14 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6abb8c075bffffa774dba0712e49d001.pdf 698ecfe43aac0f36904a3b19aac6b25f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6036 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wieczór kawalerski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5628 Title A name given to the resource Nazwa spotkania kawalerów w wigilię wesela w domu pana młodego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.359 ( mapa nr 46 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 46b. Nazwa spotkania o d b y w a j ą c e g o się w domu pana młodego w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 65. Czy we wsi istniał lub istnieje zwyczaj odprawiania pożegnalnego kawalerskiego wieczoru? Jak go na­ zywają? („Kawalerską wódką"?), Inaczej? Gdzie się to przyjęcie odbywa: w domu młodego, w karczmie, klubie? Objaśnienia znaków: 1 — przepicie kawalerstwa/kawalerki; 2 — zapicie kawalerskiego stanu; 3 — opi­ janie kawalera/kawalerki; 4 — przepijanie wolności; 5 — przepicie stanu kawalerskiego; 6 — kawaler­ ska wódka; 7 — inne (por. mapy: 17a, 17c); 8 - brak informacji; 9 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d58563f4b764e5098a1709e87b35cc72.pdf 9be9c4d760d60d696ffda5044998964e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6037 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wieczór kawalerski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5629 Title A name given to the resource Nazwa spotkania kawalerów w wigilię wesela w domu pana młodego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.360 ( mapa nr 46 c) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 c . Nazwa spotkania o d b y w a j ą c e g o się w domu pana m ł o d e g o w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 65. Czy we wsi istniał lub istnieje zwyczaj odprawiania pożegnalnego kawalerskiego wieczoru? Jak go na­ zywają? („Kawalerską wódką"?), Inaczej? Gdzie się to przyjęcie odbywa: w domu młodego, w karczmie, klubie? Objaśnienia znaków: 1 — dobranoc/dobranocka; 2 — młodziny, drużbiny; 3 — ogrywiny/ogrewiny/odgrywka; 4 — czwartkowe; 5 — obigrawka; 6 — wyjazd; 7 — opleszcziny; 8 — inne (por. mapy: 17a, 17b); 9 — brak informacji; 10 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe9ad3d5935101db284cbd4c6cc2dc84.pdf 066e7e2d45feb9bd42015979a4f93f47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5839 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5435 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką wełny/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.129 (mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką wełny Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła,J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związanych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — pomoc występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9306d4450bc35e350b41be24cc3f0268.pdf d709b2bb9622fca7957d34d76325e405 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5838 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5434 Title A name given to the resource Występowanie "prządek"/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.124 (mapa nr 17) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. W y s t ę p o w a n i e „prządek" Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach związanych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędzenie)? Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0844907bb6dd49e4b5278a19fff6416.pdf 7f2acfa7e5cf2c189ae1247441c16cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5836 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5432 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu i konopi, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.112 (mapa nr 15 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15b. Rodzaje prac d o t y c z ą c y c h o b r ó b k i lnu i k o n o p i , przy których udzielana jest p o m o c Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1 — rwanie główek; 2 — tłuczenie; 3 — płukanie; 4 — suszenie i rozciąganie; 5 — międlenie; 6 — inne prace (por. mapa 15a); 7 — brak informacji; 8 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eadcd48fdc93c2147a16b0765b9969a.pdf e93345f4deba760f677f3a8aed8ba57f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6162 Title A name given to the resource Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek); (mapa nr 12 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 12. Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Po ślubie k o ś c i e l n y m : 1 - w s t ę p o w a n o d o k a r c z m y ; 2 - z a t r z y m y w a n o się w i n n y m m i e j s c u ; 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji W niektórych p u n k t a c h b a d a w c z y c h z a n o t o w a n o w y s t ę p o w a n i e w p r z e s z ł o ś c i z w y c z a j u z a t r z y m y w a n i a się w pobliskiej k a r c z m i e p o ślubie k o ś c i e l n y m . P o c z ę s t u n e k z a z w y c z a j przynosiły z e s o b ą kobiety u c z e s t n i c z ą c e w w e s e l u . Najczęściej p r z y s t a n e k w k a r c z m i e miał na celu p o z o s t a w i e n i e więcej w o l n e g o c z a s u o r g a n i z a t o r o m w e s e l a na to, by mogli p r z y g o t o w a ć p o t r a w y na ucztę w e s e l n ą . B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 110. Czy młodzi z drużyną wstępowali względnie wstępują do karczmy? Jak było dawniej? Jak obecnie? Jakie motywy powodowały zwyczaj wstępowania do karczmy? (Ważne!) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb11ae37d9b05a051d09742d59216b.pdf d669be7de813ed6e0dd92b301efcf3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje uczta weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6163 Title A name given to the resource Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 13 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 13. Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Podczas uczty weselnej pomagano w roznoszeniu: 1 - potraw; 2 - alkoholi; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji [oznacza, iż do stołu podają wynajęte osoby] Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 125. Kto podaje potrawy do stołu: matka młodej? Ojciec? Marszałek, starosta, starościna, wynajęta kucharka, drużki lub inne osoby? Jak było dawniej? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff27a5448b6a53780ed06582ddefa787.pdf e7879dd271d59fff51966e8e3880d364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5841 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5437 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzialana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.132 (mapa nr 19 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19b. Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — przędzenie; 2 — kobiety wspólnie przędą każda swoją wełnę; 3 — inne pra­ ce (por. mapa 19a); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7274261649d7c80301aab3fd494248d.pdf 07f0247a4925f5722c9368152439e118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5834 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5430 Title A name given to the resource Współdziałanie spoleczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.107 (mapa nr 14) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1—informacje pochodzą z badań PAE; 2 — informacje pochodzą z badań ADV, 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Dane dotyczą sytuacji przed I I wojną światową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc4b70ca29ae5e3c6cf540a15f947567.pdf 477799d2d7183ad71e850c6ee46c8b52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6581 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje panna młoda Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6151 Title A name given to the resource Obdarowywanie panny młodej zapraszającej na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) s.357 (mapa nr 1 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M a p a 1. O b d a r o w y w a n i e panny młodej zapraszającej na w e s e l e Oprac. nauk. A n n a D r o ż d ż Objaśnienia znaków: 1 - z w y c z a j istnieje; 2 - i n f o r m a c j e p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 3 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 4 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 5 - brak tradycji; 6 - brak informacji B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o ­ n a r i u s z nr IX) i w latach 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w e s t i o n a r i u s z nr XII). W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e l a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i na pytania nr: 51. Zbadać dokładnie czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? Czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (Przed I wojną, przed II wojną, po II wojnie). Jeżeli istniał, lecz zanikł-określić-kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano gdy rodzina była niezamożna? A wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. 52. Czy kwesta taka wiązała się z zaproszeniami, czy też odbywała się odrębnie? Jak ją dawniej nazywano, jak obecnie nazywają? 53. Kto chodził po takiej kweście: a) zapraszający, d) drużki, b) młodzi, e) Młodzi z drużbami lub inne osoby? Wymienić je. c) drużbowie, 54. Określić jakie dary dawano względnie - dają: a) zboże, g) mięso (wieprzowe, wołowe, owcze), wędlinę, drób, b) mąkę, h) chleb, pieczywo-jakie? c) kaszę, i) wódkę lub inne napoje? (miód), d) groch, j) pieniądze lub inne dobra (jakie?), e) fasolę, k) inne dary-jakie? f) nabiał, K w e s t i o n a r i u s z nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k , przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb487357d9200f34ace732bb0ab198c2.pdf 1e5f6dc8b6612d5395d1a0dd7a2d57f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna kolędowanie obrzędowość wiosenna - kolędowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5482 Title A name given to the resource Niektóre grupy kolędnicze w obrzędowości wiosennej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.299 (mapa nr 59) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 59. Niektóre grupy kolędnicze w obrzędowości wiosennej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: 1 — „gaik"; „z nowym latkiem" (obrzędowość wiosenna); 2 — „marzanna"; 3 — „Smolarze" (na Zielone Świątki); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72a6eea45cbf6caace4da3acded08f03.pdf e99f553974ecb047fd85b3e61e5586b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5887 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna obrzędowość wiosenna kolędowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5483 Title A name given to the resource Obdarowywanie grup o charakterze kolędniczym pojawiających się na wiosnę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.300 (mapa nr 60) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 60. Obdarowywanie grup o charakterze kolędniczym pojawiających się na wiosnę Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: obdarowywano: 1—jedzeniem; 2—pieniędzmi; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dec237141cc7edd6e352faeb040c95.pdf a70cc74545800ad3172d31a28c5a3399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5833 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5429 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.101 (mapa nr 13) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu Mapa powstała na podstawie wypowiedzi spontanicznych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 4. Inne prace polne: (...), Inne prace (jakie)? Objaśnienia znaków: 1 — naprawa mostów i dróg; 2 — obróbka tytoniu; 3 — pożyczanie ziarna do siewu; 4 — pożyczanie kwok; 5 — wywóz obornika; 6 — kopanie torfu; 7 — wypożyczenie łąki; 8 — wypoży czanie zwierząt; 9 — kiszenie marchwi i kukurydzy; 10 — sadzenie i wyrywanie kapusty; 11 — cięcie konopi; 12 — zbiory brukwi; 13—obrywanie