, • "Lud" - 13.500 z 26.375 zł, • "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 42: Olga Goldberg-Mulkiewicz, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów w Polsce - 5.400 z 18.400 zł, • U. Lewicka-Rajewska, Arabskie opisanie Słowiańszczyzny. Najstarsze źródła do dziejów kultury - 9.900 z 24.550 zł, ukaże się w serii Prace Etnologiczne, • Praca zbiorowa, Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Pogranicze cieszyńskie. - 9.900 z 25.800 zł. Są to materiały z konferencji w Cieszynie w roku 2002. Uznania nie znalazły 3 pozycje: • M. Eder, Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" za lata 1981-2002, • M. Wilbik, L Kuźma, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1991-1995, • Z naszych tradycji. Dziedzictwo kultury ludowej w woj. łódzkim. Propozycja wydawnicza zaakceptowana przez Radę na 2004 roku obejmuje następujące pozycje: • B. Bazielich, Sztuka i rękodzieło ludowe w Polsce w serii Biblioteka Popularnonaukowa, • Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8, Obrzędy i zwyczaje weselnej. • oraz warunkowo 1. Adamczewski, Młynarstwo magiczne w serii Prace i Materiały Etnograficzne, • wydawnictwa ciągłe: "Lud", "Literatura Ludowa", "Łódzkie Studia Etnograficzne". Należy podkreślić, iż Komitet Badań Naukowych przekształcony został w Ministerstwo Nauki i Informatyzacji Naukowej, a co za tym oczywiście idzie, zmniejszona została kwota, którą dysponuje ministerstwo na dofinansowania. PTL odczuło to natychmiast. Przyznane dofinansowanie wyniosło niewiele ponad 20% wnioskowanej kwoty. Rodzi to uzasadnione obawy o przyszłość działalności wydawniczej, choć nie tylko takiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Działający od 1968 roku Ośrodek gromadzi materiały do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz opracowuje wybory z tej bibliografii do publikacji międzynarodowych, a także zbiera wiadomości o aktualnym ruchu naukowym. Siedziba Ośrodka znajduje się w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Od roku 2000 ODiIE nie posiada etatowego pracownika, a kieruje nim społecznie prof. B. Kopczyńska-Jaworska. W roku ubiegłym Komitet Badań Naukowych dofinansował Ośrodek, zgodnie z postulowaną przez ODiIE, kwotą w wysokości 7.450 zł (w 2001 r. było to 6.700 zł) z przeznaczeniem na opracowywanie bibliografii międzynarodowej. Ośrodek dofinansowany również został sumą3.500 zł (wobec wnioskowanych 6.260 zł, w 2001 r. było to 4.600 zł) na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej. W okresie sprawozdawczym na podstawie wydawnictw Biblioteki Narodowej: Bibliografii Zawartości Czasopism i Przewodnika Bibliograficznego sporządzono w kom- �Kronika 347 puterowej bazie danych około 450 not bibliograficznych, głównie za lata 2002-2002. Przygotowano również wybory z zakresu antropologii kulturowej, etnografii i folklorystyki dla międzynarodowych bibliografii za rok 2001: UNESCO - 100 not i lVB _ 126 not wraz z indeksami i tłumaczeniami. W II kwartale 2002 roku międzynarodowe czasopismo abstraktów DEMOS zawiesiło swoją działalność, co spowodowało konieczność zwrotu do KBN 2.000 zł, a przygotowane recenzje zostały przekazane do redakcji "Ludu". Kontynuowano prace nad opracowaniem do druku materiałów bibliograficznych za lata 1991-1995 oraz prace nad zleconym przez Komitet Nauk Etnologicznych informatorem etnografów polskich zatrudnionych w instytucjach etnograficznych i ogólno-kulturalnych. Na rok 2003 Ośrodek otrzymał z KBN dofinansowanie jedynie w wysokości 5.000 zł z przeznaczeniem na opracowywanie selektywnej bibliografii etnografii polskiej za rok 2002 dla bibliografii międzynarodowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi p. Jadwiga Kłodnicka i p. Paulina Suchecka. Księgozbiór w okresie sprawozdawczym powiększył się o 381 woluminów i obecnie liczy 40654 woluminy. Zakupiono 136, z wymiany pochodzi 181, dary obejmują 40, a wydawnictwa własne 24 woluminów. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe publikacje wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki - z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Wszystkie zakupione woluminy są wprowadzane do inwentarzy bibliotecznych, skatalogowane, sklasyfikowane do działów i udostępniane wszystkim zainteresowanym. PTL prowadzi wymianę ze 170 zagranicznymi i 38 krajowymi instytucjami. W 2002 roku wysłano za granicę 288 egzemplarzy publikacji do 51 krajów. Do konserwacji oddano 17 wol. dzieł zwartych i 59 wol. czasopism. Do centralnego katalogu Biblioteki Narodowej wysłano zaktualizowany wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w roku 2002. Wartość woluminów pozyskanych w 2002 roku do księgozbioru wyniosła 17.645,45 zł. W okresie sprawozdawczym zanotowano 1323 wypożyczenia w czytelni i 204 na zewnątrz biblioteki. W roku bieżącym Komitet Badań Naukowych dofinansował działalność biblioteki w następujących sferach: l. Gromadzenie zbiorów i uzupełnianie zasobów 4.000 zł 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 10.000 zł 3. Wymiana wydawnictw z instytucjami krajowymi i zagranicznymi 5.000 zł 4. Konserwacja zbiorów 5.000 zł 5. Opracowywanie zbiorów -10.000 zł Razem: - 34.000 zł Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. W oparciu o zgromadzone w archiwum rękopisy przygotowano do druku i wydano w 2002 roku jako t. 18 w serii Biblioteka Zesłańca wspomnienia braci Stanisława i Zygmunta Chmielewskich, Zapiski niebohaterskich przeżyć. W sowieckiej niewoli. Przygotowywane są do ponownego (poszerzonego) wydania wspomnienia Z. Fedusa, Syberia wryta w pamięć dziecka. �Kronika 348 Kontynuowane jest gromadzenie wspomnień zesłańców syberyjskich: zbiór powiększył się w roku 2002 o kilka nowych wspomnień i liczy obecnie 861 tek i jako całość stanowi doskonałą bazę źródłową do badań nad historią lat 1939-1956. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy nie opublikowanych tekstów z dziedziny etnologii, materiały etnograficzne teki z badań terenowych. Zgodnie z zamówieniem skopiowano rękopis Wincentego Pola dla potrzeb wystawy "Odkrywanie Huculszczyzny" organizowanej przez Muzeum Etnograficzne w Gdańsku i również prezentowanej we Wrocławiu. Komitet Badań Naukowych dofinansował w tym roku działalność archiwum w zakreSIe: l. Konserwacja zasobów archiwalnych 2. Opracowywanie zasobów archiwalnych - 3.350 zł, 3.000 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 20 nowych członków: • Oddział Mszana Dolna 11 • Oddział Gdańsk 2 • Oddział Poznań 2 • Oddział Wrocław 2 • Oddział Kraków l • Oddział Łódź l • Oddział Toruń l Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 15 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, choć w zeszłym roku przy okazji LXXXVIII Walnego Zgromadzenia Delegatów zawiązał się Oddział w Cieszynie, który jednak do tej pory nie ukonstytuował się. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego do kompetencji każdego Zarządu Oddziału naleźy składanie sprawozdania z działalności statutowej i finansowej. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 22 czerwca 2003 roku przysłało jedynie 5 Oddziałów: Gdański, Łódzki, Krakowski, Toruński, Zielonogórski. Szczegółowe sprawozdania zostaną odczytane przez przedstawicieli poszczególnych Oddziałów w dalszej części Walnego Zgromadzenia. Bieżące raporty finansowe nadesłano z Oddziałów: Bielsko-Biała, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Mszana Dolna, Opole, Poznań, Śląsk, Toruń, Warszawa, Wrocław. Do ZG wpłynęło pismo ze Szczecina o zatwierdzenie powołania Oddziału Szczecin PTL. Do pisma dołączony był protokół z zebrania założycielskiego, w którym wzięło udział 10 osób, a któremu przewodniczył Jacek Łapott. Prezesem wybrana została Ewa Prądzyńska. Decyzja o powołaniu Oddziału Szczecin została odłożona do najbliższego posiedzenia Zarządu Głównego, tj. do 26 czerwca 2003 roku, bowiem właśnie do kompetencji ZG należy, zgodnie z § 37, ust. 9 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, powoływanie oddziałów Towarzystwa. Jerzy Adamczewski �Kronika 349 PRACE ETNOMUZYKOLOGICZNE I W ZAKRESIE ANTROPOLOGII KULTURY INSTYTUTU SZTUKI PAN ORAZ CZASOPISMA ETNOLOGICZNE PRZEDMIOTEM UWAGI POSIEDZENIA KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, WARSZAWA, 29 LISTOPADA 2002 Doroczne, jesienne posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN odbyło się w siedzibie Instytutu Sztuki PAN. Pierwsza część posiedzenia poświęcona została prezentacji działalności naukowej ośrodka goszczącego członków Komitetu. Zebranych przywitał Dyrektor Instytutu Sztuki PAN - prof. dr hab. Lech Sokół, wskazując na znaczenie problematyki związanej z naukami etnologicznymi w pracach kierowanej przez niego placówki. Wręczył on prowadzącemu zebranie Przewodniczącemu Komitetu prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi księgę Instytut Sztuki PAN, 1949-1999 (Warszawa 2000), wydaną z okazji 50-lecia Instytutu, zawierającą cenne informacje m.in. o pracach działających w nim zespołów etnologów, etnomuzykologów i etnochoreologów oraz antropologów kultury. O badaniach i publikacjach etnomuzykologicznych Zakładu Historii Muzyki tegoż Instytutu mówił prof. dr hab. Ludwik Bielawski. Zaprezentował on m.in. ostatnio opublikowane, S-tomowe dzieło Barbary Krzyżaniak i Aleksandra Pawlaka, Warmia i Mazury, Warszawa 2002, stanowiące część trzecią monumentalnej serii Polska pieśń i muzyka ludowa, redagowanej przez Ludwika Bielawskiego. Prace Zakładu Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej przedstawił dr Zbigniew Benedyktowicz. Zakład ten, powołany w roku 1997, przejął część zadań badawczych dotychczasowych Zakładu Sztuki Ludowej i Folkloru oraz Pracowni Badania Sztuki Ludowej w Krakowie, uzupełniając je o zadania nowe. Kontynuuje m.in. wydawanie czasopisma "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", redagowanego w latach 1952-1994 przez Aleksandra Jackowskiego. Dr Z. Benedyktowicz zaprezentował ponadto nową książkę A. Jackowskiego, Polska sztuka ludowa (Warszawa 2002). Autor książki powiedział o jej miejscu w dotychczasowych jego studiach i obecnych zainteresowaniach. Druga część posiedzenia poświęcona została omówieniu czasopism związanych z naukami etnologicznymi, a to z powodów zarówno formalnych, jak i merytorycznych. Powodem formalnym było zobowiązanie komitetów naukowych PAN przez Zespół Nauk Humanistycznych H-DI Komitetu Badań Naukowych do przeprowadzenia oceny czasopism danej dziedziny nauki i zaproponowanie ich podziału na listę "A" i "B". Ważnym kryterium oceny czasopism zaproponowanym przez KBN było: l. Stosowanie zewnętrznego, wobec zespołu redakcyjnego, recenzowania artykułów; 2. Dostępność łam czasopisma dla autorów spoza grupy pracowników instytucji je wydającej. Czasopisma wymagają okresowych analiz i ocen również ze względów merytorycznych. Dostarczają przecież tak ważnej w nauce możliwości prezentowania wyników badań i tworzenia forum dyskusji. Stanowią czuły barometr sytuacji w danej dziedzinie nauki. Wiele mówią o strukturze środowiska naukowego. Są także niezwykle ważnym źródłem do historii nauki. Bieżącej ocenie poddawane są jednak niezwykle rzadko. Nie znam, z okresu kilkudziesięciu ostatnich lat, jakiejkolwiek opublikowanej krytycznej analizy czasopisma związanego z naukami etnologicznymi; zapewne nie pisano ich również dlatego, aby nie utrudniać i tak niełatwego zadania utrzymywania periodyków. Dlatego wymóg oceny czasopism stworzony przez KBN należy uznać za korzystny dla rozwoju nauki. Z drugiej jednak strony konieczność przeprowadzenia kategoryzacji, podziału czasopism na bardziej lub mniej godne poparcia w dziedzinie nauki, w której pełnią one niepowtarzalne funkcje �350 Kronika w ramach środowiska, jest trudna do realizacji. Taka sytuacja wystąpiła w naukach etnologicznych, stanowiących zespół kilku dyscyplin i subdyscyplin; obok etnologii, folklorystyki, antropologii kulturowej także studiów nad plastyką ludową i nieprofesjonalną, etnomuzykologii, etnochoreologii, etnomuzealnictwa i in. Większość czasopism służy w związku z tym oddzielnej dyscyplinie, każde ma odmienny profil tematyczny, posiada różne kręgi autorów i czytelników i jest niezwykle ważne dla całej dziedziny nauki. Z tych powodów Przewodniczący Komitetu, w piśmie skierowanym do Przewodniczącego Zespołu Nauk Humanistycznych H-Ol KBN, uzasadniał niezbędność pozostawienia lub nadania wszystkim czasopismom związanym z naukami etnologicznymi, znajdującymi się obecnie na listach KBN, kategorii "A". Dotychczas przyjęta kategoryzacja wpływa na zróżnicowaną pozycję poszczególnych czasopism. W parametrycznych ocenach placówek naukowych, prowadzonych przez KBN, za artykuł opublikowany w piśmie zaliczonym do grupy "A" przyznawanych jest 6 pkt., w grupie "B" - 3 pkt., natomiast spoza listy KBN - 1 pkt. Stan liczbowy czasopism związanych z naukami etnologicznymi można uznać za zadowalający. W dłuższej perspektywie czasu, od II wojny światowej, dostrzec można okresy zwiększonej aktywności środowiska we wznawianiu i powoływaniu czasopism. Pierwszym z nich była druga połowa lat 40., okres zaraz po wojnie, kiedy wznowiono wydawanie "Ludu" (1946, red. J. Gajek i T. Seweryn) oraz założono "Polską Sztukę Ludową" (1947, red. J. Grabowski). Drugi okres, po roku 1956, w którym powstały "Kultura i Społeczeństwo" (1957, red. l Chałasiński), "Literatura Ludowa" (1957, red. J. Krzyżanowski), "Etnografia Polska" (1958, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa), "Łódzkie Studia Etnograficzne" (1959, red. K. Zawistowicz-Adamska i B. Baranowski), nieco później "Ethnologia Polona" (1975, red. M. Frankowska), długo jedyne polskie czasopismo etnologiczne publikowane w językach kongresowych. Trzeci okres, w którym zakładano nowe czasopisma, to koniec lat 80. i lata 90. Wówczas powołano "Etnolingwistykę" (1988, red. l Bartmiński), "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego" (1989, pod tym tytułem od roku 1991, red. K. Lesień-Płachecka), "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa" (1992, red. K. Kwaśniewski i l Wisłocki), "Joumal of Urban Ethnology" (1995, red. A. Stawarz) oraz "Zabawy i Zabawki. Kwartalnik Poświęcony Zagadnieniom Ludyzmu i Ludyczności" (1997, red. R. Kantor). Pojawiły się również czasopisma kół naukowych studentów etnologii, z których najbardziej trwałym i posiadającym jako jedyne ISSN okazało się "Pismo Antropologiczne. Barbarzyńca", wydawane przez Koło Naukowe Etnologów Ul Wszystkie wydawane czasopisma utrzymano, po roku 1989, w okresie przemian ustrojowych, i utworzono nowe, o czym już wyżej napisałem. Transformacji nie wytrzymały czasopisma muzeów etnograficznych: "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" i "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", m.in. w związku z oddaniem muzeów we władanie samorządów lokalnych. Nieregularnie pojawiał się również "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu". Inne, takie jak "Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie" i "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", przestały wychodzić już wcześniej. Jak wynika z oświadczeń dyrektorów muzeów wznowienie i regularne wydawanie tych periodyków nie jest obecnie możliwe. Charakterystykę czasopism przedstawili i mówili o trudnościach związanych z ich wydawaniem redaktorzy lub osoby przez nich upoważnione: Z. Benedyktowicz, W. Burszta, Z. Jasiewicz, L Kabzińska, R. Kantor, T. Karwicka, A. Michalec, A. Posem-Zieliński i E. Tarkowska. Analiza treści czasopism pozwala śledzić ich przemiany związane ze zmianami w nauce i celami przyjmowanymi przez redaktorów oraz zorientować się �Kronika 351 w sile oddziaływania zespołów inspirujących powstawanie i utrzymujących czasopisma: instytucji i związanych z instytucjami grup badawczych, stowarzyszeń i korporacji oraz grup nieformalnych. Ujawnia również postacie szczególnie zasłużone dla powoływania czasopism i w ich utrzymaniu. Związek obecnie wydawanych i tutaj omawianych czasopism z naukami etnologicznymi ma zróżnicowane podstawy. Wynika z treści czasopism i ich instytucjonalnego osadzenia, z naukowej przynależności ich redaktorów, wreszcie ze znalezienia się na liście czasopism KBN w dziale "Etnologia". Wyróżnić wśród nich można, choć granice podziału nie są ostre, pisma etnologiczne lub reprezentujące inne dyscypliny wchodzące w skład nauk etnologicznych oraz pisma wielodyscyplinarne, związane z naukami etnologicznymi, poświęcone wyodrębnionym dziedzinom kultury i życia społecznego lub terytoriom. Na listach przygotowanych przez KBN, obowiązujących do końca 2002 roku, znalazły się następujące czasopisma, których omówienie przedstawiam również w oparciu o materiały ankiety rozesłanej wśród członków Komitetu: 1. "Ethnologia Polona", rocznik, rok założenia 1975, red. Maria Paradowska, kategoria "A" w klasyfikacji KBN, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Jedyne polskie czasopismo etnologiczne obejmujące całość problematyki etnologicznej, publikowane w językach kongresowych, głównie angielskim. Preferuje artykuły informujące o stanie badań już zaawansowanych. Otwarte dla całego środowiska. Nie prowadziło dotąd kwalifikacji artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych. Zintensyfikować należy rozprowadzanie pisma w zagranicznych ośrodkach naukowych. Czasopismo, niezbędne dla informowania nauki światowej o badaniach polskich, odczuwa trudności finansowe związane przede wszystkim z wysokimi kosztami tłumaczeń; 2. "Etnografia Polska", kwartalnik, rok założenia 1958, red. Iwona Kabzińska, wydawca Instytut Archeologii i Etnologii PAN, kategoria "A", uznane za główny periodyk specjalistyczny etnologii polskiej. Prezentuje wysoki poziom publikacji i opracowania redakcyjnego. W najbliższym czasie podejmie kwalifikowanie artykułów do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 3. "Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury", rocznik, rok założenia 1988, red. Jerzy Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, kategoria "A" w dziale "Językoznawstwo". Pismo powstało z potrzeby przedyskutowania szeregu kwestii metodologicznych i teoretycznych związanych z przygotowaniami do wydania Słownika stereotypów i symboli ludowych. Pierwotna formuła czasopisma wyczerpana została po ukończeniu prac nad I tomem Słownika. Tomy od VIII (1996) stanowią już nową serię z dodanym podtytułem, poświęconą problematyce semantyki kognitywnej współczesnego językoznawstwa, zagadnieniom językowego obrazu świata, stereotypu i prototypu, sprawczej funkcji języka w kulturze oraz definiowaniu pojęć. W związku ze współpracą z badaczami z Europy Środkowo-Wschodniej część artykułów publikowana jest w językach obcych, głównie w rosyjskim. Skromne środki uzyskiwane z jednego z zakładów Instytutu Filologii Polskiej UMCS, nie pozwalające na opłacenie prac sekretariatu, stawiają pod znakiem zapytania dalsze wydawanie pisma; 4. "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", kwartalnik, rok założenia 1947, red. Zbigniew Benedyktowicz, wydawca Instytut Sztuki PAN, kategoria "B" w dotychczasowej kwalifikacji KBN. Przekształciło swój charakter z czasopisma zajmującego się sztuką ludową i nieprofesjonalną, dodając w roku 1990 tytuł "Konteksty", wraz z podtytułem "Antropologia Kultury - Etnografia - Sztuka", w podejmujące, z pozycji wielo- i interdyscyplinarnych, problematykę antropologiczną. Ważne przekłady tekstów autorów za- �352 Kronika granicznych, m.in. Jamesa Clifforda, Mircei Eliadego, Clifforda Geertza, Kirsten Hastrup, Claude'a Lćvi-Straussa, Jurija Łotmana i Marilin Strathem. Część artykułów utrzymana w konwencji eseju. Ze względu na charakter czasopisma Uednotematyczne tomy lub działy), redaktor zamierza oddawać do recenzji zewnętrznych całość poszczególnych zeszytów lub jego części; 5. "Kultura i Społeczeństwo", kwartalnik, rok założenia 1957, redaktor Elżbieta Tarkowska, wydawca Komitet Socjologii PAN i Instytut Studiów Politycznych PAN, kategoria "A" na liście KBN, zarówno Zespołu H-D l, jak i Zespołu H-02. Czasopismo interdyscyplinarne, publikujące prace najwybitniejszych przedstawicieli nauk społecznych, zasłużone dla rozwoju antropologii kulturowej i społecznej. W nadmiarze spełnia wymóg recenzowania zewnętrznego. Nadesłane materiały kieruje bowiem do dwóch recenzentów; 6. "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, rok założenia 1957, red. Czesław Hemas, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "A". Jedyne w Polsce czasopismo zajmujące się folklorem słownym. Towarzyszyło rozwojowi polskiej folklorystyki, obejmując swymi zainteresowaniami nowe rodzaje literatury i sytuacji komunikacyjnych, w tym także z terenów pozapolskich. Otwarte dla folklorystów zarówno o orientacji filologicznej, jak i antropologicznej. Zamieszcza również przekłady prac folklorystów zagranicznych. Trudności wydawania dwumiesięcznika związane są m.in. z późnym w skali roku przekazywaniem finansów; 7. "Lud", rocznik, rok założenia 1895, red. Zbigniew Jasiewicz, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kategoria "A". Zakresem tematycznym obejmuje wszystkie dyscypliny mieszczące się w ramach nauk etnologicznych, publikuje również teksty materiałowe w konwencji ludoznawczej. Dociera do ponad 180 bibliotek zagranicznych w ramach wymiany międzybibliotecznej prowadzonej przez PTL. Artykuły kwalifikuje do druku na podstawie recenzji zewnętrznych; 8. "Łódzkie Studia Etnograficzne", rok założenia 1959, red. Grażyna E. Karpińska, wydawca Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, kategoria "B". Nie powinny być tutaj brane pod uwagę, dlatego że od co najmniej roku 1992 przestały być czasopismem i przekształciły się w ważną dla nauk etnologicznych serię wydawniczą; 9. "Sprawy Narodowościowe. Seria nowa", rocznik o różnej liczbie zeszytów w poszczególnych latach, rok założenia 1992, red. Wojciech 1. Burszta, wydawca Zakład Badań Narodowościowych PAN, kategoria "A" zarówno na liście Zespołu H-Ol, jak i Zespołu H-02 KBN. Czasopismo interdyscyplinarne, jedyne w Polsce poświęcone problematyce etnicznej i narodowościowej, tak ważnej we współczesnym świecie. Publikuje zarówno artykuły teoretyczne, jak i materiały informacyjne. Recenzowanie zewnętrzne nie jest sformalizowane, ale jest stosowane. Nie objęte listami KBN pozostają inne czasopisma związane z naukami etnologicznymi, takie jak: l. "Biuletyn Polskiego Towarzystwa Etnochoreologicznego", rocznik, rok założenia 1989, red. Grażyna W. Dąbrowska, wydawca Polskie Towarzystwo Etnochoreologiczne. Pismo wielodyscyplinowe, publikuje artykuły teoretyczne i materiałowe na temat tańców ludowych i etnicznych autorów również zagranicznych. Informuje także o roli tańców w kulturze współczesnej i działalności zespołów tanecznych w Polsce i za granicą; 2. "Estudios Latinoamericanos", rocznik, rok założenia 1972, red. Aleksander Posern-Zieliński, wydawca Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych. Pismo ogłaszające prace historyków, etnohistoryków, politologów, etnologów, archeologów, �Kronika 353 archeoastronomów polskich i zagranicznych. Od czasów objęcia redakcji pisma przez etnologa koncentracja na problematyce kulturowej i społecznej ujmowanej w perspektywie tak historycznej, jak i współczesnej. Publikowane w języku hiszpańskim, portugalskim, angielskim i francuskim; 3. "Journal ofUrban Ethnology", rocznik, rok założenia 1995, red. Andrzej Stawarz, wydawca Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta. Publikowane jest głównie w językach obcych, niektóre artykuły w języku polskim. Ogłasza studia przedstawicieli wielu dyscyplin i wielu krajów z badań nad problematyką miast w Europie Środkowej i Wschodniej. Ważne dla intensyfikacji badań etnologicznych i z zakresu innych dyscyplin nad zagadnieniami miasta; 4. "Zabawy i Zabawki", kwartalnik, rok założenia 1997, red. Ryszard Kantor, wydawca Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa. Zamieszcza studia nad zachowaniami ludycznymi i zabawkarstwem autorów wielu dyscyplin: historii kultury, etnologii, socjologii, pedagogiki i psychologii. Uwzględnia praktyczne aspekty zabaw i zabawek, ogłaszając artykuły terapeutów i producentów zabawek. Nieustabilizowana sytuacja finansowa pisma może doprowadzić do jego likwidacji. W sprawach czasopism głos zabierali: prof. L. Mróz, prof. W. Paprocka, prof. R. Kantor, ks. prof. Zimoń i prof. 1. Stęszewski. Wnioski z tej części posiedzenia, sformułowane przez przewodniczącego zebrania, dotyczyły: potrzeby częstszego niż dotąd zajmowania się czasopismami w pracach Komitetu i jego komisji; celowości zachęcenia redaktorów pism, nieobecnych dotąd na listach KBN, do spełnienia wymogów umożliwiających wystąpienie o wpisanie na te listy; korzyści z porozumiewania się poszczególnych redakcji w celu upowszechniania informacji o czasopismach, a także wymiany nadsyłanych materiałów po to, aby znależć dla nich naj właściwsze miejsce druku; możliwości zachęcania do monograficznego opracowywania poszczególnych czasopism, np. w ramach prac magisterskich lub doktorskich. W wolnych głosach i wnioskach prof. J. Stęszewski zwrócił uwagę na brak możliwości oddziaływania środowisk naukowych i muzealnych na obsadę stanowisk kierowniczych w muzeach podlegających samorządom lokalnym, co może być przeszkodą w ich funkcjonowaniu i rozwoju. Przewodniczący Komitetu, kończąc posiedzenie, podziękował Dyrektorowi Instytutu Sztuki PAN i pracującym w tym Instytucie etnologom i etnomuzykologom za stworzenie dobrych warunków obrad. Zbigniew Jasiewicz �354 Kronika KIERUNKI ZMIAN W ETNOLOGII POLSKIEJ PO ROKU 1989 I PRZYGOTOWANIA DO WYBORU CZŁONKÓW KOMITETU NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN WARSZAWA, 28 MARCA 2003 Posiedzenie odbyło się w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Przewodniczący posiedzenia, prof. Z. Jasiewicz, poinformował o powołaniu członka Komitetu, prof. dr hab. M. Drozd-Piasecką, na stanowisko zastępcy przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Następnie prof. Z. Jasiewicz przedstawił referat "Kierunki zmian w etnologii polskiej po roku 1989". Głównym celem wystąpienia była próba odpowiedzi na pytanie w jaki sposób i w jakim zakresie przemiany ustrojowe po roku 1989 wpłynęły na zmiany w charakterze i warunkach funkcjonowania etnologii i szerzej nauk etnologicznych w Polsce. Referent wskazał na kontekst, w którym pozostaje etnologia polska. Jest nim społeczeństwo i państwo polskie, ale obok tego etnologia i antropologia w skali świata, a także sytuacja na świecie. Stwierdził, że przemiany ustrojowe nie objęły w równym stopniu wszystkich dziedzin i aspektów nauki; jedne z nich bardziej, a inne mniej wrażliwe są na warunki polityczne i społeczne. Za bardzo ważny dla kierunków zmian uznał stan etnologii polskiej przed rokiem 1989. Wyodrębnił cztery grupy czynników ważnych w procesie transformacji: l. związane z państwem, m.in. stworzenie warunków samorządności środowiskom naukowym, przyjęcie zasady wolności badań naukowych i wolności nauczania, zmiany w systemie finansowania nauki; 2. powiązane ze zmieniającym się społeczeństwem, m.in. inny stosunek do edukacji, do prywatności, nie obojętny dla badań terenowych, nowe potrzeby w zakresie wiedzy; 3. cywilizacyjne, m.in. polegające na przyspieszeniu obiegu informacji, zresztą tylko pośrednio związane ze zmianami ustrojowymi; 4. wynikające z postawy i działalności członków środowiska etnologicznego. W dalszej części wystąpienia referent skoncentrował się na charakterystyce środowiska nauk etnologicznych i wybranych kierunkach zmian. Stwierdził, że "środowisko nauk etnologicznych", o którym już obecnie można mówić w Polsce, szersze w porównaniu ze "środowiskiem etnologicznym", jest wynikiem silnych w nauce tendencji integracyjnych i działalności Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, skupiającego obok etnologów również antropologów społecznych, folklorystów, etnomuzykologów i przedstawicieli innych dyscyplin współpracujących z etnologią. Środowisko to, podobnie jak całość nauki polskiej, nie zostało poddane po roku 1989 lustracji czy weryfikacji politycznej. Nie było zatem wyłączeń; włączenia do środowiska objęły nielicznych naukowców polskich z Zachodu i nieco liczniejszych duchownych. Członkowie środowiska etnologicznego w Polsce, w odróżnieniu od Rosji, Ukrainy czy krajów bałtyckich, nie dostarczyli w zasadzie wsparcia ruchom nacjonalistycznym czy ruchom związanym z New Age, np. neopogańskim. Ważną rolę w integracji środowiska etnologicznego w Polsce winno spełniać stowarzyszenie, obejmujące w szerszym zakresie w porównaniu z Komitetem, skupiającym wyłącznie tzw. samodzielnych pracowników nauki, etnologów oraz studentów tej dyscypliny. Zadaniem stowarzyszenia winno być artykułowanie i prezentowanie wobec społeczeństwa i państwa potrzeb i postulatów środowiska etnologicznego. Rolę taką mogłoby pełnić Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, niezwykle zasłużone i z bogatymi tradycjami, jeśli by potrafiło przyciągnąć i zintegrować coraz liczniejszych w Polsce, pracujących w różnych zawodach, etnologów i studentów etnologii. �Kronika 355 Do najbardziej wyraźnych i istotnych zmian w etnologii po roku 1989 referent zaliczył: l. Poszerzenie zakresu i działalności środowiska nauk etnologicznych. Wyrazem tego kierunku zmian jest m.in. stale rosnąca liczba elektorów w wyborach do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz akceptacja przez redakcje 12 czasopism wpisania ich na listę czasopism "etnologicznych" objętych rankingiem KBN; 2. Zmiany w problematyce badawczej nauk etnologicznych, m.in. podjęcie i intensyfikacja studiów nad kulturowymi konsekwencjami transformacji ustrojowej, kulturą codzienności, kulturą miasta, sprawami etnicznymi, badanymi szczególnie na najbliższym nam Wschodzie, związkami etnologii z literaturoznawstwem i językoznawstwem, zbliżające etnologię do antropologii kulturowej; 3. Normalizację kontaktów z nauką światową. Wyjeżdża się obecnie nie tylko za środki zagraniczne, ale i krajowe, nie tylko na konferencje, ale także na badania. Prawdziwym przełomem były wyjazdy w okresie ostatnich 8 lat ponad l 00 polskich studentów etnologii na kilkumiesięczne staże do uniwersytetów europejskich w ramach programów wymiany Tempus i Erazmus/Sokrates. Paradoksalnie jednak zmalała w porównaniu z początkiem lat 90. liczba profesorów z zagranicy wizytujących polskie ośrodki etnologiczne. Polska utraciła walory egzotycznego kraju socjalistycznego. W środowisku polskim z kolei może pojawić się tendencja do koncentrowania się na sprawach krajowych; 4. Podjęcie się przez etnologię, razem z innymi naukami etnologicznymi, funkcji kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów i doktorantów. Kształceniem objęto pod koniec 2001 roku 2.375 studentów i ok. 70 doktorantów w 7 ośrodkach uniwersyteckich. Zwiększenie się liczby studentów i doktorantów to jeden z najbardziej istotnych, a zarazem spektakularnych rezultatów transformacji. W dyskusji nad przedstawionymi tezami zabrała głos prof. Z. Sokolewicz, która zwróciła uwagę na zmiany w sojuszach naukowych zawieranych przez etnologów, związane z podejmowaną obecnie tematyką badań. W kwestii kształcenia studentów etnologii i ich przygotowania do pracy zawodowej dostrzegła konieczność odróżnienia wykształcenia od zawodu. Trudności w zatrudnieniu absolwentów zobowiązują nas do starania o przekazanie studentom umiejętności ułatwiających zdobycie pracy. Wątek interdyscyplinarności w badaniach podjął prof. A. Posern-Zieliński. Do spraw kształcenia studentów powrócił prof. L. Mróz, który mówił o braku zainteresowania władz oświatowych w wykorzystaniu etnologów jako przygotowanych do nauczania problematyki dziedzictwa kulturowego. Podkreślił on także znaczenie organizowanych dawniej międzyuczelnianych obozów etnograficznych i innych form kontaktu między ośrodkami kształcącymi etnologów. Z kolei prof. T. Karwicka, nawiązując do pierwszej części wypowiedzi prof. L. Mroza, poinformowała o nieułatwianiu nauczycielom przez władze szkolne korzystania z podyplomowych studiów etnologicznych. Prof. S. Szynkiewicz, polemizując z referentem, dowodził, że zajęcie się własnymi sprawami, jeśli są to sprawy ważne, nie musi prowadzić do zamknięcia się przed światem. Postawił pytanie, w jakim zakresie włączyliśmy się do studiów nad przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Nie dostrzegł tego zagadnienia w referacie. O interdyscyplinarności badań mówili kolejni mówcy. Prof. 1. Stęszewski zajął się tą sprawą na przykładzie etnomuzykologii. Prof. R. Sulima z kolei przedstawił związki literaturoznawstwa i językoznawstwa z etnologią i wskazał przykład prof. 1. Bartmińskiego, który wzbogacił studia dialektologiczne ujęciami antropologicznymi. Powracając do kwestii poruszonych przez prof. S. Szynkiewicza, prof. Z. Sokolewicz przyznała, że nie ma zapotrzebowania na wyniki prac etnologicznych ze strony instytucji rządowych. Mogą się po nie zgłosić natomiast organizacje pozarządowe. Studenci warszawscy, poinformo- �356 Kronika wała prof. Z. Sokolewicz, podjęli problematykę dotyczącą referendum unijnego. Prof. A. Szyfer dostrzegła możliwość zapewnienia pracy absolwentom etnologii poprzez skierowanie ich na kursy pedagogiczne w trakcie studiów etnologicznych. Prof. A. Posem-Zieliński zajął się, na podstawie wniosków z przeprowadzonej akredytacji instytutów i katedr etnologicznych, trudnościami w przygotowaniu nowych kadr i zachęcał do tworzenia warunków przygotowania habilitacji. Stwierdził, że sami musimy zabiegać o właściwy odbiór i wykorzystanie wyników naszych prac. Dostrzegł również potrzebę intensyfikacji prac terenowych, coraz mniej bowiem prac magisterskich powstaje w oparciu o badania terenowe. Możliwość zapobieżenia dezintegracji uniwersyteckiego środowiska etnologicznego w Polsce, o której mówił prof. L. Mróz, widzi m.in. w wykorzystaniu programu "Most", który pozwala na wymianę nie tylko studentów, ale i wykładowców. Zaproponował ponadto, aby Komitet Nauk Etnologicznych zajął się przygotowaniem nowych "minimów programowych" studiów etnologicznych, bowiem obecnie obowiązujące nie spełniają współczesnych wymagań. W tej ostatniej sprawie wypowiedział się także prof. L. Mróz, podnosząc dodatkowo jako pilną sprawę przygotowania podręczników. Referent podziękował dyskutantom. Za wyjątkowo ważne uznał, z jednej strony, działania na rzecz rozwoju środowiska nauk etnologicznych, a z drugiej, starania o wysoki poziom kształcenia etnologicznego, uwzględniające obecną masowość studiów. W punkcie obrad poświęconym przygotowaniom do wyborów, przewodniczący posiedzenia przedstawił listę wyborczą i poprosił o jej zaakceptowanie. Listę tę, konsultowaną w poszczególnych ośrodkach, poszerzaną zresztą z biegiem lat, zamieszczono w aneksie (nr l). Jest ważna dlatego, że pozwala poznać granice wyznaczane dla środowiska nauk etnologicznych przez jego członków. Następnie zaprezentował projekt regulaminu wyborów (nr 2 w aneksie). Po dyskusji i wprowadzeniu uzupełnień, został przyjęty również regulamin. Do Komisji Wyborczej wybrano: dr. Z. Benedyktowicza, red. A. Jackowskiego, mgr. A. Perzanowskiego i dr. Ł. Smyrskiego. W wolnych głosach prof. A. Posem-Zieliński zaproponował wystąpienie do Wydziału I Nauk Społecznych o ustanowienie oddzielnej nagrody za prace z zakresu nauk etnologicznych. Patronem tej nagrody mógłby być Bronisław Malinowski. Prof. M. Drozd-Piasecka zgłosiła wniosek o podjęcie starań o uzyskanie miejsca wśród członków PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Prof. Z. Jasiewicz zaapelował o nadsyłanie materiałów do druku w "Ludzie". Zdaniem prof. E. Tarkowskiej w ocenach przeprowadzanych przez KBN punktowane być powinny nie tylko artykuły, ale również wartościowe recenzje opublikowane w czasopismach. Prof. J. Stęszewski dostrzegł możliwość tworzenia czasopism internetowych również w naukach etnologicznych. �Kronika 357 Aneks Nr 1. Lista wyborcza do KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH 1. Władysław Baranowski Katedra Etnologii UL 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Anna Barska Jerzy Bartmiński Barbara Bazielich Stefan Bednarek Ludwik Bielawski Maria Biemacka Zbigniew Bokszański Andrzei Brencz Anna Brzozowska-Kraika Michał Buchowski Irena Bukowska-Floreńska Izabella Bukraba-Rylska Woiciech J. Burszta Jerzy Czaikowski Anna Czekanowska-Kuklińska Dioniziusz Czubala Piotr Dahli!! Katarzyna Dadak-Kozicka 20. Jerzy Damrosz 21. Danuta Dobrowolska 22. Mirosława Drozd-Piasecka 23. Leszek Dzię!!iel 24. Andrzei Flis 25. Mariola Flis 26. Jan Grad 27. Czesław Hemas 28. Zbi!!niew Jasiewicz 29. Jerzy Jastrzebski 30. Aldona Jawłowska 31. Daniel Kadłubiec 32. Iwona Kabzińska 33. Katarzyna Kaniowska 34. Ryszard Kantor 35. GrażYna Ewa Kamińska 36. Teresa Karwicka PAN (2003-2006) Instvtut Nauk Społecznych Uniw. Opolskiego Instytut Filologii Polskiei UMCS Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Kulturoznawstwa Uniw. Wrocławskiego Instytut Sztuki PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Sociolo!!ii Kulturv UL Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Instytut Filolo!!ii Polskiej UMCS Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Etnolo!!ii UŚ, Filia w Cieszynie Instytut Rozwoiu Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii i Antropologii Kult. UAM Wyższa Szkoła w Jarosławiu Instytut Muzykologii UW Instytut Nauk o Kulturze US Instytut Muzykolo!!ii UW Akademia Muzyczna i Instytut Sztuki PAN w Warszawie Wyższa Szkoła im. Pawła Włodkowica w Płocku Instytut Filozofii i Sociolo!!ii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolo!!ii UJ Instytut Sociologii UJ Instytut Socjologii UJ Instytut Kulturoznawstwa UAM Instytut Filologii Polskie i UWr Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Dziennikarstwa UWr Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN Katedra Etnologii UL Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Opolskiego Katedra Etnolo!!ii UL Katedra Etnologii UMK �Kronika 358 37. 38. 39. 40. Marian Kempny Jadwiga Klimaszewska ZYl!:munt Kłodnicki Jacek Kolbuszewski 41. Bronisława Kopczyńska-Jaworska 42. Alojzy Kopoczek 43. Wiesława Korzeniowska 44. Ewa Kosowska 45. Krystyna Kossakowska-Jarosz 46. 47. 48. Władysław Kowalak Andrzei P. Kowalski Piotr Kowalski 49. Jolanta Kowalska 50. Anna Krasnowolska 51. Violetta Krawczyk-Wasilewska 52. Krzysztof Kwaśniewski 53. Roderyk Lanl!:e 54. Władysław Kwaśniewicz 55. Andrzei Lech 56. Zbigniew Libera 57. Bogusław Linette 58. Jolanta Lugowska 59. Woiciech Lysiak 60. Zdzisław Mach 61. Danuta Markowska 62. Włodzimierz Medrzycki 63. Anna Mrozek-Dumanowska 64. Lech Mróz 65. Janusz Mucha 66. Bożena Muszkaiska 67. Ewa Nowicka 68. Ewa Nowina-Sroczyńska 69. Jacek Olędzki 70. Adam Paluch 71. Andrzej K. Paluch 72. Anna Pałubicka 73. Wanda Paorocka 74. Maria Paradowska 75. Włodzimierz Pawluczuk 76. Jan Perszon 77. Edward Pietraszek 78. Władysław Piwowarski Instytut Filozofii i Socjolol!:ii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!:ii i Antropologii Kulturv UJ Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego Katedra Etnolol!:ii UL Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instvtut Nauk o Kulturze US Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Uniwersytet im. Kardynała Wyszyńskiego Katedra Etnologii UMK Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskielw Instytut Archeolol!:ii i Etnologii P AN Instytut Orientalistyki UJ Katedra Etnologii UL Instytut Sociolol!:ii UAM Instytut Etnolol!:ii i Antropolol!:ii Kult. UAM Instytut SociolOl!:iiUJ Katedra Etnologii UL Instytut Etnologii i Antrooolol!:ii Kultury UJ Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UAM Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiel!:o Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku Instytut Sociolol!:ii UJ Politechnika w Zielone i Górze Instytut Etnolol!:ii i Antrooolol!:ii Kulturowei UW Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Sociolol!:ii UMK Katedra Muzykologii UAM Instytut Sociolol!:ii UW Katedra EtnolOl!:iiUL Instytut Geografii UW Katedra Etnolol!:ii UWr Instytut Sociolol!:ii UJ Instytut Filozofii UAM Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instvtut Archeolol!:ii i Etnolol!:ii PAN, Poznań Uniwersytet w Białymstoku Uniwersytet Mazursko- Warmiński Katedra Etnologii UWr Katedra Sociolol!:ii Relil!:ii KUL �Kronika 82. 83. 84. 85. 86. 87. Marian Pokropek Aleksander Posem-Zieliński Jadwiga Pstrusińska Elżbieta Rekłaitis Czesław Robotycki Franciszek Rosiński Halina Rusek Elżbieta Siarkiewicz Dorota Simonides 88. Teresa Smolińska 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. Zofia Sokolewicz Zofia Stasiczak Jan Steszewski Roch Sulima Jerzy Szacki Zofia Szromba-Rysowa Anna Szyfer Andrzei Szyjewski Edward Szymański 98. Sławoj Szynkiewicz 79. 80. 81. 99. 100. 101. 102. Ewa Snieżyńska-Stolot Jan Swiech Elżbieta Tarkowska Ryszard Tomicki 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. lll. Krystyna Turek Irena Tumau Danuta Tylkowa Andrzej Tyszka Ryszard Vorbrich Jerzy S. Wasilewski Andrzej P. Weiland Andrzei Wierciński Maria Wieruszewska-Adamczyk 112. Andrzej W ożniak 113. 114. 115. 116. 117. 118. Krzysztof Wrocławski Anna Zadrożyńska Henrvk Zimoń Mariusz Ziółkowski Magdalena Zowczak Sławomira Żerańska-Kominek 359 Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Orientalistyki UJ Zakład Kraiów Pozaeuropejskich PAN Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytet Slaski, Filia w Cieszynie Katedra Iberystyki UW Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiego Katedra Kulturoznawstwa i Folklorystyki Uniw. Opolskiel!o Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Katedra Muzykologii UAM Katedra Kultury Polskie i UW Instytut Sociolol!ii UW, członek PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Religioznawstwa UJ Zakład Antropologii Kulturowej Uniw. w Białymstoku Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kultury UJ Instytut Etnologii UJ Instytut Filozofii i Sociologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Uniwersytet Sląski, Filia w Cieszynie Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków Instytut Sociologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UAM Instytut Etnolol!ii i Antropologii Kult. UW Katedra Etnologii UL Instytut Religioznawstwa UJ Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa Katedra Filologii Słowiańskiej UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Katedra Historii i Etnologii Religii KUL Instytut Archeologii UW Instytut Etnologii i Antropologii Kult. UW Instytut Muzykologii UW �360 Kronika Nr 2. Regulamin wyboru członków Komitetu Nauk Etnologicznych na kadencję 2003-2006 Regulamin ten opracowany został zgodnie z ogólnymi zasadami przyjętymi w uchwale nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku "Regulamin wyboru członków komitetów naukowych PAN i ich organów" oraz w "Regulaminie dotyczącym trybu zgłaszania kandydatur przeprowadzania wyborów w komitetach naukowych przy Wydziale I Nauk Społecznych PAN". Regulamin wyborczy Komitetu Nauk Etnologicznych PAN stanowi: l. Wybory do Komitetu odbywają się drogą korespondencyjną. 2. Czynne i bierne prawo wyborcze mają osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. 3. Każdemu wyborcy przysługuje jeden głos. 4. Maksymalną liczbę członków Komitetu ustala się na 30 osób, w tym 80 %, czyli 24 osoby wybrane w bezpośrednim głosowaniu. Pozostałe 6 osób wybiera się na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji, również spoza grupy osób z tytułem i stopniem naukowym doktora habilitowanego. 5. Działające dotychczas Prezydium Komitetu ustala listę kandydatów - wyborców i wysyła ją wraz z listem przewodnim i wzorem oświadczenia o zgodzie na kandydowanie do wyborców. 6. Członkowie PAN mogą zgłosić swój udział w Komitecie poprzez Wydział I Nauk Społecznych PAN. Członkowie PAN nie obciążają limitu członków Komitetu. 7. Głosowanie odbywa się tajnie przez przesłanie ostemplowanej pieczątką Komitetu koperty, załączonej do listy kandydatów, pod wskazany adres przewodniczącego Komisji Wyborczej. 8. Wybrana przez ustępujący skład Komitetu Komisja Wyborcza dokonuje podliczenia głosów otrzymanych przez kandydatów w wyborach i przedstawia Przewodniczącemu Wydziału I Nauk Społecznych PAN protokół, zawierający wykaz nowych członków Komitetu (wraz z adresami), sporządzony według liczby uzyskanych głosów. 9. Za głos ważny, przekazany do Komisji Wyborczej, uznany jest taki, w którym: a) na zewnętrznej kopercie umieszczono nazwisko i adres osoby uprawnionej do głosowania; b) na liście kandydatów pozostawiono co najwyżej 24 osoby ze składu wybieranego w bezpośrednim głosowaniu; c) koperta wewnętrzna, w której został przesłany głos, była zaklejona i nie figurował na niej nadawca. 10. Wybory Komitetu na kadencję 2003-2006 zostaną zakończone do 30 czerwca 2003 roku. Do czasu ukonstytuowania się nowego składu Komitet będzie działał w starym zespole. 11. Wybory organów Komitetu i dokonywanie zmian oraz tworzenie struktur wewnętrznych organów Komitetu odbędą się zgodnie z Uchwałą nr 3/2003 Prezydium PAN z 21 stycznia 2003 roku. Opracował Zbigniew Jasiewicz �Kronika 361 WYBORY CZŁONKÓW KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN NA KADENCJĘ 2003-2006. POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU, WARSZAWA, 17 CZERWCA 2003 Wiosną 2003 roku przeprowadzone zostały, zgodnie ze Statutem PAN, wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kolejną, dziesiątąjuż, kadencję 2003-2006. Regulamin wyborów przewidywał, że odbędą się one drogą korespondencyjną, a prawo wyborcze, czynne i bierne, będą miały osoby z tytułem naukowym lub stopniem doktora habilitowanego z zakresu nauk etnologicznych oraz nauk pokrewnych, zainteresowane współpracą z naukami etnologicznymi. Maksymalna liczba członków Komitetu została ustalona na 30 osób, w tym 24 osoby miały być wybrane w głosowaniu bezpośrednim, a pozostałe 6 dokooptowane na pierwszym zebraniu plenarnym w nowej kadencji. Listę kandydatów-wyborców sporządziło ustępujące Prezydium KNE PAN, które umieściło na niej w tym roku 118 nazwisk. Głosowanie było tajne, a sposób postępowania został ściśle określony we wspomnianym regulaminie przyjętym na posiedzeniu plenarnym Komitetu w dniu 28 marca 2003 roku, które także ustaliło skład Komisji Wyborczej nadzorującej głosowanie. Plenarne posiedzenie Komitetu, na którym dokooptowano członków do wybranego już składu oraz ukonstytuowano Prezydium, odbyło się w dniu 17 czerwca 2003 roku. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. Posiedzeniu przewodniczyła prof. dr hab. Irena E. Kotowska - zastępca Przewodniczącego Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Podczas tego zebrania przewodniczący Komisji Wyborczej - mgr Aleksander Jackowski, złożył sprawozdanie z przebiegu pracy Komisji i odczytał zgromadzonym listę nowo wybranych 24 członków Komitetu, która zawierała następujące nazwiska, uszeregowane według liczby uzyskanych głosów: Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki, Wojciech 1. Burszta, Michał Buchowski, Roch Sulima, Mirosława Drozd-Piasecka, Dorota Simonides, Henryk Zimoń, Lech Mróz, Ryszard Tomicki, Wanda Paprocka, Anna Zadrożyńska, Ewa Nowicka-Rusek, Sławoj Szynkiewicz, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Katarzyna Kaniowska, Piotr Kowalski, Jan Stęszewski, Czesław Hemas, Jerzy Czajkowski, Maria Wieruszewska-Adamczyk. Na liście tej był także Jerzy Szacki, ale w związku z tym, że jako członek PAN wybrał przynależność do Komitetu Nauk Socjologicznych, zaszła konieczność uzupełnienia listy do 24 osób o kolejną osobę z największą liczbą głosów. Wobec faktu, że kolejne trzy osoby uzyskały tyle samo głosów, przeprowadzono głosowanie, które przesądziło o tym, że w skład Komitetu wszedł Janusz Mucha. W toku dalszych wyborów odbyło się głosowanie na Przewodniczącego KNE, w wyniku którego ponownie wybrano Zbigniewa Jasiewicza. Z kolei zastanawiano się nad zasadami doboru pozostałych sześciu członków Komitetu. W drodze dyskusji ustalono listę kandydatów, po czym przystąpiono do głosowania. Tym sposobem skład Komitetu uzupełniły następujące osoby: Iwona Kabzińska, Aleksander Jackowski, Jerzy S. Wasilewski, Zbigniew Benedyktowicz, Władysław Baranowski i Elżbieta Tarkowska. Po ostatecznym zamknięciu listy członków KNE, przewodnicząca zebrania poprosiła Zbigniewa Jasiewicza o przedstawienie koncepcji przyszłego Prezydium. Przedłożona �Kronika 362 propozycja została poddana głosowaniu, co zadecydowało o aktualnym składzie Prezydium, który przedstawia się następująco: Przewodniczący Komitetu Z-ca Przewodniczącego Sekretarz Naukowy Członek Prezydium Członek Prezydium - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński dr hab. Katarzyna Kaniowska dr hab. prof. UŚ Zygmunt Kłodnicki prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz * Po zakończeniu części wyborczej zebrania przystąpiono do rutynowych prac Komitetu. W pierwszym rzędzie przedyskutowano kwestię możliwości nagradzania publikacji etnologicznych w ramach PAN i zastanawiano się nad możliwością zabiegania o wprowadzenie etnologii na listę dyscyplin, w ramach których przyznawane są nagrody, zamiast dzielić je z innymi pokrewnymi naukami. Póki co jednakże postanowiono zgłosić dwie książki do nagrody z dziedziny "historia kultury", tj. Aleksandra Jackowskiego, Polską sztukę ludową, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2002 i Lecha Mroza, Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczypospolitej XV-XVIII wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 200 l. Z kolei Jerzy Czajkowski zaproponował, aby wiosenne posiedzenie plenarne i konferencja KNE w 2004 roku odbyły się w Sanoku, a poświęcone były muzealnictwu skansenowskiemu. Spotkało się to z zainteresowaniem i aprobatą zgromadzonych. Następnie debatowano nad kwestią programów nauczania na Iicencjackich i magisterskich studiach etnologicznych. Powołano w tym celu zespół roboczy w składzie: Lech Mróz, Katarzyna Kaniowska, Zygmunt Kłodnicki i Aleksander Posem-Zieliński, którego zadaniem będzie przygotowanie propozycji standardów mających obowiązywać na studiach licencjackich. Pierwsze posiedzenie plenarne nowej kadencji zakończono ustaleniem miejsca i tematyki następnego zebrania Komitetu. Irena Kabat �Kronika 363 XV MIĘDZYNARODOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH "INTERAKCJA RODZAJ LUDZKI/NATURA: PRZESZŁOŚĆ, TERAźNIEJSZOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ", FLORENCJA, 5-13 LIPCA 2003 Szeroki zakres problematyki Kongresu we Florencji związany był z jednej strony z charakterem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES), inicjatorki tego i poprzednich kongresów, jak i z zainteresowaniami głównego organizatora, prof. B. Chiarellego, kierującego Laboratorium Antropologii Uniwersytetu we Florencji i działającym przy nim Międzynarodowym Instytutem Studiów nad Człowiekiem. Wynikał także z coraz silniej artykułowanej przez środowiska naukowe potrzeby integralnego ujmowania człowieka jako istoty zarówno kulturowej, jak i biologicznej, i apeli o przywrócenie związków między antropologią fizyczną i społeczno-kulturową. Miał jednak przede wszystkim, przez wskazanie na szeroki kontekst uwarunkowań istnienia i rozwoju człowieka i skutków jego działalności, odpowiedzieć na dramatyczne wyzwania teraźniejszości związane z zagrożeniami ekologicznymi oraz ekonomicznymi i społeczno-kulturowymi. Strukturę Kongresu wyznaczył podział na sesje robocze oraz posiedzenia plenarne. Wyróżniono 24 sesje: I. Prymatologii i ewolucji człowieka; 2. Paleobiologii człowieka: rekonstruowania życia w przeszłości; 3. Technologii genomicznych i ich antropologicznych implikacji; 4. Wpływu człowieka na naturę; 5. Ekologii człowieka: adaptacji populacji do zmieniającego się środowiska; 6. Ekosystemów górskich i adaptacji ludzi; 7. Lingwistyki i matematyki - neuro-fizjologicznej podstawy poznania i jej symbolicznej reprezentacji Uęzyk i matematyka) w różnych grupach etnicznych; 8. Dzieci i młodzieży w zmieniającym się świecie; 9. Pożywienia i zdrowia; 10. Starzenia się i osób starych; II. Antropologii medycznej i epidemiologii; 12. Tożsamości i interakcji etnicznych; 13. Turystyki i jej konsekwencji antropologiczno-etnologicznych; 14. Bioetyki globalnej oraz jakości życia i środowiska; 15. Nomadów i migracji; 16. Antropologii miasta; 17. Zarządzania lasami i zmian klimatu; 18. Wiedzy tubylczej i rzeczywistego rozwoju; 19. Agresji i zbiorowej przemocy: konfliktów etnicznych i ideologicznych a praw człowieka; 20. Myślenia religijnego a globalizacji; 21. Muzeum i dziedzictwa kulturowego; 22. Antropologii wizualnej; 23. Tubylców Ameryki i innych kontynentów; wreszcie 24. Sesje "niezależne", tu m.in. związana z historią antropologii. W ramach większości tych sesji prace prowadzono w sekcjach, których zaplanowano około 130. W problematyce sesji i sekcji uderza brak zainteresowania sprawami nauk antropologicznych i etnologicznych: ich dziejami, bowiem sesja poświęcona historii antropologii okazała się niewypałem, warunkami rozwoju i możliwościami oddziaływania. Sekcje i sesje prowadzone były albo przez przewodniczących komisji Unii albo przez badaczy, którzy skupili wokół siebie osoby zainteresowane podobną problematyką. W dniach przeznaczonych na obrady w sesjach roboczych odbywały się ponadto konferencje towarzyszące Kongresowi, m.in. konferencja "Swobody indywidualne - swobody zbiorowe", zorganizowana w uroczym miasteczku toskańskim Poppi w dniu 7 lipca z okazji 30o-lecia urodzin Tommaso Crudeliego, włoskiego oświeceniowego myśliciela i ofiary inkwizycji z XVIII wieku. Po czterech dniach obrad w sesjach 9 lipca rozpoczęły się obrady plenarne. Obejmowały one każdego dnia wykład, sprawozdania z sesji roboczych połączone �364 Kronika z dyskusją oraz spotkania specjalne. Pierwszego dnia z wykładem "Naturalna historia człowieka" wystąpił prof. P.v. Tobias z Johannesburga, a spotkanie specjalne dotyczyło humanizacji bankowości i etyki finansowej oraz planów rozwoju "antropologii finansów" i było związane ze sponsorowaniem Kongresu m.in. przez organizację finansową "Wonders and Dreams" z Londynu. Kongres o skomplikowanej strukturze, nie ułatwiającej przeprowadzenia obrad, został ponadto wyjątkowo źle zorganizowany. Uczestnicy nie otrzymali całościowego programu prac sesji i sekcji; programy cząstkowe były stale zmieniane. Wysłuchania wybranego referatu i wzięcia udziału w dyskusji nad nim, tak cenionego przez uczestników dotychczasowych kongresów Unii, uniemożliwiało ponadto rozproszenie sesji roboczych i konferencji towarzyszących w różnych miejscach Florencji i w innych miastach Toskanii. Zdezorientowani uczestnicy przybywali na dziedziniec Palazzo Nonfinito - siedziby Instytutu Antropologii i Narodowego Muzeum Antropologii i Etnologii, domagając się informacji. Abstrakty referatów dostarczono dopiero w połowie Kongresu, już po zakończeniu obrad w sesjach. W "Księdze abstraktów", w której znalazło się ponad 1000 nadesłanych streszczeń referatów, umieszczono jednak również omówienia referatów osób, które ostatecznie na Kongres nie przybyły. Do końca obrad nie sporządzono i udostępniono listy uczestników, których było około 400, a więc trzykrotnie mniej niż na ostatnim Kongresie w Williamsburgu w roku 1998. Tak przerzedzony Kongres przestał być reprezentacją światowego środowiska naukowego. Nie stworzono warunków integracji uczestników poza salami obrad - także spotkanie towarzyskie, przewidziany programem "social dinner", był wyjątkowo drogi i dlatego większość biorących udział w Kongresie nie pojawiła się na nim. Nadmierna komercjalizacja Kongresu: wysoka opłata kongresowa i proponowanie głównie drogich hoteli, związane z oddaniem organizacji Kongresu w ręce wyspecjalizowanej agencji, została wielokrotnie wytknięta w trakcie obrad. Uniemożliwiła przecież przybycie na Kongres naukowcom z krajów mniej zamożnych i studentom. Prof. B. Chiarelli wysokie opłaty tłumaczył kosztami urządzania Kongresu we Florencji, mieście wyjątkowo drogim, a braki organizacyjne wycofaniem się części potencjalnych uczestników z przyjazdu do Florencji, spowodowanym, jego zdaniem, wojną w Iraku i epidemią SARS 'u. W kongresie uczestniczyło kilkunastu uczestników z Polski, głównie antropologów biologicznych, ale obok nich także antropologów społecznych, etnologów, folklorystów i językoznawców. Referaty z zakresu antropologii społecznej i etnologii przedstawili m.in. A. Paluch (UJ), "U korzeni konfliktów etnicznych i religijnych"; Z. Jasiewicz i A. Posem-Zieliński (DAM), "Nauczanie etnologii a transformacja w Polsce po roku 1989"; V. Krawczyk-Wasilewska (UL), "Folklor słowny i wizualny po 11 września w Polsce" oraz A.Z. Kościańska (UW) "Moc Shakti dla lepszego świata. O działalności kobiecej organizacji duchowej Brahma Kumaris". Ważnym akcentem polskim Kongresu było zaprezentowanie specjalnego tomu, przygotowanego przez polskie środowisko naukowe: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o/the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa 2003 (seria Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN nr 11), w którym uczestniczyli zaangażowani w powstanie publikacji pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: A. Malewska-Szałygin, P. Kalinowski i A. Perzanowski. Tomy wydawane przez etnologów polskich z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych mają już długą tradycję. Przygotowywane są od roku 1964, od czasu Kongresu w Moskwie. Ważne są przede wszystkim dla czytelników zagranicznych, którym dostarczają podstawowych informacji o kierunkach prac w etnologii polskiej. Spełniają jednak istotną rolę także wewnątrz kraju. Skłaniają bowiem do refleksji nad stanem nauk etnologicznych w Polsce �Kronika 365 i stanowią dokument czasów, w których powstawały. Udział naukowców z Polski w Kongresie we Florencji, mimo fatalnej jego organizacji, był cenny, gdyż dostarczył możliwości zaprezentowania prac własnych i poznania badań wykonywanych w innych ośrodkach oraz znalezienia międzynarodowego kręgu badaczy, zajmujących się podobną problematyką, z którym można współpracować. Obok prac naukowych w ramach Kongresu prowadzono działalność organizacyjną, związaną z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES). Odbyły się dwa posiedzenia Komitetu Wykonawczego Unii oraz Rady Stałej, a także przeprowadzono Zgromadzenie Ogólne. Na posiedzeniach tych poinformowano o pracach Unii od czasu Kongresu w Williamsburgu w roku 1998, m.in. o przebiegu interkongresów i utworzonych wówczas nowych komisjach (Antropologii Matematyki, Antropologii Dzieci i Bioetyki). Nowymi komisjami, których powstanie uchwalono we Florencji, są: Komisja Prymatologii; Komisja Praw Człowieka; Komisja Migracji oraz Komisja Antropologii Lingwistycznej. Ustalono miejsca interkongresów: w Kalkucie w roku 2004; w Pardubicach w roku 2005; w Afryce Południowej w roku 2006 oraz Brisbane w roku 2007. Spośród dwóch propozycji miejsca następnego kongresu w roku 2008: Australii i Chin, wybrano, w tajnym głosowaniu, Kunming, stolicę Junnanu. Nominowano nowego przewodniczącego Unii, którym po ustępującym prof. E. Sunderlandzie (Wielka Brytania) został prof. Luis Alberto Vargas, antropolog fizyczny z Meksyku. Wybrano także trzech wiceprzewodniczących Unii, z których jednym jest prof. Peter Skalnik z Uniwersytetu w Pardubicach (Czechy) oraz trzech członków Komitetu Wykonawczego. Kongres we Florencji wskazał na poszerzanie się zakresu zainteresowań nauk etnologicznych i antropologicznych oraz na umacnianie się przekonania o ich znaczeniu dla rozwiązywania ważnych problemów ludzkości. Podtrzymał jednocześnie wiarę, że nauki te mają wymiar światowy, a ich przedstawiciele dążą do utrzymania z sobą kontaktów. Złe przygotowanie i organizacja Kongresu spowodowały jednak, że określony on został, co powiedział w trakcie obrad plenarnych prof. Rolf Husman z Getyngi, jako kongres zaprzepaszczonych możliwości. Zbigniew Jasiewicz "SŁOWIAŃSKA ETNOLINGWISTYKA I PROBLEMY BADANIA TRADYCYJNEJ KULTURY LUDOWEJ". KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, MOSKWA, 14-17 MAJA 2003 Konferencja moskiewska zorganizowana została przez Zakład Etnolingwistyki i Folkloru Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk, dla uczczenia swego założyciela i do śmierci dyrektora: Profesora Nikity Illicza Tołstoja (1923-1996). Prelegenci przybyli z wielu rosyjskich ośrodków naukowych, a ponadto z Austrii, Białorusi, Bułgarii, Estonii, Serbii i Polski, którą reprezentowali: prof. Jerzy Bartmiński i dr Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska z UMCS w Lublinie oraz dr Wanda Drabik z Krakowa. Nie sposób wymienić wszystkie przedstawione tematy, tym bardziej, że znaczna ich część dotyczyła specyficznie językoznawczych problemów. Wspomnę więc tylko o tych, które dla mnie - etnografa - były szczególnie interesujące: Serafina J. Nikitina (Moskwa) - "O rdzennych koncepcjach ludowego chrześcijaństwa". �366 Kronika Katia Michajłowa (Sofia) -,,0 semantyce wędrownego dziada-śpiewaka w słowiańskiej kulturze ludowej". Swietłana B. Adoniewa (St. Petersburg) - "Społeczna przestrzeń chłopskiej magii. Moce i gospodarze (na podstawie ostatnio prowadzonych badań terenowych w północno-wschodniej Rosji". Andrej B. Moroz (Moskwa) - "Ludowa interpretacja etnograficznego faktu". Gennadij A. Cychun (Mińsk) - "Poleskie <maruby» (drewniane nagrobki zrębowe i kłodowe)". Ludmiła N. Winogradowa (Moskwa) - "Werbalne elementy obrzędu i ich rola w wyjaśnianiu mitologicznej semantyki (w tym opis rytualnego «wodzenia strzały» u progu lata na Białorusi)". Aleksandr W. Gura (Moskwa) - "Plamy na księżycu: sposoby konstruowania mitologicznego tekstu". Andrej L. Toporkow (Moskwa) - "Etymologia w służbie magii (na przykładzie słowa toska w XVII- i XVIII-wiecznych zaklęciach)". Nikołaj P. Antropow (Mińsk) - "Wzywanie deszczu (kod działań)". Tatiana I. Wendina (Moskwa) - "Prawda, Dobro, Piękno w języku tradycyjnej kultury etnolingwistycznej". Anatolij F. Żurawlew (Moskwa) - "Fonetyka biesowskich glosolalii (tj. głosów sił nieczystych)". Referaty mają być wkrótce opublikowane. Po konferencji odbyło się nabożeństwo żałobne (panichida) w monasterze św. Andrzeja, a następnie prezentacja świeżo wyremontowanej Biblioteki Synodalnej, w której jedną z sal poświęcono pamięci Nikity Illicza Tołstoja. Ostatniego dnia uczestnicy pojechali do Jasnej Polany, by złożyć kwiaty na grobie śp. profesora, a potem zwiedzić rodową siedzibę, obecnie przekształconą w Muzeum Lwa Tołstoja. Organizatorom konferencji, a zwłaszcza Pani dr hab. Swietłanie Michajłownie Tołstojowej, która po mężu objęła kierownictwo Zakładu, należą się wyrazy uznania za bogaty program i sprawny przebieg obrad oraz za koleżeńską i serdeczną atmosferę, jaką czuli się otoczeni goście. Wanda Drabik "POJĘCIE TRADYCJONALIZMU I FUNKCJA TRADYCJI W «SPOŁECZEŃSTWIE ZAMKNIĘTYM» - NA PRZYKŁADZIE KAUKAZU", KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWA, POZNAŃ, 27 MAJA 2003 W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej w Poznaniu, odbyła się konferencja naukowa poświęcona koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" na przykładzie Kaukazu. Konferencję zorganizowano pod auspicjami Fundacji Społeczeństwa Zamkniętego (Amsterdam-Baku- Tbilisi), reprezentowanej przez Dyrektora Fundacji Mansura - Macieja Jachimczyka. Współorganizatorem spotkania był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �Kronika 367 Oficjalnego otwarcia konferencji dokonał dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich, witając zaproszonych prelegentów z Rosyjskiej Akademii Nauk (RAN): prof. dr. hab. Sergeya Aleksandrovicha Arutyunova, Kierownika Oddziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN w Moskwie, dr. Abdulhamida Osmanovicha Bulatova, pracownika naukowego Wydziału Studiów nad Kaukazem w Instytucie Etnologii i Antropologii RAN, oraz licznie zgromadzonych gości reprezentujących Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W następnej kolejności głos zabrał prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM), wskazując na wagę podejmowanej problematyki konferencji, w kontekście wykorzystania koncepcji społeczeństwa zamkniętego jako jednego z projektów zmierzających do normalizacji sytuacji na Kaukazie. Referat wprowadzający pt. "Pojęcie tradycjonalizmu i funkcja tradycji w «społeczeństwie zamkniętym» - na przykładzie Kaukazu" wygłosił prof. Sergey Aleksandrovich Arutyunov. W swoim wystąpieniu odwołał się on do dychotomicznej klasyfikacji społeczeństw na "białe" i "czarne". W ramach tak ujętych opozycji binarnych, "biały" świat oznacza świat "zglobalizowany", świat współczesnej globalizacji, tj. cywilizację globalnych megapolis; natomiast "czarny" świat jest światem społeczeństw tradycyjnych, społeczeństw ideologii przedindustrialnej. Prof. Arutyunov zaznaczył jednocześnie, iż podziału na świat "biały" i "czarny" nie należy rozpatrywać w kategoriach wartościujących: "dobry" - "zły". Rodzi się natomiast pytanie, jakie formy przybiera balans pomiędzy "czarnym" i "białym", "tradycyjnym" i "innowacyjnym", "zamkniętym" i "otwartym" w kaukaskim regionie historyczno-kulturowym? Wprawdzie nigdzie na świecie nie ma społeczeństw absolutnie "otwartych" bądź "zamkniętych", to w przypadku Kaukazu stopień "zamknięcia" obserwowany prawie u wszystkich społeczności zamieszkujących ten region jest na tyle duży, iż wpisanie ich w ramy koncepcji "społeczeństwa zamkniętego" nie wydaje się zabiegiem tylko umownym. Przejawia się to m.in. w sferze prawnej, która wśród ludów Kaukazu rozciąga się na trzy nie skorelowane ze sobą poziomy: prawodawstwa państwowego, szariatu i adatu. Według prelegenta, odwoływanie się do prawodawstwa jest najbardziej rozpowszechnione wśród kaukaskich społeczności, zaś samo prawodawstwo jawi się jako podstawowy komponent społeczeństwa otwartego, komponent, który w tym konkretnym przypadku wdrażany jest w sferę społeczeństwa zamkniętego. Prof. Arutyunov podkreślił, iż w sytuacji kiedy prawodawstwo przestaje funkcjonować,jego miejsce zajmuje adat. Autor odwoływał się do Rosji, która żyje nie tyle według prawa, lecz tylko podjego "pojęciem", tj. zgodnie z nowo powstałym "adatern" środowiska kryminalnego. W przypadku szariatu, zarówno przeciętny obywatel, jak i słabo wykształcony suficki mułła, często utożsamia go z adatern. W rzeczywistości szariat ma więcej punktów wspólnych z prawodawstwem niż z adatern, z którym często pozostaje w konflikcie, zwłaszcza w kwestiach dotyczących prawa rodzinnego bądź obrzędów przejścia. Autor stawia tezę, iż zarówno prawodawstwo, jak i szariat zamieniają "zamknięcie" w "otwarcie", w przeciwieństwie do adatu, który ukierunkowany jest na zachowanie "zamknięcia". W dalszej części wystąpienia prelegent zaznaczył, iż obserwowany na Kaukazie renesans "zamknięcia" jest konsekwencją rewitalizacji języków narodowych. Językiem adatu jest język rodzimy, natomiast językiem prawodawstwa w 99% pozostaje język rosyjski. Językiem sufickiego, synkretycznego "szariatu" zmieszanego z adatern częściowo pozostaje język rodzimy, częściowo język rosyjski, a nawet język arabski. Natomiast językiem odradzającego się ortodoksyjnego szariatu jest głównie język rosyjski! �368 Kronika Prof. Arutyunov uważa, iż w odradzaniu i podtrzymywaniu zasad społeczeństwa zamkniętego, komponenty adatu i szariatu odgrywają odmienne role. Adat konsekwentnie pracuje na rzecz "zamknięcia", jednak nie jest w stanie wykształcić całościowego systemu. Taki system teoretycznie może wypracować szariat, nie posiada jednak konsekwentności adatu. Realnie patrząc, zarówno adat, jak i szariat nie są zdolne do wykształcenia "twardego szkieletu" w miękkim ciele społeczeństwa otwartego. Postsowieckie społeczeństwa Kaukazu pozostają w ten sposób "bezszkieletowe", zaś rosyjskie prawodawstwo nigdy takim szkieletem nie będzie. Według prelegenta, wśród kaukaskich społeczności będzie utrzymywała się tendencja do zachowania określonych części "zamknięcia" jako środka samoobrony. Z drugiej strony, czynniki ekonomiczne wymuszające poszukiwanie nowych rynków zbytu, podwyższanie poziomu wykształcenia i służby zdrowia etc. składają się na obraz wspólnej tendencji wiodącej do narastania "otwartości" wśród społeczeństw Kaukazu. Jako symbol tych społeczeństw autor przyjął powoli pełzającego do przodu żółwia, chowającego się pod twardą skorupą, lecz z wysuniętą do przodu szyją i szeroko otwartą paszczą. Po przerwie i uroczystym obiedzie wydanym przez Fundację Społeczeństwa Zamkniętego, z referatem zatytułowanym "Proces odrodzenia islamu w Dagestanie w okresie od 1990 roku do naszych dni" wystąpił dr Abdu1hamid Osmanovich Bulatov. We wstępie swojego wystąpienia referent podkreślił fakt, iż problematyka odrodzenia islamu odnosi się do części najpoważniejszych problemów obejmujących wszystkie aspekty życia ludności w Dagestanie, na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia. Złożoność problematyki wynika z faktu, iż jest ona ściśle związana z pytaniami o charakterze społeczno-ekonomicznym, politycznym i kwestiami stosunków etnicznych. W pierwszej części wystąpienia autor przedstawił historię islamu w Dagestanie, sięgającego swymi korzeniami VII wieku. Według referenta, nowy, przełomowy etap dotyczący kwestii religijnych w Dagestanie rozpoczął się w końcu lat 80. i na początku 90. Ówczesna polityka pierestrojki była pierwszym krokiem na drodze zmian w relacjach państwo - religia. Rola i miejsce religii w społeczeństwie zawarte zostały w początkowo wspólnych (rosyjskich i republikańskich) aktach prawnych przyjętych w 1990 roku. Był to jednocześnie impuls dla odrodzenia religijnego, które objęło całe terytorium Dagestanu. Dr Bulatov wydziela cztery podstawowe etapy odrodzenia islamu wDagestanie i aktywizacji religii w życiu społeczno-politycznym republiki. Etap pierwszy związany jest z powstaniem organizacji religijnych i ich pierwszymi akcjami o charakterze społecznym, mającymi jednocześnie na celu zaistnienie na arenie społeczno - politycznej i określenie dozwolonych granic w stosunkach z władzą koniec 1980 roku - lata 1992-1993. Etap drugi to wykształcenie i aktywna działalność organizacji nacjonalistycznych, które doprowadzają do zaostrzenia stosunków międzyetnicznych w regionie -lata 1993-1995. Etap trzeci związany jest z polityczną aktywizacją wahhabitów -lata 1995-1999. Etap czwarty i ostatni, który trwa do dnia dzisiejszego, rozpoczął się od wojskowej operacji przeciwko wahhabitom, relegując ich tym samym z politycznej sceny Dagestanu. Głównym katalizatorem rozpoczęcia etapu czwartego, była aktywizacja duchowieństwa sufickiego, które wraz z likwidacją swoich religijnych i politycznych przeciwników starało się wypełnić powstałą lukę w społeczno-politycznym życiu republiki, rozciągając swoje wpływy na sferę prawną, kulturową i naukową Dagestanu. Dr Bulatov podkreślił, iż obecnie niedobitki wahhabitów nie posiadają społecznego i religijnego wpływu w Dagestanie. Działalność wahhabitów ogranicza się do przeprowadzania akcji terrorystycznych, wzbudzając tym samych nienawiść wśród miejscowej �Kronika 369 ludności. W tych okolicznościach powrót wahhabitów na polityczną scenę Dagestanu wydaje się nierealny. W dalszej części swojego wystąpienia referent postawił tezę, iż tożsamość muzułmańska nie może funkcjonować w Dagestanie jako podstawowa i główna fonna tożsamości z dwóch powodów. Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę wieloetniczny charakter republiki. W zetknięciu z czynnikiem etnicznym czynnik religijny zawsze będzie w przyszłości przegrywał. Drugim z powodów jest charakter odradzającego się islamu, pretendującego do pełnienia głównej roli w życiu społeczeństwa. Dr Bulatov uważa, iż obecnie islam w Dagestanie nie pełni funkcji ideologii jednoczącej wszystkich muzułmanów bez względu na ich przynależność narodową czy społeczną. Islam pełni natomiast funkcje ideologii w wymiarze zabezpieczania interesów określonych grup etnicznych i społecznych, zainteresowanych w otrzymaniu nie ograniczonego dostępu do zasobów materialnych i podziale napływających do republiki środków finansowych. Współczesny charakter tożsamości mieszkańców Dagestanu prelegent określił jako etniczno-terytorialny, zawierający w sobie cztery różne poziomy: etniczny, dagestański, muzułmański i rosyjski. Po zakończonej prezentacji referatów przewodniczący konferencji prof. Ryszard Vorbrich zaprosił zebranych gości do dyskusji, która okazała się nie mniej interesująca niż wystąpienia prelegentów. Paweł Jessa "PRZEJAWY I FORMY AKTYWNOŚCI TWÓRCZEJ W SPOŁECZNOŚCIACH LOKALNYCH I REGIONALNYCH NA POGRANICZACH KULTUROWYCH I ETNICZNYCH". KONFERENCJA NAUKOWA, CIESZYN, 23-24 PAŹDZIERNIKA 2002 W Uniwersytecie Śląskim - Filii w Cieszynie odbyła się konferencja naukowa "Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych". Jej organizatorami były Zakład Etnologii Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie, Komisja Studiów nad Przeszłością Górnego Śląska PAN, Oddział w Katowicach, Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Lublin. Gospodarzami konferencji oraz autorami jej programu naukowego byli prof dr hab. Irena Bukowska-Floreńska i prof. dr hab. Ryszard Kantor. Sekretarzami konferencji były mgr Kinga Czerwińska i mgr Alicja Kujawska. Głównym celem konferencji była dyskusja nad współczesnym stanem przejawów różnych form aktywności twórczej, indywidualnej i grupowej. Chodziło tu o wszelką aktywność mającą znaczenie społeczne dla tworzenia więzi środowiskowych, lokalnych, regionalnych i ponadregionalnych, zwłaszcza na pograniczach kulturowych i etnicznych. W programie można było wyróżnić cztery grupy tematyczne dotyczące: twórczej aktywności społeczności lokalnych, regionalnych i etnicznych, regionalnego i lokalnego amatorskiego ruchu kulturalnego i artystycznego, twórczej aktywności jednostek, zwyczajów i ich roli w tworzeniu więzi regionalnych. Referaty wygłosili: Władysław Jacher (Katowice), "Aktywność kulturalna jako czynnik więzi społecznej w społecznościach lokalnych i regionalnych", Ryszard Kantor (Kraków), "Współczesna działalność kulturotwórcza na poziomie grupy lokalnej", Olga Goldberg-Mulkiewicz (Jerozolima), "Komunikat ikoniczny na pograniczu etnicznym i kulturowym", Adam Bobrzyk (Siedlce), "Kształ- �370 Kronika towanie polskiej tożsamości narodowej przez rozwijanie amatorskiej twórczości artystycznej w Republice Litewskiej", Kornelia Lach (Krzanowice), "Aktywność kulturalna wspólnot lokalnych na pograniczu śląsk<r-morawskim", Helga Bieniusa (Zdzieszowice), "Współczesne formy aktywności twórczej we wsi Żyrowa w Opolskiem", Edyta Korepta (Cieszyn), "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury. Na przykładzie Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem", Maria Śmiełowska (Opole), "Twórcza aktywność jednostek w kreowaniu własnej przestrzeni lokalnej", Kinga Czerwińska (Cieszyn), "Współczesna twórczość samorodna - studium artysty", Tadeusz Trajdos (Warszawa), "Twórczość Stanisława Wyrtla (Orawa, Zubrzyca Górna)", Tomasz Michalewski (Opole), "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", Grzegorz Błachut (Cieszyn), "Amatorskie kino Franciszka Dzidy w Chybiu jako wspólna, twórcza wartość kulturowa lokalnej społeczności", Andrzej Brencz (Poznań), "Region «Kozła lubuskiego». Analiza historii tworzenia więzi regionalnych na «dawnym» i «nowym» pograniczu", Barbara Bazielich (Wrocław), ,,«Niedżwiedzie» tradycje", Zdzisław Kupisiński (Lublin), "Liderzy w obrzędowości pogrzebowej i ich znaczenie w podtrzymywaniu tradycji na pograniczu regionów etnograficznych opoczyńskiego i radomskiego", Józef Nowak (Lublin), "Bożonarodzeniowe zespoły kolędnicze na tomaszowskim pograniczu polsk<r-ukraińskim", Joanna Świtała-Mastalerz (Ruda Śląska), "Bielowickie Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Ludowej. Idee i inspiracje", Dariusz Grzegorczuk (Siedlce), "Działalność regionalna Ludowego Towarzystwa Naukow<r-Kulturalnego w latach 1992-2002", Dorota Świtała-Tybek (Opole), "Muzeum Miejskie w Rudzie Śląskiej jako inicjator zróżnicowanych form życia kulturalnego", Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn), "Współczesna społeczna i jednostkowa aktywność twórcza jako wartość kulturotwórcza". Przedstawię pokrótce wybrane referaty z każdej grupy. Olga Goldberg-Mulkiewicz, w "Komunikacie ikonicznym na pograniczu etnicznym i kulturowym. Wycinanka w procesie przemian kodu ikonicznego", poinformowała, że tradycyjna wycinanka żydowska przeżywa współcześnie renesans zarówno w Polsce, jak i w Izraelu. W obu krajach nie możemy mówić o kontynuacji tejże sztuki. W Polsce w tradycyjnej społeczności żydowskiej wycinanka przeżywała apogeum rozkwitu na przełomie XIX i XX stulecia, sporadycznie była wykonywana do końca okresu międzywojennego. Pełniła przede wszystkim funkcje związane z kultem; jej przekaz ikoniczny był ściśle skodyfikowany. Kod, którym posługiwali się artyści, funkcjonował w określonej grupie i był przez jej członów bezbłędnie odczytywany. Bogactwo zakodowanych treści stanowiło miarę, wedle której oceniano wykonawcę. W Izraelu, do okresu powojennego, wycinanka wywodząca się z tradycji polskich Żydów nie była znana. Dopiero w kilkanaście, a czasem i kilkadziesiąt lat po zagładzie spotykamy w obu interesujących nas krajach nawrót do tejże twórczości, jednak kontinuum ikoniczne nie jest absolutne. Zmiany podporządkowane są innej funkcji wycinanki, ale też i temu, że wyizolowana została z tradycyjnego kręgu zarówno wykonawców, jak i odbiorców. W Polsce blok ikoniczny wycinanki wzbogacony bywa o treści zapożyczone z tradycji lokalnej, nie żydowskiej. W Izraelu odbywa się ten sam proces, stymulowany zróżnicowaniem etnicznym. Prześledzenie zróżnicowania wysyłanego kodu oraz proces jego przyjmowania przez społeczność, do której twórczość ta jest kierowana, wskaże, który z wysyłanych komunikatów jest stały, a który ulega zmianom i czym zmiany te są wywoływane. Edyta Korepta przedstawiła referat "Nieprofesjonalna aktywność twórcza w zakresie literatury (na przykładzie twórczości Jana Kubisza i Emanuela Grima w Cieszyńskiem)". Literatura początków XX wieku i okresu międzywojennego na Śląsku Cieszyńskim wska- �Kronika 371 zuje na dużą rolę amatorskich twórców w zakresie kształtowania poczucia tożsamości narodowej (do 1914 roku) i regionalnej (po uzyskaniu niepodległości). Ich teksty literackie oddziałują poprzez dużą ekspresyjność, a także zastosowanie toposów symbolizujących więż z ziemią rodzinną, jak topos rzeki Olzy, krajobrazu górskiego, domu rodzinnego, a także nawiązanie do tradycji ludowej, głównie jako idei ratowania polskiego folkloru zagrożonego przez obce żywioły. Postawa twórcza J. Kubisza i E. Grima zapoczątkowała intuicyjny regionalizm, który zrodził się samorzutnie jako wyraz pewnych pragnień domagających się urzeczywistnienia. Tomasz Michalewski w wystąpieniu "Muzeum regionalne i jego znaczenie w społeczności lokalnej (na przykładzie działalności Konrada Mientusa)", zaprezentował pokrótce sylwetkę K. Mientusa, a także jego dokonania w zakresie zbieractwa eksponatów etnograficznych. Oprócz samych zbiorów atrakcją muzeum jest sposób prezentacji tych zbiorów. Danieckie muzeum jest przykładem udanego zespolenia prywatnej pasj i ze społecznym interesem. Placówka ta pełni wśród miejscowej społeczności określone funkcje i jest użyteczna. Od czasu jej otwarcia stała się wspólną sprawą wsi. Eksponaty prezentowane w muzeum regionalnym ukazują Opolszczyznę jako "małą ojczyznę" Polaków i Niemców z całą złożonością losów jej społeczności lokalnej w odniesieniu do zmian przynależności państwowej na przestrzeni dziejów oraz odrębności i specyfiki kultury śląskiej, zwłaszcza tradycji, obrzędów, gwary oraz zwyczajów ludowych. Autor referatu dowodzi, że poprzez swoją działalność twórczą Mientus wyrasta ponad lokalną społeczność. Barbara Bazielich w tekście ,,«Niedźwiedzie» tradycje" omówiła następujące zagadnienia: historię, wierzenia, magię, ludyczność i sztukę ludową. Niedźwiedź w tradycyjnej kulturze jest znany od najdawniejszych czasów i to w różnych rejonach świata. Rozmaicie go też określano, co pozostawało w związku z wierzeniami. Przypisywano mu również znaczenie magiczne, a poszczególne części jego ciała odgrywały w różnych dziedzinach życia ludzi rozmaitych środowisk niepoślednią rolę. Niedźwiedź uchodził za króla lasów, borów i puszcz krajów północnych i wschodnich. Polowano na niego, ale też przebierano się za niego, naśladując jego ruchy i zachowanie, co miało związek z magią. Krążyło na jego temat wiele różnych opowieści i przysłów. Wykorzystywano i wykorzystuje się jego zdolności i wyuczone umiejętności dla uprawiania wielu sztuczek, często uczono go w specjalnych "akademiach", z których najsławniejszą była ta w Smorgonie na Litwie. Z uwagi na te walory niedźwiedź stał się niezbywalną "personą" wszelkich zwyczajów obrzędowości dorocznej i rodzinnej, praktykowanych po dzień dzisiejszy w różnych kulturach, także w Polsce, w tym na Śląsku. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Ryszard Kantor, Zygmunt Kłodnicki, Andrzej Brencz, Tadeusz Trajdos, Anna Szyfer, Tomasz Michalewski i Barbara Bazielich. Istotne kwestie problematyki konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Wygłaszający referaty posługiwali się różnymi środkami poglądowymi, np. przezroczami. Teksty wystąpień zostaną opublikowane w oddzielnym tomie "Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych na pograniczach". Studia etnologiczne i antropologiczne t. 7, red. Irena Bukowska-Floreńska, Uniwersytet Śląski w Katowicach. Konferencja w Cieszynie była dobrze zorganizowana. Zamknięcia konferencji dokonała prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Oceniając obrady, stwierdziła, iż były one owocne i bogate w treści. Podziękowała współorganizatorom za trud przygotowania konferencji, a uczestnikom za wygłoszenie referatów i dyskusję. Tomasz Michalewski �Kronika 372 "ANTROPOLOGIA WOBEC FOTOGRAFII KONFERENCJA NAUKOWA, POZNAŃ, 7-8 MAJA 2003 I FILMU". Konferencja naukowa poświęcona antropologii fotografii i filmu została zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM oraz Komisję Etnograficzną PTPN. Związków antropologii kulturowej, fotografii, filmu i mediów nie trzeba dziś uzasadniać. Jak napisał niegdyś Zbigniew Benedyktowicz, są one "naturalne", a "świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele". Można przeto powiedzieć, że jednym z takich świadectw stała się konferencja zatytułowana: "Antropologia wobec fotografii i filmu". Konferencję otworzyli prof. Ryszard Vorbrich i prof. Michał Buchowski. W pierwszym dniu konferencji wyróżnić można było kilka wątków tematycznych. Wystąpienia dr. Grzegorza Pełczyńskiego, "Antropologia filmu - doświadczenie polskie", a także dr. hab. Sławomira Bobowskiego "Konopielka Witolda Leszczyńskiego jako «traktat antropologiczny»" oraz dr Łucji Demby "Wschód i Zachód - dwa modele kultury europejskiej w twórczości filmowej Nikity Michałkowa" ujawniły, iż film interesuje antropologa przede wszystkim jako rodzaj kulturowego doświadczenia. Jest zapisem społecznego "tu i teraz", a zarazem dokumentem świadczącym o określonym stanie kultury, który w osobliwy dla siebie sposób usiłuje demaskować. Film, podobnie jak fotografia, może też rejestrować tradycje, zwyczaje, obyczajowość i jej przemiany. Między innymi dzięki temu stają się one istotnymi źródłami humanistycznej refleksji. Tego najlepszym wyrazem były referaty dr. Roberta Dzięciełskiego, "Uroczyste wideo-fiImowanie. Kilka uwag etnografa", dr Doroty Skotarczak, "Filmjako źródło do badań przemian obyczajowych" i mgr Karoliny Dabert, "Filmowe role Polski Ludowej". W twórczości filmowej i fotograficznej odkrywa się też obszary występowania mitów i ukrytych znaczeń, tak przecież ważnych dla perspektywy antropologicznego opisywania świata. Dr Maria Lipok-Bierwiaczonek w swoim wystąpieniu zatytułowanym "Ikony i mity. Śląsk w filmie i fotografii" udowodniła, że film i fotografia są często przejawem symbolicznej wyobraźni oraz emanacją złożonych procesów mityzacji. Osobnej uwagi wymaga film etnograficzny. Dla prof. Ryszarda Vorbricha jest on antropologicznym "tekstem", a zarazem specyficznym "opisem" dokonywanym przez badacza kultury. Jego referat pod tytułem "Tekst werbalny i niewerbalny. Opis antropologiczny a film etnograficzny" nobilituje film etnograficzny nie tyle do bycia źródłem, co etnograficzną metanarracją. Dobrymi tego dowodami były też "refleksje warsztatowe" reż. Jacka Samackiego i wystąpienie "Prawda w filmie etnograficznym" połączone z projekcją filmu Koominierz studentek etnologii UAM Katarzyny Wali i Olgi Stobieckiej. W drugim dniu konferencji mieliśmy do czynienia z referatami dotyczącymi mediów teatru i fotografii. Ten ostatni nurt był silnie reprezentowany przez dr. Sławomira Sikorę "Czy istnieją fotografie nieprzeźroczyste", mgr Magdalenę Sztandarę "Fotografia - standaryzacja wyobrażeń na materiale z przełomu XIX i XX wieku" i dr. Jerzego Kaczmarka "Poznań w fotografii jego mieszkańców". Obszarem, w którym poczesne miejsce zajmuje film, jest także telewizja. Prof. Iwona Kabzińska w wystąpieniu "Czy telewizja kłamie? Więzi miedzy ludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji" zaproponowała głębsze przyjrzenie się kulturowym kontekstom filmu telewizyjnego ze szczególnym uwzględnieniem roli widza w przekazie �Kronika 373 medialnym. Telewizja i inne media coraz częściej kreują rozmaite relacje społeczne, które mogą stać się formą doświadczania naszej codzienności. Tego przejawem jest z pewnością współczesna dyskusja na temat tożsamości i mediów. Taką też perspektywę badawczą przyjął w swoim referacie "Jak pięknie być sobą. Wizerunki cielesności i płci w reklamie" mgr Adam Pomieciński, zajmując się filmem reklamowym. W reklamie takie wątki jak: gender, manifestacja płci i ich częsta stereotypizacja, jak również typy "męskości" i "kobiecości" wydają się wysuwać na plan pierwszy. Natomiast mgr Klaudiusz Święcicki w wystąpieniu "Klisze pamięci w teatrze Tadeusza Kantora", wychodząc od fotografii, opisał teatr jako rodzaj widowiska o charakterze obrzędowym i symbolicznym. Obrady podsumował i zakończył prof. Aleksander Posern-Zieliński. Adam Pomieciński "MŁODZIEŻ - ŚWIĘTO - RYZYKO". KONFERENCJA NAUKOWA, NIMES, 21-23 CZERWCA 2003 Nie była to pierwsza, ani ostatnia konferencja z "ryzykiem" w tytule. Zagadnienie to, zestawione tutaj z dwoma innymi pojęciami - "święta" i "młodzieży", jest bowiem problemem zasadniczym dla najnowszego projektu badawczego (finansowanego przez Komisję Europejską) naukowego związku PACT -EUROETHNO. Jest to międzynarodowe i interdyscyplinarne stowarzyszenie (skupiające francuskojęzycznych naukowców z całej Europy), działające pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Czerwcowa sesja (będąca już siedemnastym z kolei spotkaniem naukowym), skupiła się na analizie i interpretacji problemów i sposobów ujęcia zagadnień, które wiążą się z tytułową triadą: ryzykiem, świętem oraz młodzieżą. Można było wysłuchać referatów, które np. poświęcono zrozumieniu współczesnej idei świętowania przez młodzież, temu, co oznacza obecnie przynależność do tej grupy wiekowej i z jakimi rodzajami ryzyka (rozumianego szeroko), spotyka się młodzież biorąca udział w różnego rodzaju manifestacjach, zabawach itp. Starano się dostrzegać wymiar przemian, jakie zaszły i zachodzą w dobie globalizacji i uniwersalizacji sposobów zachowania, szczególnie właśnie wśród młodzieży. Ważnym zagadnieniem było to, w jaki sposób młodzi samoidentyfikują się i jakie miejsce wyznacza im kultura globalna, regionalna i lokalna. Dokonywano też prób analiz obecnego udziału młodych w świętach (religijnych, świeckich, nowych i tradycyjnych). Podczas trzech dni sesji zeprezentowano 12 wystąpień, przygotowanych przez grono naukowców z wielu dziedzin nauki: etnologii, folklorystyki, psychologii, socjologii, komunikacji i historii. Wyróżnić można przede wszystkim dwa ujęcia przewodniego tematu. Pierwsze z nich reprezentowały prace wypływające raczej z tradycji badań etnograficznych i folklorystycznych. Dokonywały także teoretycznej refleksji na temat święta, świętowania i roli młodzieży oraz funkcji ryzyka. Przedstawiały one mateliały ukazujące różne przejawy świętowania przez młodzież w wielu krajach i regionach Europy: w Prowansji, na Węgrzech, na wsi serbskiej i w małym czeskim miasteczku, w postsowieckiej Rosji, podczas tradycyjnego XIX-wiecznego cyklu rytualnego na polskiej wsi i podczas współczesnej pielgrzymki do Kalwarii Zebrzydowskiej, w krajach skandynawskich XIX wieku, w wie1- �374 Kronika kim mieście we współczesnej Hiszpanii i na kampusie uniwersyteckim w Portugaliii. Z prac, które zaliczyć można do tego nurtu, wyłania się ciekawy i kulturowo zróżnicowany obraz świąt, w które zaangażowani są młodzi ludzie (od hiszpańskiego, świeckiego botel/on, swoistego rytuału oglądania filmów na kasetach VHS w czeskim miasteczku, po ryty religijne typu pielgrzymka, czy odwołujące się także do sacrum, jak np. wyścigi konne, samochodowe, korrida, topienie Marzanny itd.). Ważnym elementem tych wystąpień była próba odpowiedzenia na pytanie, czym jest ryzyko i jakie sąjego funkcje, szczególnie gdy rozpatruje się przykłady z kultur typu ludowego. Między innymi, badaczka węgierska postawiła tezę o nieistnieniu w tradycyjnej, wiejskiej kulturze, idei ryzyka. Nie sądzi ona, aby pewne działania, zwłaszcza te, które współtworzą zespół rytualnych zachowań dorocznych i cyklu życia na wsi, były podejmowane z powodu chęci przeżycia sytuacji ryzykownej dla samego waloru symbolicznego czy rytualnego. Taka jednak interpretacja funkcji ryzyka pojawiała się u innych referentów, którzy podkreślali obrzędową rolę młodzieży, a więc tej grupy wiekowej, z którą wiąże się określona symbolika w kulturach tradycyjnych. Opiera się ona przede wszystkim na postrzeganiu młodych jako zawieszonych pomiędzy życiem a śmiercią, włączanych do społeczności w trakcie intensywnych i różnorakich obrzędów, które do dziś zachowują (choćby w minimalnym stopniu) charakter rites de passage. Obrzędy przejścia polegają na doświadczaniu na sobie różnego rodzaju prób, często niebezpiecznych, ale ta cecha wpisana jest w charakter tych obrzędów. Niebezpieczeństwo to nie zawsze musi się wiązać z realnym, fizycznym okaleczeniem czy innymi niebezpiecznymi konsekwencjami. Ryzyko bowiem (rozumiane nie tylko jako próba w sensie fizycznym, ale również psychicznym), chęć jego doświadczenia, narażenia się na nie i wypróbowania samego siebie, jest zachowaniem, które zawsze wyróżniało młodych. Zmieniają się jednak środki oraz przejawy. Szerzej mówiły o tym prace z drugiego nurtu. Reprezentowany on był przede wszystkim przez dwóch socjologów, specjalisty w zakresie komunikacji, psychologa, etnologa i antropologa kultury2. Wychodząc od empirii, próbowali oni dokonać diagnozy, opisu i systematyki oraz możliwych relacji, w które wchodzą tytułowe pojęcia, ze szczególnym uwzględnieniem tego, co dzieje się w kulturze najnowszej. Z analiz tych wyłania się obraz ryzyka o wiele mniej zrytualizowanego, niż próbowały to ująć wcześniej omówione anaI L.S. Foumier, "Prises de risques deliberees de la jeunesse dans les fetes proven<,;ales" (etnolog, Francja); M. Gueydan, "Transmission et modification d'une culture de la fete nimoise: la Feria" (psycholożka, Francja); K. Verebely, "Fetes: rejouissances et dangers de la jeunesse hongroise" (etnolożka, Węgry); S. Kovac, "Jeunesse en rete,jeunesse en risque: la rete dans Ie village" (etnolożka, Serbia); P. Skalnik, "Les occupations festives de jeunes tcheques -1'exempIe d'un village" (etnolog, Czechy); B. Kopczyńska-Jaworska, "Jeunesse, rete et risque en Pologne" (etnolożka, Polska); I. Kużma, "Le s situations de risque - Ie jeunes et Ie pelerinage" (etnolożka, Polska); M. Simonsen, "Jeunesse, fete, risque dans l 'Europe pre-industrielle: I' exemple de la Scandinavie" (folklorystka, Dania); R. Ouritskaia, "Quelle jeunesse? Quel risque? Hier et aujourd'hui dans les fetes de la Federation de Russie" (historyczka, Rosja); M. Mandianes, "Le s jeunes, Ie risque et Ie «botellon» en Espagne" (etnolog, Hiszpania); Jose Lima da Silva, "Le s changements de modalites de la vie des etudiants" (etnolog, Portugalia). 2 C. Riviere, "L'exes festif juvenile tempere par Ie rite" (socjolog, Francja); l Bonnet, "Jeune generation et temps de risques" (etnolożka, Francja); l-P. Martineau, "Jeunesse en fete et de-fete: festivite ou fesialite?" (psycholog, Francja); D. Le Breton, "Les conduites a risques des jeunes generations" (antropolog, Francja); J.-L. Roques, "Pressions sociales et ex-pressions juveniles" (socjolog, Francja); B. Tabuce, "L'apprentissage du risque chez les etudiants" (specjalista w dziedzinie komunikacji, Francja). �Kronika 375 lizy. Badacze, opierając się wyłącznie na materiałach współczesnych, wykazują, że obecnie młodzież szuka raczej sposobów na "uniewrażliwienie się" (wobec kryzysów na rynku pracy, problemów w rodzinie, w szkole, wśród rówieśników) i w tym celu posuwa się do granic wytrzymałości psychicznej i fizycznej (okaleczenia, uzależnienia, sporty ekstremalne, nadużycia, próby samobójcze, eksperymenty związane z ciałem, jego estetyką, np. tatuaże, piercing itp.). Za tym współczesnym "igraniem ze śmiercią" (bardzo często w dosłownym znaczeniu tego słowa) stoi brak jasnych zasad rządzących współżyciem w społeczeństwie, dowolność stylów życia i pełna indywidualizacja, tylko sama jednostka jest odpowiedzialna za swoje życie. W ten sposób, jak zauważył antropolog kultury David Le Breton (zajmuje się tym zagadnieniem od początku lat 90.), we współczesnej, zurbanizowanej i wysoko stechnicyzowanej kulturze, mamy do czynienia z przekształceniem się rites de passage w rites individuels de passage. Charakter owych rytualnych zachowań staje się coraz bardziej autoreferencyjny i prywatny. Jest także coraz bardziej brutalny, bowiem właśnie brutalność, przemoc i gwałt stają się "obrzędową" normą. Przemoc (w tym autoprzemoc) służy samoprzekraczaniu i poszukiwaniom sensu życia "tu i teraz" poprzez narażanie się i prowokowanie niebezpieczeństwa. Dopiero w obliczu niemal nieuchronnej śmierci można odnaleźć coś, co pozwala się cofnąć i żyć dalej (choć często bywa już na to za późno). U podstaw tych poszukiwań i eksperymentów stoją rozmaite kryzysy i napięcia współczesnego świata. Młodzi szukają na nie odpowiedzi, a tych często dostarcza obecnie "rynek", który wykorzystuje tę chwiejność w swoich zabiegach marketingowych, sterując tym samym potrzebami. Należy zaznaczyć, że na współczesne problemy młodzież obu płci reaguje w różny sposób. U dziewcząt, częściej niż u chłopców, można obserwować rozmaite schorzenia psychosomatyczne (szczególnie bulimię, anoreksję, również alkoholizm i uzależnienia od innych środków). Obserwować też można, jak tradycyjnie pojmowana agresja dziewcząt (będąca dotąd raczej autoagresją), zamienia się w brutalne zachowania wymierzone przeciw innym. Chłopcy demonstrują najczęściej te napięcia na zewnątrz, podsycając je. Poza tym reakcje mają raczej na celu spotęgowanie napięcia, zwielokrotnienie go, niż tzw. odreagowanie. Uwolnienie się od napięcia, nawet w tak drastyczny sposób, byłoby możliwe, gdyby istniały wystarczająco stabilne i wyraźne punkty oparcia, np. w postaci silnych autorytetów. Musiałaby także występować pełna świadomość konieczności przechodzenia w życiu przez kolejne etapy psychicznego rozwoju. Obowiązywać powinien także w takim przypadku wymóg dostosowania się do wymogów społecznych, by zyskać akceptację i wsparcie, w miarę jak powiększa się zespół ról, które wypełnia jednostka w cyklu swojego życia. W wyniku coraz większej erozji tego typu podstaw, najważniejsze staje się ekstremalne doznanie, które pozwala młodzieży na swój sposób odpowiedzieć na pytanie o swoją tożsamość. Niemal każdy uczestnik sesji dochodził to tej samej konkluzji - młodzież obecnie szuka ryzyka dla niego samego, w celu samopotwierdzenia się. Wynika to być może z ogólnokulturowej prawidłowości, wielokrotnie opisanej przez etnologów3• Młodzi (co studiowano szczegółowo na przykładach kultur tradycyjnych) są tą grupą, która cieszy się statusem istot amorficznych, "wirtualnych", jeszcze nie-dorosłych. Ten status zaś zwalnia ich od "poprawnego" zachowywania się, ich głównym zadaniem jest właśnie eksperymentowanie na różnych polach, czego już nie mogą czynić dorośli. Inga Kuźma J Zob. np. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 1995. �Kronika 376 "SALON RODZINY CICHOWICZÓW" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, ODDZIAŁ MUZEUM NARODOWEGO, POZNAN, PAŹDZIERNIK 2000 - PAŹDZIERNIK 2001 Wystawę zorganizowano ze zbiorów Muzeum Archidiecezjalnego i Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, jej koncepcję, scenariusz i tekst katalogu (poznań 2000) przygotował Witold Przewożny, autorką oprawy plastycznej była Katarzyna Schmidt-Przewożna. Zasłużona dla Wielkopolski rodzina Cichowiczów - w Polsce, a co dziwne w Poznaniu - po trosze zapomniana, doczekała się bardzo interesującej wystawy, której termin nie został wybrany przypadkowo. W 2000 roku minęło bowiem 90 lat od powołania do życia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i zapoczątkowania etnograficznych zbiorów, początkowo prezentowanych w Muzeum im. Mielżyńskich przy założonym w 1857 roku Towarzystwie Przyjaciół Nauk (TPN). Autor wystawy, znawca i pasjonat tematu, Witold Przewożny, tak pisze we wstępie: "Celem wystawy jest rekonstrukcja salonu rodziny Cichowiczów z I połowy XX wieku, odtworzenie jego atmosfery wywołanej przy pomocy autentycznych sprzętów, obrazów, pamiątek rodzinnych oraz zaprezentowanie części ocalałych zbiorów etnograficznych Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, którego historia związana jest z działalnością Cichowiczów". Jeden z największych salonów towarzysko-artystycznych Poznania, rodziny Cichowiczów, Ludwika i Heleny i ich dzieci Zbigniewa i Wiesławy, funkcjonował ponad 50 lat, do wybuchu wojny w 1939 roku. Wysoki status majątkowy zapewniał mecenas i notariusz Ludwik Cichowicz (1857-1940), organizator polskich władz sądowych i administracyjnych w latach 1918-1919, członek wielu stowarzyszeń, m.in. TPN. Od 1900 roku prowadził największą kancelarię adwokacką i notarialną w ówczesnym zaborze pruskim mieszczącą się na parterze reprezentacyjnej kamienicy, zwanej "Polskim Domem Przemysłowym", przy obecnym pl. Wolności. Na pierwszym piętrze znajdowało się obszerne mieszkanie państwa Cichowiczów. Energiczna pani domu Helena z Robińskich (1860-1929), rozpoczęła swą działalność od organizowania klubów muzycznych zrzeszających polską młodzież stęsknioną za pieśnią polską. W 1900 roku objęła kierownictwo Towarzystwa Muzycznego "Lutnia", organizując koncerty, spektakle, bale. Na jednym z koncertów zadebiutowała córka pp. Cichowiczów Wiesława (1886-1975), obdarzona pięknym głosem. Jaka była geneza pasji ludoznawczej Heleny, dokładnie nie wiadomo. Można jednak przypuszczać, że w kręgach elity Poznania, do której należeli bywalcy salonu Cichowiczów, m.in. prezes TPN ks. dr Edward Likowski, mecenas Wojciech Trąmpczyński, dr Franciszek Chłapowski, a także z uwagi na zainteresowanie etnografów niemieckich specyfiką kultury ludowej Wielkopolski, musiało się nieraz mówić o potrzebie założenia ludoznawczego towarzystwa naukowego. I tak z inicjatywy ks. dr., póżniejszego arcybiskupa, E. Likowskiego, przy wielkim zaangażowaniu Heleny Cichowiczowej, 8 marca 191 a roku powołano do życia Towarzystwo Ludoznawcze skupiające w pierwszych latach ponad 340 członków. Prezesem została Helena Cichowicz. Od początku poznańskie Towarzystwo zdominowane przez działalność Heleny, póżniej Wiesławy, ciążące ku zachodniej Europie, istniało niezależnie od "galicyjskiego" Towarzystwa Ludoznawczego założonego w 1895 roku we Lwowie, choć oczywiście jego organ "Lud", a także "Wisła", "Ziemia", "Kwartalnik Litewski" docierały do wielu inteligenckich domów wielkopolskich. Podstawowym celem poznańskiego Towarzystwa było gromadzenie zbiorów etnograficznych, przede wszystkim z Wielkopolski, których zaczątkiem stała się kolekcja �Kronika 377 Fot. l. Salon rodziny Cichowiczów. Fot. A. Spiss. Fot. 2. Chata krotoszyńska. Fot. A. Spiss. �378 Kronika strojów, haftów i koronek zebrana przez Helenę. Dla pozyskania wiedzy muzealnej obie panie odbyły na własny koszt naukowe podróże do Pragi, Drezna, Paryża, do Norwegii (Hjorring, Christiania/Oslo). Helena obdarzona charyzmą kolekcjonera potrafiła przekonać do swej idei znajomych i przyjaciół z elity poznańskiej i wielkopolskiej. Docierała wraz z córką wszędzie tam, gdzie mogły nabyć stroje ludowe, hafty, ceramikę, książki, a nawet skrzynie i meble ludowe. Zbiory swe (387 eksponatów) przekazały w darze Muzeum im. MielŻYńskich. Uroczyste otwarcie wystawy ludoznawczej (były tu m.in. stroje wielkopolskie, huculskie, wołyńskie, ukraińskie, litewskie, ceramika, krzyże i kapliczki, sprzęty domowe, stroje szlacheckie), do której przewodnik napisała Wiesława Cichowicz, nastąpiło 2 grudnia 1911 roku. W póżniejszych latach zbiory zostały przeniesione i wystawione w 1921 roku w Muzeum Wielkopolskim pn. ,,zbiory Ludoznawcze Heleny i Wiesławy Cichowicz". Ekspozycja ta o charakterze jeszcze romantycznym była zapewne postrzegana w kręgach naukowych jako dzieło nieprofesjonalnych entuzjastek, skoro Poznańskie TPN i Katedra Etnografii pod kierunkiem prof. J.St. Bystronia dystansowały się do koncepcji ekspozycji i działalności Towarzystwa Ludoznawczego. Towarzystwo bowiem miało charakter towarzyski i nie przekształciło się w organizację naukową. Niemniej, jego członkowie z powodzeniem zbierali fundusze na zakup nowych eksponatów. Trzeba też pamiętać, że Helena organizowała liczne akcje filantropijne, szczególnie w czasie I wojny światowej. W 1922 roku Helena urządziła w Muzeum Wielkopolskim pierwszą w Polsce wystawę koronek przy współpracy Musee du Cinquentenaire w Brukseli, któremu podarowała kolekcję ponad 300 wielkopolskich haftów i koronek (znajdują się tam do dziś). Wystawie towarzyszyło opracowanie pióra Wiesławy Krótki zarys historii koronkarstwa Europejskiego (Poznań 1922). Obie panie w 1925 roku otworzyły nową salę muzealną w Muzeum Wielkopolskim, upowszechniały wielkopolski haft i koronkarstwo poprzez organizowanie szkół i kursów, zdobywały klientów dla hafciarek i koronczarek. W Muzeum Wielkopolskim obowiązki kustosza własnej kolekcji pełniła do swej nagłej śmierci 10 września 1929 roku, Helena. Po jej odejściu na barki Wiesławy spadły wszystkie obowiązki związane z opieką nad kolekcją (w 1921 roku liczącą 1300, w 1939 - 3500 eksponatów), prowadzeniem Towarzystwa Ludoznawczego i salonu. W salonie bywali politycy, arystokracja wielkopolska, dostojnicy kościelni, przemysłowcy i kupcy, naukowcy i inteligencja, artyści. Do stałych bywalców należeli Leon Wyczółkowski, od którego pp. Cichowiczowie kupili lub otrzymali ponad 30 obrazów, Feliks Nowowiejski, Gustaw Morcinek, a także konsul Wielkiej Brytanii w Poznaniu, prof. Bernard Massey, prymas Polski, ks. kardynał August Hlond. Wiesława Cichowiczówna (1886-1975) odebrała staranne wychowanie i wykształcenie, ogólne i muzyczne, najpierw w kraju, potem na uczelniach europejskich. Była tłumaczem języka angielskiego, francuskiego, włoskiego i niemieckiego. Koncertowała w wielu krajach Europy i w Poznaniu, uświetniała swymi wokalnymi występami przyjęcia w salonie rodziców, była też pierwszą wykonawczynią pieśni Feliksa Nowowiejskiego. W czasie okupacji hitlerowskiej zmuszona była wraz z ojcem na zawsze opuścić piękne mieszkanie (kamienica już nie istnieje). Salon zamarł, zbiory ludoznawcze zaginęły, na szczęście wyposażenie mieszkania częściowo ocalało. W latach 1945-1959 Wiesława pracowała w Referacie Kultury Ludowej Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego. Prowadziła prace terenowe w całej Wielkopolsce i na Ziemiach Odzyskanych, gromadząc duży materiał badawczy. Publikowała, m.in. w "Polskiej Sztuce Ludowej", część materiałów została w rękopisach. Próbowała też, częściowo z powodzeniem, odtworzyć zaginione zbiory ludoznawcze. W uznaniu swych zasług otrzymała w 1962 roku tytuł członka honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Spuściznę rękopiśmienną �Kronika 379 o dużej wartości naukowej i historycznej, archiwum rodzinne (m.in. księgi z wpisami gości, jedną z nich pokazano na wystawie), zbiór autorskich fotografii, często opatrzonych osobistym komentarzem (w większości z lat 1910-1965), stroje ludowe, hafty, koronki, obrazy, rzeźby ludowe oraz nieliczne, ocalałe z dawnego mieszkania meble, obrazy Axentowicza, Wyczółkowskiego i in., porcelanę, srebra, zbiory pocztówek, znaczków, autografów, biletów kolejowych z licznych podróży (zbierała niemal wszystko), przekazała testamentem Muzeum Archidiecezjalnemu w Poznaniu. Od 28 czerwca 1981 do 1992 roku, zgodnie zjej wolą, część etnografianów udostępniono publiczności jako Oddział Sztuki Ludowej im. Heleny i Wiesławy Cichowicz. Pora jednak wkroczyć do "Salonu rodziny Cichowiczów". Ekspozycję podzielono na dwie wyodrębnione części zróżnicowane również kolorem. Część etnograficzna - ekrany i postumenty w kolorze ciemnozielonym; ściany "salonu" w kolorze czerwieni pomFot. 2. Salon - galeria malarstwa. pejańskiej. Zwiedzający na początku Fot. A. Spiss. zapoznawał się z fragmentami historycznej ekspozycji kolekcji Cichowiczów z Muzeum Mielżyńskich i z Muzeum Wielkopolskiego, którą prezentowały diorama chaty krotoszyńskiej i fotogramy. W następnym pomieszczeniu znalazły się stroje wielkopolskie, m.in. strój szamotuIski i strój bamberski (Wiesława przyczyniła się do spopularyzowania kultury Bambrów). Zwiedzający podziwiali czepce, krezy, fartuchy, złotolite czepki wielkopolskie, śląskie, niemieckie, ,,komety" bamberskie, wianki ślubne, samodziałowe tkaniny, a także pas i sukmanę krakowską, ceramikę i skrzynię na odzież wielkiej urody. Oświetlenie gablotowej, "akwariowej" ekspozycji pozwalało wydobyć błysk złotych i kolorowych nici, subtelny rysunek haftów na tiulu. Oczy syciły się pięknem wystawianych przedmiotów, ale lapidarność podpisów typu Złotolite czepki wielkopolskie zostawiała pewien niedosyt. Autor scenariusza wprawdzie starał się w miarę możliwości odtworzyć koncepcję "cichowiczowskiej" ekspozycji (niestety bez "antycznych" gablot), nie podążył jednak w kierunku ukazania bogatej osobowości Wiesławy Cichowicz,jej przemiany, szczególnie nas tu interesującej, z entuzjastki-amatorki w rzetelną badaczkę zauroczoną kulturą ludową. Ten wątek wart byłby osobnej wystawy. W salonie udało się odtworzyć elegancką atmosferę wnętrza wypełnionego stylowymi meblami, wśród których zwracało uwagę ozdobne weneckie biurko, prezent pracowników kancelarii dla mecenasa Cichowicza. Stał też fortepian i śliczny warsztacik do wyrobu koronek. O poziomie przyjęć wiele mówiły ocalałe srebra i fragmenty serwisów ze znanych manufaktur europejskich. Na honorowym miejscu, widoczny od wejścia na �380 Kronika wystawę, wisiał duży portret obu pań pędzla Axentowicza (pastel, 1906). Z czasem salon stał się też galerią malarstwa polskiego, toteż i tu ściany zapełnione były obrazami, głównie Wyczółkowskiego. Może tylko brakowało tykania zegara, dźwięków fortepianu, rozrzuconych nut i innych drobiazgów "ocieplających" mieszkanie. Przecież to wystawa muzealna, uświadomiłam sobie, owładnięta klimatem salonu. Autor wystawy, poza efektownymi obiektami budującymi nastrój ekspozycji, wygrał jeszcze jeden atut tej świetnej kreacji - przemyślany program edukacyjny, o charakterze również wspomnieniowym. A więc lekcje muzealne dla studentów i uczniów na temat muzealnictwa, historii zbiorów etnograficznych w Poznaniu, zagadnień kolekcjonerstwa; warsztaty dotyczące kultury europejskiej pt. "Europa to ...". Odczyty i spotkania, m.in. o tematyce genealogicznej (Sławomir Leitgeber i Andrzej Kwilecki); opowieści o Norwegii "czasów pań Cichowicz (1910, 191 I)" Piotra Klatkowskiego. Nawet dla przedszkolaków przewidziano zajęcia na temat zbierania pamiątek i strojów ludowych, z możliwością przebierania się nawet. I wreszcie imprezy "rodzinne" - Choinka i Wielkanoc u Cichowiczów, na które oprócz zwykłych słuchaczy przybyli członkowie rodziny, potomkowie przyjaciół i znajomych Cichowiczów. Ileż wzruszeń i wspomnień budziły wpisy do księgi gości, znajome twarze na rodzinnych fotografiach! Tu też 17 października 2001 roku odbyła się inauguracja Poznańskiego Festiwalu Nauki i Sztuki. Na zakończenie wystawy, 20 października, wystąpiła Benigna Jaskólska, z pieśniami, m.in. Schumana i Nowowiejskiego, z repertuaru Wiesławy Cichowicz. I tym muzycznym akcentem zakończyła się piękna wystawa o pewnym salonie poznańskim i dwóch bogatych paniach, które swój prywatny majątek obróciły na ratowanie wielkopolskiej kultury ludowej, aby przypominać krasę naszego ludu. To dzięki nim obecne Muzeum Etnograficzne może sobie liczyć 90 lat istnienia. Wystawa stała się nie tylko hołdem dla patriotycznych i kulturalnych zasług rodziny Cichowiczów, ale też opowieścią, jak powstawały zbiory muzealne w Polsce, jak to romantyczne jeszcze w duchu ludoznawcze pasje opromienione patriotycznymi uniesieniami ewoluowały w kierunku naukowych eksploracji. Byłoby bardzo pożądane, aby Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu, spadkobierca rodziny Cichowiczów, przywróciło wystawę poświęconą ich zasługom. Anna Spiss "PODRÓŻNICY. ZBIORY PODRÓŻNIKÓW POLSKICH PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE". WYSTAWA JUBILEUSZOWA, LISTOPAD 2001 - CZERWIEC 2002 Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie przypadający w 2001 roku jubileusz 9G-Iecia swego istnienia uczciło m.in. wystawą, "Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie". Jej ideą było ukazanie rangi i znaczenia Muzeum i jego pozaeuropejskich zbiorów, które zawierają wiele obiektów dziś juź unikatowych, a tworzone były przez ludzi wybitnych, zapisanych trwale w historii i nauce, nie tylko polskiej, niejednokrotnie też związanych silnie z Krakowem. Wystawa, prezentująca zbiory i postacie kilkunastu spośród podróżników, których pasja badawcza i kolekcjonerska przyczyniła się do wzbogacenia krakowskiego muzeum, cieszyła się duźą popularnością, a w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku - Sybilla 2002 zdobyła II nagrodę w kategorii wystaw etnograficznych. �Kronika 381 Istniejące od 1911 roku Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone z inicjatywy Seweryna Udzieli, wielkiego miłośnika, znawcy i badacza rzeczy ludowych, nastawione było przede wszystkim na dokumentowanie zagrożonej "cywilizacją przemysłową polskiej kultury ludowej"l . Od początku jednak miało być w nim też miejsce i "dla zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"2, jak pisał jeden z jego założycieli, prof. Franciszek Bujak, w artykule w krakowskim "Czasie" i w odezwie do władz galicyjskich. Szerzej uzasadniał to Udziela w 1926 roku, pisząc: "w czasach niewoli nie mogliśmy zdobyć się na muzeum ludoznawcze światowe, jakie istnieje w każdej stolicy Europy, gdzie gromadzą się zdobycze uczonych i podróżników danego narodu. Nasi polscy uczeni, czy podróżnicy po powrocie do kraju zebrane i przywiezione z trudem i kosztem okazy kultury ludów pierwotnych Azji, Afryki czy Ameryki musieli odsyłać do muzeów w Berlinie i w Wiedniu lub w Petersburgu, albo trzymać je u siebie i narażać na zniszczenie i zatracenie. Obowiązkiem naszym jest rzeczy te ratować, zbierać i gromadzić, aby dać podstawę do utworzenia kiedyś osobnego muzeum egzotycznego"3. Zgodnie z tym postulatem już w 1913 roku Muzeum, mieszczące się wówczas na Wawelu, przyjęło w depozyt około 800 przedmiotów pochodzących z krajów pozaeuropejskich, przekazanych przez Gminę Miasta Krakowa w związku z reorganizacją i profilowaniem zbiorów przez Muzeum Techniczno-Przemysłowe. Uzyskane wówczas pierwsze zbiory egzotyczne - afrykańskie Stefana Szolc-Rogozińskiego i syberyjskie Benedykta Dybowskiego - zostały pokazane w 1914 roku w jednej z sal wystawowych. W następnych latach trafiały do Muzeum kolejne kolekcje podróżnicze, przywiezione z różnych stron świata przez badaczy i podróżników tej miary, co Antoni Rehman, Julian Tatko-Hryncewicz, Władysław Kotwicz, Marian Raciborski, Michał Siedlecki czy Roman Stopa. Pozyskiwano je bezpośrednio jako dary lub przekazy testamentowe, w drodze zakupu, a także pośrednio, poprzez inne instytucje, jak Akademia Umiejętności, Fundusz Kultury Narodowej, Muzeum Techniczno-Przemysłowe czy Muzeum Narodowe. Zbiory te, zawierające wiele okazów o nieocenionej wręcz wartości i unikatowym charakterze, jako jedne z nielicznych w Polsce przetrwały bez szwanku zawieruchy obu wojen światowych i dziś należą do naj starszych i najcenniejszych w kraju. W latach powojennych były systematycznie uzupełniane, w ciągu dziewięćdziesięciu lat istnienia Muzeum wzrastając do liczby blisko 9 tysięcy obiektów. Do ich powiększenia przyczyniły się kolejne pokolenia muzealników, naukowców, podróżników amatorów czy zwykłych turystów, zafascynowanych różnorodnością przyrodniczą, etniczną i kulturową świata. Podstawę zbiorów egzotycznych krakowskiego Muzeum Etnograficznego stanowią kolekcje przywiezione przez polskich podróżników, którzy przemierzali świat z bardzo różnych powodów, najczęściej z przymusu. Uciekali przed represjami za udział w powstaniach narodowych, rzucani byli wyrokami carskich sądów w odległe i dzikie rejony Azji, wyjeżdżali w poszukiwaniu "chleba", zaciągając się do obcych kompanii handlowych, służby dyplomatycznej czy wojskowej. Zawsze jednak mieli w sercach Polskęchoć niewidoczną na XIX-wiecznych mapach, bliską przecież i drogą. Swoje dokonania polityczne czy osiągnięcia naukowe poświęcali jej właśnie, przywożąc z obczyzny do kraju plon swoich badań naukowych, ilustrowany bogatymi zbiorami przyrodniczymi, geoOdezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dno8/ipca 1919r., ArchiwumMEK. F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", z dn. łOi 11 XI 1911 r., Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK. 3 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" 1926, nr 13-14, s. 196-197. I 2 �382 Kronika logicznymi i etnograficznymi. Przekazując go rodzącym się polskim placówkom badawczym i muzeom, dali tym samym świadectwo polskich dokonań w poznaniu świata i rozwoju licznych dyscyplin naukowych. Ich indywidualne losy, często dramatyczne i tragiczne, stanowią dziś świetną kartę w historii polskiego narodu, który mimo ISD-letniego braku własnej państwowości zaznaczył swoją obecność na całym niemal globie. Wystawa była prezentacją zbiorów naj starszych, pochodzących z końca XIX i początku XX wieku (do lat 30. włącznie), a zarazem przypomnieniem postaci i osiągnięć związanych z nimi podróżników. Była też próbą ukazania - poprzez obiekty i fotografie archiwalne - świata takiego, jaki było dane zobaczyć ówczesnym podróżnikom i badaczom, penetrującym odległe kontynenty. Przypominała również charakter uprawianego przez nich kolekcjonerstwa czy zbieractwa, na ogół przypadkowego, realizowanego na marginesie innych działań i zainteresowań, często jednak z myślą o wzbogaceniu nie siebie, lecz własnego kraju. Przypominały o tym otwierające pierwszą salę wystawy słowa Benedykta Dybowskiego: "Pracować mieliśmy poza ojczyzną, lecz dla niej wyłącznie. Wedle widzenia rzeczy, ten, co kocha szczerze swój kraj, potrafi sercem być w nim zawsze, chociażby był od niego oddalony o tysiące kilometrów". Ekspozycja mieściła się w pięciu salach wystawowych "Domu Esterki" przy ul. Krakowskiej 46, ze względu na ich układ podzielona na dwie odrębne części. Na parterze w atmosferę dziewiętnastowiecznego podróżowania wprowadzał zwiedzającego afrykański obóz białego podróżnika, natomiast w czterech salach w piwnicach rozmieszczono kolekcje z trzech kontynentów - Azji, Afryki i Ameryki, w salce najmniejszej wydzielając zbiory z Syberii, obszaru szczególnego w historii polskiego podróżnictwa. Kolor drewnianych podestów i plansz oraz tła dla fotografii i tekstów, w każdej sali inny, podkreślał ten podział, nawiązując z jednej strony do barw dominujących w eksponatach, z drugiej do ceglano-kamiennych ścian. Przyjęto jednolity schemat prezentacji kolekcji, którym towarzyszyły portrety i biogramy ich twórców oraz informacje o ich powstaniu i zawartości, a także archiwalne zdjęcia (użyto kserograficznych odbitek w sepii), pochodzące z początku XX wieku, a niekiedy nawet z końca XIX. Stanowiły one swego rodzaju tło, ukazując kraje, z których zostały przywiezione prezentowane przedmioty, a także ludzi, którzy je wytworzyli lub ich używali. Jako komentarz posłużyły własne słowa podróżników, którzy w większości byli ludźmi nie tylko uważnie obserwującymi otaczający ich świat, ale też spisującymi swoje wrażenia i spostrzeżenia. Niektórzy z nich, jak Dybowski, Talko-Hryncewicz czy Raciborski, byli również autorami pokazywanych fotografii. Uzupełnieniem były teksty w wielkim skrócie przypominające polski wkład w poznawanie dalekich kontynentów. Eksponatów nie dobierano pod kątem tematu planowanej ekspozycji - to one nadały jej kształt. Obraz egzotycznych kultur, jaki wyłaniał się z przedstawionych kolekcji, był taki, jak one - najczęściej przypadkowy, niepełny, jednostronny, bardziej ukazujący zainteresowania zbieracza i podróżnika niż kulturę odwiedzanego przezeń ludu. Wyjątkiem były tu kolekcje prowadzących systematyczne badania Stefana Szolc-Rogozińskiego oraz Benedykta Dybowskiego. W pierwszej sali na parterze autorzy starali się wprowadzić zwiedzającego w atmosferę dawnego podróżowania, ukazać, jak bardzo różniło się od dzisiejszych naukowych i turystycznych wypraw. Ściany i okna zasłonięto ogromnymi trzcinowymi matami, a na wprost wejścia zainscenizowano afrykański obóz białego podróżnika, wzorowany na widocznym obok na zdjęciu obozie Stefana Szolc-Rogozińskiego, z jego wyprawy na najwyższy szczyt wyspy Fernando Po. Przed biało-brązowym namiotem, w cieniu palmowych liści, spoczywał na leżaku podróżnik w białym korkowym kasku, ubrany w płócienną kurtkę oraz długie, szare sztylpy, osłaniające nogi od kostek po biodra i zapinane �Kronika 383 na niewiarygodną liczbę guzików. W półmroku panującym we wnętrzu namiotu dostrzec można było przykryte pledami łóżko polowe, płócienną walizkę, futerał z lunetą, mapnik, podróżny drewniany sekretarzyk, bambusowy składany taboret, strzelbę w pokrowcu, opartą o kosz ze skóry z nogi słonia. Przed namiotem stały dwa olbrzymie kufry, wypełnione dobytkiem podróżnika i jego myśliwskimi trofeami, takimi jak czaszka goryla czy rogi nosorożca i bawołu, a z tyłu, wśród olbrzymich liści palmowych, widać było rozciągnięty hamak (fot. l). W tradycyjnych, drewnianych gablotach w kącie sali pokazano drobne przedmioty, które zabierał na wyprawę doświadczony i przewidujący badacz-podróżnik dla ułatwienia sobie życia w odległych i dzikich rejonach świata. Nad gablotami zawieszono dziewiętnastowieczne mapy różnych kontynentów oraz kilka fotografii przedstawiających europejskich podróżników, myśliwych i turystów z końca XIX wieku, m.in. właśnie Rogozińskiego w jego afrykańskim obozie. Tekst ze wspomnianymi wyżej słowami Benedykta Dybowskiego zwracał uwagę na fenomen podróży, obecny w ludzkim życiu i kulturze od niepamiętnych czasów. Niemal od zawsze ludzie opuszczali swoje siedziby, poszukując lepszych warunków życia, uciekając przed prześladowaniami, a także z ciekawości. Podróżowali arystokraci, świątobliwi pątnicy, dyplomaci, żołnierze i marynarze w obcej służbie, z przymusu opuszczali kraj emigranci i zesłańcy. Owe peregrynacje do miejsc świętych, zawodowe i artystyczne wojaże, emigracja polityczna i zarobkowa oraz zesłania były dla licznych pokoleń Polaków okazją do zetknięcia się z obcymi ludami i ich kulturami. Wielu z nich wnosiło znaczący wkład w poznawanie świata, zapisując świetną kartę w historiografii badań geograficznych, kartograficznych i przyrodniczych. Jeszcze w XIX i na początku XX wieku, mimo istniejących już regularnych połączeń morskich z odległymi zamorskimi koloniami i transkontynentalnych linii kolejowych, podróże posiadały posmak romantycznej przygody. Prowadziły do nieznanych miejsc, pełne były niebezpieczeństw ze strony przyrody i niepewności w kontaktach z poznawanymi ludami czy plemionami. Praca badawcza miała charakter pionierski, wnosząc jednocześnie niebagatelny wkład w podstawy nowoczesnej, dwudziestowiecznej nauki. Gromadzone podczas badań "okazy" przyrodnicze, geologiczne czy etnograficzne zapełniały podróżne kufry i sakwojaże, trafiając po powrocie do gabinetów osobliwości, pracowni naukowych, a z czasem do muzealnych magazynów i sal wystawowych. Dzięki nim możliwe jest istnienie dziś wielu muzeów, nie tylko etnograficznych, oraz organizowanie wystaw ukazujących dawne, zaginione już często ludy i kultury. Drugą część wystawy otwierały syberyjskie zbiory Benedykta Dybowskiego (1833-1930), lekarza i przyrodnika, zesłańca, profesora Uniwersytetu Lwowskiego (fot. 2). Przywiózł je ze swego drugiego, dobrowolnego tym razem, pobytu we wschodniej Syberii, gdy pracując w latach 1879-1883 jako lekarz rządowy na Kamczatce, prowadziłjednocześnie badania przyrodnicze i etnograficzne. Od zamieszkujących tam Itelmenów, Koriaków i Ewenów oraz od Aleutów z pobliskich Wysp Komandorskich pozyskiwał ich tradycyjne wyroby: ubrania szyte z reniferowych futer, foczych jelit oraz rybich skór, uprzęże dla psów i reniferów, strzały i harpuny, koszyki i torby plecione z trawy morskiej, a także modele domów, kajaków, łodzi i sań, w sposób niezwykle precyzyjny wykonane na jego prośbę przez tubylców. Pokazano zaledwie część tej kolekcji, w tym rzeczy tak niezwykłe i unikatowe, jak uszyta ze skórek ptasich parka, rodzaj płaszcza letniego noszonego przez Aleutów, czy kam/ejka, kurtka z jelit foczych, chroniąca polujących w kajakach Aleutów przed przemoczeniem przez fale morskie. Kolejną, znacznie większą salę wypełniły cztery kolekcje z Azji Środkowej i Południow<r-Wschodniej, zebrane przez znakomitych uczonych różnych profesji. Zbiór przed- �384 Kronika miotów związanych z lamaicką odmianą kultu buddyjskiego, rozpowszechnioną w Buriacji - instrumenty muzyczne, naczynia liturgiczne, młynek modlitewny, szkaplerze podróżne, figurki buddyjskich mnichów, buddyjski różaniec - przywiózł do Polski Julian Talko-Hryncewicz (1850-1936), lekarz i antropolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, współzałożyciel krakowskiego Muzeum Etnograficznego. W latach 1892-1908 pracował jako lekarz okręgowy w Troickosawsku na pograniczu Mongolii i Chin, wolny czas poświęcając na badania archeologiczno--antropologiczne miejscowej ludności - Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Oprócz wspomnianych przedmiotów kultowych przywiózł stamtąd również pozyskaną wśród Buriatów przez współpracującego z nim polskiego zesłańca, Witolda Światopełk-Mirskiego, ręcznie pisaną tybetańską księgę medyczną oraz apteczkę z ponad dwustu lekarstwami - bezcenne dziś unikaty, zachowały się bowiem w świecie trzy zaledwie takie księgi i kilkanaście podobnych apteczek. Niewielka, lecz cenna kolekcja tybetańskich i chińskich naczyń liturgicznych, akcesoriów kultowych, rzeźb, tkanin oraz przedmiotów codziennego użytku jest plonem kilku wypraw naukowych na tereny Azji Środkowej, które odbył w latach 1894-1917 Władysław Kotwicz (1871-1944), wybitny orientalista, znawca języków mongolskich i ałtajskich, profesor Uniwersytetów w Petersburgu i Lwowie, współtwórca Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. Oprócz steatytowych figurek chińskich bóstw, naczyniek liturgicznych i kompasu geomantycznego, który pomagał Chińczykom znaleźć najlepsze miejsce na pochówek zmarłego, pokazano figurki Buddy i Tary Zielonej oraz tkaniny liturgiczne tzw. khataki, we wnęce w ścianie inscenizując z nich oraz z przedmiotów z innych, późniejszych kolekcji, ołtarz buddyjski, podobny nieco do widocżnego na archiwalnej fotografii obok. Zawieszona przed nim, rozpięta na drewnianej ramie, tkanina tiulowa nadała mu lekki akcent odrealnienia, wskazując, że jest to tylko rodzaj teatralnej inscenizacji. Zbiory indonezyjskie, zaprezentowane w drugiej części tej sali, zostały zgromadzone przez dwóch wybitnych przyrodników, botanika Mariana Raciborskiego (1863-1917) i zoologa Michała Siedleckiego (1873-1940). Pierwszy z nich, profesor Uniwersytetów Lwowskiego i Jagiellońskiego, a przez długi czas także dyrektor Ogrodu Botanicznego w Krakowie, w latach 1897-1900 przebywał na stypendium na Jawie, prowadząc w tamtejszych ogrodach i instytutach botanicznych badania nad paprociami i roślinami użytkowymi. W wolnym czasie poznawał jawajską kulturę i zbierał tamtejszą broń, lalki teatralne, batiki, rzeźby i inne drobne przedmioty. Spośród ponad dwustu przedmiotów tej kolekcji pokazano, na tle wzorzystych batikowych tkanin, ciekawy zestaw naczyń do żucia betelu, kilkanaście lalek z teatrów cieni i marionetek oraz krisy, miecze i noże. Michał Siedlecki, badacz flory i fauny wód morskich i lądowych, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, rektor odnowionego Uniwersytetu w Wilnie, zmarły w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, na Jawie przebywał w 1908 roku. Plonem tej wyprawy była nie tylko spora kolekcja tkanin batikowych, biżuterii i broni, ale także piękna monografia tej wyspy, opisująca jej przyrodę, mieszkańców i kulturę. Większość spośród zebranych przez niego przedmiotów spłonęła w 1939 roku w mieszkaniu w Warszawie. Ze znajdującego się w krakowskim Muzeum zbioru pokazano na wystawie chiński drewniany ołtarzyk, kilka batikowych tkanin, noży, naszyjników oraz małą metalową loteryjkę· W następnej sali zaprezentowano niewielkie kolekcje przywiezione z Ameryki Południowej przez podróżników, których zainteresowania etnograficzne pojawiały się jedynie na marginesie ich zawodowej działalności. Jednym z nich był Ignacy Domeyko (1802-1889), wybitny geolog i mineralog, profesor Uniwersytetu w Santiago, stolicy Chile, który mieszkając i pracując w tym kraju pięćdziesiąt lat, zainteresował się też losem �Fot. 1. "Obóz podróżnika". Fot. 1\1.Gt·abski. Fot. 2. Syberia. Kolekcja B. Dybowskiego. Fot. M. Grabski. �Fot. 3. Ameryka - Fot. 4. Afryka - kolekcja W. Klugera i K. Jelskiego. Fot. M. Grabski. kolekcja St. Szolc-Rogozińskiego. Fot. M. Grabski. �Kronika 385 i kulturą jego pielWszych mieszkańców, Indian Araukanów (Mapuche). W 1845 roku odbył kilkumiesięczną podróż do ich kraju, póżniej zaś założył muzeum poświęcone ich kulturze. W krakowskim Muzeum Etnograficznym znalazły się dwa przedmioty ze zgromadzonej przez niego indiańskiej kolekcji, obie pokazane na wystawie - srebrna szpila przerobiona przez Araukanów z hiszpańskiej monety oraz pochodzący z Antyli woreczek pleciony z liści bananowca. Inny polski inżynier, specjalista budowy dróg i mostów, Władysław Kluger (1849-1884), w latach 1874-1880 przebywał w Peru, budując tam drogi, mosty, koleje, kanały i urządzenia portowe. Zebrał wówczas sporą, bo zawierającą około czterystu okazów archeologicznych i etnograficznych, kolekcję, która trafiła z czasem do Muzeum Archeologicznego w Krakowie (fot. 3). W Muzeum Etnograficznym znalazły się - pokazane na wystawie - wyroby andyjskich Indian Keczua i Aymara, przede wszystkim piękne, ozdobne szpile do narzutek noszonych przez kobiety, niektóre przerobione ze srebrnych hiszpańskich łyżek. Z niewielkiego zbioru indiańskich wyrobów, zgromadzonego przez Konstantego Jelskiego (1838-1896), podróżnika i zoologa, który w latach w 1865-1878 poszukiwał w Gujanie Francuskiej i w Peru rzadkich i nieznanych okazów tamtejszej fauny i flory, pokazano wachlarz z liści palmowych, drewno na laskę, wabik na małpy i skromny indiański pióropusz z drobnych szarych piórek, a także torbę juczną na konia i indiańskie wełniane poncho. W Ameryce Południowej bywał również ostatni przedstawiony w tej sali podróżnik, komandor austro-węgierskiej marynarki wojennej Artur Miildner (1842-1906), który ze swych licznych rejsów, także do Afryki i na Daleki Wschód, przywoził wyroby miejscowego rękodzieła oraz próbki minerałów i surowców. Spośród około siedemdziesięciu przedmiotów, które zachowały się z zebranej przez niego kolekcji, pokazano model czółna i harpuna z Ziemi Ognistej, rurki i naczyńka do picia brazylijskiej yerba mate, balWne naczynia ceramiczne z Maroka, australijskie bumerangi i włócznie oraz piękną hebanową laskę z Cejlonu, z rzeźbioną rączką w kształcie słonia. W ostatniej, największej sali znalazły się afrykańskie zbiory krakowskiego Muzeum Etnograficznego, z których naj starsze przywiezione zostały przez dwóch polskich generałów w służbie tureckiej, Ludwika Arsłana Bystrzonowskiego (1797-1878) i Władysława Sefera Paszę Kościeiskiego (1818-1895), podróżujących do Algierii i Egiptu już w połowie XIX wieku. Obaj związani byli z emigracyjnym rządem księcia Czartoryskiego we Francji, dokąd udali się po upadku powstań, pielWszy listopadowego, drugi wielkopolskiego, obaj też uczestniczyli w wojnie rosyjsko-tureckiej jako oficerowie tureckiej armii, awansując do stopnia generała. Bystrzonowski jako wysłannik rządu księcia Czartoryskiego był w 1833 roku w Egipcie, a w 1840 roku jako obselWator francuskich walk z Arabami w Algierii. Z tych i późniejszych podróży przywiózł kilka ciekawych przedmiotów - jajo strusie w srebrnej oprawie, sakwy podróżne, prochownicę oraz afrykańską lutnię. Kościeiski, który przez wiele lat służył na dworze sułtana, odbywał liczne podróże m.in. do Algierii, Egiptu i na Bliski Wschód, gromadząc w ich trakcie znaczną kolekcję broni orientalnej, przekazaną później testamentem Zamkowi Królewskiemu na Wawelu. Niewielkajej część, afrykańskie dzidy i włócznie, trafiła później do Muzeum Etnograficznego. Wśród zbiorów afrykańskich Muzeum poczesne miejsce zajmuje licząca około trzystu obiektów kolekcja Stefana Szolc-Rogozińskiego (1860-1896), marynarza i podróżnika, przywieziona przez niego z Afryki Równikowej, gdzie przebywał dwukrotnie w latach 1883-1891. Plonem wypraw, podczas których prowadził szeroko zakrojone badania wśród plemion zamieszkujących Kamerun i wyspę Fernando Po, były m.in. systematycznie gromadzone, z myślą o krakowskim Muzeum Techniczno-Przemysłowym, wyroby miejscowego rzemiosła - narzędzia, broń, instrumenty muzyczne, rzeźby, wodzowskie laski i stołki, misternie plecione maty i kapelusze, ozdoby z kości i muszelek, naczynia �386 Kronika drewniane i ceramiczne, model domów i łodzi - z których na wystawie zdołano pokazać niewielką tylko część (fot. 4). Niewielką, ale cenną kolekcję broni, ozdób i narzędzi codziennego użytku zebrał podczas swoich wędrówek po Afryce Południowej Antoni Rehman (1840-1917), botanik i geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, redaktor czasopisma "Kosmos". W latach 1875-1880 dwukrotnie podróżował po Natalu, Oranii i Transwalu, zbierając okazy roślin, przyglądając się uważnie miejscowym stosunkom, a także gromadząc w miarę możności wyroby miejscowej ludności. Z jego skromnego zbioru pokazano na wystawie zuluskie włócznie, maczugi i tarczę oraz barwną biżuterię z koralików, a także dwie kopaczki buszmeńskie. Tuż obok znalazła się zuluska broń, biżuteria z rogów i kości, pas czarownika, drewniany podgłówek oraz bębenki i grzechotka, należące do kolekcji pozyskanej w 1899 roku w Transwalu w Afryce Południowej przez Jana Danysza (1860-1928), wybitnego mikrobiologa z Instytutu Pasteura, specjalisty w zwalczaniu szkodników w rolnictwie i leśnictwie. Całe dorosłe życie spędził on poza Polską, zawsze jednak czuł się z nią silnie związany i swoją działalnością zyskał w Paryżu miano nieoficjalnego jej "ambasadora". Świadectwem tego było m.in. podarowanie kolekcji krakowskiej Akademii Umiejętności, skąd trafiła do krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Wystawę zamykała kolekcja Romana Stopy (1895-1995), wybitnego afrykanisty, językoznawcy i muzykologa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który w latach 1935-1936 prowadził badania wśród plemion Buszmenów, Hotentotów i spokrewnionych z nimi ludów Bantu z Afryki Południowo-Zachodniej. Z badań tych przywiózł sporą kolekcję wyrobów przede wszystkim Buszmenów - broń, narzędzia, ubiory, ozdoby, amulety, rzeźby, pamiątki. Na wystawie pokazano kilka łuków i kołczanów ze strzałami, torbę na korzenie i bulwy, fartuszek zdobiony muszelkami, naszyjniki z muszelek i z rogów antylopy, skórzane sandały i puderniczkę z maleńkich skorup żółwich, służącą do przechowywania proszku, którym Buszmenki nacierały swoje ciało. Wystawa "Podróżnicy" w ciągu swojej siedmiomiesięcznej prezentacji cieszyła się dużym powodzeniem i uznaniem publiczności. Stała się też tematem filmu zrealizowanego dla krakowskiej telewizji regionalnej przez Elżbietę i Janusza Lisowskich, pokazanego dwukrotnie w cyklu ,;Z plecakiem i walizką". Wśród publiczności przeważała młodzież szkolna, dla której wystawa była lekcją historii i przybliżeniem postaci i losów wybitnych Polaków. Wystawie towarzyszyły wykłady przybliżające kulturę różnych rejonów świata, lekcje muzealne oraz projekcje filmów podróżniczych, oddających współczesną atmosferę odległych miejsc globu. Atrakcją dla wszystkich był konkurs muzealny, którego nagrodą była ufundowana przez jednego ze sponsorów dwuosobowa "egzotyczna" wycieczka zagraniczna. Wystawa stała się niewątpliwie ważnym wydarzeniem, pokazującym, że warto sięgać do własnych korzeni, do skromnych początków polskiego muzealnictwa, kiedy kilka zaledwie przedmiotów, dziś oryginalnych i unikatowych, uratowanych przed zniszczeniem i zapomnieniem dzięki pasji nielicznych, dawało zaczątek kolekcjom i muzeom, z czasem stając się niebagatelnym dziedzictwem całego narodu dzięki niestrudzonej pracy pokoleń muzealników, pieczołowicie je przechowujących, chroniących i udostępnianych publiczności. Magdalena Dolińska i Marek Grabski* * Autorzy scenariusza i realizacji oraz tekstu informatora, który towarzyszył wystawie: M. Grabski, M. Dołińska, Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 200 l. Oprawę plastyczną oraz projekt plakatu i informatora przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 387 "WOJOWNICY - PRZESZŁOŚĆ I CHWAŁA" - WYSTAWA DZIAŁU KULTUR POZAEUROPEJSKICH MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Dział Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (zwanego dalej MEK) przygotował na przełomie 1999 i 2000 roku wystawę objazdową ze zbiorów własnych i Muzeum Afrykanistycznego w Olkuszu, zatytułowaną "Wojownicy - przeszłość i chwała". Zaprezentowano ją po raz pierwszy w Muzeum Podkarpackim w Krośnie, w okresie od 6 listopada 2000 do 22 lutego 200 l roku. Potem, z powodzeniem, pokazywana była w różnych muzeach Polski południowej i zachodniej, aż do połowy 2003 roku. Kolejno gościły ją: Muzeum w Chrzanowie, Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu, Muzeum w Bielsku-Białej, Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Muzeum w Brzozowie, Muzeum w Wadowicach, Muzeum w Lesznie, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu i Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Ostatnim miejscem, w którym wystawa będzie prezentowana latem 2004 roku, pozostaje Muzeum w Brzegu. Zanim przejdziemy do opisu samej wystawy, warto zaznaczyć, że w wypadku wystawiennictwa w muzeach etnograficznych zarówno polskich, jak i obcych, mamy do czynienia z dwiema koncepcjami ujęcia problematyki ludów czy narodów. Pierwsza polega na przedstawieniu kultury wybranego narodu bądź grupy etnicznej, podkreślaniu odrębności i specyfiki konkretnej tradycji w opozycji do innych, najczęściej sąsiednich ludów. Mamy wtedy do czynienia z wystawami monograficznymi, skupiającymi się na jednym wybranym temacie i ograniczonymi poprzez ten temat do konkretnej czasoprzestrzeni. Drugi typ wystaw polega na eksponowaniu uniwersalnych problemów i zjawisk, charakteryzujących nie jedną, ale wiele grup etnicznych czy narodów. Takie ekspozycje kreślą podobieństwa pomiędzy bardzo odległymi nieraz narodami, zwracając uwagę na często zadziwiające zbieżności wśród ludów, które pozornie różni prawie wszystko. Wystawa "Wojownicy - przeszłość i chwała" należy do tej drugiej grupy i ma za zadanie zaprezentowanie etosu wojownika, charakteryzującego wiele społeczności Azji, Afryki, obu Ameryk i Nowej Gwinei. Zamierzeniem autorów wystawy było ukazanie wizerunku wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Spisane w specjalnych kodeksach lub zawarte w prawie zwyczajowym zasady kierujące życiem wojownika znane były w różnych kulturach na całym świecie. Obowiązywała w nich podobna hierarchia wartości, pogardzająca wszystkim, co nie wiązało się z rzemiosłem wojennym. Wszyscy wojownicy musieli bezustannie zabiegać o pierwszeństwo i chwałę, a także walczyć w obronie honoru. Bardzo dużą rolę odgrywało tu wspomniane prawo zwyczajowe, zawierające kodeks postępowania, tak w okresie pokoju, jak i wojny. Co istotne, stosowane ono było zarówno w rozwiniętych społeczeństwach feudalnych, jak i społecznościach plemiennych. Wszędzie tam klasa wojowników należała do warstwy uprzywilejowanej, cieszącej się szacunkiem i poważaniem, choć - co warto podkreślić - pozycja ta obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, zawartymi w honorowym kodeksie postępowania, a nawet rodzajem tabu (np. w pewnych okolicznościach zakaz kontaktów seksualnych, spożywania pewnych potraw itp.). Nieprzestrzeganie ich wiązało się z surowymi karami, łącznie z pozbawieniem atrybutów wojennych, co skutkowało wykluczeniem z klasy wojowników, a to oznaczało również życie na marginesie całej społeczności, w skrajnych przypadkach nawet banicję. �388 Kronika Fot. 1. Otwarcie wystawy. Fot. 2. Część afrykańska Fot. J. Kukuczka. wystawy. Fot. J. Kukuczka. �Kronika 389 Szczególnie widoczne jest to wśród wyznawców islamu, gdzie całe życie podporządkowano zasadom wynikającym wprost z wyznawanej religii. Jedną z najważniejszych powinności wiernego jest w nich obrona domostw i całej społeczności islamskiej, a także udział w świętej wojnie - dżihad. W każdym przypadku ucieczka z placu boju oznaczała oddanie na pastwę wroga mienia i życia współplemieńców, stąd też musiała podlegać surowej karze. Jak mówią słowa Koranu - Bóg Najwyższy karze każdego uciekiniera ogniem piekielnym: A kto tego dnia odwróci się od nich plecami - jeśli nie uczyni tego powracając z bitwy, - albo przyłączając się do oddziału ten ściąga na siebie gniew Boga, a jego miejscem schronienia będzie Gehenna. (sura Łupy. aja 16; tłum. M. Lang) Z podobną zasadą podporządkowania wszystkich dziedzin życia nakazom religii i odwiecznej tradycji można spotkać się wśród kultur indiańskich, i tych wysoko rozwiniętych, i tych plemiennych. Ze względów religijnych właśnie Totonakowie z Mezoameryki składali bogu deszczu krwawe ofiary z ludzi, a dla Azteków wojna była świętym posłannictwem, szczególną formą służby bogom. Z kolei Indianie Jivaro - łowcy głów z pogranicza Peru i Ekwadoru - wierzyli, że w głowach wojowników wrogich plemion znajdują się magiczne siły, które zdobywcom pozwalają przejąć pożądane cechy przeciwnika. Wiara ta stanowiła motywację do posiadania jak największej liczby trofeów w postaci odpowiednio spreparowanych głów wrogów. Podobnymi przesłankami kierowali się papuascy łowcy głów z Nowej Gwinei wierzący, że właśnie głowy są siedliskiem wszystkich cech, stąd walki z obcymi grupami w celu zdobycia tych głów i wykorzystania cech przeciwnika do własnych celów. Wszędzie jednak odbywało się to zgodnie z zasadami niepisanego, ale ściśle przestrzeganego prawa zwyczajowego. Postępując według zawartych w nim zasad, nikt nie mógł pozwolić sobie na samowolę czy zemstę ponad tę, którą wyznaczały honor i osobista godność wojownika. Przygotowana przez MEK wystawa ukazywała wojowników wyposażonych w atrybuty rzemiosła wojennego, czyli różnego rodzaju broń, będącą nie tylko narzędziem do zabijania, ale także w wielu przypadkach swoistym dziełem sztuki oraz przedmiotem czci należącym do sfery sacrum. Była więc obiektem, który należało traktować z należytym szacunkiem i pieczołowicie przechowywać z pokolenia na pokolenie. Szczególnie widoczne było to w społeczeństwach feudalnych, takich jak Japonia i Indonezja, ale także wśród koczowniczych Pasztunów z Afganistanu. Rycerska klasa samurajów w Japonii znajdowała się na najwyższym szczeblu drabiny społecznej i uważana była za kwiat narodu. Musiał więc samuraj, jako ten najważniejszy i najlepszy, odpowiednio postępować, by wypełnić obowiązki swego stanu. Drogowskazem dla niego był kodeks bushido, zawierający niepisany zbiór zasad i etyki obowiązujący prawdziwego wojownika. Od dziecka uczono go respektu i miłości do oręża, a także zapoznawano z trudnymi zasadami sztuki wojennej. Rozwijaniu ducha bojowego u młodzieży i szacunku do rycerskiej chwały służyły także coroczne święta chłopców, podczas których wystawiano w domach miniaturowe, artystycznie wykonane miecze i zbroje, którymi nie wolno się było bawić, a jedynie patrzeć na nie. Dumą samuraja były jego miecze, z którymi się nigdy nie rozstawał: dłuższy, służący do walki - katana i krótszy, służący do obrony - wakizashi. Złe użycie miecza czy nieuzasadnione obnażenie klingi �Kronika 390 wiązało się z surowymi konsekwencjami. Na ekspozycji można było podziwiać zbroje samurajskie z przełomu XVIII i XIX wieku oraz takie atrybuty rzemiosła wojennego jak włócznia - naginata i miecz - wakizashi. Uzupełnienie stanowiły dziewiętnastowieczne drzeworyty i reprodukcje fotografii przedstawiające sceny związane z życiem samurajów. Podobnie jak u Japończyków miecze, szczególną czcią i szacunkiem otaczane były w Indonezji krisy - obosieczne sztylety o prostym lub falistym ostrzu. Dla Indonezyjczyków kris to broń narodowa, w przeszłości - symbol państwa, wyciągany przez władcę tylko w obliczu niebezpieczeństwa. I znów, podobnie jak w Japonii, raz dobyty sztylet musiał "zakosztować krwi". Stąd, gdy wyciągany był przez opiekuna dla oczyszczenia Fot. 3. Krisy indonezyjskie. Fot. J. Kukuczka. przed coroczną ceremonią - najpierw musiał być użyty przez niego do zadraśnięcia się w ramię, a dopiero potem mógł on przystąpić do rytualnej czynności czyszczenia. Kris to również drogocenna wartość rodowa, przechodząca z ojca na syna i stąd pieczołowicie przechowywana w specjalnym pomieszczeniu, razem z innymi przedmiotami związanymi z kultem przodków. Stanowi on tym samym pomost pomiędzy żywymi i zmarłymi przodkami, co zapewnia ich czuwanie nad całym domostwem. Obecność krisów w domu przynosi bowiem domownikom szczęście, chroni przed oparzeniami i innymi nieszczęściami, a nawet łagodzi bóle porodowe. Oprócz magiczno-religijnego znaczenia kris zachował do dziś również znaczenie obrzędowe; używany jest podczas ceremonii inicjacji chłopca i podczas ślubu. W szczególnych sytuacjach może także zastąpić pana młodego. Na wystawie prezentowane były cenne, pochodzące z XIX-wiecznych kolekcji, przykłady tradycyjnej broni i rzemiosła, zebrane głównie przez słynnego polskiego botanika, profesora Mariana Raciborskiego, który przebywał na wyspach indonezyjskich w latach 1896-1900, opracowując tam paprotniki jawajskie. Pokazywane były z tego zbioru zarówno krisy proste, jak i faliste, oprawione w drewniane, kościane lub rogowe rękojeści, z pochwami drewnianymi lub okutymi srebrną lub mosiężną blachą z wytłaczanymi wzorami geometryczno-roślinnymi. �Kronika 391 Warto w tym miejscu zaznaczyć, że najważniejszą częścią sztyletu jest obosieczna głownia, która, jak wspomniano powyżej, może być prosta lub falista. Ta druga uważana jest za cenniejszą, a jej wartość zależy od liczby fal, których może być od 3 do 31 oraz od długości, specjalnie mierzonej miarą na "dwa palce". Od określonych wymiarów bowiem zależy, czy ostrze jest doskonałe i czy przyniesie szczęście, czy też sprowadzi zło. Przy wykonywaniu jej szczególnie ważną techniką była tzw. technika pamor, polegająca na tym, że płatnerz używał naraz dwu gatunków żelaza: pochodzącego z rudy kopalnej oraz - według miejscowej tradycji - z meteorytów znajdowanych na Jawie, a zawierających sporą domieszkę niklu. Oba gatunki żelaza były w kuźni kilkakrotnie przekładane na przemian i skuwane, a dopiero po wykuciu i ostudzeniu ostrze trawione było arszenikiem lub kwasem octowym, który wytrawiając nikiel zawarty w "meteorytowym" żelazie, ujawniał motyw dekoracyjny, często bardzo skomplikowany, wymagający od wykonawcy doskonałych umiejętności i wiedzy. Również rękojeść pod wpływem obróbki stawała się swoistym dziełem sztuki. W najstarszych krisach wykonywana razem z głownią z jednego kawałka metalu, posiadała kształt wyraźnej postaci ludzkiej. Natomiast w nowszych, rękojeść wykonana często z kosztownych materiałów jak kość słoniowa, metale szlachetne lub drewno, dodatkowo zdobionych kunsztownymi ornamentami, stanowi część osobną, umocowaną na trzpieniu, w który przechodzi drugi koniec głowni. Tutaj kształt rękojeści jest już tak przetworzony, że można się tylko domyślać symbolicznego wyobrażenia człowieka. Często uchwyty te przedstawiają również postaci zaczerpnięte z mitologii hinduskiej, a symbolizujące moc, jak: lwy, smoki czy słonie oraz demoniczne, symbolizujące duchy opiekuńcze sztyletów. Wśród prezentowanych na wystawie sztyletów można było znależć także tę starszą formę, w której głownia i rękojeść w kształcie postaci ludzkiej, wykonane są z jednego kawałka metalu. Specyficzną odmianą krisu, występującą na Jawie i Bali, jest, prezentowany również na wystawie, kris kobiecy służący do obrony, a w dawnych czasach - do rytualnego samobójstwa po śmierci męża. Ostrza takich sztyletów mają kształt demonicznej ryby, mającej przewieźć dusze wiernych do raju. Na uwagę zasługuje również bogato zdobiony balij ski topór bojowy, używany niegdyś do walki i jako broń strażników siedzib książęcycb. Ta bardzo kunsztowna broń eksponowana była w stylowych gablotach, na bordowym aksamitnym tle, dodatkowo podkreślającym artyzm jej wykonania. Obok tej najbardziej chyba znanej w świecie broni indonezyjskiej pokazywano także inne jej rodzaje, jak parangi i klewangi - broń jednosieczną, stosowaną także jako użyteczne narzędzia tnące w dżungli czy gospodarstwie domowym. I tutaj jednak można było zauważyć wielką staranność i dbałość wykonania. Oddzielną grupę w tej części ekspozycji stanowiła broń społeczności plemiennych. Były to kołczany, łuki i strzały oraz włócznie Dajaków - słynnych niegdyś łowców głów z Sumatry. Również w tej części ekspozycji pokazano wybrane, ciekawe typy broni indyjskiej, tureckiej, nepalskiej, pochodzące głównie z XIX wieku. Wśród nich na uwagę zasługują nietypowe sztylety indyjskie, o trójkątnym ostrzu i a trzech obustronnie ząbkowanych ostrzach, a także sztylety katar i czura. Katar to puginał należący do naj starszych rodzajów broni indyjskiej, charakteryzuje się drabinkowatą rękojeścią i trójkątną, szeroką, dwusieczną głownią. Czura natomiast to broń używana w dawnych czasach przez wojowników radżpuckich, obecnie zaś jest elementem paradnego stroju, zakładanego podczas urocżystości obrzędowych. Z kolei pełnymi kunsztu i ciekawymi przykładami broni tureckiej, zaprezentowanymi w tej części ekspozycji, były jatagany oraz łuk refleksyjny. Jednosieczne jatagany posiadają głownie a lekkim esowatym wygięciu �392 Kronika i charakterystyczne rękojeści bez jelców, w kształcie rozdwojonej głowicy z kości wysadzanej turkusami i innymi szlachetnymi kamieniami. Towarzyszący im łuk refleksyjny przyciągał uwagę widza przede wszystkim wielkością i kształtem. Ta ulubiona broń Turków przez długi czas stanowiła podstawową broń zaczepną janczarów i jazdy strzeleckiej. Jego charakterystyczną cechą jest to, że przy zwolnieniu cięciwy łuczysko odgina się w przeciwną stronę, a przy napinaniu działają dodatkowe siły nadające strzałom olbrzymiego przyspieszenia, przez co ich siła rażenia jest ogromna. Łuki tego typu stosowane były również w Mongolii i Chinach. Podobnie jak w poprzednich częściach wystawy i tu dopełnieniem były fotogramy przedstawiające książąt jawajskich i maharadżów indyjskich w tradycyjnych strojach wraz z atrybutami wojennymi. Sporo miejsca na ekspozycji poświęcono wojowniczym Pasztunom z Afganistanu. Wśród wielu grup narodowościowych zamieszkujących ten kraj tylko dwie, Tadżycy i Pasztuni właśnie, odgrywają dominującą rolę, a ich języki etniczne, dari i paszto, pełnią funkcje języków państwowych. To właśnie Pasztuni odegrali dominującą rolę w najnowszej historii Afganistanu, panując nieprzerwanie od 1747 roku aż do czasów współczesnych (1978), stawiając mężnie czoło zarówno najeźdżcom zewnętrznym, jak i wewnętrznym waśniom i sporom. Stąd prawdziwe wydaje się powiedzenie, że Pasztun "rodzi się z szablą, z szablą wyrasta i z szablą umiera". Jego waleczność i odwaga były mu konieczne, by ciągle zabiegać o prestiż i chwałę oraz walczyć w obronie honoru i należnych mu praw zawartych w honorowym kodeksie postępowania Pasztunwali. Pomagały mu w tym nieodzowne atrybuty męskości: miecz, szabla, a także strzelba, które w uzasadnionych sytuacjach mogły zastępować samego mężczyznę. Pasztun doskonale jeździł na wielbłądzie i konno, a prosty i luźny strój, składający się z szerokich spodni i koszuli, nie krępował ruchów. Głowę ochraniał mu turban, a za szarfą, którą się opasywał, nosił broń sieczną, szablę i sztylety. Szabla typu szamszir (ogon lwa), którą się posługiwał, jest pochodzenia perskiego i cechuje się gładką oraz wąską głownią, zakrzywioną mniej więcej od połowy długości. Pasztun używał też dwóch rodzajów strzelb: skałkowej i kapiszonowej, różniących się od siebie budową zamka i sposobem wytwarzania w nim iskry zapłonowej. Prezentowana na wystawie dziewiętnastowieczna strzelba posiada zamek skałkowy i pochodzi ze środkowego Afganistanu. Tego typu broń używana była w XIX wieku w Kandaharze w czasie walk z Anglikami. Pasztunowi zawsze towaFot. 4. Postać Pasztuna.Fot. 1. Kukuczka. rzyszył w drodze dywanik modlitew- �Kronika 393 ny namad, by mógł odmówić modlitwy oraz święta księga islamu Koran. Unoszony wysoko nad głową Koran oznaczał na polu bitwy zawieszenie broni, konieczne dla spożycia posiłku. W czasach wojny domowej wykorzystywali ten zwyczaj talibowie (rekrutujący się głównie z pasztuńskiego plemienia Durrani), którzy niejednokrotnie zdobywali całe \ysie i miasta bez użycia broni - z Koranem uniesionym nad głową· Na wystawie "Wojownicy przeszłość i chwała" postać Pasztuna prezentowana była zazwyczaj centralnie, na środku sali wystawowej. Stwarzało to możliwość obejrzenia jego całego ekwipunku i wszystkich wojennych atrybutów męskości z różnych stron, co dodatkowo oddziaływało na wyobrażnię, zwłaszcza młodszej części licznie odwiedzających wystawę mieszkańców wielu miast Polski. Sztuka walki i niepisany kodeks Ryc. 5. Indianin Dakota. Fot. J. Kukuczka. postępowania, tak w czasie pokoju, jak i wojny, doskonale były znane ludom obu Ameryk. Ich prezentacja na wystawie została zawężona tylko do wybranych społeczności plemiennych. Amerykę Północną reprezentowali Indianie Dakota, popularnie zwani Siuksami, należący do najbardziej wojowniczych plemion prerii. Na wystawie postać wojownika indiańskiego z plemienia Dakota prezentowana była na tle dużego płótna-malowidła przedstawiającego namiot tipi na tle krajobrazu prerii. Siedzący na skórach "Indianin" ubrany był w strój z początku XX wieku i wyposażony w maczugę, pochodzącą z XIX wieku. Aranżowane obok ognisko nadawało całej instalacji wrażenie autentyczności. Indian Ameryki Południowej reprezentowały wybrane plemiona amazońskiej dżungli. Indianie dżungli to na ogół ludzie pokojowo nastawieni do współtowarzyszy i obcych szczepów, żyjący głównie z polowania i rybołówstwa i do tego przede wszystkim służyła im broń, którą sami wytwarzali. Jednak i wśród nich zdarzały się wojny, których powodem mogło być na przykład wejście na terytorium innego szczepu, porwanie kobiety czy kradzież. Czasami ofiary domagał się bóg wulkanu. Wtedy trzeba było zdobyć głowę wroga, by przelać ducha człowieka do krateru wulkanu. Tak postępowali prezentowani na wystawie Indianie Jivaro z pogranicza Peru i Ekwadoru, najbardziej znani na świecie łowcy głów. Jednak podstawą ich zachowań nie była chęć zabijania, ale wiara, że w głowie człowieka (wroga) znajdują się magiczne siły, które zdobywcy mogą wykorzystać do własnych celów, a które są im niezbędne do powodzenia w życiu zarówno jednostki, jak i całej społeczności. Indianie ci w odpowiedni sposób preparowali gło- �394 Kronika wy wrogów, uzyskując ich miniatury wielkości jabłka. Spreparowane, skurczone główki, zwane tsantsa musiały posiadać wszystkie rysy zabitego wroga, gdyż tylko wówczas miały pożądaną moc. Polowanie na głowy odbywało się jeszcze do końca XIX wieku, ale i wówczas coraz trudniej było je zdobyć. Jivaro uciekali się więc często do podstępu, preparując głowy leniwców i uzyskując łudząco podobny efekt do zminiaturyzowanych głów ludzkich. Na ekspozycji prezentowana jest taka nie całkiem prawdziwa tsantsa, jednak spreparowana w ten sam sposób, co prawdziwe. Ponadto uwagę przyciąga tu niezwykle barwny strój tych Indian, wykonany z tapy, czyli odpowiednio przygotowanego łyka podkorowego i kolorowych piór, dodatkowo ozdobiony głowami tukanów. Równie kolorowo wygląda "strój" obrzędowy wojownika z brazylijskiego plemienia Urubu. Składają się na niego: pioropusz wykonany z płóciennych tasiemek i piór, noszony przez mężczyzn podczas tańców obrzędowych; naszyjnik z gwizdkiem wykonany z płótna, piór, kości i skalpów ptasich; przepaska noszona na czole przez mężczyzn-wojowników, wykonana z płóciennego paska, na który naklejono żywicą skalpy ptasie (mot-mot); naramienniki męskie ze skręconego sznurka oraz piór; oraz zwracająca szczególną uwagę tembeta męska ozdoba dolnej wargi, wykonana ze sklejonych piór papugi ary oraz skalpów ptasich (mot-mot). Wyróżniającym się w tej części ekspozycji elementem była wielka maska cara grande przedstawiająca ducha plemienia Tapirape z brazylijskiej dżungli, ptaka hoccos najważniejszej postaci w mitologii tych Indian. Dopełnieniem tej części wystawy była broń Indian: łuki i strzały oraz kołczany z zatrutymi strzałkami do dmuchawek, a także maczuga z ciężkiego drewna, przyozdobiona piórami papugi ary, służąca niegdyś jako broń do walki z wrogiem, obecnie ma znaczenie symboliczne i jest uźywana w czasie walk obrzędowych. Tutaj pokazano również nietypową broń rzutną z Patagonii, zwaną bolas, służącą głównie do pętania zwierząt, ale także wykorzystywaną dawniej do łapania ludzi. Podobnie jak w społeczeństwach Azji i Ameryki, tak i w Afryce, wśród wybranych plemion, ukształtował się system stosunków społecznych, w obrębie którego wojownik spełniał szczególnie istotne funkcje. Wystawa pokazała zwiedzającym zaledwie trzy, spośród co najmniej kilkuset plemiennych społeczności tego kontynentu. Byli to Tuaredzy, Masajowie i zamieszkujący południowe krańce Afryki Zulusi. Pierwsi z nich, Tuaredzy, to berberyjski lud zamieszkujący do dziś ogromne połacie Sahary i Sahelu w Nigrze, Burkina Faso, Mali, Algierii i Libii. Dla Tuaregów walka, ciągła konfrontacja z ludami osiadłymi lub innymi nomadami była przez stulecia czymś nieuniknionym, dlatego też niezbędna była wśród nich klasa wojowników, ludzi odpowiedzialnych za prowadzenie wojen zarówno w obronie własnej, jak i w celu zdobycia niewolników, napaści na karawany czy walki z regularnymi armiami najeźdźców. Rolę tę spełniała tuareska arystokracja, czyli imauharen, która zajmowała się wyłącznie zwierzchnictwem, prowadzeniem karawan i wreszcie walką. Na wystawie znalazł się kompletny strój oraz broń tuareskiego imouhara, na które składają się przede wszystkim miecz (takauba), sztylet (telek), prosty karabin skałkowy (rozpowszechniony od końca XIX wieku), długa tunika (tekamist), luźne spodnie (ekerbey), sandały (takelmi) oraz okrywający głowę i zasłaniający twarz zawój (tagoulemust, zwany też lithamem). Tak wyposażony wojownik dosiadał na specjalnym siodle (elaki) wielbłąda, który stanowił podstawowy środek komunikacji na Saharze. Warto także wspomnieć, że w czasach pokoju i przerwach między kolejnymi wędrówkami Tuaredzy odpoczywali w obozach, gdzie zamieszkiwali pod skórzanymi namiotami, a ściślej zadaszeniami wykonanymi ze skór owiec grzywiastych �Kronika 395 Ryc. 6. Tuarcg. Fot. J. Kukuczka. 'j;:+fII' ~:·~·:~F' :,:0,•.,_ -.';'.~'':'- Ryc. 7. Masaj. Fot. J. Kukuczka. �396 Kronika (arui), które nazywali ehen (akum u Tuaregów Kei Denek i inych grup zamieszkujących południowe krańce Sahary i Sahelu). Chcąc oddać możliwie naj wierniej obraz środowiska kulturowego Tuaregów, na wystawie zainstalowano malowidło przedstawiające ten namiot, co pozwoliło na stworzenie wraz z pozostałymi obiektami efektownej dioramy. Na marginesie można dodać, że oryginalny namiot typu ehen można podziwiać na ekspozycji w Muzeum Afrykanistycznym im. dr Bogdana Szczygła w Olkuszu, skąd na przygotowaną przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawę wypożyczono też większość tuareskich obiektów. Afrykańską część wystawy uzupełnia wizerunek masajskiego wojownika - morana. Ol-murani (tak nazywali się wojownicy masajscy) to młodzi i nieżonaci mężczyźni, tworzący odrębną klasę masajskiej społeczności. Ich zadaniem była obrona wioski i dobytku (ściślej - bezcennych dla Masajów krów) oraz walka z wrogimi plemionami o prawo do ziemi lub o pozyskanie ich bydła. Masajowie byli, a część z nich do dziś pozostaje koczownikami, co - podobnie jak w przypadku Tuaregów - już samo z siebie prowokuje konflikty poprzez ciągłe naruszanie granic i terytoriów innych grup etnicznych. Stąd też wojownicy musieli posiadać spore umiejętności, spryt i skuteczną broń pozwalającą nie tylko na przetrwanie, lecz także na podbój nowych obszarów. Warto w tym miejscu podkreślić, że w przeciwieństwie do Tuaregów, Masajowie nie posiadali zwierząt do jazdy wierzchem, co wymuszało na nich konieczność pokonywania na piechotę ogromnych odległości. Także podczas walki wojownik mógł przemieszczać się jedynie biegiem, którą to metodę Masajowie (jak i wiele innych plemion Afryki Wschodniej) opanowali do perfekcji. Wytrzymałość, szybkość i odwagę wzmacniała dodatkowo ich skuteczna i jak na warunki afrykańskiej sawanny - groźna broń, którą były długa, potężna włócznia, z żelaznym grotem, ciężka, gruba, wykonana ze skóry hipopotama tarcza (ol-oma) oraz krótki miecz (ol-alem). Oprócz broni, na wystawie zaprezentowano także ozdoby oraz charakterystyczny strój wojownika masajskiego, całości zaś dopełniają zdjęcia obrazujące między innymi taniec moranów. Ostatnia, stosunkowo najskromniejsza, ale nie mniej ważna część ekspozycji poświęconej Afryce prezentowała ekwipunek i broń wojowników zuluskich. Zrezygnowano tutaj z dioramy, prezentując zamiast zrekonstruowanej postaci wojownika tylko same obiekty. Wśród nich znalazły się elementy stroju wykonane ze skóry i włosia, broń defensywna (tarcze) i ofensywna (dziryty, drewniane pałki-maczugi), a także ozdoby i amulety. Godnym uwagi jest fakt, że eksponaty związane z kulturą Zulusów zgromadzone w MEK pochodzą z II połowy XIX wieku, a więc z okresu nie tak odległego od czasów, gdy żył Czaka, najsłynniejszy zuluski wojownik i przywódca. Dla lepszego zilustrowania zuluskich tradycji wojennych wykorzystano również i w tej części wystawy fotografie w dużym powiększeniu, sporządzone na bazie znajdujących się w posiadaniu Muzeum zdjęć archi walnych. Prezentację kultur plemiennych, wśród których istotną rolę odgrywali wojownicy, uzupełnia skromna ekspozycja poświęcona Papuasom, rdzennym mieszkańcom Nowej Gwinei. Mimo wielu różnic kulturowych można jednak znaleźć pewne wspólne cechy tamtejszych społeczności, do których należą między innymi wojny plemienne. Zjawisko to określane przez etnologów jako planowy gwałt jednej społeczności wioskowej lub plemiennej na innej, najczęściej sąsiedniej, było stałym elementem kulturowego pejzażu wyspy aż do początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Do najbardziej wojowniczych plemion należały Kukukuku, Bena-Bena, Dinga i Numai, zamieszkujące południowo-wschodnie i centralne, górzyste regiony Nowej Gwinei. Odwet, chęć uprowadzenia kobiet lub kradzież świni, oto powody, które według niepisanego prawa wymuszały wszczę- �Kronika 397 Ryc. 8. Zulusi. Fot. Archiwum. cie zbrojnego konfliktu. Jak wskazują źródła i relacje jeszcze z XIX i początków XX wieku, większość takich plemiennych wojen kończyła się prezentacją siły, bijatyką lub z rzadka tylko ofiarami śmiertelnymi. Istniały jednak powody, dla których zabijanie było usprawiedliwioną i zarazem jedyną metodą dopięcia celu. W ten sposób nakręcała się spirala wiecznych łowów, walk i zagrożenia, które determinowały życie społeczne znacznych obszarów wyspy. Papuasi posługiwali się bronią zróżnicowaną w formie i kształcie, która jednak posiadała pewne cechy wspólne. Najważniejszą z nich był całkowity brak żelaza, stąd też najczęściej spotykanymi materiałami, z których ją wykonywano, pozostawały kamień (maczugi, siekiery), drewno (strzały, oszczepy, tarcze) i kości zwierząt (groty, noże). Oprócz broni, atrybutami papuaskich wojowników były ozdoby z muszli i zębów zwierząt oraz bębny, w rytm których wykonywano tańce wojenne. Stąd też na przygotowanej przez krakowskie Muzeum Etnograficzne wystawie znalazły się membranowy bęben kundu oraz szczelinowy, imponujących rozmiarów (największy w polskich zbiorach muzealnych!) bęben sygnałowy - garamut. Podobnie jak w przypadku ekspozycji poświęconej wojownikom Afryki, tak i tu cennym uzupełnieniem są pochodzące z początku XX wieku fotografie przedstawiające tańce i wyprawy wojenne papuaskich wojowników. Czas wojowników znających doskonale swe rzemiosło, jak i kierujących się odwiecznymi, świętymi zasadami, minął jednak bezpowrotnie. Zarówno na bezkresnej pustyni i sawannie, w tropikalnych lasach, jak i wśród rozległych masywów górskich, coraz rzadziej można spotkać wojownika uzbrojonego w strzelbę, włócznię, miecz lub drewnianą maczugę. Tego typu broń od dawna przestała być przydatna i służy raczej jako dowód lub pamiątka czasów potęgi i chwały. Kiedyś była symbolem prestiżu, świadczyła o zajmowanej pozycji społecznej. Dziś jej wartość jest znikoma w obliczu powszechnie dostępnych karabinów, za pomocą których coraz częściej wyznacza się "prawo" do zajmowanej ziemi lub własnego dobytku. Również pozycja społeczna dawnych wojowników uległa nieodwracalnym zmianom. Rzemiosło to, niegdyś dostępne tylko wybranym, wywodzącym się z odpowiedniej kasty bądż rodu, współcześnie stało się udziałem każ- �Kronika 398 dego, kto posiadać może broń lub środki na jej zdobycie. Potomkowie plemiennych wojowników stali się więc żołnierzami lub - niestety bardzo często - pozbawionymi wszelkich zasad najemnikami. Honor, kodeks postępowania, a w końcu sam etos, który cechował ich ojców, to pojęcia dla nich już odległe, pod pewnymi względami stracone bezpowrotnie. Wystawa "Wojownicy" prezentuje jednak wizerunek wojownika osadzonego w obrębie etnicznych i kulturowych realiów, dumnego ze swych tradycji, niezłomnego w walce i wyposażonego w atrybuty wojennego rzemiosła. Jest wędrówką po czasie minionym, w którym męstwo i odwaga, a także nieustanne wojowanie, stanowiły - dla wybranych plemion i narodów - jedyny znany sposób życia. I na koniec jeszcze słów kilka o odbiorze samej wystawy, a więc o frekwencji i odzewie w lokalnych mediach. Według zebranych przez autorów wystawy danych, od listopada 2000 roku do grudnia 2002 roku wystawę obejrzało w sumie ponad 18 tysięcy zwiedzających w 9 muzeach Polski. Frekwencja ta nie obejmuje Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie wystawa prezentowana była w maju 2003 roku. Na temat Wojowników ... ukazało się w prasie lokalnej kilkanaście artykułów i krótkich notek rekomendujących wystawę, ponadto powstało kilka audycji radiowych (np. w poznańskim Radiu Merkury) oraz krótkich reportaży na antenie publicznej telewizji regionalnej. Tak duże zainteresowanie ekspozycją poświęconą postaci wojownika w różnych kulturach świata wskazuje, że wystawy, których celem jest ukazanie możliwie szerokiego kontekstu kulturowego wybranej temetyki, znajdują wciąż szeroki krąg odbiorców. Eleonora Tenerowicz Jacek Kukuczka ,,00 CERKWI, DO MIASTA, NA TAŃCE. TRADYCYJNY STRÓJ ŁEMKÓW - RUSIŃSKICH GÓRALI KARPACKICH" WYSTAWA W MUZEUM OKRĘGOWYM, NOWY SĄCZ, LISTOPAD 2002 - MARZEC 2003. Była to pierwsza w historii polskiego muzealnictwa etnograficznego wystawa strojów łernkowskich, pomyślana z takim rozmachem. Przygotowano do niej ogromny materiał, około 800 eksponatów, pochodzących z własnych zbiorów trzech oddziałów Muzeum Okręgowego, oraz wypożyczonych z sześciu innych muzeów polskich, a także z Muzeum Ukraińsko-Rusińskiej Kultury w Swidniku, podległego Słowackiemu Muzeum Narodowemu. Pokazuje więc problem odświętnych strojów po obu stronach Karpat, na sporym obszarze, długości ok. 150 km, rozciągającym się od rzek Osławy i Laborca na wschodzie po Poprad na zachodzie. Nie udało się niestety wciągnąć do współpracy, z przyczyn finansowych, muzeów lwowskich, a to pozwoliłoby na prezentację trzeciej, ważnej, a najmniej znanej grupy Łernków z okolic Użhorodu na ukraińskim Zakarpaciu. Pod względem merytorycznym zamysł wystawy był prosty. Najważniejsze odmiany 'strojów kobiecych i męskich pokazano na manekinach. Ustawione w barwnym korowodzie w głównej, wielkiej sali synagogi postacie stanowiły główny akcent ekspozycji, silnie uderzający zwiedzających natychmiast po wejściu na salę. Sprawiały wrażenie grupy Łemków, zmierzających polną drogą gdzieś na odpust czy jarmark. Pogłębiała to wrażenie wielka fotograficzna reprodukcja cerkwi w tle, a także wiklinowe opłotki, suche li- �Kronika 399 ście na drodze. W bocznych wnękach sali, a przede wszystkim na obszernej antresoli, pokazano sporo starych fotografii, obiekty unikatowe, a także poszczególne części strojów, hafty i ozdoby w obszernych zestawach na ekranach i w gablotach. Umożliwiało to zainteresowanym, nie tylko profesjonalistom, etnografom i kostiumologom, ale również m.in. hafciarkom czy projektantom regionalnych upominków studiowanie detali, ich bogactwa, różnorodności i lokalnych odmian, podpatrywanie technik. Wystawa adresowana była do wielu grup zwiedzających i - jestem przekonana - mogła zafascynować nawet dzieci z początkowych klas szkoły podstawowej, a także przedszkolne, jeżeli zostały umiejętnie oprowadzone. Na podkreślenie zasługuje również oprawa plastyczna, doskonale podkreślająca temat wystawy, a równocześnie dyskretna; wzbogacenie głównego wątku o akcenty charakterystyczne dla prezentowanej kultury, meble i sprzęty gospodarcze, obrazy itp.; ograniczenie komentarzy i napisów do naprawdę niezbędnych. To ostatnie możliwe było ze względu na to, że wystawie towarzyszył zwięzły, ale starannie przygotowany i ilustrowany informator, przygotowany przez kuratora wystawy, a zarazem autorkę scenariusza i oprawy plastycznej, Marię Brylak-Załuską. Wystawa, nieco zmniejszona, pokazana zostanie jeszcze w muzeum w Swidniku. Nie zaprosiło jej niestety żadne z polskich muzeów etnograficznych, a wierzę, że eksponowana w dużym ośrodku miejskim stałaby się wydarzeniem naukowym i kulturalnym. Pozostaje nadzieja, że zgromadzenie tak dużego materiału badawczego dzięki starannej jego dokumentacji zaowocuje większym opracowaniem, a przede wszystkim kolejnym zeszytem Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZATRZYMAĆ CZAS - WYKORZYSTANIE HAFTU LUDOWEGO W FORMACH UŻYTKOWYCH" WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, 5-30 MARCA 2003 W krakowskim Muzeum Etnograficznym organizowane są nie tylko duże, ale i niewielkie wystawy, trwające około miesiąca, poświęcone najczęściej polskiej kulturze ludowej, rzadziej kulturom krajów pozaeuropejskich. Tym razem zwiedzający zostali dosłownie olśnieni bielą tkanin zdobionych doskonałym technicznie ręcznym haftem ludowym lub jego stylizacją. Wystawa była prezentacją działalności Klubu Hafciarskiego funkcjonującego od 1994 roku przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie (w 1992 roku rozpoczęły się kursy hafciarskie) pod kierunkiem kustosza dr Urszuli Janickiej-Krzywdy, a przy współpracy dr Anny Spiss, prezesa Oddziału. Spośród członków Klubu prace swe (prawie 70) prezentowało 20 osób. Koncepcja wystawy autorstwa dr U. Janickiej-Krzywdy polegała na prezentacji muzealnych, haftowanych eksponatów pokazanych zarówno w oryginale, jak i w postaci rycin w opracowaniach naukowych i wzornikach oraz ich kopii - z jednej strony, z drugiej - inspiracji haftem ludowym w formach użytkowych, w postaci przenoszenia fragmentu haftu lub jednego motywu na damskie stroje, saszetki, zakładki do książek, etui na okulary, poduszeczki na igły, obrusy, serwetki, "kanapowe" poduszki, obrazki na ścianę, osłony na abażury. Podziwiać tu można było starsze w kulturze ludowej hafty liczone, tj. związane �Kronika 400 Fot. l. Uczestniczki Spotkania. Fot. A. Spiss. ze strukturą tkaniny (np. krzyżykowy) i młodsze, nakładane swobodnie na materiał, haft płaski (biały i kolorowy), łańcuszkowy, wypukły i in. Do haftu na płótnie, batyście, jedwabiu, suknie użyto rozmaitego gatunku nici i wełny. W pierwszym dziale chwilami trudno było odróżnić oryginał od kopii, tak były doskonałe, do tych zaliczyłabym m.in. zalipiańskie: chusta czepcowa, zapaska, kołnierzyki-krezy ozdobione czerwono-ezarnym haftem płaskim, następnie zapaskę krakowską z Pleszowa z białym haftem angielskim, kopię zapaski z białym haftem płaskim ze Skawiny, ręcznik z Lubaczowskiego (haft krzyżykowy) czy mniej wierne repliki kabotka (bluzki) góralki z Beskidu Śląskiego, kobiecej koszuli spiskiej (inny kolor nici) i kurpiowskiej (inne wykończenie kołnierzyka). Podziwu godna była też przepiękna krakowska chusta czepcowa wyeksponowana wraz z pierwowzorem z XIX wieku (ilustracją książkową). W dziale "inspiracje", cieszącym się większym zainteresowaniem hafciarek, wyeksponowano jako wzory m.in. oryginalne łowickie koszule kobiece z lat 20. XX wieku z subtelnymi motywami bukiecików na rękawach. Te mistrzowskie dzieła anonimowych wiejskich hafciarek zainspirowały nasze panie do przeniesienia kwietnych motywów na serwetki, obrazki na ścianę, zakładkę do książki. Podobnie koszula kurpiowska z czerwonym, geometryzującym haftem czy krzyżykowy haft z mankietów i stójki kabotka, a także motyw drzewka z kołnierza krakowskiej sukmany zachęciły do ozdobienia serwety, bieżników i serwetek. Podziwiano też "kaszubskie" poszewki na poduszki i inne artystyczne wyroby mogące być niebanalną ozdobą mieszkania, a inspirowane różnymi "szkołami" haftu kaszubskiego, któremu początek dały zakonnice z klasztoru w Żukowie i w Żarnowcu, kształcące wiejskie dziewczęta. Ale nie tylko subtelne hafty, przeważnie roślinne, inspirują nasze hafciarki, bo oto hafty geometryczne, krzyżykowe o mocnych kolorach, np. z koszul kobiecej i męskiej z Huculszczyzny odnaleźć można było w pre- �Kronika 401 zentowanych tekstyliach, nawet w białej bluzce ze stójką. Elegantki zachwycały się też kremowym spodniumem z gałązką zalipiańską "rzuconą" wzdłuż kołnierzyka, albo "słodką" różową bluzeczką z haftem angielskim. Hafciarki - troskliwe babcie wyhaftowały kamizelkę i fartuszki dla wnuczek. Obecnie, jak donoszą kobiece pisma, zgodnie z naj nowszym trendem mody, "wystarczy co nieco wyhaftować i będzie modnie". A więc prezentowana na wystawie sztuka stosowana w najlepszym wydaniu, bo omawiane hafty śmiało można do niej zaliczyć, to przecież nic innego jak rezultat nieustannej walki z pospolitymi i tandetnymi wyrobami masowymi, datującej się w Polsce od końca XIX wieku. Szkoda tylko, że ekspozycji nie umieszczono w większej sali, bo znany z pomysłowych aranżacji muzealny plastyk Andrzej Sułkowski miałby większe możliwości wyeksponowania poszczególnych artystycznych wyrobów. Wernisaż jubileuszowej wystawy uświetnił występ kilku dziewcząt, skrzypka i basisty z regionalnego zespołu "Juzyna" z Zawoi, laureata pierwszych nagród, pracującego od lat pod artystycznym kierownictwem również dr U. Janickiej-Krzywdy. Przy tej okazji warto słów kilka poświęcić działalności Klubu. Otóż, jak wspomniałam, zaczęło się od organizacji kursów haftów pod kierunkiem dr U. Janickiej-Krzywdy, etnografki i hafciarki, na które zgłosiło się prawie 30 pań, w tym dwie zakonnice. W 1994 roku, widząc nie malejące zainteresowanie, postanowiłyśmy założyć Klub przy krakowskim oddziale PTL, który działa i rozwija się do dziś. Obecnie Klub liczy 26 stałych członków, w tym jednego młodego człowieka, znakomitego również pisankarza. Część tych osób należy do PTL. Program działania Klubu obejmuje doskonalenie różnych technik hafciarskich, wymianę doświadczeń, drukowanych wzorników i specjalistycznych czasopism, zwiedzanie wystaw muzealnych, przede wszystkim prezentujących hafty i koronki, poznawanie zasobów hafciarskich Muzeum Etnograficznego, a nawet klasztorów krakowskich. Od dwóch lat świetnie układa się współpraca z Domem Matejki (oddział Muzeum Narodowego), głównie dzięki kustosz Marcie Kłak-Ambrożkiewicz, która ze znawstwem i widoczną przyjemnością uprzystępnia każdą wystawę czasową w tym muzeum, a także pozwala naszym paniom z bliska poznać zasoby magazynowe. Nie wszyscy bowiem wiedzą, że Matejko był także wytrawnym kolekcjonerem artystycznych tkanin, haftów, koronek, dawnych strojów. Dr U. Janicka-Krzywda prowadzi też w czasie spotkań klubowych cykl pogadanek "Polskie hafty ludowe". Osobną dziedzinąjest organizacja wystaw klubowych, których było dotąd 17, zarówno w Krakowie, pierwsza w 1994 roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym "Haft - rzemiosło czy sztuka", jak i w kilku miejscowościach województwa małopolskiego. W 1996 roku członkinie Klubu brały udział w konkursie na haftowaną bieliznę stołową zorganizowanym przez Fundację CPLiA - Polska Sztuka i Rękodzieło w Warszawie oraz "Milenium" - spółdzielnia Pracy WRLiA w Krakowie, a w 1997 roku w konkursie na elementy stroju ludowego zorganizowanym przez te same instytucje. W obu konkursach pierwsze nagrody przypadły naszym paniom! Klub nawiązał "robocze" kontakty z dwoma podobnymi klubami z Pomorza i Śląska, a także z hafciarkami, a zarazem "filcarkami" z Anglii. Nie muszę wspominać, że spotkania członkiń mają również charakter towarzyski. Spotkania odbywają się we wtorki po południu w Muzeum Etnograficznym, w którego murach ma również siedzibę oddział PTL. Anna Spiss �Kronika 402 "RÓŻE I CZERWONA ZIEMIA: POLSKA SZTUKA LUDOWA W AUSTRALII", WYSTAWA OBJAZDOWA: AUSTRALIA, 1999-2002 Folklor i sztuka ludowa odgrywają ważną rolę w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich mieszkających w Australii, będąc istotnym elementem wizerunku Polonii australijskiej. Wśród 160-tysięcznej Polonii australijskiej działa ponad 20 polskich zespołów folklorystycznych, a stroje ludowe noszone podczas świąt i oficjalnych uroczystości funkcjonują jako wizualny identyfikator przynależności do grupy polskiej. W większości przypadków folkloryzm ten kreowany jest w procesie konsolidacji grupy polskiej i wynika z potrzeby stworzenia wizualnych znaków wspólnoty, pozwalających na łatwe rozróżnienie Polonii spośród innych grup emigrantów zamieszkujących Australię. Zjawisko identyfikacji zbiorowej bądź też indywidualnej poprzez odwoływanie się do tradycji sztuki ludowej występuje również wśród niektórych polskich artystów plastyków tworzących w Australii. Analizę tego zagadnienia podjęła wystawa "Roses and Red Earth: Polish Folk Art in Australia" ("Róże i Czerwona Ziemia: Polska Sztuka Ludowa w Australii"), zorganizowana w 1999 przez Perc Tucker Regional Gallery w Townsville (w stanie Queensland), która w latach 2000-2002 została pokazana w kilku największych miastach Australii. Podstawą wystawy stała się kolekcja współczesnej sztuki ludowej (120 obiektów), przekazana w 1996 roku przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi do Muzeum Antropologii przy Uniwersytecie Jamesa Cooka w Townsville, w ramach docelowej wymiany zbiorów między tymi dwiema instytucjami. Znaczenie kolekcji przekazanej przez łódzkie muzeum jest tym większe, iż jest to pierwsza spójna i profesjonalnie opracowana kolekcja polskiej sztuki ludowej w Australii. Dotychczasowe zbiory polskie w muzeach australijskich ograniczały się do pamiątek emigrantów przybyłych po II wojnie światowej oraz nielicznych przykładów sztuki ludowej pochodzących ze sklepów Cepelii, na ogół zdobiących wnętrza klubów polonijnych. Kolekcja przekazana przez Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi wykorzystywana jest w zajęciach z zakresu antropologii sztuki na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Prawie połowa tej kolekcji została przedstawiona na wystawie "Róże i Czerwona Ziemia". Założeniem omawianej wystawy było jednak nie tylko przybliżenie polskiej sztuki ludowej publiczności australijskiej, lecz również ukazanie znaczenia tradycji ludowych w procesie konstruowania tożsamości Polonii australijskiej. W tym celu kustosz wystawy, dr Maria Wrońska-Friend (absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego, obecnie starszy wykładowca na Uniwersytecie Jamesa Cooka) zaprosiła do wzięcia udziału w wystawie 11 polskich artystów plastyków mieszkających na stałe w Australii, których prace wykazują inspiracje techniką, stylistyką lub też tematyką ludową. Wystawa składa się z dwóch części: pierwsza to ogólne wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej, gdzie główne nurty i przykłady współczesnej twórczości zostały zilustrowane kolekcją z Muzeum w Łodzi (dodatkowym uzupełnieniem tej części wystawy było 12 obiektów wypożyczonych na okres dwóch lat z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). Część druga wystawy to 60 prac przedstawiających kontynuacje i reinwencje tradycji sztuki ludowej na gruncie australijskim. Niektóre z prac stanowią dość niezwykłą syntezę motywów zarówno polskich, jak i australijskich. Wśród nich naj ciekawsze są wycinanki emerytowanej nauczycielki Marii Gałąski-Giętki z Melbourne. Prace te, najczęściej wzorowane na kompozycji kurpiowskich "Ieluji", nabrały cech zdecydowanie australijskich: drzewka życia przemienione �Kronika 403 zostały w eukaliptusy, a siedzące na nich ptaki to australijskie papugi i zimorodki. "Moje prace, łączące motywy polskie i australijskie, ukazują proces, jaki następuje tu w życiu każdego z emigrantów", tłumaczy artystka. Felix Tuszyński w obrazach olejnych przywołuje wspomnienia z dzieciństwa - sceny zapamiętane z wakacji na wsi, malując kolorowe koguty, kozy i fantastyczne twory wyobraźni - "zwierzoczłekoupiory". Techniką malarstwa na szkle zajmuje się inna artystka z Melbourne, Kinga Rypińska, stosując ją do przedstawienia nadrealnych widoków miast australijskich. Lidia Groblicka z Adelajdy w swoich drzeworytach nawiązuje do symetrii i płaskości dawnego drzeworytu ludowego, choć jej ironiczne komentarze i przypowieści moralne odnoszą się do współczesnego życia. Instalacje Ani Wojak, artystki młodszego pokolenia z Sydney, nawiązują do przedstawień polskich kapliczek i szopek, choć idee te interpretowane są w wymiarze wielokulturowym, odwołując się do koncepcji uniwersalizmu wierzeń. Inni artyści, którzy wzięli udział w wystawie, to Zdzisław Genek (malarstwo), Agnieszka Gołda (instalacje), Krystyna Lużny i Elżbieta Pyrz-Romanyk (pisanki), Danuta Michalska (malarstwo) oraz Tadeusz Murawski (rzeźba w glinie). Wystawa otrzymała subwencję w wysokości 83 tysięcy dolarów w ramach federalnego programu "Visions of Australia", który nagradza naj ciekawsze wystawy, finansując ich pokaz poza macierzystą instytucją w galeriach i muzeach na terenie całej Australii. W ten sposób, po inauguracyjnym pokazie w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville między listopadem 1999 a lutym 2000, wystawa została przedstawiona w Hobart (Hobart Council Art Centre), Adelajdzie (Flinders University Art Museum) oraz w Brisbane (Queensland Museum). W tym ostatnim mieście wystawa została pokazana w ramach Festiwalu "Polart" - głównej imprezy popularyzującej kulturę polską w Australii, jaka odbywa się co trzy lata. 3 maja 2001 roku uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło w Sydney (Parramatta Heritage Centre), po czym wystawa została pokazana w kilku ośrodkach regionalnych (Couffs Harbour, Stanthorpe, Griffith) oraz w Galerii Sztuki na Uniwersytecie Macquarie w Sydney, który jest głównym ośrodkiem studiów polonistycznych w Australii. Ostatnim miejscem pokazu wystawy było Old Treasury Museum położone w centrum Melbourne (grudzień 2001 - styczeń 2002). Wystawie towarzyszył bogato ilustrowany album o tym samym tytule co wystawa, zredagowany przez Marię Wrońską-Friend, wydany w języku angielskim w Melbourne przez australijski oddział międzynarodowego wydawnictwa Macmillan Press. Książka ta zawiera wprowadzenie do polskiej sztuki ludowej pióra prof. Aleksandra Jackowskiego, esej prof. Jerzego Smolicza - socjologa z Uniwersytetu w Adelajdzie na temat sytuacji Polonii australijskiej oraz twórczości powstającej na pograniczu kultur, jak również uwagi dr Marii Wrońskiej-Friend na temat folkloryzmu Polonii australijskiej, uzupełnione sylwetkami artystów biorących udział w wystawie. Jest to pierwsza książka wydana w Australii, propagująca polską sztukę ludową. Z myślą o młodzieży polskiej i australijskiej wydane zostały dwa zestawy edukacyjne dla szkół (w języku polskim i angielskim) ułatwiające aktywne korzystanie z wystawy oraz pełniejsze zrozumienie znaczenia sztuki ludowej w kreowaniu tożsamości emigrantów polskich w Australii. W sumie, podczas ponad dwóch lat prezentacji w 10 miastach Australii, wystawę obejrzało prawie 95 tysięcy osób. Chociaż wystawa cieszyła się dużym zainteresowaniem Polonii australijskiej, zdecydowaną większość zwiedzających stanowili Australijczycy, dla których było to na ogół pierwsze zetknięcie z polską sztuką ludową lub nawet sztuką ludową Europy (galerie i muzea australijskie ograniczają się na ogół do prezentacji europejskiej sztuki profesjonalnej). Warto przytoczyć niektóre z opinii zwiedzają- �404 Kronika cych: "Pierwszy raz zobaczyłem taką rzecz ... Jestem oczarowany"; "Wspaniała wystawa - pełna koloru, ciepła i serca"; "Po obejrzeniu tej wystawy chciałbym zobaczyć Polskę". Wystawa stała się znakomitym ambasadorem kultury polskiej w Australii, a Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi, które poprzez przekazanie kolekcji umożliwiło zorganizowanie tej wystawy, należą się słowa uznania i podziękowania. Maria Wrońska Friend "ECLATS DE FERVEURS POPULAlRES, TRESORS D'AMOUR"WYSTAWA W MUSEE DU VIEUX NIMES, BIBLIOTHEQUE DES METIERS, NIMES, CZERWIEC 2003 Tytuł tej wystawy w wolnym tłumaczeniu znaczy "Odpryski ludowej-tradycyjnej żarliwości - skarby miłości" i odnosi się do wytwórczości tzw. rzemiosła religijnego, dewocyjnego, produkującego na potrzeby kultu domowego rozmaite przedstawienia religijne (figurki świętych, Pasje itp.), lecz nie tylko. Ekspozycję prezentowano w Musee du Vieux Nimes, wykorzystując zbiory własne muzeum, kilku prywatnych kolekcjonerów oraz kolekcje dwóch innych muzeów z tego samego regionu (Museon ArIaten w Aries i Musee d' Art sacre w Pont-Saint-Esprit). Już sam jej tytuł jest bardzo emocjonalny i można powiedzieć - stronniczy, ale ani komisarz wystawy, Martine Nougarede, ani kolekcjonerzy poproszeni o udział w przygotowaniu prezentacji, nie ukrywali swojego zaangażowania, osobistej pasji i fascynacji tego typu przedmiotami, historią ich produkcji, pochodzeniem wzorów i ich rolą w kształtowaniu religijności domowej, prywatnej oraz pamięci zbiorowej. Jak podkreślali pomysłodawcy ekspozycji J, przedmioty te jedynie pozornie zasługują na miano obiektów kultu czy czci sensu stricto religijnej, choć (w większości) odwołują się do tych sfer w warstwie wizualnej. Daleko im również do przedmiotów tylko upiększających, chociaż ich funkcja dekoracyjna była nieraz podkreślana i wykorzystywana przez użytkowników (inna była ich podstawowa funkcja - jak wnioskować można na podstawie intepretacji różnych źródeł: archiwalnych, etnograficznych i archeologicznych). Przedmioty te stawały się równieź nośnikami pamięci o wielu wydarzeniach, które wcale nie musiały swoimi korzeniami sięgać prawd wiary czy wydarzeń religijnych. Często przedstawienie jednego z lokalnych wizerunków Matki Boskiej, jak np. z sanktuarium Santa Cruz w Nimes - zbudowanego na wzór kościoła pod wezwaniem Notre-Dame du Salut w Oranie (Algieria), istnieje w świadomości odwiedzających je pielgrzymów jako symbol ziemi i życia, które musieli porzucić na fali wydarzeń politycznych (w wyniku walk o niepodległość Algierii). Cudowny posążek Matki Boskiej z Santa Cruz wiąże się ściśle w ich świadomości z tym wydarzeniem - jednym z ważniejszych, które ukształtowały i naznaczyły ich historię indywidualną oraz zbiorową. Matka Boska z Oranu stała się dla nich punktem odniesienia w budowaniu od nowa swojego źycia gdzie indziej. Zrekonstruowane sanktuarium pod jej wezwaniem przywołuje to, co utracili na zawsze, czyli ziemię, majątek, domy, często kogoś z bliskich bądź przyjaciół. Z drugiej strony, jej wizerunek jest rodzajem zwornika ich toźsamości. A zatem przedmioty te odzwierciedlają i kształtują zarazem potoczną i powszechną I Katalog wystawy: te/ats de ferveurs popu/aires, tresors d 'amour, Nimes 2003, ss. 62, fot. 31. �Kronika 405 wyobraźnię, stając się bardzo często nośnikami treści i znaczeń daleko wykraczających poza ich pozornie oczywistą rolę religijną. Na wystawie można podziwiać dziesiątki przedmiotów, które zwykle włącza się do tzw. kiczu religijnego (reprezentują one "estetykę odpustową"). Są to przede wszystkim figurki2 świętych, najczęściej tych najbardziej popularnych na południu Francji świętych lokalnych (jak m.in. św. Marta poskramiająca smoka zwanego Tarasque czy Sara traktowana jako "święta", choć oficjalnie świętą nie jest, brakuje bowiem pewności, że w ogóle istniała3). Spotkać można rozmaite przedstawienia Matki Boskiej czy dzieciątka Jezus (podobnie jak święci, są to kilkunastocentymetrowe gliniane figurki, stojące na minipostumentach i nakryte bardzo często szklanymi kloszami). Ich pochodzenie i geneza są przedmiotem studiów, w tym etnograficznych i historycznych. Zakłada się, że santibellis wykonywane były niemal wyłącznie w Marsylii, a rozkwit produkcji i ich popularności nastąpił w wieku XVIII i XIX. Santibellis, obok tzw. santons4 stały się jednym z bardziej charakterystycznych przedmiotów obecnych w domach tego regionu. Wzorów dostarczały figury świętych z kaplic i ołtarzy kościelnych5• Co więcej, santibellis nie tylko zdobiły domy. Ich rola sakralna, w bardzo szerokim rozumieniu, jest potwierdzona przez liczne znaleziska tych posążków na starych marsylskich cmentarzach (ustawiane były np. na nagrobkach). Ślady takiego ich użytku odnajdowano jeszcze do lat 70. XX wieku. Jakie były kryteria ich wyboru i zarazem ich rola? Najczęściej wybierano taką figurkę świętego, która odpowiadała imieniu ojca rodziny lub naj starszej osoby, pochowanej w grobowcu rodzinnym. Wtedy najczęściej były to santibellis żeńskie. Często, jeśli nazwisko rodowe zawierało imię któregoś ze świętych (jak np. Michała), na grobie umieszczano właśnie posążek tego świętego. Badacze zauważyli, że istnieje prawidłowość pomiędzy różnorodnością przedstawień niektórych świętych i ich liczebnością, a częstotliwością występowania ich imion wśród populacji marsylskiej XIX wieku. Źródła pokazują, że najmniejsze z santibellis6 bardzo często służyły dzieciom do zabawy "w kościół", czy "w mszę", oswajając je z rytami i ceremoniami kościelnymi. Rzemieślnicy marsylscy zajmujący się wypalaniem i modelowaniem z gliny santibellis, bardzo rzadko wytwarzali figurki przedstawiające osoby świeckie, a takie są obecnie najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów, jak np. postaci Napoleona, Woltera czy Rousseau. Oprócz tego powstawały także np. postaci ogrodników lub ogrodniczek, myśliwych czy postaci w strojach orientalnych. W tym przypadku inspirację czerpano ze sztuk teatralnych oraz figurek fajansowych i porcelanowych modnych w Europie w XIX wieku. Być może przyczyna wywołująca skojarzenie santibellis z odpustem i jego estetyką, tkwi w ich kolorystyce. Co więcej, a jest to szczególnie ważne w przypadku figur odwoFigurki takie to santibellis (słowo pochodzenia prowansalskiego). Legenda mówi, że Sara była czarną służącą przybyłych do Prowansji po śmierci Chrystusa dwóch krzewicielek nowej wiary, nazywanych w tradycji prowansalskiej św. Marią Jakubową (czyli matką Jakuba) i św. Marią Salomeą - w Ewangeliach nazywaną Salome. Np. u św. Marka, który opisuje konanie Jezusa i póżniejsze odkrycie pustego grobu przez kobiety, wśród których znajdowała się Salome. Była ona prawdopodobnie siostrą Marii, matki Jezusa, a matką Jana i Jakuba, synów Zebedeusza. 4 San/ons to postaci różnej wielkości wypalane z gliny. Służą wyłącznie do dekoracji bożonarodzeniowego żłóbka, co jest nadal bardzo popularną tradycją w Prowansji. l Dowodziłyby tego przede wszystkim kopiowane przez wytwórców małych figurek, zagłębienia na relikwiarze, tradycyjnie umieszczane w cokole posągu świętego. 6 To z nich wyrosły trochę póżniejsze san/ons, z których tworzono tłum adorujący Jezusa w żłóbku. 2 J �406 Kronika łujących się do kultu religijnego, kolorystyka nie odpowiada tradycji wypracowanej w sztuce sakralnej wynikającej z zasad i wytycznych dyktowanych przez Kościół. Owa dowolność mogła powodować konfuzję i trudności z rozpoznaniem, którego świętego dana figurka przedstawia. Jednak większość tych wizerunków odwołuje się do postaci najlepiej znanych świętych we Francji: Sebastiana, Piotra, Ludwika króla Francji czy Marii Magdaleny7. Można założyć, że odbiorcom tego typu przedstawień przeszkadzało to najmniej, skoro rola santibellis nie ograniczała się wyłącznie do podnoszenia świadomości religijnej, raczej do modelowania uczuć religijnych, a aspekt dekoracyjny stawał się z biegiem czasu coraz ważniejszy. Rzecz jasna, rola bibelotu zaczęła być przypisywana santibellis mniej więcej w XIX wieku na fali powszechnej laicyzacji, ale na pewno nie wyparła ona innej, głębszej, przypisywanej tym figurkom, które były traktowane poniekąd jako przedstawienia patronów rodziny. Innymi świadectwami ich sakralnej roli był obyczaj umieszczania ich w pokoju, gdzie na marach spoczywał nieboszczyk. Odnaleziono także źródło, w którym wspomina się o ich obecności w celi kartuza lub wydarzenie, które miało miejsce w jednej ze starych marsylskich dzielnic, gdzie wierni przenieśli kilka santibellis do zakrystii w ich kościele parafialnym. Obok wymienionych już przeze mnie wcześniej postaci świętych regionalnych (jak św. Marta i Sara), pomiędzy santibellis odnaleźć można inną postać świętego, związaną ściśle z lokalnym marsylskim obyczajem, który miał miejsce podczas święta Bożego Ciała. W XIX wieku jedną z procesji tworzył cech rzeźników, którzy z okazji tego święta ofiarowywali mięso miejscowym szpitalom. W procesji tej honorowe miejsce zajmował byk, na którego sadzano małego chłopca przebranego za św. Jana Chrzciciela. Figurka "małego Jana" produkowana była później specjalnie na odpust czerwcowy św. Jana. Obyczaj ten cieszył się tak wielką popularnością, że samo imię Jean Baptiste (Jan Chrzciciel) stało się jednym z naj popularniejszych imion męskich nadawanych chłopcom w Marsylii w tej epoce. Kto kupował te figurki? Jak zaznacza Regis Bertrand8, wbrew pozorom i stereotypowym, dzisiejszym wyobrażeniom, nie byli to ludzie wywodzący się z klas najniższych i najbiedniejszych, ani miejskich ani wiejskich. Nabywali je przede wszystkim przedstawiciele klasy plasującej się tuż poniżej tzw. warstwy średniej (nie majętna burżuazja, lecz średnio zamożni kupcy, rzemieślnicy itp.). Bardzo często obdarowywano nimi z okazji zamążpójścia, zaś nieocenionym źródłem wiadomości o statusiesantibellis są malowane wota, zwłaszcza przedstawiające sceny domowe. Ilustrują one dobrze stan posiadania ofiarodawców, wypełniając często lukę w historii kultury materialnej regionu. Okazuje się zatem, że owe obrazy-wota, odnotowują obecność santibellis szczególnie wśród średnio zamożnych grup, na co wskazuje wyposażenie pokoju, stroje i inne 7 Warto dodać, że właśnie w Prowansji, w miejscowości Saint-Maximin znajduje się relikwia św. Marii Magdaleny. Jest to jej czaszka. Według legendy, Maria Magdalena po śmierci Chrystusa (podobnie jak Marie wspomniane powyżej) udała się na wędrówkę i ostatecznie znalazła azyl właśnie w dzisiejszej Prowansji. Mieszkała w grocie masywu Sainte-Baume, gdzie doznawała ekstaz, gdy porywana była do nieba przez anioły, które także przynosiłyjej żywność. Żyła tamjako pustelnica. Zamiast ubrania, spowita była w długie do ziemi włosy, co stało się inspiracją dla wielu obrazów. Jest to jedno z najbardziej popularnych przedstawień Marii Magdaleny, wyrosłe zjej legendarnej biografii, obok ilustrującychjej obecność przy Jezusie wydarzeń odnotowanych w Ewangeliach.WizerunekMarii Magdalenyspowitejwe włosy spotkaćmożna m.in. w regionieprowansalskim w kaplicy Saint-Erige w Auron (z XIII w.); w Augsburgu podziwiać można drewnianą polichromowaną figurę Marii Magdaleny z XV w. autorstwa Gregora Erharta; we Florencji zaś, w galerii DeI Academia można natknąć się na ikonę z XIII w. nieznanego autora, również przedstawiającą Marię Magdalenę-Pustelnicę, której sylwetkę skrywają długie włosy. g Katalog wystawy, s. VII. �Kronika 407 przedmioty codziennego użytku. Bardzo często santibellis występowały parami (np. na dwóch obrazach można je dostrzec symetrycznie ustawione, w jednym przypadku na kominku, w innym - na komodzie9). Oprócz santibellis, które tworzą największą grupę eksponatów, na wystawie umieszczono także relikwiarze: są jednowymiarowe, wykonane z papieru, haftowane, dekorowane rozmaitymi ozdobami, jak wycięte z papieru kwiatki czy dekoracje ulepione z wosku. Szczególne zainteresowanie mogą budzić trzy inne prezentacje. Pierwsza z nich to grupa drewnianych figur, w zasadzie manekinów, które po ubraniu i udekorowaniu stają się przedstawieniami Matki Boskiej, niesionej w procesjach. Taki rodzaj figury-stelażu nazywa się po francusku vierge de procession. Ma ona starannie i realistycznie wykonanąjedynie twarz i ruchome ręce, zginające się w stawach jak u lalki, ale nie posiada włosów bardzo często jako ofiarę i rodzaj wota kobiety składały swoje włosy na przybranie głowy figury procesyjnej. Oprócz tego, niektóre manekiny posiadająjedynie wyrzeźbiony korpus do bioder, a zamiast "nóg" od bioder odchodzą promieniście listwy, które tworzą stelaż. Na nim później układa się suknie, w jakie figura ubierana jest do procesji. Drugą grupą przedmiotów są tzw. raje (po prowansalsku beatiho), zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej, choć tych drugich jest mniej. Mają one fonnę trójwymiarową, są to mini-makiety, z kilku- bądź kilkunastocentymetrowymi figurkami przedstawiającymi jakąś scenę, np. muzyków lub życie codzienne mniszki w klasztorze. Do budowy ,,rajów" wykorzystywano wszelkie dostępne środki: od kawałka lusterka imitującego np. jeziorko, po druciki, suche kwiaty czy inną roślinność, papier-mache, resztki tkanin itp., zaś figurki były również wykonane z podobnych surowców. Owe "raje", zarówno o tematyce świeckiej, jak i ilustrujące codzienne życie zakonne, są dziełami rąk samych zakonnic. Wykonywały je z materiałów wspomnianych powyżej, czyli w zasadzie z resztek, z odzysku. Tego typu amatorskie, lecz z wielką starannością i pieczołowitością wykonywane miniatury, powstawały przede wszystkim w żeńskich klasztorach prowansalskich i langwedockich, a na wystawie prezentowane są ich XIX-wieczne przykłady. Pochodzą one z Musee d'Art sacre w Pont-Saint-Esprit, gdzie do jego kolekcji trafiły dzięki zabiegom jednego z konserwatorów tego muzeum, Alaina Gigarda, w wyniku jego poszukiwań w starych klasztorach (np. w Aries, Uzes czy Awinionie). W jakim celu były wykonywane i dla kogo? Te, które przedstawiały mniszkę przy zajęciach klasztornych, najczęściej w celi bądż w kaplicy, modlącą się, odzwierciedlać miały jej życie i miejsce, w którym je spędza. Stawały się swoistym dokumentem, opowiadającym o jej codzienności oraz przekazem adresowanym najczęściej do rodziny i bliskich. Oprócz tego waloru dokumentującego pewną obiektywną rzeczywistość materialną, "raje" traktować można także jako swoisty dokument jej życia wewnętrznego i kontemplacyjnego. Według organizatorów wystawy odczytywać je można jako szczególny zapis podobny do dziennika intymnego. Należy sobie uzmysłowić, w jakim rytmie biegło życie zakonnic: było uregulowane, podzielone według godzin mszy i nabożeństw, prac, świąt i obowiązków. Aby pracować nad "rajami", mogły poświęcać na to zaledwie chwile ze swojego wolnego czasu przeznaczonego na rekreację i wypoczynek. Obdarowywały nimi póżniej bliskich, rodzinę, opiekunów lub inne mniszki (choć najczęściej efekt ich starań i precyzji odnajdywany był póżniej przez A. Girarda np. w kurniku). Uderza także skromność środków wykonania, ubóstwo materiału, a jednak nasycenie głęboką treścią emocjonalną i indywidualizmem pragnieniem oddania swoich przeżyć i intencji oraz stanu ducha. Istotny jest wysiłek w poszukiwaniu odpowiedniej fonny służącej przekazaniu swoich odczuć. 9 Tamże, s. X. �408 Kronika Do trzeciej, nie mniej interesującej grupy tematycznej, zaliczyć można część ekspozycji, która poświęcona jest Lourdes i przedmiotom komerycyjno-dewocyjnym, związanym z kultem tego miejsca i objawieniem. Handel przedmiotami dewocyjnymi jest już obecnie ściśle wyspecjalizowany, jeśli chodzi o zaspokojenie rozmaitych gustów, począwszy od przedmiotów, które podobają się dziecku lub dorosłemu, Amerykaninowi lub Flamandowi itp. Tematyka jest ściśle związana z miejscem kultu, a więc najczęściej można się natknąć na przedstawienia groty Massabielle, równie popularne są wizerunki Bernadetty i Matki Boskiej. Oddzielną grupę stanowią świece. Używane są powszechnie podczas procesji oraz masowo przez pielgrzymów, którzy wyjeżdżają z Lourdes. Gest zapalenia świec staje się w ten sposób swoistym przedłużeniem pobytu, a na pewno modlitwylO. Oprócz tego pielgrzymi powszechnie posługują się różańcem, który poza tym staje się często przedmiotem pamiątkowym, wręczanym innym po powrocie z pielgrzymki. Znaczenie obdarowywania się tego typu pamiątkami religijnymi (np. różaniec, obraz religijny) i quasi-religijnymi (np. kule śnieżne z miniaturką groty lub postaciami Bernadetty i Matki Boskiej, woda lecznicza w plastikowej butelce w kształcie Matki Boskiej itp.), można interpretować jako dar w naj czystszej postaci (w sensie Maussowskim), podtrzymujący i odświeżający zadzierżgnięte już więzi, jako zmaterializowaną intencję: "będąc w Lourdes myślałam/em o tobie/o was". Jest to także wyraz chęci podzielenia się swoim emocjami i przeżyciami, związanymi ze sferą niewyrażalną, trudną do zdefiniowania, która jednak w tym wymiarze handlowym doczekała się często "naiwnych" przedstawień. Być może dlatego traktujemy je jako "naiwne", często nieudolne czy wręcz kiczowate, ponieważ za pośrednictwem mizernych środków i bardzo rzadko mistrzowskimi sposobami, próbują przekazać coś, co wyrasta ponad poziom estetyczny. Dzięki temu, że zakupiono je w sanktuarium (nie mówiąc np. o ich poświęceniu i pobłogosławieniu), nabierają dodatkowego waloru swoistych materialnych "atestów", poświadczających pobyt w wyjątkowym miejscu, gdzie doszło do kontaktu ze świętością. Przejmują także rolę równie swoistych "ekwiwalentów" obecności i pobytu u źródeł sacrum i samego sacrum (już po powrocie pielgrzyma do domu, zarówno dla niego, jak i dla obdarowywanych). Stają się przedmiotami podobnymi do tych, które są wykorzystywane podczas ćwiczeniach mnemotechnicznych: ożywiają wspomnienia o znaczącym pobycieii. Niewątpliwie wystawa dowartościowuje ową "naiwną sztukę" dewocyjną, która odnosi się przecież także do sfer wykraczających poza porządek religijny. Organizatorzy nie kryją przed zwiedzającymi swoich prywatnych sentymentów (w tym wspomnień rodzinnych, związanych z podobnymi do umieszczonych na ekspozycji przedmiotami, co opisują również w katalogu). Sam katalog ma ciekawą formę - jest to pudełko, w którym znajdują się zszyte w cienkie zeszyciki - wywiady z kolekcjonerami, omówienia poszczególnych prezentacji tematycznych, wspomnienia itp. oraz fotografie obiektów. Taka forma edytorska nawiązuje wyraźnie do podkreślanego przez pomysłodawców ekspozycji intymnego charakteru wystawianych przedmiotów, które odwołując się do sacrum, wrosły bardzo mocno w świat historii osobistej, rodzinnej, miasta i społeczności. Inga Kuźma R. Dalvemy, tamże, s. XIII. E. Claverie, La Jlierge, Ie desordre, la critique. Les apparitions de la Jlierge a /'age de la science, "Terrain" nr 14, 1990, s. 60-73. 10 II � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5723cf377b5a25915f4ae9861a9f6154.pdf a561bbd6ad9d4c8bf0e523194a3cbd97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4716 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.229-334 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 III. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. Ewa Dżurak, Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, ss. 208. Clifford Geertz powszechnie uznany jest za jednego z najbardziej oryginalnych etnografów, a zarazem za najbardziej inspirującego i wyrafinowanego, tuż obok Claude' a Levi-Straussa, intelektualistę, jakiego wydała na świat antropologia. I mimo iż stwierdzenie to w opinii niektórych - brzmieć może nazbyt przesadnie, to jednak trudno zakwestionować znaczącą pozycję wspomnianego badacza we współczesnej humanistyce i naukach społecznych, o której mogą świadczyć chociażby liczne odwołania do jego twórczości (od bezwzględnego ubóstwiania po ostrą krytykę), zarówno przez "plemiona" etnologów, jak i "hordy" socjologów, historyków, literaturoznawców, filozofów, politologów etc. Toteż obserwując polską panoramę wydawniczą, można być zdumionym (a raczej - mówiąc bardziej dosadnie - zdegustowanym) faktem, iż dość liczna naukowa spuścizna amerykańskiego antropologa prawie nie ujrzała u nas światła dziennego. Jedyną bowiem książką w całości przetłumaczoną na język polski, a w dodatku wydaną w kilkanaście lat po ukazaniu się oryginału, jest Dzieło i życie'. Należy tutaj jeszcze dodać, iż praca ta nie zajmuje miejsca centralnego w dorobku autora oraz nie stanowi tematu głównych jego rozważań, co jednakże nie oznacza, iż w refleksji antropologicznej przeszła ona niezauważona. Wręcz przeciwnie, uznać ją bowiem można - obok Writing Culture redagowanej wspólnie przez George'a Marcusa iJamesa Clifforda oraz Klopotów z kulturą autorstwa wspomnianego Clifforda - za kamień węgielny orientacji tekstualizmu w etnologii. Jak sama już wymowa przywołanych tytułów sugeruje, wszystkie trzy pozycje traktują antropologię głównie jako rodzaj pisarstwa. Zwracając uwagę na tropologię w narracji antropologicznej (a niekiedy na wątki historyczne i biograficzne autorów), Geertz nie dąży w żadnym wypadku - jak to czyni np. Edward Said w swoim Orientalizmie - do zdemaskowania ideologicznego i kolonizacyjnego (ujarzmiającego) charakteru etnografii. Poruszane kwestie w rozprawie Geertza odnoszą się bowiem wyłącznie do płaszczyzny literackiej: są one zorientowane na tekst, a sama etnografia traktowana jest przez autora jako "rodzaj pisarstwa, wyrażania rzeczy na papierze" (s. 9). Kluczową tezą omawianej książki wydaje się założenie mówiące o tym, iż o tożsamości tak rozumianej antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między Byciem Tam a Pisaniem Tu. A przejawia się ono w oryginalnym przejściu od doświadczenia terenu do przestrzeni tekstu. Dzieło i życie jednak, choć porusza temat szeroko pojmowanej antropologii, nie jest ani relacją terenową, ani studium metodologicznym. Stanowi ono raczej zbiór lużno powiązanych ze sobą sześciu esejów (będących poszczególnymi rozdziałami), dających się wkomponować w dwa nurty, które można określić jako refleksyjny iinterpretacyjny.W tym pierwszym Geertz podejmuje próbę traktowania antropologii jako czytadła (rozdz. pierwszy: Być Tam oraz rozdz. ostatni: Być Tu), w tym drugim (nie mającym oczywiście nic wspólnego z Geertzowską antropologią interpretacyjną) ukazuje,jak antropologowie piszą (rozdz. środkowe: Świat w tekście; Pokaz slajdów; Zaświadczające Ja; My/Nie-My. czyli aMer Yka [ Kursywą wyróżniam tytuły książek (także nazwy rozdziałów), wyrażenia obcojęzyczne, a także określenia Geertzowskie. �300 Recenzje i noty recenzyjne - NIE-aMer Yka). I jeżeli w nurcie pierwszym autor prezentuje swój osobisty stosunek do etnologii (wskazujący na powinowactwa owej dyscypliny akademickiej z literaturą) i stawia dość kontrowersyjne twierdzenie, iż o wartości tekstów etnograficznych stanowi nie tyle ich prostota, nagromadzenie w nich faktów kulturowych czy też nowatorskich teorii, ile sama kompozycja narracyjna, tak w drugim - koncentrując się na całkowicie odmiennych stylach czterech antropologów-pisarzy: Claude'a Levi-Straussa, Edwarda Evana Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict, przedstawia różne (a zarazem mające naj częstsze zastosowanie) sposoby konstrukcji opisu. Wybór wspomnianych reprezentantów - choć w niektórych może budzić znaczne wątpliwości - argumentowany jest przez rzecznika antropologii interpretacyjnej tym, iż głównie ten kwartet stał się założycielem dyskursywności na gruncie etnologii, iż to właśnie ci uczeni "sygnowali własne teksty z pewną determinacją, jak też zbudowali teatry języka, w których spora liczba innych postaci, mniej czy bardziej przekonująco, wykonywała, wykonuje i z pewnościąjeszcze przez krótką chwilę będzie wykonywać swoje dzieła" (s. 35). Bowiem takjak pewnym systemom myśli przypisane są konkretne nazwiska ("funkcjonalizm Radcliffe-Browna") czy też tak,jak analogicznie czyni się w przypadku pojedynczych idei ("małżeństwo Murdocka"), tak też w odniesieniu do owych antropologów można powiedzieć o stworzonych przez nich czterech różnych stylach pisarstwa. Z tego też właśnie powodu bohaterami swojej książki Geertz uczynił paryskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorską intelektualistkę. Ze wspomnianego grona to zdecydowanie Levi-Strauss charakteryzuje się - według autora Dzieła i życia - najbardziej radykalnym stylem literackim. Odsłaniając konstrukcję tekstu oraz sposób narracji Smutku tropików, łamiącej wszelkie reguły i konwencje pisarstwa naukowego (realizmu etnograficznego), Geertz zwraca uwagę, iż zawiłość, ścisłość, surowość i schematyczność strukturalizmu może "tańczyć" w jednej parze z literackością i barwnością opisu. Smutek tropików jawi sięjako dzieło złożone z kilku książek, przy czym słowo "złożone" w tym przypadku jest nazbyt ubogie, bowiem wszelkie teksty, jakie można wyodrębnić w przywołanej lekturze, wchodzące raz w sojusze, innym zaś razem kroczące własnymi ścieżkami, tworzą istny kalejdoskop narracyjny. Zatem dzieło Levi-Straussa można odczytać jednocześnie jako: 1.traktat podróżniczy, by nie powiedzieć przewodnik turystyczny - "choć, podobnie jak tropiki, nieaktualny" (s. 66); 2. etnograficzny raport, propagujący kolejnąscienza nova; 3. filozoficzny dyskurs, rehabilitujący Rousseau i tkający ponowną utopię Umowy Społecznej; 4. traktat reformatorski, oskarżający (choć nie zmieniający się w rozważania natury moralnej) ekspansjonizm Zachodu, przejawiający się na płaszczyźnie estetycznej; i 5. - symboliczny tekst, literackie zastosowanie spojrzenia symbolisty na kulturę pierwotną. Jednakże to, co najbardziej istotne w Smutku tropikówwedług autora Dzieła i życia - tkwi raczej w samym połączeniu całości niźli w poszczególnych częściach. A owym spoiwem - powiada Geertz - jest mit-Antropologa-jako-poszukiwacza. Natomiast sama wszechogarniająca forma książki jawi sięjako "Historia Poszukiwania: opuszczenia znanych, nudnych, dziwnie grożnych brzegów; podróży z przygodami do innego, mroczniejszego świata, pełnego różnorodnych fantazmatów i dziwnych odkryć; kulminacyjnej tajemnicy, prawdziwego innego, oderwanego i nieprzezroczystego, napotkanego twarzą w twarz w głębokiej sertao; powrotu do domu, by snuć opowieści, nieco tęskne i nieco nużące, nierozumiejącym, którzy, bojąc się ryzyka, pozostali z tyłu" (s. 66). W zupełnie innym świetle Geertz stawia homogeniczny świat narracji Evansa-Pritcharda, "zamieszkałego" również przez takie nazwiska, jak: Radcliffe-Brown, Meyer Fortes, Max Gluckman, Edmund Leach, Raymond Firth i in. Otóż prozę oksfordzkiego dona, poczynając od jego pierwszej poważnej pracy Witchcraft, Oracles, and Magic Among the Azande (1937) po ostatnią Nuer Religion (1956), scharakteryzować można przy użyciu tych samych określeń: "pewna siebie", "czysta", "przemyślana", "umiarkowana", "lekka", "wyraźna", "utrzy- �Recenzje i noty recenzyjne 301 mana w stylu rozmowy". W pisarstwie Evansa-Pritcharda - powiada autor Dzieła i życia - nie widać żadnego zmagania się ze słowami. "To, co powiedziane, jest powiedziane jasno, pewnie i bez zbędnych uniesień. Werbalnie, przynajmniej, nie ma żadnych pustych miejsc wypełnienia i wielokropków, które można samemu dopowiedzieć, jest tylko to, co widać, i brak zachęty do głębszego wczytywania się. Wyraźnie odczuwalny jest ton osobistego dystansu, przejawiający się w ciągłej grze najlżejszej z lekkich ironii" (s. 88). Ten typ narracji, przenikający wszelkie opowieści badacza Azande i Nuerów, pozwolił ukazać świat obcych kultur jako świat logiczny i uporządkowany, jako świat dający się doskonale zrozumieć i opisać w kategoriach typowo angielskich. I chociaż wszystkie klasyczne studia Evansa-Pritcharda, na co zwraca uwagę Geertz, zaczynają się od odkrycia, że "coś", co istnieje w kulturze Zachodu (organizacja kościelna, państwo) niekoniecznie musi mieć zastosowanie w innej społeczności, to jednak kończą się one za każdym razem stwierdzeniem, iż zawsze "to coś innego" (czary, organizacja segmentowa) działa w zamian tak samo skutecznie. "Demaskując" natomiast strukturę narracji Bronisława Malinowskiego, Geertz poświęca wiele miejsca samej postaci najsłyniejszego badacza terenowego. Otóż na kartach Dzieła i życia Malinowski jawi się przede wszystkim jako osoba radykalnie rozdwojona, oscylująca między romantykiem, odnajdującym sens życia wśród tubylców, a racjonalistą, bezgranicznie przekonanym o obiektywizmie nauki. I właśnie to wewnętrzne rozdarcie krakowskiego neurastenika, występującego raz w kostiumie pielgrzyma, innym zaś razem - kartografa, złożyło się na główną figurę retoryczną jego pisarstwa. Toteż zaobserwowane i opisane fakty kulturowe w licznych tomach, powstałych w wyniku kilkuletnich badań na Trobriandach, mieszają się z wątkami autobiograficznymi. Taka konstrukcja tekstu, będąca współcześnie nota bene niemal tendencją, pozwala w znacznym stopniu, właśnie poprzez urzeczywistnienie siebie w tekście (to Zaświadczające Ja), na uwiarygodnienie własnej relacji. Przedstawiając pisarstwo Ruth Benedict, Geertz (za Jamesem Boonem) wskazuje na pewne powinowactwa z prozą Jonathana Swifta. Bowiem zarówno w twórczości amerykańskiej antropolożki, jak i w utworach anglo-irlandzkiego pisarza mamy do czynienia ze specyficznym rodzajem krytyki społecznej, owym Ezopowym komentarzem, mówiącym o własnym społeczeństwie poprzez pisanie o innych. W Chryzantemie i mieczu kultura Japończyków, która w opinii społeczeństwa amerykańskiego często wydaje się odległa i egzotyczna, przedstawiona została jako logiczna ijasna, w przeciwieństwie do własnej kultury, pełnej dziwactw i przypadkowości. Z podobną strategią retoryczną spotykamy się również we Wzorach kultury. Ukazane trzy społeczności (Kwakiutlów, Zuni i Dobu), charakteryzujące się odmiennymi temperamentami ludzkimi, stają się momentami po prostu karykaturą nas samych. Podsumowując pisarstwo Benedict, Geertz mówi, iż ma ono na celu - w myśl starej maksymy - raczej dokuczać światu, niż go bawić. Przedstawioną przez Geertza tak różnorodną (an)tropologię narracyjnąparyskiego mandaryna, oksfordzkiego dona, wędrującego Polaka i nowojorskiej intelektualistki łączy jeden fakt (o którym już wspomniałem), dla uwypuklenia którego autor Dzieła i życia przywołuje dwa eseje: Michela Foucaulta Kim jest autor i Ronalda Barthesa Authors and Writers. Otóż Foucault dokonał rozróżnienia między producentami pojedynczych książek a twórcami dyskursywności, będącymi nie tylko autorami swoich książek, lecz przede wszystkim fundatorami określonych reguł wytwarzania oraz nie kończących się możliwości powstawania nowych tekstów. Typologia powyższa zbieżna jest z propozycją Barthesa, ukazującą zjednej strony pisarzy pełniących rolę kapłanów, dążących jedynie do przedstawienia faktów i idei, traktujących informacje jak towar, z drugiej zaś - autorów sprawującychfunkcję klerków, tworzących urzekającą strukturę słowną, powołujących teatr języka. I właśnie w kontekście tych dwóch esejów Geertz zalicza bohaterów swojej książki: Claude'a Lćvi-Straussa, Edwarda Evan Evansa-Pritcharda, Bronisława Malinowskiego i Ruth Benedict do Foucaultowskich założycieli dyskursywności i Barthesowskich autorów. �302 Recenzje i noty recenzyjne Oczywiście pisarstwo antropologiczne nie jest ograniczone jedynie do stylów "wytworzonych" przez przywołane w Dziele i życiu osobowości (choć z pewnością należą one do najgłośniejszych w tej orkiestrze). Pisarstwo antropologiczne jest bowiem równie bogate i wielowymiarowe, jak różnorodny i wielogłosowy jest świat, który ono opisuje. W miejscu tym można wspomnieć, iż również sam Geertzjest założycielem dyskursywności, twórcą thick description, opisu zagęszczonego, którą to "strategią" literacką wzorcowo posłużył się w tekście Deep Play: Notes on Balinese Cockfight (z tomu The Interpretation ojCultures, 1973). Przyjrzyjmy się jeszcze na moment samemu antropologowi. Kimże onjest dla Geertza? Otóż nadszarpnięcie autorytetu Nauki (Rorty'owski "antyreprezentacjonizm" i "kontekstualizm" czy Geertzowska "wiedza lokalna") zmusiło antropologa do porzucenia pozorów osoby wszechwiedzącej, posiadającej idealną metodę badawczą, za pomocą której może ukazać "prawdę, samą prawdę i tylko prawdę". To postawa osoby poszukującej, której nie są obce rozterki i wątpliwości, jest bardziej bliska poznaniu niż definitywnym stwierdzeniom i uniwersalnym teoriom "obiektywnych" antropologów. Etnolog zatem przestał być jedynym znającym "tajemnice" innych kultur. Nie oznacza to oczywiście, iż paraliż antropologa, spowodowany niemożnością ukazania "obiektywnych znaczeń", pozwala mu wyłącznie na koncentrowanie się na sfrustrowanym ego. Zanikła jedynie jego pozycja pośrednika "mediującego pomiędzy przesądami jednych a parafiańszczyzną drugich" (s. 58) oraz rola "transkulturowego teoretyka próbującego ująć w ogólne prawa dziwaczne wierzenia i niezwykłe struktury społeczne" (tamże). Nie jest bowiem tak, iż świat etnografii istnieje obiektywnie, ale nie jest także ani przedstawiany, ani konstruowany, lecz p r z e ż y wan y, zarówno przez badaczy, jak i badanych. Toteż rozważania autora Dzieła i życia skupiające się wokół pisarstwa antropologicznego nie zmierzają w swym założeniu do zaaplikowania określonych wytycznych służących prawidłowemu sporządzaniu monografii, lecz do ukazania, iż owe opisy etnograficzne są przełożeniem własnych doświadczeń - w oparciu o strategiczny wybór stylu i figur retorycznych oraz z p o m o c ą odpowiednich zabiegów narracyjnych - na formę tekstową. Tak więc należy zgodzić się z Geertzem, iż nie można podać prawidłowej metody tworzenia tekstów, bowiem wszelki ,,[k]rytycyzm ex ante - to musisz zrobić, tego absolutnie robić nie możesz- jest tak samo absurdem w antropologii, jak i w każdym innym nie opartym na dogmacie przedsięwzięciu intelektualnym. Podobnie jak wiersze i hipotezy, etnografie mogą być osądzane tylko ex post, po tym jak ktoś je stworzy" (s. 198). Można zatem pokusić się o stwierdzenie, iż dla Geertza "dobra" monografia to taka, którą się "dobrze" czyta (oczywiście mając na myśli płaszczyznę literacką, a nie np. etyczną). Taka sytuacja skłania wielu antropologów - co stanowi jedno z podstawowych założeń etnologii postmodemistycznej (tekstualizmu) - do spostrzegania etnografii raczej w barwach dyskursu literackiego niżli naukowego. Jednakże przed pochopnym samookreśleniem się antropologów mianem powieściopisarzy przestrzega autor Dzieła i życia, co nie oznacza, iż ów badacz balijskich walk kogutów nie dostrzega podobieństw rodzinnych między owymi dyskursami. Postulat mówiący o nieistnieniu tychże granic - twierdzi ten antropolog - żywo przypomina przechwałki owego muła północnoafrykańskiego, który mówi jedynie o bracie swojej matki: koniu, nie wspominając nigdy o własnym ojcu: ośle. Antropologia - w sensie Geertzowskim - jest zatem hybrydą art i science, przy czym nie stanowi w pełni ani jednego, ani drugiego. Dlatego też możliwe jest - i to nie tylko na płaszczyżnie antropologii kulturowej - współczesne przemieszanie form gatunkowych, gdzie "autorzy oscylują między językiem zabawy, dramatu i tekstu"2. 2 C. Geertz, O gatunkach zmąconych. ·przeł. Z. Kapiński, w: Postmodernizm: Antologia przekladów. pod red. R. Nycza, Kraków 1997, s. 233. �Recenzje i noty recenzyjne 303 Dzieło i życie Clitforda Geertza, zwłaszcza w oczach "klasycznych" naukowców, może budzić liczne zastrzeżenia. Przede wszystkim wydawać się może, iż badanie strategii narracyjnych czy też figur retorycznych jest zajęciem typowo nieantropologicznym. Bowiem to, co powinno interesować prawdziwego etnologa, to mieszkańcy Trobriandów czy Tikopi, a nie chwyty literackie Malinowskiego czy Firtha. Krytyczno-Iiterackie czytanie dzieł może mieć uzasadnienie w odniesieniu do twórczości Josepha Conrada czy Milana Kundery, ale w przypadku U:vi-Straussa czy Marvina Harrisa podejście takie wydaje się komiczne. Nie jest bowiem ważne, jak zostało napisane, lecz co zostało napisane. Obawy i wątpliwości te jednak wydają mi się bezpodstawne, bowiem nie dotyczą one istoty zagadnienia, lecz - z czym w pełni zgadzam się z Geertzem - "opierają się (...) raczej na wyobrażeniu sobie zagrożeń możliwych" (s. 11). Gdyby antropolodzy porzucili swe zainteresowania dotyczące kultur Afryki czy Oceanii na rzecz "poszukiwania" wyłącznie sposobów narracji Edwarda Westermarcka czy Edmunda Leacha (co wszelako wydaje mi się mało realne), to wówczas wspomniane zarzuty faktycznie mogłyby "nabrać" niepokojących barw. Zatem "korzenie owych obaw muszą leżeć gdzie indziej" (tamże). Być może w przekonaniu (a raczej w strachu), iż analiza dzieł antropologicznych pod kątem literackim przyczynić się może w znacznym stopniu do uwolnienia się owej dyscypliny spod ciężaru pewnych mitów związanych z zawodem etnologa (dotyczących referencyjności opisu, obiektywności w "przełożeniu" doświadczeń terenowych na formę tekstową, neutralności badacza etc.). Ukazaniu bowiem sposobu pisarstwa antropologicznego towarzyszy także proces poznawczy, przy czym dotyczy on nie tyle obiektywizmu i prawdy empirycznej, ile efektu subiektywizmu wyrażonego w terminach literackich. Pole epistemologiczne ustąpiło miejsca przestrzeni narracyjnej. I na koniec jeszcze jedna uwaga. Ponieważ temat książki Geertza dotyka pisarstwa antropologicznego, toteż wypada wspomnieć o stylu samego autora. Otóż Dzieło i życie pod względem literackim plasuje się - w moim przekonaniu - na pozycji bardzo wysokiej. Błyskotliwe porównania, metaforyczne bogactwo, mistrzowskie i zrozumiałe skróty myślowe, klarowność i przejrzystość języka, spójność i gładkość w przechodzeniu z jednego wątku do drugiego, a przede wszystkim zastąpienie wszelkiej naukowej szczegółowości terminologicznej swoistą refleksją - to cechy, które nawet u najbardziej wymagającego odbiorcy literatury pięknej mogą wzbudzić poklask. Bowiem Dzieło i życie przeznaczone jest nie tylko dla zamkniętego kręgu wytrawnych handlarzy zadziwienia, lecz także (a może przede wszystkim) dla tych, dla których zabawa słowem oraz obcowanie z tekstem sprawia nie lada przyjemność. Marcin Kwiatkowski Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. Halina Lisowska-Chehab, Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 185. Państwowy Amin Maalouf nie jest antropologiem. Jest mieszkającym w Paryżu libańskim imigrantem uznanym zajednego z najlepszych współczesnych pisarzy francuskojęzycznych. Poza beletrystyką ma też w swym dorobku pracę historyczną n)!prawy krzyżowe w oczach Arabów. Jego pełen wątków autobiograficznych i nie roszczący sobie pretensji do prezentowania "prawdy obiektywnej" esej Zabójcze tożsamości jest o tyle interesujący dla antropologa, że jest kolejnym głosem w gorącej dziś dyskusji na temat wielokulturowości i tożsamości �Recenzje i noty recenzyjne 304 kulturowej. Pamiętać należy, że Maalouf nie jest oczywiście typowym reprezentantem społeczności franko-arabskiej, jest liberalnym intelektualistą i zapewne nie mieszka w podparyskim blokowisku. Dyskurs multikulturalistyczny z definicji promuje jednak pluralizm doświadczeń imigranckich, stąd tekst Maaloufa stanowi cenny materiał dla badacza z kręgu nauk społecznych. Moja próba "naukowej recenzji nienaukowej książki" wynika z nadziei, że dyskurs antropologiczny można uczynić "różnogłosowym"l, że Maalouf może się w nim wypowiadać ze względu na swoją hybrydalną tożsamość stanowiącą przedmiot badań nad wielokulturowością. Jest on jednym z wielu ludzi żyjących dziś, posługując się terminem Homi Bhabhy, w "stanie unhomeliness, stanie poza-terytorialnego i między-kulturowego wtajemniczenia"2. Ponadto jego postawa zbliżonajest do tzw. aktywnego antyfundamentalizmu w antropologii, w myśl którego nie tyle należy opisywać świat, co raczej kształtować międzykulturowy dialog. Składający się z różniących się nieco nasyceniem wątkami autobiograficznymi czterech części, w tym najbardziej osobistego "Moja tożsamość, moje przynależności", historycznego "Kiedy nowoczesność przychodzi od Innych" oraz zgrabnie łączącymi perspektywę subiektywną ze współczesnymi procesami społeczno-kulturowymi rozdziałami ("Czasy plemion ogólnoświatowych" i "Oswoić panterę"), esej Maaloufa to przede wszystkim krytyka prymordialnej koncepcji tożsamości etnicznej. Autor uważa ją za wyjątkowo niebezpieczną w skutkach (stąd tytuł książki); myślenie w kategoriach ,jednej jedynej przynależności" prowadzi jego zdaniem do konfliktów, nierzadko zresztą niezwykle krwawych (co, z racji swego pochodzenia, miał okazję odczuć na własnej skórze). Tożsamość porównuje Maalouf do grożnej pantery, a jego rozważania to propozycje sposobów, dzięki którym "panterę" można "utrzymać na smyczy". Remedium stanowić ma pozwolenie ludziom na "pełne przeżywanie swojej złożoności"; wielorakie przynależności prowadzić mają do pielęgnacji więzi z ludźmi pochodzącymi z różnych grup kulturowych, społecznych czy wyznaniowych. Antagonizmy w państwach wieloetnicznych usunęłaby, zdaniem Maaloufa, postawa wzajemnego poszanowania kultur. Stosunek Maaloufa do problemu integracji imigrantów (nie odnosi się tu konkretnie do przypadku Francji) opiera się na wierze w możliwość kompromisu i dialogu. Z jednej strony podkreśla on, że brak szacunku do kultur imigrantów wywołuje ich wrogość i niechęć do akceptacji norm goszczącego ich społeczeństwa. Twierdzi też, że imigranci mają prawo krytykować reguły panujące w kraju, w którym zdecydowali się osiedlić. Z drugiej jednak strony nowa ojczyzna wymusza pewne zmiany w obyczajach przybyszów i jego zdaniem należy się temu podporządkować. Maalouf szuka drogi środka, mówi o negocjacji, jawi się tu więc jako apostoł międzykulturowego dialogu. Innymi wątkami jego "misyjnej" pracy są historyczne argumenty na obronę tak dziś napiętnowanego świata islamu oraz próba oceny zjawiska globalizacji i procesu zjednoczenia Europy. Na początek chciałabym przyjrzeć się Maaloufowskiej "panterze". W antropologii istnieją dwa zasadnicze podejścia do problemu tożsamości etnicznej - krytykowane przez Maaloufa stanowisko pierwotnościowe oraz popierane przez niego ujęcie instrumentalistyczne. W myśl pierwszego z nich tożsamość etniczna dana jest każdemu człowiekowi z tytułu urodzenia w określonej grupie, jest więzią ,,naturalną" (w tym sensie przypomina ona pokrewieństwo), której nie można się pozbyć i której nie można pozyskać będąc obcym. Zależy od procesu enkulturacji, a nie późniejszych interakcji społecznych. Etniczność leżeć ma w obszarze pierwotnej toźsamości człowieka i odpowiadać za pozaracjonalny sposób umiejscawiania się w świecie. Według filozofów komunitaryzmu, wpisujących się w nurt pierwotnościowy, więź etniczna tkwi głęboko w świadomości członków każdej grupy i uzewnętrznia się przede wszystkim w sytuacji konfliktu. Komunitaryści uważają, że taka nadana nam I 2 C. Geertz, Dzieło iżycie, Warszawa 2000, s. 195. L. Gandhi, Postcolonial Theory. A Criticallntroduction, New York 1998, s. 132. �Recenzjei noty recenzyjne 305 z racji urodzenia się w określonej grupie tożsamość jest "prawdziwa" (w przeciwieństwie do tej, którą się nabywa, zmienia i która jest według nich "sztuczna"). Według Zygmunta Baumana "Dla komunitarysty «wybierać» to tyle, co odkryć swą historycznie określoną tożsamość, jedyną, niepowtarzalną i z góry daną - i dać jej świadomy wyraz"). Koncepcję tę Maalouf oskarża o redukowanie tożsamości do jednej tylko przynależności i kształtowanie w ludziach "stronniczych, sekciarskich, nietolerancyjnych, dominujących i czasem nawet samobójczych postaw (...)"4. Instrumentaliści natomiast traktują etniczność kontekstowo, przede wszystkim jako środek służący mobilizacji danej grupy; według nich zawsze odnosi się ona do aktualnych warunków społecznych. Ich zdaniem tożsamości kulturowej nie powinniśmy traktować jako faktu dokonanego, ale jako ciągłą, nigdy nie zakończoną "produkcję",jako process. W nurt ten wpisuje się esej Maaloufa, w którym podkreśla on, że tożsamość nie jest nam dana raz na zawsze, że przeobraża się w ciągu całego naszego życia. Nie jest więc tworem utrwalonym, ustalonym, lecz konstruowana jest w dyskursach historii i kultury, poprzez pamięć, wyobraźnię i narrację. "Stawanie się" jest równie ważne jak "bycie", gdyż tożsamości nie odnajduje się w przeszłości, lecz w przyszłości, w tym, co dopiero powstaje. Zdaniem Stuarta Halla, "tożsamości to imiona, jakie nadajemy różnym sposobom, w jakie jesteśmy umiejscowieni w narracjach przeszłości"6. Tożsamość nigdy nie jest kulturowo trwała, zawsze stanowi coś na kształt opowieści, narracji właśnie. I dlatego pomocne w rozumieniu tożsamości kulturowej jest wyobrażenie jej sobie w postaci warstw, poziomów różnych przynależności w wielu kombinacjach; ta wielowymiarowa samoidentyfikacja może doskonale funkcjonować. Wszystkie jej składowe są równie ważne, są niczym różne języki, którymi sięjednakowo dobrze włada. Dla Maaloufa taka złożona tożsamość ,jest rysunkiem na napiętej skórze; wystarczy, że się dotknie jednej przynależności, a zadrży cała istota"7.Autor Zabójczych tożsamości zdaje się podzielać opinię Edwarda Saida, który uważa, że "bycie muzułmaninem czy Arnerykaninemjest dziś niczym więcej jak tylko punktem wyjścia, który przy dalszym kontakcie traci natychmiast na znaczeniu. Imperializm bowiemjednoczy oraz miesza kultury i tożsamości w skali światowej. Ale jego najgorszym i najbardziej paradoksalnym podarunkiem dla ludzi było właśnie sprawienie, że uwierzyli oni w to, że są tylko i wyłącznie biali albo czarni, tylko i wyłącznie zachodni bądź orientalni"8. Maalouf, uznając wielostronne przynależności kulturowe, broni teorii kultury, która akcentuje jej" wielojęzyczny" charakter, zdradzający wielorakość źródeł pochodzenia tworzących ją elementów oraz właściwe im napięcia. Tym przemieszczonym ,językom" (wszakże mowa tu przede wszystkim o kondycji imigrantów) nadawane są wciąż nowe znaczenia. Maalouf odrzuca tym samym etniczny absolutyzm, w myśl którego "kultury są na wieki od siebie oddzielone etnicznymi granicami"9. Kulturę pojmuje jako twór plastyczny, z gruntu synkretyczny, nie dający się zamknąć w "etnicznych szufladkach"; bliska jest mu koncepcja "tożsamości poprzez różnicę", w ramach której twierdzi się, iż tożsamości "wciąż powstają na nowo, ulegają transformacjom, nieustannie reprodukują się, przybierając coraz to nowe formy"'O. ) Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Warszawa 2000, s. 328. A. Maalouf, Zabójcze tożsamości ..., s. 39. 