liści buraczanych; wyrywanie brukwi; 14 — sadzenie bu­ raków; 15 — drelowanie śliwek, obieranie cebuli; 16 — brak informacji. Uwagi: znaki i oznaczają, iż zjawiska występowały w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176cbdea97356d1d3e6416cfa3295434.pdf 0ee26d280d1570975fbedd6f9f3ad017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5828 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5424 Title A name given to the resource Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.57 (mapa nr 8 c) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 c . Rodzaje prac żniwnych, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Wjakiego typu pracach polowych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 2. Przy żniwach (charakter pracy, narzędzia, rodzaj zbóż). Objaśnienia znaków: 1 — wypożyczenie konia lub maszyny; 2—praca przy maszynie; 3—inne prace (zob. mapy 8a, 8b); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Znak wypełniony punktem oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ee68c16cc10701f3ed4b8b3a046b4ad.pdf 312527674dd15a814d9a20ffab557077 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5832 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5428 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z pielęgnacją i uprawą buraków/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.96 (mapa nr 12) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z pielęgnacją i uprawą buraków Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 4. Inne prace polne: (...) Wyrywanie buraków, inne (jakie?). Objaśnienia znaków: 1 — pielenie; 2 — wyrywanie buraków; 3 — przerywanie buraków; 4 — obrywa­ nie liści; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8420a1d32d219cc86159d7cc8ccfbb76.pdf cfda10fa6d03193ab1dff17768715c1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5872 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5468 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: organizowanie kwesty na rzecz panny młodej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.249 (mapa nr 46) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 46. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: organizowanie kwesty na rzecz panny młodej Oprac Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? Kwesta na rzecz panny młodej. Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić - kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w na­ turze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględ­ niono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — kwesta przed weselem; 2 — kwesta w trakcie wesela; 3 — dary dla zapra­ szającej panny młodej; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e91942d1dca40303fbe2b5d1a1fe942.pdf 3c2d23083809fe8106b72c6779622c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne urodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5462 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.224 (mapa nr 40) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 40. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzi­ nowej: osoby obdarowywane przez odwiedzających Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje obrzędy i wierzenia urodzi­ nowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d) Czy ist­ nieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? [...] f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka? Objaśnienia znaków: 1 — matka; 2 — dziecko; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d56e0fde7ea1830d730ebe92a7712439.pdf d33f3a01f632b28bcce2799171702a99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5867 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5463 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: dary przynoszone położnicy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.225 (mapa nr 41) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 41. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: dary przynoszone położnicy Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro­ dzinowe" (oprac. J. Gajek): 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: [...] d). Czy istnieje zwyczaj przynoszenia jej darów? Jakich? Wymienić! e. Czy dary te są zwyczajowo określone? f) Czy są to dary dla matki? czy dla dziecka? Objaśnienia znaków: 1 — słodycze; 2 — inne artykuły spożywcze; 3 — kwiaty; 4—dary dla dziecka; 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4903b13b363c0b9e37945bbebde22b67.pdf a6f8919f3f0034e7b89c5bdc300a06f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5864 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5460 Title A name given to the resource Zwyczaj odrobku za korzystanie z maszyn i nowoczesnych urządzeń oraz inne formy rewanżu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.212 (mapa nr 38) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 38. Zwyczaj odrobku za korzystanie z maszyn i nowoczesnych urządzeń oraz inne formy rewanżu Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Odrobki: Czy istnieje zwyczaj płacenia pracą (odrobek) za korzystanie [...] z urządzeń gospodarskich lub nowoczesnych narzędzi ? Objaśnienie znaków: 1—płacenie pieniędzmi; 2—wynagrodzenie naturaliami; 3 — odrobek; 4—brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/417129702d50a7205fafd5b05da612af.pdf f301f168b5ac4f5fe4a46dccadf6183d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5865 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5461 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzinowej: odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.222 (mapa nr 39) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 39. Współdziałanie społeczne w obrzędowości urodzino­ wej: Odwiedzanie położnicy przez krewnych i znajomych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza nr 7: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia uro­ dzinowe" (oprać. J. Gajek): Czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy?: a. Kogo obowiązuje odwiedzanie położnicy? Objaśnienie znaków: 1—rodzina; 2—znajomi, sąsiedzi; 3—brak informacji; 4—brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9851eb9b3b02ae7791cdcdfb38bfbeb4.pdf e9f61929f2a72cfa7e6cdfb74f297eee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5870 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5466 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:użyczanie izb,mebli i naczyń/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.245 (mapa nr 44) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 44. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: użyczanie izb, mebli i naczyń Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie)? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed I I wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł - określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej - przed I wojną świa­ tową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w go­ tówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowa­ dzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — pożyczanie mebli; 2 — pożyczanie naczyń; 3 — wypożyczanie izby; 4 — brak informacji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663037aabd3101ca00c2277fd81b6742.pdf 4dc198ec21a2ce1a65aa274387c3e0be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5871 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5467 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udzielenie noclegu przybyłym gościom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.247 ( mapa nr 45) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 45.Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udzielanie noclegu przybyłym gościom Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I . W obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przyjmowanie na nocleg gości weselnych. Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udzia­ łem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz za­ nikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00ddec30eb3a79e1208111be018c783c.pdf 60253ad7dd3769197b48a2ad4e8e963d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5868 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5464 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnm: przynszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.236 ( mapa nr 42) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 2 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: przynoszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: I. W ob­ rzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przed­ ślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? Czy zjawił się za pa­ mięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po I I wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była nieza­ można? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. - gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? W naturze? W gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę we­ selną? Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — przynoszenie potraw przed weselem; 2 — przynoszenie produktów przed weselem; 3 — przynoszenie potraw lub produktów w dzień wesela lub na poprawiny; 4 — pomoc w przygotowaniu tradycyjnego pieczywa weselnego „korowaja"; 5 — inne, 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a73a4df352e40ce28c3eeea7192766c.pdf bf7e188fbb4deca24c5dcdffd559f413 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5869 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5465 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym:udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.243 (mapa nr 43) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 43. Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: udział sąsiadów w przygotowaniu uczty weselnej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne I. W obrzędzie weselnym: która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Inne — jakie? Oraz według kwestionariusza nr 9: „Zwyczaje i obrzędy weselne" (oprac. J. Gajek z udziałem F. Olesiejuka): 51. Zbadać dokładnie, czy dawniej łub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera się dary na koszty wesela? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna? czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (przed I wojną światową, przed II wojną światową, po II wojnie światowej). Jeżeli istniał, lecz zanikł — określić — kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano, gdy rodzina była niezamożna? a wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. [...] 120. Czy dawniej — przed I wojną światową i w XIX w. — gdy młodzi byli biedni (lub bez rodziców) robiono zbiórkę na ucztę? w naturze? w gotówce? Kto ją organizował? Kogo wówczas zapraszano na ucztę weselną? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontanicze. Na mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy. Objaśnienia znaków: 1 — pomoc w przygotowaniu potraw, roznoszeniu; 2 — pomoc w przygotowa­ niu miejsca do zabawy; 3 — brak informacji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b833920d58b8befa2e85c3a86462d174.pdf c8bd3ce4200eed89a43919c0ff7a8de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource bursztyniarstwo Chętnik, Adam (1885-1967) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1362 Title A name given to the resource Wkład naukowy doc.dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Duczmal-Pacowska, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, HALINA DUCZMAL-PACOWSKA WKŁAD NAUKOWY DOC. DR ADAMA CHĘTNIKA W DZIEDZINIE BURSZTYNIARSTWA I JEGO DZIALALNOŚC W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE 1 Z doc. A. Chętnikiem zetknęłam się kilkakrotnie w latach 1962-1966. Był to okres, w którym nie pracował on już stale w Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, a jedynie załatwiał różne sprawy związane z wystawą bursztynów i Działem Historii Nauk Geologicznych i z tych względów bywał w Muzeum dość częstym gościem. Wtedy to właśnie nadarzały się okazje do ożywionych rozmów, w których uczestniczyłam jako słuchacz chłonący z zainteresowaniem nieznane mi fakiy z historii bursztyniarstwa w Polsce. Były to rozmowy niezapomniane nie tylko ze względu na treść, tak wiele wnoszącą, ale także sposób, w jaki wyrażał się Docent, nacechowany zamiłowaniem do pracy, zapałem, ujawniający niewyczerpaną skarbnicę wiadomości i bogate doświadczenie terenowca. Tak oto poznałam bliżej doc. Chętnika. I choć rozmowy nasze były fragmentaryczne, może nietypowe, pozwoliły mi jednak skon'kretyzować we własnej świadomości pogląd na sylwetkę człowieka, który - nie tylko moim zdaniem - zasługuje na miano wielkiego. Dzięki bezpośrednim spotkaniom z doc. Chętnikiem oraz poznaniu odpowiednich dokumentów archiwalnych zachowanych w Muzeum Ziemi PAN, mogę stwierdzić, że skupiał on w sobie wiele zalet nie tylko wielkiego człowieka, lecz przede wszystkim wybitnego uczonego. To m. in. jest powodem, dla którego warto znać jego życie i działalność. Biografie takich właśnie ludzi spełniają bowiem specjalną funkcję stanowią wzorce postaw społecznych. 1 Odczyt wygłoszony na XLVII Walnym Zgromadzeniu Pol.s\kiego Towarzystwa Ludozna:w'czego i SesJi Naukowej PTL w Ostrołęce w dniu 16 czerwca li!}I712 r. poświęconej działalności naukowej i społecznej doc. dr Adama Chętnika. �218 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA Z bogatego dorobku naukowego doc. Chętnika zajmiemy się tu tylko fragmentem dotyczącym bursztyniarstwa. Doc. A. Chętnik jest jednym z pierwszych twórców nauki o bursztynie w Polsce, torującym drogę zaproponowanemu dla tej nauki terminowi "jantarnictwo" zamiast "bursztyniarstwa" i popularyzującym słowo "jantar". Wkład A. Chętnika do nauki o jantarnictwie już w pewnym stopniu charakteryzuje liczba ponad 30 prac napisanych na ten temat, a więc najwięcej w Polsce. Wśród około 230 prac wymienionych w wykazie jego dorobku, prace o jantarnictwie stanowią zatem poważny procent. Zważywszy zaś, że bursztyn jest osobliwością wymagającą nadal pionierskich poszukiwań i żmudnych badań, wartość tej dziedziny dorobku A. Chętnika wzrasta niepomiernie. Ponad 17 pozycji - to rozprawy naukowe, powstale - to prace popularnonaukowe, artykuły i notatki. Ich tematyka dotyczy ogólnie muzealnktwa jantarów (14 prac, w tym kilka scenariuszy wystaw i przewodników po wystawach), kopalnictwa, przemysłu, obróbki i wyrobów z jantaru (10 prac), historii jantarnictwa i ogólnych problemów (9 prac), słownictwa z zakresu jantarnictwa i bi'bliografii (2 prace). Drukiem ukazało się zaledwie 18 pozycji, pozostałe znajdują się w postaci rękopiśmiennej lub maszynopisów i oczekują wydania. Koronnym dziełem w zakresie jantarnictwa jest niewątpliwie praca habilitacyjna Chętnika o przemyśle bursztynial'skim na Kurpiach, pierwsza w Polsce habilitacja na temat roli jantaru (1946). Wśród jego prac rękopiśmiennych na szczególną uwagę zasluguje praca o roboczym tytule Bursztyn w muzeach polskich, obejmująca 126 stron rękopisu i zaopatrzona w mapę występowania jantaru na ziemiach polskich. Jest to kopalnia wiadomości nie tylko dla muzeologa, ale także dla historyka. Analityczny, bardzo szczegółowy opis eksponatów pozwala z łatwością odtworzyć ówczesne bursztynowe zasoby muzealne. Była to niewątpliwie praca pionierska; posiada ona zresztą do dziś wartość nieprzemijającą i zasługuje na opublikowanie w formie, w jakiej się znajduje w rękopisie, z ewentualnymi uzupełnieniami rekonesansu i aktualnych danych w przypisach. Będzie to zarówno kompendium wiedzy o bursztynie w muzeach polskich, jak też źródło do dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. Z materiałów tych wykorzystana została dotychczas jedynie wspomniana mapa, którą do dziś eksponuje się z niewielkimi zmianami na zainicjowanej jeszcze przez niego wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Ze względu na osobliwość, jaką w skali kraju jest bursztyn i z uwagi na wzrost zainteresowań wyrobami z bursztynu na świecie, a także bursztynem naturalnym, jak również ze względu na rozwój turystyki i nasilenie wycieczek za- �\Vkla.d n.aukowy granicznych w kraju, doc. d,. A. ellętn/ka należałoby jak w d2Wrl,11tW 21.f1 bu,.sztyn.w,.sfwa najszybciej ów rękopis wydać drukiem. W Barcelonie działa Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół Muzeów Swiata (Amigos de los Museos deI Mundo), które z pewnością jest zainteresowane posiadaniem takiej pracy w swoich zbiorach. Jednym z zadań tego Towarzystwa jest bowiem informowanie swych członków o ciekawszych zbiorach na świecie, popularyzowanie ich w skali światowej. Do rękopisów Chętnika, które zasługują na uwagę i opublikowanie. należy także Słownilc jantarnictwa. Obok naukowych terminów słownik ten zawiera terminologię ludową, gromadzoną przez Chętnika od 1936 1'. Część materiału autor przygotował do druku pt. Słownik różnych odmian jantarów, lecz nie opublikował jej. Obecnie całość zbioru powinna być uzupełniona według aktualnego stanu badań, podzielona na część alfabetyczmj i problemową oraz zaopatrzona w odpowiedniki terminologiczne w językach obcych. Słownik taki, pierwszy w Polsce, stanowiłby pomocnicze źródło w pracy naukowo..Jbadawczej zarówno etnografów, jak i filologów, geografów, a także geologów. Wśród pozostalych rękopisów również przewodniki po wystawie doc. A. Chętnika na uwagę zasługują bursztynów w Muzeum Ziemi, których trzykrotne wersje, z racji trzykrotnego organizowania wystawo bursztynie w Muzeum Ziemi, mają wymowę historyczną. Ukazują one dobitnie wklad pionierski i inicjatorski Chętnika w obecny układ wystawy o bursztynie w Muzeum Ziemi i ujawniają ewolucję przewodnich w zakresie wystawiennictwa bursztynu w Muzeum. \Varto blikować je wraz ze wstępem historycznym jako niezbędne współczesnego przewodnika wystawy o bursztynie myśli autora byłoby opuuzupełnienie w Muzeum Ziemi. Wypada tutaj podkreślić rolę, jaką doc. Chętnik odegrał w rozwoju Muzeum Ziemi w Warszawie. W związku z tym pozwolę sobie zacytować wstępnie kilka opinii, wyjaśniających przyczyny nawiązania kontaktu z doc. Chętnikiem przez Muzeum Ziemi. Oto prof. dr Stanisław Małkowski, twórca Muzeum Ziemi, w opinii o dzialalności A. Chętnika pisze: "Docent Adam Chętnik nie jest geologiem. Znalazł się on wśród pracowników Muzeum Ziemi jako najlepszy w Polsce znawca naszego bursztyniarstwa i wybitny organizator muzealnictwa regionalnego [...] W dziedzinie bursztyniarstwa jest niezastąpiony, nie tylko jako znawca zakresu i różnych faz rozwoju kopalnictwa, obróbki i przemysłu tego minerału, ale także jego znaczenia w zwyczajach i sztuce ludowej [...] Nadto, jako obznajomiony doskonale z metodami współczesnego muzealnictwa oraz ze zbiorami bursztynów w większości naszych �2:30 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA muzeów, Docent Chętnik jest predysponowany do lego, aby dokonał (poza wystawą) opracowań fundamentalnych dla dalszych badań w dziedzinie naszego bursztyniarstwa [...] Nie jest przypadkiem, że Docent Chętnik znalazł się w gronie pracowników naukowych Muzeum Ziemi i odgrywa wśród nich poważną rolę. Nauki a Ziemi, ze względu na charakter swej tematyki, posiadają szerokie pogranicze z innymi grupami nauk [...] Docent Chętnik, specjalista etnograf, w uprawianej od dawna przez sieobie dziedzinie bursztyniarstwa, reprezentuje kierunek wybitnie antropogeograficzny. W tym jest istotna przyczyna związku jego prac bursztyniarskich z zadaniami i programem prac Muzeum Ziemi [...] W zakresie bursztynoznawstwa jest niewątpliwie najwybitniejszym naszym specjalistą" 2. Dla uzupełnienia tej charakterystyki warto przytoczyć fragment opinii prof. dr Włodzimierza Antoniewieza, zamieszczonej we wniosku o nadanie doc. Chętnikowi tytułu profesora nadzwyczajnego w dniu 10 czerwca 1954 r.: "Docent Chętnik nie jest geologiem i już nim nie zostanie, ale prace jego o bursztynie są dobrym drogowskazem dla geologicznych badań terenowych nad wychodniami bursztynu nad Narwią. I w tym leży właśnie poważny wkład poszukiwań Docenta Chęlnika do kwerend geologicznych". Doc Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi w dniu 27 stycznia 1950 r. na posiedzeniu naukowym, na którym wygłosił referat o bursztynie i jego kopalnictwie w Polsce 3. Na tymże posiedzeniu prof. dr Roman Kozlowski zwrócił uwagę na znaczenie naukowe badań bUl'sztynu w Polsce podkreślając, że nikt w Polsce do tego czasu, oprócz doc. Chętnika, systematycznych badań w tym zakresie nie prowadził. Doc. Chętnik zaproponował wówczas, by w Muzeum Ziemi stworzyć Komisję czuwającą nad eksploatacją bursztynu i nalegał na uwzględnienie w programach szkolnych uświadamiania młodzieży oznaczeniu bursztynu, zwłaszcza w szkołach położonych na terenach bursztynonośnych. Wniosek ten poparł prof. Kozłowski stwierdzając, że należałoby utworzyć ośrodek prac naukowych nad bursztynem, któryby prowadził odpowiednią dokumentację. Uznał on Muzeum Ziemi za placówkę predysponowaną do sprawowania kontroli badań ośrodka. Na tle referatu i dyskusji prof. dr Antonina Halicka stwierdziła podsumowująco, że " ... sprawa bursztynu dojrzała obecnie do tego, by postawić ją organizacyjnie w należyty sposób". I tak się zaczęło z bursztynami, wystawą i Działem Bursztyniarskim w Muzeum Ziemi. Zanim doc. Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi ze swym wspaniałym referatem, miał już za sobą wieloletnie prace w zakresie jantarnietwa. Ar.chiwum Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, sygn. 1, 1954. Referat został opublikQwany w "WiadomQŚCi&ch Muzeum s.437-446. 2 3 Ziemi" 1951, z. 2, �Wkład naUlo01vy doc. dr A. Chętni/ca tv dzied.?ini.e bW's'!tynia7'stwa 221 Poszukiwania bursztynu zaczął bowiem od 1909 r., jak o tym nadmienia w artykule Ze wspomnień o moim jantarnictwie, 1909-1956 i załączniku do ankiety Muzeum Ziemi w 1954 r. pt. Moje prace muzealne (zibiory Archiwum Muzeum Ziemi). Miał już wtedy poza sobą wieloletnie poszukiwania bursztynów na ziemi kurpiowskiej, bogate własne zbiory, rekonesans kolekcji bursztynowych za granicą (piotrogród w 1911 r., Konstantynopol, Smyrna. Skatania w latach 1926-1927), zorganizowanie i otwarcie Muzeum Kurpiowskiego nad Narwią (1927), prezesurę i kierowanie "Spółką Bursztyniarską" eksploatującą jantary w dorzeczu Narwi (1922-1923). pomoc w zorganizowaniu Muzeum w Lomży i Ostrołęce, kierowanie od 1933 r. stacją naukowo-badawczą Towarzystwa Naukowego Płockiego w Nowogrodzie, utworzenie Skansenu Kurpiowskiego w 1939 r. (spalonego w czasie drugiej wojny światowej), zorganizowanie działu ozdób bursztynowych dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach pod Warszawą w latach 1947-1949, wykłady zlecone na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie etnografii i sztuki kurpiowskiej, w tym i bursztyniarstwa; tu należy podkreślić, że tematyka ta była po raz pierwszy w Polsce wykładana na uniwersytecie. Miał Chętnik w swym dorobku wówczas, gdy zjawił się w Muzeum Ziemi, także liczne artykuły na temat jantarnictwa w Polsce, publikowane w czasopismach "Ziemia", "Orli Lot", "Oświata Polska", .,GoŚĆ Puszczański", "Goniec Pograniczny", "Życie i Praca" ponadto liczne wzmianki na temat bursztynu w zbiorowych pracach monograficznych o Mazowszu i Kurpiach, pracę Bursztyn na Kurpiach opublikowaną w czasopiśmie "Służba Nauce" w 1933 r. i oczywiście wspomnianą poprzednio pracę habilitacyjną. W dorobku swym miał także już wtedy dwa referaty naukowe na temat bursztynów, mianowicie w 1926 r. referat wygłoszony w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, gdzie mówił o Narwi, Kurpiowszczyźnie i bursztynach, oraz w 1927 r. referat na Kongresie Słowiańskim Geografów i Etnografów w Warszawie pt. O bursztyniarstwie na Kurpiach, drukowany w "Roczniku Geograficznym" w tymże 1927 r. Krótki przegląd dotychczasowych publikacji w Polsce na temat bursztynu, opracowany w Muzeum Ziemi przez mgr Teresę Pietrzak 4 wykazuje, jak poważną pozycję zajmują tu prace Chętnika i sygnalizuje jego trwały wkład w tej dziedzinie do nauki polskiej. Chociaż niejeden autor usiłował już podsumować jego zasługi w różnych dziedzinach, że wspomnę o pracy Natalii Czechowicwwej opublikowanej w "Literaturze Ludowej" w 1961 r.5, czy o pracy Mariana Pokropka zamieszczonej 4 T. Pietrzak, Bursztyn baltycki w piśmiennictwie polskim 1534-1967. Warszawa 1972. 