5 S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora. w: P.Williams,L. Chrisman (red.), Colonial Discourse and Postcolonial Theory, Harlow 1993, s. 392. 6 Tamże, s. 395. 7A. Maalouf, op. cit. s. 34. 8 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture. Racisms and Muticulture in Young Lives, London 4 1996, s. 251. 9 G.Bawnann,Contesting Culture. Discourses o/Identity Multi-ethnic London, Cambridge1996, s. 22. S. Hall, CulturalIdentity and Diaspora ..., s. 402. 10 �306 Recenzje i noty recenzyjne Maaloufstanowi piękny przykład hybrydalnej tożsamości. Jak wcześniej nadmieniłam, jest Libańczykiem, Francuzem, a ponadto Arabem wychowanym w religii chrześcijańskiej, stąd bliskie są mu obie cywilizacje, arabska i judeo-chrześcijańska. W Zabójczych ... Maalouf próbuje walczyć ze stereotypem ortodoksyjnego, wojowniczego muzułmanina-fanatyka i islamu jako nietolerancyjnej religii opartej na idei świętej wojny. Nakreśla krótko historię tego systemu religijnego i zaznacza, że "nikt nie ma monopolu na fanatyzm" I l. Przypomina, że chrześcijaństwo bardzo długo dalekie było od otwartości i tolerancji, podczas gdy historia świata muzułmańskiego pokazuje odwrotny proces - odchodzenie od postawy otwartej w stronę totalitarnej. Domniemane immanentne cechy islamu - zamkniętość na inne wyznania, tradycjonalizm i konserwatyzm są w rzeczywistości uwarunkowane historycznie; są stosunkowo niedawnym zjawiskiem w dziejach tej doktryny religijnej. Jeszcze w czasach Nasera bojownik radykalnego ruchu islamskiego uchodził w oczach przeciętnego Araba za wroga i "poplecznika" Zachodu. Błędne postrzeganie świata arabskiego przez przedstawicieli cywilizacji euro--amerykańskiej wynika, zdaniem Maaloufa, z niedoceniania wpływu charakteru poszczególnych społeczeństw na formę, jaką przyjmuje islam. Argumentuje on, że religia w każdej epoce nosi ślady czasu i miejsca, stąd fundamentalizm islamski jest bardziej produktem naszej niespokojnej epoki i niepewnej pozycji państw arabskich na arenie międzynarodowej niż nadpsutym owocem nauk Koranu. Dodaje przy tym, że żadna religia nigdy nie była i nie jest motorem modernizacji. Maalouf krytykuje też skłonność Zachodu do monokauzalnego wyjaśniania wydarzeń mających miejsce w krajach muzułmańskich; jak słusznie zauważa, islam nie tłurnaczy wszystkiego. Za przykład podaje wojnę domową w Algierii, którą zrozumiemy raczej, sięgając do historii jej kolonizacji i dekolonizacji niż szukając jej przyczyn w dziejach islamu. Moim zdaniem trafnie nakreśla tło narodzin ruchów fundamentalistycznych, pisząc o roli,jakągra tu upokorzenie i zepchnięcie na margines państw arabskich. Ludzie ci "żyją w świecie należącym do innych, posłusznym regułom ustalonym przez innych", gdzie są"sierotami, cudzoziemcami, intruzami lub wyrzutkami"12.Takie położenie to prosta droga do przyjęcia postaw ekstremistycznych i trudno się tu z Maaloufem nie zgodzić. Zaznacza on też, że ,jeśli dane społeczeństwo widzi w nowoczesności «obcą rękę», to zawsze przejawia tendencję do odpychania jej i do obrony przed nią"l3. Poruszając problem globalizacji, Maaloufwysuwa tezę, że każdy z nas czerpie z dwóch dziedzictw kulturowych, które nazywa "pionowym" i "poziomym". Pierwsze z nich pochodzi z tradycji narodu danego człowieka, jego wspólnoty religijnej, a drugie wiąże się z wpływem epoki, w której żyjemy (zgodnie z myślą Marca Blocha, że "ludzie są bardziej dziećmi swej epoki niż swych rodziców"). W kontekście globalizacji przynależność "pozioma" nabiera coraz większego znaczenia, choć paradoksalnie ludzie wciąż uparcie odwołują się do tradycji "pionowej". Na podobnej zasadzie z zapamiętaniem podkreślamy różnice między sobą, gdyż w rzeczywistości różnimy się coraz mniej; stąd za każdym razem, kiedy mówimy o tym pojęciu-worku, jakim jest «globalizacja», sensowniej byłoby od razu używać terminu «glokalizacja», który oddaje dwukierunkowy charakter procesów kulturowych, o jakich mówi Maalouf. O zjawisku globalności mówić możemy wtedy, gdy ludzkie wytwory, wartości i praktyki społeczne upowszechniają się na całym świecie i gdy działania ludzkie skierowane są w stronę całego globu, a nie np. konkretnej wspólnoty narodowej. Największe niebezpieczeństwo globalizacji polega na tym, że może ona przybrać formę hegemonii jednej cywilizacji, co prowadziłoby do homogenizacji kulturowej, a więc ujednolicenia wzorów uczestnictwa w kulturze i sposobów odbioru ze standaryzowanych treści kulturowych; byłaby to więc raczej «amerykanizacja». Mamy tu niejako do czynienia z walką o wejście na arenę 11A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 61. 12Tamże, s. 87. 13Tamże, s. 137. �Recenzje i noty recenzyjne 307 "uniwersalnego dziedzictwa ludzkości", a szanse w tej rozgrywce są niestety nierówne; słabsze, mniej wpływowe kultury, pozbawione najpotężniejszego dziś narzędzia - mediów, spychane będą na margines naszej - czy aby na pewno? - globalnej wioski. Gdyby globalizacja funkcjonowała w jednym tylko kierunku, to z jednej strony mielibyśmy, jak pisze Maalouf, "ogólnoświatowych nadawców", a z drugiej - stojących na straconej pozycji "odbiorców". Jest jeszcze jednak trzeci sposób recepcji kulturowej - hybrydyzacja i synkretyzacja, które akurat w tym przypadku zdają się umykać autorowi Zabójczych tożsamości. Można mu też zarzucić, że nie pisze wcale o ubóstwie, podziale świata na bogatą Północ i biedne Południe. Nie jest przecież tak, że wszyscy na ziemi mają dostęp do internetu i międzynarodowych lotnisk. Wręcz przeciwnie, na globalizacji zyskuje zaledwie kilka procent najmożniejszych naszej planety; zdecydowana większość jej mieszkańców nigdy nie ujrzy komputera i nigdy nie opuści swojej wioski położonej gdzieś w mrokach tzw. Trzeciego Świata. Jak pisze Zygmunt Bauman: "Osławiona globalizacja ekonomii i finansów ma też inny aspekt, który można określić mianem «globalizacji nędzy» (...)''14. Maalouf, ignorując ten problem mówi tu z punktu widzenia "postkolonialnego intelektualisty", osoby pochodzącej z "peryferiów", której udało się zaistnieć w świecie zachodnich elit intelektualnych i której przeto obca stała się walka o przetrwanie, jaką codziennie toczą miliardy ludzi w tzw. krajach rozwijających się (jakkolwiek neomarksowsko zabrzmieć może ten zarzut). Można nawet odnieść wrażenie, że Maaloufuległ zwodniczemu czarowi Europy. Hegemonię cywilizacji euro-amerykańskiej określa bowiem mianem "wydarzenia nie mającego precedensu w Historii ludzkości"'5. Takim stwierdzeniem naraziłby się bardzo badaczom zajmującym się studiami postkolonialnymi. Osobiście nie widzę powodu, dla którego dominacja naszego kręgu kulturowego miałaby się różnić od panowania kultury egipskiej, mezopotamskiej, greckiej czy chińskiej, a opinia taka dziwi mnie tym bardziej, że wypowiadana jest przez osobę o przygotowaniu historycznym. Co gorsza, Maalouf posuwa się do karkołomnego porównania kulturowego imperializmu europejskiego do "procesu zapłodnienia" pozaeuropejskich obszarów ziemi przez idee powstałe na gruncie europejskim: ,,( ...) ludzkość dojrzała do narodzin cywilizacji planetarnej, to znaczy, jajeczko było gotowe do zapłodnienia iEuropa Zachodnia je zapłodniła"'6. Zapłodniła, a jakże, ale drogą gwałtu, a tego Maalouf zdaje się nie zauważać. W tym punkcie eseju jego godny pochwały krytycyzm zdaje się być głęboko uśpiony. Kolejnym jego potknięciemjest twierdzenie, że wszelka modernizacja wiąże się z westernizacją. Huntington i Barber zapewne nie zgodziliby się z tym zdaniem. Klasycznym przykładem na odrzucenie westernizacji, a przyjęcie modernizacji, są kraje Azji Południowo-Wschodniej, np. Singapur lub Japonia ze swoją maksymą ,Japoński duch, zachodnia technika". Warto zaznaczyć, że we wczesnej fazie modernizacji westernizacja faktycznie jej sprzyja, ale póżniej modernizacja doprowadzić może do odrodzenia rodzimej kultury, gdyż umacnia siłę ekonomiczną i militarną społeczeństwa, a co za tym idzie podnosi jego "samoocenę" (przykładem mogą być tu bogate państwa arabskie). Największą niespodzianką (niestety przykrą) w eseju Maaloufa jest deklaracja poparcia dla uniwersalizmu i sprzeciw wobec relatywizmu kulturowego. Jest to spore zaskoczenie dla czytelnika, zważając na ogólny promultikulturalistyczny wydźwięk Zabójczych ... Przypomnijmy, że relatywizm zakłada równość wszystkich kultur: nie można ich ze sobąporównywać, ani tym bardziej zestawiać ze sobą np. instytucji z dwóch różnych kultur, gdyż w każdej z nich pełni ona określoną funkcję w strukturze danego społeczeństwa. «Uniwersalność» autor Zabójczych ... definiuje jako uznanie takich samych praw dla wszystkich ludzi; idąc tym tropem, naruszenie tych praw w imię takiej czy innej tradycji kulturowej sprzeczne jest IS Z. Bauman, Ponowoczesność.. .• s. 95. A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 82. 16 Tamże, s. 3. 14 �308 Recenzje i noty recenzyjne z duchem uniwersalności: "Nie może być z jednej strony ogólnej deklaracji praw człowieka, i z drugiej - deklaracji specyficznych: muzułmańskiej, żydowskiej, chrześcijańskiej, afrykańskiej, azjatyckiej itd."17.Cóż za modelowy przykład europocentryzmu! Maaloufpo raz kolejny spotkałby się tutaj z atakiem ze strony badaczy z kręgu studiów postkolonialnych, którzy krytykują uniwersalizujące idee Oświeceniowe. Zdaniem historyka z grupy Subaltern Studies, Dipesha Chakrabarty' ego, "od wieków już filozofowie i myśliciele mający wpływ na ksztah nauk społecznych tworzyli teorie mające dotyczyć rzekomo całej ludzkości; wiemy jednakże, że powstawały one we względnej, a często zupełnej nieznajomości zdecydowanej większości wspólnoty ludzkiej, tj. w absolutnej ignorancji kultur tych, którym przyszło żyć w świecie niezachodnim"18. Otóż nie ma czegoś takiego jak "ogólna deklaracja praw człowieka". Powstała ona bowiem na gruncie europejskim (niejest więc,jak by tego chciał Maalouf, "neutralna kulturowo"; zresztą czy w ogóle może istnieć coś rzekomo "ogólnoludzkiego", niezdeterminowanego kulturowo?!), w konkretnym kontekście historycznym; defacto jest więc "europejską deklaracją praw człowieka". Maaloufbroni tu jakiejś abstrakcyjnej «Ludzkości», chce szanować «Człowieka», nie szanując jego partykularnej kultury. Te dwa słowa napisałam z dużej litery (sam autor tego nie czyni), aby pokazać ich esencjonalizujący charakter; niestety Maalouf nie wpisuje się tu w nurt myśli ponowoczesnej, a szkoda. Czas najwyższy uznać nonsensowność takich generalizujących, mówiących o «istocie», «rdzeniu», «autentyzmie» pojęć; nie ma czegoś takiego jak «Jedna Ludzkość» podzielająca wspólne wartości i wspólne «fundamentalne» prawa. Ciekawam, kto ma rozstrzygać o tym, które tradycje etniczne powinny być szanowane, a które nie ("Tradycje zaś o tyle powinny być szanowane, o ile są tego warte [...]"19),«czy ma o tym decydować to wątpliwe "sumienie ludzkości", jakim rzekomo jest Europa? Maaloufzachłysnął się najwyraźniej francuskimi ideami republikańskimi i moim zdaniem zaburza to jego obecny przecież w tej książce krytycyzm. Postkolonialnym wątkiem20 Zabójczych ... jest powtarzająca się myśl, że w obecnych czasach wszyscy czujemy się po trosze członkami mniejszości, po trosze wygnańcami. Myślę, że jest to bardzo trafne spostrzeżenie. Jak napisał Paul Gilroy, ,jesteśmy dziś w dużej mierze «nomadami» i musimy nauczyć się, jak budować swoją tożsamość na piasku"21.Z tego względu książkę tą można polecić tym, którzy interesują się współczesnymi zmianami w kulturze, a zwłaszcza wpływem procesów migracyjnych na ksztah dzisiejszego, wyjątkowo niepewnego, acz fascynującego świata. Warto trzymać rękę na pulsie. Ponadto lekki, eseistyczny styl Maaloufa oraz wyczuwalne w jego pracy zaangażowanie emocjonalne sprawiają, że Zabójcze tożsamości po prostu przyjemnie się czyta. To także esej "z misją"w epilogu Maaloufwyraża życzenie, aby jego wnuk nie musiał sięgać do jego książki, aby w przyszłości nie istniała już potrzeba mówienia o sposobach oswajania "tożsamościowej bestii". Autor Zabójczych ... zgodziłby się więc zapewne z brytyjskim badaczem nowych etniczności, Lesem Backiem, który napisał, że ,jeśli multikulturalizm ma mieć jakiekolwiek znaczenie w kontekście XXI wieku, to nieodwołalnie trzeba odrzucić ideę, że jakoby istnieją na świecie homogeniczne kultury i tożsamości"22.To zdanie zdaje się przesłaniem pracy Amina Maaloufa. Natalia Paszkiewicz 17Tamże, s. 123. 18L. Gandhi, Postcolonial Theory ..., s. 44. 19A. Maalouf, Zabójcze ... , s. 124. 20 Jednym z ważniejszych pojęć w teorii postkolonialnej jest exile wygnanie, wychodźstwo, emigracja. 21 P. Gilroy, Small Acts. Thoughts on the Politics of Black Cultures. London 1993, s. 152. 22 L. Back, New Ethnicities and Urban Culture ..., s. 251. �Recenzje i noty recenzyjne 309 Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 200 1, ss. 138. Tom ten jest wynikiem spotkania autorów niekoniecznie reprezentujących zbliżone nastawienia teoretyczne i badawcze. Bez wątpienia nieść to musi określone konsekwencje, łącznie z wrażeniem niespójności czy operowania nieprzystającymi teoretycznie koncepcjami. Przedstawienie różnych podejść, które łączy uznanie, jak pisze Krystyna Zamiara, że "w kulturze ludzkiej można, a nawet trzeba wyróżniać to, co w danym czasie jest (I) jawne, dostępne świadomości jednostek tworzących daną wspólnotę obok tego, co (2) niejawne, niedostępne" (s. 7), powoduje wszakże, iż uzyskujemy całkiem bogaty przegląd różnych stanowisk - spojrzenie z lotu ptaka na obszerne pole badań uznających obecność w kulturze jej części niejawnej, skrytej dla uczestników czy też - jak lubią mówić niektórzydepozytariuszy kultury. Próbą zaproponowania jednej, określonej koncepcji teoretycznej tom ten więc nie jest, choć spełnia inne pożyteczne zadania. Konstatacja, że w kulturze można wyróżnić jej skryty obszar, oczywiście nieobca jest naukom społecznym od dawna, leczjednocześnie sfera niejawna kultury nie była dotąd polem - przynajmniej w Polsce - rozległych i transdyscyplinarnych badań. Konstatacja taka, przyjęta w punkcie wyjścia, odwołuje się do przeświadczenia o możliwości wspólnego badania tej sfery przez reprezentantów szeroko rozumianej humanistyki - z psychologią, antropologią czy filozofią na czele. Autorzy esejów, wywodzący się z różnych dyscyplin humanistycznych, prezentując różne nastawienie teoretyczne, a także interesując się różnymi węższymi obszarami kultury, pokazują, że problem skrytości podejmowany jest bez mała wszędzie, wszędzie co prawda na swój sposób, zwykle też z koncentracją na charakterystycznych zagadnieniach, tematach, ustępach. Ile w tym wszystkim myśli ciekawych dla etnologa-antropologa? Z tego punktu widzenia niektóre artykuły z recenzowanego tomu warte są dokładniejszego omówienia, inne domagają sięjednak przynajmniej zasygnalizowania głównych idei. Otwierający tom szkic Krystyny Zamiary "Skrytość kultury a świadomość indywidualna" jest - w intencji autorki - próbą ukazania teoretycznych możliwości analizy ukrytej sfery kultury. Zauważa ona, że kwestia skrytości kultury od dawna nurtuje humanistykęszczególnie filozofię i antropologię kultury, ale także niektóre dyscypliny szczegółowe, takie jak choćby językoznawstwo. Z dotychczasowej refleksji nad nią wynika zaś, że skrytość kultury może być przypisywana kulturze jako całości albo też może być lokowana w pewnych jej sferach, głównie w języku, w obyczaju, w nauce. Niezwykle istotne jest to, że zawsze jest ona umieszczana w opozycji do jawnej części kultury, w opozycji do tego, cojak stwierdza Zamiara - "opatruje się mianem kultury jawnej, lub danych explicite reguł, uświadamianych zasad" (s. 13). Skrytość może być traktowana jako immanentna właściwość kultury lub też przypisywana jej poszczególnym członkom. W tym drugim wypadku chodzi o ukrytą kulturę w nas, ,,0 kulturę przyswojoną, nabytą przez osoby należące do określonej wspólnoty" (s. 13). Samo wyrażenie "kultura ukryta" sugeruje, że jest ona poznawczo niedostępna dla nosicieli - uczestników kultury, implikuje ponadto, że istnieje warstwa kultury - "kultura jawna" - nie będąca dla członków wspólnoty żadną terra incognita. Występujące tutaj rozróżnienie "kulturajawna-kultura ukryta" ma więc - ogólnie biorąc - swój odpowiednik w przeciwstawieniu tego, czego jednostki są świadome, i tego, co pozostaje dla ich świadomości w ukryciu. W szczegółach, co pokazuje autorka, rozróżnienie to traktowane jest rozmaicie, różne są zatem koncepcje kultury dotyczące jej jawnych iukrytych części. Inną koncepcję znajdujemy w opisowej metodologii nauk, inną, gdy kształtuje ją perspektywa kulturoznawcza, a jeszcze inna jest koncepcja trzech światów Karla Poppera - by wskazać tutaj tylko niektóre, być może jednak dla rozwoju humanistyki i nauk społecznych w ostatnich dekadach najważniejsze. Czy je coś łączy? Szczególnym, wyróżnionym - jak zauważa Krystyna Zamiara - obiektem kulturowym o niejawnym charakte- �310 Recenzje i noty recenzyjne rze dla członków wspólnoty jest język, przedmiot zainteresowania zarówno filozofów i psychologów,jak i reprezentantów socjologii czy antropologii kultury. Używając na co dzień języka, nie tylko nie zdajemy sobie sprawy zjego struktury, ale także z uzależnienia od niego reguł naszego myślenia i innych funkcji psychicznych. Język staje się sposobem budowania "realnego świata", przy czym jego reguły, a przede wszystkim zależność od niego innych części kultury, pozostaje dla członków wspólnoty zakryta. Autorka zauważa w końcu - co dla nas jest nie do pominięcia - że badanie przez antropologów niejawnej części kultury nie wiąże się na ogół z przyjęciem naturalistycznych koncepcji psychiki - koncepcji uznających prymat z góry określonych właściwości osobowości nad właściwościami kultury. To prawda, nieświadomość traktowana jest bowiem przez antropologów - co potwierdza Zamiaranajczęściej jako kategoria psychokulturowa: antropologowie starają się wykazać odpowiedniość między kulturą a osobowościąjednostek, uznając, iż elementy niejawne (osobowości, a przez to i kultury) dzięki refleksj i podmiotu mogą zyskać status jawności. W przedstawionym przez Alinę Motycką artykule "Kultura a nieświadomość" znajdujemy próbę zarysowania niezwykle ważnego, jej zdaniem, przewrotu w humanistyce wiążącego się z odkryciem nieświadomości - przewrotu, który sprawił, że już nie można uprawiać nauki, ignorując to odkrycie, ale też nie można - uznając je - tak słabo go, jak dotąd, pojmować, tak kiepsko filozoficznie odczytywać, jak to się dzieje szczególnie w filozofii o analitycznych korzeniach. Wedle autorki, ów przewrót wiąże się ze zburzeniem starego, kartezjańskiego paradygmatu, w którym cała działalność człowieka wiązana była ze świadomością i przez to często przeciwstawiana naturze jako typowo ludzka sfera aktywności. Odkrycie nieświadomości ma doprowadzić do całkowitego przewartościowania, wręcz do zniesienia "starego" ujmowania tych związków. Zmusza zwłaszcza do odrzucenia poglądu, jakoby cała ludzka działalność wynikała z rozumnej woli, zmusza w konsekwencji do zupełnie nowego odczytania starej opozycji "natura-kultura". W myśl nowego paradygmatu świadomość ma być pojmowanajako podlegająca ciągłym wpływom sił nieświadomości, czyli wrodzonych sił popędowych. I jakkolwiek w obrębie samego tego paradygmatu występują często znaczne różnice podejść badawczych - rozmaicie choćby rozumie instynkty - nie ulega jednak wątpliwości, że - jak utrzymuje Alina Motycka - przewrót w humanistyce doprowadzić musi do zupełnego przewartościowania relacji kultura-świadomość. Kultura nie może być już utożsamiana tylko - co było zgodne z paradygmatem kartezjańskim - ze świadomością, czyli z "myśleniem, umysłem, z czynnościami rozumu i tzw. wolną wolą" (s. 32), czas wreszcie na uznanie, że jest tworzona (także) przez ludzką nieświadomość. Świadomość staje się zresztą w wielu nowszych psychoanalitycznych koncepcjach jedynie aktywnością wtórną wobec nieświadomości. Nie oznacza to jednak, że wszyscy "nowi" badacze, idąc śladem Zygmunta Freuda, uznają kulturę za "protezę" natury, lecz - bliżsi chociażby Carlowi Gustavowi Jungowi - mogą widzieć w symbolicznej aktywności człowieka sposób na ożywianie tkwiących w naszej naturze archetypów. Kultura zaczyna być w tym wypadku rozumiana jako dialog prowadzący do tworzenia syntezy pomiędzy naturą i duchem. W korespondującym z tą tezą tekście Barbary Kotowej "Archetypy a kultura" dostrzegamy wszakże próbę zmiany jungowskiego paradygmatu nieświadomości - zmiany przez odrzucenie biologicznych podstaw archetypów na rzecz uznania ich wyłącznie kulturowego charakteru, ich całkowicie kulturowego przekazu. Uznanie archetypu za twór czysto kulturowy jest bez wątpienia zaprzeczeniem idei Junga. Dla autorki archetypy to szczególne wytwory, których dziedziczenie odbywa sięjednakjak wszelkich kulturowych wytworów - przez przekazywanie reguł i przekonań normatywno-dyrektywalnych, podlegają więc transmisji jak cała tradycja. Trzy dalsze teksty z analizowanego tomu omówię tutaj w dużym skrócie, wyławiając z nich tylko część wątków. Ich autorzy poświęcają je bowiem problemom raczej filozoficznym: powstawaniu światoobrazu i nastawień kulturowych, koncepcji nieświadomości �Recenzje i noty recenzyjne 311 Viktora Emila Frankla oraz skrytości wypowiedzi moralnych w koncepcji preskryptywizmu Richarda M. Hare. Wacław Mejbaum i Aleksandra Żukrowska w artykule ,,0 faktach i nastawieniach kulturowych", sięgając do pojęć właściwych fenomenologii Edmunda HusserIa, podejmują problem powstawania światoobrazu oraz jego dostępności dla innych uczestników komunikacji. W rozważeniu tego problemu pomocna ma być, ich zdaniem, kategoria nastawień kulturowych - trzecia po dwóch innych: po nastawieniach receptywnych i teleologicznych, uznawanych za nastawienia naturalne. Cóż to są w ogóle nastawienia? Za autorami powinniśmy uznać, że każda ludzka osoba jest warunkowana przez bodżce świata zewnętrznego. Wedle Mejbauma i Żukrowskiej nastawienia naturalne (receptywne i teleologiczne) wspólne są wszystkim ludziom. Podmiot rejestruje fakty, jest tym, "który daje świadectwo widzialnemu światu" - nastawienie receptywne (s. 53), a także od początku swojego życia "uczy się, że od świata można tego i owego oczekiwać oraz że w pewnym zakresie można światu narzucić spełnienie tych oczekiwań" - nastawienie teleologiczne (s. 53). Dopiero na tym tle ukazują swój charakter nastawienia kulturowe - staje sięjasne, że kultura jest programatorem ludzkich zachowań i że kształtuje je w procesie społecznej komunikacji. Wostatniej części swego artykułu Mejbaum i Żukrowska wprowadzają pojęcie nastawień humanistycznych - tych, które przyjmuje podmiot jako współtwórca wiedzy naukowej. Podczas budowania teorii naukowych, "a więc w modelowaniu świata kultury ludzkiej", w poszukiwaniu istoty kulturowych mechanizmów, "zmuszeni jesteśmy sięgać głęboko pod powierzchnię pozoru danego w obserwacji ludzkich deklaracji i poczynań" (s. 59). Sięganie głęboko pod powierzchnię oznacza zaś, w ich ujęciu, iż powinniśmy odwoływać się między innymi do psychoanalizy i czerpać z niej pomocne inspiracje. Szkic Ariety Rzepeckiej przedstawia koncepcję nieświadomości wypracowaną przez austriackiego psychiatrę V.E. Frankla, twórcę logoterapii - koncepcję określanąjako trzecia szkoła wiedeńska, obok szkoły freudowskiej i szkoły Alfreda Adlera. Koncepcja Frankla miała być tylko uzupełnieniem koncepcji Freuda, w znacznym stopniujednakjego poglądy okazały się opozycyjne wobec idei wielkiego wiedeńskiego psychiatry, szczególnie w kwestii nieświadomości. Dla Frankla nieświadomość nie ma wyłącznie charakteru popędowego, włącza się również do niej wymiar duchowy, który - co jest tu niezwykle ważne - nie jest zdeterminowany przez biologię człowieka. Oprócz tego FrankI nie uznaje ostrej granicy pomiędzy nieświadomym i świadomym, przechodzenie pomiędzy nimi uważa za płynne (przepuszczalne). Jak pisze autorka: "W zasadzie chodzi Franklowi o wzajemne przenikanie się tego, co świadome, i tego, co nieświadome" (s. 65). Ważne w jego koncepcji jest także uznanie, że autentyczność człowieka nie jest związana ze sferą popędową, lecz prawdziwie ludzkie zachowania wypływają ze sfery duchowej człowieka, niezależnie od tego, czy są to zachowania świadome, czy nieświadome. Dla Frankla działaniami typowo ludzkimi (duchowymi) w polu nieświadomości są nieświadomość etyczna, erotyczna i estetyczna. Prowadzi to do tego, że duchowa nieświadomość "posługując się władzą intuicji, wychwytuje to, co jeszcze niezrealizowane, co jedynie potencjalne" (s. 68). W koncepcji Frankla widoczne jest włączenie sfery duchowej do nieświadomości, wraz z intencjonalnością. Nieświadoma intencjonalność przypisana jest tutaj jako cecha całemu ludzkiemu gatunkowi. W artykule "Preskryptywistyczne ujęcie znaczenia wypowiedzi moralnych" Teresa Jerzak-Gierszewska przedstawia koncepcję RM. Hare'a dotyczącą znaczenia wypowiedzi moralnych. Hare - w opozycji do dominujących w pierwszej połowie dwudziestego wieku koncepcji intuicjonizmu George' a Moore' a i emotywizmu Alfreda Ayera - odkrywa fakt, że w znaczeniu wypowiedzi moralnych obecny jest składnik znaczenia nazywany przez niego elementem preskryptywnym (nakazującym). Wypowiedzi moralne nie mają więc tylko charakteru opisowego (deskryptywnego ), lecz także coś polecają - różnice opinii moralnych należy rozpatrywać jako różnice wynikające z niezgody poleceń. �312 Recenzje i noty recenzyjne W szczególnie interesującym dla etnologów-antropologów szkicu "Tradycjajako «kultura ukryta»" Jan Grad stara się przedstawić tradycję jako "ukryty" wzorzec i zarazem regulator ludzkich postępowań. Tradycja rozumiana może być bowiem jako ,,«zastany materiał myślowy» - według znanego wyrażenia Fryderyka Engelsa", tworzony przez wszystkie elementy kultury poprzednich pokoleń, lecz zawsze określany z punktu widzenia następnego pokolenia (s. 89-90). Tradycja w ujęciu Grada (znanym jednak z koncepcji innych autorów, choćby Jerzego Szackiego) staje się więc kulturą nie zdezaktualizowaną, "żywą" spuścizną przeszłości. Takie jej rozumienie przeczy tym definicjom, które upatrywały (lub wciąż upatrują) w niej właśnie kultury zdezaktualizowanej, egzystującej w teraźlliejszości jako "znak przeszłości". Jak zauważa autor, definicje te odpowiadały (lub odpowiadają) zainteresowaniu etnografów "przeżytkami", wiązały się więc (lub wiążą) z przyjmowanymi przez nich szerszymi założeniami teoretycznymi w ramach ewolucjonizmu czy dyfuzjonizmu. Uznając tradycję za ukryty regulator ludzkich zachowań, określać można kulturę ukrytą jako złożoną z "niejasno sobie uświadamianych i nieświadomi e respektowanych sądów normatywno-dyrektywalnych" (s. 93). Takie określenie kultury ukrytej sprzężone jest z definicją kultury, zgodnie z którą to "zespół form świadomości społecznej, przy czym każda z nich stanowi społeczno-subiektywny regulator odpowiadającego jej typu praktyki społecznej [...J. Formy świadomości społecznej identyfikowane z dziedzinami kultury konstytuowane są przez dwojakiego rodzaju przekonania (sądy w sensie logicznym): (a) normatywne, wyznaczające pewne stany rzeczy jako wartości (cele) do realizacji i (b) dyrektywalne, ustalające środki (działania) urzeczywistniania owych wartości" (s. 82). Na mocy tej definicji w skład kultury nie wchodzą przekonania nie implikujące określonych sądów normatywno-dyrektywalnych. Tak więc, przykładowo, nie wchodzą do niej wierzenia religijne, o ile nie dyktują przekonań regulujących praktykę religijną. Tradycja w rozumieniu Grada to: "Nieświadome wzorce społecznych zachowań", określąjące "ład społeczno-kulturowy" - ład nieuświadamiany, czyli ukryty dla większości uczestników kultury (s. 95). Wedle niego: "Siła tradycji polega zatem na tym, że determinuje ona ludzkie zachowania w sposób pozaświadomościowy, analogicznie do sposobu działania instynktu" (s. 96). Ostatnie trzy teksty w omawianym tomie dotyczą "obszarów milczenia" w nauce, prób wykorzystania psychoanalizy w historiografii oraz ukrytego programu w edukacji. Jakie są ich główne myśli? W napisanym przez Marka Perka artykule "Obszary milczenia w nauce" dominuje traktowanie nauki jako jednej z dziedzin kultury, jako składnika społecznej praxis. Perek wyróżnia trzy, obecne w filozofii nauki, podejścia do zagadnienia "ukryte-jawne". Po pierwsze, nauka bywa traktowana jako metoda odsłaniania tego, co ukryte. Z analizy samego słowa "odkrycie" wynika, że jego treść zbudowana jest na opozycji "ukryte-jawne". Roli nauki, szczególnie w wersji, której krańcowym stadium rozwoju jest neopozytywizm, upatruje się właśnie w odsłanianiu nieznanych struktur świata (co warto brać pod uwagę mimo póżniejszego zakwestionowania takiego sposobu patrzenia na naukę i na samych badaczy). Po drugie, sięgając po inspiracje także do antropologii kultury, szukać można tego, co niejawne w zachowaniach badaczy związanych z ich zwykłą (gabinetową lub terenową) praktyką badawczą. Różnice w tym, co niejawne, bardziej niż różnice widoczne na powierzchni separują tu stanowiskajednych od drugich, stając się różnicami paradygmatycznymi. Rzecz w tym, że nie istnieją praktycznie żadne możliwości przekładu pomiędzy paradygmatami, będącymi wynikiem odmiennej strukturalizacji doświadczeń w naukowych wspólnotach. Jak zauważa Perek: "Jeśli dla określonych wspólnot istnieją znaczące różnice w korelacjach językowo-przyrodniczych, to ich przedstawiciele mają do czynienia z różnymi danymi wywołanymi przez te same zespoły bodźców" (s. 106). Po trzecie wreszcie, między innymi pod wpływem Thomasa Kuhna i Barbary Tuchańskiej, dociekając zależności badaczy od zastanej tradycji zauważyć można, że "tradycja myślowa narzuca swoim uczestnikom taki świat, w którym �Recenzje i noty recenzyjne 313 niczego nie brakuje, świat kompletny i spójny", w którym istnienie obszarów milczenia nie może być odkryte z wnętrza owej tradycji" (s. 110). Obszary te są stopniowo rozpoznawane i opracowywane teoretycznie, lecz wymaga to, oczywiście, odrzucania części zastanej naukowej tradycji (Perek nie zgadza się tu z tezą Kuhnajakoby "rewolucje naukowe" wymagały odrzucenia całości tradycji myślowej). Wojciech Wrzosek w pracy "Idea nieświadomości w historiografii - szkic jednego problemu" stara się przedstawić wpływ idei nieświadomości na historiografię. Jego zdaniem, nie ma mowy o prostym wykorzystaniu psychoanalizy w naukach historycznych, gdyż przeczy ona stosowanej przez historyków strategii interpretacyjnej, w której - odtwarzając motywacje podmiotu - podstawowe znaczenie przypisuje się procedurze nadawania sensu zjawiskom. Dla historyków bowiem nadrzędnym celem ,jest nadanie sensu zjawisku" (s. 116). Według Wrzoska próby łączenia psychoanalizy z historią okazały się przemijającą modą. Sama historia traktuje człowieka co do jego natury jako homo historicus, sam zaś "dyskurs historyczny odnosi świat działań człowieka do sensów historycznych, które lokowane są w logice losu historycznego (kulturowego) człowieka" (s. 117). Nie ma tu więc miejsca na psychoanalizę i proponowaną w niej ideę nieświadomości. Owszem, idea nieświadomości, lecz nie pochodząca z psychoanalizy pojawiła się w nurcie historiografii charakteryzowanym jako badania nad mentalite, chodziło tam jednak - jak zauważa Wrzosek - o innąnieświadomość. Ostatni tekst recenzowanego tomu to artykuł Andrzeja Pluty zatytułowany "Konteksty kulturowe «ukrytego programu» w myśli edukacyjnej". Autor wyjaśnia, że termin "ukryty program" od dawna funkcjonuje w literaturze poświęconej edukacji, jakkolwiek - co ujawnia przegląd różnych stanowisk - nie ma w niej mowy o jakimś jednym ukrytym programie, lecz raczej o konkretnych ukrytych programach poszczególnych instytucji. Ukryty program rozumiany może być rozmaicie, o czym dodatkowo świadczą nazwy, pod jakimi przedstawia się go w literaturze. Pluta mówi w tym kontekście o programie niejawnym, o programie nieuświadamianym, a także o programie określanym jako pozadydaktyczne funkcje szkoły, czy wręcz o - w pewnym sensie także ukrytych - skutkach ubocznych jej działania. Same nazwy nie są tu nawet najważniejsze - ważniejsza jest teza, że ukryty program jest w sprzeczności z programem jawnym, z przebiegiem działań tworzonych z myślą o osiągnięciu celów kształcenia (s. 120). Z perspektywy kulturoznawczej sprzeczność tę - co czyni autor-'-można próbować opisać i wyjaśnić. Pojęcie "skrytości kultury" jest, jak widać, mimo pewnej wyczuwalnej ramy scalającej, pełne rozbieżnych i z najróżniejszych źródeł zaczerpniętych intuicji semantycznych. Nie jest pojęciem poddającym się łatwemu, prostemu definiowaniu - raczej (i może taka jego "natura") pobudza wyobraźnię badaczy kultury, uwrażliwia ich na działanie w niej opozycji tego, co jawne, i tego, co ukryte, zmusza do przedzierania się przez kurtynęjawności do osłanianych części czy też pokładów kulturowej sceny. Dla antropologów i etnografów tom ten jest ciekawy, gdyż, po pierwsze, wiele z zamieszczonych w nim tekstów odwołuje się do antropologicznej spuścizny (czujemy się więc docenieni), po drugie, może stanowić poszerzenie antropologicznej wiedzy o ukrytych sferach kultury, pokazując, jak próbująje penetrować w innych dziedzinach szeroko pojętej humanistyki. Sebastian Glica �314 Recenzje i noty recenzyjne Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I, red. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002, ss. 354. "Jakichże to gości pośród nas mieliśmy" - można by sparafrazować Miłoszowe słowa tyczące się znamienitej poetki Anny Świrszczyńskiej - które to słowa cisną się za każdym pochyleniem się nad sylwetkami i szkicami biograficznymi zebranymi w tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy, za każdym wczytaniem się w kolejny z przedstawionych tu miniportretów. Jakież bogactwo,jaki potencjał ludzki, i ileż dokonań - a przecież zaprezentowano w "sylwetkach" zaledwie 112 osób, i to osób bardzo różnych - od luminarzy nauki, najwybitniejszych spośród profesorów polskiej etnografii/etnologii, po zbieraczy-pasjonatów, działających i znanych głównie w swoich lokalnych społecznościach, w swych "małych ojczyznach". Obok więc wybitnych teoretyków, metodologów i dydaktyków są tu również przedstawieni pracownicy muzeów i innych instytucji kulturalnych, których zasługą były i są działania praktyczne - dokumentacja terenowa, kolekcjonerstwo, tworzenie zbiorów muzealnych, ochrona zabytków i krajobrazu kulturowego, a także szeroko pojęta popularyzacja folkloru czy obrzędowości, której animatorami bywali częstokroć ludzie "spoza fachu": nauczyciele, księża, lekarze, prawnicy, artyści, podróżnicy i inni. Obecni są tu również przedstawiciele innych dyscyplin nauki, którzy przysłużyli się rozwojowi etnografii, m.in. historycy, geografowie, historycy sztuki, językoznawcy, antropologowie ... - a to z tej prostej przyczyny, iż przedmiot zainteresowań nauk etnologicznych - kultura, jej dzieje, rozwój i prawa nią rządzące - wchodzi również w zakres zainteresowań historii, socjologii, psychologii społecznej, religioznawstwa, archeologii i innych. Stąd też tytuł Etnografowie i ludoznawcy polscy - jak we wstępie stwierdzają redaktorzy książki - stanowi li tylko pewien skrót myślowy, bardziej odnoszący się do pewnego wspólnego zakresu badań ludzi różnych profesji aniżeli ich takiej czy innej specjalizacji. Oba terminy bowiem w nim zawarte - zarówno "etnograf', będący już ostatnio w regresie, jak i "ludoznawca", już w końcu XIX wieku uważany za przestarzały - stanowią tu raczej jedynie punkt odniesienia, tyleż konkretny, co ulotny, aniżeli jakąś zamkniętą delimitację. Pomysłodawcą etnograficznego słownika biograficznego był łódzki etnograf dr Jan Piotr Dekowski (zm. 1988 r.), który już w roku 1977 - marząc zawczasu o uczczeniu w ten sposób stulecia istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1995) - zgłosił wniosek w sprawie jego opracowania. Wniosek ów poparł wcześniej czynionymi przygotowaniami: kwerendą archiwalną, wypisami z literatury, pierwszymi szkicami biograficznymi. Na jego apel - rozesłany do instytucji etnograficznych i do członków PTL o wytypowanie sylwetek do opracowanianapłynęło wiele propozycji, na podstawie których sporządził on (wraz ze wspomagającą go Ireną Lechową [zm. 1991 r.]) wykaz zawierający ponad 900 nazwisk, począwszy od XV-wiecznych kronikarzy, Jana Długosza i Marcina Bielskiego, do współcześnie żyjących i czynnych zawodowo etnografów; sporządził on także "bazową" kartotekę z 349 nazwiskami. Po śmierci J.P. Dekowskiego i I. Lechowej materiały "słownikowe" przekazane zostały w 1991 roku z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej w Łodzi do krakowskiego Oddziału PTL na wniosek dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która podjęła się kontynuacji pracy.Z pomocą m.in. biografisty prof Wiesława Bieńkowskiego (zm. 1999 r.) powstał tom niemal gotowy już do publikacji najubileusz w 1995 roku, mieszczący ok. 60 haseł. Niestety, praca ta wówczas nie ukazała się. Po pięciu kolejnych "pustych" latach temat nabrał znowu aktualności - uzyskał on akceptację Komisji Nauki Polskiej Akademii Umiejętności (22 listopada 2000 r.). Dzięki staraniom wspomnianej już dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, wspomaganej przez dr Annę Spiss i Ewę Fryś-Pietraszkowąpublikacja mogła nareszcie stać się faktem. W porównaniu do pierwszych zamierzeń różni się ona zarówno ramami czasowymi - zawiera portrety osób żyjących już "tylko" w XIX i XX wieku,jak i szerszym, niż zakładano, charakterem pracy; wpłynęło to �Recenzje i noty recenzyjne 315 na zmianę jej tytułu: z roboczego Słownika biograficznego etnografów polskich - naEtnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. Zmiana charakteru tego dzieła wynikła - czy niezamierzenie? - z pewnej (sporej zapewne) "niesubordynacji" autorów poszczególnych tekstów, którzy z trudem mogli zmieścić się w zwięzłych i suchych wymogach biogramów słownikowych. Wielce to znamienne, ale i równie zrozumiałe, że pisząc częstokroć o osobach sobie bliskich, nie mogli czy też nie chcieli potraktować ich życia i dzieła nazbyt powierzchownie i urzędowo. Jeśli jest w tym jakaś wina, tofelix culpa, wina szczęśliwa, gdyż dzięki tej ludzkiej potrzebie dania świadectwa otrzymaliśmy portrety i pełniejsze, i w większej mierze osobiste. Kim są autorzy tekstów? Podobnie jak ci, o których książka stanowi, tworzą grupę 75 osób różnych profesji, w większości jednak będących"z branży". Mamy więc wśród nich i mamienitych profesorów (m.in. Jadwiga Klimaszewska, Maria Paradowska, Zofia Sokolewicz, Anna Zadrożyńska ...), i innych uniwersyteckich naukowców z instytutów i katedr etnologicznych oraz z instytutów PAN, a także pracowników muzealnych czy wszelkich innych instytucji kulturalnych. Kilkoro z autorów, niestety, znalazło się w tej książce również z jej "drugiej" strony: Witold Armon, Wiesław Bieńkowski, Jan Piotr Dekowski, Irena Lechowa - z tych, którzy opisują, wspominają, stali się tymi, o których się pisze, których się wspomina - co jakby dodatkowo świadczy o celowości tworzenia publikacji takich jak tutaj omawiana, i o tym, jak kruche, bezcenne i godne szacunku jest każde życie. Na koniec tej pierwszej, informacyjnej części recenzji warto zwrócić jeszcze uwagę na wykaz źródeł, z których czerpano wiadomości (archiwa, czasopisma, serie wydawnicze i wydawnictwa zwarte), a także na zawsze przydatny, bogaty tutaj, indeks osobowy. * Jaka jest ta książka? Ktoś, kto szukałby tutaj jakiegoś zwartego - pisanego poprzez osoby - wykładu historii dyscypliny (od ludomawstwa/etnografii do etnologii/antropologii kulturowej) poczuje się zapewne rozczarowany, ale też nie tego chyba należy oczekiwać po słowniku. Alfabetycmy, więc w takim sensie - demokratyczny, "przypadkowy" zestaw osób, żyjących na przestrzeni dwustu niemal lat, nie daje, bo dać nie może, gwarancji takiego wykładu. Można dywagować, czy już samo chronologiczne rozdzielenie materiału na trzy-eztery odrębne rozdziały (dajmy na to: l. zwiastuny ludoznawstwa [I pol XIX w.J, etnografia radosna [II pol XIX w.J, 3. instytucjonalizacja etnografii [przełom wieków, I połoXX w.J, 4. okres po II wojnie światowej [1945-2000]) nie stworzyłoby namiastki takiego obrazu, nie było sensowniejsze? Czy nie wzmocniłoby obecności w tym tomie nielicznych postaci XIX-wiecznych, dość tutaj, pośród współczesności, "egzotycznych" i nieco zagubionych? Warte zastanowienia jest, czy aby to inne ułożenie nie pomogłoby samej książce, nie "wycisnęło" z niej dodatkowychjeszcze soków. Bo też czy nie naturalniejszym sąsiadem dla np. Ludwika Zejsznera (1805-1871) byłby Juliusz Roger (1819-1865) aniżeli Anna Zambrzycka (1931-1993) czy Zbigniew J. Stefański (1956-2oo0)? Czy wreszcie taki chronologiczny układ sam już z siebie nie "upominałby" się o postacie ważne, w tym wydaniu przeoczone, jak choćby (sic!) - Oskar Kolberg ...? Brak tego portretu wydaje się tu rzeczywiście sporym niedopatrzeniem - wszak to postać w dziejach naszej nauki sztandarowa, źródłowa - i zapewnienia redaktorów, iż znajdzie się on w przygotowywanym tomie II, nie zmieniają niestety stanu rzeczy. Szkoda, gdyż czym innym jest obecność Kolberga w Polskim słowniku biograficznym, a czym innym jego fIZYCznybrak w tej konkretnej, z takim przecież trudem wydanej publikacji. Brak innych wielkich - jak choćby Antoniego Kaliny, Stanisława Poniatowskiego czy Adama Fischeranie wydąje się aż tak dojmujący; Kolberg to jednak "znak firmowy", to symbol. Przy lekturze "Sylwetek i szkiców" jeszcze jedna myśl-pytanie nasuwa się: czy nie byłoby równie zasadne wydzielenie w osobnej części barwnych i w jakimś sensie odrębnych �316 Recenzje i noty recenzyjne postaci pasjonatów-zbieraczy. Czy i to przegrupowanie nie ukazałoby w pełniejszym świetle tej grupy osób jako zjawiska trwałego, mocnego i samo w sobie godnego uwagi. Zapewne - bycie "w jednej linii", tuż obok tuzów polskiej etnologii to dla wielu z nich ogromne wyróżnienie i zaszczyt, tym niemniej pytanie postawić warto. Ale dość już pytań i dywagacji. Oto przecież przed nami nareszcie wspólna i tak pełna prezentacja świata etnograficznego. Ci, którzy łapali i kolekcjonowali "motyle", tutaj sami stali się przedmiotem i treścią przebogatego albumu. Bo i kogóż tu nie ma! Między Leonem W. Babiniczem i Marią Żywirską znaleźć możemy skarby naszej nauki. Lista jest rzeczywiście imponująca: Cezaria A. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, Józef Burszta, Jan St. Bystroń, Adam Chętnik, Jan Czekanowski, Kazimierz Dobrowolski, JózefGajek, Aleksander L. Godlewski, Franciszek Kotula, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Bronisław Piłsudski, Roman Reinfuss, Stefan Rogoziński, Tadeusz Seweryn, Bożena Stelmachowska, Seweryn Udziela, Andrzej Waligórski, Tadeusz Wróblewski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Maria Znamierowska-Priifferowa i wielu innych. Wielkie nazwiska, wielcy uczeni, a przy tym w ogromnej większości - dzielni ludzie (wielu z pokolenia wojennego!), drążący swoje przedziwne, kręte niekiedy ścieżki, dochodzący do szlaków etnograficznych z detenninacją i z zaskakujących często stron ... Jak - dla przykładu - Kazimierz Moszyński. Mało się raczej wie, iż ten pierwotnie student biologii i fizjologii we Fryburgu i Bemie, następnie Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (studia u Mehoffera), przez wiele lat pracował na "kondycjach prywatnych" na Ukrainie i Żmudzi, a to po to, by móc prowadzić na własną rękę badania etnograficzne. Dopiero w wieku 38 lat! (1925 r.)niejako z marszu - nie posiadając stopni naukowych (ale mając już kilka poważnych publikacji!), został powołany na stanowisko zastępcy profesora i kierownika Katedry Etnografii Słowian na Uniwersytecie Jagiellońskim ... Ten przykład i wiele innych w książce przedstawionych Żywotów pięknie wpisuje się również w trwającą obecnie dyskusję nad "zasadnością" studiowania nauk etnologicznych oraz nad kwestią "nadprodukcji" etnografów-antropologów. To zawsze był, jest i będzie kierunek dla ludzi ciekawych świata, na ten świat otwartych i zarazem przygotowanych do aktywnego w nim bycia - w tysiącu odmian i ról. Stąd lektura obrazująca, jak inni lata temu radzili sobie z owym światem, jest rzeczywiście lekturą i budującą, i obowiązkową! (Na marginesie uświadamia ona raz jeszcze, co wyczytujemy między wierszami, jak ogromne straty poniosła polska nauka w latach obu wojen światowych, i w ludziach, i w zaginionych pracach, materiałach, bazie naukowej, często już nie do odtworzenia ...). Smakowicie czyta się te portrety, smakowicie, mimo ich zwięzłości - dla pełnego zaprezentowania wielu z tutaj obecnych nie starczyłoby zapewne i książki - pozostaje jednak uczucie niedosytu. Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej polskiej etnografii/etnologii, zwykle "ukryci" za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swych dokonań i losów. A bywały one rzeczywiście niezwykłe. Lektura "Sylwetek ..." sprzyja także refleksjom osobistym. Spotyka się tu postacie, które widywało się na co dzień, które pamięta się z uczelni, muzeów, czy sporadycznie spotykane w innych miejscach. Jeszcze słyszy się ich głos, widzi gesty, przypomina drobne sytuacje ... Prof. JózefBurszta, dr Stanisław Błaszczyk w katedrze (wówczas jeszcze) poznańskiej etnografii, prof. Maria Znamierowska-Priifferowa oraz Maria Polakiewicz i Halina Mikułowska w toruńskim Muzeum Etnograficznym, czy raz widziani - prof. Witold Dynowski na międzyuczelnianym obozie etnograficznym w Różanymstoku, dr Zbigniew Biały w Szczawnicy-Krościenku, prof. Roman Reinfuss ... Wiele wspomnień, wiele darowanych chwil... Kończąc to pobieżne omówienie Etnografów i ludoznawców polskich, chciałbym odnieść się - teraz już jako wydawca i edytor - do tej właśnie strony prezentowanej publikacji. A nie jest ona, niestety, porywająca. Wspomniałem na wstępie, za autorami opracowania, o problemach, z jakimi musieli uporać się, by książka ta w ogóle zaistniała. To zrozu- �Recenzje i noty recenzyjne 317 miale, że w takiej sytuacji trudno oczekiwać od wydawcy jakiejś nadzwyczajnej szaty graficznej czy twardej oprawy, tym niemniej nawet w formie skryptu, w jakiej się ukazała, można było ją edytorsko dopracować nieco lepiej. Ale problem nawet nie w tym ... Oto bowiem mamy przed sobą materiał, który aż się prosi o opracowanie znakomite, wyjątkowe, bogate. Każda przecież z postaci zaprezentowanych w "Sylwetkach ..." to całe światy, to morze znaczeń i odniesień, dla których można by bez trudu znaleźć worek ilustracji, i to o wiele bardziej porywających niż tylko okładki ich dzieł. Marzy mi się, że kiedyś znajdzie się wydawca, i znajdą środki, na publikację pełnego już wydania "Sylwetek etnografów ..." w formie tak pięknej i pełnej jak choćby książki prezentowane w znanej szeroko serii dolnośląskiej "A to Polska właśnie ...". Bo - właśnie - do kogo bardziej odnieść można te słowa, jak nie do polskich etnografów i ludoznawców? Marzenia czasem się spełniają ... Roman Bąk Roch S u l i m a, Glosy tradycji, Warszawa 200 l, ss. 184. Praca dotyczy zjawisk kultury współczesnej. Poszczególne zagadnienia zgrupowane są w kilku blokach tematycznych. Rozważania o kolędach polskich i przedstawionym w nich obrazie świata, który ma moc przypominania o kolistości czasu,jego cykliczności i powtarzalności są zarazem punktem wyjścia do refleksji o charakterze współczesnych świątzwiązanych bardziej z festiwalem konsumpcji niż kultywowaniem w gronie rodzinnym wartości religijnych, które zagubiły się w komercji. Kolejnym tematem rozważań są mowy pogrzebowe Adama Pacha. Wyłania się z nich obraz "tamtego" świata, który jest synkretyczny, nie dzieli się na piekło, raj i czyściec. Owe przemówienia są wizją oceny pośmiertnej, a jednocześnie osądem doczesnym osób schodzących z "tego świata" na "tamten" świat. Miejsce "wiecznej szczęśliwości" ma wyraźne cechy topografii Tatr, jest w nich usytuowane. Tematem analizyautorajest także poezja strajkowa lat osiemdziesiątych ijej korzenie nawiązujące do symboli i znaczeń wypracowanych przez proletariat w latach 1905-1907 (cofnięcie się do źródeł obrzędowości ijęzyka pierwszych buntów robotniczych, odwołanie się do symboliki religijnej i prawd wspólnoty spontanicznej). Innym zagadnieniem jest specyficzna obecność kultury ludowej w naszej współczesności. Istnieje ona raczej jako mit, przejawia się w symbolach i aluzjach. Kultura ludowajuź raczej nie istnieje, istnieje natomiast myślenie o niej nie pozbawione przyczepiania jej etykietki kultury "gorszej". Niejako kontynuacją rozważań o kulturze ludowej są refleksje dotyczące sztuki ludowej - komentujące album Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Następnie autor oprowadza czytelnika po baśniowym świecie filmów i prozy Jana Jakuba Kolskiego. Filmy tego reżysera są w ocenie Rocha Sulimy bliskie stworzenia filmowego wizerunku kultury ludowej, ludowego świata, który tworzy polską"antropologię wizualną". Rozważania końcowe poruszają kwestie małych ojczyzn i związanego z tym lokalizmu oraz zastępowania geografii politycznej geografią pamięci, geografią emocjonalną, a nawet geografią bezradności. Jest to jakby jeden z przejawów strategii tożsamości, identyfikacji czy poczucia bezpieczeństwa w świecie coraz bardziej ulegającym procesom globalizacji. Jest pragnieniem posiadania czegoś własnego, niepowtarzalnego, czegoś - czego nie ma gdzie indziej. Mała ojczyzna daje poczucie bezpieczeństwa, ładu, tożsamości. Opisana w Glosach tradycji współczesność ma charakter przemijający, jest to rzeczywistość odchodząca. Anna Torobińska - ODIE Łódź �318 Recenzje i noty recenzyjne Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 I, ss. 220, rys. 38, fot. 34, aneks, streszczenie w języku angielskim. Polska literatura instrumentologiczna wzbogacona została o nową publikację, tym razem dotyczącą ludowych instrumentów skrzypcowych. Książka, której autorkąjest znana etnomuzykolog Ewa Dahlig, wypełnia dotkliwie odczuwaną lukę w stanie badań nad tymi instrumentami. Lukę zresztą trudno zrozumiałą w kontekście dużej popularności chordofonów, zwłaszcza smyczkowych, w polskim folklorze muzycznym - i to zarówno w przeszłości, jak w czasach współczesnych. Można wymienić zaledwie kilka nazwisk osób zajmujących się powyższą tematyką, przy czym Ewa Dahligjako autorka ważnej pracy na temat ludowej praktyki skrzypcowej w Kieleckiem, wydanej w 1990 roku, będzie wśród nich zajmować poczesne miejsce. Wcześniej badania nad instrumentami smyczkowymi prowadził, ograniczając się do terenów podhalańskich, Adolf Chybiński, natomiast na szerszym obszarze słowiańskim rozpatrywał je Kazimierz Moszyński. Z późniejszych publikacji o charakterze przyczynkarskim na uwagę zasługują opracowania Zdzisława Szulca, Alicj i Simon, Tadeusza Strumiłły oraz szkic Mariana Sobieskiego o mazankach, serbach i skrzypcach (1967). Pierwszą większą i w jakimś sensie kanoniczną publikacją instrumentologicznąjest książka Włodzimierza KamińskiegoInstrumenty muzyczne na ziemiach polskich (1971), chociaż trudno przecenić również mało dostępny artykuł Geige und Geigenmusik in der polnischen Volksiiberlieferung Jana Stęszewskiego, opublikowany w 1975 roku w Wiedniu, w którym pomieszczone zostały m.in. uwagi o instrumentach smyczkowych, żródłach historycznych, technice gry i składach kapel. Na bogactwo źródeł dotyczących instrumentów smyczkowych w Polsce zwrócili uwagę także instrumentolodzy zagraniczni, a wśród nich m.in. Ludwik Kunz z Czech i Pavel Kurfiirst ze Słowacji, autorzy prac na temat polskich instrumentów smyczkowych. Na podstawę żródłową omawianej pracy złożyły się zarówno przekazy historyczne, jak i badania przeprowadzone współcześnie nad instrumentami skrzypcowymi. Taki sposób podejścia do źródeł zdeterminował logikę kompozycyjną pracy, każąc podzielić ją na dwie podstawowe części: l. Instrumenty kolanowe (w której dominuje historyczny aspekt ujęcia problematyki) oraz 2. instrumenty ramieniowe (które jako wytwór materialny rozpoznawane były głównie w zbiorach muzealnych). Wprowadzając czytelnika w problematykę, autorka pokrótce omawia we wstępie stan dotychczasowych badań, podaje zakres żródłowy pracy oraz podejmuje istotny z metodologicznego punktu widzenia problem niedostatków w stosowanych w muzykologii systematykach instrumentów muzycznych. Informuje, iż dla potrzeb własnych badań przyjęła system porządkowy Sachsa-Hornbostla, dopełniony w tłumaczeniu na język polski przez Jerzego Gołosa. Cenne są również jej uwagi dotyczące nazewnictwa poszczególnych części konstrukcyjnych instrumentu, a także ustaleń w zakresie orientacji przestrzennej opisu instrumentu. Na marginesie wypada zauważyć, że w polskiej literaturze fachowej terminologia oraz sposób opisu instrumentów są często nieprecyzyjne, mało jasne, a nawet nielogiczne. W tym kontekście przedłożone przez autorkę propozycje zmian (s. 16) zasługują na uwagę i -jako w pełni uzasadnione - powinny wejść do kanonu polskiej terminologii instrumentologicznej. W rozdziale traktującym o instrumentach kolanowych (nazwa chyba nie jest naj szczęśliwsza, idzie bowiem o skrót myślowy, który może sugerować cechę konstrukcyjną instrumentu) autorka rozpatruje na wstępie kwestie związane z pojęciem tzw. "polskich skrzypiec". Termin ten ma długi rodowód. Po raz pierwszy użył go w 1545 roku Martin Agricola, wmiankując w swoim traktacie o tzw. Polnische Geige. Informacja ta, zresztą niezbyt precyzyjna, stała się żródłem wielu póżniejszych hipotez na temat historii skrzypiec - i to nie tylko w Polsce, ale w ogóle w Europie. Jeden z najbardziej dyskutowanych problemów sprowa- �Recenzje i noty recenzyjne 319 dzał się do ustalenia, czy wspomniany chordofon smyczkowy to gęśle czy też instrument zwany skrzypice. Przy czym gęśle (staropolska nazwa instrumentu) kojarzono z techniką paznokciową i grą kolanową, skrzypice zaś z techniką przyciskową i grą ramieniową. W polskiej instrumentologii najszerszą interpretację tego instrumentu przedstawił W. Kamiński, upatrując w nim praźródło rodowodu skrzypiec. Z hipotezą tą polemizuje autorka niniejszej pracy, uważając, że została ona skonstruowana bez wystarczająco przekonujących przesłanek. E. Dahlig stoi bowiem na stanowisku, iż nieprecyzyjne pod względem znaczeniowym staropolskie nazwy "skrzypice" i "gęśle" niekoniecznie muszą oznaczać dwa różne instrumenty. Wręcz przeciwnie. Swe dalsze oryginalne rozważania nad chordofonami kolanowymi autorka opiera m.in. na badaniach nad instrumentem archeologicznym z XVI wieku, tzw. chordofonem płockim, któremu poświęciła drugi podrozdział. Instrument ten został przez nią wnikliwie przebadany i zinterpretowany. Autorka dochodzi do wniosku, że jest to rodzaj chordofonu, na którym grano techniką paznokciową w pozycji wertykalnej, a więc kolanowej. Swą hipotezę, że idzie o ludową wersję Polische Geigen Agricoli, opiera ostatecznie na porównaniu tego zabytku archeologicznego z XVII-wiecznym, publikowanym przez Haura drzeworytem, przedstawiającym scenę zabawy w karczmie. W widniejącej na nim trzyosobowej kapeli obecny jest muzyk, który gra na instrumencie smyczkowym trzymanym wertykalnie. Ilustrację tę dopełniają także słowa Haura "Kaczmarz ma mieć Muzykę zwyczajną, Dudę, y Skrzypka". Wedle autorki zdanie to jest kolejnym dowodem dyskredytującym próby rozdzielania terminów "skrzypice" i "gęśle" i przypisywania im semantycznych właściwości gatunkowych. Omawiane instrumenty autorka stara się postrzegać także w szerszej perspektywie geograficznej, porównując je z instrumentami rosyjskimi: "smykiem" i "gudokiem" (podrozdział trzeci). Pierwszy z nich datowany jest na wieki od XII do XVI, drugi na początek wieku XVII. Frapującajest kwestia ich właściwości. Wśród instrumentologów rosyjskich nie majednomyślności ani co do wzajemnych różnic, ani podobieństw. Pojawia się nawet opinia, że idzie o dwie nazwy dla tego samego instrumentu. W odniesieniu do gudoka panuje opinia, że grano na nim wyłącznie w pozycji kolanowej i - najprawdopodobniej - stosowano technikę paznokciową. Instrument ten wykazuje podobieństwo z polskimi chordofonami kolanowymi. Oznacza to, że nie można go pominąć w badaniach porównawczych. Podobnie ma się rzecz z tzw. lirami bałkańskimi. Poświęcając im sporo miejsca w podrozdziale czwartym omawianej publikacji, autorka dopatruje się licznych analogii pomiędzy nimi a polskimi instrumentami skrzypcowymi. Konkludując, można zatem przyjąć, iż "polskie skrzypce", podobnie jak inne instrumenty kolanowe, stanowią część instrumentarium naszego kontynentu, właściwą dla obszaru Europy południowo-wschodniej i części Azji Mniejszej. Natomiast fakt, iż najwcześniejsze znane wzmianki o instrumentach kolanowych pochodząjuż z XVI wieku można łączyć z ówczesną ekspansją Turków na Bałkany i z towarzyszącym jej wpływem instrumentarium wschodniego na tę część Europy. Na zakończenie rozdziału dotyczącego instrumentów kolanowych autorka powraca do rozważań nad zakresem znaczeniowym staropolskich terminów "gęśle" i "skrzypice" (podrozdział piąty; moim zdaniem, ta ważna i interesująca część pracy mogłaby stanowić punkt wyjścia dla interpretacji całego zjawiska) oraz suki - instrumentu, który jako żywotny chordofon kolanowy z techniką paznokciową był dokumentowany w polskiej tradycji ludowej jeszcze z końcem XIX wieku, a dziś jest znany dzięki rekonstrukcjom. Podsumowując tę część pracy autorka próbuje dociec przyczyn stopniowego zanikania w ludowej tradycji muzycznej instrumentów kolanowych. I dochodzi do wniosku, że jest to efekt "ekspansji skrzypiec i ramieniowej techniki gry, stwarzającej większe możliwości wykonawcze", gdy tymczasem instrumenty kolanowe "schodziły do roli drugorzędnych, akompaniujących, o funkcji stopniowo ograniczanej do rytmiczno-burdonowej". Nie wyklucza �320 Recenzje i noty recenzyjne jednak, że proces ten mógł przebiegać dwutorowo, o czym świadczy intrygująca konkluzja: ,,(...) zjednej strony mielibyśmy do czynienia z marginalnie zachowanymi funkcjami melodycznymi (suka), z drugiej natomiast - z rozwojem małych basów ludowych typu basów kaliskich". Omawiany rozdział o instrumentach kolanowych to niewątpliwie swego rodzaju pogłębione studium o chordofonach, instrumentach legitymujących się doniosłą historią na ziemiach polskich, i jako taki w istotnym stopniu wzbogacający naszą wiedzę muzykologiczną. W szczególnie interesujący, by nie rzec, odważny sposób autorka dokonała interpretacji mało wiarygodnych z punktu widzenia faktografii źródeł ikonograficznych. Wiadomo bowiem, że artyści nie zawsze musieli się kierować zasadą realistycznej wierności rzeczywistości, tudzież malować poszczególne szczegóły i detale tak, jak one w istocie wyglądały. Dla toku wywodu istotne znaczenie miało odkrycie chordofonu płockiego. Jego interpretacja pozwoliła autorce na rozwinięcie badań historyczno-porównawczych, obejmujących swym zasięgiem instrumentarium ziem rosyjskich i Bałkanów, a w oparciu o rozpoznane źródłana ukazanie związków, jakie zachodziły w instrumentarium słowiańskim. Rozdział zatytułowany "Instrumenty ramieniowe" rozpoczyna się od omówienia serbów i tzw. chordofonu z Grębienia. Chordofon ten został przedstawiony na polichromii z XVI w. w kościele św. Trójcy w Grębieniu, przedstawiającej muzyka trzymającego w pozycji ramieniowej fidel. W instrumentologii polskiej chordofon ten włączony został w poczet serbów, o których pośrednio wspominają źródła pisane. Dopatrzono się w nim bowiem pewnego podobieństwa z huslami Serbów Łużyckich. Z tą hipotezą stanowczo polemizuje E. Dahlig, optując za tezą, że wzmiankowane serby mogą być instrumentem kolanowym o proweniencji południowo-wschodniej - co jest możliwe dzięki ruchom migracyjnym. (Na marginesie: pod taką klasyfikacją i takim "migracyjnym" rodowodzie zjawiska podpisał się Marian Sobieski, o czym autorka nie wspomina.) W istocie rzeczy chordofon z Grębienia to fidel reprezentująca tworzącą się na naszych ziemiach tradycję gry ramieniowej, która w praktyce ludowej egzemplifikowana jest grą na mazankach, złóbcokach i skrzypcach. Mazankom poświęcony został podrozdział drugi. Idzie o instrumenty o kształcie zbliżonym do ósemki, przypominające z wyglądu małe skrzypce, tzw. ćwiartki. Instrumenty te występowały w pierwszej połowie XIX wieku na obszarze kozła wielkopolsko-Iubuskiego, skąd zostały wyparte przez skrzypce. Miały zatem ścisły związek z instrumentami dudowymi, z którymi współtworzyły kapele. Jednakowoż ślad po nich niemal całkowicie zaginął, a polskie źródła XIX-wieczne dają o nich bardzo skąpe wzmianki. Co prawda Oskar Kolberg wspomina o tym instrumencie w tomie 10. swego monumentalnego Ludu (Dzieła Wszystkie, W Ks. Poznańskie, cz. II), lecz tylko w odwołaniu do artykułu Edwarda Kierskiego. W tej nie do pozazdroszczenia sytuacji E. Dahlig postanowiła posiłkować się badaniami przeprowadzonymi nad podobnym instrumentem: małymi skrzypcami łużyckimi, zwanymi "male fidle". Mając na uwadze sąsiedztwo obszarów oraz znaczną zachowawczość kultury łużyckiej w zakresie instrumentarium, można domniemywać, iż tam właśnie znajdowało się centrum oddziaływania na wschód, aż po Ziemię Lubuską. Wiedza o mazankach i ich idiomie wzbogacona została w latach 1946-50, kiedy Jadwiga i Marian Sobiescy odnaleźli w trakcie badań terenowych trzy egzemplarze tego instrumentu. Wtedy nastąpiła reanimacja wytwórstwa mazanek, a wraz z nią i gry na tym instrumencie. Współcześnie znajdujące się w kolekcjach muzealnych mazanki pozwoliły autorce określić cechy tych instrumentów. Są to: - małe rozmiary instrumentu, - pudło żłobione w całości razem z szyjką, - charakterystyczny podstawek z jedną nóżką długą, przechodzącą przez dodatkowy otwór w płycie, - trzy struny. �Recenzje i noty recenzyjne 321 Ponadto w inwentaryzowanych egzemplarzach można rozróżnić trzy typy mazanków: - najstarszy, głównie anonimowy, - grupę instrumentów wykonanych wg wzoru Tomasza Śliwy, stanowiącą w istocie krok w kierunku wiolonizacji, - mazanki autorstwa Stanisława Grocholskiego, reprezentujące odrębny nurt, w minimalnym tylko stopniu nawiązujący do wzorów najstarszych. Waga spostrzeżeń E. Dahlig spoczywa również w fakcie, że na ich podstawie można sobie uzmysłowić dynamikę zmienności w aktualnie przebiegającym procesie przekształcania form mazanek. A jednocześnie umożliwiają one dostrzeżenie "pierwotnej", najbardziej autentycznej (o ile o takiej w ogóle można mówić) formy instrumentu. Wiele miejsca poświęcono w publikacji złóbcokom (podrozdział trzeci), instrumentom mocno związanym z kulturą górali podhalańskich. Autorka zajmuje się na wstępie nazewnictwem, jako że instrument ten był w literaturze często określany terminem "gęśle podhalańskie". Przy tej okazji wskazuje także na historyczność źródeł, bowiem pierwsze wzmianki o tym instrumencie pochodzą z połowy XIX wieku. Sporo miejsca poświęca także trudnemu zagadnieniu typologii tych instrumentów, co wynika z wielkiej różnorodności form złóbcoków. Wcześniej próby takiej typologii, zresztą mało przekonującej, dokonał L. Kunz (1983). Dla autorki inspiracją w porządkowaniu złóbcoków stała się metoda diagraficzna, stworzona przez polskiego antropologa Jana Czekanowskiego. W proponowanej typologii kwestią podstawowąjest dobór właściwych kryteriów dla wyszczególnienia cech oraz sporządzenie tablicy odległości badanych obiektów (tzw. macierzy), zaś jej istotą - wykazanie wszystkich ilościowych relacji zachodzących pomiędzy badanymi obiektami. Autorka dla potrzeb swych badań wyłoniła siedem kryteriów morfologicznych, określających kształt instrumentu w ujęciu frontalnym, czyli kształtu płyty rezonansowej. W wyniku procedury porządkującej materiał został ugrupowany w pięć rozdzielnych dendrytów i zostało wyłonionych 19 typów złóbcoków. W ten sposób zinterpretowany i opisany materiał pozwolił na sformułowanie spostrzeżeń i uogólnień, z których wynika, że historyczny rozwój złóbcoków przebiegał w kierunku wiolonizacji formy, a jednym z takich przejawów było stopniowe wydłużanie instrumentów. Autorka mogła sobie również pozwolić na wyartykułowanie spostrzeżeń porównawczych, sięgając do instrumentarium słowackiego i morawskiego, oraz historycznych, które sprowadzają się do tezy, iż złóbcoki wykazują związki z XVI-wiecznymi rebekami. Ważne miejsce w publikacji stanowią skrzypce (podrozdział czwarty), instrumenty, które swym idiomem oraz praktyką muzyczną nadały specyficzne cechy polskiej ludowej muzyce instrumentalnej. Bowiem oddziaływanie skrzypiec profesjonalnych na chordofony ludowe, jak przypuszcza autorka, zaczęło się od wieku XVI. Od tego czasu chordofony ludowe stopniowo zaczęły przyjmować formę skrzypiec. Stąd też, obok skrzypiec, występowały również inne ludowe formy chordofonów skrzypcowych. Badania prowadzone w polskich kolekcjach muzealnych pozwoliły wyodrębnić następujące grupy: - formy prymarne, - skrzypce właściwe: żłobione i klejone, - formy hybrydyczne. Instrumenty prymarne to różnego rodzaju prymitywne chordofony, często wchodzące w skład inwentarza dziecięcych zabawek. W obrębie tej grupy badany materiał podzielony został wg sposobu wykonania korpusu instrumentu. Wyodrębniono instrumenty o korpusie jedno-, dwu- i trzyczęściowym, te ostatnie są najbardziej zbliżone do skrzypiec właściwych. Pierwotnie skrzypce właściwe były wykonywane techniką żłobienia, dopiero później klejenia. Skrzypce klejone w wersji ludowej są, w porównaniu ze skrzypcami profesjonalnymi, morfologicznie zróżnicowane. Różnorodność ta wynika z różnego stopnia zbliżania form �322 Recenzje i noty recenzyjne ludowych do cech instrumentów profesjonalnych. Autorka wyodrębniła tutaj pięć grup: od amatorskiego prymitywnego wykonania poczynając, na instrumentach pochodzących z masowej produkcji fabrycznej kończąc. Uwagę zwrócono także na sposób wykonania poszczególnych akcesoriów instrumentów, jak: podstrunnicy, strunociągu, strun i kołków, prożków, podstawki. Interesująca jest propozycja autorki w zakresie obliczania odchyleń poszczególnych proporcji skrzypiec ludowych od danych modelowych skrzypiec profesjonalnych, co dosyć dobrze ilustruje różnorodność wytworów ludowych. Autorka kończy rozważania nad skrzypcami omówieniem form hybrydycznych, a więc egzemplarzy wyróżniających się odmiennością formy, co można tłumaczyć, jak pisze autorka, wyrazem estetycznych poszukiwań prowadzonych przez wytwórców. W uwagach końcowych autorka stara się wyartykułować zjawiska determinujące wielość norm jawiących się w polskim lutnictwie ludowym. Wymienia ustną formę przekazu, rozproszenie nosicieli tradycji, czyli wytwórców instrumentów oraz uzależnienie od lokalnej spuścizny kulturowej. W procesie przemian chordofonu na przestrzeni od XVI do XX wieku konstruuje teoretyczny model ewolucji norm w aspekcie jakościowym i ilościowym. Autorka omawianej książki podjęła się niełatwego, lecz ważnego zadania. Dążąc do nakreślenia specyfiki ludowych instrumentów skrzypcowych w Polsce, ujęła problem jako zjawisko złożone - historyczne, sięgające do źródeł XVI wieku, a zarazem współcześnie udokumentowane. Poszczególne rodzaje instrumentów przeanalizowała bardzo wnikliwie, korzystając z osiągnięć badawczych europejskiej instrumentologii. Wypada tylko żałować, że swymi badaniami nie objęła wszystkich instrumentów smyczkowych. Podejmując bowiem temat chordofonów kolanowych można z powodzeniem rozwinąć ważny wątek dotyczący chordofonów basowych. Powstałaby wówczas pełna monografia interesujących nas chordofonów. Trzebajednak uznać, że praca E. Dahlig to niewątpliwe osiągnięcie polskiej organologii, praca budząca pełne szacunku refleksje nad koncepcją, sposobem ujęcia metodologicznego oraz istotą badanych przedmiotów. Alojzy Kopaczek Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XXw., Wrocław 2001, ss. 134. Książka dotyczy terenu Ziemi Kłodzkiej, autorka swoją uwagę skoncentrowała na silnych związkach jakie występują na tym obszarze pomiędzy przyrodą a sztuką. Intensywny rozwój sztuki ludowej na Ziemi Kłodzkiej uwarunkowany był licznymi pielgrzymkami do sanktuariów i kalwarii. W części zatytuowanej "Cudowne wizerunki na Ziemi Kłodzkiej źródłem inspiracji dla sztuki ludowej" autorka charakteryzuje sanktuaria oraz rozwój pielgrzymowania do miejsc kultu, które rozwija się na omawianym terenie pod koniec XVIII wieku. Wtedy powstała większość obiektów sakralnej sztuki ludowej. Jednocześnie rozwijał się kult cudownych wizerunków, do którego przyczyniały się apokryfy i legendy. W książce omówiony został m.in. kult Bardzkiej Madonny Tronującej, Matki Boskiej Wambierzyckiej, Matki Boskiej Kłodzkiej zwanej też Łaskawą, kult św. Floriana na Górze Parkowej w Bystrzycy Kłodzkiej czy św. Jerzego w Lądku Zdroju. Autorka opisuje także powstałe w pobliżu miejscowości pielgrzymkowych kalwarie: w Bardzie, Wambierzycach, Iglicznej, na Wzgórzu Ciemiak koło Radochowa, na Górze �Recenzje i noty recenzyjne 323 Wszystkich Świętych koło Nowej Rudy, w Leśnej, w Batorowie i w Miejskim Lasku koło Lewina Kłodzkiego. Przedstawia historie ich powstania związane albo z jakimś cudownym objawieniem - tak było w kalwarii w Bardzie, albo z chęcią ufundowania obiektu sakralnego przez ówczesnych możnych. W następnym rozdziale "Obrzędowe formy kultu a sztuka ludowa"zostały omówione różne formy pozyskiwania przez pielgrzymów przychylności świętych. Aby osiągnąć swój cel wierni ofiarowali im wota błagalne w postaci świec lub ofiar przedstawiających postać ludzką, części ludzkiego ciała bądż zwierzęta wykonane z wosku oraz wota dziękczynne, zaświadczające o mającym miejsce cudzie czyli pozostawione, zbyteczne już kule, sznury niedoszłych wisielców, kajdany więżniów, którzy odzyskali wolność. Kult koncentrował się również wokół relikwii a także wokół drzew na których objawiała się Madonna. W części "Sztuka ludowa" Elżbieta Berendt zaznajamia czytelnika z technikami w jakich powstawały obrazy dewocyjne - było to przede wszystkim malarstwo na szkle. Kolejną techniką jest grafika ijej odmiany: miedzioryt, litografia, staloryt, drzeworyt, rysunek tuszem i piórkiem. Scharakteryzowana została również rzeźba, którą cechuje polichromia olejna, a także tradycyjna kolorystyka: biel i róż w karnacji ciała, czerwień płaszcz Chrystusa, błękit i biel szat Marii. Nieco uwagi poświęcono też kapliczkom, krzyżom i figurom przydrożnym. Wyszczególniono kapliczki i krzyże pokutne - wznoszone w miejscu tragedii kapliczki skrzynkowe i słupowe. W zakończeniu autorka przedstawiła poszczególne typy ikonograficzne, jakie występują w sztuce Ziemi Kłodzkiej. Scharakteryzowała sposób przedstawiania Madonny Wambierzyckiej, Madonny Bardzkiej, Wielisławskiej, przedstawienia Dzieciątka Jezus, św. Anny Nauczycielki, św. Anny Samotrzeć, św. Jana Nepomucena, św. Floriana, św. Rocha, św. Onufrego. Książka zawiera liczne kolorowe fotografie kapliczek i figur przydrożnych - które autorka zgromadziła podczas swoich badań terenowych. Anna Torobińska - ODIE Łódź Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 I Muzeum Etnograficzne w Krakowie upamiętniło jubileusz swego 90-lecia atrakcyjnym albumem, wydanym nader starannie w znanej serii wydawniczej. Ponieważ wszystkie pozycje z tej serii mają zwyczajowo jedno słowo w tytule, stąd przyjęto tytuł zwięzły, ale bardziej nośny dla zagranicznego niż polskiego czytelnika, zamiast np. rozwlekłego: "Polska kultura ludowa w zbiorach ...". W krótkim wprowadzeniu prof. Franciszek Ziejka, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, który przyjął patronat nad jubileuszowymi obchodami, nawiązał do rewolucji cywilizacyjnej, zmieniającej współczesny świat w "globalną wioskę". W tej sytuacji coraz więcej osób poszukuje swoich korzeni i - zwłaszcza wśród nich - autor przewiduje gorące przyjęcie albumu. Wstęp przygotował Andrzej Rataj, omawiając założenia i układ publikacji, a dalej historię i dorobek muzeum, którego zbiory dosyć szczęśliwie przetrwały okres IIwojny światowej (zaginęło ok. 10% muzealiów). Obecnie posiada ono około 80 tysięcy obiektów, z których co dziesiąty pochodzi z obszarów pozaeuropejskich oraz ponad 200 tysięcy archiwaliów i cenną bibliotekę. �324 Recenzje i noty recenzyjne Do prezentacji w albumie dokonano wyboru obiektów unikatowych, najbardziej reprezentacyjnych i cennych ze wszystkich działów. Zasygnalizowano tylko paroma obiektami kultury pozaeuropejskie oraz kilku reprodukcjami archiwalny zbiór fotografii, skupiając się na polskiej kulturze ludowej. Na ponad 300 fotografiach pokazane zostały kolejno mieszkania chłopskie - izby, meble i sprzęt domowy, dalej narzędzia rolnicze i rzemieślnicze. Następny, pięknie prezentowany temat to stroje, biżuteria i dodatki, tkaniny. W sztuce związanej z obrzędami główne miejsce zajmują szopki kolędnicze, w tym krakowskie ze słynną szopką Ezenekierów z końca XIX wieku na czele. Końcowy, mocny akcent to wybór malarstwa, grafiki (tu pokazano obok odbitek na papierze również klocki drzeworytnicze), rzeźby, wycinanek i malowanek. Na szczególne podkreślenie zasługuje poziom zdjęć, wykonanych przez Jacka Kubienę. Spokojne, neutralne tła, świetne oświetlenie fotografowanych obiektów skupia uwagę oglądającego i pozwala dostrzec szczegóły, umykające często przy bezpośrednim kontakcie z eksponatem. Wzbogaca i ożywia ten zestaw kilka umiejętnie dobranych fotografii wykonanych w plenerze (budownictwo) i we współczesnych izbach wiejskich. Idealnie współgra z tym opracowanie plastyczne całości, dokonane przez Władysława Plutę, który wprowadził rytmiczny układ zdjęć, nie oszczędzając światła pomiędzy nimi. Pozwolę sobie wspomnieć na koniec początki mojej pracy zawodowej, kiedy to jedynym źródłem barwnych ilustracji do popularnych pogadanek i odczytów była książeczka dla dzieci Malowane domy z niezłymi offsetowymi reprodukcjami obiektów ludowej sztuki. W latach późniejszych doszły do tego skwapliwie wycinane ze śląskiej "Panoramy" fotografie S. Gadomskiego, przedstawiające stroje ludowe. Dlatego cieszy mnie ogromnie narastająca w ostatnich latach liczba publikacji upowszechniających obiekty ludowej kultury, a zwłaszcza sztuki w sposób taki, najaki zasługują. Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002. Album upamiętnia 60 konkursów na najpiękniejszą szopkę krakowską. "Bożonarodzeniowa prezentacja szopek przy pomniku Adama Mickiewicza na Rynku Głównym stała się uroczystością rodzinną, a nawet pokoleniową, bowiem uczestniczą w niej całe rodziny, dając w ten sposób wyraz wielkiego przywiązania do tradycji, sztuki i religii", napisał w słowie wstępnym kardynał Franciszek Macharski. Tekst, przygotowany przez Annę Szałapak, omawia genezę szopki, od pierwszych wieków chrześcijaństwa, poprzez kościelne jasełka, szerzone przez zakony franciszkańskie i późniejsze ich zeświecczenie. W XVIII wieku powstała szopka przenośna, połączona z teatrzykiem kukiełkowym. Najbardziej okazałym i specyficznym zamzemjej przykładem stała się szopka krakowska, nie mająca odpowiednika w świecie. Rozpowszechniła się w I połowie XIX wieku, budowana i obnoszona przez bezrobotnych zimą murarzy z przedmieść Krakowa. Do I wojny światowej byli oni zapraszani na spektakle do domów mieszczańskich, inteligenckich, również do pałaców. Inspiracje teatrzykiem szopkowym widać w Betlejem Polskim Lucjana Rydla, w Pastorałce Leona Schillera, a także w Weselu Stanisława Wyspiańskiego, jak również w dziełach plastycznych. Później zwyczaj ten zaczął podupadać, robiono jeszcze w Krakowie szopki, ale małe, bez teatrzyku. Żyli jeszcze starzy szopkarze, gdy w 1937 roku z inicjatywy dr. Jerzego Dobrzyckiego, późniejszego dyrektora Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, ogłoszony został pierwszy, a w rok później drugi konkurs szopek. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Po przerwie wojennej co roku konkurs taki organizuje właśnie Muzeum Historyczne. Autorka tekstu, która od wielu lat jest kustoszem tego muzeum i kieruje Działem Folkloru i Tradycji Krakowa, omawia w dalszej części charakterystyczne cechy architektury i dekoracji szopki krakowskiej oraz zmiany zachodzące w nich w drugiej połowie XX wieku. Największy zbiór szopek posiada Muzeum Historyczne i, poza doroczną wystawą pokonkursową na miejscu, urządza liczne wystawy w różnych krajach Europy, a także w Stanach Zjednoczonych. Kalendarium konkursów zostało lakonicznie przedstawione w postaci reportażowych zdjęć z kolejnych imprez. Jak przystało na jubileusz, nie zabrakło zbiorowej fotografii kilkudziesięciu współczesnych szopkarzy na tle Sukiennic. Większość z nich to wybitni twórcy, wielokrotni zwycięzcy konkursów. W części albumowej, którą rozpoczynają i kończą nastrojowe fotografie zabytkowych zespołów i budynków miasta w nocnym oświetleniu, uwidaczniające wpływ tej architektury na szopki, zamieszczono zdjęcia około stu najlepszych szopek ze zbiorów Muzeum Historycznego oraz - oczywiście - naj starszej szopki, zachowanej w zbiorach krakowskiego Muzeum Etnograficznego, która została wykonana około 1900 roku przez Michała Ezenekiera. Przy wielu szopkach pokazano w zbliżeniach ciekawsze fragmenty architektury i wyposażenia, sceny figuralne (m.in. bitwę pod Racławicami, taniec chochoła z Wesela), a także pojedyncze figurki postaci historycznych i współczesnych, od Ojca Świętego począwszy, poprzez pana Twardowskiego, generała Jaruzelskiego, Jerzego Urbana, po obecnego dyrektora Muzeum i autorkę tekstu. Wszystkie oprócz archiwalnych fotografie, na doskonałym pod względem artystycznym i dokumentalnym poziomie, zostały wykonane przez Jacka Kubienę. Mimo iż zdjęcie każdej szopki opatrzone jest podpisem, zawierającym nazwisko autora, rok wykonania i wysokość obiektu, brakuje jednak katalogu. Oprawa plastyczna, przemyślana i konsekwentna, jest dziełem Władysława Pluty. Jedyna rzecz, którą można by jej zarzucić, to brak światła wokół zdjęć przedstawiających fragmenty szopek, trochę męczący przy tak wielkim nagromadzeniu detali, ale to moje indywidualne wrażenie. Ewa Fryś-Pietraszkowa Wacław P a w l a k, Minionych zabaw CZai; czyli czas wolny i roz/ywka w dawnej Łodzi, Łódź 200 l, ss. 107. Podstawowym źródłem informacji dla autora tej książki była codzienna prasa łódzka oraz dawne kalendarze. Na tej podstawie autor snuje opowieść o sposobach spędzania wolnego czasu w dawnej Łodzi - czyli w XIX i na początku XX wieku. Do najstarszych sposobów spędzania czasu wolnego przez łodzian należał przejęty od niemieckich osadników w XIX wieku zwyczaj gawędzenia z przyjaciółmi przy piwie bądź wódce w szynku. Ciągle wzrastająca liczba szynków oraz tradycja picia po wypłacie doprowadziła do pijaństwa, co zmusiło władze do wydania w roku 1844 zarządzeń ograniczających liczbę szynków oraz zamknięcie szynków przyfabrycznych. Doprowadzenie do Łodzi w 1866 roku kolei żelaznej przyczyniło się do zwiększenia liczby przyjezdnych. W związku z tym powstały dwa hotele: Grand Hotel z restauracją, którą chętnie odwiedzali przemysłowcy i bogaci kupcy, oraz hotel Victoria z restauracją, w której spotykali się aktorzy, dziennikarze i publiczność teatralna. Życie towarzyskie kwitło także w kawiarniach, zwanych wtedy cukierniami. Do jednej z bardziej znanych należała cukiernia Aleksandra Roszkowskiego, zwanego "Roszkiem". Spotykali się tutaj dziennikarze, aktorzy, lekarze, bywał w niej Władysław Reymont. �326 Recenzje i noty recenzyjne W okresie wiosenno-Ietnim, pod koniec kwietnia, rozpoczynał się w Łodzi czas zielonego karnawału, czyli zabaw na wolnym powietrzu. Duchota przemysłowego miasta sprzyjała "ucieczkom" poza jego granice. Robotnicy pozbawieni wówczas prawa do urlopu swoje wolne od pracy dni spędzali w okolicznych lasach: w Gałkówku, lesie Mania, parku na Zdrowiu oraz w Łagiewnikach. Woda ze studzienki w kaplicy św. Antoniego w Łagiewnikach słynęła ze swoich właściwości leczniczych. Po obiedzie w lesie łagiewnickim łodzianie mieli zwyczaj tańczyć przy akompaniamencie dźwięków harmonii, głównie polki i oberki. Kolejnym miejscem, gdzie spędzali swój wolny czas, były teatrzyki letnie przy ul. Piotrkowskiej 175 i Konstantynowskiej 14/16 (obecnie ul. Legionów). Nie stroniono od widowisk cyrkowych. W dawnej Łodzi uprawiano też sport. Działało Towarzystwo Strzeleckie, którego członkami byli głównie rzemieślnicy. Strzelectwo było łączone czasem z myślistwem, przede wszystkim przez przemysłowców - posiadających duże przestrzenie leśne. Osoby zamożne uprawiały teżjeżdziectwo. Uprawiano również kolarstwo na welocypedach o kole przednim większym od koła tylnego. Do ulubionych form wypoczynku należał również spacer po Piotrkowskiej. Okres zimy zmniejszał możliwości wypoczynku, zwłaszcza ludzi biednych. Większość robotników nie mogła sobie pozwolić na bilet do kina lub teatru. Odwiedzano więc krewnych i znajomych, więcej czasu spędzano w domu. Różnorodne sposoby wypoczynku zależały od możliwości finansowych, osobistych zainteresowań, ilości posiadanego czasu oraz poziomu wykształcenia. Uzupełnieniem tekstu pisanego są liczne czarnobiałe fotografie restauracji, fabryk, hoteli, rodzin robotniczych. Anna Torobińska. ODIE Łódź Grzegorz P e ł c z Yń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, ss. 252. Autor przedstawia specyficzny charakter polskiej kultury w okresie 1944-1989, uwikłanej w politykę propagandową prowadzoną przez władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Zwraca uwagę na wpływ intensyfikacji bądź odporu restrykcyjnych działań w ramach totalitarnego reżimu komunistycznego na jakość powstających wtedy książek czy filmów. Punktem wyjścia rozważań autora jest dyskusja dotycząca statusu kultury ludowej - czy jest ona tworem żywym czy raczej już martwym. Książka omawia sposób przedstawiania kultury ludowej, a ściślej rzecz ujmując - kultury chłopskiej - w filmach fabularnych. Zamierzeniem autora było objęcie w swych badaniach, w miarę możliwości, wszystkich filmów kinowych oraz seńali telewizyjnych powstałych w czasie PRL-u, w których przedstawiono przynajmniej kilka elementów kultury chłopskiej. Poszczególne etapy PRL-u autor podzielił na cztery okresy: - I epoka to lata 1944-1956; - II epoka - Gomułkowska 1957-1970; - III epoka - Gierkowska (lata siedemdziesiąte); - IV epoka -lata osiemdziesiąte. Książka dzieli się na cztery części, które składają się z poszczególnych rozdziałów. Część I "Chodzenie w jarzmie" omawia lata realizmu socjalistycznego ijego wpływ na jakość powstających wtedy filmów. W kinie tego okresu obowiązywał określony schemat, który nakazywał pokazywać bohaterów jako przedstawicieli swojej klasy społecznej. Dygnitarze reżimowi, robotnicy i biedni chłopi należeli do grupy bohaterów pozytywnych, natomiast przedstawiciele klas posiadających - przynależeli do grupy bohaterów negatyw- �Recenzje i noty recenzyjne 327 nych. Powodem takiego a nie innego rozdziału ról pozytywnych inegatywnych, przynależnych określonym warstwom społecznym, była realizacja wytycznych propagandowych, które miały na celu zniszczyć kulturę ludności wiejskiej i zastąpić ją obowiązującą w społeczeństwie komunistycznym - jednolitą dla całego narodu. Społeczność wiejska w filmach: "Jasne łany" (Eugeniusza Cękalskiego), "Gromada" (Jerzego Kawalerowicza), "Trudna miłośc" (Stanisława Różewicza), ,,ziemia" (Jerzego Zarzyckiego), podzielona jest na biedaków, średnio zamożnych i bogatych (zwanych przez komunistów kułakami). Proponowanym wyjściem dla wyzyskiwanych chłopów jest powstanie gospodarstw kolektywnych, które umożliwią wyswobodzenie się od wyzysku bogaczy oraz zapewnią dostatniejsze życie. Część druga "Płodozmian" dotyczy okresu gomułkowskigo. Omówione są tutaj takie filmy jak: "Ubranie prawie nowe" (Włodzimierza Haupe), "Wiano" (Jana Łomnickiego), "Mój drugi ożenek" (Zbigniewa Kużmińskiego), "Głos ma prokurator" (Włodzimierza Haupe). Ukazane są w nich uwikłania uczuciowe i ekonomiczne bohaterów, ich zależność od swoich rodzin i społeczności lokalnych. Kontynuowany jest też wątek walki z religią, choć w nieco łagodniejszym stylu. Pokazywano brak tolerancji wobec ateistów. W filmach tego okresu pojawia się wątek walki bohaterów o swoje szczęście, a nie dobro całej społeczności. Kino czasów gomółkowskich podejmowało też często problematykę wojenną. W filmach tych młodzi mężczyżni zostali zmuszani do opuszczenia swoich gospodarsw i służby warmii lub partyzantce. Do grupy filmów o tej tematyce należy: "Kierunek Berlin" (Jerzego Passendorfera), "Ostatnie dni" oraz serial "Czterej pancerni i pies" (Konrada Nałęckiego). W sposób szczególny przedstawiono kulturę chłopską w filmach "Sami swoi" (Sylwestra Chęcińskiego), "Żywot Mateusza" (Witolda Leszczyńskiego) oraz "Słońce wschodzi raz na dzień" (Henryka Kluby). Część trzecia "Obfite plony" omawia lata siedemdziesiąte, na które przypadają rządy E. Gierka. Był to okres dominacji ballady filmowej: "Ballada o ścinaniu drzewa" (Ferudina Erola), "Kaprysy Łazarza" (Janusza Zaorskiego), "Ostatnie takie trio" (Jerzego Obłamskiego). Bohaterowie ballad filmowych wierzą w cuda, skutecznośc zabiegów magicznych. Zło musi być ukarane, a dobro nagrodzone - taki jest porządek kosmiczny. Lata siedemdziesiąte to także ekranizacje utworów literackich: "Chłopi" (Jana Rybkowskiego), "Antek" (Wojciecha Fiwka), "Wesele" (Andrzeja Wajdy), serial "Noce i dnie" (Jerzego Antczaka). Autor, za W. Kaczochą, wymienia następujące funkcje kultury ludowej, jakie pełniła w kulturze socjalistycznej: - widowiskowo-zabawową; - propagandową; - obrzędową; - estetyczną; - edukacyjną; -użytkową. Pojawił się także problem konfliktu między wsią a miastem. Dostrzeżono zagrożenia natury przez technikę, a także problem ucieczki młodych ze wsi do miasta (szczególnie kobiet). Część czwarta "Gatunki szlachetne, samosiejka, plewy" opisuje rzeczywistość lat osiemdziesiątych. Wprowadzenie 13 XII 1981 roku stanu wojennego powoduje wyraźny podział na rządzących irządzonych. Powstaje tzw. "drugi obieg", czyli wydawnictwa konspiracyjne. Filmy mogły powstawać tylko w ramach kinematografii będącej pod stałym nadzorem "poprawności" politycznej. W książce zamieszczono czarno-białe fotografie kadrów omawianych filmów oraz filmografię. Praca zawiera również streszczenie w j. angielskim. Anna Torobińska, ODIE Łódź �328 Izabella S a r i u s z - Skąp s k a, Polscy świadkowie 1939-1989, Universitas, Kraków 2002, ss. 394. Recenzje i noty recenzyjne GUŁagu. Literatura lagrowa Dlaczego po pozycję tę chętnie sięgnęłam jako etnolog, owszem, naukowo zainteresowana polskimi Sybirakami i przygotowująca o nich własną, etnologiczną właśnie - rozprawę? Zamieszczona na wstępie książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej dedykacja sugeruje, iż niemały wpływ na powstanie Polskich świadków GUŁagu miały względy osobiste. Pracę swą Sariusz-Skąpska poświęciła bowiem pamięci dziadka, prokuratora Bolesława Skąp skiego, zamordowanego w Katyniu w 1940 roku. Można sięjedynie domyślać, iż fakty i wydarzenia, które dalej rozpatruje, sąjej znane nie tylko z opracowań - by tak rzec - "oficjalnych" (a więc ze źródeł historycznych oraz przybliżających owe fakty i wydarzenia licznych ujęć literackich), lecz także z relacji prywatnych - ze wspomnień i opowieści bliskich, rodziny i przyjaciół. W jakiej mierze to, osobiste bądź co bądź, "uwikłanie" zaważyło na kształcie i zawartości prezentowanych przez nią rozważań, rozstrzygnąć nie sposób. Warto jednak od razu podkreśl ić, iż z całą pewnością nie okazało się zgubnym ciężarem - nie odebrało żywości i ostrości badawczemu spojrzeniu, a także nie wpędziło w myślowąjednostronność i interpretacyjny schematyzm. Przeciwnie, próby analizy rozmaitych wątków i motywów literatury obozowej (a dokładniej - łagrowej) są tu całkiem twórcze i oryginalne, dotychczas bardzo rzadko, a nawet w ogóle - w refleksji nad pisarskimi wysłowieniami GUŁagu - nie spotykane, prywatna zaś, rodzinna pamięć, sprzyja raczej ich dogłębnemu i starannemu traktowaniu: rozpala ciekawość, podsuwa ważne tropy, zachęca do odważnych odczytań. Zacznijmy od tego, na czym Sariusz-Skąpska buduje swoją syntezę literatury łagrowej. Otóż na wykorzystywany przez nią materiał źródłowy składa się starannie wyselekcjonowany zbiór kilkudziesięciu utworów opisujących losy polskich więźniów, przebywających na "nieludzkiej ziemi" od 1939 roku aż po koniec lat pięćdziesiątych. Są to przy tym teksty pod wieloma względami dość niejednorodne: powstałe i w kraju i za granicą, tworzone przez wybitne postaci polskiej historii i kultury (takie choćby jak Gustaw Herling-Grudziński, Józef Czapski, Anatol Krakowiecki, generałowie Władysław Anders i Zygmunt Szyszkcr-Bohusz czy Barbara Skarga), ale i przez osoby czytelniczym kręgom bliżej nieznane, przez amatorów, nierzadko autorów jednej książki (w tej grupie wymienić można na przykład nazwiska Ady Halpem Danuty Tęczarowskiej, Bronisława Brzezickiego, księdza Józefa Hermanowicza). Tym, co w istotny sposób różnicuje owe świadectwa, jest także czas ich powstania. Z jednej strony mamy tu bowiem dzienniki (spisywane na gorąco w obozach, w miejscach internowania, w więzieniach, w trakcie drogi na Sybir), z drugiej zaś przywoływane z pamięci - nawet wiele lat po tych wydarzeniach - wspomnienia (wśród nich także wspomnienia mówione). Prócz tego osobną grupę stanowią utwory poświęcone losom polskich dzieci w Sowietach (tak zwanych Sybirątek) oraz teksty przynoszące osobisty zapis dzieciństwa tam spędzonego. Co istotne, świadectwa łagrowe Sariusz-Skąpska uzupełnia w swojej pracy wybranymi fragmentami literatury zesłańczej. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż stawia znak równości pomiędzy tymi dwoma ludzkimi doświadczeniami - obozowym i przesiedleńczym. Oczywiście nie, jest w pełni świadoma wielu dzielących je różnic i odrębności. Odruch sięgnięcia po te wypowiedzi wyzwoliła w niej raczej chęć opisania fenomenu GUŁagu w sposób jak najdokładniejszy, a przy tym - o ile to możliwe - wszechstronny, akceptujący całą różnorodność - determinowanych taką lub inną sytuacją egzystencjalną - perspektyw poznawczych i narracyjnych. Ta wielość i rozmaitość źródeł stanowi wszak, w moim przekonaniu, jeden z głównych (także dla etnologa) walorów całej rozprawy. Jej bowiem czytelnik zawdzięcza szansę poznania rozmaitych twarzy i wizerunków "innego świata", ona (gdy właśnie jest etnologiem) daje mu okazję zgłębienia licznych jego "ukrytych" właściwości - bogatych pokładów znaczeń, metafor, symboli. �Recenzje i noty recenzyjne 329 Innym ważnym rysem książki Izabelli Sariusz-Skąpskiej jest jej trans dyscyplinarny charakter. Jakkolwiek bowiem Polscy świadkowie GUŁagu przedstawiani są przez niąjako praca z historii literatury, już od pierwszych linijek czytelnik bez trudu dostrzega, jak chętnie wykracza się w niej poza konwencjonalnie pojęte granice własnej dyscypliny ijak odważnie przemieszcza się na terytoria tradycyjnie zajmowane przez inne gałęzie wiedzy - przez antropologię kultury, socjologię albo filozofię. Szczególnie wyrażne i czytelne są tu zwłaszcza inspiracje antropologiczne. Świadczą o nich chociażby kluczowe pojęcia, jakimi Sariusz-Skąpska posługuje się dla objaśnienia i zrozumienia objętej narracjami rzeczywistości. Są wśród nich pojęcia przestrzeni, czasu, a także pojęcie Innego - stosowane u niej jak w "klasycznym" (a więc i najczystszej próby) opisie antropologicznym. Ich wykorzystanie sprawia, iż ukazywana przez Sariusz-Skąpską odyseja zesłańcza jawi się jako swoisty obrzęd inicjacyjny, przenoszący jego uczestników w "inną" przestrzeń i w "inny" czas. Autorka Polskich świadków GUŁagu niezwykle pieczołowicie i wnikliwie relacjonuje kolejne etapy owego procesu "wtajemniczania" w świat Archipelagu. Na wzór Boskiej komedii Dantego rozpoznaje kolejne kręgi i granice przekraczane przez jej bohaterów w przestrzeni syberyjskiego "lodowego piekła". Wskazuje rozliczne przejścia, furty i bramy, które doń prowadzą. Bada też i charakteryzuje czas upływający w "innym świecie". Odtwarza jego wyjątkowy rytm i strukturę, śledzi mechanizmy jego odzyskiwania - mechanizmy, dzięki którym możliwe stają się pamięć i narracja o tych wydarzeniach. Pisze także o codzienności GUŁagu, o specyficznej organizacji życia w jego obrębie oraz o zasiedlających go ludziach (za przykład "wzorcowych" mieszkańców "krainy wiecznych śniegów" obiera zaś więźniów kryminalnych). Wreszcie, opierając się na Buberowskiej koncepcji relacji Ja-Ty, opisuje fenomen ludzkiej koegzystencji w warunkach zesłania. Zasadniczym celem analizy Izabelli Sariusz-Skąpskiej nie jest oczywiście opis systemu sowieckich łagrów - jego podstawowych prawideł, zarządzających nim funkcjonariuszy ani charakteryzujących go zewnętrznych właściwości i realiów. Patrzy ona przecież - jako przekraczający horyzont własnej dyscypliny badacz literatury - na rzeczywistość GUŁagu oczyma antropologa, nie zaś historyka czy politologa. Tym, co tak naprawdę ją interesuje, jest zatem - wydobywany z relacjonowanych doświadczeń - czysto ludzki wymiar tej rzeczywistości: to, w jaki sposób jest ona przetwarzana w pamięci i wyobraźni ludzi, jakie rodzi (nabrzmiałe znaczeniami, symboliczne) skojarzenia oraz emocje, do jakich intelektualnych ocen i "metafizycznych" refleksji prowokuje. Zastosowanie takiego właśnie podejścia, a więc zgoda na to, aby historia przemawiała ustami - czyli objawiała się i tworzyła w narracjach - swoich bezpośrednich uczestników i spektatorów, owocuje zarazem odkryciem prawdziwie ludzkiej prawdy o świecie GUŁagu - prawdy wyrastającej z osobistego losu i życiowej próby, prawdy pamięci i wewnętrznego przeżycia. Wydobycie jej na światło dzienne jest zaś o tyle istotne, iż - w miarę upływu lat - coraz bardziej zwiększa się czasowy dystans oddzielający nas od tamtych wydarzeń, coraz wyraźniej blednie pamięć o nich, coraz częściej odchodzą ostatni ich świadkowie i niestrudzeni kronikarze. Czy podobne odczucie, iż - być może jako ostatni - odkrywamy "przemijające światy", nie wpisuje się stale w doświadczenie badawcze wielu spośród nas, etnologów? Czyjak autorka omawianej książki - nie stajemy się wówczas "świadkami świadków", dopełniając ich narracje własnymi glosami i odczytującymi sens "Iudzkiej historii" komentarzami? Aleksandra Rzepkawska �330 Recenzje i noty recenzyjne Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała Larysa Wachnina/Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik Larisa Wachnina, Kijiw 2002, ss. 287, ilustr. Wydana w Kijowie, w ramach Głównej Specjalistycznej Redakcji Literatury w Językach Mniejszości Narodowych Ukrainy, antologia pieśni ludowych Polaków z Ukrainy zasługuje na uwagę nie tylko wąskiej grupy specjalistów, głównie folklorystów i etnomuzykologów, ale i etnologów, historyków, kulturoznawców, socjologów,językoznawców, i oczywiście, szerokiego grona czytelników, interesujących się polską tradycją kulturową na Ukrainie. Larysa Wachnina z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy opublikowała zbiór 102 pieśni, funkcjonujących w aktywnym bądź biernym repertuarze Polaków, głównie najstarszego pokolenia, w wielu przypadkach również znanych przez młodszych informatorów, urodzonych pod koniec lat 40. i w latach 50. XX wieku. Pieśni autorka wyboru podzieliła na sześć grup tematycznych: kolędy (II tekstów), pieśni weselne (I6), ballady (19), pieśni żołnierskie i patriotyczne (20), liryczne (16) i żartobliwe (18). Jest to pierwsza tego typu edycja pieśni, opublikowanych w języku polskim, w dominującej mierze z zapisem nutowym, z dokładnymi notami proweniencyjnymi (imię i nazwisko śpiewaka, rok jego urodzenia, miejscowość, rejon, szczegółowa data zarejestrowania: dzień, miesiąc rok; dane osobowe zbieracza/y, imię i nazwisko osoby odpowiedzialnej za "muzyczne odszyfrowanie"), z przedmową autorstwa L. Wachniny pt. Wspólczesnafolklorystyczna kultura Polaków Ukrainy w trzech wersjach językowych: ukraińskiej, polskiej i angielskiej, posłowiem Ludmiły Jefremowej w języku ukraińskim pt. Muzyczni osobliwosti polskich narodnich piseń. Całości dopełniają: Indeks badań terenowych Instytutu Sztuki. Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy w dwóch wersjach językowych (ukraińskiej i polskiej), materiał ilustracyjny (14 czarno-białych fotografii z badań terenowych z polsko-ukraińskimi podpisami) i w języku polskim Indeks incipitów tekstowych. Dodać tu trzeba, że Indeks badań terenowych dotyczy lat 70. i 80. XX wieku, pominięto w nim późniejsze badania nad diasporą polską na Ukrainie z lat 90. i początków nowego stulecia, o których świadczą informacje pomieszczone w notach proweniencyjnych poszczególnych pieśni. Opublikowane pieśni zostały zarejestrowane przez pracowników wymienionego wyżej Instytutu, w tym w dużej mierze przez autorkę opracowanej antologii, wiele właśnie jej zapisów pochodzi z lat późniejszych (1996-2001), a 17 tekstów, zachowanych w archiwum Instytutu, zapisał Hnat Tanciur, folklorysta ukraiński, w latach 20. minionego stulecia we wsi "Ziatkiwci na Winnyczni". Jak pisze autorka antologii, materiały pochodzą przede wszystkim z Ukrainy Środkowej. Na tym obszarze od lat 70. XX wieku pracownicy NAN Ukrainy prowadzili systematyczne badania terenowe w wybranych "polskich wsiach", w latach 90. badaniami objęto również pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie, wybrane wsie na Wołyniu, w których polska tradycja "żyje w ukraińskim językowym środowisku", a śpiewacy podczas wykonania pieśni "zaznaczają, że pamiętająje jeszcze z przedwojennych lat «za Polszczi»" (s. 21). L. Wachnina z wielką kulturą wspomina o tragicznych losach Polaków na Ukrainie, o antypolskim charakterze polityki Rosjan wobec Polaków, o represjach i ludobójstwie w czasach stalinowskich, masowych deportacjach wielu narodów w latach 30., za M. Iwanowem przyjmuje tezę o Polakach jako "pierwszym narodzie ukaranym w tragicznym stalinowskim eksperymencie" (s. 18), przesiedleniach z ziem Zachodniej Ukrainy do Polski w latach 1946-47, "analogicznym losie Ukraińców w Polsce według znanej Operacji Wisła", przywołuje różne liczby osób przesiedlonych. Wyraźnie pomija aspekt żywych do dziś waśni i zbrodni ukraińsko-polskich, ich podłoże społeczno-polityczne i konsekwencje. Wystarcza jej dla kontekstu refleksji nad badaniami folklorystycznymi konkluzja, że "cały kompleks funkcjonowania Polaków Ukrainy był faktycznie zniszczony i zaznał niepowetowanych strat" (s. 18), wspomnienie o asymilacji w niepodległym państwie ukraińskim, utracie "zdolności �Recenzje i noty recenzyjne 331 mówienia we własnym języku" (s. 19). Cenne jest więc tu spostrzeżenie, że "Polacy, jak i inne nmiejszości narodowe, zaczęli aktywnie mówić o sobie" dopiero pod koniec lat 80. XX wieku podczas pierestrojki, gdy poczęto tworzyć "pierwsze kulturowo--oświatowe organizacje według narodowej przynależności" (s. 19). Jak ocenia Wachnina, to "właśnie folklor został ostatnim przejawem świadomości narodowej Polaków Ukrainy" (s. 20). Cenne dla badaczy mniejszości narodowych są spostrzeżenia i oceny autorki dotyczące funkcjonowania konkretnych grup pieśni, ich popularności wśród Polaków i Ukraińców, obiegu w dwóch wersjach językowych, tworzeniu dwujęzykowych kontaminacji itp., świadomości wykonawców o międzypokoleniowym przekazie dziedzictwa kulturowego, procesie przemian, zaniku, ale i wykorzystywania tradycyjnego repertuaru w zespołach amatorskich. Ludmiła Jefromowa, analizując właściwości muzyczne polskich pieśni, eksponuje ich pierwotną cechę - jednogłosowość, odróżniającąje od tekstów wschodniosłowiańskich, towarzyszące ich wykonaniu instrumenty (polskie gęśle, lutnia), układy polskich tańców: mazurka, krakowiaka, kujawiaka, oberka, poloneza, chodzonego. W tym kontekście autorka wspomina również o wpływach sąsiednich kultur na polski repertuar pieśniowy i taneczny. Kilka uwag o jeszcze jednej ważnej również dla specjalistów rzeczy. Opracowana przez L. Wachninę antologia polskich pieśni wydaje się być szczególnie interesująca dla badaczy języka Polaków żyjących na Ukrainie. Trzeba przyznać i pochwalić tu folklorystów transkrybujących z wielką starannością zarejestrowane na taśmie magnetofonowej teksty, nie modyfikujących ich według pierwotnych zapisów, np. Oskara Kolberga. W rezultacie zostały one zapisane w takim kształcie językowym, w jakim zostały zaśpiewane przez wykonawcę. Mimo specyfiki gatunku,jakimjest zrytmizowana i zrymowana pieśń ludowa, ocalono tu żywy język wykonawców, zachowując wiele archaizmów, osobliwości gwarowych typowych dla kresów wschodnich, naleciałości gramatycznych, fonetycznych, stylistycznych, słownikowych z sąsiednich języków: rosyjskiego i ukraińskiego, jak np.: iż róży, hraje w karty, Dunaj głybokyj, uż bolsze nie będą, zołoti obrączki, kluczi, wyj szła, zmieniwsia jej, pijut, mene, myne, synoczek, tłustyj, skrypka, w Polszu naszu, sidaj, uże, maty, perszyj, pysze wiersze, na niedzielu, gława, togo ja żałuju, kawalir, woźmu ja, idesz, slozy, wianok, na wodu, taj stała płakaty, myślu, talirz, mołodeńl<i, daju. Na zakończenie z recenzenckiego obowiązku krytyczna uwaga; antologia wymaga zdecydowanie staranniejszej korekty językowej, zarówno w tekstach pieśni,jak i w przedmowie w języku polskim i polskich cytacjach w posłowiu, w podpisach pod fotografiami w polskiej wersji językowej. Napiszę tak: w pracy roi się od błędów stylistycznych, gramatycznych, a w zapisach pieśni ortograficznych, zob. np.: przybierzali (s. 33), Piorun (s. 67,69), powędrójemy (s. 69), pszyszła (89), tróciznę (107), gotóje (107), poźucę ciebie (114), źucaj się (116), niemam (133),jakże ź(135), poprój (136), otrój brata (137), niema (156), dobrydzień (157), ostszelali (177), zpod oka (181). Zacytowane przykłady wskazująjednoznacznie, że tekst w polskiej wersji językowej powinien być bezwzględnie skonsultowany z polskim specjalistą. Teresa Smolińska Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obycząj, red. Janusz Gudowski, Warszawa 2001, ss. 267. W pracy zostały przedstawione wyniki badań przeprowadzonych na Huculszczyźnie w latach 1998-200 l przez badaczy polskich i ukraińskich. Celem badań było ustalenie form organizacyjnych gospodarki jednorodzinnej przy wypasie krów i owiec. �332 Recenzje i noty recenzyjne Poszczególne artykuły dotyczą organizacji gospodarki pasterskiej, szaty roślinnej połonin oraz strefy wysokogórskiej, rodzajów wełny owiec, pożywienia pasterzy, pasterskich zwyczajów dorocznych oraz budownictwa połoninnego. Pasterstwo owiec ma wyższą rangę społeczną niż pasterstwo krów. Hierarchia pasterzy wygląda następująco: deputat (własciciel połoniny), watah - przełożony pasterzy oraz pasterze. Przy wypasie bydła pracują też dojarki. Rozpoczęcie sezonu wypasu rozpoczyna uroczyste wejście ze zwierzętami na połoniny w strojach ludowych i przy muzyce góralskiej (między 20 maja a 15 czerwca). Sezon kończy święto Matki Boskiej Siewnej, które przypada w kalendarzu greckorzymskim na 21 września. Wypas krów rozpoczyna się nieco później w połowie czerwca. Jest mniej pracochłonny, gdyż krów nie trzeba pilnować, nie istnieje dla nich niebezpieczeństwo ataku ze strony wilka a ich dojenie jest łatwiejsze. Pasterze otrzymują wynagrodzenie w naturze - przy nadwyżkach sera, a obecnie także w formie pieniężnej - ok. 11 hrywien od owcy. W artykule omawiającym roślinność poruszono problem pojawienia się, w wyniku pasterstwa wysokogórskiego, wcześniej niespotykanych grup roślin, przede wszystkim szczawiu alpejskiego, który nie jest jedzony przez zwierzęta, przyczynia się do rugowania innych roślin, co w konsekwencji doprowadza do degradacji środowiska naturalnego. Podstawową potrawą pasterzy jest kulesza - potrawa z grubo zmielonej mąki kukurydzianej, natomiast napojem - żentyca (serwatka pozostała po wyrobie sera z mleka owczego lub krowiego). Opisano także wyrób sera oraz sera wtórnego zwanego wurdą i bryndzy wyrabianej z sera i wurdy. W celu zapewnienia sobie schronienia podczas wypasu, konieczne było budowanie sezonowych zagród pasterskich dla zwierząt i ludzi. Budowano więc wesnarki (chaty połonińskie używane wiosną) oraz zymarki (chaty połonińskie używane zimą), koriwniki (obory dla krów), struszki (dojarnie owiec) oraz zagrody do zatrzymania owiec pod gołym niebem -koszary. W ostatnim rozdziale została omówiona literatura dotycząca pasterstwa na omawianym terenie. Krótko scharakteryzowane zostały prace m. in. Włodzimierza Zawadzkiego, Augusta Bielowskiego, Oskara Kolberga, Jury Nesteruka, Adama Fischera i Małgorzaty Ćwiklińskiej. Książka zawiera barwne fotografie budownictwa połonińskiego, psów pasterskich, poszczególnych ras krów, a także ryciny układów przestrzennych osiedli pasterskich. Każdy rozdział jest streszczony w języku francuskim iukraińskim. Anna Torobińska Nad'a Va l a Sk o v a, Frantisek Rehor (1857-1899) a jeho etnograficka Cinnost (S ukazkami ćlankil F Rehore z Ha/iće), Etnologicky ustav Akademie voo Ceske Republiky v Praze, Praha 1999, ss. 182. Doktor N. Valaskova, pracownik naukowy Instytutu Etnologii Akademii Nauk w Pradze, podjęła się opracowania działalności naukowej Franciszka Rehofa, któremu czeska etnografia zawdzięcza początki zainteresowań kulturą ludową Ukraińców. W setną rocznicę jego śmierci ukazała się publikacja, w której Autorka zgromadziła rozproszony po czasopismach i gazetach dorobek naukowy badacza; prowadzącego poszukiwania naukowe na pograniczu galicyjsko-ukraińskim, m.in. wśród Hucułów i Łemków. F. Rehor, urodzony w 1857 roku �Recenzje i noty recenzyjne 333 w Czechach i tam zmarły w 1899 roku, przez 16 lat mieszkał w okolicy Lwowa (1877-1890 i 1891-1893), gdzie w 1877 roku ojciec jego zakupił gospodarstwo rolne. Okoliczność ta umożliwiła badaczowi poznanie życia i kultury nie tylko Polaków i Ukraińców, ale zamieszkujących te tereny Ormian, Żydów i Niemców. Interesując się szczególnie kulturą Ukraińców, od 1891 roku prowadził też badania na Huculszczyźnie, gromadząc ponad 1200 eksponatów kultury ludowej, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Pradze. Tematyka jego zainteresowań obejmowała m.in. zwyczaje rodzinne i doroczne, sztukę ludową, lecznictwo, wiedzę, wierzenia, opowiadania. Równocześnie prowadził dokładną dokumentację rysunkową i fotograficzną, gromadząc ponad 500 ilustracji zaopatrzonych w szczegółowe opisy. F. Rehor był autorem ponad 100 haseł do encyklopedii historii i kultury zachodnio-galicyjskiej Ukrainy. W uznaniu dla jego wszechstronnej i owocnej działalności etnograficznej w 1895 roku został powołany na członka-korespondenta Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie. Omawiana publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej zamieszczono najważniejsze fakty z życia i etnograficznej działalności F. Rehora. Druga zawiera wybór jego rozpraw i artykułów, takich jak m.in. Kalendarik z narodniiho iivota Lemkil, Novy rok na halieske Rusi, Nedela kvetna, bibliografię prac badacza za lata 1880-1910 (w tym artykuł poświęcony budownictwu zamieszczony w 2 tomie "Ludu" z 1896 roku), mapę Galicji i Bukowiny, dokumentację rysunkową, wykaz opracowanych haseł encyklopedycznych, słownik wyrazów gwarowych użytych w artykułach oraz publikowane źródła omawiające działalność naukową F. Rehora. Autorka publikacji sumiennie zebrała dane faktograficzne do działalności etnograficznej badacza kultury ludowej galicyjsko-ukraińskiego pogranicza, informując o miejscu przechowywania spuścizny po F. Rehoi'u, co może zainteresować polskiego badacza tych terenów. Publikacja posiada dwa streszczenia obcojęzyczne: angielskie i ukraińskie. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fe2e82b05abdd380f815dd6cac8145.pdf 4f5b8905093a399ec7dd30ce9eb044f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4713 Title A name given to the resource Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.255-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kukuczka, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 JACEK KUKUCZKA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie WSPÓŁCZESNOŚĆ A TRADYCJA W SZTUCE AFRYKAŃSKlEJ* Sztuka jest jednym z jilarów, na którym wspiera się nasza kultura. Julius K. Nyerere Niniejszy tekst ma za zadanie zwrócenie uwagi na problematykę współczesnej kultury afrykańskiej, a ściślej tej jej części, która określana jest jako sztuka afrykańska. Pomijając pole dyskusji, które dotyczy problemów nazwy i treści w odniesieniu do sztuki społeczeństw pozaeuropejskich, przyjmuję, że termin "sztuka Afryki - sztuka afrykańska" funkcjonuje jako opis sfery obecnej w każdym typie społeczności i kultury (Kowalski, 1975, s. 217)1. Jednak dla etnologa ten w istocie techniczny sposób ujęcia zagadnienia sztuki pozostaje dalece niewystarczający. Elementarna wiedza o kulturach spoza Europy zobowiązuje zawsze do spojrzenia na szersze tło wpływające na ksztah powstających tam wytworów kulturowych. Obejmuje ono przede wszystkim * Autor jest etnografem, pracownikiem Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. W roku 1996 uczestniczył w wyprawie naukowo-badawczej "Afryka Zachodnia'96", która swoim zasięgiem objęła Mali, Burkina Faso, Togo i Benin. I Artykuł M.A. Kowalskiego jest wyczerpującym opracowaniem poświęconym dylematom związanym z terminologią dotyczącą sztuki Afryki, a jednocześnie zawiera przegląd stanowisk i poglądów na temat sposobów ujęcia zagadnień sztuki w kulturach pozaeuropejskich. Warto również zwrócić uwagę, że pomimo braku zgodności co do definicji terminu, hasło "sztuka Afryki" czy też "sztuka afrykańska" stało się faktem w nazewnictwie stosowanym w licznych publikacjach. Wśród nich w języku polskim wymienić trzeba takie pozycje jak: W Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach po/skich. W-wa 1966 i A. Trojan, Sztuka Czarnej Afryki, W-wa 1973. W językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim ukazało się setki wydawnictw poświęconych sztuce Afryki. Spośród tych, które opublikowane zostały w przeciągu ostatniego półwiecza, za najważniejsze można uznać: M. Griaule, Art du I'Afrique Noire, Paryż 1947, A. Theille, Les Arts de I'Afrique, Paryż 1959, N. Grigorowicz, A. Sterlingow, IskusstwoAfriki, Moskwa 1962, WP. Fagg, Tribes andforms in African Art, Nowy Jork 1965, D. Olderogge, W Forman, Afrikanische Kunst, Praga 1969 oraz wychodzący od połowy lat 60. w Los Angeles kwartalnik African Arts/Arts d'Afrique. Autorzy powyższych opracowań termin "sztuka Afryki" rozumieli bądż jako ekwiwalent bardziej opisowego sformułowania sztuka plemion afrykańskich (W.P. Fagg), bądź jako sztukę ludową narodów Afryki (WB. Mirimanow, D. Olderogge), bądź też zamiennie używali go z terminem sztuka prymitywna, gdzie Afryka konkretyzowała tylko jej miejsce pochodzenia. �256 Jacek Kukuczka religię, magię, mitologię i organizację społeczną. Są to te czynniki, które zarówno w społeczeństwach plemiennych, jak i w obrębie wielkich cywilizacji, nadawały sens każdemu przejawowi ludzkiej aktywności, w tym także procesom twórczym. Abstrahowanie od tych źródeł powoduje, że bardzo często dochodzi do nieporozumień, gdy próbuje się interpretować pierwotną funkcję, wartość i znaczenie artefaktów pochodzących z kręgu kultur pozaeuropejskich. Problemy te pogłębiają się jeszcze bardziej, gdy mamy do czynienia ze współczesną kulturą masową. Cechuje się ona wielopłaszczyznowością znaczeń, zapożyczeniami i "cytatami" z obszaru innych tradycji oraz nie mniej ważną komercjalizacją, która często pozostaje jej motorem napędowym. W Afiyce, przejawami tego typu kultury pozostaje między innymi współczesna produkcja artystyczna, która odwołuje się co prawda do dawnych wzorców, lecz zarazem kreuje wciąż nowe formy i treści. Określana jako kicz lub wskazywana jako przykład degradacji tradycji etnicznych, pozostaje na marginesie zainteresowań badawczych. Tymczasem, tzw. air-port art stała sięjuż kulturowym faktem, którego nie da się dłużej lekceważyć ani nie zauważać. Wbrew powszechnym - także w środowisku etnografów - opiniom, nie jest to twórczość będąca wyłącznie przejawem upadku i zanikania tradycji etnicznych czy narodowych, lecz wręcz przeciwnie: niejednokrotnie pozostaje ich jedyną możliwą, współczesną manifestacją. Dlatego też uważam, że skomercjalizowana kultura współczesnej Afiyki wymaga bieżącej dokumentacji tym bardziej, że dynamika przemian społeczno-kulturowych nie gwarantuje trwałości jej obecnego status quo. Artykuł ten stanowi więc próbę przedstawienia tej sfery współczesnej kultury afiykańskiej, która pozostając owocem skomplikowanych procesów historycznych i absorbując wciąż nowe wpływy, wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, pozostając jednocześnie na marginesie zainteresowań badawczych. Jednak, aby przejść do opisu współczesnego stanu afrykańskiej kultury masowej i kształtujących jej oblicze zjawisk, konieczne jest choć krótkie wprowadzenie w historię poznawania kultur Afryki. Odkrywanie Afryki przez Europejczyków i dla Europejczyków to długi proces, którego korzenie sięgają czasów antycznych i poprzez wieki średnie łączą się z epoką nowożytną. Mając na uwadze kulturę i jednocześnie kierując się kryterium chronologicznym, za najwybitniejszych "afrykanistów" należy uznać kolejno rzymskich geografów i historyków Tytusa Pomponiusza, Pliniusza Starszego oraz Strabona, podróżników i geografów arabskich Ibn Hankala (X w. n.e.), al Bakriego (XI w. n.e.), al Idrysiego, Ibn Batutę, orazthe last but not least - al Hassana ben Muhammada al Wassan az Zajjatiego, czyli Leona Afiykańczyka, autora Historii i opisu Afryki. Przez kilkanaście wieków ich dzieła były źródłem wiedzy nie tylko o szlakach handlowych, miastach, bogactwach i władcach państw afrykańskich położonych na południe od Sahary, lecz przede wszystkim stanowiły jedyne wiarygodne przeka- �Fot. I. Tuareg sprzedający ozdoby i broń (sztylety) na ulicy w centrum Ouagadougou. Fot. J. Kukuczka. �Fot. 2. Jeden z licznych straganów ze współczesną, masową produkcją artystyczną. Targ w Bamako, stolicy Mali. Fot. J. Kukuczka. Fot. 3. Afrykański zespół muzyczny grający nowe współczesne kompozycje na tradycyjnych instrumentach. Bamako, Mali. Fot. J. Kukuczka. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 257 zy o zamieszkujących tam ludach, ich obyczajach, wierzeniach i kulturze. Pomiędzy publikacją pracy Leona Afrykańczyka (rok 1542), a wyprawą szkockiego lekarza i podróżnika Mungo Parka na przełomie XVIII i XIX wieku na tereny położone nad środkowym Nigrem, stan wiedzy o wnętrzu Afryki nie uległ wielkim zmianom. Dopiero w XIX wieku ekspedycje, wpierw Rene Caille'a, a później Heinricha Bartha, Davida Livingstone'a i Henry'ego Stanleya nie tylko poszerzyły i zweryfikowały pochodzące sprzed wieków informacje o Afryce, ale w pierwszym rzędzie przyczyniły się do rozbudzenia ciekawości szerokiej opinii publicznej na temat spraw afrykańskich. Wraz z podbojem kolonialnym Afryki zainteresowanie to ulega nasileniu, a zwiększająca się począwszy od końca XIX wieku liczba wypraw i ekspedycji w głąb kontynentu dostarcza coraz więcej nowych informacji o nieznanych dotąd ludach i regionach. Również w wyniku podbojów kolonialnych i wspomnianych ekspedycji, do Europy zaczyna napływać ogromna ilość wyrobów pochodzących z kręgu tradycji plemiennych. Fakt ten jest o tyle istotny dla historii poznania kultur afrykańskich, iż pojawienie się artefaktów z terenów subsaharyjskich na wystawach opiewających zdobycze kolonialne, wzbudziło żywe reakcje i dyskusje nad cywilizacyjnym poziomem rozwoju ich twórców. Zgromadzone w Musee de Trocadero w Paryżu czy British Museum w Londynie, eksponowane na wystawach w porządku ustalonym przez zbieraczy i przez pracowników czuwających nad zgodnością ekspozycji z ówczesnymi kanonami estetyki muzealnej, obiekty te tworzyły zadziwiające collage. Przedmioty o charakterze rytualnym jak maski i fetysze prezentowano wraz z instrumentami muzycznymi, bronią i narzędziami pracy, a wykreowane w ten sposób kompozycje uzupełniano - zgodnie z duchem czasu - trofeami myśliwskimi. Powstał w ten sposób niespotykany nigdzie i nigdy wcześniej w samej Afryce konglomerat stylów, a przestrzegane w obrębie kultur plemiennych podziały funkcji i znaczeń, zatarte zostały przez arbitralny dobór obiektów. Można przyjąć, że -jak trafnie ujął to prawie sto lat później James Clifford - kultury prezentowane w tych muzeach jawiły się nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie (Sznajderman, 1991, s. 7). Przełom w postrzeganiu nie tylko artefaktów zgromadzonych w licznych kolekcjach, lecz afrykańskich kultur plemiennych w ogóle, nastąpił w połowie lat 20. XX wieku. Wpłynęło na to wiele czynników, wśród których wymienić trzeba załamanie się pozytywistycznego paradygmatu w nauce oraz triumf funkcjonalizmu jako nowego kierunku w etnologii i zarazem rewolucyjnej metody badań terenowych. Nie bez znaczenia dla zmiany podejścia wobec tzw. ludów prymitywnych miało powołanie w roku 1925 z inicjatywy Rivetta, Levy-Bruhla i Maussa Instytutu Etnologicznego w Paryżu. Założony w stolicy Francji, miejscu, które trudno przecenić w kontekście zainteresowań Afryką, Instytut miał na celu promowanie profesjonalnych badań etno10- �258 Jacek Kukuczka gicznych zwłaszcza na terenach pozaeuropejskich. Był też poniekąd reakcją środowisk naukowych na mnożące się wówczas wyprawy o charakterze poznawczo-rabunkowym, podejmowane głównie przez ludzi z kręgu elit finansowych i arystokratycznych rodów. Wydarzenia te zbiegły się w czasie z opublikowanym również w połowie lat 20. Manifestem Surrealistycznym, postulującym rewolucję w estetyce i upominającym się o "nową, artystyczną wyobraźnię". W kilka lat później, w roku 1930 w ogłoszonym II Manifeście to samo środowisko posunęło się w swych tezach jeszcze o krok dalej, lansując ucieczkę od wyeksploatowanej i mało pociągającej otaczającej rzeczywistości, w kierunku poszukiwań inspiracji w kręgu kultur i cywilizacji spoza Starego Kontynentu. Ten eskapizm charakterystyczny dla wielu twórców z kręgu surrealizmu i innych ówczesnych kierunków awangardowych, w porę spotkał się z postulatami etnologów wyruszających właśnie między innymi i do Afryki, w celu prowadzenia kompleksowych studiów nad kulturami plemiennymi. Zbieżność ta doprowadziła do współdziałania grupy surrealistów z etnologami z kręgu Marcella Maussa. Łączyło ich wspólne zainteresowanie wokół kulturowej kondycji człowieka (Kaniowska, 1991, s. 5). Warto wspomnieć, że kilku spośród surrealistów, w tym tak znani jak G. Bataille i M. Leiris, zajęło się z czasem etnologią i uczestniczyło w wyprawach naukowo-badawczych do Afryki i Ameryki Południowej. Większość spośród grona surrealistycznych altystów poprzestała jednak tylko na studiowaniu łatwiej dostępnych kolekcji muzealnych zgromadzonych w samej Francji w takich muzeach jak wspomniane Musee de Trocadero i Musee de I'Homme. Tam też, jeszcze na początku XX wieku, swoje studia nad l 'art negre rozpoczął Pablo Picasso. Wynikiem tych fascynacji, zwłaszcza maskami i rzeźbami pochodzącymi z basenu Konga oraz z Gabonu, były między innymi takie obrazy jak Tancerz, Dwa akty czy Panny z Awinionu. W tym ostatnim, twarz jednej z dziewcząt to po prostu skopiowana maska itomba z Konga. Warto także wspomnieć, że inspiracje rzeźbą afrykańską odnaleźć można również w twórczości Vlamincka, Matisse'a i Deraina (Trojan, 1973, s. 242-3). Nawet w obrazach Modiglianiego, który zafascynowany był ekspresją rzeźb ludu Baluba z Centralnej Afryki, dopatrzeć się możemy ewidentnych zapożyczeń w postaci harmonii kompozycji, płynności zaokrąglonych ksztahów twarzy, a przede wszystkim migdałowego kształtu oczu (Slavikova, 1988, s.83). Przytoczona powyżej w ogromnym skrócie recepcja na grunt europejski afrykańskich kultur plemiennych i artefaktów pochodzących z ich obszarów jest ogromnie ważna nie tylko dla historyków zainteresowanych powiązaniami środowiska naukowego ze środowiskiem ludzi sztuki w początkach minionego stulecia. Przedstawiony na przykładzie kilku wybitnych nazwisk transfer wpływów nie był jednokierunkowy. Na początku XX wieku dokonano czegoś więcej, niż tylko rewolucji w spojrzeniu na tradycyjne kultury ple- �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 259 mienne. Wydzielenie z nich sztuki, odeIWanej ze spójnej całości obrzędowego, religijnego i społecznego kontekstu, spowodowało nieodwracalne przemiany w sferze kultury samej Afryki. Dziś można powiedzieć z całą pewnością, że w wydarzeniach tych można dopatrywać się początku eksplozji masowej produkcji tzw. air-port art. Reasumując, można stwierdzić, że rozbudzone zainteresowanie afrykańską twórczością plastyczną spowodowało nie tylko - jak ostrzegał Van Genep - wywiezienie poza kontynent tysięcy artefaktów (Slavikova, 1988, s. 24)2, ale przede wszystkim wstrząs w świadomości samych Afrykanów. Okazało się bowiem, że pewne elementy ich kultury dla Europejczyków posiadają ogromną wartość, w tym przede wszystkim wymierną wartość materialną. Po fali wypraw, rabunków związanych z podbojem kolonialnym oraz wykupu wszelkiego rodzaju regaliów, starożytnych brązów i wyrobów ze złota, a w końcu i masek służących w rytuałach inicjacyjnych, pogrzebowych czy agrarnych, ogromne zapotrzebowanie zaspokajane być mogło tylko poprzez masową produkcję ich kopii. Oczywiście do tych celów wybierano te przedmioty, które cieszyły się największym zainteresowaniem. Tendencja ta, ukształtowana w początkach XX wieku, utrzymuje się do dziś dnia, osiągając swe apogeum w postaci afrykańskiej kultury masowej. Uznając za nie podlegający dyskusji fakt istnienia zjawiska o nazwie "sztuka Afryki", a jednocześnie podzielając przedstawione na wstępie zastrzeżenia wobec kryteriów jego wyodrębnienia, istotne jest określenie płaszczyzn, na jakich sztuka ta przejawia się współcześnie. Są to: l. Nurt tradycyjny. Mieszczą się w nim te artefakty, które powstają i funkcjonują w społecznościach żyjących w mniejszym lub większym stopniu, według norm i wskazań wyznaczanych przez wymogi tradycji. Oczywiście, zmiany, które w obszarze kultury w gwałtownym tempie zachodzą co najmniej od końca XIX wieku, przyczyniają się do dezintegracji tzw. społeczeństw tradycyjnych. We współczesnej Afryce grupy te ograniczają się głównie do ludów refugialnych3 i nielicznych, konseIWatywnych koczowników4• Nie 2 Warto zwrócić uwagę, że Van Genep protestował nie tylko przeciwko samej tendencji, ale również występował wprost jako krytyk takich przedsięwzięć jak wielka afrykańska ekspedycja niemieckiego etnologa Leo Frobeniusa. ) Ludy refugialne (ang. refugees - uchodźcy, zbiedzy, uciekinierzy) - termin stosowany w odniesieniu do grup etnicznych, które zasiedliły zamieszkiwane przez siebie terytoria w wyniku ustępowania przed naporem silniejszych militarnie, lepiej zorganizowanych społeczności. Do ludów refugialnych we współczesnej Afryce zalicza się m. in. Dogonów w Mali, Daba w północnym Kamerunie, Tamberma (Somba) w Togo i Beninie i Himba w Namibii. 4 Wymienić tutaj można Tuaregów, a ściślej pewne ich grupy z terenów Nigru i Mali, Fulan Bororo (Wodaabe) z Nigru czy trudniących się również pasterstwem, seminomadycznych Himba z Kaokoland w północnej Namibii. W obrębie każdej z nich rejestrowane sąjednak w ostatnich latach zmiany w sferze społeczno-kulturowej, a nawet zarzucanie koczowniczego trybu życia; zob: A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, W-wa 1999, K. Loftsdottir: Knowing what to do in the city. Wodaabe nomacis and imigrantworkers in Niger, w: ,,Anthropology Today", vol. 18, no. 1, February 2002, s. 9-13. �260 Jacek Kukuczka zmienia to jednak faktu, że w subsaharyjskiej części kontynentu nadal rejestruje się grupy etniczne praktykujące dawne wierzenia i podtrzymujące funkcjonowanie tajnych stowarzyszeń, używających takich atrybutów jak rytualne stroje i maski5. Tym niemniej trzeba zwrócić uwagę na fakt, że nawet wśród tych społeczności, które jak np. Dogonowie w Mali znane są z szerokiego wachlarza masek używanych w rozbudowanym cyklu obrzędowym, obserwowany jest obecnie postępujący proces komercjalizacji tradycji. Polega on na używaniu tych samych artefaktów zarówno w celach rytualnych, jak i podczas pokazów tańców wykonywanych na zamówienie ekip telewizyjnych, a nawet zorganizowanych grup turystów. Takie manifestacje zbliżają kultury funkcjonujące jeszcze w obrębie nurtu tradycyjnego do drugiej grupy, którą określam nurtem komercyjnym. 2. Nurt komercyjny obejmuje współczesną afrykańską kulturę masową, w tym produkcję artefaktów wzorowanych na przedmiotach, które w kulturach tradycyjnych spełniają ważną funkcję obrzędową. Ważnym czynnikiem wpływającym na kształt tego nurtu są tzw. ethnic tours, czyli nowa, coraz bardziej popularna forma turystyki, wpływająca zarazem na rozwój kultury masowej. W ogromnym skrócie, ethnic tours to rodzaj etnograficznego safari. Przy czym ważne jest to, iż organizacją takich imprez zajmują się coraz częściej przedstawiciele tych społeczności plemiennych, które same w sobie pozostają celem tychże przedsięwzięć6• 3. Nurt artystyczny, czyli profesjonalna sztuka tworzona przez artystów wykształconych na afrykańskich wyższych uczelniach artystycznych i uniwersytetach?, lub zdobywających edukację w Europie. Nurt ten jest wciąż bardzo słabo poznany, zwłaszcza w takich krajach jak Polska, nie posiadających szerokich, historycznych powiązań z Afryką. Jednak ta gałąź afrykańskiej twórczości rozwija się przynajmniej od końca lat 60. XX wieku, przynosząc efekty w postaci nowoczesnej sztuki narodowej. Charakterystycznym, nowym zjawiskiem dla artystów z tego kręgu jest czerpanie inspiracji zarówno z historycznych kultur takich jak Nok, Ife, Benin, jak i własnych tradycji etnicznych, przy jednoczesnym wykorzystywaniu nowych technik i wpływów z obszaru sztuki europejskiej. Warto zwrócić uwagę, że nawet w skromnych pod względem liczby polskich kolekcjach sztuki afrykańskiej, znajdują się prace Baba Dol Zob. także: Przyślijcie tu kogokolwiek ("Gazeta Wyborcza", 26.05.2003, s.12) i Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, 1994, s.77 i 79. 6 Z tego typu zjawiskiem spotykamy się np. w Namibii. W regionie Caprivi funkcjonuje Traditional Lizauli Village, utrzymująca się dzięki przybywającym tam turystom. Kupując miejscowe wyroby rękodzieła artystycznego, nie tylko podtrzymują w ten sposób lokalną tradycję, ale również dostarczają niezbędnych środków finansowych, umożliwiających egzystencję tej społeczności; Namibia. Holiday and travel 2001, Windhoek, s. 189. 7 W ksztahowaniu edukacji artystycznej młodego pokolenia Afrykanów brało również czynny udział polskie środowisko plastyczne. W latach 60. i 70. polscy wykładowcy prowadzili zajęcia na wydziale plastycznym uniwersytetu w Conacry, w Gwinei. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 261 umbiego i Issaca Edokpolora8, współczesnych artystów pochodzących z Afryki Zachodniej, legitymujących się wystawami organizowanymi w galeriach zarówno w Afryce, jak i w Europie. Twórczość ta jest kolejnym przykładem ilustrującym proces transfonnacji sztuki, jak i pozycji samego artysty we współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej Afryki. Wymienione powyżej trzy nurty, niezależnie od powszechności występowania w poszczególnych regionach i krajach kontynentu, pozostają wyrazem afrykańskiej kultury końca XX i początku XXI wieku. U podstaw każdego z nich leży w mniejszym lub większym stopniu umiejętność czerpania z własnej tradycji etnicznej oraz tego, co w afrykańskiej kulturze uniwersalne: witalności, ekspresji oraz szacunku i uznania dla własnych korzeni. Spośród tych trzech kategorii, więcej uwagi chciałbym poświęcić nurtowi komercyjnemu, a ściślej temu, co lokuje się na styku tegoż nurtu z obszarem tradycji. Granice pomiędzy nimi ulegają bowiem ciągłemu zacieraniu się, a w wielu przypadkach zjawiska kultury tradycyjnej i komercyjnej po prostu współistnieją ze sobą. Nurt komercyjny, w którym u podstaw popularności legło opisane tutaj zjawisko zapotrzebowania na sztukę egzotyczną, sam w sobie jest ogromnie zróżnicowany. Obejmuje on zarówno masową produkcję rzemiosła artystycznego i niskiej jakości kopie masek czy fetyszy, jak i autentyczne przedmioty spełniające funkcje magiczne czy rytualne. To pomieszanie bierze się między innymi stąd, iż niektóre z artefaktów pochodzą z kradzieży lub sprzedawane są handlarzom przez samych członków społeczności, w obrębie której były wykorzystywane9• Bardzo często rozróżnienie tych obiektów bywa utrudnione ze względu na istnienie wielu wyspecjalizowanych artystów-rzemieślników, którzy w umiejętny sposób fałszują oferowane wyroby, zgodnie z regułą, że każdy musi być "oryginalny i bardzo stary". Zatem obok ewidentnych przykładów masowej produkcji pamiątkarskiej, której symbolem stała się "rytualna maska przystosowana do powieszenia na ścianie", wśród wyrobów komercyjnych doszukać się można także wybitnych kopii obiektów o przeznaczeniu rytualnym. Pomiędzy przedmiotami pozyskanymi z obszaru kultur tradycyjnych oraz masową, często niskiej jakości produkcją pamiątkarską, we współczesnej Afryce możemy zetknąć się również z takimi fenomenami jak sztuka ludu Makonde, zamieszkującego pogranicze Mozambiku i Tanzanii. W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat można zaobserwować prawdziwą ekspansję wyrobów, które z racji pochodzenia zaczęto nawet określać niezbyt 8 Oprócz prac dwóch wyżej wymienionych artystów, na które składają się głównie r~eźby oraz maski, w olkuskim Muzeum Afrykanistycznym im. Dr Bogdana Szczygła znajduje się również kolekcja malarstwa pejzażowego pochodząca z Konga Kinszasa (d. Zair). 9 Ze zjawiskiem wykradania, wykupywania lub wyprzedawania obiektów pełniących funkcje obrzędowe można się obecnie spotkać w skali całego kontynentu, w tym np. wśród Dogonów zamieszkujących Płaskowyż Bandiagara w Mali. �262 Jacek Kukuczka fortunnie "makondami"lO. W nazwie tej zawiera się pewne uproszczenie, niemniej termin ten określa typ ekspresji i ujęcia postaci charakterystyczny dla twórczości tego ludu. U podstaw sztuki Makonde znajdują się - podobnie jak w przypadku innych plemion - bogate wierzenia, świat mitów i respekt wobec sił nadprzyrodzonych. Natomiast to, co odróżnia ją spośród innych, to niespotykana forma i ekspresja, sprawiająca, że obok realistycznych czy groteskowych masek i rzeźb znajdują się przedstawienia symboliczne i abstrakcyjne. Do takich należą choćby tzw. ujamaa, czyli kompozycje rzeźbiarskie obrazujące więzi łączące szeroką rodzinę, statuetki kobiet w ciąży czy te poświęcone płodności. Sztuka ta ewoluowała, a odkrycie jej w latach 50. i 60. XX wieku dla szerszego odbiorcy spowodowało, że artyści Makonde rozwinęli jeszcze śmielej zwłaszcza najbardziej abstrakcyjne przedstawienia, tak że obecnie każda z rzeźb jest odmienna i niepowtarzalna w formie (Mohl, br. roku wyd., s. 53-54). Jednak, jak słusznie zauważa Max Mohl, siła artystów Makonde, ich zdolność do czerpania nieustającej inspiracji z plemiennych legend, animistycznych wierzeń i obserwacji życia w buszu, jest jednocześnie ich słabością. Odcięci od tych źródeł, od kontaktu z ziemią przodków, tracą twórczą energię i kreatywność (Mohl, br. roku wyd., s. 65). Tak więc ów fenomen sztuki znad Ruvumy bierze się z zachowania równowagi pomiędzy tradycją a warunkami rozwoju, jakie niesie współczesność. Można w tym miejscu tylko dodać, że stwarzająca twórczy klimat reguła równowagi pomiędzy korzeniami a poszukiwaniem nowych form nie dotyczy tylko tej jednej grupy etnicznej, ale jest zjawiskiem uniwersalnym w skali kontynentu. Zachwianie tego balansu powoduje zamknięcie się w jałowym naśladownictwie dawno zarzuconych tradycji lub produkcję artefaktów pozbawionych oryginalności. W tym kontekście nowoczesna sztuka Makonde jest szczególna jeszcze z jednego powodu. Daje wyjątkową okazję obserwowania ewolucji stylu od wczesnych jego początków, poprzez rozwój aż do pełnej, dojrzałej formy. I choć obecnie należy niewątpliwie do nurtu komercyjnego, wciąż zachowuje niepodważalną więź z tradycją, stając się symbolem oryginalnej, współczesnej twórczości afrykańskiej. Przykład Makonde wskazuje, że przejście od wykonywania wyrobów o charakterze rytualnym, które pełnią funkcje obrzędowe w obrębie tradycyjnej kultury plemiennej, do nurtu komercyjnego, nie musi przybierać formy degradacji tej twórczości i zaniku jej cech dystynktywnych. W tym miejscu 10 Obecnie rzeźby stylizowane czy też ewidentnie inspirowane sztuką Makonde można nabyć także w Afryce Zachodniej, w takich ośrodkach jak Dakar czy Akra. "Makondy" z Senegalu pojawiły się również w Galerii Afrykańskiej Teranga w Krakowie, a tzw. unity do złudzenia przypominające abstrakcyjne rzeźby Makonde można nabyć np. w galerii sztuki egzotycznej przy ul. Osmańczyka w Opolu. Pytaniem pozostaje, czy rzeźby te są importowane kanałami wewnątrzafrykańskimi do Senegalu i Ghany czy też, zważywszy na ich popularność, wyrobem ich zajęli sięjuż miejscowi artyści? �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 263 dotykamy sfery budzącej bodaj najwięcej kontrowersji, a dotyczącej wartości tego typu artefaktów, nie tylko dla nas gromadzących je w muzeach, lecz również, a może przede wszystkim, dla samych Afrykanów. Jest to pytanie o współczesną kulturę zmieniającą swe funkcje i oblicze, o stosunek do niej i jej miejsce w życiu mieszkańców dzisiejszej Afryki. Transformacja sztuki tradycyjnej II w oryginalną, pełną ekspresji sztukę komercyjną nie zawsze oznacza zatracenie jej wartości, na co wskazuje choćby przypadek Makonde. Niejednokrotnie współczesne rzeźby wyrażają się nie zwykłą, unikatową ekspresją. Wszelkie sny, nadzieje i modlitwy znajdują w nich swe odbicie, a marzenia i rzeczywistość Czarnego Kontynentu często przedstawiane są w pogodnej bądź nawet groteskowej formie (Mohl, br. roku wyd., s. 8, 18). Można powiedzieć, że w wielu przypadkach sztuka tworzona w ostatnich dziesięcioleciach, nie tylko podtrzymuje więź z tradycją, lecz odznacza się dużą kreatywnością, będąc wyrazem aspiracji, obaw i dążeń nie tylko samych artystów, lecz także całych generacji mieszkańców Afryki. Możliwość optymistycznego wydźwięku zmian zachodzących w sferze kultury potwierdzają również badania prowadzone przez islandzką etnografK. Loftsdottir wśród Fulan-Bororo (Wodaabe) w Nigrze. Twierdzi ona, że zwłaszcza młode pokolenie Fulanów, które migruje sezonowo do miast, odnajduje w pracy polegającej na sprzedaży swojego rzemiosła artystycznego źródło dumy i satysfakcji. Wynika to stąd, że młodzi Wodaabe postrzegają pozytywnie fakt zainteresowania ich wyrobami, widząc w tym nie tylko ewidentną korzyść materialną, ale także sposób na podtrzymywanie własnych tradycji (Loftsdottir, 2002, s. 207). Reasumując, warto zauważyć, że obraz komercjalizacji kultury afrykańskiej nie posiada z pewnością jednoznacznego oblicza. Procesy modernizacji przebiegające z różnym nasileniem w zależności od regionu czy kraju Afryki, stwarzają zróżnicowane możliwości zmian i rozwoju kultur etnicznych. Część z nich z pewnością uległa już i nadal ulegać będzie bezpowrotnej dezintegracji, jednak pozostałe - co starałem się wykazać na kilku zaledwie przykładach - odnajdują swoje miejsce na płaszczyźnie skomercjalizowanej kultury masowej. Zadaniem stojącym przed etnologią pozostaje dokumentacja tych procesów i nadanie im właściwego miejsca w porządku kultury współczesnej. Etnologia nie odmawia bowiem wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym (Sznajderman, 1991, s. 8). Postulat ten wydaje się szczególnie aktualny zważywszy, że badania nad kulturą popularną w Europie uzyskały już swoją mocną pozycję przynajmniej od czasów rewolucji surrealistycznej w pierwszej połowie XX wieku. W przeII Definicję sztuki tradycyjnej przyjmuję za M.A. Kowalskim, który określa jąjako gałąź twórczości artystycznej, kładącą nacisk na rozwój historyczny oraz wskazanie źródeł i początków, zachowawczą, nie wydobywającą elementów zmian. Termin ten słusznie podkreśla zachowawczość sztuki tradycyjnej i nieustanne powtarzanie ustalonych wzorów tematycznych i formalnych (Kowalski, 1975, s. 207). �Jacek Kukuczka 264 ciwieństwie do sytuacji, z jaką mamy do czynienia na naszym kontynencie, w Afryce rzeczywistość kulturowa opisywana jest wciąż w przeważającym stopniu w oparciu o schemat podziałów etnicznych i monografii poszczególnych kultur. W takim ujęciu, poza granicami zainteresowań etnologii (etnografii) pozostają przemiany zachodzące w sferze kultury na obszarach miast i terenach poddanych coraz większej presji rozwoju turystyki. Tymczasem właśnie tam zachodzą interesujące zjawiska kreacji nowych stylów, kierunków i form, które korzystając zarówno z tradycji, jak i nieuniknionej komercjalizacji, nadają nowe oblicze współczesnej sztuce afrykańskiej. Mając na uwadze powyższe fakty i jednocześnie zgadzając się z opinią Jamesa Clifforda, że etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury (Sznajderman, 1991, s.7), przed etnografami, a zwłaszcza etnografami-muzealnikami, do których zalicza się autor niniejszego artykułu, powstaje pytanie: co zbierać, co gromadzić i co jest istotą obecnej kultury afrykańskiej? Jest to wyzwanie o tyle ważne, że za kilkadziesiąt lat, gdy społeczeństwa Afryki, a zatem i ich kultura, znajdą się już na zupełnie innym etapie przemian, może powstać problem z ukazaniem oblicza kontynentu z przełomu XX i XXI wieku. Dlatego też jedynie poświęcenie większej uwagi zróżnicowanej, współczesnej twórczości artystycznej stwarza możliwość wychwycenia tych procesów i tych artefaktów, które decydują o ciągłości rozwoju kultur Afryki. BIBLIOGRAFIA Kaniowska K. 1991 Surrealizm i etnografia, "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s. 3-6. Komorowski Z. 1994 Kultury Czarnej Afryki, Warszawa-Wrocław. Kowalski M.A. 1975 Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści, "Etnografia Polska", t. XIX, z. 2, s. 197-219. Loftsdottir K. 2002 Knowing what to do in the city. Wodaabe nomads and immigrant workers in Niger, "Anthropology Today", vol.18, no.1, s. 9-13. Mohl M. (brak roku wydania) The masterpieces of Makonde (katalog lrystalry), Heidelberg-Wiesenbach. Namibia ... Namibia. Holiday and Travel. Windhoek. 2000 Olędzki 1. 1976 Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. Uwagi o nOlrych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr 2, s. 97-113. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 265 Slavikova Z. 1988 Umeni subsaharske Afriky jako predmet umeleckeho a badatalskeho zajmu, Praha. Sznajderman M. 1991 O etnograficznym surrealizmie, w: "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s.7-9; za tą autorką i powyższym artykułem podaję również wszelkie cytaty i określenia pochodzące z książki J. Clifforda The predicament of culture. Twentieth-eentury ethnography, literature and art, Harvard University Press, 1988. Trojan A. 1973 Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa. Jacek Kukuczka MODERN TIMES AND TRADITION IN AFRICAN ART (Summary) Processes of modernization have different intensity depending on the African region or country, create different possibilities for changes and development of ethnic cultures. Some of them have been disintegrated beyond any repair, others, however, manage to find their place in the commercialized mass culture. This text focuses on modem African culture, and more precisely its part, which is referred to as African art. The main problem discussed in the article is modem artistic production, which, referring to a lesser or greater extent to the old ethnic patterns, creates new forms. This art is often called kitsch or is given as an example of the degradation of ethnic tradition. However, mass artistic production, the s()---{;alledair-port, became a cultural fact, which cannot be neglected. Contrary to popular opinion, shared also by ethnographers, it is not an "art", which is only the manifestation ofthe fall and disappearance of ethnic or national traditions but often it their only possible modem manifestation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d66a619dc4bf44e36be98c6bdeea1e4c.pdf d320d9254532b58ce8478aebfdc9d2c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2719 Title A name given to the resource Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.202-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep­ cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce. Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980 roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro­ zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ­ dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9). NEW AGE A N N A E. K U B I A K Sztuka New Age New Age A by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na­ leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest New Age? A pytanie to nie należy do łatwych i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego, że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny­ mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia­ ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien­ nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25 700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ­ rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po­ czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier­ dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo­ gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra­ cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość * Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał­ gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy­ kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro­ wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne (przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium" Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada­ nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998 202 New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu­ ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej. Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni­ stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje, które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek, ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic, burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów, które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest­ niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem, efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność. New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka­ tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak­ teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re­ ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho­ du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford 1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz­ nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję­ zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze­ nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko­ we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii, ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj­ dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego­ rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo­ wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo­ nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta­ wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec­ nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta­ wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze­ nika on różnorodne formy krajobrazowe. 