5 N. Czechowiczowa, Adam Chętnik. "Literatura Ludowa" 1961, nr 4-6, s. 23-27. �222 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA w "Roczniku Białostockim" w 1965 r.6, względnie o opracowaniach Kazimierza Staszewskiego i Teresy Różyckiej publikowanych w czasopiśmie "Ziemia" w 1967 r.7, wkład naukowy doc. A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i muzealnictwa mineralogicznego nadal jest stosunkowo mało znany. Wkład ten, na tle przedstawionych rozwazan, można podsumować, uwypuklając następujące fakty jako jego zasługi dla nauki: 1. Stworzenie podstaw do systematycznego gromadzenia materiałów z zakresu wiedzy o bursztynie w Polsce poprzez prace terenowe i źródłowe, opracowania bibliograficzne, terminologiczne i in. 2. Wprowadzenie do muzealnictwa polskiego bursztynów jako pozycji trwałej, wyróżniającej muzealnictwo oryginalnością i wylącznością zbiorów, stworzenie podwalin dla wystawiennictwa bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie, Łomży i w innych ośrodkach muzealnych. 3. Upowszechnienie wiedzy i problemów związanych z bursztynem w Polsce. 4. Zgromadzenie danych dotyczących terminologii z zakresu bursztyniarstwa. 5. Opracowanie pierwszych w Polsce przewodników po wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie i scenariuszy działów bursztyniarskich w innych muzeach P?lskich wraz z kompendium wiedzy o bursztynach w muzeach polskich w postaci rekonesansu tych muzeów oraz analiz historyczno-statystycznych i etnograficzno-geograficznych tych zbiorów. 6. Zainicjowanie wykładów uniwersyteckich w Polsce w zakresie bursztyniarstwa. 7. Opracowanie pierwszych w Polsce oryginalnych map dotyczących następujących zagadnień jantarnictwa: a) występowanie jantaru w Polsce (1953-1954), b) jantar i jantarnictwo w dorzeczu Narwi od polowy XVIII do polowy XIX wieku, c) eksploatacja polskiego jantaru wraz z warsztatami obróbki ręcznej od czasów naj dawniejszych do współczesnych (około 1954 r.), d) jantar i jantarnictwo w muzeach i zbiorach Polski (1952-1954), e) ważniejsze ośrodki przemysłu i handlu jantarowego w Europie w różnych okresach, od czasów naj dawniejszych do obecnych (1953-1954). Czynami i pracą doc. A. Chętnik wystawił sobie już za życia pomnik, na którym pamięć ludzka samoczynnie wypisuje stale horacjuszowski 6 M. Pokropek, Adam Chętnik i jego zasługi dla regionu kurpiowskiego. ,.Rocznik Białostocki" 1965 (wyd. 1966), t. 6, s. 1'1-25. 7 K. Staszewski, Adam Chętnik. "Ziemia" 19{i7. s. 258-261; T. Różycka, Bibliografia prac Adama Chętnika, tamże. s. 2,61-26li. �Wkład naukowy do('. dr A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa 223 napis: "Non omnis moriar". Żyje on bowiem nadal wśród nas w pracach pozostawionych i rozwijających się, których był inicjatorem. Żyje też nadal w Muzeum Ziemi, dla którego stworzył piękną l SWlatowej już dziś sławy wystawę bursztynów. Wiele zmieniło się od chwili, gdy jako twórca wystawy zrezygnował z kierownictwa Działem Bursztyniarskim. Sporo eksponatów zostało uzupełnionych lub wymienionych, ale układ wystawy i poruszane w niej zagadnienia zmieniły się nieznacznie w stosunku do scenariuszy i przewodników trzech pierwszych wystaw bursztyniarskich, opracowanych przez niego dla Muzeum Ziemi w latach 1951, 1955 i 1958. Nie zostały wprawdzie, niestety, wydrukowane pierwsze wersje przewodników po wystawie bursztynowej w Muzeum Ziemi, lecz ich rękopisy i maszynopisy istnieją, świadcząc wymownie a pionierskim wkładzie uczonego w tym zakresie. Gdy przypada mi w udziale objaśnianie zwiedzających salę bursztynową w Muzeum Ziemi PAN, nieodmiennie wprowadzam zachwyconych słuchaczy w zaczarowany świat "Złota Północy" słowami o życiu i zasługach tego niezwykłego człowieka i uczonego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4d2640b69f7b9a1b747117ab89fd48.pdf ab613fc94c8cee4eaa1abf64f46f69b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2519 Title A name given to the resource Mikro-makro market / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.140-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikro-makro market przyjemność i groza ponowoczesnego rynku Maciej J . Dudziak Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicę M. Schluter i D. Lee, The R Factor 1. Schulz, Geertz a antropologia codzienności. Zamiast wstępu Bruno Schulz tak pisał o drohobyckim rynku: W sobotnie popołudnia wychodziłem z matką na spacer. Z pół­ mroku sieni wstępowało się od razu w słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta do góry warga odsłania­ ła im dziąsła i zęby. I wszyscy brodząc w tym dniu złocistym mieli ów grymas skwaru (...) Rynek był pusty i żótty od żaru, wymieciony z kurzu gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. 1 Schulz nie przypadkiem sytuuje swój dom właśnie w ryn­ ku. Rynek jest bowiem istotnym - jeśli nie najważniejszym miejscem, na którym wspiera się fundament podtrzymujący całe miasto. W rynku lub w jego okolicach mają miejsce naj­ ważniejsze wydarzenia Schulzowskiej prozy, owe mityczne bajania i historyje , wyznaczające sens każdego, nawet - wy­ dawałoby się - najbardziej banalnego zdarzenia w historii drohobyckiej agory. Oto bowiem: 2 Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną mio­ tłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na no­ wo rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych meta­ lowych krążków można było odczytać prawdziwą tajemnicę mu­ ru, porysowanego hieroglifami rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień sklepioną beczkami w i niarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj osiołek Sama­ rytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze tro­ skliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłod­ nych schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Schulz wychodząc od zdarzeń banalnych, prostych, co­ dziennych, przechodzi do rekonstrukcji mitycznych ciągów zdarzeń. W opisach przedmiotów, miejsc i ludzi: ... czuje się bliski odczuciom Antyku, sądzi, że swą kreację, swe fantazjowanie i snucie wywiódł z pogańskiego pojmowania ży­ cia, jak to już dla starożytnych genealogia własnego rodu pogrą­ żała się w micie po odejściu drugiej czy trzeciej generacji, a wzrok obrócony wstecz dostrzega! historię rodziny znajdującą swe rozwiązanie w mitologii. 5 Tak interpretowane codzienne zdarzenia, tkwiące swymi korzeniami w micie, lub korzystając z antropologicznego le­ ksykonu - w kulturze, można przerzucić intelektualny po­ most pomiędzy postulatami antropologii interpretatywnej i tym, co Clifford Geertz nazwał opisem zagęszczonym (thick description) , a bajaniem i historyjami Schulza. Różnice ba­ zują jedynie, jak mniemam, na stopniowalności rejestrowa­ nych wydarzeń, co znaczy, iż Geertz rozpoczyna od postulatywnej rejestracji wydarzenia, faktu kulturowego (np. walk kogutów na wyspie Bali), a kończy na skomplikowanej inter­ pretacji owych zarejestrowanych uprzednio zdarzeń. Schulz natomiast, wykorzystując - pomimo wszystko - przywileje należne literaturze, „odrzuca" ową stopniowalność akcji, koncentrując się wyłącznie na interpretacji, która u niego sui generis jest konstruowaniem mitu. 6 2. Dwa typy ponowoczesnego rynku 3 Studiując zachowania prawdopodobnie grupy włóczę­ gów - zdawałoby się banalnie pospolite - Schulz dochodzi do interpretacji, w której z prostego faktu społecznego, ja­ kim są owi „obdartusi", czyni kontynuację przypowieści bi­ blijnej. Zwykłe wydarzenie z drohobyckiego rynku nabiera w tym świetle mocy mitu dziejącego się stale i ciągle. Bo­ wiem: Zapominamy o tym - pisze Schulz w jednym ze swych esejów operując potocznym słowem, że są to fragmenty dawnych i wiecznych historyj, że budujemy, jak barbarzyńcy, nasze domy z ułamków rzeźb i posągów bogów. Najtrzeźwiejsze nasze poję­ cia i określenia są dalekimi pochodnymi mitów i dawnych histo­ ryj. Nie ma ani okruszyny wśród naszych idei, która by nie po­ chodziła z mitologii - nie była przeobrażoną, okaleczoną, przei­ stoczoną mitologią. 4 140 2.1. Typ pierwszy: mikromarkef Witnica jest 7-tysięcznym miasteczkiem położonym kil­ kanaście kilometrów od granicy z Niemcami. Ludność miasta i okolic rekrutuje się w znacznej liczbie z przesiedleńców z terenów Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej. Brak tu ludności autochtonicznej zarówno pochodzenia polskiego, jak i niemieckiego. Głównym rynkiem w liczącej blisko 20 tysięcy mie­ szkańców gminie są place położone w centrum miasta oraz łączące je ulice. Znaleźć tu można różnorakie sklepy w wiel­ kiej ilości, okolicznościowe i stałe targi, na których kupić można przemycane zza wschodniej i zachodniej granicy pa­ pierosy i alkohol, spędy bydła, koni i trzody, targowiska pło­ dów rolniczych, bary i pijalnie piwa, w których zawsze spo­ tkać można przemytników, pijaczków i drobnych złodziei, 8 �których osobną kategorią jest tzw. jurna, czyli grupy „awan­ turniczych" młodzieńców wyruszających za zachodnią grani­ cę w poszukiwaniu „łupów" pochodzących z kradzieży. Wśród starych kamienic odszukać można zakłady szewskie, fryzjerskie czy trumienne, kawiarnie i cukiernie, w których obok „zwyczajowych" usług zrealizować można również za­ mówienie na samochód czy „spożywkę" zza rzeki. W dni od­ pustów, kiermaszy czy wyprzedaży kupić można poniemiec­ ką książkę, plastikową relikwię lub najnowszej marki szwaj­ carski kalkulator. Z rzadka zaglądają tu stróże prawa; jest to samoregulujący się mechanizm. Przestrzenie rynku są niejednorodne; wypełnione ludźmi różnego pochodzenia, mającymi różne cele, poglądy, etc. Wpaść tu można na kobietę zwracającą się do każdego męż­ czyzny „Panie Burmistrz!", czy na podeszłego wiekiem zbie­ racza żelastwa i butelek. W kątach rynku, przy ławach skle­ powych nie brak drobnych pijaków i obiboków. W przyle­ głych rynkowi szynkach i kawiarniach podsłuchać można przemytników, jumaków czy miejscowych Cyganów. W sa­ mym rynku - mieszanina strojów, twarzy, języków i zapa­ chów: obok polskiego „urzędowego", usłyszeć można specy­ ficzne „zabużańskie zaciąganie", co ciekawe, nawet wśród najmłodszego pokolenia, dalej - język handlujących ukraiń­ skich bazarowiczów, przezywany tutaj „hahłackim", język niemieckich i duńskich turystów. Rynek jest miejscem, gdzie formuła Obcy jest jedynie for­ malną klasyfikacją bliskości, nie natomiast wartościującą ka­ tegorią stawiającą owych obcych w rzędzie „gorszych", z uwagi na jedną prostą przyczynę - ekonomię, czyli zysk ze sprzedawanych towarów. Wychodzi się „do miasta", bo taka formuła jest przyjęta, nawet jeśli mieszka się w samym rynku, to wychodzenie do „miejsca", wyraźnie określonego miejsca spotkania, gdzie można nie tyle być, co żyć, odnowić znajomości, zawrzeć so­ jusz czy transakcję. Kupowanie ma nie tylko znaczenie wprost, zaopatrzeniowe, ma też równoważne znaczenie sym­ boliczne: „kupuje się" informacje, „kupuje się" relacje, „ku­ puje się" związki, sympatię, bądź antypatię, zjednuje sobie sklepikarzy, a sklepikarze zjednują sobie klienta. Podczas ku­ powania odbywa się swoista gra językowa powołująca do ży­ cia sferę wokół samego kupowania. Towar nabiera wartości poprzez mówienie o nim, poprzez targowanie się, niemależ „rytualne" narzekania. Mimika niezadowolenia, gesty sklepi­ karza - wszystko to nie ma jedynie efemrycznego charakteru, lecz podlega konwencji, bez użycia której niemożliwe było­ by kupno. Na przykład: 9 - Sklepikarz: Rybeńko kochana, co to dla ciebie dzisiaj? - Kupująca: Aaa, Panie Piotrusiu, co ja tam mogę tego kupic'.'.Za co, za te grosze, co nam dają? - Sklepikarz: Może kupić, może kupić, u mnie prawie darmo, kochana. Co tam będzie? Dobra... - Kupująca: Daj mi kawę, pieprz, mąkę, tak z pół kila... Czło­ wiek nie ma za co, nie ma za co... - Sklepikarz: Się już robi, moja złota - mąka mała, śnieżnobia­ ła, a jak dam kilo, się coś stanie? Nie stanie się! Dobra, jedziemy dalej! Rynek - jest zapewne jedną z tych nie uświadamianych społecznie transzei komunikacyjnych, które zapewniają spo­ łeczności terytorialnej względną koherencję. Kontakt tu na­ stępuje „twarzą w twarz", wszak nie sposób dostrzegać i być dostrzeganym, przecinając place i ulice ze spuszczoną gło­ wą. Z rzadka można dostrzec tutaj Benjaminowskiego fla- 10 neura, przemierzającego samotnie miejskie przestrzenie. W kulturowo skonstruowaną optykę widzenia, by rzec za Emmanuelem Levinasem, „tego Drugiego", zdaje się immanentnie wpisana zasada konieczności dostrzegania, ko­ nieczności nawiązania kontaktu z owym Drugim; nie sposób przejść przez rynek wstrzymując oddech. Próba izolowania się, spuszczania wzroku zarezerwowana jest wyłącznie dla obcych, nie znających zasad ani wymogów tubylczego kode­ ksu. Chcąc żyć we wspólnocie - a nie sposób w niej nie żyć, będąc związanym relacjami i zależnościami - trzeba żyć w rynku. Rynek lub też mikromarket mogą być metaforą współczesnego - idąc w pewnym sensie tropem podrzuco­ nym przez Michela Maffesoli - rodzącego się czy też reinkarnującego się Howoplemienia," które oparte o strukturę poniekąd zachowaną, a poniekąd zdekonstruowaną biegiem ciągów historycznych, wspólnot tradycyjnych w historycz­ nym sensie tego słowa, odnajduje, kierowane wewnętrznymi mechanizmami samoregulującymi, płaszczyznę porozumie­ nia, na której być może (być może również na wielu innych) odbudowuje lub też na nowo zbuduje swoją nową tożsa­ mość, opartą na regułach panujących właśnie na rynku - mikromarkecie. W świecie zdekonstruowanych wspólnot o bogato rozwi­ niętej obrzędowości objawiającej się wprost kultura typu lo­ kalnego potrzebuje budulca, by móc funkcjonować „normal­ nie". Takim - być może - tworzywem jest właśnie rynek, łą­ czący w sobie po części funkcje platońskiej agory i nowocze­ snego marketu. Jeszcze jedna ważna uwaga: rynek mieści się w środku miasta, w jego żywo bijącym centrum. Jednak, jak będę chciał pokazać w drugiej części, nie za­ wsze rzeczywistość jest tak optymistyczna. 12 13 u 2.2. Typ drugi: makromarket Gorzów Wielkopolski jest dużym miastem z rozbudowaną siecią marketów, sklepów i restauracji. Od ponad dwóch lat funkcjonuje tutaj hipermarket „Hit", jeden z pięciu tego typu centrów handlowych znajdujących się na terenie Polski i na­ leżących do niemieckiego koncernu handlowego. Market stoi na obrzeżach miasta, jakby samym swoim położeniem zdawał się informować o swojej eksterytorialności. Ponieważ nie przynależy do nikogo lub raczej należ­ ny jest każdemu - znaczy to, iż jest niczyj, a skoro nikt nie jest tu gospodarzem, nikt nie jest postrzegany jako „swój" lub jako „obcy". Wszyscy jednako znajdują się w przestrze­ ni niczyjej, przynależnej wyłącznie stosunkom handlowym, wyłącznej hiperkonsumpcji. Rozmyciu podlega najpierwot­ niejsza funkcja społeczna kreująca postrzeganie świata, bu­ dująca tożsamość - antynomia: „my" i „oni", „swój" i „ob­ cy". Nikt nie przybywa tutaj dla samej przyjemności bycia, spotkania. Ekskluzywność tego miejsca jest o tyle specyficzna, iż wejść tu może każdy, kto godzi się na pewne warunki dykto­ wane w tym miejscu. Są to specyficzne warunki, w których pochodzenie, przekonania, kolor skóry są nieważne i nieistot­ ne. Na taki brak rozróżnienia godzić m u s i się każdy wkra­ czający w świat hipermarketu. Nawet najłatwiej czytelna z reguły w „ludzkiej masie", by rzec za Benjaminem, seman­ tyka ubioru, pozostaje nie penetrowana przez receptory, kult jednostki sprowadzony do wymiarów absurdalnej gry, w któ15 141 �rej wolność wyboru jednostki dyktowana jest subtelnym znie­ woleniem grupy. Zresztą na jakąkolwiek inność i tak nikt uwagi nie zwraca. Ludzie trwają w uporze dopięcia celu z reguły - nieznanego jeszcze w momencie rozpoczęcia „że­ glugi po oceanie marketu". W niemym zacięciu, z rzadka je­ dynie wymieniając zdawkowe słowa, jeśli podróż trwa w gru­ pie, odbywa się ponura nawigacja wśród zwałów towaru. Zresztą jakakolwiek rozmowa i tak nie ma sensu; struktural­ nym elementem miejsca jest hałas. Dźwięk bez źródła, ponie­ waż nikt go nie dostrzega. Niedostrzeganie Drugich, jak po­ wiada Levinas, jest wpisane w kodeks jednolitego miejsca, na który godzi się każdy wraz z opłatą zezwalającą na wkrocze­ nie w inny wymiar. Nie sposób znaleźć tutaj osoby przybyłej, w innym niż kupowanie celu. Brak tutaj jakiejkolwiek enklawy, łamiące­ go jednolitość przestrzeni miejsca; wszystko podporządko­ wane jest jednej i jedynej funkcji - kupnu. Sprytnie usytuo­ wane produkty, przy misternym wykorzystaniu zdobyczy socjotechniki, tętniąca, rytmiczna muzyka, komunikaty pły­ nące z umieszczonych w całym budynku głośników infor­ mujących o bieżących wydarzeniach, promocjach poszcze­ gólnych produktów i ich usytuowaniu, dokładnie ustawione systemy kontroli w postaci licznych kamer telewizyjnych oraz wszędobylska ochrona łatwo dająca wyodrębnić się z tłumu - uzbrojona i czujna. Wszystko jednolite, dyskret­ ne, subtelne. Człowiek demokratyczny nie godzi się na odbieranie wolności wprost, lecz chętnie i bez zastrzeżeń przeznacza swoją wolność innym, nieznajomym, bardziej niż on odpowiedzialnym za niego, a choćby i maszynom, je­ śli tylko spełniają rolę ekspertów. Czyż wielką byłoby róż­ nicą w owym hipermarkecie, gdyby zamiast kasjerki obsłu­ gującej podliczający rachunki komputer - w imię sprawno­ ści działania - znajdowała się wyłącznie maszyna, obdarzo­ na przez nas zaufaniem? Czyż zatem nie łatwiej zaufać ma­ szynie? 16 Zaraz po wejściu przeraża ogrom przestrzeni: wiele tysię­ cy metrów kwadratowych w sposób totalny i całkowity ofe­ ruje zaspokojenie potrzeb każdego z odwiedzających: obok sklepów mieszczą się tu restauracje zaprojektowane w taki sposób, by szybko je opuścić, zwalniając miejsce kolejnemu klientowi lekko znużonemu koszmarem zakupów, jednakże na tyle jeszcze zdrowemu, by samodzielnie po krótkiej chwi­ li popasania mógł opuścić zajmowane miejsce; liczy się ilość i jakość, liczy się usługa. Wszystko sprowadzone do kupowania, brak rozmów, je­ dyne relacje, jakie można dostrzec, to relacja klient - towar. W świecie tym, wydawałoby się pozbawionym jakiegokol­ wiek posmaku irracjonalności, towar z d a j e się nabierać walorów kultowych. Przedmiotem pożądania stają się nie ty­ le jego utylitarne cechy, ile on sam. Na myśl przychodzą jak­ że aktualne słowa Mircea Eliadego: Uważam za rzecz bardzo ważną odnalezienie mitologii oraz teo­ logii przyczajonej nawet w najbardziej nijakim życiu człowieka współczesnego; od niego tylko zależy, aby wrócił ku źródłom i na nowo odkrył głębsze znaczenie wszystkich tych wypłowia­ łych obrazów i zdegradowanych mitów. I nie mówcie nam, że ta spuścizna nic już nic obchodzi współczesnego człowieka, żc na­ leży ona do „zabobonów przeszłości", szczęśliwie zlikwidowa­ nych przez wiek X I X , że obrazy, nostalgie i tęsknoty to dobre dla poetów, dzieci i prostaczków, ale - na Boga! - ludziom serio po­ zwólcie myśleć i „robić historię": tego rodzaju rozdział między „poważnym życiem" a „rojeniami" nic odpowiada rzeczywisto­ 142 ści. Człowiek współczesny może sobie lekceważyć mitologie i teologie, co nie zmieni faktu, że nadal będzie karmił się upadły­ mi mitami i zdegradowanymi obrazami." Więc...? Nie każdy może wejść na teren marketu - dopuszczeni są tylko ci, którzy są „zuniformizowani" w celu - kupnie. Brak tu wszelkich „obcych" (pijaczków, obnośnych handlarzy, że­ braków), czyli wszystkich łamiących konwencję miejsca. Przestrzeń marketu jest zuniformizowana i jednorodna; przekłada się w jednorodną wspólnotę jednoczącą się i zor­ ganizowaną podług przestrzeni zajmowanej. Obcym jest każdy (tak jak każdy jest „swoim"), nawet z rzadka spoty­ kani znajomi zdają się wymieniać poza spojrzeniami jedy­ nie - w najwyższej konieczności - przelotne i nic nie mówiące pozdrowienia, po czym z pośpiechem oddalają się, wtapiając pomiędzy zwały towarów, jak powiada Alicja Kuczyńska: Miejsce dialogu werbalnego zajmuje milczenie, błysk, moment, wspólnota rozumienia, wymiana realności na fikcję, ale nie na odwrót: nie napięcie, ani emocje." 1 Spojrzenia powoli przyzwyczają się do niedostrzegania, już nie obcych, ponieważ ich brak, lecz Drugich. Przechodnie stają się po chwili jedynie tłem, czasem przeszkodą, którą na­ leży wyminąć lub w najgorszym wypadku zmienić transzeję drogi; stają się jeszcze jednym towarem, który można - jeśli ochota - dowoli, aczkolwiek ostrożnie, oglądać. Wszystkich ogarnia namiętność kupowania, słodka roz­ kosz nabywania, bachanalia odbywane w szeleście setek stóp. Brak tutaj jakkolwiek zakreślonego centrum. Można chodzić po swoich śladach, które jednak po chwili zostają zmyte przez kolejnych nieznajomych. Przebywanie w marke­ cie nacechowane jest - nawet pomimo częstych odwiedzin efemerycznością. Miejsce to nie toleruje odznaczania i wy­ różniania - żaden klient przybywający do marketu nigdy nie zostanie rozpoznany, bowiem anonimowość wkalkulowana jest w cenę towaru. Nie trzeba tutaj wstrzymywać oddechu z przerażającą człowieka ponowoczesnego myślą, iż zostanie się rozpoznanym. Istota tego miejsca zawiera się w jego b r a k u , bowiem w rzeczywistości ponowoczesnej nie ma miejsca na wyprepa­ rowane z nakładających się na siebie kontekstów znaczenia, gdyż takie, wyznaczane arbitralnie, nie istnieją w sposób trwały czy uchwytny, lecz jedynie chwilowy i jednostkowy, a etnograf, czy ktokolwiek chcący „kreślić człowieka", ko­ rzystając z retoryki Clifforda Geertza, zawsze ze swoim opi­ sem „przychodzi po fakcie"... 3. Parę wniosków W Ulicy Krokodyli Bruno Schulz pisał: Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z podkreślonym jaskra­ wo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dziel­ nicę. Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm, zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbarwną wege­ tacją tandetnej, lichej pretensjonalności. 14 �Jak w Schulzowskim Drohobyczu sprzed lat 80, tak i w dzisiejszej rzeczywistości końca wieku, końca tysiąclecia niemalże programowo ogłasza się koniec pewnej rzeczywi­ stości minionej. Wiąże się to zazwyczaj z potęgującą industralizacją i komercjalizacją, z urynkowieniem etc. Innymi słowy: objawia się zmierzch pewnych „starych porządków", ustępujących progresowi ludzkiego pochodu przez czas. Przy okazji, wokół dwóch bastionów, czyli Postępu i Wstecznictwa (socjologia powiada, iż jest to liberalizm i konserwa­ tyzm), organizują się grupy gotowe bronić - odpowiednio starych/nowych porządków. Z reguły, jedni i drudzy głoszą, iż nowy „stan rzeczy" jest biegunowo odległy od starego, choć pożywka dla uprawianego przezeń ogrodu, by sparafra­ zować Zygmunta Baumana, jest wciąż taka sama, o takiej sa­ mej zawartości „próchna kulturowego" w glebie, a zmienne pozostają jedynie warunki pogodowe. Niemniej, pozostaje tęsknota za czystym stanem, za jed­ noznacznością, którą jedni nazywają nostalgią, a inni tęskno­ tą za rajem; są przecież jacyś „my" i jacyś „oni"... Opisane dwa typy ponowoczesnego rynku są reprezenta­ tywne jedynie i wyłącznie dla siebie, swego własnego konte­ kstu. Są to dwa przeciwległe bieguny, pomiędzy którymi ist­ nieje morze różnorodności wzorców, przekonań, preferencji często, z pewnych punktów widzenia diametralnie przeciw­ stawnych. Rzeczywistość jest bowiem, by przywołać Stani­ sława Lema, o wiele bardziej skomplikowana. Nie można jej zatem wyrazić za pomocą opisu rzeczywistości według Weberowskich „stanów czystych". Ani więc witnickie rynki, ideowo spokrewnione z Platonowską agorą, czy choćby z „tradycyjnym" rynkiem mienią­ cym się różnorodnością wzorców, będących nostalgicznym odniesieniem dla wielu badaczy-entuzjastów, nie reprezentu­ ją Całości, ani też ów hipermarket Hit, o którym rzec by moż­ 211 21 na ustami Conradowskiego Marlowa z Jądra ciemności „Ohyda, ohyda!" nie reprezentuje wszystkich typów i relacji, w jakie uwikłany jest człowiek ponowoczesny. Nie tekstualnymi jedynie bohaterami