2 Szukając konkretnych przejawów kultury New Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol" obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija­ jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi­ ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon­ wencjonalnymi terapiami i humanistyczną psychoterapią, praktyki parapsychologicz ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko­ wanie w sposób ponad wyznaniowy rei gijno-filozoficznych tradycji Wschodu (np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo­ gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół­ nocnej, szamanizmu. To, że owe zjawiska łączą się w pewną (choć chaotyczną) całość, świadczy ich współobecność podczas festiwali wzorowanych na londyńskim fe­ stiwalu Mind, Body and Spirit, na łamach czasopism specjalizują­ cych się w podobnej tematyce, odwoływanie się do tak szerokiego spektrum zainteresowań przez we­ wnętrznych teoretyków. mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy­ borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó­ wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho­ analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy­ chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff (1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda­ niu amerykańskim. Amerykańska psycholo­ gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia" rozwijanego w podręcznikach samopomo­ cy oraz próbowała łączyć religię i psy­ chologię w koncepcjach nieświadomo­ ści Williama Jamesa. W jego koncep­ cji „podprogowego ja" (subliminal self) Hanegraaff widzi zarys wodnikowego Wyższego Ja. Nawiązując do ezote­ rycznego dziedzictwa, psychologia głębi oddała mu, co należne: doko­ nała psychologizacji współczesne­ go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996, 482). W kontekście duchowości New Age mówi się o religii a la carte. Trzydzieści lat temu Thomas Luckmann przewidział konse­ kwencje tego procesu: „Dzisiaj «autonomiczna» jednostka staje przed specyficznie religijnym mo­ delem również jako konsument. Duchowość Nowej Ery Inaczej mówiąc, model taki jest jednym z możliwych wyborów jed­ Podstawową cechą odróżniają­ nostki" (Luckmann 1996, 136). cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument uwolniony od obowią­ moreligijność. Pojęcie to zapropo­ zujących wersji świętości sam za­ nował Paul Heelas (1996), wska­ pełnia swój prywatny kosmos. Jed­ zując na otwarcie sakralny status nocześnie jednostka ma do czynie­ „ja": przekonanie o pierwotnej nia z postępującym różnicowaniem pełni i doskonałości osoby, zwanej się modeli religijności. Na „ducho­ Wyższym Ja. W kręgu New Age wym bazarze" dostępne są książki, dokonuje się rozróżnienia między kursy i wskazówki przewodników „ja" codziennym, zaprzątniętym Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a już nie tylko z tradycji europej­ doraźnymi sprawami materialny­ Fot. Krzysztof Sabak skich, wzbogaconych wznawianymi mi, a „Ja" duchowym, nazywanym pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale­ czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba­ kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho­ wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz), du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy­ gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym współczesnej duchowości zaproponował Luckmann. oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła­ posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom. dem. W literaturze socjologicznej mówi się również Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za­ o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci­ miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu­ priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika terpretując tradycję New Age proponuje religijność w publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze­ globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych roko, publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo­ sum. Święty kosmos jest tkany jak osobisty pachwork. gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3 203 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko­ smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą­ ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj­ nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje, ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi­ sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon­ strację umiejętności, nabywanie magicznych przed­ miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade­ łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli­ gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial­ na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu jogi niż do Kościoła. 4 Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości: przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro­ pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na­ uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz­ nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko­ smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz­ nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa­ miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa­ ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej, a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce­ lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od­ rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę­ sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie „duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed­ ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a; od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo­ sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników wpływających na stosunek do tradycji. Tradycje w New Age W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą, która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem­ skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele, lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość 204 się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki. Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu­ zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i ­ niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili­ zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają­ cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko­ biecością a męskością, nieświadomym a świadomym, świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany, metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa­ ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema. Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo­ gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę­ dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in­ nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do­ kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar­ tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe­ go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek­ tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka­ muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989; tłumaczenie za: Szewczyk 1996). Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar­ nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska. Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza­ łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz) i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy­ dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci, czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od­ wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko­ lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe. Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi­ nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając „ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co �Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE 205 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto­ rytetu tradycji do autorytetu jednostki. New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą­ dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie­ czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul­ tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest­ nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy­ ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji. Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią. Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego „małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek, kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no­ wego symbolicznego uniwersum stają się: troska 0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu­ manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za­ interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej. Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul­ tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu czytelników spoza kręgu akademickiego. Drogą, na której rozpowszechniane są metody du­ chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta­ tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz­ nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy­ ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui, wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie, który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij­ ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze­ nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po­ zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania» a nie narzucania" (York 1996, 58). Sztuka New Age Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym. Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze­ snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji 1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia­ ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni­ ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży­ cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji, wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó­ wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz, sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n ­ 207 dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk­ na materialnego i natury. Panestetyczne podejście obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie, ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka, zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz. Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam: związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj­ mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento­ wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze­ nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia, który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo­ gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz­ nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele­ menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001). Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza­ nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha­ rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych idei krążących w środowiskach New Age. Są to: - brak ostrych granic sztuka/nie sztuka - mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm - korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak­ cja, surrealizm - humor i zabawa z konwencją - nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo­ tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka­ nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi­ się" bricólageów konwencji i motywów - inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz­ nych, motywy etniczne - sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty­ wy okultystyczne - elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej - przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we­ wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo­ giczne - poetyka reklamy, elementy kultury popularnej - poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta­ nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier, kamień, muszelka, zasuszone rośliny) - ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce­ an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród - ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala, boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii - przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność �Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE it Щ 9. Sztuka jarmarczna. Targi egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k 10. Sklep „ M e t a b r a m a " G d a ń s k . Fot. A n n a SHO-Ti» Л,Мд E. K u b i a k 1 1 . Sklep Targi ц egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad­ czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy), oświecenie - pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma­ łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego, związkom z najbliższymi. Cztery ścieżki New Age Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento­ wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to „ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie­ nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł. Ścieżka kultur Innego Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob­ cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to, aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy­ tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie­ ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz­ ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację, sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo­ li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu, kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro­ wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo­ wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło­ wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz, Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi­ tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową 208 I współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro­ polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ­ czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami Innego dominującym motywem jest mandala. Stała się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają­ cych relację między indywidualnością (o której zacho­ wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty. Ścieżka kultury zakazanej W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia­ ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy­ wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche­ mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do­ stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun­ ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk. Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo­ gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły­ wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto­ ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me­ dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo­ com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne­ go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu­ ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak­ że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości". Ścieżka kontrkultury Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie, a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame­ ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho­ ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń- �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico­ we poglądy i koncepcje społecznych komun), to kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy­ cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro­ wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso­ biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob­ razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze­ życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży­ ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty. Ścieżka kultury na sprzedaż Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu­ ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer­ cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso­ wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar­ dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po­ dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić: świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki, witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota, „łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa­ hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne, minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy „magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara­ onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru bioenergii. Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka­ zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we­ wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po­ znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie­ lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa­ ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki, odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz­ ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości. Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza­ jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo­ gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie 209 z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego, wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej oraz... poprzez pieniądze. Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli­ zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia. Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata. Wybrana literatura Bochinger Christoph 1994 „New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita 1999 New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma­ niom C l i f f o r d James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra­ phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press C i p r i a n i Roberto 1989 Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion, Sage, London Dobroczyński Bartłomiej 1997, New Age, Kraków, Znak Dobroczyński Bartłomiej 1992 Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447 Dobroczyński Bartłomiej 1991 Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434 D o k t ó r Tadeusz 1993 Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12, s. 22-25 D o k t ó r Tadeusz 1996 Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po­ granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne, tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216 Drury Levi 1995 Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka Encyklopedia Nowej Ery. New Age 1996 red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum Ferguson M a r i l y n 1982 The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma­ tion in Our Times, London, Paladin F i n c h e r S u s a n n e F. 1994 Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) 1995 Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ Grof Stanisław 1999 Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote­ rapii, Kraków, Wydawnictwo A Grotowska Stella 1999 Religijność subiektywna, Kraków, Nomos H a n e g r a a f f W o u t e r J. 1996 New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J. Brill �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE H e e l a s Paul 1996 The New Age Movement. The Celebration of the Self and the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell H e e l a s Paul 1996 Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan Huxley Aldous 1989 Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa 1993 Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra­ ma Just M a ł g o r z a t a 2001 Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra­ ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej, UW, Watszawa Kraupe Janina Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków Kubiak A n n a E . 1995 New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1, s. 17-21 Kubiak A n n a E . 1995 New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła­ szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja­ gielloński, Kraków, s 301-322 Kubiak A n n a E . 1996, Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14, s. 105-116 Kubiak A n n a E . 1996 Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie, „Nomos", nr 14, s. 129-139 Kubiak A n n a E . 1996 Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6 Kubiak A n n a E. 1997 Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd Religioznawczy", 4/186, s. 129-142 Kubiak A n n a E . 1998 Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro­ wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53 Kubiak A n n a E . 1999 Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com­ pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143 Kubiak A n n a E . 1999 O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny, G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe­ cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78 Kubiak A n n a E . 2001 Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska (red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza­ wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa Kubiak A n n a E. 2001 The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.), Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism and Globalisation, Praeger Publishers Lazaris 1990 fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3, s7-9 Luckmann Thomas 1990 Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38 Luckmann (1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos M a c i e j k o Paweł 1994 Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3 M a c u r a Paweł (wybót i tłum.) 1993 New Age, Ktaków, Nomos O l e c h n i c k i Ktzysztof 1998 New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa, Oficyna Naukowa P r o k o p i u k Jerzy Jung С . G . 1991 1996 Thomas 210 1990 New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3 P r o k o p i u k Jerzy 1999 Labirynty herezji, Warszawa, Muza P r o k o p i u k Jerzy 2000 Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze­ gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa Przybysz Piott Jan 1997 Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy nr 4 (186), s. 19-30 Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin 1989 Reimagination of the World. A Critique of the New Age, Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be­ at & Company W h i t e John 1996 Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz, Limbus Suliga Jan Witold 1994 Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa, Dettot Suliga Jan Witold 1997 Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu, Warszwa, Sic Szewczyk Wiesław 1996 Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca magisterska, Instytut Socjologii U W York M i c h a e l 1996 Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P. C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion, London, Macmillan Press, s. 48-63 Przypisy 1 2 3 Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia. Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982 Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot­ nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd za należące do profanum. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da13519558dcc70d12d334c8bae33419.pdf 738b2f84cf50ed9b9be1d2a862696905 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2718 Title A name given to the resource Salvador, miasto capoeira / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Salvador, miasto capoeira C MACIEJ apoeira ro krąg ludzi - roda; t o orkiestra grająca m u ­ RÓŻALSKI zykę — bateria; t o wreszcie dwóch tancerzy u p r a w i a ­ jących między sobą grę tanecznych ciosów i uników. Wszystkim zaś kieruje mistrz — Mestre. A l e czy t o t y l k o egzo­ Salvador, miasto capoeira tyczna gra-walka. Może j e d n a k coś więcej t k w i w tej plątani­ n i e k o l o r o w y c h ruchów i głośnej m u z y k i . Szal capoeira, któ­ ry zaczął ogarniać świat, nie kończy się n a b a r w n y m fitness; na w y s p o r t o w a n y c h młodzieńcach potrafiących wykonać se­ rię e f e k t o w n y c h salt. Jest w t y m coś więcej, k u l t u r a i historia, urzekające s w o i m k o l o r o w y m , głośnym pięknem, ale też roz­ paczliwie n a m potrzebna n a u k a , j a k być z i n n y m i , j a k rozu­ m i e ć i n n y c h ludzi. Capoeira m a w sobie coś takiego, co w y ­ rzuca z człowieka gromadzone i przetrzymywane emocje. For­ trzone w prastare szyldy, zdecydowanie pamiętające jeszcze początki wieku X X . Tylko gdzieniegdzie, powtykane, podokręcane, jakby na siłę, szyldy wysta­ wowe nowych sklepów, kolorowe neony reklamują­ ce piwo, papierosy i perfumy. Samochody najnow­ szej generacji mieszają się ze starożytnymi wehikuła­ mi napędzanymi jeszcze chyba na kociołek z wę­ glem. Restauracje w stylu zachodniej Europy obcują z barami, których ściany zdobią białe kafle, kliente­ la wygląda zaś jak starsze rodzeństwo ekipy Buena Vista Social Club. m y i maski, którymi wiecznie się zabudowujemy, które znie­ kształcają i kontrolują nasze relacje ze światem, nagle tracą sens. N i e m a czasu, by myśleć o t y m , czego chce t e n d r u g i , czego j a c h c ę o d niego. M u z y k a , szybkość, gra, wyzwalają nadwątloną przez cywilizację pewność siebie. Pozostaję t y l k o ja i człowiek, z którym tańczę. I t e n szczególny rodzaj relacji, który tworzy się między n a m i , a który sprawia, że muszę spoj­ rzeć w samego siebie i zadać sobie p y t a n i e : k i m jestem... Salvador Powietrze, które nie jest jak powietrze. Gorące, duszne i bardzo, bardzo wilgotne. Trudno oddychać. Jestem w Salvadorze. To dziwne uczucie bycia bardzo daleko od domu - jakby wyrwania, osamotnienia przemieszane z wrażeniem, że to, co mnie otacza, to tylko jakaś kopia rzeczywistości. To trochę tak, jakby znaleźć się na oglądanej właśnie nieruchomej rekla­ mie biura podróży. Jednak jeszcze nie do końca czuję tak bardzo rozreklamowane słowo „egzotyka". Mam na wpół instynktowne wrażenie zawieszenia gdzieś w przestrzeni. Ale mimo to wszystko wygląda chyba normalnie, zwyczajnie. Terminal jest elegancki i czy­ sty. Tak samo przed lotniskiem. Dużo samochodów i autokarów dobrej marki. Czekają na turystów; wy­ pisz, wymaluj, jak z hiszpańskiego kurortu. Jest infor­ macja, specjalny „bagażowy pan", autobus, który co 5 min podjeżdża i zabiera rozkwilony ładunek turystów w odmęty hoteli i turystycznych atrakcji. Przyłączamy się do tej kolorowo zorganizowanej chałtury i pakuje­ my się do kolejnego z turystycznych busów. Ta iluzja trwa jeszcze przez chwilę, kiedy wyjeżdżamy z lotniska przepiękną aleją porośniętą po obydwu stronach pal­ mami. Tworzą one ponad drogą długą, barwną bramę wjazdową, niczym w jakimś pałacu maharadży. Dopiero po chwili orientuję się, że to tylko cząstka Brazylii, kolorowy papierek, kryjący monumentalne, dzikie piękno przyrody, niewyobrażalne bogactwo pa­ łaców i zarazem niezmierzoną biedę faveli. Spomiędzy palm zaczynają wyzierać sypiące się rudery, zabłocone podwórka, małe sklepiki zaopa- Taki właśnie jest Salvador, miasto nędzy i bogac­ twa. Dawna portugalska świetność, a zarazem brud rozsypujących się budynków. Nieprzebrane piękno na­ tury i pył szarych ulic przedmieścia. To w końcu koleb­ ka magii condomble i capoeira, a zarazem jedno z naj­ większych skupisk faveli w Brazylii. Favele to dzielnice nędzy. Biedota żyjąca grubo poza granicą zera socjalnego. Jeden z najmroczniejszych i naj­ bardziej rozpaczliwych problemów dzisiejszej Brazylii. Przerażająca, gigantyczna, szarobrudna masa. Trzę­ sący się twór, pełen smrodu nędzy. Wibrująca dźwięka­ mi, wypełniona po brzegi zbieraniną ludzkich ciał, tło­ czących się, walczących o skrawek miejsca do życia. Dżungla lepianek, ruin, domków, budek z dykty, służą­ cych za trzypokojowe mieszkania. Całe hektary bezna­ dziei. Favele mają w sobie coś z piekła, które udało się zrealizować na ziemi. Salvador - to miejsce, gdzie brzydota i piękno tworzą przedziwne malowidło. Dadaistyczny twór. Barwną plamę poskładaną chaotycznie z tysięcy ma­ łych elementów. Podróżując przez to miasto, trzeba wyczulić swój zmysł estetyczny. Trzeba się nauczyć wczuwać w ten dziejący się obraz, bo inaczej pozosta­ niemy poza nim, w obtębie hoteli, plaż i pięknych wi­ doków. My przyjechaliśmy do Salvadoru szukać capoeira. Okazało się jednak, że nie da się podać definicji, jed­ noznacznie określić, czym ona jest. Tak jak Salvador capoeira ma wiele różnych twarzy. Oto kilka z nich. 193 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Mestre Feherrinia: „To sztuka, która potrzebna jest w życiu" Salvador jest jak bajkowa kraina. Ale bajka bardzo) w stylu Andersena, piękna i przerażająca zarazem. Przypomniałem to sobie, stojąc przed starym, rozsypu­ jącym się budynkiem, którego ścian ledwie trzymają[ się wielkie płaty łuszczącego się tynku, a dwa małe ka­ flowe bary na dole otaczają ze wszystkich stron kałuże błota. Jeden ze starych dziadków-bywalców, spoczywa­ jący przy lokalowym stoliczku, uśmiecha się do mnie bezzębnie i pokazuje, że capoeira, to na górze. Z okna( na piętrze, dochodzi mnie dźwięk berimbau... (berimbau to najważniejszy w capoeira instrument, on kieru­ je całym rytuałem. Wygląda jak łuk. Na dole przywią­ zana jest okrągła puszka akustyczna. Do grania używai się jeszcze patyczka, kamienia i grzechotki) [...] Capoeira w wydaniu Feherrinia i jego uczniów jest fascynująca, jest inna niż ta, którą znam z Europy. Ruchy i muzyka są teoretycznie te same, ale tu jest więcej energii, taniec jest żywszy, jakby jego korzenie wyrastały wprost spod tego budynku. Mestre budzi zaufanie już na pierwszy rzut oka. Wyso­ ka postawna, przystojna, sylwetka, uśmiechnięta twarz. Spod na wpół przymkniętych powiek spoglądają nai mnie uważne oczy. W jego osobie daje się odczuć jakąśi spokojną siłę i pewność, którą przepojone są jego ruchy. Ja: Mestre, chciałbym wiedzieć, czym jest dla ciebie capoeira, co jest w niej takiego ważnego i niezwykłego? Feherrinia: Dla mnie w capoeira najważniejszy jest I moment. Ten punkt, w którym dostajemy sygnał od , drugiego człowieka, że atakuje, wykonuje ruch. To, co muszę zrobić, to błyskawiczna odpowiedź, unik, który następnie przeradza się w kolejny atak. Sztuka jednak nie polega na tym, aby się obronić lub zaatakować. Chodzi o to, żeby swoją odpowiedzią płynnie włączyć się w nieustający ruch, jaki wytwarzacie razem ty i twój partner. Jeżeli uda się zachować płynność, two­ rzy się między wami porozumienie, niepowtarzalna re­ lacja, w której przeplatają się taniec, walka, spryt. To jest właśnie gra, to jest capoeira. ( Ja: Co sądzisz o nowej capoeira, tej znanej z tele­ wizji, efektownej, dynamicznej, akrobatycznej. Jak to, się ma do twojej wizji tego zjawiska oraz do tego, czym ta sztuka była kiedyś? Feherrinia: Sądzę, że wszystko podlega zmianom, niczego się nie da zatrzymać. To samo dotyczy capo­ eira. Zupełnie inna 20 lat temu, zmienia się, ewoluuje. Są tacy, którzy uważają to za wykroczenie. Mówią, że capoeira zostaje wyzuta z tradycji i rytuału, a to właśnie one są jej sednem. Dla mnie najważniejszy jest kontakt dwojga ludzi, to, co się między nimi odbywa. I chyba jeszcze to, że kilkoro dzieciaków nauczy się dzięki temu czegoś cie­ kawego, że nie wpadną w jakieś bagno. 194 Rzeczywiście, akrobacje dla samych akrobacji, wal­ ka dla samej walki, fascynacja swoim ciałem, to abso­ lutnie nie jest to, o co chodzi w capoeira. Trudno podać jednoznaczną definicję, dla każdego granica bę­ dzie gdzie indziej. Najważniejsze, aby ludzie nawiązy­ wali ze sobą w grze relację, o której mówiłem. To sztuka, która potrzebna jest w życiu. Mestre Falcao: „Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze" Mestre Falcao jest szczupłym i niskim człowiekiem, lat około 40, ma lekko siwiejące włosy, delikatną twarz i spo­ kojne spojrzenie. Z rozbrajającym uśmiechem prowadzi mały samochodzik, którym mkniemy na festiwal capo­ eira, odbywający się tego dnia w Salvadorze. Mestre pro­ wadzi tam warsztaty, ma to być - zdaje się - wielka im­ preza, 80 szkół capoeira ma pomieścić się w jednym bu­ dynku i zaprezentować swoje umiejętności... Wszystko idzie świetnie, ale jest jeden problem: chyba nie do koń­ ca wiemy, jak dotrzeć na miejsce. To zabawne, ale do­ strzegam niejaką zależność między byciem mistrzem ca­ poeira a prowadzeniem. Im większy mistrz, tym gorszy kierowca. N o więc walczymy, pchając się przez maleńkie, pokręcone uliczki Salvadoru. Mijamy kamienice, rudery, bloki mieszkalne, wszystko to razem wymieszane bez ładu i składu. Tabuny ludzi, tabuny samochodów - i wszystko to przetacza się leniwie wokół nas, jednych z wielu wiecz­ nie spóźnionych i nigdzie nie spieszących się uczestników ruchu drogowego miasta Salvador. W ogóle są to dwie charakterystyczne, tutejsze cechy miejskiej aglomeracji. Po pierwsze, wszystko jest zawsze spóźnione. Zaczynając od pojedynczych jednostek, kończąc na dużych skupi­ skach ludzi, nikt nigdy nie jest na czas. Po drugie, niko­ mu się nie śpieszy, co jest dosyć dziwne, zważywszy na fakt pierwszy. Ruch samochodowy wygląda jak przelewa­ jąca się powoli gęsta ciecz. Nie przekracza się 60 km/godz., ale też raczej się nie hamuje... [...] zaskoczył mnie temat warsztatów, które prowadził Falcao: odczuwanie radości dzięki capoeira. Uczestnikami były małe dzieci, pozbierane z wielu szkół przybyłych na festiwal, oraz - ku mojemu zaskoczeniu - także grupa dzieci z zespołem Dawna. Okazu­ je się, że są tu dzięki pewnej rządowej fundacji, która zajmuje się wyciąganiem z faveli tych najbiedniejszych, najsłabszych. Jednak te dzieci nie tylko dostają opiekę, celem programu jest także uczenie porozumiewania się i życia z innymi ludźmi. Prawdę powiedziawszy, od razu przygotowałem się na sytuację, w której mocno skrępowani „normalni" opiekunowie będą prezento­ wać z tolerancyjnym uśmiechem wyuczone osiągnię­ cia swoich podopiecznych „specjalnej troski". Nato­ miast „normalna" publiczność ze zrozumieniem będzie oglądać ten smutny show i litować się nad losem tych „biedactw". Okazało się jednak, że zarówno Falcao, opiekunowie, jak i grupa „biednych maleństw", mają �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 1. M e s t r e N e n e l (po środku na ławce) syn M e s t r e B i m b a twórcy jednej z o d m i a n dzisiejszej Capoeira i jego 4 uczniowie. 2. M e s t r e Falcao rozpoczyna swoje warsztaty C a p o e i r a dla małych dzieci. 3. Szkoła M e s t r e C u r i o (trzeci o d prawej) j e d n a z najstarszych w Brazylii. Pozwolono n a m zrobić t y l k o t o j e d n o zdjęcie. 4. Salto, e f e k t o w n a część C a p o e i r a Regional 5. Roda grupy Beribazu w mieście Brasilia. 6. Zajęcia w grupie Beribazu. 7. M e s t r e Joao Piceno. Jest p r a w d o p o d o b n i e najstarszym wciąż tańczącym Capoeiristas na świecie 8. M e s t r e D e c a n i o . M ó w i o oświeceniu i radości A ' w Capoeira. 195 �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 9. Bohaterscy uczestnicy roda p r o w a d z o n e j przez M e s t r e Falcao 10. Sala t r e n i n g o w a w szkole Joao Pequeno. N a tej w y t a r t e j podłodze wychowało się k i l k a pokoleń Capoeiristas 1 1 . D z i e c i bawiące się w przerwie warsztatów M e s t r e Falcao 12. Zajęcia z M e s t r e Falcao 13. Paolo j e d e n z członków grupy Beribazu. 14. Tancerze czekają na grę p o d b r i m b a u (głównym i n s t r u m e n t e m kierującym c a ł ą R o d a ) . 15. A n d r e Reis i n s t r u k t o r z grupy Beribazu. Pierwszy Brazylijczyk, który rozpoczął nauczanie Capoeira w Polsce. 16. Roda w grupie Beribazu. Fot. 3, 7, 8, 14 - A n n a Sienicka. Fot. 6 - Szczepan Różalski. Pozostałe zdjęcia autorstwa M a c i e j a Różalskiego 196 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA inne plany. Miało być o radości i było o radości. Me­ stre kilkoma prostymi zabawami zintegrował całe to­ warzystwo. Zupełnie nie przejmując się powagą swojej osoby, a także tym, czy „biedactwa" dadzą radę, rozpo­ czął skandalizującą naukę wywracania kolegi przez ko­ legę, po czym rzucania się „wszyscy razem na siebie". Odbyło się też bieganie z wrzaskiem dookoła sali, pró­ by nieruchomego baletu oraz sporadyczne ataki na szyję mistrza. Całość zakończyła się godzinną roda, uczestników było bez liku, zrobił się totalny bałagan. Zupełnie nie wiedziałem w pewnym momencie, kto jest „bidulkiem", a kto opiekunem, kto się uśmiecha z pobłażaniem, a kto ryczy ze śmiechu. Co ważniejsze, kogokolwiek przestało to obchodzić, najważniejsza by­ ła capoeira. Ja: Mestre, co jest dla ciebie najważniejsze, co po­ woduje, że chcesz i potrafisz dawać tyle radości i zaba­ wy poprzez capoeira. Falcao: Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze. To obowiązuje także w capo­ eira. Bez przerwy trzeba pamiętać o innych, o tym aby gra była dialogiem. Tylko doceniając nawet tego naj­ mniejszego, jesteśmy ludźmi Ja: Czym jest capoeira dla ciebie? Falcao: Capoeira to sposób życia, to filozofia. Wcho­ dzi w twoje życie i staje się jego częścią. Kiedy zaczynasz grać capoeira, wnikasz w samego siebie, poznajesz siebie i wchodzisz na drogę rozwoju i przemiany. Wielkość tej sztuki polega właśnie na tym, że nie da się rozwijać tyl­ ko ciała, poprzez ciało sięgasz do duszy i umysłu. Ciało i dusza stanowią nierozerwalną jedność. Capoeira po­ zwala przyglądać się tej jedności, sprawia, że nasze życie jest prawdziwsze i bardziej radosne. Niestety, cywilizacja zachodnioeuropejska od daw­ na dowodzi, że dusza i ciało to dwa obce sobie twory, że istnieje pęknięcie w wewnętrznej kondycji człowie­ ka. Siady tej idei wkradają się wszędzie, także do capo­ eira. Ludzie zapominają więc o rytuale tej sztuki, o za­ sadach, o tym, aby uważać na innych. Fascynują się swoją siłą, wyższością. Myślą tylko i wyłącznie o sobie i niszczą przez to płynność, jedność z innymi. Niezau­ ważalnie przestają być także zgodni z samymi sobą. W nowej capoeira, tak jak zresztą na wielu innych płaszczyznach naszego życia, coraz częściej zaczynają liczyć się tylko siła i silni. niowego MTV. Jednak jego spokojny ton głosu i czuj­ ne oczy przypominają od razu, że jest on jednym z naj­ bardziej znanych w Salvadorze mistrzów capoeira, a wreszcie synem legendarnego Mestre Bimba. Ja: Nenel, co możesz powiedzieć mi o swoim ojcu i o tym, co stworzył. Nenel: Bimba był człowiekiem prawdopodobnie od­ powiedzialnym za obecny stan capoeira. To on w la­ tach 30. doszedł do wniosku, że capoeira oderwała się od swoich korzeni. Twierdził, że za bardzo pogrążyła się w kulturowej manifestacji. Według niego zapomniano również o tym, że jest to także walka. Stworzył więc swoją wersję tej sztuki, zdynamizował ją, opracował tzw. sekwencje Bimba, dodał użycie rąk i ciosy oparte na przemocy. Początkowo ta capoeira, nazwana Regio­ nal, niewiele się różniła od tego, co uprawiali inni mi­ strzowie. Bimba stwierdził, że przywrócił capoeira jej dawny stan, gdy służyła ona po prostu walce o przeży­ cie. Ale już jego uczniowie zaczęli dalszą modyfikację. Wraz z wejściem Regional na uniwersytety, opracowy­ wano teorię nauczania capoeira. Zaczęła się ona „usportawiać" i „wygładzać". Teraz tańczy się w wyższej pozycji. Ciosy są szybsze i wyraźniej zaznaczane. Nato­ miast sama gra zaczyna przypominać dynamiczny ta­ niec współczesny. W sferze duchowej Regional powoli „opuszcza ulice", czyli oddala się od swojego miejsca narodzin. Co za tym idzie, przestaje być powoli dome­ ną na wpół magiczną osadzoną blisko condomblć (reli­ gii naszych przodków stwoizonej z wierzeń afrykań­ skich przywiezionych wraz z czarnymi niewolnikami), pogrążoną głęboko w tradycji i kulturze. Istnieją więc głębokie różnice, pomiędzy Regional a Angolą - drugą odmianą capoeira, która miała zachować dawny styl, a którą stworzył inny Mestre - Pastinha. Angola miała być ochroną dawnych rytuałów, dawnego sposobu ży­ cia. Są to więc praktycznie rzecz biorąc, dwa zupełnie różne światy. Nie twierdzę, że lepsze albo gorsze, po prostu inne. Niektórzy próbują je wartościować, ale ro­ dzą się z tego tylko niedobre konflikty. Ja: A jak ty, jako syn Bimba, ale także Mestre, od­ nosisz się do tego wszystkiego? Jaka jest twoja wizja. Nenel: Capoeira jest jedną z dróg, które człowiek może obrać idąc przez życie. Kiedy już jednak wkracza na nią, staje się ona całą jego egzystencją. Myślę, że można powiedzieć, że capoeira jest sztuką dobrego ży­ cia. Tak właśnie uważał mój ojciec. Capoeira była dla niego, po pierwsze, samoobroną, po drugie, dobrą dro­ gą życia. Ale nie jest tak, że capoeira jest tylko tym al­ bo tamtym, że istnieje tylko jedna słuszna droga. Ja wybrałem drogę Bimba i staram się go naśladować. Dla kogoś innego capoeira może być walką, medyta­ cją, tańcem, grą lub wszystkim naraz. Mestre Nenel: „... ćwicząc capoeira, każdy odkrywa swoją prawdę" Mestre Nenel wygląda jak gwiazda amerykańskiej sceny hip-hop. Jest potężnym, czarnym mężczyzną, nosi długie dredy i wełniany beret. Marynarska koszul­ ka ciasno opinająca jego zwalisty tors, duże okulary przeciwsłoneczne, białe mokasyny, wszystko to spra­ wia, że Nenel miałby swobodny wstęp do studia nagra­ Ja: Ale czymś chyba jest w szczególności? Muszą przecież istnieć jakieś podstawowe zasady, które bez względu na różnice w stylu tworzą coś, co się nazywa capoeira. 197 �Maciej Roiakki . SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Nenel: Rzeczywiście, ta sztuka ma swoje fundamen­ ty, prawa, które ją konstytuują, a których łamać nie można. W przeciwnym razie przestaje to być capoeira. To, co się dzieje teraz, jest niejednokrotnie właśnie wykraczaniem poza te prawa. Ewolucja jest naturalna i zmian nie można zatrzymać. Ale capoeira zaczyna przypominać miejscami jakiś sport olimpijski, zostaje obdarta z rytuału. A to właśnie on jest jedną z rzeczy, które tworzą tę sztukę. Dzięki zasadom panującym w roda (czyli kole ludzi, w którym odbywa się gra), znajomości muzyki, szacunku dla ludzi tworzy się to coś, co przyciąga jak magnes. Drugą niezbędną rzeczą jest ginga, czyli podstawowy, zgodny z rytmem krok, na którym opiera się cały taniec. I nie chodzi mi o poru­ szanie się w odpowiedni sposób. Ginga musi być w każ­ dym wykonywanym ruchu, jest swoistą rytmiczną ba­ zą, na której opiera się cała capoeira. Ginga buduje rytm i tworzy płynność gry. To wszystko z kolei, wzięte w całość umożliwia za­ istnienie tego, co w capoeira jest tak niesłychanie po­ ciągające. Tworzy się jakby cielesna konwersacja mię­ dzy ludźmi, nawiązuje się relacja, która zespala dwoje w jedność. Taniec, muzyka, śpiew, emocje wywołane przez bliski i intensywny kontakt z drugą osobą, to wszystko działa na nas jednocześnie, dotyka naszej du­ szy. Capoeira jest innym, magicznym światem. Częste są obecnie walki o wpływy pomiędzy szkoła­ mi. Tendencja redukowania capoeira do egzotycznej walki lub fitness. Albo też roszczenie sobie prawa do prawdy obiektywnej o tej sztuce-walce. Ja nie będę oceniać, co jest złe, a co jest dobre, tym bardziej że sam nie jestem doskonały. Ale ćwicząc capoeira każdy odkrywa swoją prawdę. Mestre Curio: „... trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem..." Pelorinho, niegdyś ociekające złotem centrum por­ tugalskiego Salvadoru, obecnie turystyczna starówka. To miejsce robi rzeczywiście wrażenie, kolorowe ka­ mienice, stare kościoły, tysiące straganików i sklepi­ ków wyładowanych gadżetami związanymi z capoeira. Wokół przetaczają się tłumy turystów, owładniętych żądzą zakupienia sobie kolorowej pamiątki z egzotycz­ nych wakacji, a najlepiej przeżycia jeszcze jakiejś ba­ jecznej przygody. Za nimi następny tłum, tym razem miejscowych, próbujących z rozpaczliwym uśmiechem zarobić jakiekolwiek pieniądze. Jest coś poniżającego w tym układzie. Z jednej strony - turyści, próbują nie zauważać wszechobecnej nędzy, chowając się w swych hotelach i płatnych wycieczkach. Z drugiej - ludzie, którzy starają się zarabiać na drobnej turystyce, którzy nauczyli się jęczeć i przymilać dla kilku groszy. Całe to­ warzystwo kryje się za wzajemnym uśmiechaniem, od­ dalając od siebie widmo biedy. Próbując uciec od jazgotu głównych turystycznych placów, odkrywamy pomniejsze uliczki. Tu jest trochę luźniej, mniej ludzi, a mnóstwo zaułków, małych skle­ pików i nieśmiertelnych kaflowych barów. W pewnym momencie nasza znajoma Clarisa poka­ zuje nam jakiś stary, ledwo widoczny z ulicy szyld. Na kawałku drewna, którego sam bym nie zauważył, wid­ nieje napis: Escola de Capoeira. Budynek wygląda na stary i całkowicie wtapia się w rząd różnokolorowych kamienic szturmowanych przez rozszalałych turystów całą masą nowoczesnego sprzętu fotograficznego. W panującym w środku półmroku można wyczuć ja­ kieś odmienne od ulicznego jazgotu nieruchome do­ stojeństwo. Powywieszane instrumenty muzyczne, wy­ blakłe flagi, maski - wszystko to buduje jakiś nastrój oddalenia, zatrzymania w czasie. Sala widoczna przez pootwierane na parterze drzwi przypomina bardziej muzeum niż jeden z kolorowych okolicznych sklepi­ ków. W całość wnętrza doskonale wtapia się siedzące po przeciwnej stronie sali barwne towarzystwo. O d razu czuć zapach, w którym miesza się odrobina stęchlizny, kurz i stare drewno, coś jakby strych zasta­ wiony starymi przedmiotami sprzed wieku. Za wielkim drewnianym biurkiem siedzi szczupła, młoda Murzyn­ ka, obok niej czarny mężczyzna, w wieku ok. 30 lat. Przedziwnie dopiero prezentuje się trzecia z siedzących osób. Jest to mężczyzna, należący do tego rodzaju lu­ dzi, których wiek trudno jest określić, gdzieś pomiędzy 40 a 70 lat. Jest on właścicielem dużego brzucha, oraz całej kolekcji biżuterii, począwszy od łańcuszków na szyi, a skończywszy na wielkich złotych sygnetach. Ubranie w tonie eleganta z lat 70. Rozszerzane spodnie w kant, koszula z dużym kołnierzem. Kapelusz a la lata 20. Całości dopełniają czarne błyszczące mo­ kasyny. Zdecydowanie jedna z najdziwniej wyglądają­ cych person jakie udało mi się spotkać w tym i tak nie­ zwyczajnym mieście. Ale nie to uderza mnie najbar­ dziej. Najbardziej frapująca jest jego twarz — duża, peł­ na siły i jakiejś delikatnej, raz to przebiegłej, raz dobro­ tliwej złośliwości. Nie zdziwiło mnie zbytnio, gdy do­ wiedziałem się, że jest to szkoła Capoeira Angola, a rubaszny mężczyzna w kapeluszu to Mestre Curio, je­ den z uczniów legendarnego Pastinha, zaciekły wróg wszelkich nowoczesnych przemian w capoeira... Siedzimy na piętrze tego przedziwnego budynku, ota­ czają nas stare sprzęty, pożółkłe fotografie. Za oknem po­ został jazgot Pelorinio, ale tu, gdzie siedzimy, wrzawa jest jeszcze większa. Mestre Curio zgodził się na rozmowę o capoeira, ale bardziej przypomina to monolog przemie­ szany z awanturą o to, że naiwnie zaczęliśmy rozmowę od pytań o Capoeira Regional. Trzeba powiedzieć, że Mestre prawie przez cały czas krzyczy, rzuca się, zdejmu­ je i zakłada kapelusz, generalnie jest mocno poruszony, a to, co mówi, brzmi trochę jak doniesienia z frontu. Curio: Nie ma dwóch capoeira, jest tylko Angola! To, co nazywane jest Regional, to jakieś nowoczesne �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA ćwiczenia fitness, nie ma w tym duchowości i tradycji prawdziwej capoeira! Organizowane w fitnessldubach zajęcia ruchowe, bo tylko tak to mogę nazwać, nie ma­ ją nic wspólnego z rytuałem, rytmem i obrządkiem które tworzą samą strukturę, rdzeń capoeira. Ja: Ale czy nie jest możliwe współistnienie Regio­ nal i Angola? Rozwój i popularność tej pierwszej jest faktem, dlaczego więc sprzeciwiać się postępowi i zmianom? Co szkodzi uszanowanie tego po prostu ja­ ko innej capoeira? Curio: Uważam, że szkodzi, i to bardzo. Ludzie sły­ sząc o capoeira, niejednokrotnie utożsamiają całe zja­ wisko z tym widowiskowym baletem, przyjmują formę zewnętrzną i automatycznie pomijają sferę duchową i wewnętrzną. Aby zrozumieć i poczuć capoeira, trzeba poświęcić wiele pracy i uwagi nie tylko swojemu ciału i technice gry, ale przede wszystkim temu, co się dzieje w nas w środku, trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem, a nie skocznie i szybko podskakiwać wokół siebie. Poza tym nie wystarczy mówić o filozofii capoeira, trzeba ją poczuć całym sobą. To da się zrealizować tylko w roda traktowanej w sposób magiczny, z poszanowaniem za­ sad, szacunkiem dla każdego członka roda, w miejscu do tego przeznaczonym. W Regional, z roda została tyl­ ko zasada, że ma to być koło, natomiast miejscem gry jest zwykle sala gimnastyczna lub klub fitness. Nie wy­ obrażam sobie skupienia w takim miejscu. To pierwsze, co mam do zarzucenia Regional, drugą rzeczą jest natomiast tworzenie euforii w roda. Nie by­ łoby w tym nic złego, ale ciągłe podkręcanie za pomo­ cą muzyki, klaskania i szybkiego rytmu dużych pokła­ dów emocji niszczy kontakt i porozumienie, niszczy ja­ kość tańca, czyniąc go tylko szybką wymianą ciosów. Wreszcie ostatnie i najważniejsze jest wprowadze­ nie do Regional agresji. Capoeira nie może być agre­ sywna. Nie ma w niej miejsca na przemoc. Nie może być tak, że brutalna siła zastępuje miejsce tzw. malan­ dragem (sprytu), który kształtował jakość i styl grania! - Ostatnie słowa Curio wypowiadał znowu podniesio­ nym głosem... scy ubrani w czarne spodnie w kant i żółte koszule. Ten strój, obowiązujący na wszystkich spotkaniach, został wymyślony przez Pastinha na cześć jego ulubio­ nej drużyny futbolowej. Jest też i sam Curio, on też za­ mienił swój rynsztunek i biżuterię na strój „klubowy". Powoli roda rozpoczyna się. Capoeira jest u Curio rytuałem, oni czczą muzykę, nie może być tak, że ktoś przychodzi i łamie zasady. Wszyst­ ko jest takie jakie było prawdopodobnie 100 lat temu. Najpierw, przez pół godziny grają tylko instrumenty , - ludzie z bateria stoją w kole i grają zwróceni do sie- < bie twarzami. Potem Mestre obchodzi całą salę z dy­ miącym kociołkiem, w którym t l i się kadzidło. Ma to służyć pobłogosławieniu uczestników roda. Dopiero wtedy można rozpocząć grę... Mistrz Curio pochyla się przed berimbau. Jego wiel­ ką, bezzębną twarz wykrzywia złośliwy radosny uśmiech, całe jego ciało drga, jakby każda kończyna prowadziła swoje własne, fascynujące życie. Za chwilę nadchodzi sygnał, żeby zacząć i jego wielki brzuch ra­ zem z całą resztą rusza w przedziwny, pogięty taniec pe­ łen pantomimy, gagów, złośliwości i rubasznych pod­ skoków. Raz zatacza się w szaleńczym pijackim tempie, raz popada w pełne płynności i tanecznego piękna po­ wolne ruchy, podcina, rozpycha się za pomocą poślad­ ków, biega po całej sali. Jego gra aż kipi życiem, ener­ gią, ale i symboliką, ciągłą autoironią i autorefleksją. Każda kolejna gra jest jakimś dziwnym spontanicznym, brzydkim i groteskowym teatrem. Tancerze skaczą, bie­ gają, pełzają nawet dookoła siebie, wszystko po to, aby zmylić się nawzajem, oszukać. Ale nie tylko kpina jest w tym, co robią Curio i inni, nie tylko taniec. Muzyka i ruch zmuszają do jakiegoś ponadwerbalnego dialogu, autentyczności. Angola staje się sposobem wyrażenia swoich emocji - ubraniem w symbole przeżyć wielo­ krotnie niemożliwych do wyrażenia. Mestre Decanio: „Tylko poprzez głębokie przeżycie (...) mamy szansę na osiągnięcie oświecenia w Capoeira" Duszna, mała sala wielkiego, drewnianego budynku, jednego z wielu starych zabudowań Pelorinho. Całe pomieszczenie przesycone jest zapachem kadzidła, a nieliczne światła i wieczorny mrok za oknami tworzą atmosferę mistyczną, nierealną. Na ścianach powywie­ szane są instrumenty, flagi, zdjęcia Mestre Pastinha i in­ nych, którzy prawdopodobnie dawno już odeszli z tego świata. Cała podłoga wymalowana jest kabalistycznymi symbolami rozłożonymi na planie koła, rody. Przy wej­ ściu jest kilka krzeseł dla widowni, a po drugiej stronie sali podłużna ławeczka dla bateria. Tak wygląda szkoła Mestre Curio, to tu gra się capoeira Angola. Dzisiejsza roda zaczyna się pod wieczór i będzie trwała jakieś pół nocy. Większość ludzi już jest, wszy­ 199 Na Boga, dlaczego właśnie tutaj, czy mądrość nie może mieszkać w pałacach, albo chociaż w prywatnym mieszkaniu? Jedziemy po wertepach chyba tysięcznej dzikiej ulicy, która prawdopodobnie i tak zakończy się następnym ślepym zaułkiem. Już blisko dwie godziny przedzieramy się przez favele Salvadoru i powoli zaczy­ nam tracić nadzieję, że dotrzemy do celu naszej podró­ ży. Nagle wyjeżdżamy na otwartą przestrzeń. Plaża, choć niesłychanie brudna, stanowi naturalny koniec faveli. Jest tu lepiej, piękniej w porównaniu z labiryn­ tem chaosu, który zostawiamy za sobą. Tu kończy się miasto, kończy się dzielnica nędzy. Mam wrażenie,; jakby ten zakątek wolnej przestrzeni, wciśnięty pomię­ dzy lepiankowego potwora a majaczącą gdzieś w odda­ li fabrykę, był mistyczną samotnią, do której dotarła nasza wyprawa. Bo to tu mieszka Mestre Decanio (89 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA lat), najstarszy żyjący uczeń Bimba, niekwestionowana legenda i autorytet świata capoeira. Myślę sobie, sto­ jąc przed furtką jego malutkiego, parterowego domku, że piekielnie trudno się tu dostać, ale Decanio podob­ no wie najwięcej i chyba trzeba było tu przyjechać. Czekamy przez chwilę, aż szczupły starszy pan wyjdzie z budynku i machając nam ręką na przywitanie, otwo­ rzy pogiętą metalową furtkę wejściową... Mestre jest już starym człowiekiem, jego dom jest także stary, wypełniony po brzegi całą masą przeróż­ nych sprzętów, a także pięcioma bardzo aktywnymi psami. Wnętrze wygląda jak rupieciarnia, zastawiona gratami z przeszłości. Decanio jest szczupły, średniego wzrostu, ma zupełnie siwą czuprynę i , co jest tu rzad­ kością, ma białą skórę. Jednak on sam bynajmniej nie zachowuje się jak przystało na 89 lat. Przez całe pięć godzin, podczas których siedzimy i rozmawiamy o ca­ poeira, Mestre ciągle gdzieś biega, wyraźnie nie może usiedzieć w miejscu. Widać, że mimo swych lat prowa­ dzi bardzo aktywny tryb życia, ciągle odbiera telefony, pokazuje nam na komputerze lub w stosach papierów wciąż nowe informacje lub jakieś grafiki. Jednak to, co mówi jest jasne i bardzo klarowne. Jego myśli, są peł­ ne pasji, a zarazem spokojnej i przemyślanej logiki. Ja: Mestre, na początek spytam o to samo, o co py­ tam wszystkich. Mianowicie - czym jest capoeira? Decanio: Dzisiejsza capoeira zawiera, jak pewnie wiecie dwa style, Angola i Regional. Obecnie Angola to prawie medytacja, spokojna, nierzucająca się w oczy, mocno tkwi w korzeniach, tra­ dycji i kulturze Brazylii. Można by jej zarzucić, że w ogóle nie jest już walką, że przestała nią być na rzecz kulturowej i artystycznej manifestacji. Natomiast Regional jest zupełnie inna. Bardziej sportowa, rozwijała się głównie na uniwersytetach i w szkołach. Ujęta w pewną strukturę nauczania, po­ siada swoją warstwę techniczną, którą da się wykładać jako teorię. Lecz inny jest przede wszystkim rodzaj ener­ gii, tkwiący u podstaw obydwu odmian. Dzisiejsze Re­ gional bazuje na sporej dawce euforii i radości, które niestety - czasami przeradzają się w agresję. Nie będę niczego krytykował, oceniał Angola albo Regional, nie ma rzeczy całkowicie złych albo całkowicie dobrych. Poprzestanę na tym, że ta pierwsza Regional, moja Regional, której miałem zaszczyt uczyć się od Bimba, jest już właściwie martwa, umarła wraz z nim. Więc to nie o niej będzie tu mowa. Ja: Jednak capoeira jest ciągle fenomenem. Podbi­ ja serca i umysły ludzi na całym świecie. Można wręcz powiedzieć, że mamy do czynienia z jakąś szaleńczą modą na capoeira właśnie. Decanio: Tak, to rzeczywiście fascynujące, jak ca­ poeira działa na ludzi, jak pobudza emocje, zmusza do myślenia i niejednokrotnie zmiany poglądów na życie. Jako lekarz próbuję w mej pracy zajmować się wpły­ wem muzyki i capoeira na ludzki mózg i ciało, a także 200 związkami pomiędzy condomble' a capoeira. Uważam, że jest to absolutny ewenement, a jego tajemnica kry­ je się w jakimś magicznym sprzęgnięciu muzyki, śpie­ wu, ruchu, rytuału. Jest tym wszystkim, podanym w takiej mieszance, która potrafi sięgnąć samej głębi, istoty człowieka i poruszyć nią. Ja: N o właśnie, czy dałoby się rozebrać na części pierwsze, tę przedziwną mieszankę, odkopać korzenie magii, która czyni Capoeira tak żywą i fascynującą?Decanio: Wierzę głęboko, że to co najpiękniejsze w Capoeira to ta kolorowa tętniąca życiem kompilacja, to ciągły ruch muzyki, sztuki, tańca. Te rzeczy są inte­ gralnie połączone ze sobą. Towarzyszą człowiekowi od zawsze. Składają się na podstawy tworzące naszą kultu­ rę i są nam potrzebne niczym woda czy tlen. Wszystko to natomiast, w idealnej mieszance daje capoeira. Myślę, że tu tkwi właśnie sekret jej olbrzymiej popularności. Aby jednak zrozumieć capoeira, trzeba poznać jej korzenie, rozwój, aspekt kulturowo-społeczny, w któ­ rym się tworzyła. Zacznijmy więc właśnie od tego. Co prawda, jest wiele teorii co do początków tej sztuki, ale ta, którą tu przedstawię, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Capoeira zaczęła się kształtować w dokach, brazylij­ skich portów, kilkaset lat temu, za panowania Portu­ galczyków na tych ziemiach. W portach pracowali afrykańscy niewolnicy. Kiedy był przypływ, przez sześć godzin nie można było rozpakowywać towaru, więc pojawiał się czas wolny... Toteż czarni niewołnicy, mając tych kilka godzin wolnego, zaczęli uprawiać coś w rodzaju gry, zabawy, kulturowej manifestacji (sięgającej jeszcze czasów Afryki), a wreszcie i walki. Myślę sobie, że gdzie jest dwóch mężczyzn, tam zawsze pojawi się potrzeba współzawodnictwa. Ciekawą cechą tych spotkań było to, iż raczej nie używano w stosunku do siebie przemocy. Gdyby ci lu­ dzie zadawali sobie ciosy, musieliby potem pracować za dwóch. Toteż nie dotykano się podczas gry, przemoc za­ stępował natomiast spryt (malindragem), wygrywał ten, kto potrafił przechytrzyć swojego przeciwnika. Nawet w późniejszym okresie, kiedy zaczęto zadawać sobie ra­ ny, malandragem stało się integralną częścią capoeira. Ja: Ale, skąd bierze się w tej sztuce tyle pasji, tyle radości, dlaczego działa na ludzi tak hipnotycznie? Decanio: Innym charakterystycznym rysem był związek capoeira z condomble, religią powstałą na ba­ zie wierzeń przywiezionych do Ameryki Południowej przez niewolników z Afryki. Podobieństwa widać od razu, choćby pomiędzy podstawowym krokiem capo­ eira (ginga) a hipnotycznym tańcem stanowiącym część obrzędów Condomble. Sądzę, że to, co najważniejsze, sztuka walki wzięła od religii w sferze duchowej. Wspólne korzenie tkwią �Madej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA w specyficznym, pobudzającym do tańca rytmie i po­ dobnej funkcji muzyki. Słyszymy muzykę i zespalamy się z nią poprzez pierwotny rytm zawarty w ginga. To zjednoczenie się z rytmem w jakiś sposób wyzwala, powoduje, że maski, których używamy na co dzień, dla ukrycia swoich emocji, tracą sens. Muzyka pełni funkcję oczyszczającą i wyzwalającą najgłębsze, szcze­ re emocje drzemiące w człowieku. Tańcząc, niejako jesteśmy zmuszeni stanąć przed samym sobą, dokonać introspekcji nas samych. W roda nie ma czasu na roz­ myślanie nad następnym krokiem, wszystko inne niż spontaniczność wybija z rytmu i niszczy grę. To chyba ta nietrywialna autentyczność, to autoodniesienie mimo, że do końca nieuświadomione, jest tak pocią­ gające. Ja: Dlaczego? Decanio: Bo ten moment autorefleksji, emocjonal­ nego wczucia się w swoją tożsamość, jest rozpaczliwie potrzebny do życia każdej istocie ludzkiej. Co pewien czas musimy wyrzucać naszą wewnętrzność na ze­ wnątrz, aby nie zginęła ona pod skorupą codzienności. Myślę, że dlatego taniec i muzyka są z nami od począt­ ku istnienia ludzkości. To „oglądanie własnej duszy", rytualny trans wy­ zwalany przez taniec, to właśnie jest mądrość condomble. Trzeba jednak zrozumieć, że nie jest to inte­ lektualne poznanie, na modłę europejską. Tu chodzi o mądrość płynącą z emocji, odczuwania siebie same­ go jako autonomicznej jednostki wobec reszty świata. Lecz, jeszcze raz: nie będzie to doświadczenie przemy­ ślane i stopniowo wymyślane. To, czego doświadcza­ my, jest spontaniczne, pierwotne i emocjonalne. To chyba jest bardzo ważne, że refleksja jest wtórna wo­ bec przeżywania. Myślenie jest tu raczej ponownym czerpaniem radości z odbytego doświadczenia emocjo­ nalnego, i to ono niejako kształtuje osobowość, zarów­ no uprawiającego capoeira jak i tancerzy condomble. Tak więc walka czerpie tutaj z mądrości religijnej, du­ chowej, dlatego już od pierwszego momentu zetknię­ cie się z nią jest tak emocjonujące. Ja: Ale capoeira nie kończy się chyba na indywidu­ alnym doświadczaniu nas samych, gram przecież z partnerem, a dookoła przebywa mnóstwo ludzi, któ­ rzy tworzą roda. Decanio: Oczywiście, to ważne, bo capoeira nie kończy się przecież na pojedynczej osobie. Gdyby to na tym tylko polegało, gdyby całe doświadczenie ograniczało się tylko do nas samych, capoeira byłaby prostą drogą do specyficznego narcyzmu. Człowiek uczony odczuwania radości z kontaktu ze swoimi emocjami, uczony świadomego odczuwania ciała i du­ cha, pogrążyłby się prawdopodobnie w samozadowo­ leniu i ciągłej autoprezentacji siebie sobie i reszcie świata. 201 Swoją drogą, tak dzieje się dosyć często, gdy młodzi ludzie zafascynowani swoim ciałem, szybkością i sprawnością pogrążają się w samouwielbieniu, per­ fekcji ruchów i akrobatyce. I nie byłoby w tym nic złe­ go, gdyby każdy z nas żył sam w swoim prywatnym świecie, bez kontaktu z innymi ludźmi. Wtedy byliby­ śmy kimś na kształt bogów, każdy w swoim świecie i każdy przeświadczony o swojej doskonałości. Okazuje się jednak, że sami jesteśmy niczym. Staje­ my się ludźmi dopiero, jeśli posiadamy kulturę, a ona wyłania się w kontakcie z innymi. Kultura to produkt naszej relacji ze światem zewnętrznym, ponownym uprzedmiotowieniem związku podmiotu z przedmio­ tem, Ja i świata. Capoeira będzie więc zarówno medytacją, jak i kul­ turą. Medytacją będzie jako zagłębianie się w siebie, indywidualne odkrywanie swojego świata emocji i przeżyć wewnętrznych, co można by porównać do buddyjskiego satori (najwyższego stopnia zagłębiania się w siebie, zatopienia w sobie, a przez to zjednocze­ nia z całym światem). Ale zarazem capoeira jest kon­ taktem z drugim, przymusem wyjścia z siebie i usto­ sunkowania się do drugiego. I tu zaczyna się prawdziwa przemiana, tu zaczynamy poprzez grę wytwarzać kulturę. Celem capoeira jest ze­ spolenie się z partnerem w grze. Wszystkie ruchy po­ winny mieć swój cel, brać swój początek w tym, co ro­ bi druga osoba, wzajemnie, doskonale, płynnie się prze­ platać. Sukcesem prawdziwej gry powinno być osią­ gnięcie jedności z drugą osobą, a nie pokonanie jej. Oczywiście, że w normalnej grze koniec końców chodzi także o to, aby wygrać, aby być sprytniejszym. Ale ja mówię o generalnym nastawieniu i całościo­ wym sposobie uprawiania capoeira. Tylko poprzez głębokie przeżycie siebie z jednej strony, a z drugiej - umiejętność płynnego dostosowa­ nia się, zespolenia, mamy szansę osiągnięcia oświece­ nia w capoeira. Mestre Joaó Pequeno - najstarszy żyjący mistrz (86 lat), czynnie uprawiający capoeira Joaó Pequeno: Najważniejszą rzeczą na świecie jest miłość. Ona kreuje nas i buduje nasz świat. Tak samo jest z capoeira, jeżeli nie kochamy świata, ludzi, ona nigdy nie zapuści korzeni i nie wyrośnie w nas... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e58bdaed2f2f1fe8ddd11b299e96c9fc.pdf 3c50167be7bc55220596c92dee414196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:60 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa, bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:51 Title A name given to the resource Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.355-415 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 354 ADAM CHĘTNIK PRZEMYSŁ I SZTUKA BURSZTYNlARSKA ~AD NAR W1.,\ Wstęp Był naród mieszkający Co bujała to trawą, 1\. niedalekie morze ORKA. Drzeworyt, wielkość nat. 8,6 X -t,6 cm. Bartosz Paprocki, Kraków 1575, cap. 95: «chlap ni"kLóry orać szedl naw,," otlożysko namniey pociągnąć Roxolania, Tamże, nie chciały! rozkrawa! wól ledwie czyskim / złorzecząc .\. Gwagnina byków wjarzmionych dycha smaga z 'Verony zaziajanym pracowite z trudem orzą w sześć par wołów. I Gleistą zwierze'). za nim Z Kroniki Kraków których Sannacji uzbrojon bi- Europskiej - 1860) 351: Na Żmudzi zębami w skiby rozmiatają. sztuk niemało, bryłę zaledwie poganiacz "Ziemię Gdy idą orać, nabiorą miasto lemiesza w prze\vTacaniu z sobą zi,emi używają; to jest skoro się jedno zepsuje i drugie i trzecie, aby nic nic mieszkali, a pogotowie na to miejsce przyprawiali')' a ciężkiej do uprawy ciągnie jeden Kołberg, ziemi, pług, a zaprzęgiem czaju pewien rodzaj walania gospodarni jeden oraniem zagon, po dachu schodzi podczas Pis. Pol. N-139, wszystkie st. ich,). J. K. I I I): orany, deszczu i jednytkie ma w'zwy- wolu, a przyuczone tego Gostomski, były'" czasów' ludzie prawie iako tu u nas ośm, to tam środka czubiasto, Gospodarstwo "Ma być skib 8, a zagon ma być 3 łokcie zagony jednakuczkic na tłustej, wołów tj. sześć walów' Polszcze są z dawnych na samy wierzchu woda". ,\. insze Haur, Skład abo Skarbiec znakomitych zagonów wielkich y obszernych spadzisto parami tonem na każdego r. 1693, 46: ('\<\' ''''ielkiej szczytem I 42: ("" Proszowskim trzema takim jeden tyko kieruje człowiek. Rataj odmiennym bydlęta rozumieją te glosy i słuchają sekretów oekonomiey, Kielecki" orzą pospolicie iakobv 1588 (Bib!. wsurz, Te, by do pluga pyskiem, (wyd. Turowskiego, nie żelazem, ale drewnianymi drewnianych woly pluga, wielkim kiiem iął ich bić po grzbiecie'). S. Klonowicz, wyd. z r. 1857, 18 podaje, że Podolanie 33, 34: (,Dwanaście I Wyrzucało Kolo rycerskie aby na brzegi przekluwane Zdobiły białe na kawały zręcznie, szyjki wielkiej ich bursztynów· znizane niewiast (Kornel Ujejski - :v płaszczyźnie, to lasami żyźnie. dla tej ziemi synów, na sz~urek i córek... «Pług ' i szabla») sprawie bursztyni.arstwa na Kurpiach zabierałem niejednokl:otme głos czy to na lamach niektórych czasopism czy w wypowladanyc~ referatach i odczytach na zjazdach i kongresach, GromadzIłem też pr~bki bursztynu i wyrobów z niego w zbiorach nauk~wych n.owogrodzkich: Muzeum Kurpiowskim i Stacji NaukoweJ 1,. robIłe~ też starania o wznowienie tego przemysłu ~ okre.sle powoJennym, wyszukiwałem zamiłowanych bursz tymarzy ltd. Publikacjami swoimi na powyższy temat starałem sie zw.rócić uwagę naszego społeczeństwa w stronę zaniedbanej dzie: dzmy' przemysłu regionalnego na Kurpiach. . V! pracy niniejszej starałem się zebrać wszystko, co z tej ~~ledzmy dało się wyciągnąć z terenu od starych bursztyniarzy 1 Ich młodszych następców, również z dotychczasowej literatury, zresztą u nas dość ubogiej. Mam nadzieję, że nad bursztyniarstwem nie przejdziemy do porządku dziennego, l Stacja Badań Naukowych wego ~łockiego w Nowogrodzie w czasIe II "V. Wojny. Dorzecza pod Środkowej Łomżą. Obie Narwi płacówki T-wa Nauko- zniszczone �357 .3-6 J A może po now~zych badaniach i poszukiwaniach na terenie Ponarwia dla przemysłu tego nastanie nowa era rozkwitu? Wtedy oby moja niniejsza praca była zachętą do wykorzystania naszych rodzimych bogactw naturalnych dla dobra Polski i całego Narodu 2. L Z zamierzchłych dziejów bursztyniarstwa Bursztyn bałtycki zbliżył narody. - Wędrówki po bursztyn. - Drogi przez Polskę. - Bursztyn ceniony najwięcej przez Rzymian. - Ślady rzymskie w Prusach Wschodnich i u Kurpiów nad Narwią. - Przemysł bursz tyniarski nad morzami. - 'Warsztaty w Gdańsku i Połądze. - Wyroby z bursztynu cenione przez panujących. - Bursztyn nad Narwią i początki tego przemysłu. - Ślady bursztynu w neolicie miejscowym. - Związek wyrobów kurpiowskich z wyrobami prastarej kultury. - Od kogo Kurpic przejęli sztukę obróki bursztynu? - Brak materiału do badań ścisłych w tym kierunku. \Viadomo, ze zblizenie narodów, zamieszkujących pobrzeze Bałtyku do narodów dalszych, południowych nastąpiło wskutek znajdującego się tam bursztynu, który przedostawał się z północy na pobrzeże morza Śródziemnego najczęściej drogą wędrówek od hordy do hordy 3. Zbierany nad Bałtykiem, jako nasze «złoto północy» przydatny na ozdobne wyroby, amulety itp. znany był juz w młodszej epoce kamiemiej ; stwierdzono dwa główne centra przemysłu bursztynowego w Sambii i Jutlandii '. Stąd wyroby bursztynowe rozchodziły się drogą handlu i wędrówek plemiennych na południe, zachód i wschód 5. Od III wieku po n. e. wyroby bursztynowe znane są juz w całej Europie 6. Greckie i rzymskie monety, znajdywane nad Bałtykiem, świadczą 2 Pracę napisałem i kończyłem w czasie II Wojny w warunkach nieszczególnych, poza Warszawą, gdzie do materiału źródłowego w szerszym zakresie nie miałem dostępu. 3 (,Nauka o ludach,) (Etnologia» Oskara Pcschla, 1876, str. 213. ł V,To Antonicwicz, (,Pochodzenie i gatunki bursztynu w Europie», ]917, str. I. 5 Tamże. • Tamże. o stosunkach z tymi krajami 7. Wiadomo, ze werlług Pliniusza ziemia Sambijska dostarczała bursztynu Rzymianom, drogą przez Węgry, a wiadomo też, że do Węgier droga wiodła przez Polskę, musiał więc być u nas w tych czasach ruch handlowy 8. Herodot (w V w. st. e.) wspomina w swoich dziełach o ;;'orzu «ku północnemu wiatrowi», skąd pochodzi bursztyn 9, a Bałtyk w tych odległych czasach juz znany był ludom południowym l0. Grecy od niepamic;;tnych czasów mieli podania, ze bursztyn z północy dostarczony im był przez Wcnedów, którzy z czasem u tracili brzegi bursztynowe 11. Patrycjusze rzymscy lubowali się w naszyjnikach bursztynowych 12, a za Pliniusza bursztyn dochodził do nadzwyczajnej ceny: niewielka figurka z bursztynu osiągała wtedy cenę żywego człowieka 13. Za cesarza Domicjana z barbarzyńskimi ludami północy o mało nie doszło do wojny o bursztyn, ale ci barbarzyńcy, którzy z politowaniem patrzyli na chciwych bursztynu Rzymian, pozwolili im z nad brzegów morza nabrać tej żywicy i bez wojny, ile tylko chcieli l4.. Za cesarza Nerona Rzymianie wędrowali po bursztyn do dzisiejszych Prus Wschodnich 15, gdzie, jak wiadomo, bursztynu dużo kopano i znajdowano. Jak twierdzi historyk Grunan, wyprawy rzymskie po bursztyn bałtycki prowadzić musiały kolo O. Peschel, (,Nauka o ludach'), stl'. 213. (,O znaczeniu Prus dawnych,), przez Dominika Szulca, \Narszawa 1846, str. 131. 9 (,Wisła') r. 1887, 179. ('Jakie ludy mieszkały przy ujściu 'Visły w czasach najdawniejszych», przez Sz. Ma tusia ka. 19 W. Surowiecki, ('Śledzenie początku narodów słowiańskich'), 'Varszawa 1824. 11 W. Surowiecki - jak wyżej. 12 K. Chmielewski, (,Twoje ziemie, Twoje wody,), \Varszawa 1907. 13 Pewnie niewołnika (przyp. autora). Patrz "Zbiór pamiętników () dawnej Połsce'), przez J. U. Niemcewicza, \Varszawa 1882, I, 80. 14 J. U. Niemcewicz - jak wyżej. 16 Wg O. Peschła - Etnologia. 7 8 �358 359 m. Ełku (które istniało już w XIII wieku), gdzie znajdowano stare monety rzymskie z czasów Aureliusza 16. Kromer pisze w swojej «Polsce», że bursztyn znajduje się na Pruskim wybrzeżu Sarmackiego morza oraz «niektórych jeziorach od morza» ... 17. Ze w Prusach był bursztyn, to wskaz,uje choćby przytoczony przykład, podany w jednej z dawnych g-azet (1803): «We wsi Szlapoken między Insterburg i Gumbinem w powiecie Litewskim Prus Wschodnich, blisko 12 mil niemieckich od brzegów Morza Bałtyckiego, jeden wyrobnik znalazł dnia 12 lipca br. w rowie na łące kawałek nieczyszczonego bursztynu, długi 13 calów, a szeroki 81/2 calów, ważący 13 funtów i 151/2 łuta. Gdy się to rozgłosiło jeden handlujący bursztynem ofiarował za niego 8000 latarów. Ze zaś podług praw wszelki bursztyn jest włamością skarbową, Król Imć za tym odebrał za 1000 talarów tę osobliwość i podarował ją gabinetowi mineralicznemu (zn. mineralogicznemu) departamentu Berlińskiego Kopalniaków» 18. Odkryte już w w. XVIII tamże kopalnie dawały setki funtów bursztynu, nieraz w dużych kawałach 19. Największe warsztaty (fabryki) wyrobów bursztynowych nad Bałtykiem były w Gdańsku (od 14 wieku) i w Połądze. W 1680 roku miał w Gdańsku wyrabiać z bursztynu «prześliczne ramy do zwierciadeł» niejaki M a u ker 20. Wyrobami gdańskimi interesował się specjalnie Król Zygmunt III, który nabywał wyroby bursztynowe artystyczne na podarunki dla posłów i panujących. Sułtan i wezyr turecki miał otrzymać od Ks. Zbaraskiego między innymi zwierciadło z białego bursztynu 21. Z Gdańska za Zygmunta Augusta, wg Kromera, wywożono w świat prócz zboża, wołów, koni itp. także i bursztyn 22. Warsztaty w Połądze zwano słusznie fabryką, bo zatrudniały niegdyś ok. stu kilkudziesięciu robotników. Połąga prowadziła wielki handel wyrobami bursztynowymi, przeważnie z cesarstwem rosyjskim lub za jego pośrednictwem z Azją. Obrót roczny wynosił ok. 200 tysięcy rubli 23. Kiedy i od kogo nauczyli się Kurpie kopać i obrabiać bursztyn? Wiadomo już, że bursztyn w zamierzchłych czasach był u nas pieniądzem, monetą obiegową, a praojcowie nasi mieniali go u sąsiednich Szwabów na oręż żelazny 24.. Bursztyn na Kurpiach jeszcze do ostatnich lat zastępowal mieszkańcom pieniądz - czy nie ma to związku zatym z odległymi dziejami? Waga pisze, że «Polska jest krajem, który po Prusach najwięcej bursztynu dostarcza»i że każdy wie o jego kopalniach ostrołęckich i myszynieckich ... 25. Powtarza też za Rzączyńskim, że bursztyn zbierał nad Narwią jezuita Knapiusz i «różne z niego rzeczy toczył i polerował» 26. Pieniądze rzymskie, jakie znajdowano na Kurpiach 27, świad{~zyłyby, że Rzymianie i tu zaglądali po bursztyn, a może tędy prowadził jeden z dawnych szlaków ku morzu? Nad Narwią i jej dopływami znajdowano w grobach skrzynkowych i wśród znalezisk z neolitu paciorki bursztynowe 28, podobne zupełnie do dzisiejszych, jakie tu wyrabiają bursztyniarze przez ostatnie kilka set lat. Czy wobec tego w samej formie, a naPrzegl. Bibliogr. Archeolog., \Varszawa 188 I, Ig8. Dziś około I miliona złotych. Patrz artykuł, ('Połąga i Góra Biruty>' przez ,\.. J. (,Tygodnik Ilustrowany", r. 18 .. , nr 114, str. IgI. 2ł K. Chmielewski, «Twoje ziemie ... Twoje wody'), \Narszawa Ig07. 