są przecież ludzie uwikłani w biegunowo odległe (zdawałoby się) systemy. Ale przecież i w owej małej, nostalgicznie nakreślonej wspólno­ cie stoją nieopodal dwa markety na równi odwiedzane przez tych samych ludzi, a w „dużym" mieście ludzie również „chodzą" do małych sklepików. Można by ująć sprawę, uży­ wając metafory organizmu, z którego została wypreperowana jedna tkanka; sama nie potrafi egzystować, gdyż jest tyl­ ko fragmentem jakiejś większej całości, natomiast będąc owym fragmentem, w specyficzny sposób uosabia kondycję Całości organizmu. Tak i tutaj: markety są jedynie wyprepa­ rowanym fragmentem większej Całości, który - jeśli przy­ wrócić go życiu, swej pierwotnej konstrukcji, z której dla ce­ lów analitycznych został pobrany - rozmywa swoje (rzecz jasna!) nadawane znaczenie, po czym wtapia się na powrót w organizm. Rzeczywistość nas okalająca bowiem podąża w wiele, często przeciwstawnych na pierwszy rzut oka, kierunków, które zderzając się ze sobą, powodują kolizje, bowiem w świecie przygodności, ironii i chwilowej solidarności koli­ zje należą do tych „przywilejów", czy przywilejów, które są nieuniknione. Świat dzisiejszy to świat mikro- i makro-marketów, z których każdy może pretendować zarówno do miana pełnego przyjemności, jak i grozy, jak i obu tych rzeczy od­ czuwanych naraz lub osobno, przez moment, chwilę. Brak dziś światów czystych, światów wyizolowanych - są nato­ miast światy „w większości", światy „w przewadze" i , jak konstatuje w wielu swych propozycjach Zygmunt Bauman, to czego nam najbardziej potrzeba, jako istotom przygodnym to - stalowe nerwy. PRZYPISY 1 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 Zob. B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wy­ bór esejów i listów, Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 364-366 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wybór ese­ jów i listów. Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 366 B. Schulz, Expose o książce Brunona Schulza „Sklepy cynamono­ we", przet. J. Ficowski, (w:) B. Schulz. Księga listów. Zebrał, opracował, wstępem, przypisami i aneksem opatrzył J. Ficowski, Kraków 1975, s. 177-178 Por. C. Geertz, The Interpretation of Cultures. New York 1973 Omawiany „mikromarket" znajduje się w miejscowości Witnica, położonej 23 km na zachód od Gorzowa Wlkp. - przyp. aut. Używając terminu „rynek" mam na myśli kompleks ekonomiczno-usługowy mieszczący się w centrum miasta, którego podstawowym charakteryzatorem jest geograficzne usytuowanie - przyp. M.J.D. W mieście znajduje się dzierżawiony przez Duńczyków ośrodek wypoczynkowy - przyp. M.J.D. '" Zob. W. Benjamin, O kilku motywach u Baudelaire'a, tłum. B. Surowska, „Przegląd Humanistyczny" 1970, nr 5. s. 69-84; nr 6, s. 105-117, cyt. za R. Różanowski, Szok i przeżycie albo „odrażające przeżycie epoki industralizacji", (w:) Pisanie miasta. Czytanie miasta, (red.) A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 118 2 3 A 5 6 7 8 9 " Zob. M . Maffesoli, „Affectual" ..Threshold", t. 4, s. 42 Post-Modernism and Megapolis, 12 Są wszak tutaj miejsca do gry w szachy - szachownice miejskie, parki, kawiarnie, w których można wypocząć do woli, bez potrzeby spo­ glądania na zegarek - przyp. M.J.D. Zob. M. Eliade, „Nasz świat" znajduje się zawsze w środku, (w:) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 66-70 Omawiany „makromarket" znajduje się w odległym od Witnicy o 23 kilometry Gorzowie Wlkp. - przyp. M.J.D. A. Kuczyńska, Agora nasza powszednia, w: Pisanie miasta. Czy­ tanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 162 Zob. Z. Bauman, Wieloznaczność sprywatyzowana, (w:) Wielo­ znaczność nowoczesna. Nowoczesna wieloznaczność, PWN, Warszawa 1995, s. 251-260 M . Eliade, Wiecznotrwalość obrazów, (w.) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 26 A. Kuczyńska, ibidem, s. 167 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 Ów „zmierzch starych porządków" jest charakterystyczny dla każ­ dej epoki w dziejach człowieka. Przykładem z kręgu humanistyki jest te­ oria „kryzysu paradygmatu" Thomasa Kuhna, która rozciągnięta na po­ wiedzenie Umberto Eco, iż „każda epoka ma swój postmodernizm", mo­ głaby dość adekwatnie tłumaczyć „nowe i stare porządki" - przyp. M.J.D. 13 14 15 16 17 18 19 2 0 21 W tej sprawie zob. W.J. Burszta, Nostalgia i mit, albo o mechani­ zmie powrotu, (w:) Czytanie kultury. Pięć szkiców. Łódź 1996, s. 80-107. M . Eliade, Mefisto i Androgyn. czyli tajemnica pełni, (w:) Sacrum, mit. historia, PIW, Warszawa 1974, s. 199-253 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57858e8e5a446e9aa6c29bf45c549dca.pdf 24f7233d04ed58347874427cd9da5fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2512 Title A name given to the resource Etnografie Brunona Schulza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnografie Brunona Schulza Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Maciej J . Dudziak Psychologia - to przeciętność, to wiara w uniformizm, w szare prawo mrówki. Gdy wiek XIX strawił ostatniego wielkiego człowieka, nastała epo­ ka psychologii, jak dzień słoneczny i nudny bez końca. Ludzkość odetchnę­ ła z ulgą. Poprzysięgła sobie nie rodzić więcej wielkich ludzi. Zaprzeczyła ich istnieniu. Nastała restauracja małości. Bruno SCHULZ, Powstają legendy' oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę. I. 4 Bruno Schulz dość niechętnie odnosił „wprost" swoją twórczość pisarską i malarską do powszechnie jawnej rzeczy­ wistości. Unikał tego, pisał jakby „obok". Nie sposób - pisa! Schulz w Expose do Sklepów cynamonowych - dosięgnąć najgłębszego dna biografii, ostatecznego kształtu lo­ su poprzez opisywanie zewnętrznego życiorysu ani przez analizę psychologiczną, choćby nawet docierała jak najgłębiej. 2 Nie takie zresztą, rzec by można „sprawozdawcze" wy­ tyczne stawiał sobie autor Xsiegi bałwochwalczej. W jego mniemaniu: Zracjonalizowanie widzenia rzeczy tkwiącego w dziele sztuki równa się zdemaskowaniu aktorów, jest końcem zabawy, jest zu­ bożeniem problematyki dzieła. Nie dlatego, żeby sztuka była logogryfem z ukrytym kluczem, a filozofia tym samym logogryfem - rozwiązaniem. Różnica jest głębsza. W dziele sztuki nie zistała jeszcze przecięta pępowina łącząca je z całością naszej pro­ blematyki, krąży tam jeszcze krew tajemnicy, końce naczyń uchodzą w noc i wracają stamtąd pełne ciemnego fluidu. 3 Schulz oddala i przeciwstawia stare miasto nowej dzielni­ cy, której prawa miejskiego odmawia. To, co staje się dla nie­ go istotne, to podjęcie wysiłku przedstawienia ugruntowują­ cej się antynomii starego i nowego Drohobycza, starego ładu, dawnych stosunków panujących w mieście. Bowiem: Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm zaszczepiony na starym gruncie mia­ sta wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbronną wegatacją tandet­ nej i lichej pretensjonalności. 5 Schulz dochodzi tu do przedstawienia relacji między mie­ szkańcami starej i nowej części miasta. Antagonizuje ich, ujawnia społeczno-kulturową (jak chciałby usłyszeć antropo­ log) specyfikę przemysłowej dzielnicy Drohobycza. Rdzenni mieszkańcy miasta trzymali się z dala od tej okolicy, zamie­ szkiwanej przez szumowiny, przez gmin, przez kreatury bez charak­ teru, bez gęstości, przez lichotę moralną, tę tandetną odmianę czło­ wieka, która rodzi się w takich efemerycznych środowiskach. 6 Dlatego też tym bardziej zaskakujący jest tekst zamie­ szczony w tomie Sklepów cynamonowych opatrzony zna­ miennym tytułem Ulica Krokodyli, w którym Schulz daje opis rzeczywistości niemalże etnograficzny, oczywiście: sto­ sując poetykę i ekspresję przedstawiania rzeczywistości sobie właściwą. Lecz bynajmniej! Sztuki, sztuczki i wytrychy lite­ rackie zastosowane przez Schulza w tym tekście nie ujmują mu nic z jego walorów opisowych. Jest bowiem Ulica Krokodyli, przedstawieniem nowej dzielnicy miasta Drohobycza, która rozpleniła się niczym na­ rośl u boku tego miasta właściwego, miasta, by ująć z Schulzowska, godnego. Mamy tu kolejne obrazy, które Schulz ser­ wuje z pozycji, rzec by można, Benjaminowskiego flaneura, przechadzającego się po miejskich placach, chodnikach, który - dość paradoksalnie dla Schulza - nie wzdragając się od opisu, nie poprzestaje również na przedstawieniu zwy­ kłych „faktów", lecz wedłu credo własnego pisania sięga głę­ biej, do niższych pokładów rzeczywistości. Tak, bowiem wprowadza nas autor Wiosny w ów: Dystrykt przemyslowo-handlowy z podkreślonym charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie I dalej powiada Schulz tak, mówiąc, iż zdarza się czasem w dniach upadku zabłąkać któremuś z mieszkańców starego miasta do owego: Bruno Schulz. Grupa przechodniów, ok. 193? r 105 �eldorada takich dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej. Wszystko zdawało się tam podejrza­ ne i dwuznaczne, wszystko zapraszało sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem. 7 Bowiem: Najlepsi nie byli czasem wolni od pokusy dobrowolnej degrada­ cji, zniwelowania granic i hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej intymności, brudnego zamieszkania." Zatem: pod wpływem „osadzenia" się nowej, przemysło­ wej dzielnicy Drohobycz zaczyna podlegać zmianom w po­ szczególnych sferach egzystencji; zmianie ulega system spo­ łeczny, gdyż pojawia się nieznana do tej pory w mieście no­ wa kategoria lichości i moralnej tandety, pojawiają się trze­ źwe formy komercjalizmu, zabijające ceremonialny i pokątny handel panujący w starym mieście, miasto industrializuje się, powiększa, przyciąga okolicznych chłopów do pracy w rafi­ neriach. Fakt ten, pobudzający Schulza intelektualnie, znajduje swoje odbicie również w innym źródle. W badaniach etno­ graficznych, które prowadziłem wśród poddrohobyckiej wspólnoty zamieszkującej do 1945 roku wieś Rychcice, po­ wtarza się szereg informacji potwierdzających spostrzeżenia Schulza zawarte w Sklepach cynamonowych. W okresie międzywojennym na skutek uprzemysłowienia subre­ gionu drohobyckiego część Rychoziczan zatrudniła się w pobli­ skim Drohobyczu w charakterze robotników. Jak pootwierali ra­ finerie w Drohobyczu: Polmin i Dross, to chłopy zaczęty tam pra­ cować, bo nie było tak ciężko jak na gospodarstwie. Stała praca i tylko osiem, dziesięć godzin. 4 Wszystko w Drohobyczu było: sukienki, ubrania dla chłopów, wszystko. Nie trzeba było .samemu tego hm tyle robić, można by­ ło kupić, jak się miało pieniądze. A do Drohobycza to tylko kawa­ łek, przez polej" Ulica Stryjska w Drohobyczu 0 komunikacji, i flaneur Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale jezdna, jak pla­ ce wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, petna wybojów, kałuży 1 trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym mie­ ście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej, bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Tłum płynie monotonnie i , rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepły­ wają w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości." Chodzi bowiem o zobrazowanie procesu, tego, co jest w Kulturze chyba rzeczą najtrudniejszą do zobrazowania ję­ zykiem literatury (równie i nauki, której piśmiennictwo zali­ czane jest już wszak w poczet gatunków literackich), do uka­ zania dynamiki przemian, tak, aby czytelnik tę metamorfozę niemal „odczuł" uwikłał się w nią niejako, idąc tropem kognitywistów, 'w' empatował. Dotknął nie tylko, by sparafra­ zować Malinowskiego, koścea, lecz również tkanki. Rzecz nie już o to, co jest najistotniejsze i czy przedstawienie jest obiektywne, czy też nie - wszak umowa obiektywności, bo­ wiem o nią tu rzecz idzie, ma również odciśnięte piętno su­ biektywizmu - lecz o to, jak powiada Geertz, by interpreta­ cja, bo tylko z nią de facto mamy do czynienia, oddawała jej sedno. Schulz był, i zdaje się ciągle być awangardzistą, przednim hufcem myśli humanistycznej, choć, jak powiada Zygmunt Bauman: w świecie ponowoczesnym mamy do czynienia z niemożnością awangardy , będąc równocześnie świado­ mym obserwatorem, jak świadomym interpretatorem rzeczy12 Xięga Bałwochwalcza, 106 rok 1936 �wistości. Rzeczy ukazane w Ulicy Krokodyli były ukazaniem niejednorodnego świata interpretowanej kultury, poddającej się zmianom, wyrażały głęboko skrywaną nostalgię za świa­ tem już minionym, ukazując to na przykładzie nowej dzielni­ cy miasta, która: była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego, jak na papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet. 13 Schulz, sam podkreśla, i jest to bodaj wyjątek godny od­ notowania, iż formą ekspresji Ulicy Krokodyli jest s p r a ­ w o z d a n i e , zasadniczo odbiegające w wypowiedzi od „zwyczajowo" stosowanych przez autora Sanatorium pod Klepsydrą środków wyrazu. Ma więc Ulica Krokodyli, jako utwór głęboko literacki, swój odnośnik i związek z tak zwanym opisem etnograficz­ nym, który dziś można by z geertzowska przezwać „opisem zagęszczonym" czy „pogłębionym", w którym rzeczywistość podlega natychmiastowej inerpretacji, jest w nią uwikłana, próbuje natomiast dotrzeć do jakiegoś sedna czy sensu. Przedstawia również samego pisarza-badacza, uwikłanego w własną interpretację, a to już z kolei jest bardzo bliskie wielu antropologom z kręgu tekstualistów, z Jamesem Cliffordem na czele. Ulica Krokodyli, czyli ulica Stryjska w drohobyckim polis, jest przykładem owych zmian. 1 4 II. Odkąd wiek XIX ukonstytuował etnografię, czyniono usilne starania w celu unaukowienia dyscypliny, przypisania jej tych wszelkich cech, których humanistyka pożądliwie zazdrościła naukom przyrodniczym. Myśl, iż opis i inter­ pretacja, o których nazwanie właśnie w ten sposób pokusić się nie było wówczas chętnych i że mogą one stanowić je­ dynie pewną wizyjną propozycję postrzegania rzeczywisto­ ści - stawała się tak nieznośna, że na mocy przyznanych so­ bie samej praw rozstrzygania o zgodności, czyli prawdzie opisu, z jej bękarcią siostrą interpretacją będącą ze swej na­ tury ułomnym i niewłaściwie zmutowanym genem tej pierwszej i fałszu, który przydawany był literaturze. Pomi­ nąć tu rzecz jasna można by okres literatury pozytywistycz­ nej, w której dbałość o obiektywny czynnik społeczny był odwrotnie proporcjonalny, jak w ówczesnej raczkującej je­ szcze etnografii pełnej spoufaleń, ocen i wyroków. Zadzi­ wiające, jak literatura pozytywistyczna zmieniła się w to, co z wielu dzisiejszych perspektyw nazwać by można właśnie etnografią. Opis „naukowy" to opis jakby koścca jakiegoś organizmu, punktów orientacyjnych, po których na zasadzie domniema­ nia jedynie, dojść można do wyobrażenia o jakimś tworze. Język analizy wypruty z tkanki ciała, z jedynie czasem po­ wiewającymi strzępami do końca nie zdartych mięsistych włókien kultury lepiących się ostatnim wysiłkiem do obżar­ tych przez preparat odsączający rzeczywistości kości - uka­ zuje blady i martwy kościec, tak manipulowany, jak tylko ten, co nieżywym manipulowanym być może. Literatura, zakładam, dostarcza tkanki: i tej materialnej, posieczonej arteriami żył, dającej się dotknąć w procesie po­ znania, i tej domyślnej, „urojonej", wizyjnej. Obie są niczym innym, jak propozycjami kolejnych interpretacji znaczeń, które Kultura podsuwa nam nieustannie i wciąż, na nowo pra­ gnąc, byśmy stanęli przed wysiłkiem jej zrozumienia. Bruno Schulz. Ilustracja do Xicgi Bałwochwalczej. 1936 107 �do określania właśnie w ten sposób dawno już minęły. Literatura naukowa jest słab­ Nauka przecie dysponuje sza, stroną kiepskiej literatury: równie niedostępnym języ­ kiem ciężej przyswajalnym, Chciałbym teraz przedsta­ cechującym się tak ogrom­ wić „sposoby robienia etno­ nym natężeniem abstrakcyj­ grafii". Myślę, że etnografię nych środków ekspresji, iż podzielić można na: nie tylko jest nieczytelna, ale 1. etnografię pośrednią martwa, wymagając od czy­ I stopnia, którą jest telnika edukacji naukowego opis literacki sensu metajęzyka. stricto, II stopnia, którą jest Literatura naukowa pisana modernistyczny z pozycji ścisłych zasad lo­ opis naukowy, zza gicznych, jest jedynie kośćktórego „nie widać cem odartym z tkanki, jest ludzi, lecz przed­ „kiepściejszą stroną słabszej mioty, obrzędy, ry­ literatury". Tak samo, jak nie­ tuały, hafty i koron­ wiele dowiedzieć się można ki", z obserwacji samych tylko wierzchołków gór o otaczają­ oraz cych je dolinach, tak samo 2. etnografię bezpośre­ niepełne jest naukowe pisanie dnią, która „dzieje się", jest wszędzie i nie wymaga, ba! 0 rzeczywistości, bez sięgania nie potrzebuje „oka uzbrojo­ do literackich środków wyra­ nego", gdyż jest niepostrzezu. Rola literatury polega bo­ galna, nie mieści się w kano­ wiem na wzajemnym dopeł­ nach naukowych przedsta­ nianiu i objaśnianiu, na wza­ wień świata. Są to relacje jemnym wnikaniu w siebie, na społeczne, które są płynne, tworzeniu pola spotkania się podlegają stałej zmienności, światów: świata literatury Bruno Schulz, Autoportret, 1919 konfiguracji i rekonfiguracji 1 świata nauki. Czy jest to swoich kształtów i form, są w stanie ciągłego ruchu i nie są możliwe? Składając swój głos po stronie głosujących na „tak", po chwili już tym, czym przed ową chwilą jeszcze były, posłuchajmy, co rzekł o kulturze i materii Bruno Schulz: a przynajmniej tym, czym się objawiły. Zdaje mi się, że niepokoi Cię i zbija z tropu fakt istnienia jakie­ Różnica między rejestracją, postrzeganiem, opisem a efek­ goś' niepisanego kodeksu wartos'ci. jakiejś' anonimowej mafii, ja­ tem końcowym w postaci spreparowanego etnograficznego kiegoś' uchylającego się od kontroli consensus omnium. Poza wartościami oficjalnymi, które uznajemy i wyznajemy, kry­ opisu jest tak ogromna, iż - jak to często okazywało się w trak­ je się jakaś nieoficjalna, ale potężna zmowa, nieuchwytny i pod­ cie weryfikacji materiału etnograficznego gromadzonego lata­ ziemny system - cyniczny, amoralny, irracjonalny i kpiący. Ten mi przez „tytanów eksploracji terenowych" - miały i mają się system (ma on bowiem absolutnie cechy konsekwentnego syste­ nijak do permanentnie dynamizującej się kultury. Stąd etnogra­ mu) udziela swej sankcji niewierności przewrotnej kobiety, usta­ fia bezpośrednia posiada swoje walory takie same i może być nawia paradoksalne hierarchie, nadaje druzgocącą silę kiepskie­ mu dowcipowi, zagarnia nas pod władzę solidarnego śmiechu taką samą wizją kultury jak jej pobratymiec - nauka. wbrew naszej woli i wiedzy. Ten nieuchwytny system, nigdzie Intersubiekty wność, która jest podstawą wyróżniania lite­ nie zlokalizowany, przenikający niejako międzycząsteczkowo ratury, a której to odmawia się literaturze właśnie. Prawdopo­ nasze wartościowania, uchylający się od odpowiedzialności i wy­ dobnie nauka w swym werbalizowalnym dyskursie zawła­ ślizgujący próbom osadzenia go i sklasyfikowania - nieuroczysty szcza sobie prawo mówienia o niej, i to w kategoriach przez i niepoważny, zabijający potężną bronią śmieszności - jest w sa­ mej rzeczy zjawiskiem niepokojącym i osobliwym. Nie wiem. samą siebie ustanowioną. Intersubiektywność, cóż to za czy ktokolwiek wolny jest od jego fascynacji." rzecz, której literatura nie posiada, wszak obiektywne zapędy III. PRZYPISY 1 B. Schulz, Powstają legendy, „Tygodnik Ilustrowany", nr 22, 1935 B. Schulz. Expose o książce Brunona Schulza Sklepy cynamonowe, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Lite­ rackie. Kraków 1975, s. 177 - B. Schulz, List do St. Witkiewicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów. (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1975. s. 64-65 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 ibidem, s. 77 ibidem, s. 78 ibidem, s. 78 : 4 5 6 7 108 8 ibidem, s. 78 M . J. Dudziak, Plemię i szok, (maszynopis), s. 14 Inf. ur. 1919 Rychcice. wy w. nr 6/II, zam. Nowiny Wlk. ibidem, s. 81 Z. Bauman. O niemożności awangardy, „Studia Kulturoznawcze", Poznań 1996 B . Schulz, ibidem, s. 84 zob. ibidem. " B. Schulz, Do Witolda Gombrowicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 71 9 10 11 13 13 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54417efee0e0e44fd164fc77b49ad59a.pdf 5e9b7c36d1c70140a3535216602642c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3433 Title A name given to the resource O teatrze alternatywnym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.74-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzik, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O teatrze alternatywnym Wojciech Dudzik Mogą być trzy powody, dla których ludzie uprawiają dziś teatr. Po pierwsze - dla przyjemności, dla zabawy, dla wypeł­ nienia wolnego czasu, własnymi siłami, skromnymi środkami, poruszając się na ogół w kręgu znanej literatury dramatycznej - to teatr amatorski. Po drugie - z zawodu, dla zarobku, dla publiczności, w ramach specjalnych instytucji, na lepiej lub gorzej wyposażonych scenach, w szerokim repertuarze, za pomocą tradycyjnych lub awangardowych metod aktorskich i reżyserkich - to teatr profesjonalny. Po trzecie wreszcie - z potrzeby samorealizacji, z chęci kontaktowania się w sztuce z innymi ludźmi (a tylko sztuka teatru umożliwia kontakt bezpośredni), z poczucia jakiejkolwiek misji - ideologicznej, społecznej, religijnej etc. - z buntu przeciwko panującym stosunkom i konwencjom, z opozycji wobec niewystarczają­ cych zazwyczaj środków wyrazu - to teatr alternatywny. Taki podział jest, oczywiście, uproszczeniem. W obrębie każdego nurtu panuje wielka rozmaitość, ale różnice są na ogół czytelne i widz nie powinien mieć wątpliwości, czy ogląda produkcję koła gospodyń wiejskich, grupy kleryków, państwo­ wego teatru dramatycznego czy eksperymentalnego teatrzyku plastyków albo anarchistów. Wiadomo też zwykle, czego spodziewać się po wyborze konkretnego afisza. Z innymi oczekiwaniami przychodzi się na Zemstę we Fredreum w Prze­ myślu, z innymi - w Teatrze Powszechnym w Warszawie. Nikt nie będzie się też dziwić, że tejże Zemsty nie zagra Teatr Ósmego Dnia, a wspomniany Teatr Powszechny nie zrealizuje scenariusza na przykład Ziemi niczyjej. Dwa pierwsze nurty istniały od dawna, a teatr amatorski posiłkuje się najczęściej metodami i środkami wypracowanymi przez profesjonalistów. Trzeci zrodził się w Polsce mniej więcej czterdzieści lat temu. Zrodził się z negacji - teatru i świata. Sam termin „teatr alternatywny "jest zresztą dużo późniejszy, zaczęto go używać na przełomie lat siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych, a jego pojemność stale wzrasta - z braku lepszego i bardziej precyzyjnego określenia zjawisk tak różnorodnych, jak teatr studencki, młody, otwarty, pozainstytucjonalny, nieofi­ cjalny, niezależny, wolny, nowy, poszukujący, pokoleniowy, walczący, kreacyjny, teatr kontestacji, kontrkultury, współucze­ stnictwa, młodej inteligencji, offu, parateatr i tak dalej, i tym podobnie; przymiotniki i przydawki można by jeszcze dalej mnożyć. Wszystkie te nazwy pojawiały się w krytyce okresowo i często zanikały razem z egzemplifikującą je działalnością. Termin „teatr alternatywny" wydaje się więc najbardziej jednoznaczny (mimo swego szerokiego zakresu) i czytelny - j e ś l i chce się objąć refleksją całość r u c h u ' . Alternatywa ideowa, organizacyjna i warsztatowa - wobec teatru profes­ jonalnego, codziennego - łączy bowiem zjawiska tak pozornie od siebie odległe, jak na przykład STS, Bim-Bom, Teatr na Tarczyńskiej z lat pięćdziesiątych, późniejsze: Teatr STU, Teatr Ósmego Dnia, Teatr 77, Akademia Ruchu, Provisorium, Gardzienicc, Węgąjty, czy wreszcie najmłodsze w tym zestawieniu Teatr Snów albo Biuro Podróży - by wymienić tylko najbardziej znane i wartościowe, bo ruch teatru alternatywnego jest także niejednolity pod względem wartości artystycznych swoich dokonań. Większość czołowych zespołów otoczona była (lub jest) satelitami-naśladowcami, a często epigonami. Na początku był zespól. Skupiony najczęściej wokół lidera, bo w teatrze twórczość kolektywna jest możliwa tylko do pewnego stopnia. Miał więc STS swojego Jerzego Markuszewskiego, STU Krzysztofa Jasińskiego, „ S i ó d e m k i " Zdzisława 74 Hcjduka, Ósmy Dzień Lecha Raczaka, Jedynka Krzysztofa