2.' A. \Vaga, (,O bursztynie" w Bibliot. vVarsz., kwiecień 1845, 70. 26 i\.. \Vaga~ j. \V., str. 71. 2' "YIonet takich z brązu i miedzi (te ostatnie grube, odlewane) znaleziono kilka w okolicy Nowogrodu i Ostrołęki. Oddane w r. IgI I clo :-'Iuzeum w Ostrołęce ulegly zniszczeniu w czasie wojny (IgIj). 2' Ze zbiorów Z. Glogera. 22 YVycieczka kolarza na "YIazury Pruskie", napisał Dzie l' Ż e k, \Varszawa 18g8, 10. l' .\'1. Kromer - (,Polska, czyli o położeniu, obyczajach ... " przełożył z łaciny YV. Syrokomla, Wilno Ig50. IS (,Gazeta Korespondenta" yVarszawa I80g, nr go. Wiadomość tę powtórzył Antoni \Vaga w swej pracy o Bursztynie (str. 79) i inni. 19 U Wagi. 20 (,Przegląd Bibliogr. Archeolog.", 1881, 14. 21 Przcgl. Bibliogr. .'\rcheolog., \Varszawa I8g I, str. 407. 16 (, 23 �,·vet i w technice obróbki (patrz dalsze rozdziały) nie zachodzi tu również pewien związek i ciągłość jakiejś prastarej kultury? W jednej ze swych prac Karłowicz pisze, jak to «ładnie wyrobion.e groty i siekierki», wyrabiane m. in. z bursztynu, odgrywały rolę talizmanów 29. Wisiorki «korali» kurpiowskich robione z bursztynu (o czym dalej) też spełniają podobną rolę, a tak zw. «serxa» u paciorków wyglądają nieraz więcej na odwrócone groty. Od jakich ludów czy narodów, a może sąsiadów, Kurpie przejęli sztukę bursztyniaską? Oto pytanie, na które przy szczupłości materiałów nie mogę tu odpowiedzieć. Dodam tylko, że na Kurpiach nie były prowadzone żadne ściślejsze badania, np. chemiczne nad bursztynem znalezionym, nie były rozkopywane żadne cmentarzyska, mogące zawierać potrzebny materiał do studiów z tej dziedziny. Może przyszłość dzisiejsze niedomówienie wyjaśni. 2. Bursztyn na «Kopalnie» Kurpiach bursztynu l Jego nad dobywanie Narwią Przypadkowe znajdywanie bursztynu. - Bursztyn w gruncie. - Poszukiwania bursztynu. - Bursztyniarze. - Pasy i gniazda. - Majstrowie. Osmany. - Różne gatunki i odmiany bursztynu na Kurpiach .. _. Dawne (,kopalnie') i późniejsze miejscowości bursztynodajne nad środkową Narwią. Bursztyn znajduje się prawie na całej przestrzeni środkowego Ponarwia z dopływami, czyli tzw. Kurpiowszczyzny, po czym przechodzi do sąsiednich Prus Wschodnich i kończy się nad Bałtykiem, przede wszystkim zaś w dawnej Sambii w okolicach Królewca i Połągi. Prawdopodobnie od wielu set lat bursztyn znany był na Kurpiach i najbliższym ich sąsiedztwie. Początkowo wystarczał pewnie bursztyn znajdowany na powierzchni ziemi, na brzegach rzek, na wyschniętych błotach, paśnikach itp. Znajdowano go też pewnie przyoraniu gruntów, przy kopaniu rowów, studzien 2t J. Karlowicz, «Siady wieku kamiennego jach ... ~. Tyg. Powszechny, 1881, nr 15. do wody itp. Znajdowane w głębi ziemi mmeJsze czy większe kawałki naprowadziły niejednego na właściwą drogę, nauczono się wybierać miejsca bursztynodajne, rozpoznawać gatunki ziemi, kryjącej w sobie bursztyn. Najwięcej bursztynu znajdowano głębiej (od jednego do dwóch metrów) pod powierzchnią, w starych siwych iłach 30, niekiedy na dnie rzek, jezior i strumieni, w błocie na paśnikach, pod torfem łąkowym itp. Bywał też na piaskach i wydmach nadrzecznych, w żwirowatym «sórze», wśród żwiru i kamyków nadrzecznych, a nawet wśród cegielnianej gliny polodowcowej tam, gdzie ona występuje w większych ilościach 31. Kurpie - zawodowi bursztyniarze - umieli rozpoznawać ziemię bursztynodajną (ryc. r). Na mokradłach poznawałi po wodzie, jakoby na wierzchu rdzawej 32. Najczęściej jednak bursztyniarz, Rye. I. upatrzywszy sobie miejsce na łące czy Kurp bursztyniarz - pow lesie «bił próbę» niewielką łopatą, dług fotografii Fr. Maczyli rydlem. Rydle były małe i większe linowskiego z Ostrołęki z r. 18go (wzi~ta z «Ziena długich trzonkach, albo wąskie i długie do kopania wąskich, metrowej głę- mi,) z art. A. Chętnik a (IZ Zielonej Puszczy'~ bokości, powiedzmy, «szybów». Starszy r. 1914). bursztyniarz-majster dobywał ziemię z dołków i rozścierał w ręku, a kiedy natrafił na siną czy «modrą», wilgotną ziemię, z ziarnkami piasku, wołał na innych, 30 31 w pewnych zwycza- 32 IHarze. Mowa tu o iłach trzeciorzędowych. Np. we wsi Dylewo, pow. ostroł~cki, gdzie cegielnia. \V okolicach, gdzie kopano bursztyn, twierdzą tak starsi bursz t y- �że natra fili już na «cieki ęć» 33, a WIęC i bursz tyn musi być wkrótce. Zwykle przy próbach dokopywano się do pasów bursztynowych lub gniazd i kociołków z bursztynem. Do dziś bursztyniarze starzy lub młodsi posługują się tymi nazwami. Połujański pisze, że pas bursztynowy (~est to ciągnąca się w ziemi żyła, która zawiera w sobie bursztyn oraz drobne wiórki z drzewa i kory zwane «wiorzyska». Pasy bursztynowe miały być rozmaite zależnie od położenia: pas zwyczajny, około 30 kroków długi, w jednym końcu szeroki od 2 do 4 stóp, z «kociołkiem» w szerszym końcu. W tym zagłębionym kociołku ma być najwięcej i najpiekniejszego bursztynu. Dalsze pasy mają również swoje nazwy: nieregularny, krzywy, przerwany, łamany, pas z wylotem (gdy wychodzi do góry), wreszcie pas podwójny i krzy'żowy 24. W tych to różnych pasach oraz w pojedyńczo znajdowanych gniazdach znajdują bursztyn drobny lub znaczne kawały o wielkiej wartości. Jeżeli przy dokopaniu się do «ciekięcia» podchodzi woda zaskórna, a ziemia mokra odwala się, utrudniając pracę, bursztyniarze robią wtedy dokoła cembrowinę z desek, zwaną skrz y n i ą, która zabezpiecza szyb przez zawaleniem się. Bursztyniarze kopali bursztyn sami na własną rękę lub wynajęci byli do pracy przez dzierżawców i przedsiębiorców, często też tworzyli tzw. osmany czyli spółki. Do osmany należało od kilku do kilkudziesięciu (np. 50) ludzi, przeważnic miejscowych Kurpiów, którzy pracowali wspólnie, dzieląc się zyskiem. Pracą kierował jeden lub więcej majstrów, którzy bywali również i przedsiębiorcami 35. Niektóre «kopalnie», tj. miejsca bursztynodajne, były w całości wydzierżawiane handlarzom, którzy byli przy kopaniu, pilnując robotników i zabierali wszystek wykopany bursztyn. Wyzyskiwali też bardzo robotników i rozpijali ich wódką, a nieraz przeważnie tylko za trunki zabierali Nazwa do dziś znana wśród studniarzy .i .\1. Polujański w «Opisaniu lasów'). 1854. H Pg. Al. Poluja ńskiego. ;J;; 'Wiadomość od starszych bursztyniarzy. 33 innych. Pisze o tVIll '. Ryc. 2. '2. Rydel do kopania bursztynu najczęściej używany. 3. Łopata do pogl<;>biania kopanych otworów przy biciu ('próby». 4. Rozbijacz żelazny do twardszych brył ziemi, przy kopaniach próbnych. !j. Pogłębiacz żelazny do (,bicia próby') w twardych gruntach suchych. 6. Próbny kij albo drążek, z mocnego twardego drzewa; na zaciosach wyciąga się z ziemi próbki podglebia. 7. Motyka oskardowa (ciężka) do twardego gruntu. <l. Motyczka lekka (próbna) do grzebania w dobytym gruncie lub dole. 9. Lyżka «próbna» do błotnistego gruntu. 10. Żelazne «grabcie» do grzebania w ziemi bursztynodajnej. [I. SzuRa drewniana do rozrzucania dobytej ziemi na powierzchnię: szuRa la ka nic rozbija bursztynu. 12. Szufla durszlakowa do grzebania w ile rzecznym, zawierającym bursztyn (z nad rz. Szkwy). 13. Jeden z koszów. używanych przez bursztysztyniarzy do pIukania biota bursztynowego. Używano i koszy okrągłych, jak do kartofli, niekiedy zamykanych (z Przasnyskiego). bursztyn. 'Wskutek tego ludność rozpijała się, a że grunta i łąki psuła sobie kopaniem, więc często więcej szkody niż pożytku było z tego przemysłu i.6. 36 Pg H. Gawarcckiego. �Zasadniczo dzielono bursztyn podług mieJsc, gdzie w większych ilościach występował i do czego był przydatny. Był więc bursztyn gruntowy (twardy, w większych bryłkach), wodny (z rzek i jezior, dobry do obróbki, czyste kawałki), błotny (twardy, ale niekiedy brudny, wyd mowy) znajdowany na piaskach i wydmach, przeważnie kruchy, używany najczęściej do kadzideł kościelnych i inne. Co do koloru dzielono bursztyn na dwie główne odmiany: I) bursztyn czerwony, najwięcej pospolity i 2) żółto-białawy, obłoczkowaty, zwany pospólicie kapuśniakiem lub kapuściakiem, ponieważ kolor świeżej kapusty przypomina 37. Ten drugi gatunek dawnymi laty nie był na Kurpiach w modzie i mało był używany. Poza tym bursztyn dzielił się wedle koloru, twardości, wielkości brył, podatności na obróbkę itp. Według też tego nosił następujące, przyjęte na Kurpiach nazwy: ognik - bursztyn świecący się ze wszystkich stron; kościany - biały, żółty, twardy; płomyk z bladożółtymi żyłkami - bursztyn koloru palącego się ognia; mi 0dowy - żółty, rzadki, w różnych odmianach; bursztyn przcźroczysty nazywał się cacko, dość kruchy to gruz albo chudy a podobny w małych płaskich kawałkach to szum 38. Z piaszczystych wzgórków to bursztyn górkowy, dość kruchy i słaby do obróbki: z wody i błota rzeczny, czysty i twardy, a naj twardszy i dobry do obróbki to grun towy kamień, w większych bryłach znajdowany. Na Kurpiach największym powodzeniem cieszył się bursztyn czerwony lub żółty, zwany też «miodowym» (co do koloru) i przeźroczysty. Co do kolorów, to jeszcze bursztyn odróżniano: szklisty, złoty, biały, (najdroższy), piankowaty (niejednolity), mleczny, brudny, krwisty, kruczy (od kruk - b. rzadki), śniady, cielisty, kapuściak i inne. Od starych bursztyniarzy; o podobnym czytamy w (,Czytelni J\"ie1858, nr 28. 38 Pg Al. Połujańskiego, (,Opisanie lasów>,. Nazwy od starych bursztyniarzy oraz częściowo i Kozłowskiego, (,Słownik leśny, bartny, orylski i bursztynierski*. 37 dzielnej,) «Kopalnie» 39 bursztynu oraz miejSCa, gdzie znajdowano w większych lub mniejszych ilościach ten minerał, były i są na całym Ponarwiu środkowym (ryc. 3). I tak, począwszy od pow. , •• lo . > .. / J . •••••. ,) Sk Ryc. l\fapa 3. terenów bursztynodajnych w dorzeczu środkowej Narwi. A. Chętnik 1949 r. Opracował J>ultuskiego i makowskiego na gruntach wsi i miejscowości: Mamino-Wyżki, Mamino-Średniaki, M. Lipniki, Chełchy-Sałki, Chełchy-Sebory, Majki, Chojnówki, Rawy-Kurzątki, Rawy-Stasie, 3Q Tego terminu używa Polujański i inni dawni badacze. �Zabiek- Wielkie, Zabiele Piliki, Przystań, Nowa-Wieś, Chojniki, Rżaniec, Gutowo, Czerwonka, JanopoI, Zawady, Grabowko, Wyszel, Perzanów, Dylewo, Sławkawo, Sypniewo ('.26 miejsc.). W powiecie przasnyskim na gruntach: Dłutówka, Adamczychy, Brodowe-Łąki, Zawady, Kopaczyska, Przy tuły, Raki, ChłopiaŁąka, Bagienice, Niesułów, Przyłaje, Perzanki, Ruziek (13 miejsc.). W powiecie ostrołęckim: Żebry, Wierzcholas, Sławki, Żabino, Olszewka, Obwierwia, Dylewo, Kadzidło, Łodziska, Brzozówka, Szafarka, Sarnia-Łąka, \Voklowe, Wydmusy, Pieseczna, Chudek, Wach, Oborczyska, 'Wykrot, Gleba, Golanka, Myszyniec, Myszyniec-Stary, Dąbrowy 40, Ostrołęckie Łęgi i inne (ok. 31 miejsc.). W pow. kolnieńskim: Łyse, Serafin, Pupkowizna, Cieloszka, Zalas, Krysiaki, Łączki, Leman, Lipniki, Szafarczyska, Dęby, Zbójna, Dąbrówka, GOhtarze, Zabiele, Ptaki, Popiołki, Gurośl, Cieciory, Dobrylas, Siwiki, Gąski, Pianki (23 miejsc.). W pow. Łomżyńskim: Nowogród, Małypłock, Stara Łomża, okolice Wizny, Jednaczewo, Jankowo-Młodzianowo, Szablak, Laskowiec, Mątwica (w tych stronach przeważnie na łąkach, błotach i nad brzegami Narwi i dopływów). 3· Przemysł bursztyniarski na dawniej i dziś Kurpiach Ślady dawnych wyrobów bursztyno~ych na Kurpiach. - Najdawniejsze warsztaty i wzmianki o nich w dawnych opisach. - Myszyniec i Ostrołęka główne dawne ośrodki przemysłu bursztyniarskiego. - Kurpie rozwozili bursztyn po l\1azowszu. - Większe bryły sprzedawano. - Od r. 1914upadek bursztyniarstwa. - Bursztyniarze obecni i ich wyroby. - Bursztyn kurpiowski do Gdyni. Kopanie i obrabianie bursztynu na Kurpiach, jak wogóle nad Środkową Narwią, mające charakter przemysłu miejscowego, prowadzone bylo pewnie już dawniej, niż o tym znajdujemy wzmianki w pismach i innych publikacjach drukowanych lad końca XVIII w. już wyraźnie). 40 Pg Al. PolujalJskicgo. Zresztą jeżeli na Pomorzu (np. w Gdańsku) wyroby z bursztynu znane były już w wieku XIV 41, to w tym czasie czy wkrótce potem znane być mogły i nad Narwią (nie bierze się tu pod uwagę wyrobów z neolitu). - Najdawniejsze «korale» bursztynowe miejscowego wyrobu znajdujemy w rozkopanych starych cmentarzyskach kurpiowskich, gdzie chowano kurpianki z tymi ozdobami na szyi, co było w zwyczaju dawniej i ciągnęło się do ostatnich lat. W Nowogrodzie, gdzie kościół i cmentarz przy nim sięgają początków XV wieku. Przy rozkopywaniu starych mogił, przypuszczalnie z przed 150'.200 lat, obok zetlałych kości wyrzucono z ziemi paciorki bursztynowe, mające ten sam kształt co dzisiejsze (spłaszczone kule). tylko z większymi, mniej kształtnymi otworkami do grubej nici 42. W tymże Nowogrodzie w 1'. 1863 przy kopaniu fundamentów do naw bocznych głównego kościoła, obok masy kości i szkieletów ludzkich, wykopywano «korale» bursztynowe, niektóre wielkości kurzego jaja ,n. Dziś takich już nie robią, były to pewnie «kora1c»,. wieszane na środku sznurów bursztynowych 44), ale z tych czasów mamy tylko wiadomość drukowaną, a warsztat mógł być znacznie wcześni~j. Bursztyniarz, niejaki Baraniecki, który ok. r. 1800 osiadł w \Varszawie i tam założył warsztat bursztyniarski nauczył siC; tej sztuki podobno od Turków (gdzie był w Stambule przy dworze posła polskiego), ale bursztyn surowy musiał sprowadzać z nad Narwi, gdzie już go wtedy kopano, a bliższego wszak nie było. Wiemy również, że do roku 1830 w Ostrołęce bylo kilku bursztyniarzy przy swych warsztatach 44, a niedługo potem dowiadujemy się że «ktokolwiek przejeżdżał kiedy przez Ostrołękę 4l Przy rozkopywaniu części starego cmentarza ok r. 1900 paciorki takie same zbierałem, a nawet kilka miałem w swoich zbiorach w :"iowogrodzie. 42 Wiadomość od M. Bagińskiego, SI. ClZtnikowej, 1\1. Dąbrowskiego i innych z Nowogrodu. ·13 Podług H. Ga wareckiego. H Podług A. \\lagi, (,0 bursztynie» w Bibl. vVarsz., kwiecień 1845. �naszą, okrążony tam mnóstwem handlarzy roznoszących piękne bursztynowe wyroby, utwierdził w swojej pamięci, że i w tym miasteczku nie zbywa na zręcznych rzemieślnikach, umiejących <Torliwie z krajowego płodu korzystać» 45. ~ W połowie zeszłego stulecia w okolicy wsi Starej Łomży nad Narwią «wykopywano pod dostatkiem bursztyll». \V innym miejscu czytamy, że w tejże Łomży, obok zegarmistrzów itp. było kilku majstrów «wyrabiających rozmaite rzeczy z bursztvnu» 46. W innym miejscu czytamy, że bursztyn w pokładach piaskowych znajduje się w tak zw. puszczy Ostrołęckiej, zajmującej część północną powiatów: przasnyskiego, ostrołęckiego i łomżyńskiego. W kiłku miejscach tych powiatów, a głównie w Ostrołęce, zajmują się mieszkańcy poszukiwaniem bursztynu i wyrabianiem z niego różnych ozdobnych przedmiotów 47. U inonego autora dowiadujemy się również, że przede wszystkim Ostrołęka «prowadzi głównie handel wyrobami bursztynowymi» ł~; tamże dowiadujemy się, że między innymi we wsi Dylewo znaJ-dują się «kopalnie bursztynU», a w okolicy Myszyńca nawet «(obfite kopalnie» tego minera lu : podobnie koło wiosek Czarni i Brzozowego. U W. Pola czytamy, że Kurp-puszczak, poza handlem i furmankami, «wyrabia z drzewa wszelkie naczynia i narzędzia i toczy z bursztynu różne cacka» 49, wspomina też, że Kurpie po mia· stach Mazowsza, obok suszonych grzybów i gęsi sprzedają również «(okruchy bursztynu na kadzidło» 50. W. Czyjewski pisze, że «chciwy handlu Prusak, obok wielu innych rzeczy, wywoził z Ostrołęki i bursztyn» 51. 45 I, 529. 46 1861, Pow. łomżyński, (,Dawna a wg teraźniejsz; <,Starożytnej ~ Łomża», Polski.) BalińskiegQ, przez 113. 47 (,Czytelnia Niedzielna.), 185B. nr 28. 48 <lGeografia Królestwa Polskiego», przez \Varszawa 49 iO il Rzcczniowskiego, B. Kolodzińskiego, 1865, go. \.V. Pol, ~Puszczaki ),{azowsza» w Obrazach Tamże, str. 416. Tyg. Ilustr. (,Kurpie~ 1846, Dowiadujemy sit;; też w innym mIeJscu, że «do roku 1830 stolicą handlu bursztynowego był Myszyniec, a później przeniósł się do Ostrołęki. Kurpie z niezwykłą zręcznością wyrabiają na własny użytek (a czasem i na sprzedaż) różne przedmioty bursztynowe bez użycia warsztatów tokarskich, nożykiem, dłutkiem lub na· pilnikiem» 52. Kolberg pisząc o stronach przasnyskich, m6wi że «w dobrach Józefa Krasillskiego jest kopalnia bursztynu» 53. W roku 1818 we wsi Zabiele-Wielkie w stronach pułtuskich wykopano sztukę bursztynu wagi 5 funtów niemieckich, kształtu małej bułki chleba, kapuścianego koloru. Szlachta miejscowa wzięła za nią 100 dukatów, a kupcy z Gdańska kupili ją z drugiej ręki, zapłaciwszy 900 talarów 54. Z powyższego wypadku widać, że albo w pułtuskim nie było miejscowych majstrów obrabiających bursztyn, albo nie mogli ryzykować na tak wielką bryłę, nie wiedząc co z nią zrobić. Największy rozkwit tego przemysłu na Kurpiach i w ogóle nad Narwią datuje się w połowie zeszłego stulecia do roku 1857-80. Bursztyn wte,dy kopano i obrabiano masowo na miejscu, dużo większych brył wynosili handlarze do miast zagranicę. Około 19 lO 1'. był tylko jeden bursztyniarz w Ostrołęce, drugi we wsi Walkowe pod Myszyńcem i trzeci ksiądz amator w Zarębach Kościelnych. Od 1'.1914. skutkiem wojny światowej był przez kilkanaście lat zupełny zastój w tym przemyśle. Zdawało się, że przemysł ten już się nie dźwignie z upadku, tymczasem budzący się do życia regionalizm wpłynął dodatnio i na bursztyniarstwo. Obecnie na Kurpiach jest paru bursztyniarzy, którzy zbierają bursztyn gdzie się da lub z dostarczonego materiału toczą paciorki dla dziewcząt. Tylko moda na bursztyn zmieniła się; zamiast dawnego czerwonego czy żółtego a masie przeźroczystej kurpianki wolą bursztyn matowy, biały lub kapuściak i bez wisiorków. Różni też turyści 62 z życia i natury, 434. 63 1861; to samo czytamy w Przeglądzie. EncykJ. Rolnictwa, \Varszawa 1872-75 wart. pt.: «Bursztyn», str. 316. 6ł O. Kolberg, (,~lazowsze», t. IV, str. 108 w przypisach. A. Waga, przytacza z Sylwa na, t. XIV str. 4°°. Lud, T. XXXIX �~i 'I manierują przemysł, każąc robić sobie branzolety, spinki do koszul itp. przedmioty, nie mające nic wspólnego z duchem miejscowym i charakterem. Niektórzy nie mogąc podołać tego rodzaju zamówieniom wyręczają się częściowo wyrobami z Gdańska ... Poza tym bursztyn surowy, przeważnie z Przasnyskiego i Ostrołęckiego, wykopywany jest przez przedsiębiorców i wy''''ożony do Gdyni, gdzie często paraduje w sklepach jako bursztyn morski. Z niego też cz~ściowo wyrabiają tam różną galanterię dla turystów na upominki 55. Wskrzeszony drobny przemysi na Kurpiach jest w rękach polskich, burszyniarze powojenni - to Kurpie 56. -4-. Stosunek do władz polski ch bursztynu zaborczych, nych kurpiowskiego okupacyjnych dawnych i obec- 57 Nieco o bursztynie bałtyckim. - Monopol krzyżacki na poławianie bursztynu. - Sądy i kary za bursztyn. - Złagodzenie ich przez króla Kazimierza Jagiellończyka. - Fryderyk Wielki i dalsze egzekucje za bursztyn. Bursztyn nad Narwią i władze skarbowe polskie. - Wydzierżawianie terenów bursztynodajnych. - Dochody z kopalń bursztynu. - Upadek .kopalń» i kopanie prywatne. - Bursztyn w czasie wojny światowej i Niemcy okupanci. - Sekwestr bursztynu. - Próby bursztyniarskie po wojnic.Upaństwowienie bursztynu w Polsce. Przede wszystkim bursztyn bałtycki dobywany w większych ilościach zwrócił na siebie powszechną uwagę. Zbierali go też nad morzem jego nadbrzeżni mieszkańcy kiedy i ile kto chciał. Tak było do wieku XIV czyli dotąd, dopóki Zakon Krzyżacki nie zaczął kupczyć bursztynem i nie rozciągnął nad nim własnego monopolu. Od tego czasu mieszkańcy wybrzeża musieli wylawiać, zbierać i oddawać bursztyn do Zakonu, za co tenże płacił im równoważnikiem w soli. A ponieważ i handel solą był monopolem Zakonu, więc zdobywanie tak kosztownego produktu jak bursztyn 55 óS li7 Wiadonl0ści od bursztyniarzy i przedsit;:-biorcó\y, Po I Wojnie Światowej. Pisałem to w latach przed II Wielką \Vojną. I I I 0dbywało się za bezcelJ. Pod grozą surowych kar mieszkańcom nic wolno było zbierać bursztynu dla siebie, na własny użytek, nie wolno też było im chodzić nad brzegiem pod nieobecność ustanowionego dozorcy: «występek» taki karany był chlostą, a nawet więzieniem. Jeżeli u kogo przypadkiem znalezionoby kawałek bursztynu, czekała go za to kara. śmierci 58. Drakońskie te i zbyt surowe praw~ zniósł król polski Kazimierz Jagiellończyk, który wyławiany bursztyn uznał za «powszechny dar Boży, wolny od wszelkich opIat», nie mniej po pewnym czasie nabraly znowu powagi dawne przepisy. W Prusach Wschodnich sasiądujących z Kurpiowszczyzną, jeszcze do roku 1836 trwał monopol na bursztyn, a mieszkańcy pobrzeża musieli co trzy lata składać przysięgę, że nie tylko sami nie będą zbierać bursztynu, ale zawiadamiać będą władze o każdej deftaudacji. Za Fryderyka Wielkiego przysięgę powyższą uzupełniono jeszcze starym krzyżackim dodatkiem, który opiewał, że «choćby ojciec lub matka moi dopuścili się defraudacji, wydam ich». Za zbieranie bursztynu na użytek prywatny wymierzano znowu srogie kary, dochodząc do tortur i szubienicy. Jeszcze w 1826 r. w Królewcu był kat, który pobierał pensję za spełnianie egzekucji na defraudantach bursztynu. Z czasem prawo poławiania bursztynu nad morzem przejął rząd pruski oddając tereny bursztynodajne w dzierżawę różnym przedsiębiorcom 59. Co do terenów nadnarwiańskich, to chociaż kopano tu i znajdywano pokaźne ilości bursztynu, nie słychać jakoś o nadzwyczajnie srogich sądach i karach za bursztynowe defraudacje, choć bursztyn był w większości na terenach rządowych. Za czasów b. Królestwa Polskiego (Kongresowego) przepisy ówczesne mówiły, że «za wynalezienie kopalni bursztynu bądź przez osoby obce, bądź przez urzędników i oficjalistów leśnych zapewnia się ze Skarbu wynagrodzenie, dorównujące połowie dochodu rocznego z ko58 ó9 Pg. «Biesiady Literackiej» Ze źródła jak wyżej. Pokłosie morskie. �373 372 palni na raz jeden wypłacać się mające 60. Było to oczywIscle wielką zachętą dla poszukiwaczy nowych miejsc bursztynodajnych. Kopalnie bursztynu na Kurpiach były prawdopodobnie dość dawno, tylko ściślejsze wi~domości o nich do nas nie dotarły. U Połujańskiego czytamy że «w paśmie łąk od wsi Ruda ku rzece Piśnie, w okolicach wsi Bączki, Piekło i Potasie znajdowane bywają ułamki bursztynu rozmaitej wielkości, a utworzona tu w I8I1 r. kopalnia nic małe czas jakiś (bo rocznie do 300 rubli dochodzące) przynosiła dochody» 61. W celu poszukiwania i dobywania bursztynu urzędy leśne zawierały umowy z przedsiębiorcą za ogólną opłatą roczną z oznaczonej z góry przestrzeni do kopania, przy czym nie wchodzono w to, ile przedsiębiorca z danej przestrzeni wydobędzie bursztynu. W celu zapewnienia dotrzymania umowy dzierżawnej przedsiębiorca składał właściwemu urzędowi, jako rękojmię czwartą część umówionej sumy dzierżawnej 62. W roku 181 I w ekonomii Mały Płock (pow. łomżyński) otwarto kopalnię bursztynu, z której dzierżawcy płacili rocznie rb. 300 dzierżawy. W tychże stronach inne kopalnie bursztynu rządowe przynosiły też znaczny dochód. I tak: oprócz dalszych Rajgrodu i Wizny, kopalnie bursztynu w leśnictwie Nowogród w r. 1824 wynosiły rb 330, a w r. 1825 rb. 225, Wf. 1826 rb. 112, kop. 50, w r. 183S-rb 41 kop. 6263• U Gawareckiego czytamy, że «do zarobków Kurpiów należy także kopanie bursztynu, które Skarb co lat trzy wydzierżawia i z tej kopalni ok. 4 tys. złotych rocznego dochodu 64,. Gdzie indziej czytamy, że «Na trzyletnią dzierżawę wypuSZCzone są kopalnie bursztynu, następne w dwóch leśnictwach i w leśnictwie ostrołęckim, z którego rocznie płacono 2200 zł. Al. Połujański, «Opisanie lasów'), l, 1854, str. 359-60. A. Połujański, «Wędrówki po gub. Augustowskiej~, 1859, str. 75. 62 A. Połujański, (.Opisanie lasów., l, 1854, str. 359-60. 63 Ze źródeł j. w. W leśnictwie Rajgród (poza Kurpiowszczyzną) dochód ten w r. 1824 wynosił 122 rb. 25 kop. a w r. 1825 tylko rb. 30. \V leśnictwie \Vizna w r. 1824, rb. 225. 6ł H. Gawarecki, (,Pamiętnik historyczny płocki •. i w części leśnictwa przasnyskiego w ekonomii tegoż nazwiska, a rocznie płacono złotych 1059» 65. Do roku 1830 dochody z kopalni bursztynowych były znaczne, gdyż i ceny bursztynu były znacznie wyższe, niż późniejsze. Na bursztyn był zbyt w kraju i zagranicą. Za drobne kawałki bursztynu, przydatne tylko do kadzenia, płacono w r 1828 za funt po zł. I gr 6, czyli kop. 18 do I zł gr. 16 (kop. 23) 66. Po roku 1830 kopanie opłacało się coraz mniej, dochody z dzierżaw zmniejszały się. \Vidoczne też w celu ponownej zachęty dla przedsiębiorców bursztyniarzy «przez postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 19 listopada (I grudnia) 1840 cło wywozowe od bursztynu surowego zmniejszone, od wyrobów zaś bursztynowych zupełnie zniesione» 67. W połowie zeszłego stulecia nie było już dzierżaw bursztynowych, gdyż jak czytamy u Polujańskiego 6B «bursztyniarnie na pomienionych gruntach rządowych są wyczerpane i Skarb z nich żadnego dochodu nie pobiera». A nieco w innym miejscu ten sam autor donosi, że na gruntach leśnych «tylko w leśnictwie Przasnysz jest bursztyniarnia, która, jak i wszystkie inne są wydzierżawiane 69. Handlarze od tych czasów byli głównymi przedsiębiorcami bursztyniarskimi, nie na grunatach rządowych co prawda, ale prywatnych, bursztyniarze bowiem wiejscy przenieśli się do borów na grunta ogólne wiejskie, gospodarskie, często na swoje wlasne, gdyż go'rączka bursztynowa trwała dość długo. Około roku 1880-1900 kopano jeszcze powszechnie bursztyn, a ludność nie prędko pogodziła się z myślą utraty łatwego i dobrego zarobku. Pierwsza Wojna światowa na pewien czas zmusiła ludzi do poniechania przemysłu bursztyniarskiego, ale o bursztynie kurpiowskim mieli czas pamiętać Niemcy - okupanci. 60 61 65 Akta Wojew. Płockiego 1834, przytacza H. Ga warecki w (,Pamiętniku}) oraz K. W. Wójcicki w «Zarysach domowych,), 1842,cz. III, str. 210. 66 Pg. A. Połujańskiego, «Opisanie lasów». 67 Encykl. Powszech., \Varszawa 1861, t. V, 75[. 68 (,Opisanie lasów ... }), cz. l, str. 360. 69 Jak wyżej, str. 323-6. �375 374 Nie tylko zabierali bursztyn, gdzie się dało, ale nawet niektórzy kazali sobie płacić bursztynem za artykuły pierwszej potrzeby, trudne wtedy do zdobycia. Dowiedzieli się też, że bursztyn, składany przez parafian na ofiarę, znajduje się po kościołach, to też już w r. 1915 odrywali w skarbcach kościelnych zamki u skrzyń i zabierali bursztyn (obok zresztą wosku i świec). We wsi Lipniki zabrali w ten sposób z garniec paciorków bursztynowych, składanych przez kobiety w lata przedwojenne na kadzidło lub zamiast pieniędzy.' W tychże Lipnikach w r. 19I7 Niemcy dowiedzieli się, że na gruncie miejscowym sołtysa kopano dawniej bursztyn i że znajduje się tam do dziś. Kazali też spędzić ludzi z łopatami z każdej chałupy i zapędzili do kopania bursztynu. Dziesiątki ludzi kopało caly dzień i nie wykopało nic. «Jek burśtynu nakopsiem to nas Niemce cięgiem bandą kopaniem mordować, a i burśtyn noma zabzierzą» - mówili do siebie politykując. I mieli słuszność. Po takiej próbie Niemcy przestali ludzi zapędzać do kopania 70. W roku Igl8 Niemcy umyślili wszystek bursztyn na terenie kurpiowskim upaństwowić. W tym celu wydali i ogłosili po gminach takie rozporządzenie: «Sekwestr surowego bursztynu. 'Bursztyn surowy i odpadki pozostające przy obróbce podłegają obowiązkowemu zameldowaniu u naczelników powiatowych łub prezydentów policji. Zameldowaniu podlegają również pokłady bursztynowe, do czego obowiązani są nie tyłko właściciele terenów, ale i wszyscy a nich wiedzący. Wszelki handel bursztynem jest zakazany, zwłaszcza «łańcuchowy». Bursztyn surowy zakupywany będzie przez naczelników powiatów lub prezydentów policji po cenach przedwojennych, płaconych przez państwowe zakłady w Kró-, lewcu. \Vykroczenia przeciwko temu rozporządzeniu karane będą grzywną do 20.000 marek» 71. ,o Wiadomości z Lipnik od Kozana (lit. ok. 100), 1929. «Gość Puszczaó,ski,), Gazetka Kurpiów, 1919, nr 3-4. ,I Ponieważ rozporządzenie powyższe ukazało się już u schyłku okupacji, więc i sam «sekwestr» na rzecz Niemców okazał się niezbyt groźny. Po I wojnie światowej, przy ogólnej biedzie, między innymi zaczęto myśleć i o bursztynie oraz o eksploatacji tegoż na większą skalę. Podstawą do dźwignięcia upadłego przemysłu były różne materiały i zbiory nowopowstałego muzeum kurpiowskiego w Nowogrodzie. Władze muzeum uradziły 72, by przemysł ten zorganizować przy muzeum, które przez to zyskałoby pewne podstawy materialne do dalszej egzystencji. W podaniu, pisanym do Ministerstwa Przemysłu i Handlu 73, proszono a wyłączność eksploatacji, a więc o specjalną koncesję na prawo kopania i handlu bursztynem na terenie kurpiowskim. Starano się o to dlatego, by: a) można było wytrzymać konkurencję z handlarzami, którzy, chodząc po wsiach, wykupywali i wyłudzali bursztyn od luaności i b) by uratować dla celów naukowych okazy zasługujące na to, a więc bryłki z owadami, szczątkami roślin i kory, okazy nadzwyczajnej wielkości itp., które dotychczas przeważnie miarniały w rękach spekulantów. W projekcie statutu spółki bursztyniarskiej mówiło się (3), że chce wskrzesić upadły na Kurpiach przemysi bursztyniarski, zajmie się eksploatacją bursztynu oraz skupem tegoż pod różnymi postaciami, utworzy własny warsztat obrabiarski, zorganizuje handel wyrobami z bursztynu. W innym miejscu (10) projektowanej ustawy czytamy, że ~(Spółka urządza składnice, filie, agentury, warsztaty, badania geologiczne w związku z bursztynem, pokazy itp., 15 mówi, że «Zarząd Spółki zaciąga pożyczki na rozwój spółki, zawiera umowy, werbuje pracowników, prowadzi rachunkowość itp.». ,e Pod kierownictwem autora. Muzeum v. ramach ustawy P. T-wa Krajoznaw., którego oddział powstał w Nowogrodzie. 73 Pod datą 18 VII 1922 r. kopia podania i projekt Statutu <.spółki bursztyniarskiej» znajduje się w archiwum Stacji Naukowej w Nowogrodzie. �377 W projekcie powyższym mówiło się też, że za ogólne kierownictwo fachowe muzeum kurpiowskie otrzyma 10% rocznie z sumy obrotowej. Plany powyższe nie dały się zrealizować jedynie dlatego, że jak okazało się, bursztyn na Kurpiach jest bezpański, przy ogólnym spisie bogactw krajowych zapomniano go zarejestrować, bursztyn nie należy do Państwa, a przez to państwo nie może dawać nikomu koncesji na jego eksploatację. A w innych warunkach uruchomienie przemysłu na większą skalę byłoby trudne. Wspomnieć warto, że przedsiębiorstwo bursztyniarskie zgodziło się częściowo finansować Bank Handlu i Przemysłu, Oddział w Łomży 74. Materiały powyższe pochodzą z okresu międzywojennego. Obecnie przystąpiono do planowej organizacji wyzyskania tego działu przemysłu. 5. Warsztaty i technika o~róbki bursztynu O warsztatach stałych. sezonowych i amatorskich. - Ostatni przedstawiciele tego przemysłu do r. 1914. - Obróbka bursztynu: tokarki i narzędzia. - Obróbki na kołowrotkach. - Szlifowanie. - Przyrządy (statki) ze szkła i krzemienia. Warsztaty' bursztyniarskie na Kurpiach były dość prymItywne, a już trudno by je nazwać «fabrykami», jak to niektórzy próbowali 75. Warsztaty, o których mowa, były stałe, sezonowe i amatorskie. Warsztaty stałe, to takie, które prosperowały stale, a główny majster bursztynim'ski oddawał się wyłącznie tej gałęzi przemysłu i uważał to zajęcie za swój stały zawód. Również praca ta była jego i rodziny głównym źródłem utrzymania. Warsztaty takie były dawniejszymi laty w Łomży, Ostrołęce, Myszyńcu. Nowogrodzie, Przasnyszu 76. W warsztacie byla zwykłe jedna mniej Bank ten z czasem przestal istnieć. Taką nazwę spotykamy w dawnych 76 Wiadomość od starych bursztyniarzy toczonych w poprzednich rozdziałach. lub więcej prymitywna tokarnia, skład surowca od okolicznych kopaczy bursztynu i jednocześnie skład gotowych już wyrobów bursztynowych. Warsztaty prowadzone byly przez miejscowych Kurpiów, jak również handlarzy, ci przetrwali najdłużej bo d(~ roku 1914. Najwięcej dawnych warsztatów bursztynowych było w Ostrolęce, bo aż cztery, które były jeszcze do roku 1830. Z tych najstarszym i najwięcej znanym był warsztat Bernsteinów (Bursztynów) znany od r. 1798 ze swych wyrobów 77. Z warsztatu tego wyroby na wystawie paryskiej w r. 1878cieszyły się wielkim powodzeniem i zostały przez Paryżan wprost rozchwytane. Warsztat powyższy został przed paru dziesiątkami lat zlikwidowany, pozostały zaś drugi Vol czasie wojny światowej zgorzał w r. 1914 podczas pożaru miasta. Był to ostatni ze stałych warsztatów bursztyniarskich na Kurpiach. Warsztaty sezonowe były przeważnie po wsiach kurpiowskich, w których kopano bursztyn. Zwykle bursztyniarze z tych warsztatów latem i jesienią robili zapasy bursztynu, kopiąc go na swoich czy cudzych terenach, a zimą obrabiali na warsztatach domowych, prymitywniejszych niż warsztaty stałe po miastach. Wyroby swoje, przeważnie paciorki, spieniężali na miejscu, każda bowiem dziewczyna chciała posiadać sznur możliwie pięknych bursztynów. Bywało i tak, że gospodarz latem pracował w polu czy pasiece, w jesieni kopał bursztyn, a zimą toczył z niego korale. Albo jeżeli był starszy, jako dziadek - pasał inwentarz po paśnikach i jednocześnie szukał bursztynu, a zimą go obrabiał toczył i rzeźbił. Był to więc jakby przemysł chałupniczy, traktowany do,. rywczo, jako dodatek do innej pracy stałej, podtrzymującej byt rodziny. 74 75 opisach, rocznikach itp. z prac autorów już przy- 77 wszechna (,Tyg. Powszechny'" w Paryżu". I 878, nr 47, w artykule pl.: «\'\'ystawa po_ �379 'Varsztaty amatorskie istniały tam, gdzie byli zamiłowani amatorzy tego przemysłu artystycznego, bursztyniarstwo traktowali jako rozrywkę i przyjemność, wyrobów swych zaś nie sprzedawali, lecz robili je dla siebie i swych rodzin oraz krewnych, lub na upomjnki i podarunki swym znajomym czy zwierzchnikom. Byli to zazwyczaj ludzie zdolni i pracowici, choć warsztaty mieli równie prymitywne, jak poprzednicy sezonowi. Jakiś nauczyciel w zapadłej wsi, ksiądz na parafii itp. pracowali w swych warsztatach latami, udoskonalając z czasem swe wyroby. Niekiedy zdolny -chłopiec - samouk zbieral bursztyn i toczyl korale swojej siostrze krewnej lub dziewczynie, poza tym jednak nie zajmował się więcej tym przemysłem. Ostatnim ze starszych amatorów bursztyniarzy był ks. Że-browski, proboszcz w parafii Zaręby Kościelne 78, który przez cale lata pracował w wornych chwilach przy swym małym warsztacie bursztynowym. Ten jedyny w tych stronach ksiądz - bursztyniarz :zmarł w r. 1925. Technika obróbki bursztynu na wszystkich prawic opIsanych warsztatach była jednakowa, różnymi tylko były tokarki i niektóre narzędzia pomocnicze. Dokładniejszy dawny opis obróbki bursztynu podaje nam Al. Połujański w połowie zeszłego stulecia w swoim Opisaniu Lasów 79. Czytamy tam, że bursztyn obrabiamy bywa na warsztatach tokarskich. «Tokarz okrzesuje naprzód bursztyn za pomocą -dłuta, potem toczy go na warsztacie podług upodobania, szlifuje pumeksem, w końcu zaś poleruje ziemią trypolitańską lub wapnem wiedeńskim (Wienerkalk)>>. I dalej czytamy, że «niektórzy obrabiają bursztyn na ręcznych warsztatach, podobnych do warsztatów zegarmistrzowskich, za pomocą smyczka i dłutka lub w ręku za pomocą pilników -1 szyby szlifierskiej, na której się brylantowanie bursztynu uskutecznia». Pow. przasnyski. (cOpisanie lasów ... ", ułożone t. l, str. 195-6. 78 79 przez Al. Po l uj a ń ski e gu, 1854, Tokarki, używane przez bursztyniarzy, były rozmaite: te, które widziałem w Ostrołęce, podobne były do tokarek, używanych do drzewa. U góry była drewniana tryca z rowkami, osadzona na specjalnym ramieniu, osadzonym w gł.ówncj ramce warsztatu. U dołu było duże koło rozpędowe drewmane, z pasem lub sznurem, kręconym z Sl\rowca, obrar.ającym górną trycę (patrz rye. 4)· Ilt ~ -~ 1;1 tu Ryc. 4. 14-15. Noże do czyszczenia surowego bursztynu. 16. Dłutko do podob:nych czynności. 17. Pilnik gruby: raszpla (do czyszczenia i skrobania surowego bursztynu). L8. <cDryh drewniany - starodawny do wiercenia otworów. 19--'-:20. Świderki (bory) stalowe, do borowania dziurek w paciorkach. 2 ~. Podobny bor krzemienny (ze zbiorów Stacji Naukowej w Nowogrodzie). 22. Tokarka «smyczkowa», poruszana rękami (ze zbiorów autora). 23. Tokarka pedałowa, nożna, z kołem, do obróbki i gładzenia bursztynu (z Ostrołęki, 1913). ,,V czopie trycy (szpuli) byl stalowy nagwintowany «spilor», na który nasadzano (zakręcono) otworkiem kawałek bursztynu do toczenia: spilor ten, zaostrzony na dłutko, służyć mógł przy kręceniu kołem do borowania otworów w bryłkach bursztynu, przeznaczonego to toczenia paciorków. Na szpuli, w której obsadzony był gwintowany pręcik przytwierdzona była drewniana tarcza, średnicy około 15-20 cm, obciągnięta baranią, wyprawianą na miękką skórę. Posypana na mokro odpowiednimi proszkami (masą) służyła do szlifowania tj. polerowania wyrobów �bursztynowych 80. Koło rozpędowe przy pomocy pedału. Ryc. poruszał majster lewą nog;!- 5. 24· Tokarka sznurowa, poruszana we dwóch rękami (jak smykiem lub dr:ążkiem) używana około r. 1820-60 (ze zbiorów autora). 25. Tokarka wlatra~zkowa, obracana korbą; wiatraczki dodawały ('zamachu~ przy kręcenru. Na tokarce takiej przeważnie czyszczono i szlifowano stare paci~rki. ~6.. Tok.arka (,drążkowa'>, nożna z pedałem. Drążek był 2-3cm długI, odgmając SIę od góry, wprawiał w powrotny ruch obrotowy walec z «trzpionkiem'>, na gwincie którego nakręcony był paciorek (koral). ?statnio w Nowogrodzie ok. 1". 18go. 27-28. Odłamki szkła, używane jako ostre dłuta przy toczeniu bursztynu. 2g. Bursztyn w węższym kOlku na gładko szlifowany, używany przez znachorów do leczenia oczu (ze zbiorów autora). W Nowogrodzie starsi ludzie pamiętali tokarki, na których taczano i szlifowano bursztyn, zrobione bardzo prymityw~ie. 80 Tokarnię taką widziałem w'Ostrołęce w 1". Ig12. ,V ścianie u góry przytwierdzony był elastyczny pręt z drzewa (dyszel), od którego postronek owinięty był parokrotnie przez trycę (szpulę), jak w poprzedniej tokarni, aż do dołu, do odpowiedniego pedału. Przy naciśnięciu pedału szpula robiła dwa lub kilka obrotów wraz z osadzonym do toczenia bursztynem, po czym nagięty do dołu pręt przy zwolnieniu nogą pedału podciągał sznur i obracał :z powrotem szpulę i tak stale. Przy takiej manipulacji kawałek bursztynu obracał się wabie strony, toczony był jednak tylko w jedną stronę. Szlifowanie natomiast mogło odbywać się wabie strony. Sposób to był dość powolny, a znany gdzie niegdzie do roku około 1870-80. Niekiedy dyszel ustawiony był w tokarce pionowo (ryc. 6). Chłopcy-amatorzy po wsiach urządzali sobie tokarki ręczne: szpulę z osaRyc.6. dzonym bursztynem obracano albo za Tokarka z pionowym (,dypomocą okręconego sznurka dwiema rę- szlem'> (koniec XVIII do 1<.ami wabie strony albo za pomocą połowy XIX w.). Rys. autora. :korby z kołowrotkiem (wiatraczkiem) drewnianym (ryc. 5). Kiedy po ręcznych wrzecionach do przędzenia nici z lnu j wełny nastały ulepszone kołowrotki drewniane, tzw. «kółka» (używane i do dziś na wsiach), bursztyniarze skorzystali z tego wynalazku i zaczęli używać kółek do toczenia bursztynów. Bryłkę bursztynu z otworkiem nasadzono lub nakręcono na gwincik prętu, na którym jest zwykłe szpula drewniana, używana do nalręcania nici podczas przędzenia. Przy toczeniu bursztynu szpula :niepotrzebna, a pręt osiąga szybki obrót przy obracaniu koła rozpędowego nażnie lub przeważnie ręcznie ryc. 7). Ten sposób najwięcej się przyjął przez bursztyniarzy i nawet przy obecnym �wznowieniu tego przemysłu, jako główny warsztat pozostał kołowrotek, jak przed 50-80 laty (ryc. 7). Ryc. 7. Młody Kurpik - jeden z ostatnich bursztyniarzy spod Myszyńca (1738), w prawej ręce trzyma spore kawałki wykopanego bursztynu, w lewej gotowe sznury korali bursztynowych (podł. fot. Ad. Ch.). Sposób czyszczenia i obróbki bursztynu na całych Kurpiach byl i jest prawie jednakowy. Już z r. r864 mamy wiadomości, że do zarobku Kurpiów trzeba zaliczyć «kopanie bursztynu», w którym ochotnie pracują. Kurpie w okolicach Myszyńca nie używają innego narzędzia, jak prostego kółka do przędzenia, z brył bursztynów' umieją wyrabiać piękne sztuki do fajek, perełki,. filiżanki itp., że i najlepszy tokarz lepiej nie wyrobi 81. Powszechnie znana i stosowana obróbka była taka: najpierw oczyszczano kawałek bursztynu z wierzchniej skorupy, piasku i wszelkiego brudu; potem wiercono w nim dziurkę na wylot, a sam kawałek obłupy\·,;ano nożem i grubym pilnikiem, niekiedy raszplą do jakiej takiej okrągłości. Potem kawałek ten nasadzano· otworem na cienki koniec osi od trycy kołowrotka (kółka) i koło obrotowe puszczano w ruch. Kawałkowi bursztynu nadawano odpowiedni kształt (np. korale, perełki) za pomocą ułamka szkła (śćkła), niekiedy owalnego (np. ze stłuczonej lampy naftowej). Szkło jest twarde, a kanty ma ostre, to też sypią się spod niego białe wiórki i trociny. Po nadaniu koralowi kształtu, ogładzono· go przez szmatkę suchą kredą miałką, lub tym samym proszkiem bursztynowym, pozostałym od toczenia. Sklt'jać bursztyn nie umiano i nie próbowano, pęknięte przy toczeniu korale szły na szmelc, zwykle na kadzidło do kościołów. Przy pilnej pracy i wprawie bursztyniarz wyrobił dziennie ok. 40-50 sztuk korali 82. Podobnie robią i nieliczni bursztyniarze dzisiejsi, co miałem możność oglądać wielokrotnie. Otwory w bursztynie wiercono (drelowano, borowano) za pomocą specjalnych przyrządów, do których należały: r) drel najdawniejszy przyrząd do borowania, składający się z osi pianowej z obsadzonym na niej drewnianym kółkiem, koło 30 cm średnicy; od kółka do wierzchołka osi były przeprowadzone dwa mocne sznurki, a przez nie i przez oś prollechodziła poprzeczna beleczka, zaokrąglona na końcach do rąk. Na dole osi był osadzony łopatkowaty stalowy świderek, który przy wprowadzeniu drela w ruch obrotowy (wabie strony, pionowo) borował szybko żądany otwór (ryc. 4). Gotowe drele rozwozili po wsiach kupcy i garncarze, od których kupowano ozdobnie polewane miski do wieszania K. vV-.\Vójcicki wart. str. 500, 1864. 82 vViadomość od Józefa (Ostrołęka) lat 77, 1929 r. 81 «Kurpie i Kurpianki», Encyklop. Powsz., t. XVI, Nicewicza, bursztyniarza ze wsi Lyse �na ścianach, musiały posiadać 'Ye wrębach clwa otworki do sznurków. «Łopatka w spi~nku» czyli taki bor w pionowej osi był powszechnym narzędzIem do wiercenia otworów 83. Do wiercenia otworów małych w rzeźbionych z bursztynu sercach, krzyżykach, medalikach itp. używano obsadzonej w «śpinek» igły stalowej, zaostrzonej na łopatkę. Nowsi bursztyniarze obsadzali świderek (bor) od razu w oś przy szpulce kołowrotka; borowanie otworu odbywało się wtedy bardzo szybko i dokładniej, bez ryzyka pęknięcia danego przedmiotu bursztynowego. Dawnymi czasy, a nawet jeszcze około r. 1860 do obróbki bursztynu używali zamiast szkła - okrzesek z krzemienia «Sca·clrów», zbieranych na wydmach, a do borowania otworów używali borów krzemiennych, również obsadzonych w «drcle» 84. Mówiłoby to a wiełkiej starożytności tych przyrządów i tegoż przemysłu. 6. Wyroby z bursztynu i ich popularność Różne wyroby z miejscowego bursztynu. - Bursztyny. - Korale dla Kurpianek. - Różne ich odmiany i wielka ilość na Kurpiach. - Różne wisiorki bursztynowe. - Różańce i inne wyroby. - Galanteria bursz tvnowa. - Wyroby upominkowe. - Delegacja z Ostrołęki na jubileus;u ]. L Kraszewskiego w Krakowie. - Żyrandole z bursztynu w kościele w l\fałym Plocku i ich zagłada w r. 1915. - Dalsze zamiary <,bursztynowe.) w tejże parafii. •. Na wyroby miejscowe Kurpie przeznaczali z wykopanego bursztynu tylko przeźroczysty, tak zwane «cacko», albo «płomyk», które to gatunki cieszyły się największym powodzeniem w tych stronach. Majstrowie tutejsi wyrabiałi z bursztynu: «korale» dla kobiet z różnymi wisiorkami, medaliony, krzyżyki, części fajek, cygar83 \Viadomość od tegoż ]. Nicewicza z Łysych. R. Rydla z Lasek, 1929 r. 81 n:eźbiarza Wiadomość od starego Stachelka ze wsi Łęczki i Trzcińskiego, i bursztyniarza ze wsi Krysiaki (Ostrołęka) w r. 1928-29. " niczki, na specjalne zaś zamowIenie tabakierki, rączki do lasek, kałamarze, clewizki do zegarków, gałki dla dzieci itp. 85. Omówmy po kolei te wyroby. «Korale» czyli paciorki bursztynowe, określano często wprost terminem «bursztyny». Nosiły je na szyi dziewczynki, dziewczyny dorosłe, starsze kobiety i staruszki nad grobem, czyli wszystkie niemal KUl'pianki. Zwyczaj wymagał, że Kurpianka winna mieć na szyi do trzech sznurów korali bursztynowych: najmniejsze, po trzy sznurki razem z drobnych perełek, wielkości grochu, obciągnięte były dokoła na szyi, a zwały się manele albo manelki; clrugie były nieco dłuższe, z większych okrągławych paciorków lub rżniętych w kanty; trzeci sznur najdłuższy składał się z większych korali, tak zwanych «kartoflaków». Zwykle korale były po brzegach sznurka male, wielkości grochu, a potem coraz większe dochodzące nieraz do 3-ch cm średnicy. Korale końcowe były często okrągłe lub nieco spłaszczone, środkowe zawsze miały kształt spłaszczonych .kul, nieraz na końcach ściętych na ostro (ryc. 9). Korale odróżniano zależnie od kształtów: gładkie i rżnięte 86. Pierwsze były toczone i szlifowane na gładko «coby były aż pscące» (błyszczące), drugie, po pierwszym otoczeniu były piłowane i szlifowane na różne kanty, jakby rozetki. Bursztyny toczono dobierano co do koloru i nawlekano na mocne sznurki czerwone lub żółte, «coby dobrze śwatło odbijały», kręcone były z nici jedwabnych lub «górowych». W dawnych sznurach, wśród większych paciorków, bursztyniarze nawlekali choć jeden paciorek z najczystszego bursztynu z zabraną przed wiekami wewnątrz muszką, komarem, słomką., kawałkiem drzewa itp. co było dla kurpianek pewnego rodzaju talizmanem, a dla nas dziś stanowią te paciorki niejednokrotnie materiał naukowy, cenny do badań 87. 85 U Połujańskiego «,Opisanie lasów ... 1854~) czytamy: że z bursztynu na Kurpiach wyrabiane są: cybuchy, mundsztuki, cygarnice, krzyżyki, paciorki itp.; K. Wójciki w «Zarysach Domowych. (1842) pisze, że Kurpie z brył bursztynowych umieją wyrabiać munsztuki do fajek, perełki, filiżanki itp.: że i tokarza nie potrzeba», str. 210. 88 Wiadomość od bursztyniarzy, np. od starego Kopytka ze wsi Czerwone pod Kolnem. . 87 Paciorki takie można zobaczyć w Muzeum w Łomży. Lud, T. XXXIX 25 �f J ł ł Ryc. 3. Ryc. g. 66. Odwrotna strona jednego z medalionów (wykonanych na czołowej stronie jak nr 61). Ozdoby nawiercane ostrym świderkiem, w środku, w serduszku r. 1830. Z Ostrołęki (r. (912). 67. Krzyż, tzw. ('pasyjka'} z jednego kawałka bursztynu z karbowaną obwódką dokoła. Chrystuspłaskorzeźba prymitywna. Wyrób (wg opowiadań) około r. 1800-20. Ze zbiorów muzealnych w Nowogrodzie. 68-74, Różne rodzaje i wielkości paciorków, najczęściej spotykanych i wyrabianych, nr 68 - paciorek od maneli; 74 - większy koral, często z matowego bursztynu, inne z przeźroczystego. 61. Medalion plaski z Chrystusem, wielkości nieco większej I1.iżnaturalna. Płaskorzeźba wypukła. Praca wykonywana przeważnie odłamkami szkła. Dookoła ramka, drobno karbowana, u góry wieszak z otworkiem. Ze zb. Sto Naukowej. 62. Odwrotna strona tegoż z rżniętymi kołeczkami. Pochodzi ze wsi Wolkowe, pow. Ostrołęcki. 63. Odwrotna strona różnych podobnych medalionów, jednakowo wykonywana. Linie łamane, żłobi~Jlle ostrym narzędziem (szkło, krzemyk, pilnik, nóż). Ze zbiorów St. Naukowej. 64· Medalion z krzyżem i Chrystusem (płaskorzeźba) rżniętymi ozdohami (gwiazdki) na płaszczyźnie. Ramka dokoła. Ze zbiorówautora·ze wsi Lipniki. Wyrób około 1800-40. 65, Dolna część tego innych mt'dalionów; znać karbowaną ramkę. po wioskach, niektórzy sami czyścili je kredą miałką. Mówiono też, że bursztyny, żeby długo się trzymały, muszą być przechowywane w miejscu chłodnym i ciemnym, każde zawinięte oddzielme w miękkie szmatki. Bursztyny przechodziły w rodzinach kurpiowskich z matki na córki, nieraz przez szereg pokoleń. Zniszczone, wytarte, lub brudne korale da\vano do odczyszczenia tymże bursztyniarzom Jeżeli bursztyny nie miały spadkobierczyni, albo kobiety starsze były do nich specjalnie przywiązane, kładziono je nieboszczykom do grobu, najczęściej na gorące życzenie umierających. VV tradycji miejscowej nie mówi się o konieczności co do powyż. 25* �388 i Ryc. 10. Wisiorki bursztynowe U g' d Ł h .. od Ł h' B . ory - o' ysyc, Myszynca l Czarki; siekierki ysyc l aranowa; ryba od Nowogrodu. Okazy z r. 1870-1970' s~ego dodat~u, życzenia jednak nIano solenme. zmarłych z przed śmierci speł- Zanim nie przeminęła moda na bursztyny, były one powszechną . . . '. ozdobą Kurpia . . ne.k N a ca łym ob szarze KurpIOwszczyzny z. na~bhzszym zasIęgIem, gdzie kobiety Mazurki (nawet w sąsIe~mch Prusach Wschodnich) nosiły również podobne «korale» mozna było .do r. 1900-1910 liczyć je do roo tysięcy sznurów: ;yle tyc~ pIęk~yc~ ~zdób było wśród tutejszych kobiet. Potem aczęto Je zamIemac na kupną tandetę, zamiast prawdziwych ~oszono szklane, różne imitacje itp. kupowane na jarmakach : odpus.tach. Prawdziwych bursztynów wyzbywano się masowo, . przedając nawet po I rb. 88 za sznur, oddawano je też setkami II Rubel rosyjski - do L 1939, ok. 2 zł. I j do kościołów, gdzie tłuczono je na kadzidło. Wykupili ich dużo spekulanci, wybrali Niemcy w czasie okupacji. Dziś moda wróciła z powrotem, ale stClrych korali nie wiele pozostało. 'Wisiorki roznego rodzaju zaWIeszano u korali większych, drugich, czy trzecich, najdłuższych. W tym celu robiono mały sznurek, długości około IQ-I5 cm., z nanizanymi drobnymi paciorkami; sznureczek ten z przyczepionym na środku «men talem», czyli medaliony, długości od 11/2 do 4 cm. robione były z płaskich kawałków przeźroczystego lub matowego bursztynu, z otworkiem w górnej części do przewlekania mocnej nitki. Do medalionu bursztyn obrabiano z dwóch stron do odpowiedniej grubości, po czym nadawano formę nożem i pilnikiem. Forma była przeważnie serca, dotyczyło to najczęściej małych wisiorków od Il/~-2 cm długości; większe, też serca, miały z jednej strony wyrżnięte wizerunki Chrystusa na krzyżu «pasyjki», misternie dłubane nożem i gładzone szkłem. Z drugiej strony dookoła brzegów medaliony, szczególnie większe, miały wykonane różnymi świderkami rozetki. Rzadkością były same «pasyjki» - krzyżyki z bursztynu, bez medalionów, trudniej je było zrobić z powodu kruchości materiału. «Mentale» do bursztynów wyrabiano dość dawno. '\V koralach z przed 80-100 lat medaliony były takie, jakie wyrabiano i przed laty kilkunastu 89. W jednej ze starych rodzin kurpiowskich był sznur bursztynów, u którego przyczepiony był złoty medalion okrągły, dość duży, z jakimś wizerunkiem (głowa) 90. Według obliczeń, był on w rodzinie z górą 100 lat. Ten złoty zabytek swego czasu zabrał ktoś z rodziny i sprzedał. Medaliony bursztynowe już ok. 1', IgOO przestały być modne, odczepiano je i sprzedawano za bezcen lub oddawano na kadzidło do kościołów. Wiadomość od ~'1. Sobiechowcj z Kadzidła, 1898 L \V rodzinie Sobiechów, - jaka to była glow'a, nie umiano wiedzieć, mógł to być dawny zloty dukat. 89 90 mi po- �39° 391 Bursztyny nosiły na szyi tylko dziewczęta i kobiety zamężne, ale były wypadki, że nosili je żebracy - mężczyźni; u bursztynów ,vtedy wisiał szkaplerz lub różne kawałki wstążek czy też szmatek, pocieranych a obrazy itp. z miejsc świętych. Szmatki te odgrywały rolę amuletów i przez niektórych były bardzo cenione 91 (ryc. 1 I). Róż a ń c e bursztynowe spotykało się dość rzadko, robili je bursztyniarze na specjalne zamówienie z bursztynu przeźroczystego i matowego na przemian -jak to było potrzebne do oddzielania różnych części pacierzy i modlitew. O. O. Kapucyni w Łomży, a dawniej Bernardyni z Ostrołęki niejednokrotnie ofiarowane im bursztyny kobiece przerabiali na różańce, nie tyle dla siebie, ile na podarunki dla swych zwierzchników. Z takichże bursztynów wykonane różańce O. O. Kapucyni z Łomży, Holendrzy z pochodzenia, wysłali kiłka pięknych okazów do Holandii 92. Cybuszki i fajki bursztynowe robiono tylko na specjalne zamówienie, robiono je ręcznie z większych kawałków bursztynu, a kolor sobie dobierał ten, kto fajkę zamawiał. Częściej robiono części fajek, zakończenia cybuszków itp. (ryc. 12). Cygarniczki zaczęto wyrabiać niedawno, odkąd nastały papierosy wśród młodszycp, starsi bowiem palili i palą przeważnie fajki. Przy cybuchach i cygarniczkach najtrudnicjszą robotą było wyborowanie długiego, cienkiego otworu 93. Tabakierki i kubki bursztynowe robione były przeważnie na zamówienie do miast, na podarunki. Wychodziło na nie dużo większych kawałków bursztynu, środki wywiercano i drążono w rękach lub tokarniach. Tabakierki najczęściej z bursztynu matowego - kapuściaka, podobno mocniejszego na te wyroby, kubeczki natomiast z bursztynu przeźroczystego. K u l e bursztynowe dla dzieci, nieco spłaszczone, przeważnie z białego bursztynu, toczono z większych bryłek i nanizywano na Ryc. 1 I. (,Korale'l bursztynowe U '.. d...... lionem' d J . g~l Y sznur po wOlny IllzeJ pOjedynczy z meda,u o u sznur (,koralI,> z amul t '. kl' ;i;ebraka z . . e ami I sz ap erzaml noszo:]y przez pow. przasnyskIego (Z~. zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie r. 1929). Takie bUJ'sztyny widzieliśmy w l'''luzeum Etnograficznym \\' \Varw gablocie kurpiowskiej. 92 \Viadomości od dostawców bursztynów, było to po r. 1928. 93 Świderki takie robione ze złamanych. stalowych iglic albo ze złamanych prętów od starych parasoli. Zaostrzone na lopJ tki obsadzano w tokarniach, a bursztynem manewrowano w rękach. 9l sza "'ie, �392 393 sznurek. To samo dotyczy kul i rączek do lasek, na które wychodziło dużo większych kawałków mocnego bursztynu. Kule bursztynowe dla dzieci można było kupować dawniej na jarmarkach i odpustach: przywożono je też z sąsiednich Prus. so Ryc. 12. 79· Typowa co do form fajka bursztynowa (z żółtego bursztynu) z wykręcanym cybuszkiem, zdobiona, ze srebrnym okuciem u góry. Z Ostrołęki, wyrób ok. 1880 r. Ze zbiorów autora. 80. Fajeczka garnuszkowa z czerwonego bursztynu matowego, zdobiona, cybuszek wkręcany. Ostrołęka, z r. ok. 1885. Zrobiona dla «Pana Komisarza» (ze zbiorów Sto Naukowej). 82. Guzik bursztynowy, karbowany na górnym kancie, z bursztynu matowego, kapuściaka. \Vyrób z r. ok. 1860. Własność prywatna (1912). Dewizki do zegarków z bursztynu należały do prawdziwych «majstersztyków», robione były na pokaz lub na zamówienie przez zdolnych bursztyniarzy. Dewizki taki.e nie były długie, zwykle około lO do 15 cm., natomiast były robione w rękach z jednej większej bryły bursztynu 94. Dewizki bursztyniarze kurpiowscy naz)'\'vali łańcuszkami (<<łańcusek»), wyrób ich miał bowiem formę ogniw łańcuchowych, owalnych lub ściętych na kantach. Guziki i spinki bursztynowe robione były na początku zeszłego stulecia i davmiej. Guziki zamawiała u Kurpiów szlachta okoliczna do żupanów, były one :2 do 3 cm średnicy okrągłe lub podługowate, z dziurką od spodu do przyszycia lub przywiązania. Sami Kurpiowic guzików takich używali rzadziej, chyba do ozdoby swych «lej bzików» 95. Spinki i sprzączki robiono dawnymi laty dla różnych myśliwców i strzelców kurpiowskich, którzy sprzączek bursztynowych używali do czerwonych wstążek przy dawnych kapeluszach z piórami. Kałamarze bursztynowe itp. wyrabiali bursztyniarze ostrołęccy najczęściej na zamówienie - na różne upominki. Tak np. na obchód jubileuszowy pracy pisarskiej J. L Kraszewskiego w Krakowie pojechala z Ostrołęki specjalna delegacj a,. która zawiozła Jubilatowi upominek - wyroby bursztynowe: kałamarz i przybory biurkowe, wszystko z miejscowego bursztynu. Zaznaczyć warto, że delegacja wyjechała nielegalnic, po cichu, by ówczesne władze rosyjskie nie wiedziały 96. Nie mogły być o tym wzmianki w prasie. Na oryginalny pomysł wpadł niejaki ks. Tomkiewicz w parafiii Mały Płock 97, w okołicy którego również kopano dawniej i obrabiano bursztyn. Ogłosił on (na kilka lat przed II wojną światową), że zbiera na ofiarę kościelną bursztyn. w kolorach: Ponieważ na bursztyny takie przechodziła już moda, a w parafiI kobiety miały ich dużo, przeto znoszono je z okolicznych wiosek \Viadolność od starych bursztyniarzy. LaIlcuchów takich nic znaleźć, natomiast widziałem podobne, wyrobione z jednego drzewa przez R. Rydla ze wsi Laski, pow. Kolno 1925 r. 95 «Lejbzik» kamizela czerwona lub granatowa z rękawami. 94 Wiadomości ocl F. i\1alinowskiego (lat 85, r. 1933), jednego z kierowników miejscowej "Lutni,), 'L. inicjatywy której wyjeżdżala delegacja .. 97 Pow. łomżYlIski (przy trakcie Łomża-Kolno). Pochodzenie bursztynu w miejscowej tradycji. - Bursztyny-amulety. 94 mogłem kawałka �~, 394 395 " I masowo. Były one rozmaitej wielkości i różnego gatunku. Ksiądz kazał wszystkie na nowo oczyścić i polerować oraz posegregować wg. wymiarów, po czym zdolny majster zrobił z nich dwa żyrandole kościelne do świec. Były śliczne i bardzo oryginalne, średnicy VVodbudowanym tamże kościele przed r. 1939 ks. proboszcz Cibormvski 98, obok innych ciekawych robót, zastosować miał zdobienie ołtarza w bursztyn. \V tym celu zbiera! materia! bursztynowy, którym po oszlifowaniu mial inkrustować wnętrze cyborium w wielkim ołtarzu. Prawdopodobnie szersze zastosowanie bursztynu wejdzie w życie po odnalezieniu nowych złóż tego minerału, który w miejscowym przemyśle nie zajął jeszcze należnego mu miejsca. 7. Różne Ofiary nictwie Ryc. Kurpiow.;ki naszyjnik 13. bursztynowy z medaliol cm. miały najwi~ksze koła około I m., podtrzymywały zaś je specjalnie zrobione metalowe obręcze. Niedługo jednak kościół si~ szczycił tak oryginalną ozdobą. \V roku I9I5, w czasie działali wojennych, kościół był cz~ściowo rozbity, wreszcie spłonął z całym urządzeniem, przyczym pastwą płomieni padły i cenne żyrandole. Wskutek tego we wspomnianej parafii znikły u kobiet prawie wszystkie korale bursztynowe. zastosowanic bursztynu z bursztynu. - Bursztyn zamiast pieniądza. - Bursztyn w leczkurpiowskim. - Dziewczęta i bursztyny. -- «BursztynI} w jedzeniu. - Przysłowia związane z bursztynem. Znajdujący się na ziemi Kurpiów w większych nieraz ilościach bursztyn, z którym, jako z miejscowym złotem, zżyły si<,: całe pokolenia, oddzialywał także na wyobraźnię tutejszego ludu. Kie tylko właściwości zewnętrzne bursztynu, jego piękno i zapach przy paleniu, ale również i pochodzenie tegoż zajmowały umysły mIeJscowe. Bursztyn jest to «zizica» od potopu świata, objaśnial mnie jeden ze starszych miejscowych bursztyniarzy 99. Przed końcem świata wszystek bursztyn z ZIemI, bagien i rzek wypłynie na wierzch - tłumaczył mi dalej tenże Kurpik. Inni wierzą święcie, że w wielkich kawałach znalezionego bursztynu w «chrzodku» znajdują się prawdziwe djamenty 100. \"Vtc «diamenty» wierzy! niejeden i dlatego rozbijał niejedną drogocenną bryłę po znalezieniu. Dawniej bardzo były poszukiwane bursztyny, w których by! paciorek z zamkniętą w środku muszką, komarem, rośliną itp. Takie paciorki spełnialy rol~ talizmanu, a kurpianki umiały je wybierać, patrząc pod światło 101. 98 Aresztowany przez hitlcrowcó\l" l\" r. 1939 ksiądz ten WVWICziony do Niemiec zginął gdzieś \1" obozie. 99 \Viadomości od starego Stachclka ze I\"si Łączki 1928 r. \00 \Viadomości od starego Stachelka i R. Świdra z Pełtów '930 L 101 l'vlożna takie paciorki zobaczyć w ~luzeum w Łomży. �396 397 Bursztyn w bryłach i kawałkach zastępował dawniej ludności tutejszej pieniądz, bo ślady tegoż pozostały do ostatnich czasów. Znoszenie do kościołów bursztynu na ofiarę było powszechne. Przed wojną światową, podczas wielkich misji w Łomży delegacja Kurpiów z Lipnik zaniosła O. O. misjonarzom w ofierze około 3 garncy bursztynu 102. Składanie w kościołach na ofiarę surowca bursztynowego było wygodne dla obu stron: a) ludność miała pod ręką sporo uzbieranego bez większego trudu bursztynu, który w dowolnych bryłkach rzucała w kościołach «na tacę», gdyż o pieniądz gotówkowy było jej trudniej, nie zawsze dbała o jego posiadanie, a bursztyn uważała za swoje jakby «złoto», b) duchowieństwo dawne też zalecało składanie na ofiarę kościelną bursztynu, gdyż opłacało się to lepiej od składanych groszy; bursztyn poza kadzidłem sprzedawano «na garnce» lub z czasem na wagę po większych miastach, co dla potrzeb kościoła było intratniejsze. W wioskach Lipniki (pow. kolneński), Dąbrówka i Kadzidło (pow. ostrołęcki) jeszcze w latach 1910-20 były w skarbcach kościelnych skrzynie, w których obok świec, wosku itp., były również znaczne niercz ilości składanego na ofiarę bursztynu pod opieką bractewnych. Dziś tego się nie spotyka. We wsi Dąbrówce (Ostrołęka) do ostatnich lat przy zbieraniu ofiar na światło itp. po kościele przez księdza, ludność zamiast pieniędzy kładła na tacę bryłki bursztynu. Podobnie było i w wielu innych kościołach 103. Przed kilku dziesiątkami lat, kiedy trudno było o pieniądze, ludność tutejsza nabywała sól, igły, łyżki itp. rzeczy codziennego użytku, płacąc za towar bursztynem, który handlarze chętnie brali 104. Bursztynem (brylkami) płacono w chwilach kryzysu gospodarczego (w czasie np. wojen lub zaraz po wojnie), gdy inny \ViadonlOśc od "Viadomość od 10~ \Viadomość od (1919), Kiernccka 102 103 lewa KO:lOna i Kierzkowskiego z Lipnik 1929 r. ks. Sokołowskiego z Dąbrówki. starego Kozona z Lipnik (1929), Perzowa z Dyz Plewk (1924)' i in. pieniądz tracił wartość nabywczą. Tak było już parokrotnie za mojej pamięci, choć nie na całym obszarze. Niejednokrotnie też wchodzono do sklepu po zapałki z kawałkiem bursztynu, dzieci chodziły z kawałkiem bursztynu do sklepów po cukierki 105. Dzieci małe dlatego korzystały z waluty bursztynowej, ponievv'aż same jeszcze nie zarobkowały, nie miały innego pieniądza, a bursztyn potrafiły sobie uzbierać gdzieś nad rzeczką czy strugą. Nabywały za to cukierki i różne łakocie, a nawet zapałki i papierosy. Gdy nie było obrotów handlowych z braku np. zboża czy in';•..entarza do sprzedaży, gdy okupant narzucał nadmierne ciężary w naturze, gdy kupiec nie chciał wyzbywać się towaru np. za marną i niepewną czy obcą walutę - kopano wtedy bursztyn na swoich gruntach, co bylo za mojej pamięci. Gdy ceny towarów pierwszej potrzeby «skakały» z dnia na dzień, a nabyty ciężko pieniądz nie wystarczał na kupno zapałek mydła, nafty itp., ujawniano wtedy «własną» walutę z kopanego tu i ówdzie bursztynu. W czasie pewnego rodzaju anarchii po odejściu rządów narzuconych, obcych, ~jawniał się tu «pieniądz» miejscowy. W cza'Sie kryzysu wojennego po I Wojnie byli nad Narwią działacze, :którzy na okres przejściowy chcieli tu wogóle zaprowadzić «walutę» z kopanego bursztynu, «aż będzie porządek z pieniądzem» w Warszawie. Na taki jednak pieniądz okazało się bursztynu zbyt mało. Radzono więc sobie podobnie tylko w sporadycznych ·wypadkach. Będąc samowystarczalną na wsi ludność puszczańska prowadziła handel zamienny bardzo chętnie za bursztyn, m. in. 'też sprzedawali jej w Prusach objazdowi handlarze artykuły nie:zbędne, jak sól, proch strzelniczy, igły itp. Płacenie bursztynem surowym czy obrabianym, dawanie go w posag córce było pewnego rodzaju «honorem» - ambicją puszczaka, który na swoich gruntach kopał cenny dawniej minerał. Matka wychodzącej zamąż córce chętnie dawała obok innego 105 Wiadomości od Kopytka z Czerwonego i R. Świdra z Pełt6w. �399 inwentarza i tkanin, również i wyroby bursztynowe (tylko mIeJScowe, nigdy «kupce» (kupcze, kupione, gdzieś dalej nabyte), a jeżeli córka tego nie mia ła, to przy oczepinach śpiewano jej znaną tu powszechnie piosenkę: «A dajcież jej na burśtyny» itd. W okresie większej gorączki bursztynowej, kiedy ludność w niektórych wioskach zarzucała nawet na pewien okres zapoczątkowane gospodarstwo rolne (z końcem 18 do połowy 19 w.), grunta nabywane czy darowane dzieciom liczono na <~ałowe» i «burśtynowe», a łąki przytym tak skopano (w poszukiwaniu bursztynu), że niektóre i po 50 latach nie zdatne były do użytku gospodarskiego. W dalszą podróż np. do miast dawniej Kurpik brał do torby bursztyn, bo wiedział, co za niego może dostać, a na lichym nieraz pieniądzu, na którym się nie zawsze znał, oszukiwano go. Płacił nim tylko w urzędach. Gdy bursztyny toczone przestawaly być modne (pod koniec 19-9o i na początku 20 stulecia), płacono za różne rzeczy nie tylko surowcem bursztynowym, ale i większymi paciorkami od korali (co robiły szczególnie kobiety). Agitacja w tym kierunku szła z sąsiednich Prus, gdzie fabryki niemieckie zaczęły wyrabiać masowo tanie «korale» błyskotliwe ze szkła (przeważnie). Oddawano za nie przez dziesiątki lat prawdziwe bursztyny w większej ilości. Złe warunki życiowe i niższy stopień oświa ty nie zawsze wpływały na walutowanie bursztynu. Były to raczej odruchy jakiejś pozostałości uświęconych z dawien dawna tradycji, stosowane nawet w lata, pod względem gospodarczym, zdawałoby się normalne. Ludność lubiła się tu i ówdzie pochwalić, że nie dba o «papsierowy», niekiedy lichy pieniądz. W lata «kryzysowe» (po 1930) niektórzy przedstawiciele władz skarbowych chcieli to nawet wykorzystać oficjalnie przy miejscowych opłatach, podatkach, dzierżawach itp., ale wyczerpane już dawniej złoża bursztynowe okazały się za mało dochodowe. W sprawach tych zwracano się o rady i do autora niniejszego. W miejscu, gdzie bursztyn się wyczerpał, o włacicielach gruntów dawnit'j bursztynodajnych mówiono, że oni 'w «kic- dajse» t. j. dawnymi laty «siedzieli na burśtynie», znaczy jakby na gotówce. Nie wszyscy Kurpie wyzbywali się odrazu wykopanego czy też znalezionego w wodzie czy hłocie bursztynu, szczególnie w większych bryłach, wartościowszych. Chowali je u siebie przez całe lata, «na czarną godzinę», «na pilną potrzebę», czy też na korale «dla córki na wesele» jak ta urośnie. Byl to jakby kapitał zapasowy, gotówka w kasie itp., na której leżeniu nigdy się nie traci, bo bursztynu zawsze jest na świecie za mało. Bursztyn od ostatnich kilkudziesięciu lat kończył się i prawie jakby się wykończył. O «walucie bursztynowej» pozostają tylko wspomnienia. O nowych złożach nie słychać. N a kadzidlo kościelne bursztyn na Kurpiach używany byl powszechnie obok jałowca (jagód). Mocny ten jednak i odurzający dym szkodzić miał kobietom będącym w stanie odmiennym; kobiety takie, odurzone kadzidłem, nieraz z kościołów wyprowadzano lC6. Nie mniej dym ten miał zastosowanie (jak i sam bursztyn) w miejscowej medycynie. Od ściskania wewnątrz dobrze miało pomagać wąchanie dymu z bursztynu, palonego na łyżce na węgielkach 107. Wąchanie i wciąganie w siebie tegoż dymu, palonego na węgielkach, miało w ogóle pomagać od różnych boleści w «chrzodku» 108. Dym z tegoż bursztynu miał pomagać kobietom na bóle maciczne przy porodach. Według twierdzeń wiejskich znachorów dym taki pomagał nawet więcej «niż palenie i wąchanie dymu z włosów swoich z glowy» 109. Okadzanie chorego przy urokach takimże dymem bursztynowym z domieszką niektórych ziół świętojańskich również miało pewne znaczenie 110. Wiadomości od starych Kurpianek ; wyprowadzanie kobiet WIsam w kiłku kościołach. 107 Wiadomości od M. Sobiechowej z Kadzidła (OstroI.) 1928. 108 Wiadomości od Marianny Sadowskiej łat S8 ze wsi Zbójna (pow. Kolno) 1932. 109 Wiadomości od Pupkowcj ze wsi Baliki (r (30) i Chorążyny 7. :\"asiadek 1932. llO \Viadomości jak wyżej: podobnie leczą si~ w są,iednich Prusach. ~Iazurzy. 106 działem �400 Gałki bursztynowe, przewazme z bursztynu białego lub kapuściaku, z ot\\o'em prżez środek, zawieszano na sznurku małym dzieciom na szyi. Dziecko bawiło się taką zabawką i gryzło w ustach, nie szkodząc sobie, gdyż bursztyn jest nierozpuszczałny. Według twierdzeń miejscowych bursztyn ten spełnia znaczniejszą rolę - chronił dzieci od napadu konwulsji 111 Noszenie bursztynów samo przez się uważane było za zdrowe na oczy i głowę. Dlatego nosi bursztyny wiele starszych kobi.et, a w rzadkim wypadku i mężczyzn 112. Szczególnie dobrze ma robić na uporczywy ból głowy. Kurpianka ze Zbójny, niejaka Poredzina, wyjechała do Ameryki, gdzie zapadła na ciężki i stały ból głowy. Ponieważ nic jej nie pomagało, a lekarze byli bezradni, usłuchała starszych rodaków, żeby nosiła na szyi korale z bursztynu, to ból jej przejdzie. Kobieta wtedy posłała do Zbójny pieniędzy, prosząc a korale. Ponieważ we wsi i okolicy najbliższej trudno było je nabyć, więc kupiono sznur aż w Przasnyskim i wysłano do Ameryki. Tam babka nosiła je przez 5 lat, podobno głowa przestała ją boleć i przez cały czas noszenia na głowę nie chorowała. Po przyjeździe do Polski żyła jeszcze parę lat, a po śmierci jej bursztyny zostały w rodzinie 113. Kto ma na oczach chorobę «kas», radzą zasypywać oko proszkiem z bursztynu 114. Zapalenie oczu leczą też bursztynem. Do tego służy specjalnie obrobiony na gładko, cieńszy w jednym końcu (jak języczek) kawałek białego lub żyłkowatego bursztynu. Przy zabiegu leczniczym bursztyn pocierali o sukno, aż się rozgrzał, po czym okrążali oko pod powieką. Leczyli tym zapalenie kas, krosty, jak również zaprószenie oka. Bursztyny takie bywały po chałupach. W Wielbarku za Myszyńcem (już w Prusach Wschodnich) żyły dwie 111 Niemowlęta z bursztynem wielkim na szyi widziałem sam niejednokrotnie. 112 \Viadomości od M. Sobieehowej z Kadzidła, Kopytka z Czerwonego, Namajkowej z Nasiadek (1930), Poredy WI. ze Zbójna (1936). 113 Wiadomości od dzieci Poredziny (WI. Poredy i in.) ze Zbójna 1936 r. 114 Wiadom. od Stachclka z Łączki 1 m. 401 siostry, które słynęły wokoło z takiego leczenia oczu. Nawet Kurpie z pod Myszyńca wędrowali do nich z chorymi oczami 115. Kto nie umiał leczyć, ten zamiast pomóc mógł jedynie zaszkodzić. Raz «doktorka» za mocno potarła bursztyn a sukno, bursztyn był za gorący i przy zabiegach chore oko wypalił, a chory potem zaniewidział 116. Prawdopodobnie wypadków takich bywało więcej. Dziewuchy na wydaniu otrzymywały zwykle bursztyny (nieraz po parę sznurów) od swych matek. Branie bursztynów od kawalerów narzeczonych nie było przyjęte 117. Kośnicy czy żniwiarze, gdy w polu dostaną obiad np. kaszę, szukają w niej «bursztynu» czyli skwarek ze słoniny. Kasza czy kartofle z «bursztynem» znaczy, że jest okraszona dobrze. słoniną 118. Z przysłów parę się spotkało: . .«Śnieje się jek dzieciak do burśtynu» - «Dobry i burśtyn Jek mma złota» - «Ocy jek burśtyn» (błyszczące ładne). «Chciałby zień.z burśtynem» (przy kupnie pola, z przekąsem). «Burśtynjek rybzIe oko» (ładny). «Burśtynu nie ugryzies» (w głodzie). Jak ktoś na Kurpiach umrze, szczególnie z pośród bursztyniarzy, mówią a nim, że poszedł na tamten świat «burśtyn kopać». 8. Różne wiadomości a bursztynie kurpiowskim i bursztyniarstwie Wiadomości z wiosek od dawnych bursztyniarzy i starych Kurpiów.O kopaniu i kopaczach, próbach i <'osmanach)}, wyrobach, narzędziach itp. z różnych miejscowości kurpiowskich. Wieś Dylewo (powiat ostrołęcki). W ograniczeniu wsI, na łąkach nad rzeczką Piasecznicą, w mIeJscu zwanym «na grzędzie» kopano dawniej bursztyn, a najwięcej około r. 1860115 \Viadomości z Myszyńca od Sioka i od Mazura P. z Wielbarku (1910-20). 116 Pow. z Kadzidła od M. Sobiechowej (I 909). 117 Wiadomość od M. Sobiechowej z Kadzidła (I g28 r.). 118 Znane powszechnie na Kurpiach. Lud, T. XXXIX 26 �'1-03 r870. Przy tym kopaniu cale ląki zryto, a wielkie doły po bursztynie do niedawna pokazywano 119. Wieś Brzozówka (pow. ostrołęcki). Żył tu dawniej bursztyniarz, co obrabiał dostarczony mu bursztyn. Inni z tej samej wsi bu~sztyniarze tylko kopali bursztyn, ale już nie obrabiali. Wykopywali nieraz duże kawały 12J. We wsi Dudy Puszczańskie żyli dawniej bursztyniarze, co kopali bursztyn na paśnikach 12[. Wieś Łyse (pow. ostrołęcki). Jeszcze przed 40 i 50 laty ludzie ze wsi trudnili się bursztyniarstwem. Bursztyn kopali całą jesień. W przyjaznych wyrunkach jeden człowiek mógł dziennie ukopać garniec bursztynu, a nieraz to i przez parę dni nic. Najdroższy bursztyn był do handlu biały, czerwony był tańszy, ale go Kurpianki wolały 122• Wieś Kuzie (pow. ostrołęcki). Bursztyn w okolicy był, ale stałego bursztyniarża we wsi nie było. Chodził po wsi bursztyniarz wędrowny, z tutejszych stron, zbierał po ludziach bursztyn i toczył «korale». Bursztyny wytarte albo stare' dawano stąd do «swej parasiji» -do Nowogrodu 123, gdzie był majster, co je umiał czyścić i szlifować (około r. r886). Sąsiednia wieś Złota Góra nazwę swą miała otrzymać od kopanego tam «burśtynowego złota». We wsi Surowe (pow. ostrołęcki) ostatnim z dawnych zdolnych bursztyniarzy był niejaki Chmiel. Zmarł on w r. 1923 124. W okolicy wsi Czarnia (Ostrołęka) wszędzie znajdowano po łąkach, paśnikach i w borach bursztyn, teraz rzadziej 125. W okolicy Kadzidła (Ostrołęka) odnaleźli raz kopacze miejsce, gdzie, według orzeczeń znawców, powinien być bursztyn. Postanowiono kopać .. Umówiono się przy tym, że kopać będą razem Wiadomość Wiadomość siadki Ig31. 121 Wiadomość 122 Wiadomość 123 Wiadomość 124 \Viadomość 125 Wiadomość 119 120 od Jaworskich, od Chorążyny, od od od ze ze Ig30. go-letniej staruszki ze wsi miejscowego leśniczego F. Orbika. Józefa Nicewicza z Łysych, lat 77, Ig2g. starej Teofilowej Pijanowskicj, Ig2g r. wsi Czarni od Petrulewicza '924 r. wsi Czarni z urzędu gminnego. Na- «osmaną», a zarobek też będzie dzielony do spółki, bez względu na to, ile kto bursztynu wykopie. Tak wykopano duży dół, a znaleziono tylko bursztyn w drobnych kawałkach. Tymczasem błoto było coraz większe i wyrzucać było go tr~dniej. Wr.eszcie. «Z~skrzypiało» coś pod łopatą i wszyscy poznah, że pod mą znajduje się duża bryła bursztynu. Kopano więc dalej, ale błoto było coraz większe. Wreszcie czterech kopaczy przestało kopać, kopał tylko piąty, stójąc po pas w wodzie i błoc~e. Ale w~rótce obsu~ęła si~ ziemia i zasypała go po szyję. Pozostah odkopah go z błota 1 kopalI dalej sami. Ale ziemia tak się obsuwała, że musiano zaprzestać roboty. Dużo bursztynu zostało w ziemi. Przy kopaniu tym za. 126 . rabiano wtedy po 4 r.b d·ZIenme Bursztyn kadzidleński szedł na sprzedaż, kupowali go handlarze i różni bursztyniarze. Bursztyn drobny sprzedawano na garnce, oddawano go też do kościołów na kadzidło. Z większych kawałków robiono korale dla Kurpianek ; robili miejscowi Kurpie - bursztyniarze. Od bursztynu na kadzidło powstała nazwa wsi. We wsi Zales;e (Ostrołęka) był bursztyniarz (około r87°r8go) 127, toczył on i czyścił bursztyn. Dziś we wsi nie ma takiego majstra. Ostrołęka. W mieście wyrabiano korale i różną galanterię z miejscowego bursztynu, kopanego w okolicznych wioskach. Było tu przed wojną dwóch bursztyniarzy, z których jeden Żyd Borenstein był artystą w wyrobie galanterii, posiadał dyplomy i odznaczenia, wyjechał do Warszawy 128. Wieś Wolkowe (Ostrołęka) pod Myszyńcem. Jeden z miejscowych bursztyniarzy, stary «majster» mawiał zwykle: <<lekgaść .. .'? 129 . ZIem weznę d o rę k'1, to poznam: burs'tyn, cy me.» 126 Około 20 zł. (do r. 1939); wiadomość od Mateusza Sobiecha z Kadzidła, Igog r. 121 Wiadomość od gospodarzy miejscowych. 128 Wiadomość od F. Malinowskiego z Ostrołęki, lat 85, Ig33 r. Borenstein mial sklep bursztyniarski w "Varszawie przy ul. Bielańskiej, wyroby sprzedawał przeważnie z nad Bałtyku. 129 Wiadomość od F. Malinowskiego, który tego bursztyniarza fotografował. �W kurpiowskiej części pow. ostrołęckiego około r. 19 I a przemijała już wśród Kurpianek moda «bursztynowa». Bursztyny noszono masami do kościołów, gdzie między innymi tłuczono je na kadzidło do trybularzy. Zamiast bursztynów, które kosztowały do 5 rubli 130, noszono świecące szklane paciorki posrebrzone, lub pozłocone, wartości kilkunastu czy kilkudziesięciu groszy 131. We wsi Brzozowy Kąt (pow. Ostrołęka) był miejscowy Kurp, który czyścił i obrabiał bursztyny. Obecnie (1910) nikt we wsi nie trudni się tym przemysłem 132. Białusny Lasek (Ostrołęka). Bursztyn znajdowany bywa przypadkowo, specjalnych kopalni nie ma, władze rządowe nie pozwalają kopać dziur i dołów w lasach z bursztynem. Nie ma też takich znawców, jak dawniej, co to po ziemi umieli poznać, czy warto w danym miejscu kopać 133. Jeglijowiec (Ostrołęka). Nad Karaską (bagnem) wykopali raz ludzie kawał pięknego bursztynu wielkości «pół cegły». Za bursztyn ten handlarz dał im 46 rb., a musiał sam na tym zarobić 1~4. Czarnia (za Myszyńcem, Ostrołęka); w pobliskiej wsi Surowce (gm. Wach, dziś gm. Czarnia) był bursztyniarz, niejaki Jan Chmiel. Wyrabiał on z gotowego bursztynu (dostarczonego mu) różne przedmioty: korale, papierośnice, krzyżyki, serca, dewizki do zegarków; liczył lat 60 m. . Laski (gm. Gawrychy, pow. Ostrołęka). Bursztynu specjalnie we wsi nie kopali, było go mniej, niż w innych wsiach, znajdywali go w błocie i wodzie, na łąkach i przy strudze. Korale kobiety kupowały od przekupniów. Do czyszczenia starych bursztynów byli majstrowie na miejscu 136. 130 131 1909 5 rubli około 10 zł dzisiejszych (do r. 1939). Wiadomość od F. Malinowskiego i od bursztyniarza L 132 133 134 135 136 Wiadomość Od starego Wiadomość \'\Iiadomość Wiadomość od soltysa tej wsi, 19 I o L Sioka z Białusnego Lasku 1909-16. od M. Sobiecha z Kadzidła. od K. Samsla z Czarni 19 I 9 L od R. Rydla ze wsi Laski (1925 L). Wykrot (pod Myszyńcem). We wsi byli bursztyniarze miejscowi, którzy kopali dużo bursztynu. N a terenach sąsiedniej wsi Wyżegi w kopane doły zasadzano skrzynie (jakby sztolnie?) i kopano wtedy dość glęboko. W pobliżu rzeki Razagi pod Wydmusami dużo bursztynu odnajdywano w strudze. Jeden człowiek uzbierał dziennie na sznur korali. Kopany koło Wykrotu bursztyn obrabiał w Zalasie niejaki Mazurek, bursztyniarz. Bursztyn kopano nie tylko w błocie, ale i w tak zwanych «glinkach» , których zresztą w okolicy niewiele. Najwięcej kopali , na przednowku, bo mieli dużo czasu. Miejsce do kopania poznawali po ziemi «ciekęć», a «puscali prób~» na długich rydlach. We wsi Kro b i a, kiedy kopano bursztyn, dół zalała woda «żygawica» i robić nie dała - dopiero w suche lato dokończono roboty i bursztyn wybrano l 7). Wolkowe (pod Myszyńcem). Przed wojną obrabiał we wsi i toczył bursztyn niejaki Kobus - majster bursztyniarski 138. Łyse (pow. Kolno, dziś Ostrołęka). Bursztyn kopano we wsi około r. 1870-1885 na łąkach i borach na tzw. «grądzikach» (wyschniętych dołach). Przy «próbach» szukano «pasików». Obrabiano we wsi na miejscu. . Od bursztynu był w tutejszych borach rządowych «stróż», który «pilnował», czy kto nie kopie bursztynu bez opłaty dzierżawnej l 9. Pelty (za Myszyńcem nad granicą pruską). Bursztyn był najczęciej w «ciekięciu». Ciękieć jest twardy, trudno rydlem udziobać, w ciekięciu jest bursztyn. Jeden mieszkaniec wsi tak mi dal~j opowiadał: - Ociec mój byli burśtyniarzem antyprynerem (tj. jakby starszym znawcą, sztygarem), brał zwykle dwóch ludzi z rydlami, obejrzeli razem grant, potem dobzierali do osmany lO-za chłopów z rydlami - i dalej chłopcy kopać! Kopali aż dym sedł w Ostrołęce 137 \Viadomość od Jórczaka z Wykrotu, lat 74, 1934. Jórczak sam brał udział w kopaniu. 138 \Viadomość od sołtysa Sioka z ''\Iolkowych. 139 \Viadomość od ::'\icewicza z Łysych. kiedyś �z kosiul. Burśtynu zawdy naleźli duzo kawałów. A w duzych kawałach burśtynu to są diamenty - zakończył 14 '. Tadzia (Ostrołęka). Wdowa z tej wsi, niejaka Brzozowa, miała całego Chrystusa na krzyżu, rzeźbionego z jednego kawałka większego bursztynu. Przy regulacjach rzek: Szkwy, Razagi i Piasecznicy w lata 1935 -I937 wykopano dużo bursztynu. Niektórzy uzbierali tak dużo, że sprzedawali całe kosze po cenie 20-25 zł za kosz surowca 141. Nowogrodzie (Ł'"Jmża). Bursztyn znajdują pastuchy na piaskach i wydmach nadrzecznych. Jest dość kruchy - odnoszą go do kościoła na kadzidło. U podnóża muzeum 142, w żwirze znajdują się okruchy bursztynu. Nad rzeką Narwią i Pisą, w wodzie wśród kamyków (w miejscach gdzie je woda nanosi) znajdują się nieraz spore bryll' bursztynu w dobrym gatunku 143. Około r. 1870-1880 byli w Nowogrodzie bursztyniarze do toczenia i czyszczenia korali. W miejscu zwanym «Zakrze» kopano w polu dawniej bursztyn. Pod wsią Gawrychy (Ostrołęka). Na łąkach w olszynie, pod tą wsią pastuchy znaleźli jakiś pień, który włożyli w ognisko. ~(Pień» palił się ki.epsko, ale tlił się i wydzielał dużo pachnącego dymu. Pień tlił się prawie pół dnia, kiedy zobaczyli to starsi i wyciągnęli go z ognia. Poznali wtedy, że to bursztyn. Chłopcy dostali pasem za szkodę, ale to już nie pomogło - z bursztynu pozostały tylko nicdopalone resztki 144. Czantoria (pow. Łomża, z lewej strony Narwi). Swego czasu znaleziono tu w błocie bryłę, wielkości «cielęcego łba». Ponieważ bryła była lekka, rzucano nią jak piłką do siebie. Jeden HO Wiadomość i opowiadanie od R. Swidra (Świderskiego) rodem z Pelt, opowiadał mi w Nowogrodzie. 141 'Wiadomość w czasie przejazdów do tych miejscowości; informowali mnie d0zorcy robót i sami robotnicy (1936-37) z wiosek: brówka, l\'h'szyniec, Ka.dzidlo, Gąski, Tatary itp. 1'2 l\1uzeum to zniszczone w czasie drugiej wojny. U3 Autor znalazł kawałek wielkości dłoni z odciskiem kory. Hol \\'iadomość od starego Pastorczyka z Gawrych. z obecnych mający buty z podkówkami, uderzył w bryłę obcasem i odłup~wS~y kawałek, zauważył, że to nie «l~tki» kami:ń., ale bursztyn. Zmaniwszy towarzyszy swych do WSI, sam. wroClł na poprzednie miejsce, z~brał ~ryłę i z~nió.sł do Ostro~ękl,. do bursztyniarza. Ponieważ me umIał sztukI tej oszacow~c, WIęC ofiarowano mu za nią roo rubli, co było na te czasy wielką sumą· ~le gdy chłopu dano dużo, to pomyślał sobie, że to warto a wiele więcej i zażądał 200 rb. Zgodzono się i na tę sumę, ale wte~y. ch~op zażądał 300 rb. Dawano mu i to, gdyż bursztyn był rzadkIej wIe.lkości i gatunku. Tak doszło do 500 rb. - tyle chłop wreSZCle zażądał. Zniecierpliwilo to kupców a widząc, że z upartym chłope nic nie zrobią, mówią mu: _ My ci damy i te 500 rb. ale weź ten kawał i potłucz na kawałki. Niedoświadczony chłop zgodził się: - Potłuke - powiada i rozbil go młotkiem na drobnicę. . , _ A teraz dostaniesz za to od nas 5 rb., albo zames wszystko do kościoła na kadzidla - mówią mu. Chłop mało nie oszalał z rozpaczy po takiej stracie 145. W gm. Czerwone (pow. Kolna) kopano dawniej bursztyn szczególnie w pobliżu rzeki Pisy. W r. I 90~ na paśnikach wyko~ał jeden człowiek kawał bursztynu, za ktory dostał od kupcow wówczas 24 rb. ..' . W gminie tej po wsiach prawie każda kobIeta mIała d~,:meJ na szyi bursztyny. Majstra - bursztyniarza nie było na mIeJSCU, . chodził z Myszyńca po WSIach, sprze dł" awa I czyscI'ł b.u:sz t yny 146 . We wsi Lipniki (Ostrołęka) kopano dawmeJ bursztyn w miejscu zwanym «Biały G ront» 147. • .. We wsi był niedawno taki, co czyścił bursztyny. PrzYJezdzał a potem był we wsi stale kupiec, co skupywał surowy bursztyn w bryłach i wywoził go gdzieś dalej. Dą145 Z opowiadań z tej wsi '921. H6 '\'iadomość U7 \\'iadomość rybaków z pod Czartorii od starego Kopytka od Kierznowskiego, i innych . ze WSI Czerwone, 1929. osób starszych 1933· �Bursztyn w Lipnikach był w odmianach biały, żyłkowaty, czerwon y przeźroczysty. Kopano bursztyn w miejscach «na Przystępie» i «na Zabagniu», również «pod Ladą». Przy kopaniu studzien we WSI również wykopywano bursztyn. Na wygonie (zw. Przystęp) kopano duże kawały. Na torfach był pod wierzchem. W suchy rok torf się zapalił i prawie wypalił do dna. Bursztyn w torfie d;ł się razem, pachniało wtedy bursztynem na odległość «bez kawał casu» 148. Bursztyn kopano całą jesień. Najpierw kopano «wądół do sąru», tam bursztyn był. Zwykle tak bywało, że «chłopy kopali. Bursztyniarze we wsi byli: Gadomski, który umiał odszukiwać i kopać bursztyn i Jakub Ruszczyk z tejże wsi, który obrabiał bursztyny, rzeźbil serca i medale. We wsi Wolkowe (pod Myszyńcem dawnymi laty było mnóstwo bursztyniarzy. Bursztyn chodzili kopać nieraz od razu po 50 chłopów, cała i duża «osmana» z paru majstrami. Bursztyn toczono we wsi na kółkach od przędzenia. «Gładzili» suknem z kredą. Do bursztyniarzy obrabiających bursztyn należał między innymi niejaki Józef Kulas, co się przeprowadził potem do wsi Band ysie (OstroI.) 149. Wieś Ł ą c z k i (nad granicą). Bursztyniarze tutejsi kopali dawniej bursztyn po całej okolicy. Najwięcej kopali na bieli dwa do trzy metry w głąb. Wykopują tu bursztyn i przy kopaniu studzien. Kopano bursztyn na «rygociach». Rygacie - to miejsca na łąkach, podeptane przez bydło, w których woda na wierzch wychodzi. Znajdywano tam dużo bursztynu. Każda kobieta tutaj miała dawniej dwa do trzech sznurów bursztynów. Nosiły je babki i prababki od dawna. Innych korali nie było. Robili je najwięcej w Wolkowych 153. W tej wsi mówiono mi, że dawniej w vVachu żył zdolny bursztyniarz, który wyrabiał «różnicę». W Li pnikach \ Ostrołęka) ostatnim bursztyniarzem był Paweł Gadomski, który zmarł w r. 1905. Umiał on dobrze roz., b'UlSZ t ynow e 151. poznawac , mIejSca \'Ile wsi Wac h (Ostrołęka) kopano bursztyn na łączkach «za mostkiem». Do czasu komasacji gruntów i kolonizacji gospodarstw (okola 1880 r.) było tu na łąkach do 500 dołów do zawalenia po bursztynie. Do kopania byli bursztyniarze na miejscu, ale w ostatnie lata tego przemysłu już go tu nie obrabiano - oddawano bursztyn do Myszyńca i Ostrołęki, gdzie go toczono 152. WieśZbójna (gm.G awrychy, pow. ostrołęcki). W okolicy tej wsi kopano dawniej bursztyn. VV 19301'. podczas kopania rowu przy strudze wykopano bryłki bursztynu, przeważnie brudnego, twardego. Bursztyniarzy na miejscu nie było. Oddawano bursztyn do obróbki do Lipnik albo Nowogrodu, a nawet do Łomży 153. Wieś Dąbrówka (Ostrołęka). W okolicy kopano bursztyn. Był czysty <~ek śćkło» i «brudny». Na miejscu nie obrabiano, gotowe korale przywożono z pod Lipnik i Myszyńca. Bursztyn znajdywano tu przy strudze (rzeczce Szkwic) w wyr. wanych od wody brzegach «pod próchnem». Bursztyn lubił być w «próchnie». Pod Dąbrówką szukano nieraz bursztynu przy ogniu, jak ryb. Na dnie, jak leżał, widać go było przy ogniu dobrze, łażono też za nim po Szkwie, trzeba było tylko mieć wprawne oczy. Wieś Dawia (pow. Ostrołęka). Wokoło wsi kopano dawniej bursztyn na łąkach po całych dniach, sprzedawano go na miejscu w stanie surowym. N a miejscu nie było bursztyniarza do obrabiania 154. Wieś Łyse (Ostrołęka). Bursztyniarze kopali tu dawniej bursztyn przez całą jesień. Do znanych miejscowych kopaczów (1875-1895) należeli bursztyniarze Tyc i Medyk 155. Wieś Kuczyńskie (Ostrołęka). Byl tu dawniej bursztyniarz, niejaki Kielbąk, który umiał odnajdywać i kopać bursztyn. Ko151 Wiadomość 'Wiadomość 1<9 \Viadomość no Wiadomość 148 od Stanisława Kiernozka lat 67, 1930. od starego Andrzejczyka r. 1928 z \'\'olkowych. od Stachelka ze wsi Łączki 1930. od starego Kazana, ok. 100 lat (1930 r.). od wójta VV. Podbielskiego z Wachu, 1929 r. 153 Wiadomość od starego Kopcia i Sadowskich ze Zbójny (191 o-gl). l5ł Viiadomość od Fr. Bednarczyka, lat 70, 1932 ze wsi Dawii. 15, Wiadomoś,ć od Puławskich, 1929 r. 152 \Viadomość �410 pał na Kuczyńskich i na Kadzidle. Zimą obrabiał. Zmarł w 18g8 r. mając lat 60156. Koło wsi Plewki (Ostrołęka) na wygonie kopano dawniej bursztyn, przestano kopać około 1870 r. Były tam duże kawały. W Ig25 r. wyorano na polu kawał bursztynu wielkości dużej pięści; znalazły go dzieci, był już nadtłuczony, zabrały go jako «pscący kanień»i potłukły na kawałki, po czym spaliły w ogniu. W samej wsi bursztyniarza do obróbki nie było. Chodzili wędrowni, 'którzy czyścili stare i sprzedawali nowe korale 157. Wieś Piasecznia (Ostrołęka). Kopano tu dawniej bursztyn. We wsi Tatary nie kopano, bo bursztyniarzy we wsi nie było. Ale bursztyn i tu jest. Przy regulacji strugi w r. Ig28 znaleziono bryłę j ak pięść 158. Bursztyny czasem sprzedawali handlarze, roznosząc sznury po wsiach. Nasi bursztyniarze sprzedawali tylko u siebie. Płacono za sznur bursztynów około 2 rb. ros. 159. W Kadzidle i koło Piaseczni kopano dawniej bursztyn, z, dostarczonego zaś materiału obrabiano bursztyn we wsi Zdunek 16) (Ostrołęka). We wsi Dylewo (Ostrołęka) na polu pod lasem wyorują bryłki bursztynu. Okolica tu, jak mówią, była «bursztynowa». Na cegielni tutejszej w glinie też znajduje się bursztyn 161. Na gruntach Kadzidła (Ostrołęka) kopalnie bursztynu miały dawniej swoje nazwy. Jedna nazywała się «Żytacha», a druga «Na Szwedzie». Jeszcze w Ig0g r. można tu było kopać bursztyn 162. Dawniej kopano tu często bryły wielkości pięści i półfuntowe, drobny nie zawsze brano. Kopacze zarabiali dawniej do 6 rb. dziennie. \Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. \'Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. 1>6 \Viadomość od Kaczyńskiego z Tatarów, '929 r. 359 Około zł 10. vViad. od :NI. Perzona z Dylewa, 1920. 160 Wiadom. od Marcji Sobiechowej z Kadzidła, '928 r. 161 \Viadomość od ]. Wyrębka z Dylewa ; bursztyn z tych stron był w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie. 162 Byłem tu sam na próbnym kopaniu. Znajdywano tylko drobne brylKi, były to już kopalnie wyczerpane (przyp. autora). 156 157 Wieś Serwatki (nad Pisą. pow. łomżyński). Na podmytych brzegach rzeki i w dołach łąkowych znajdywano bryłki bursztynu żółtego 16l. \'\Tieś Przystań, pow. makowski. W lasach tutejszych kopano dawniej dużo bursztynu w wielkich nieraz kawałach. Po kopalniach pełno do dziś dołów w lesie 164. g. Bursztyn w poezji pieśni ludowej literaturze Bursztyn działał na wyobraźnię pisarzy i poetów. - Bursztyn w utworach Deotymy, M. Romanowskiego i innych. - Wspominki o bursztynie w utworach dawniejszych. - Bursztyn w pieśni weselnej u Kurpiów. Bursztyn - to «złoto Północy» - działał na wyobraźnię pisarzy i poetów - dawnych i nowszych. Poświęcono mu opowieści, podania i utwory poetyckie. Śpiewano a nim w piosenkach. W opowieściach o zakopanych skarbach, kwitnących w paprociach itp. nie zapomniano obok złota i o bursztynie. N ajwięcej temu mineralowi poświęciła miejsca Deotyma w swej powieści p. t. «Panienka z okienka». W opisie «Bursztynowego domu» w Gdańsku autorka przedstawia nam niezmierne bogactwo bursztyniarzy gdańskich w materiale i wyrobach. Najciekawsze, jak kupiec «zaczął jedna po drugi~j otwierać swe zaczarowane szafy. Tam na głębokich policach stały rzędami bursztynowe posążki, czarki, kropielniczki, solniczki, ampułki. Były i przedmioty innego porządku, jak to: srebrne puchary i talerze, kryształowe szklanice i nalewki, ale wszystko nasadzone maskaronami albo figurkami z bursztynu; były i krucyfiksy hebanowe ze słonecznym Panem Jezusem i świątynki z kości sianiowej, gdzie bawiły się różne żółciuchne osóbki». Dalsze opisy wyrobów bursztynowych, paciorków itp. są nie mniej ciekawe, przy tym przedstawione z zamiłowaniem i pewnym znawstwem'. W'idać, że autorka lubiła wyroby i ró~ne cacka bursztynowe, a przy tym obejrzała je u kupców gdańsk!ch dokładnie. 163 161 Wiadomość od Ł. Serafina ze wsi B diki, \Viadomości miejscowe od bursztyniarzy. bryłki takie widziałem. �Poeta romantyk :Mieczysław Romanowski w swoim «Mściwoju szalonym» 165 nie zapomniał - obok innych pięknych rzeczy - o naszym bursztynie. Z dalekiej wyprawy zbrojnej Mściwoj przywiózł między innymi: (,Ojcu sobolą szubę drogą, I miecz i srebrnych rzeczy mnogo; Siostrze zaś jasny sznur bursztynów, A sobie sławę dzielnych czynów ... '). A dalej, pisząc o ofiarach, składanych bogom, mówi: (,Bogom się złoty b u r s z t y n pali Aby przy synku z łaską stah, A gdy żar buchnie wonnym, Jakby ujrzała smutek płonnym ... ')' Bielski 188 Flisacy, wracający po odbytym spławie z Gdańska do domów, między innymi gościńcami przywozili swoim dziewczynom bursztynowe korale na szyję, o czym wspomina W. Pol w jednym ze swoich utworów: (,Mijaj flisie grody, kościoły i dworki, Bo na bursztynowe czekają paciorki,) 169 W pieśniach weselnych kurpiowskich często wspomina SIę o bursztynie, jak dawniej, tak i dziś, np.: tak opisuje w swych utworach dawne czasy: (,Za pierwszych lat nosiły nasze panie duszki Paciorki bursztynowe, nie złote łańcuszki,). <,Perłami a różami i rozkosznem kwieciem, Statki znamienitymi godno było uczcić Liliją i fijołkiem, wonnymi maściami, Kalcedony, bursztyny i drogim kamieniem ... 186 Ziemie Prus Wschodnich i Pomorza nazywano dawniej ziemią «bursztynową», jak to widzimy z poematu, pisanego ongiś do Ignacego Krasickiego 167). (,Gdy nasze dzielą dobra sąsiedzkie narody, Ciebie wzięcie za czwarte rachujemy szkody. A choć w odległej teraz bursztynowej ziemi Mieszkać musisz, pasterzu, z owieczkami twe mi, Sprzyjaj tej, co cię na świat wydała, krainie, Niechaj rodaków imię twemi dzieły słynie'). W wierszu «:Żywot Pana Jezusa» w w. XV, obok różnych wymienianych drogocenności, nie zapomniano i o bursztynie: 165 (,Mściwoj szalony') - Fragment poematu M. Romanowskiego, Tyg. Ilustr., 1883, II, nr 27. 161Duszki, duchenki - ubiór głowy zakonny (przytacza F. Kozłowski w (,Dziejach .tvlazowsza,), 1858, str. 466. 167 «Gość w Heilsbergw), wiersz pisany w r. 1784 do Ignacego Krasickiego, księcia biskupa \Varmińskiego. (,CO tam było stołów, a wsytko lipowe, Co było obrusów - wsytko toruniowe, Co było półmisków - wsytko burśtynowe ... 176 A w jednej z oczepinowych pieśni, przy zbieraniu datków przez «cepkałkę» dla panny młodej tak zachęcają weselników: «A dajciez jej na burśtyny, Co by niała śtyry syny, Dajcie, dajcie, nie załujcie, Choć rubelka, ochsiarujcie ... ,}171 W powieściach omawiających życie Kurpiów, tylko w jednej p. t. «Na kurpiowskim szlaku» bursztyn wzięty jest przez autora pod uwagę; oto urywek, trzeba przyznać, fachowo opracowany 172: 168 Żywot Pana Jezusa - Baltazara Opecia w pięciu wydaniach w. XVI, opisał Józef Przyborowski. Przeg!. Bib!. i Archeo!., Warszawa, 1881, 332,. 169 (,Powrót flisów') w Kłosach, :;!g6, 187 I. 170 Śpiewana koło Lipnik, Kadzidła, Baranowa; przytacza Kolberg w cz. IV (,Mazowsza'), str. 20g. 171 Znana do dziś po wsiach kurpiowskich. Przytacza Kolberg w (,Mazowszw), cz. IV, 238. Zamiast ('rubelka') śpiewają dziś ('psianć złotych,). 172 Antoni Chleboradzki (W. Chajewski) «Na kurpiowskim szlaku» powieść. �<<JasiekBursztyniarczyk był najlepszym osmanem bo nawet prowadził za. sobą 50-ci u poszukiwaczy; na poszukiwaniu się znał, a ~rzytem mIał węch okrutny. Mówili ludzie, że po węchu dochodzIł bursztynu, bo też na twarzy miał duży nos, a łeb zawsze krótko strzygł. Małe szare oczy latały mu chytrze. Urodził się też z zajęczą wargą i dlatego go Kusym nazywano, co go mocno złościło. Gdy Bursztyniarczyk szedł w las za poszukiwaniem, zawsze musiał coś przynicść i to nie byle jakiego gatunku bursztynu. A było tych gatunków w~ele: sz u m, już to był najpodlejszy gatunek bursztynu bo kruszył SIę bardzo i na niego niechętnie dybali bursztyniarze' blanki er świecił się bardzo; cacko, po obrobieniu, jak szkł~ przeźroczystości nabierał, a najlepszy gatunek był kapuściak, bo aż do białości się mienił. P ł a m y k to bursztyn czerwony. W różnych miejscach znajdował się bursztyn i różnie też w ziemi leż.al..Jaką formę miało drzewo, tak też się znajdował i bursztyn. Jez~h drzewo było proste, to pas ciągnął się prosto, drzewo zgniło, żywIca stwardniała i przerobiła się na bursztyn. Jeżeli drzewo było krzywe, to i bursztyn szedł pasem krzywym. Różne też były pasy: to pas łamany, to pas nieregularny, który miał w środku wydęcie, to pas z wylotem, jeżeli gałąź ku górze sterczała, to pas przerwany, gdy kawałka bursztynu nie było. Ten Jasiek Bursztyniarczyk ogromnie był do swego fachu zamiłowany, tak że i wyrwasy śpiewał jeno a bursztynie: (,Oj zwijam się gracko, Mam dziewkę jak cacko, To nie byle proch Jej ząbki - jak knoch 173 A usta jak płomyk. A potem znowu z dziewuchą gadał jeno o bursztynie. - Miałem okrutną przygodę - mówi - wychodząc do bicia próby, robię sztych łopatą i patrzę, czy pas nie pokazuje się? Za jednym lub trzecim sztychem natrafiam na pasik 4 do 5 kroków długi, trzy do sześciu cali gruby. Ho, ho, jest, jest pasik z piasku, koloru sinego, lipkowaty, wilgotny. la Knoch - bursztyn blado-żółty, «kościany'). Kopię, musi na trzy stopy - jest brandsz tych (małe kawałki bursztynu), a potem wiorzyska; musi być bursztyn cacko albo knoch; kopię, aż tu ciekięć się sączy. Rozkopuję przez wondół a ziemia się zawala, ujonem się bronienia i oparłem się plecami, ho, ho, ho, a ciekięć mi w zanadrze naleciał, aż chłód po całym ciele przeszedł, ale bursztynu dostałem kawał spory, jak głowa. Dziewuchy śmiały się, że żonę bursztynem paść będzie, ale to nic nie skutkowało, bo Jasiek a innych rzeczach gadać nie potrafił, jeno o bursztynie. Był z niego zgrabny majster, umiał toczyć bursztyny i zręcznie też różne wyrabiał rzeczy. Miał przy tym gust niezły i ładnie dobierał kolorów. Gdy koralików natocz)'ł, to potem wystrugał deseczkę, powiercił w niej różne d.liurki i po wsadzał cienkie patyczki, a na nie ponatykał koraliki różnokolorowe. Takim sposobem robił spięcia i guziki, ale jeno dla formy, aby pod szyją wisiały, bo Kurpie i Kurpianki jeno haftek używali. Raz nawet wysadził duży obraz Matki Boskiej, który w Myszyńcu zawiesił w kościele. Potem bartnicy prosili, żeby i świętego Bartłomiej a, patrona bartnego tak ubrał, a Jasiek miał przez całą zimę nad tem robotę. Jak obraz skończył, dziwowali się wszyscy, co gdy go zawieszono i zapalono przed nim pół kopy świec woskowych, błyszczał się każdy koralik. Płomykowe ogniem odbijały, knuch niby srebro świecił, cacko kiejby słoneczne łamał promienie. Z tego jeno obrazu rozmiłowała się w majstrze Elżbieta Barwnikówna» ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22a8e8ba0d5cf25142e10dc55b3de2ed.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:74 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:59 Title A name given to the resource Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c45e05af1f5ae02908cc28e526a246b8.pdf e36244afd226110e5010ea33b4ab2cc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3008 Title A name given to the resource "Co się myśli, to się przyśni". O interpretacji obrazów w senniku ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.121-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński „ C O SIĘ MYŚLI TO SIĘ PRZYŚNI". O INTERWENCJI OBRAZÓW W SENNIKU LUDOWYM ,.(...) Sennik t r a k t u j ę j a k o okno, d a j ą c e b e z p o ś r e d n i w g l ą d w pierwszej k o l e j n o ś c i przekazy ustne, p o ś w i a d c z o n e w i e l o m a w p s y c h i k ę l u d z i s t a r o ż y t n y c h , p r o w a d z ę w i ę c badania ściśle w a r i a n t a m i , i o d d z i e l a j ą c j e od p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h , zdecy­ naukowe z pogranicza historii kultury, a t a k ż e f o l k l o r u i nawet religii, zabobonu, Aleksander K r a w c z u k , Sennik Artemidom, 1976, s. 51 „ J e ś l i w o ź m i e m y n a j p r y m i t y w n i e j s z e f o r m y m y ś l e n i a ludz­ kiego, j a k i e w y s t ę p u j ą w marzeniach sennych, w nich ó w archaicznie prymitywny dowanie m n i e j p e w n y c h i w i a r y g o d n y c h . M u s i p o d d a ć sennika w e r y f i k a c j i psychoanalizy." i myślenia przesuwania ich autentyczne językowo warianty, 6 ich 5 W y ł ą c z n i e na u s t n y m przekazie, u t r w a l o n y m na i dobrze s p r a w d z o n y m teksty folkloru, badając c z ę s t o ś ć , z a s i ę g s p o ł e c z n y i geograficzny, f u n k c j e . dostrzeżemy mechanizm kompleksowego: zespalania się, kondensacji zapisując t a k i e j j a k wszystkie inne t e k s t y taśmach oparte s ą n a s t ę p u j ą c e dalej u w a g i . C h c ę w n i c h d o t k n ą ć jednego zasadniczego p r o b l e m u , n a l e ż ą c e g o do się o b r a z ó w . Badanie u o g ó l n i e ń z a c h o d z ą c y c h w marzeniach postulowanej sennych pozwala (...) z r o z u m i e ć m y ś l e n i e p r y m i t y w n e i prze­ czy s ą — i owentualnie j a k i e s ą — r e g u ł y i n t e r p r e t a c j i s n ó w k o n a ć s i ę , że u o g ó l n i e n i e w m y ś l e n i u niekoniecznio w y s t ę p u j e w polskiej t r a d y c j i ludowej ? Czy w y k ł a d a n i e sensu o b r a z ó w jest t y l k o w najbardzioj r o z w i n i ę t e j formie, t j . w formie p o j ę ć . " przez A . K r a w c z u k a n o w o ż y t n e j onejrokrytyki: czysto u m o w n e , przekazywane j e d y n i e m o c ą t r a d y c j i i p o d t r z y ­ psychologiczne, m y w a n o n a i w n ą w i a r ą , czy t e ż daje się w t y m zakrosie s t w i o r d z i ć 1966 ( w y d . p o l . 1971), s. 267—8 j a k i e ś ś l a d y w o w n ę t r z n e j m o t y w a c j i ? N a c z y m t o mechanizmy L e w S. W y g o t s k i , Wybrane prace stanowił m o t y w a c y j n o p o l o g a j ą ? I sprawa dla togo szkicu n a j w a ż n i e j s z a : czysty okaz zabobonu w e t y m o l o g i c z n y m sensie tego s ł o w a (od j a k owe mechanizmy m a j ą się do m e c h a n i z m ó w samego j ę z y k a ? Sennik l u d o w y w o p i n i i o ś w i e c o n y c h w i e k u X V I I I bobo — „ s t r a s z y d ł o " ) . D o „ z d r o ż n o ś c i pierwiastkowej e d u k a c y i " zaliczył go a u t o r Mikołaja Doświadczańskiego przypadków, wkła­ W m a t e r i a ł a c h b ę d ą c y c h p o d s t a w ą t y c h u w a g (a s ą one po­ 7 dobne do w i e l u i n n y c h m a t e r i a ł ó w tego t y p u ) daje się s t w i e r d z i ć d a j ą c b o h a t o r o w i w usta n a s t ę p u j ą c e s ł o w a o jego p r o w i n c j o n a l n o - w y r a ź n y z w i ą z e k m i ę d z y obrazami sennymi a i c h i n t e r p r e t a c j ą -odpustowym w wykładni. Można t u mówić o motywacji, środowisku: „... jak wieczorne zwyczajnie o u p i o r a c h , czarownicach rozmowy i strachach, tak były ranne 0 snach: j o d n a drugiej z k o b i e t o p o w i e d a ł a , co się j o j ś n i ł o : a z i c h sposób zasad. Zasad znanych nie t y l k o s e n n i k o w i . S ą t o : t ł u m a c z e ń i w r ó ż e ń n a u c z y ł e m s i ę , iż g d y się k o m u o g i e ń ś n i , I. gościa się w d o m s p o d z i e w a ć t r z e b a ; a g d y z ą b w y p a d n i e , zapewne I I . Zasada s t y c z n o ś c i (metonimii) natenczas k t o ś z k r e w n y c h u m r z e . " która w u d e r z a j ą c o regularny o d w o ł u j e się do o k r e ś l o n y c h olemontarnych Zasada p e ł n e j t o ż s a m o ś c i obrazu (O) i w y k ł a d n i ( W ) O i W I I I . Zasada p o d o b i e ń s t w a j ę z y k o w e g o O i W 1 D7. Zasada p o d o b i o ń s t w a t r e ś c i o w e g o O i W (symbolizmu) D e z a p r o b a t ę o ś w i e c o n o g o a u t o r a dla sennika p o d t r z y m y w a l i V . Zasada k o n t r a s t u O i W jego p ó ź n i e j s i spadkobiercy ideowi z przekonaniem t y m w i ę k s z y m , V I . Zasada u o g ó l n i e n i a cech O i W . i m bardziej fantastyczno i niewybrodno p o m y s ł y interpretacyjne pomieszczali w s w y c h zbiorach a u t o r z y ( w y d a w c y ? ) s e n n i k ó w Przyjrzyjmy d r u k o w a n y c h . T o b o w i e m co m ł o d y M i k o ł a j p o z n a ł zo s ł y s z e n i a , dach. s t a ł o się w p o ł o w i e w i e k u X I X powszechnie d o s t ę p n o w postaci się i m po kolei nieco bliżoj na w y b r a n y c h p r z y k ł a ­ I . Zasada t o ż s a m o ś c i O i W jest najprostsza, wręcz prymi­ godnej w i e k u p a r y i e l e k t r y c z n o ś c i , w postaci d r u k o w a n y c h bro­ t y w n a , ale t o ż stosowana ( u d o k u m e n t o w a n a ?) najrzadziej. W e szur. A u t o r k a h a s ł a „ S e n n i k i " pomieszczonego w Słowniku loru folk­ ś n i e ukazuje się t o , co w n a j b l i ż s z y m czasie m a się z d a r z y ć na Kapełuś, jawie, ukazuje się w swojoj n a t u r a l n e j postaci. Zasada t o ż s a m o ś c i „ i s t n y zalow d r u k ó w tego rodzaju, o monotonnio m a zastosowanie do w ą s k i e g o k r ę g u t e m a t ó w : „ B r a t , siostra j a k polskiego konstatuje pod rod. J. Krzyżanowskiego p o w t a r z a j ą c y c h się t y t u ł a c h (Sennik najwiarygndniejszy egipski persko-chaldejsko-arabski i arabski, polski Helena z planetami, Sennik Sennik egipski, Sennik 2 i t d . ) " . Po n o b i l i t a c j i s n ó w j a k o m a ­ 3 t e r i a ł u diagnoz p s y c h o l o g i c z n y c h i ź r ó d ł a inspiracji p o e t y c k i e j w ostatnich dokadach w i e k u X X w r ó c i ł y zainteresowania 4 son- 8 sie p r z y ś n i t o t e ż w i ę c y p r z y j e d z i o " ( N i e ) . „ M i e j a k sie ojciec ś ń i , no t o p r z y j o d z i e " (Nie). „ P o g r z e b j a k w i d a ć , żo c h u r ą g w i e , k s i ą d z idzio czy co, t o t r z a sie s p o d z i e w a ć p o g r z o b u " (Wil). „ J e d n y si z n ó w p r z y ś n i ł a trumna, i t y ż — m i a ł a to t r u m n y . Za j a k i ś czas ш п а г nikiem jako tekstom prognostycznym. R o z w ó j t y c h zainteresowań jej syn i m i a ł a te t r u m n y " (Gór). I I . Zasada m e t o n i m i i , t j . s t y c z n o ś c i przestrzennoj, czasowej walnie p o d s y c i ł a parapsychologia i neoastrologia. Jednak w k u l ­ l u b m y ś l o w e j m i ę d z y sonsem w y k ł a d a n y m a obrazem jest spo­ turzo masowej, nie z r y w a j ą c e j w i ę z ó w z t r a d y c j ą r a c j o n a l i s t y c z n ą , t y k a n a ezęściej. Przybiera różne sennik funkcjonuje raczej na zasadzie k o m e r c y j n e j z jednej, a ludycznoj z drugiej s t r o n y . M o ż n a to p o w i e d z i e ć n p . o egipskim Senniku d r u k o w a n y m przez l u b e l s k ą „ K a m e n ę " w o d c i n k a c h formy. Obraz senny m o ż o z o s t a ć u z n a n y w stosunku do zdarzenia przewidywanego na j a w i e za jego i s t o t n y r e k w i z y t : „Obrącz­ k a j a k sie ś n i t o j u ż m ó w i o , że to j u ż b ę d z i e wesele, z a r ę c z y n y " w r o k u 1974 ( „ E s k i m o s w ś n i e g a c h l a t e m — z m a r t w i e n i e " i t p . ) . ( K a w ) ; „ J a k p i e r ś c i o n e k sie ś n i t o p r ę d k i ś l u b " (Sta); „ C h o r ą g w i e W s z y s t k o to s ą zjawiska i n t e r e s u j ą c e dla socjologów i h i s t o r y k ó w czarne j a k sie ś n i o i k r z y ż t o d z i e ś p o g r z e b " ( K l i m ) ; za n а г z ę - kultury. d z i e n i e z b ę d n o do w y k o n a n i a j a k i o j ś c z y n n o ś c i : „ K o s a j a k sio F o l k l o r y s t a , badacz ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i j e j f o r m w y r a z u , ś n i t o m ó w i o , ż e ś m i e r ć dzieś b ę d z i e w r o d z i n i e " (Maz), „ P i e ­ p r z y s t ę p u j ą c do analizy sennika p o s t a w i p y t a n i e w s t ę p n e o t o , co n i ą d z e j a k sie p r z y ś n i e , b ę d z i e j a k i ś w y d a t e k " ( H a ł ) , „ B u t y to z tej bogatej d o k u m e n t a c j i jest a u t e n t y c z n y m zapisem w i e r z e ń podróż" 1 wiedzy l u d o w o j , zbiorowej, u g r u n t o w a n e j , co z a ś t y l k o p o d a ż ą M ó w i o , że dzieś t a k j a k b y w rudzinie b y ł w y p a d e k czy t r u m n a " ( P a t ) ; za m a t o r i a ł : „ D e s k i nowe t o niedobrze. o b r o t n y c h t ł u m a c z y i w y d a w c ó w nie s t r o n i ą c y c h od p o m y s ł ó w ( K l i m ) ; za m i e j s o o i n d y w i d u a l n y c h , a u t o r s k i c h , c h w y t l i w y c h ? Bez o b a w y p o p e ł n i e ­ t o bardzo z ł y sen. J a k o t w a r t y g r ó b t o ś m i e r ć w ś r ó d n a j b l i ż s z y o h " p r z o w i d y w a n o j a k c j i : „ S o n o grobach n i a b ł ę d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , że jest i jedno i drugie. A skoro t a k , ( R a f ) ; wreszcie, jeśli w ś n i e p o j a w i a się p o s t a ć l u d z k a ; za а к t o - folklorysta r a, m u s i s i ę g n ą ć do ź r ó d o ł w i a r y g o d n y c h , w y d z i e l a j ą c który odegra i s t o t n ą rolę w przewidywanym zdarzeniu: m �I „ K s i ą d z t o ' w r ó ż b a n a pogrzeb" (Sem); „ J a k m i sie d o k t o r ś n i , Ustanawianie przoz sennik z w i ą z k ó w p o d o b i e ń s t w a bazuje to j u ż k t o ś z r o d z i n y zachoruje" ( R a f ) ; „ J a k sie uczniowi profosor w y r a ź n i e n a konwoncjach semantycznych j ę z y k a , t j . na ś n i , t o b ę d z i e p y t a n y . M n i e ilo razy się śnił j a k i ś nauczyciol, to zospołach zawsze b y ł a m p y t a n a " j a k o szoroko rozumiane znaczonio s ł ó w . Sennik p o t w i e r d z a po­ (Raf). J u ż p r z y sprawdzaniu zakresu d z i a ł a n i a zasady motonimicznej coch c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , któro zostały tych utrwalono toczne stereotypy i zarazom pozwala jo lopioj i s z c z e g ó ł o w i e j 1 0 w senniku pokazuje się j a k w a ż n e znaczonio m a u w z g l ę d n i o n i e rozpoznawać . t ł a k u l t u r o w e g o i całej t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j . Boz tego p o w n y c h z w i e r z ą t . Byk, o c z y w i s t y c h p o w i ą z a ń m o ż n a po p r o s t u nio dostrzec. D o t y c z y tylko t o n p . b i a ł e g o p ł ó t n a : w w y k ł a d n i w s p ó l c z o s n o j : „ P ł ó t n o biolić — równoczośnie b l i s k a ś m i e r ć " ( K i j ) , „ T o m ó w i o j a k sio p ł ó t n o d u ż o ś n i , to k t o ś N a z w y te k o n o t u j ą umrze w r o d z i n i e " (Maz). z d r o w i e ; s k ł o n n o ś ć do tarzania się w błocie i b r u d z i o ; p o d s t ę p n a Dla objaśnionia motywacji toj w y k ł a d n i trzeba przywołać Widać to koń, świnia, nazwami zwierząt, nazwami szczególnie dobrze na przykładzio gad, wąż s ą w j ę z y k u l u d o w y m któro można wyposażonymi pokazać w palcem, bogate nie alo stereotypy. cechy t a k i e , j a k b r u t a l n a siła, męskość, złośliwość. To stereotypowe s k ł a d n i k i semantyczne z jednej s t r o n y i n f o r m a c j ę o s t a r y m z w y c z a j u chowania n i o b o s z c z y k ó w w gioz- tłumaczą ł a c h z b i a ł o g o p ł ó t n a , z n a u y m w Polsce joszczo w p o ł o w i e w i e k u o d n o ś n y c h nazw w tekstach j ę z y k o w y c h , z drugioj z a ś — sposoby X I X i o t y m , ż e biel, a nie c z e r ń b y ł a kolorom żałobnym. 9 I I I . Zasada podobioristwa nazw j ę z y k o w y c h obrazu soimogo metaforyczne i niekiedy wręcz alegoryczne użycie takiego a nie innogo i n t e r p r e t o w a n i a o d n o ś n y c h o b r a z ó w w sen­ n i k u l u d o w y m (Por). „ B y k rozjuszony j a k się ś n i to p r z y g o d y i p o d k ł a d a n e g o p o d t e n obraz rzeczywistego p r z o d m i o t u czy zda­ miłosno" (Raf); rzenia m a zakros stosowania n i e w i e l k i , ale jost w j a k i m ś sensio „ K o n i o to c h ł o p c y , p a n n o m p r z e w a ż n i e j a k sio ś n i o , a m ę ż a t k o m „ K o ń j a k p a i m i o sio śni to k a w a l e r " (Nie); dla sonnika ludowogo charakterystyczna. M o ż n a b o w i e m p r z y ­ toż j a k i e ś t o w a r z y s t w o m ę s k i e i to joszczo t a k i e ł a d n e k o n i e t o p u s z c z a ć , ż e u j o j p o d ł o ż a loży archaiczna w i a r a w m a g i c z n ą ł a d n o c h ł o p y " ( I w a ) ; „ Ś w i n i a j a k sio ś n i to m ó w i o , że z n o w u ż w a r t o ś ć samej nazwy, k t ó r a to nazwa jost t r a k t o w a n a j a k o i n ­ p i j a k a zobaczy u ś w i n i o n e g o t a k i o g o " (Maz); „ G a d y , jaszczurki t e g r a l n y a t r y b u t p r z e d m i o t u . N a l e ż ą c e t u p r z y k ł a d y (bić i przy­ j a k sie ś n i o , t o k t o ś b ę d z i o g r y ź ć , p o d s t ę p u s z u k a ć " ( K o s z ) ; być, krew i krewny) m a j ą p o w t a r z a j ą c o się p o ś w i a d c z e n i a z ustnego „ A w ą ż t o m ó w i ą , że t e ż niodobrzo bo t a k i k t o ś z ł y n a niego j a k o b i e g u : „ J a k p a n i k o g o ś bije, o d p a n i coś się o d b i j e " ( K o s z ) ; w ą ż , na togo c z ł o w i e k a " „ B i ć k o g o ś , t o k t o ś sie p r z y b i j e , p r z y b ę d z i e s k ą d y ś " (Maz). (Kaw); I d ą c konsekwentnie t ą d r o g ą d o c h o d z i m y do o d k r y c i a z w i ą z ­ „ J e ś l i pie b i t k a ś n i t o j u ż sio k t o ś p r z y b i j e t e ż " (Barn). „ J a k sie k ó w m i ę d z y w y k ł a d n i ą o b r a z ó w w senniku a c a ł ą b o g a t ą sferą k r e w ś n i , t o m ó w i o , że j a k i ś k r e w n y p r z y j d z i e , j a k i ś k u z y n ludowych wierzeń i w y o b r a ż e ń mitologicznych. Badanie p r z y j d z i e do d o m u " (Maz). związków postulował K . Moszyński. Wykładnia obrazu m o ż e do f o r m j ę z y k o w y c h nawiązywać 1 1 tych Czysto w i e r z e n i o w y cha- r a k t o r m a j ą n p . w y k ł a d n i e z n a c z o ń bociana i k u k u ł k i : „ B o c i a n w s p o s ó b bardzioj z ł o ż o n y i r o z w i j a ć się w k i e r u n k u w s k a z a n y m j a k sie p r z y ś n i , t o m ó w i o , że dziocko p r z y n i o s i e " (Maz); przez metaforyczne u ż y c i e w y r a ż e ń . S p o t y k a m y n p . przekonanie, k u k u ł k ę się s ł y s z y j a k k u k a l u b się j ą w i d z i , t o jest p o m y ś l n a ż e „ D o i ć k r o w y t o jest w i e l k i z y s k " ( H a ł ) , (Raf), k t ó r e w y k o r z y ­ w r ó ż b a . A l e m ę ż c z y ź n i e j a k się ś n i , t o a l i m e n t a w r ó ż y " stuje kogoś, W i a r a w t o , żo bocian przynosi dzieci, a k u k u ł k a przepowiada w y k o r z y s t y w a ć k o g o ś , b y ć dla k o g o ś i c h liczbę stanowi s k ł a d n i k s t e r e o t y p o w y w l u d o w y c h znaczeniach znaczonie potocznego z w r o t u frazeologicznego doić być dla kogoś dojną krową ź r ó d ł e m z y s k ó w " . I n t e r p r e t a c j a p r a n i a — „ J a k sio ś n i , żo k t o ś s ł ó w bocian i kukułka- „Jak (Raf). 12 bielizno pierze t o k t o ś o b m a w i a " ( I w a ) . „ P r a n i e t o m ó w i o , ż y Zgodnie z r e g u ł a m i j ę z y k o w y m i ustalonia p o d o b i o ń s t w cechy k t o ś pierzo o t y m c z ł o w i o k u , o b m o w a m ó w i o " ( K l i m ) — opiera p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń f i z y c z n y c h s ą bez p r z e s z k ó d u t o ż s a m i a n e się na g r u n t o w n y m w powszechnym u ż y c i u p r z e n o ś n y m rozu­ z cechami p r z e d m i o t ó w i z d a r z o ń p s y c h i c z n y c h : „ J a k się ś n i ą mienia z w r o t u prać brudy „ r o z t r z ą s a ć , w y c i ą g a ć na ś w i a t ł o dzien­ c u k i e r k i , t o j a k i e ś przelotne m i ł o s t k i , j a k a ś przelotna m i ł a zna­ ne s p r a w y d r a ż l i w a , p r z y k r o " . R ó w n i e ż zgodnie z sensem sfra- j o m o ś ć " ( R a f ) ; „ K w i a t y to m i ł o ś ć " ( p i w ) ; „ B u r z a t o j a k a ś k ł ó t ­ zeologizowanych p o r ó w n a ń j ę z y k o w y c h zdrów nia, czy co, j a k g r z m i " (Son). jak koń, zdrowy jak jak ryba, zdrów dąb — o d n o ś n e p r z e d m i o t y s ą w senniku V . Zasada k o n t r a s t u ( p r z e c i w i e ń s t w a ) p r z y t ł u m a c z e n i u s n ó w t r a k t o w a n e j a k o zapowiedzi z d r o w i a : „ R y b y j a k się ś n i ą w w o ­ zdaje się w y n i k a ć z przokonania, żo w nieustannych obrotach dzie t o z d r o w i e " (Nie), „ J a k sio konie śnio to dobrze, ezłowiok losu k a ż d a j a k o ś ć m u s i u s t ą p i ć miojsca swojemu p r z e c i w i e ń s t w u . z d r o w y " (Szum), „ D ę b y t o na z d r o w i e " ( N o w ) . J e ś l i c o ś złego z d a r z y ł o się j u ż we ś n i e , nio zdarzy się n a jawie, I V . Zasada p o d o b i e ń s t w a t r e ś c i o w o g o (symbolizmu) m a bez­ i o d w r o t n i e , m i ł y i p r z y j e m n y son o t w i e r a miejsce na j a w i e dla sprzecznie r a n g ę n a j w y ż s z ą i zakros funkcjonowania najszerszy. czegoś p r z y k r e g o . J o ś l i t o domniomauio jost s ł u s z n e z n a c z y ł o b y Sennik jest k r ó l e s t w e m s y m b o l i k i , kojarzenia poprzez p o d o b i o ń ­ to zarazom, żo w l u d o w o j koncepcji rzoczywistośc.i sen i j a w a s ą stwo p r z e d m i o t ó w w n a j r o z m a i t s z y m tego p o d o b i e ń s t w a rozu­ bliższe sobio niż w k u l t u r z o n i e l u d o w e j . m i e n i u . Jest p o d t y m w z g l ę d e m analogiczny do najstarszych D o ś ć powszechne (i staro) jest przekonanie, ż e wosole we śnie gatunków obrzędowej. zapowiada rzeczy s m u t n e : „ J a k wesołe sio ś n i , dzieś jodzio p a n n a P o d o b i o ń s t w o k s z t a ł t u fasoli, grochu, j a g ó d — i łoz staje się m ł o d a ubrana na b i a ł o , to gadajo, żo b ę d z i e pogrzob w rodzinie, p o d s t a w ą i c h t r a k t o w a n i a w senniku j a k o zapowiedzi p ł a c z u : s i n u t o k " (Maz); „ J a k sie ś n i wesele to t e ż b ę d z i e j a k i e ś „ w e s e l e " folkloru: mitu, baśni, zagadki, piośni „ F a s o l ę ł u s k a ć t o z m a r t w i e n i e i ł z y " (Raf), „ Z i a r n k a g r o c h u t o w d o m u , j a k a ś k ł ó t n i a , j a k i ś b a ł a g a n " (Sem); „ W e s e l e j a k sie ś n i w i e m na pewno, ż e t o p ł a c z " (Raf), „ J a k j a g o d y czerwone sie t o nie jest bardzo dobrze" (Soł). ś n i o , t o p ł a c z . J a g o d y to sie p ł a c z e i j u ż " ( B a m ) . Podobieństwo polegające na „byciu wilgotnym, Podobną mokrym" wykładnię pozwala t r a k t o w a ć t a k ż e doszcz j a k o z a p o w i e d ź p ł a c z u : „ J a k sie ność jakaś wielka" deszcz ś n i , t o człowiek b ę d z i e p ł a k a ć " (Raf). Podobieństwo (Maz). b a r w y s t a n o w i pomost p o z w a l a j ą c y przejść od p r z e d m i o t u b i a ł e g o do l i s t u : „ B i a ł a p o ś c i e l czy b i a ł e j a k i e ś otrzymują inne zdarzenia radosne: „ T a ń c o t o s m u t e k " ( Р о к ) . „ M i ł o ś ć — o, t o j u ż jest n i e p r z y j e m ­ ( H a ł ) . „ P o c a ł u n e k t o fałsz, j a k a ś zdrada" „ P a n n a m ł o d a w welonie t o j a k i o ś wiolkio u t r a p i e n i e " (Klim). Odpowiednio o d w r o t n ą , t j . p o z y t y w n ą w y k ł a d n i ę zdarzenia smutne i przedmioty z kręgu otrzymują obrusy t o j u ż list j a k i ś d o b r y " (Proch), „ G o ł ą b b i a ł y , bocian, bie­ nierzadko lizna, poduszki b i a ł e t o list, t o w i a d o m o ś ć raczej d o b r a " ( K o z ) , „ P ł a c z t o uciecha" ( K a w ) ; „ P ł a c z no to r a d o ś ć " (Nie) „ C h o r o b a śmierci: „ G o ł ą b i gęsi, b i a ł e p i ó r a t o t e ż t a k samo, t o l i s t " ( I w a ) , „ J a k sie t o nio jest z ł y son. T o znaczy j a k i o ś ocalenie o d s t r a t y " śni b i a ł e p ł ó t n o t o bodzie l i s t " (Szaw), „ J a k sio ś n i na p r z y k ł a d „ P o g r z e b to nic kiepskiego" (Kosz). „ J a k chodzi się po c m e n t a r z u p r z e ś c i e r a d ł o b i a ł e , obrus, t o znaczy, żo dostanie sie list od k o g o ś . po grobach to d o b r z e " (Kasz). (Raf). T o j u ż w i ę c y sprawdzone" (Nie). B i e l , j a k w i d a ć z n i e k t ó r y c h W y k ł a d n i e złowieszcze z d a r z e ń radosnych — z weselem na p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w , w n o s i r ó w n o c z e ś n i e d o d a t k o w ą ko­ czele — s ą u t r w a l o n e silniej i spotykane powszechniej. W y k ł a d n i e notację pozytywną — ,.doVy, korzystny". o p t y m i s t y c z n o z d a r z e ń s m u t n y c h s ą rzadszo. Te ostatnie czysto 122 �otrzymują wyjaśnienie na zasadzie t o ż s a m o ś c i o w e j . Złe zapo­ wiada p r z e w a ż n i e z ł e . W senniku l u d o w y m pretacje przeważają inter­ m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u zasady t o ż s a m o ś c i , s t y c z n o ś c i , podobień­ stwa, k o n t r a s t u , u o g ó l n i e n i a . N a k o n k r e t n o efekty zastosowania o k r e ś l o n y c h zasad w o d ­ pesymistyczne. V I . Zasada u o g ó l n i e n i a , bardzo dla sennika znamienna, r ó ż n i niesieniu do o k r e ś l o n y c h o b r a z ó w sonnych d o c y d u j ą c y w p ł y w m a się o d w s z y s t k i c h d o t ą d o m ó w i o n y c h s w o i m u k i e r u n k o w a n i e m . j ę z y k z jego c h a r a k t e r y s t y k a m i p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń u t r w a l o ­ 0 poziomie n y m i w postaci szeroko r o z u m i a n y c h z n a c z e ń słów. Z d w u po­ o g ó l n o ś c i (deski — t r u m n a , b i ć — p r z y b y ć , groch — ł z a , wesele — p u l a r n y c h polskich p r z y s ł ó w na t o m a t s n u : „ S e n m a r a — B ó g ile zasady wcześniejsze działają na t y m samym pogrzeb), o t y l e t a p r o w a d z i od czogoś bardziej konkretnego k u w i a r a " i „ C o się m y ś l i , to się p r z y ś n i " (notowanego w Nowej mniej konkretnemu lub zgoła abstrakcyjnemu, od okrośloności przysłów k u n i e o k r e ś l o n o ś c i : „ J a k z w i e r z ę t a dzikie się ś n i ą , o t , to jost ś n i o " ) d u c h o w i ludowego somiika bliższe jest p r z y s ł o w i e drugie. niedobrze, t o j u ż j a k i e ś n i e b e z p i e c z e ń s t w o " (Hal). polskich księdze pod n a d r z ę d n y m h a s ł o m „ C o na jawie, t o we Sennik t e n nio t y l k o w y c h o d z i od o b r a z ó w najbardziej ele­ U o g ó l n i e n i e dokonuje się z w y k l e w p o w i ą z a n i u z i n n ą , nie­ m e n t a r n y c h p r o s t y c h , codziennych, ale t o ż w sposobie i c h o b j a ś ­ z w y k l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e n d e n c j ą sennika do w a r t o ś c i o w a n i a niania j a k o z n a k ó w prognostycznych idzio t o r e m u t r w a l o n y c h kontrastowego — k o n o t a c j i j ę z y k o w y c h . K o n o t a c j e to u j a w n i a , rozwija, u w y r a ź n i a . jako W l u d o w y m p o j m o w a n i u ś w i a t a sen nie przeciwstawia się t e m u w kategoriach „ d o b r y — z ł y " , „ k o r z y s t n y n i e k o r z y s t n y " dla ś n i ą c e g o . T o co dobro jest o k r e ś l a n e zdrowie, bogactwo, p i e n i ą d z e ; szczęścio, p o m y ś l n o ś ć , powodze­ co rzeczywiste, przeciwnie, w i ą ż e się z t y m ściśle. Bez takiego n i e ; wesołe, r a d o ś ć , zadowolenie. T o co złe jest o k r e ś l a n o j a k o przekonania choroba, cierpienie, ś m i e r ć , pogrzeb; nieszczęście, k ł o p o t , niepo­ takiego g a t u n k u f o l k l o r u , j a k i m jest sennik. Czy przekonanie to wodzenie, n i e b e z p i e c z e ń s t w o , s t r a t a ; k ł ó t n i a , smutek, zmartwienie, złe p r z e w a ż a j ą nad nieprzyjemność. dobrymi. obmowa, Ilościowo Korzonie t y c h nie b y ł o b y m o ż l i w e powstanio i funkcjonowanie płacz, jest zasadne? P y t a n i e to n a l e ż y do togo samego p o r z ą d k u co prognostyki p y t a n i o o to czy sny się s p r a w d z a j ą . P o r z ą d k u innego n i ż p r z y ­ wartościujących j ę t y w t y m szkicu. u o g ó l n i e ń t k w i ą w konotacjach, j a k i e s ł o w a m a j ą w j ę z y k u . T a k więc „ N i e b o b ł ę k i t n e t a k i e , pogodne, t o r a d o ś ć i b ł o g o s ł a w i e ń ­ Informatorzy s t w o " ( R a f ) ; „ J a k sie śnio t a k i e ogrodowe k w i a t k i , ł a d n e k w i a t k i co t a k u ł o ż o n e , t o dobrze" ( K r z ) , „ J a b ł o ń z j a b ł k a m i to rozkosz, wielka r a d o ś ć " (Raf) — a z drugiej s t r o n y : n p . „ W i e r z b a to j u ż Bam m ó w i o zawsze, że t o j u ż s m u t n a " (Nysz), „ B ł o t o t o j a k i e ś k ł o p o t y , t. 383 i 384 z m a r t w i e n i a " (Pat), „ J a k sie g ó w n o ś n i t o m ó w i o zawsze, żo G ó r — G ó r a k J ó z e f a z Mircza, t . 149 straszna n i e p r z y j e m n o ś ć " H a ł — H a ł a s Helena z W r o n o w i c , t . 385 i 389 Ogólnikową (Maz). charakterystykę negatywną (wykorzystującą — Bambuiska Bronisława z Majdanu Ruszowskiego I w a — I w a n i c k a J a d w i g a z D z i o r ą ż n i , t . 386 p o d a n y w y ż e j z a s ó b o k r e ś l e ń ) o t r z y m u j ą w senniku l u b e l s k i m K a w — K a w u l a Genowofa z W r o n o w i c , t . 383, 385 i 386 następujące hasła: gnój, robaki, m ę t n a dziurawe buty, K i j — K i j a n k a E l ż b i o t a z L u b i e n i a , t . 248 chmirra, ulewa, góry, K l i m — K l i m s k a J a n i n a z D z i e r ą ż u i , t . 383 i 384 brud, dziury, doły, woda, s t u d n i a , ciemna kamienie i las, z a c h ó d s ł o ń c a , k r ę t a droga, u s c h ł e drzewo, stare K o s z — Koszeluk M a r i a z L u b i e n i a , t . 221 g r z y b y , suchy chleb, czarna c h o r ą g i e w , ciemna chustka, o r k a , K o z - - K o z ł o w s k a K a t a r z y n a z P o l a n ó w k i , t . 383 spadanie w d ó ł , d ź w i g a n i o c i ę ż a r u ; kapusta, owoce i j a g o d y , K r z — K r z y ś Agnieszka z Cycowa, t . 317 czarny k o t , chuda k r o w a , p ł a c z ą c e dziecko, stara baba, g o ł y Maz — M a z u r M a r i a n n a z D ą b r ó w k i , t . 168 człowiek. N i o —• N i e d ź w i e d ź Feliksa z W r o n o w i c , t . 385 Ogólną charakterystykę pozytywną (oddawaną wyrażeniami z zestawionego w y ż e j s ł o w n i k a ) m a j ą h a s ł a n a s t ę p u j ą c e : s ł o ń c e N o w — Nowosad Franciszka z W r o n o w i c , t . 384 i 385 Nysz — N y s z k o J a n i n a z Sosnowicy, t . 229 1 g w i a z d y , ś n i e g , czysta w o d a , k w i a t y , r o s n ą c e z b o ż e , zielona P a t — Paterek A n t o n i n a z Orzechowa, t . 229 t r a w a , zielone drzewo, zielony d ą b ; choinka, brzoza, P i w — P i w k o Helena z D ą b r o w y , t . 383 i 384 grzyby prawdziwki, razowy chleb; gołąb, królik, k o ń ; złoto i monety, Proch — ś m i e j ą c e się dziecko, m ł o d a dziewczyna; jasna chustka, osoba R a f — R a f a ł M a r i a z T a r n a w y , t . 384 i 386 z m a r ł a p o k a z u j ą c a się j a k o osoba ż y w a . Sem — Semczuk Feliksa z K r y n i c , t . 383 i 384 P o d s u m u j m y . I n t e r p r e t a c j a z n a k ó w sennych c z y l i p r z y p i s y ­ P r ó c h n i a k M a r i a ze Starej W s i , t . 334 Sen —• Seniuk J a n i n a z R o g a t k i , t . 255 wanie obrazom w y k ł a d n i w senniku l u d o w y m w y k a z u j e daleko Soł — S o ł t y s Teresa z Zemborzyc, t . 149 idące uporządkowanie pozwalające, Sta •— Staszewska M a r i a z W y r y k , t . 220 o motywacji j a k to z r o b i l i ś m y , w e w n ę t r z n e j . T o co z n a c z ą c e (signifiant) mówić i to co Szaw — Szawara M a r i a z W r o n o w i c , t . 385 znaczone (signifió) p o z o s t a j ą w stosunku u c h w y t n e j z a l e ż n o ś c i . Szm —• S z m i d t B r o n i s ł a w a z K r y n i c , t . 384 i 386 Z a l e ż n o ś c i ą t ą r z ą d z ą powszechnie W i ł — W i l a n o w s k a Aniela z K r y n i c , t . 384 i 386 funkcjonujące w mówieniu, P R Z Y P I S Y 1 I . K r a s i c k i , Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Wroeław 1950, B N , o p r a ć . B . G u b r y n o w i c z , s. 11 I I . K a p e l u ś , Senniki ( w : ) Słownik folkloru polskiego, p o d r e d . J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1965, s. 366—309 P o r . n p . E . F r o m m , Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, w s t ę p e m o p a t r z y ł K . T . T o e p l i t z , p r z o l . J . M a r z ę c k i , W a r s z a w a 1972, gdzie znajduje się o m ó w i e n i e b a d a ń p s y c h o l o g ó w n a d snem i jego s y m b o l i k ą . 2 3 4 P o w i ą z a n i o m literatury z wizjami sennymi poświęcony z o s t a ł specjalny n u m e r „ T e k s t ó w " z 1973 r o k u , ó s m y z k o l e i , p o d w y m o w n y m t y t u ł e m „ S e n m a r a . . . " , dobrze o d d a j ą c y m o n t o ł o g i ę snu literackiego. M a t e r i a ł y do i n s p i r u j ą c e g o w p ł y w u snu na t w ó r c z o ś ć plastvczna zawiera „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " nr 1—2 z r o k u 1984 takie badania n a d sonnikiem l u d o w y m p o s t u l o w a ł K . M o ­ s z y ń s k i j u ż 50 ł a t t o m u (zob. jego Kultura ludowa Słowian, 5 123 �cz. I I , Kultura duchowa, z. 1, K r a k ó w 1934, s. 375—5) K o r z y s t a m z maszynopisu 38-stronicowego opracowania J . B a r t m i ń s k i o g o i G. B ą c z k o w s k i e j Materiały do sennika ludowego p r z y j ę t e g o do d r u k u w t o m i e Etnolingwistyka (wydaw­ n i c t w o U M C S ) . W okresie o d 1974 do 1984 nagrano n a t a ś m y ludowo intorpretacje s n ó w o d 40 o s ó b z 28 w s i w regionie l u ­ b e l s k i m . Po d o k o n a n i u t r a n s k r y p c j i i o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m p o w s t a ł w ton s p o s ó b s ł o w n i k o b e j m u j ą c y dwio sotki h a s e ł po­ ś w i a d c z o n y c h o k . 700 c y t a t a m i . P u b l i k a c j a t a s t a n o w i p o c z ą t e k bardziej s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń n a d sennikiem l u d o w y m , k t ó r y z o s t a ł u z u a n y za j e d n o z p o d s t a w o w y c h ź r ó d e ł p r z y g o t o w y w a ­ nego w L u b l i n i e s ł o w n i k a otnoligwistycznego. Z n a c z n y w k ł a d w prace zbierackie n a d sennikiom w n i o s ł a A . Semczuk j a k o a u t o r k a p r a c y magisterskiej Semantyka sennika ludowego w y ­ konanej pod kior. doc. J . B a r t m i ń s k i o g o w 1980 r o k u . Por. dane przytaczane przez K . M o s z y ń s k i e g o , op. c i t . ; 6 7 T . Seweryna w „ L u d z i o " t . X X X V I I I , s. 2 7 1 ; J . Adamowskiego w a r t y k u l e Sennik ludowy Franciszki Boryty ( „ B i u l e t y n I n f o r ­ m a c y j n y S T L " n r 30, 1985, s. 12) i z w ł a s z c z a w k s i ą ż k a c h A . K r a w c z u k a , Sennik Artemidora, w y d . 2, Ossolineum 1976 i W i e r y Sztabowej, Sen, W a r s z a w a 1976 Zob. rozwiązanie skrótów w zakończeniu. Р о г . K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne ( w : ) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej I I , p o d r o d . M . Biornackiej i i n . Ossolineum 1981, s. 111 Por. Słownik łudowych stereotypów językowych, zeszyt p r ó b n y , W r o c ł a w 1980 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 373—375 O k o r z y ś c i a c h , j a k i e w y n i k a j ą z p r z y j ę c i a rozszerzonej koncopcji znaczenia zob. szerzej w a r t y k u l e J . B a r t m i n s k i e g o i R . Tokarskiego p t . Językowy obraz świata a spójność tekstu ( w : ) Teoria tekstu, p o d red. T . D o b r z y ń s k i e j , Ossolineum 1986 8 9 1 0 1 1 1 г �Kryslyna Szefler ( T u k w a ) JACEK liii' R y s u n e k К . Szefler N a w e t nie w i e , żo pomaga. N i e t y l e t w ó r c y czy a r t y ś c i e , co c z ł o w i e k o w i , k t ó r y boz Niego nie s t a ł b y się t y m , co znaczy: t y m , k i m jest. Przez s z t u k ę , przoz uwagi pierwszych o d c z u ć i przez k r y t y k ę r o b i i w t y m , co m ó w i . T a k w i ę c dla osoby zagubionej w sobie i w świecie Jacek jest oparciem d l a ocen i o d n i e s i e ń . Zawsze zabiegany i z a j ę t y p r a c ą , ale zawsze n a g ł o s c z ł o w i e k a (i z w i e r z ę c i a ! ) o d k ł a d a j ą c y wszystko i p r z y b i e g a j ą c y d o s ł o w n i e , prac o p a r t ą na w i e d z y a r t y s t y c z n e j mobilizuje do n a j p o w a ż n i e j ­ nieraz szego t r a k t o w a n i a siebie w t y m , co się r o b i i w t y m , j a k się r o b i . p i ę t r o boz w i n d y , czy szpitala, czy do innego miasta. wdrapywał się zaniepokojony milczeniem n a czwarto Przoz swojo opowiadania i ż y c i e , po p o r ó w n a n i u do i n n y c h P o t e m z n o w u usuwa się w c i e ń , ale zawsze s i ę znajdzie i po­ i w y c i ą g a n i e z czyjogoś opowiadania tego najistotniejszego dla spieszy n a r o z m o w ę , n a p o m o c . T a k w sprawach t r u d n y c h , c z ł o w i o k a , k s z t a ł t u j e się j a k i ś t a j e m n i c z y z w i ą z e k o s ó b : swojej —• u r z ę d o w y c h , j a k i w codziennych p o t r z e b a c h ; j a k z t ą f r o t e r k ą cichej i nio n a r z u c a j ą c e j się i t e j drugiej — pewnej u w a ż n e g o dla staruszek za c i ę ż k ą , a dla Niego, ż e b y p o s z u k a ć n a p r a w y s ł u c h a n i a j e j i togo co m ó w i i tego co r o b i przez Niego, p r z y N i m . i zawieźć, i odejść z k w i t k i e m , i wymyślić, j a k i m to załatwić — T a k n a co dzień przostraszonej ś w i a t e m i jego p r a w a m i t u , p r z y t o w ł a ś n i e Jacek. i w J a c k u o d n a j d u j ą c e j jogo ( ś w i a t a ) k o ń c e z w i ą z a n e j a k o ś dobrze — z g a d z a j ą c e się w c z ł o w i e k u p o s t a w ą i w a r t o ś c i a m i w t y m , eo I ... , , i p a m i ę t a j , b ą d ź dobra dla M a m y , ona jest k o c h a n a i bardzo d o b r a " . . . naprawdę � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbb0b0a34954f859301c4b77a6ae47cc.pdf 7dd9c9af1cd8ba7ceee8dabbe164b350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3006 Title A name given to the resource Miejsca z obrazami / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Porębski, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mieczysław Porębski MIEJSCA Z OBRAZAMI N i e bardzo w y p a d a z a c z y n a ć od c y t o w a n i a samego siobio, alo p u n k t ciężkości spoczywa raczej jednak na analizie p o s z c z o g ó l n y c h t a k się złożyło, ż e p r o b l o m , k t ó r y c h c i a ł b y m t u t a j p o r u s z y ć — c y k l ó w , w ą t k ó w i m o t y w ó w , trości alegorycznych czy symbolicz­ 1 t y l k o p o r u s z y ć — n a r z u c a ł m i się od dawna (rzoc b y m o ż n a , żo nych s z t u k i niesakralnej, niż na j e j programach i ich l o k a l i z a c j i . od zawsze), n i g d y j o d n a k nie z a s t a n a w i a ł e m się n a d n i m bliżoj A poza t y m , czy rzeczywiście chodzi t u o s z t u k ę „ n i o s a k r a l n ą " ? i z osobna. A oto o n : p i s z ą c w Malowanych dziejach o f o r m o w a n i u się tego, co nazwalom t a m „ i k o n o g r a f i ą s o p l i c o w s k ą " („Rejtan ż a ł o s n y po w o l n o ś c i stracie", „ K o ś c i u s z k o w czamarco k r a k o w - Ostro przeciwstawienie o b s z a r ó w „ s a c r u m " i „ p r o f a n u m " m o ż e b y ć w t y m w y p a d k u m y l ą c e . Samo słowo „ p r o f a n u m " w y w o d z i się od o k r e ś l e n i a miojsca pro fano (łac.) — przed ś w i ą t y n i ą , młodzian a więc poza o b r ę b e m sacrum, ale i w jego b e z p o ś r e d n i e j bliskości, p i ę k n y i p o s ę p n y " ) z w r ó c i ł e m u w a g ę , że w ton s p o s ó b f o r m o w a ł p o d jogo p i e c z ą , w sferze jego z a s i ę g u i p r o m i e n i o w a n i a . T r a ­ skioj z oczyma p o d n i e s i o n y m i w niobo", „ J a s i ń s k i , się pewien c y k l rycin i w i z e r u n k ó w , k t ó r e t r a f i a ł y „ d o m i e s z c z a ń ­ fiając do w n ę t r z d o m o w y c h , w a r s z t a t ó w pracy u m y s ł o w o j czy skich s a l o n i k ó w , wreszcie fizycznej, w p r o w a d z a j ą c t a m swoje w ą t k i — dworków drobno- i średnioszlaehockich, izb r z e m i e ś l n i c z y c h , k w a t e r s t i i d o n o k i c h " . Żo t a k b y ł o i żo na Soplicowio się nio s k o ń c z y ł o , o t y m ś w i a d c z ą z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n o j a k sacrum późniejsze o k u m o n y u ś w i ę c a r ó w n i o j a k ono w y ł ą c z o n o z otoczenia miejsca wspomnienia i wzmianki ( c h o ć b y u Mycielskiego), alegoryczno-moralno, kosmologiczne, religijne, patriotyczno, baśniowo, p ł y n ą c e zo ś w i ę t e g o „ c e n t r u m " osady, miasta, kraju, ś w i a d c z y t e ż sama rycina p r z y s i ę g a j ą c e g o K o ś c i u s z k i n a d okien­ „ p r y w a t n e " , do k t ó r y c h nio k a ż d y m a d o s t ę p , bo ich b r o n i ą ogro­ kiem dowo f u r t k i , święto p r o g i , domowo ś c i a n y , z a s ł o n i ę t o f i r a n k ą okna, grottgorowskioj c h a t y l e ś n i k a ; a dodam, „ d z i e c i n n y m " , a potem uczniowskim pokoju że i w tenże moim sam Koś­ ciuszko w d u ż e j , kolorowej, oprawnej w r a m y r o p r o d u k c j i po­ z a m y k a j ą c e się na noc okiennico. Czy to znaczy, żo dla s z t u k i niosakralnoj, laickiej, sztuki czesne z a j m o w a ł miejsce. W chacie l e ś n i k a jest nie t y l k o K o ś ­ w d o s ł o w n y m togo znaczeniu pro fano nio b y ł o b y w ogóle miejsca ? ciuszko, jest Sztuce miejsc „ w y ł ą c z o n y c h " , nie dla wszystkich i M a t k a Boska z Dzieciątkiem. Rząd świętych dostępnych, o b r a z ó w p o d p o w a ł ą wiojskioj chaty rzocz to oczywista, w chacie „ p r y w a t n y c h " , uświęconych obecnością obrazów i wizerunków, mojego stryja w W i a t o w i c a c l i , w d a w n y m powiecie; b o o h o ń s k i m , k t ó r e p a t r o n u j ą ich gospodarzom, przooiwstawia się sztuka miejsc t o j u ż t y l k o o l e o d r u k i , nio p a m i ę t a m nawot j a k i o , bo bardzo publicznych — ś r ó d m i e j s k i c h r y n k ó w , ulic, p l a c ó w i targowisk, przez m u c h y popstrzono. Gdzioś z k ą t a w y c i ą g n ą ł e m bardzo p i ę k - przyzb nogo „foralną". Frasobliicego, i Świętego Jana którego reprodukowałem w Interregnum i przymurzy, Składają sztuka, się na którą proponowałbym nazwać n i ą z a r ó w n o n ę c ą c o oczy stragany z p o ł ą p ł a s z c z a w z a c i ś n i ę t e j d ł o n i , pewno odla­ i k r a m y p r z e k u p n i ó w , j a k wywieszki g o s p ó d i w y s z y n k ó w , szyldy n i a ! się spod p r z y d r o ż n e j k a l w a r y j k i . Nie jestem etnografem i po r z e m i e ś l n i k ó w i sklepikarzy, barwno stroje p r z e c h o d n i ó w , k a r n a ­ prostu nio w i e m , na ile badana i zbadana b y ł a geneza i ewolucja w a ł o w o m a s k i , splondory takicli wydrwigroszy i żebraków. Od wieku dziewiętnastego poczynając domowych wiejskich ikonografii, w szczególności zaś dostojników, malowniczo łacłimany dziejo w y p i o r a n i a „ s z t u k i l u d o w o j " przoz r ó w n i o m o i m s k r o m n y m n a ł o ż y ł a się na to wszystko, p r z y n a j m n i e j zdaniom godny szacunku i uwagi badacza oleodruk, nio o t o m i miasta j e d n a k w tej c h w i l i chodzi. Chodzi m i natomiast o t o , żo w t r a ­ wiolkomiejskich d y c y j n y c h wyosobnionych do j a k i e g o ś t a m stopnia k u l t u r a c h — neony, pstro gazotowo k i o s k i , nalożąco do toj samej strofy b u l ­ szlacheckiej i po szlacheckiej, m i e s z c z a ń s k i e j , c h ł o p s k i o j — za­ i wiolkio ś w i a t o w e g d y idzie o metropolio, c a ł a wizualna idic i p l a c ó w : wystawowo w i t r y n y , warowo t e a t r y , lokale r o z r y w k o w o , k i n a , k a w i a r n i e . duże oprawa reklamy, Zważmy c h o w a n y b y ł i przestrzegany ścisły związek obrazu z miejscem, jednak, żo r ó w n i o ż i owa sztuka, czy, j a k b y m o g ł o się z d a w a ć , k t ó r o obraz ton u ś w i ę c a ł , udostojnial, d e k o r o w a ł (z ł a c . decorum ant f-sztuka to, co się godzi). Mogły to b y ć obrazy ś w i ę t e , patriotyczno, r o ­ to na obszarze p r o - f a n i i m , dzinne k o n t e r f e k t y a p o t o m stare fotografie, ale m o g ł a toż b y ć sacrum „ o o n t r a l n o " wkracza t a m p r z y c z ó ł k a m i swyeli ś w i ą t y ń , p e ł n a o k a z a ł o ś c i m a r t w a n a t u r a w m i e s z c z a ń s k i e j j a d a l n i nad portalami bufetom, figlarne elfy, k w i a t y , j a k i ś p e j z a ż y k w saloniku, re­ j ę z y k codzionny miesza się z j ę z y k i o m o d ś w i ę t n y m , produkcjo „ m i s t r z a " a i oryginalne dzieło — najczęściej d r z e w o r y t m ó w c ó w z d i a l e k t y k ą ulicznych filozofów, w ę d r o w n y c h p r o r o k ó w „ f o r a ł n a " jost n o s i c i e l k ą sacrum, t y l e że dzieje się kościołów, gdzio miesza się z s o b ą świątecznymi procosjami i wszystko: pochodami, retoryka — mnioj l u b więcej znanego a r t y s t y czy w ł a ś n i e „ s z t u k a l u d o w a " i kaznodziei, dostojny p o m n i k na skworze z obscenicznym r y ­ w mieszkaniu bardzo nowoczesnym. sunkiem na s ą s i e d n i m murze, jeśli nio na s a m y m t e g o ż p o m n i k a O mieszkaniach kolekcjo­ n e r ó w t u nie m ó w i ę , bo jest to sprawa z u p e ł n i e inna i spoejalna. cokole. Cochą Rzecz w t y m , że obraz nadaje miejscu, w k t ó r y m się znajduje, j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n — zbratanie tego, co o d ś w i ę t n e i togo bowiem sztuki „ f o r a l n e j " jest polifoniczne — g o d n o ś ć miejscu t o m u p r z y n a l e ż n ą , u ś w i ę c a je s w o j ą o b e c n o ś c i ą co codzienno, tego co c h r o n i ą s o b ą o t a c z a j ą c e p ł a c p u b l i c z n y i o b e c n o ś c i a m i , k t ó r o symbolicznie, s t y k a j ą c się z n i m i w j a k i ś w n ę t r z a i tego, co przychodzi z z o w n ą t r z , ze „ ś w i a t a " , co prze­ j e m u w ł a ś c i w y s p o s ó b (bo cóż znaczy słowo „ s y m b o l i c z n i e " ?), dostaje się w o b r ę b z a m k n i ę t e j społeczności za p o ś r e d n i c t w o m p r z y w o ł u j e Wprowadzenie obrazu, w i z e r u n k u do w n ę t r z a miosz- w ę d r o w n y c h k u p c ó w , k u g l a r z y i p i e l g r z y m ó w , p r o r o k ó w i kazno­ kabiogo, alo nie t y l k o — m o ż e t o b y ć sala szkolna, aula uniwer­ d z i e j ó w , a z czasom t a k ż e d r u k u , prasy i f i l m u . sytecka, pracownia uczonego, rzemieślnika, artysty — włącza to w n ę t r z e w o b r ę b szczególnej symbolicznej topografii, j a k a jest w ł a ś c i w a o t a c z a j ą c e j nas z e w s z ą d ikonosforze, w k t ó r e j zasięgu toczy się życio ludzkich jodnostok i z b i o r o w o ś c i . Metodyczne przebadanie tej topografii i jej „ p r y w a t n y c h " ikonograficznych p r o g r a m ó w — od w n ę t r z p a ł a c o w y c h p o c z y n a j ą c a na izbach wiejskich k o ń c z ą c — m o g ł o b y s t a ć się w d z i ę c z n y m , wspólnym zadaniem z a r ó w n o e t n o g r a f ó w j a k h i s t o r y k ó w s z t u k i . B a d a n i a takie b y ł y oczywiście prowadzone od dawna p o d łiasłem „ i c o n o graphio profano", ikonologii, czy ostatnio motywologii, ich I s t o t ą tego feralnego p r z e p ł y w u informacji z a r ó w n o s ł o w n e j j a k wizualnej jest, czy raczej b y ł o zawsze t o , żo m o ż n a się b y ł o w j e j obieg w ł ą c z y ć , alo toż m o ż n a b y ł o się od niej i z o l o w a ć . Jeżeli w k r a c z a ł a ona do bronionego w ł a s n y m sacrum w n ę t r c a , t o za osobnym przyzwoleniem — przoz p r z y j ę c i e gościa, w y s ł u c h a n i e p o s ł a , odobranio l i s t u , nabyoio k s i ą ż k i , r y c i n y , broszury, zaabo­ nowanie gazety. Raczej b y ł o . Scharakteryzowana t u bowiom n a j o g ó l n i e j z r ó ż - nicowana i zmienna topografia miejsc z obrazami, k t ó r ą formo­ w a ł y t y s i ą c l e c i a , a k t ó r a ostatnie swojo oblicze z y s k a ł a w c i ą g n 111 �w i e k u d z i e w i ę t n a s t e g o i w p o c z ą t k a c h dwudziestego, na naszych oczach, jeśli nie u l e g ł a , to ulega n i e u b ł a g a n e j niwelacji i unifor­ mizacji. P r z y c z y n y tego b y ł y r ó ż n e i g r o m a d z i ł y się nie o d dzisiaj. t e w k a ż d y m razie E u r o p y . Z t e l e w i z j ą sprawa b y ł a j u ż c a ł k i e m inna. N i e z a u w a ż y ł e m w ł a ś c i w i e , k i e d y się p o j a w i ł a , zwróciła m o j ą u w a g ę dopiero g d y na dobro r o z p a n o s z y ł a się po domach i w s z ę d z i e . N i o p r z e c z ę , ż e m i a ł a ona swojo godne u w a g i o s i ą g n i ę ­ Z w i a s t u n a m i p r z e w r o t u w o t a c z a j ą c e j nas ikonosferzo s t a ł y s i ę , cia — o d r ę b n y s t y l , czy raczej gatunek o c z y m j u ż w s p o m n i a ł e m , n a j p i e r w j a k a ś jodna czy druga r y c i n a , z nastawieniom na t w a r z a k t o r a , na n i e o s i ą g a l n e ze sceny z b l i ­ telewizyjnego t e a t r u k a r t a do g r y , d r u k olejny, broszura, wroszcio gazeta, magazyn ż e n i e , sztuka m ó w i ą c e g o detalu, m o t o n i m i i , k i l k a t a k i c h m o - i l u s t r o w a n y , t a n i o l o o d r u k : informacja ł a t w o , d u ż o ł a t w i e j n i ż m o n t ó w , k t ó r o się z a p a m i ę t u j e : z m i ę t a k a r t k a p a p i e r u w d ł o n i przedtom p o k o n u j ą c a dystansy, przeni­ skrachowanego dostojnika, j a k i ś p o w i ę k s z o n y do m o n s t r u a l n y c h k a j ą c a m u r y d o m ó w i granice p a ń s t w , wszechobecna i ,,za pano­ r o z m i a r ó w d ł u g o p i s , twarze, twarze. A l e to i wszystko. Bo poza w a n i a p a n t o i z m u d r u k u " wszechmocna. t y m wszystkie tolewizje s ą takie samo: g ł a d k a nuda p r e z e n t e r ó w , odłogłości i s k r a c a j ą c a Nio tylko to zresztą p r z y c z y n i ł o się do zaburzenia t r a d y c y j n o j przestrzonnej h i e r a r c h i i zadowolenie z siebio, o ż y w i e n i e , bo p r z e c i e ż wszyscy w n ę t r z i ich o t w a r t y c h otoczok, z b l i ż e n i a i przemioszania tego, dozowanych w n a l e ż n y c h p r o p o r c j a c ł i i n t e r l o k u t o r ó w , codzienna, patrzą, co dalekie i co bliskio, co swojskie, lokalne i co obco, nieznane, ś w i a t o w a doza h o r r o r u , r e k l a m y , propagandy, s p o r t u , f o l k l o r u co chroniono d o m o w y m i s ą s i e d z k i m sacrum i co k u s z ą c o s w ą i seksu, lada j a k i e r e p o r t a ż e , lada j a k i o , pozbawiono m a g i i k i n o ­ w i e l o z n a c z n ą e g z o t y k ą . W p o d o b n y m bowiom k i e r u n k u oddzia­ wego e k r a n u f i l m y , n a ł a d o w a n a decybelami dyskoteka i przed ływał przebiegający zbieżnie rozwój dalokosiężnych szybkich ś r o d k ó w l o k o m o c j i : k o l e i ż o l a z n y c h w w i e k u X I X , m c h u samo­ chodowego i k o m u n i k a c j i lotniczoj w w i o k u X X . E f o k t o m t y m w s z y s t k i m nio m a r a t u n k u . Czy nio m a ? wolnieniu O ubezwłasno­ domowego w i d z a przez tolowizję pisano i pisze się stal ciągło. Pustoszonie u l i c , g d y idzie j a k i ś w a ż n y mocz czy egzotyczny się s z c z e g ó l n y n o m a d y z m czy p ó ł n o m a d y z m w s p ó ł c z o s n o g o ż y o i a , serial, t e ż w a r t o b y b y ł o j a k o swoisty fenomon s p o ł e c z n y badania. podzielonogo m i ę d z y miejsce p r a c y , miojseo do spania, ż l o b o k , J a k w ogóle cowieezorno, cotygodniowe i cosozonowe pustoszonio przedszkole, s z k o ł ę , d o m s t u d e n c k i , rekroacyjny b i w a k , p o d r ó ż o ulic w w y n i k u zgodnego w s p ó ł d z i a ł a n i a telewizji i samochodu. s ł u ż b o w o i zawodowo, m a ł ą i w i e l k ą t u r y s t y k ę . W t y c h w s z y s t k i c h N i o c h c ę s i ę p o w t a r z a ć , nie b ę d ę w i ę c t u c i ą g n ą ł tego w ą t k u zamieszkiwanych zawszo j a k o ś p r z e j ś c i o w o miejscach rola obrazu dalej. M o ż e m y się p o c i e s z a ć , ż e t o , co pozostanio i co p r z e t r w a , sprowadzona zostola n i e m a l do zera. P r y w a t n a ikonografia w s p ó ł ­ to czosnogo czlowioka to t r o c h ę k o l o r o w y c h p o c z t ó w e k , k s i ą ż k i , s ł u c h a samodzielnie m u z y k i , fotografii, zdolność niozależnego wyboru. Joszczo przocioż c z y t a się chodzi na w y s t a w y , do p u d f l k a d i a p o z y t y w ó w , t a ś m y z nagraniom, m o ż e widookasota. m u z e ó w , tło t e a t r u i do k i n a . U n i f o r m i z n j ą c a Nasz wysoce c y w i l i z o w a n y n o m a d y z m nio jost a n i k o n i c z n y , t a k naprzeciw obrazom tolowizja to wychodzonio też. b ę d z i e m u s i a ł a u s t ą p i ć , j u ż j a k n o m a d y z m d a w n y c h l u d ó w koczowniczych, k t ó r e zreduko­ u s t ę p u j e wobec wideokasety r e p r y w a t y z u j ą c e j obraz w d o m o w y m , w a ł y obraz do o r n a m e n t y k i z w i e r z ę c e j , plecionki, sąsiedzkim, abstrakcyjnej arabeski. N i o jest a n i k o n i c z n y , alo jost r ó w n i o j a k t a m t e n chy­ kablowej klubowym wnętrzu, o ileż p o s z e r z a j ą c e j wobec perspektyw możliwości wyboru telewizji sprzężonej b o t l i w y , r o z m i g o t a n y , z n o s z ą c y , p r z y p o z o r n y m s w y m bogactwie, z b i b l i o t e k ą , f o n o t e k ą , f i l m o t e k ą , w i d o o t o k ą , serwisem a k t u a l ­ wszolkio t r w a ł o n o ś c i i c z y m t a m joszczo. Możliwości, więcoj — k o n i e c z n o ś ć — zlokalizowano o d r ę b n o ś c i i p o d z i a ł y . Co s w ó j szczytowy w y r a z z n a l a z ł o we wszechpouotracji a u d i o w i z u a l n y c h „ p r y w a t n e g o " p r o g r a m o w a n i a sobie o d b i o r u zgodnie z w ł a s n y m i ś r o d k ó w masowego przekazu — radia i w n o t p o t o m t e l e w i z j i . preferencjami, a p r z y i c h b r a k u z m o d ą czy u t a r t y m obyczajom w y d a j ą się t u nieograniczone. P o c z ą t k i radia — pierwszy, j u ż nic „ k r y s z t a ł k o w y " ale „ l a m ­ Czy jednak wszystko to razom b ę d z i e w stanic z a s t ą p i ć owo p o w y " o d b i o r n i k z m a j s t r o w a n y w ł a s n o r ę c z n i e przez mogo Ojca fundamentalno spotkanie t w a r z ą w t w a r z z obrazom, o c z e k i w a n y m — p a m i ę t a m dobrze. Mieścił się on joszcze w atmosferze d o m u , — s a k r a l n y m czy n i e o c z e k i w a n y m — f o r a l n y m , b y ł j a k o t w a r t e okno, przoz k t ó r o d o b i e g a j ą o d g ł o s y u l i c y i reszty m a g a j ą c e p o k o n a n i a dystansu, k t ó r y nas — fizycznie i duchowo u k r y t e g o w m r o k a c h nocy ś w i a t a . T a k t e ż j a k okno m o ż n a b y ł o — o d miejsc u d e k o r o w a n y c h o b r a z a m i oddziola, przekroczenia — taki w j e d n ą albo w d r u g ą s t r o n ę — p r o g u aparat zamknąć, odgrodzić się o d g w a r u dochodzącogo spotkanio dzieląeogo wy­ czyjeś ś w i ą ­ z z e w n ą t r z , m o ż n a go b y ł o , to j u ż p o t e m , s ł u c h a ć n i t s ł u c h a j ą c , t y n n e , rezydoncjonalno, domowe wroszcio, w y b r a n o sacrum od m o ż n a n i m b y ł o swobodnio s t e r o w a ć zgodnie z c o t y g o d n i o w y m otwartego dla w s z y s t k i c h f o r u m , na k t ó r y m z d a r z y ć się m o ż e p r o g r a m e m , o b e j m u j ą c y m wszystkie rozgłośnio, jośli nio ś w i a t a , wszystko — oto jest p y t a n i o . �