Babickiego i tak dalej. Zespół połączony nie tylko, a nawet nic przede wszystkim, czasem prób i przedstawień, ale również wspólnym myśleniem i odczuwaniem, wspólnym sposobem życia, wspólnymi przekonaniami, wspólną ideologią. Życie prywatne zwykle musiało ustępować życiu teatralnemu. Tu się nie chodziło do pracy, tu się często przychodziło po pracy - o najróżniejszym charakterze - i zostawało do świtu. Ważne było bycie ze sobą, wzajemność, rozmowa, trening. Teatry studenckie ogłaszające publicznie nabór nowych członków najczęściej szybko kończyły swój żywot. Chęć zrobienia przedstawienia tutaj nie wystarcza. Ludzi musi łączyć coś więcej. Dlatego wszystkie teatry alternatywne są teatrami na różny sposób ideologicznymi. Najpełniej wyraża się to w nurcie teatru politycznego, kontestującego, kontrkulturowego, ale ideologia nie zawsze bywa polityką sensu stricto. Minione lata skompromitowały w języku polskim słowo „zaan­ g a ż o w a n y " - występowało ono najczęściej w długich referatach wygłaszanych na nudnych akademiach. Szkoda, bo właśnie to słowo najlepiej oddałoby istotę zjawiska. Ideologiczność teatru alternatywnego przejawia się w zaangażowaniu. Teatry alter­ natywne są zawsze zaangażowane: w walkę o wolność, w propa­ gowanie określonych wartości, w ochronę przyrody, w tworze­ nie nowego środowiska naturalnego teatru, w krytyczny dialog ze światem. Sam teatr pojawia się więc później - jako środek ekspresji. Bo la Teatr - ale jeszcze nie przedstawienie. Najpierw praca. Bota sniem praca, będąca wspólnym poszukiwaniem, samopoiwierdzenii awała albo odkrywaniem nowych możliwości i perspektyw, stawi się często najważniejsza, a spektakl był j u ż tylko świadecf:twem wspólnie przebytej drogi. Rzadko grało się tu dla publiczności, często dla siebie, dla przyjaciół, współwyznawców, współ­ pracowników. Albo przed publicznością, a nie dla. Teatr alternatywny bywa zazwyczaj teatrem środowiskowym, naj­ częściej młodym, studenckim, dlatego łatwo mu porozumieć sie z widownią. Wychodzenie poza własne środowisko odbywało się stop­ niowo, w różny sposób i z różnymi konsekwencjami. Studencki Teatr Satyryków zakończył działalność jako filia popularnego warszawskiego Teatru Rozmaitości i z dawnego STSu pozostała we wczesnych latach siedemdziesiątych właściwie tylko nazwa i legenda. Podobnie jest dzisiaj z krakowskim Teatrem STU; obecna publiczność jego impresaryjnych i telewizyjnych imprez najczęściej nic nie wie o legendarnych spektaklach politycz­ nych STU z lat siedemdziesiątych. Studencki Teatr Ósmego Dnia został z kolei w 1975 roku, jak to się wówczas nazywało, sprofesjonalizowany (podobnie zresztą jak Akademia Ruchu. STU i Teatr 77), ale związane z tym instytucjonalne podporząd­ kowanie Estradzie Poznańskiej w niczym nie zmieniło jefj oblicza. Poszerzenie kręgu widzów w dużo większym stcfW' nastąpiło w okresie stanu wojennego, kiedy teatr występo* - z braku innych możliwości - głównie w kościołach, a później w połowie lat osiemdziesiątych, w czasie wielkiego objazd" polskiej prowincji. Teatr alternatywny nie gra sztuk dramatycznych, na afiszu W* znajdziemy znanych nazwisk i tytułów; na ogół nie ma w ogj> nazwiska autora, pozostaje sam tytuł; Myślenie ma kolos®" przyszłość. Radość poważna. Sennik polski. Kraj na 3"*' Retrospektywa. Przecena dla wszystkich, Odzyskać przepisz lata... Wystawiane teksty nie są publikowane, powstają cz? 0 81 51 �zbiorowym wysiłkiem i są firmowane przez teatr, a nie przez osobę- Mają kształt scenariusza, który pełnię wyrazu uzyskać możc jedynie na scenie, łącznie z działaniami aktorskimi. Bez tego jest tylko strzępem przedstawienia. Scenariusz bywa często kompozycją cytatów, pojedynczych zdań, nie łączących się najczęściej w fabularną całość. Ta całość zestawiana jest dopiero w toku prób, może się później zmieniać ze spektaklu na spektakl. Przedstawienia teatru alternatywnego d o w o d z ą - w ra­ dykalny sposób - pełnej autonomii teatru, jego niezależności od literatury. Gest jest często ważniejszy od słowa, a słowo nierzadko zamienia się w krzyk. Co wiąże się j u ż ze specyfiką aktorstwa teatru poszukującego. Używam teraz tej nazwy, bo właśnie poszukiwania w zakresie sztuki aktorskiej - którym patronował najczęściej Jerzy Groto­ wski - są symptomatyczne dla większości teatrów alternatyw­ nych. Autor najlepszej analizy tego typu aktorstwa, Tadeusz Nyczek, nazwał je rytualno-kreacyjnym , w przeciwstawieniu do mimetycznego aktorstwa zawodowego. Aktor alternatywny chciałby w teatrze być sobą, ale ponieważ niegranie roli w teatrze jest niemożliwe (z czego czasem nic zdaje sobie sprawy) - gra samego siebie. A teatr służy mu za narzędzie autockspresji. Nic chodzi tu bowiem o udawanie czegokolwiek, otworzenie iluzji życia, ale o samo życie. Konsekwencją jest zaangażowanie (jednak znowu użyję tego słowa) w to, co się prezentuje, ale nie przeżywanie. Granie „ b e b e c h a m i " , ale nie „uczuciem". Stąd intensywność i wyrazistość środków wypo­ wiedzi, wysiłek fizyczny, krzyk. W procesie prób zaś - częsta improwizacja, będąca poszukiwaniem sedna konkretnej kreacji. Reżyser i aktorzy często nie wiedzą, do jakich rezultatów doprowadzi ich wspólna praca. Wspólna - bo to nie reżyser odpowiada za efekt premiery, ale wszyscy za wszystko. Aktorzy nie są zwolnieni z myślenia, nie są też zwolnieni z roboty poza sceną: od przygotowania dekoracji aż. po sprzątnięcie sali po wyjściu ostatniego widza. Aktorzy identyfikują się przede wszystkim z całą grupą, pracują na konto teatru, a nie na własne nazwisko. Nie ma gwiazd, bo nic wszystko jest na sprzedaż. Zdarza się czasami, że dla niektórych twórców teatr alter­ 2 natywny jest drogą dojścia do teatru profesjonalnego, innym sposobem nauki zawodu, częściej reżyserskiego niż aktors­ kiego. Inni (a jest ich większość) teatrem zawodowym na ogół gardzą - za jego udawanie, podlizwywanie się publiczności, tradycjonalizm, wygodnictwo. Do osobliwości należy zaliczyć wypowiedź pewnego byłego reżysera teatru studenckiego, obecnego dyrektora prowincjonalnego teatru państwowego, że dopiero teraz może w poczuciu komfortu robić to, co chce - dzięki państwowej dotacji i związanej z nią stabilizacji. Dla niego widocznie zawsze ważniejsze było: mieć, a nie: być - by odwołać się do klasycznego dylematu, nie tylko teatralnego. Na ogół jednak teatr profesjonalny i alternatywny omijają się bezkolizyjnie, dyskretnie obserwując własne dokonania. W rozwoju polskich scen alternatywnych widać dwa momen­ ty kulminacyjne: w drugiej połowie lat pięćdziesiątych, kiedy po raz pierwszy pojawiła się grupa teatrów, głównie studenc­ kich, tworzących opozycję wobec teatrów państwowych z jed­ nej, a tak zwanych świetlicowych (czyli amatorskich) z drugiej strony, oraz w latach siedemdziesiątych, gdy doszły do Polski konlrkullurowe hasła z Zachodu zderzone z zaostrzeniem sytuacji politycznej w kraju. W pierwszym okresie Bim-Bom, Cytryna, Kalambur, Pstrąg, STS odkryły, że można mówić ze sceny innym głosem, o czym innym i w inny sposób, w drugim STU, „ S i ó d e m k i " , Ósmy Dzień, Pleonazmus, Provisorium udowodniły, że można mówić pełnym głosem, a swoje wypo­ wiedzi osadzać mocno w kontekście pozatealralnym - od przełamywania rozmaitych tabu po kontestację polityczną. Stan wojenny zapoczątkował dezintegrację ruchu teatrów alternatywnych. Niektórzy twórcy przeszli do bezpośredniej działalności politycznej, wiele zespołów zamilkło, a powstałe później nowe grupy patrzą na świat już trochę inaczej. Bo też. nie o świat j u ż im najczęściej chodzi, ale o siebie. „Robić swoje" - to niewyszukane motto z piosenki Wojciecha Młynarskiego przyświeca działalności wielu teatrów, do których dziś bardziej niż kiedy indziej przystaje amerykański termin „ o f f . Pracować inaczej, ale nie buntować się przeciw światu. Znaleźć sobie miejsce obok. Na marginesie. PRZYPISY 1 Właśnie: ruchu. Tak określali się i sami twórcy (na przykład w Projekcie Statutu Unii Teatru Alternatywnego z dnia 7 lipca 1981: •Teatr alternatywny jest ruchem artystycznym i intelektualnym..."), i komentatorzy ich działalności (por. Aldona Jawłowska Więcej ni:. teatr. Warszawa 1988; tamże szczegółowe uzasadnienie, które tu pomijam). Tadeusz Nyczek Paradoks o (młodym) aktorze (w.) Pełnym głosem. Teatr studencki w Polsce 1970-1975, Kraków 1980. 3 ina Beata Bohdziewicz 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3176b7f2b10e028e0d47c1d84d95db83.pdf 3bdb441234f9cf6c32aa2cb520f16c7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2904 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2708 Title A name given to the resource Karnawały - święta, zabawy, widowiska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.98-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzik, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dopiero następującą po niej niedzielę Quadragesima. Cztery dni dodano w Vłl wieku w miejsce wliczanych wcześniej do ogólnego rachunku wielkopostnych nie­ dziel - by w ten sposób zachować przepisową liczbę czterdziestu dni postu. W akcie opata Georgiusa ter­ min camelevare określałby więc wtorek poprzedzający Popielec - bo dopiero w następnych wiekach mięso­ pust rozciągał się stopniowo, głównie z powodów go­ spodarczych, także na poprzedzające wtorek dni, aż do Tłustego Czwartku włącznie. W kontekście kalenda­ rza liturgicznego można jeszcze wspomnieć o trzytygo­ dniowym „przedpościu", wprowadzonym przejściowo w Kościele przez papieża Grzegorza I Wielkiego (ok. 540-604), a złagodzonym przez Innocentego I V w 1248, w wyniku czego już przed Wielkim Postem, a więc jeszcze w karnawale, obowiązywało wiernych poniechanie potraw mięsnych. Camefevare oznaczało­ by więc wtedy nie tylko przygotowanie, wigilię postu, ale już sam fakt aktywnego poszczenia. KARNAWAŁY W K U L T U R Z E WOJCIECH DUDZIK 3 Karnawały - święta, zabawy, widowiska 4 G dyby świat, jaki jest, był najlepszym ze światów, ludzie nie potrzebowaliby karnawału. Tak daw­ niej, jak i dzisiaj, świat jednak mało kogo zado­ wala (ł). Ludzie chcą go więc zmienić. Czasami im się to udaje poprzez rewolucję. Jeśli nie chcą lub nie mogą wzniecić rewolty, zmieniają świat „na niby", wywracając go okresowo do góry nogami. Ich czynem jest karnawał. Historia karnawału europejskiego zaczyna się naj­ pewniej w chrześcijańskim średniowieczu. Historia udo­ kumentowana - na pewno. Najstarsza wzmianka, jaką dotąd udało się odnaleźć uczonym, pochodzi z roku 965 (a więc jeszcze sprzed chrztu Mieszka, kiedy w Polsce mało kto w ogóle umiał pisać) z Włoch. Słowo „karna­ wał" wystąpiło w akcie wydanym przez opata Georgiusa z Subacio (w Lacjum) na określenie terminu wypełnie­ nia powinności czynszowych, rozłożonych na trzy raty: unum in Nativitatem Domini et alium in Camelewre [podkr. W. D.], tertium in Sanctum Pascha. Musiała to już być wówczas dobrze ugruntowana w kalendarzu data, skoro występowała jako równoważna największym świę­ tom: Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Godna odnoto­ wania i zainteresowania jest w tym kontekście także ran­ ga świąteczna owego terminu. Samo słowo camelevare jest w etymologicznym kształtowaniu się pojęcia „karna­ wał" formą niejako pośrednią i pochodzi od łacińskiego carnekvamen (camem ievare) oraz camisprivium, co ozna­ cza usunięcie (z jadłospisu) mięsa. Karnawał to zatem nic innego jak wigilia Wielkiego Postu, przygotowanie do powszechnej wstrzemięźliwości, także cielesnej, bo łacińskie caro to nie tylko „mięso", ale również „ciało". Rymował na ten temat w Krakowie około roku 1622 warto wspomnieć na marginesie - autor Maszkar miesopustrrych., Stanisław Serafin Jagodyński: Etymologia wydaje się jednoznaczna. Dalsze prze­ kształcenia - bez wchodzenia w filologiczne szczegóły - przyniosły najpierw zmianę końcówki, z camelevare na camelevale, a potem uproszczenie do camevale. Z włoskiego termin trafił najpierw, w X V I wieku, do Francji, a stamtąd do innych części Europy i innych ję­ zyków. W angielskim na przykład słowo carnival poja­ wiło się w 1550, w niemieckim (Kameval) w 1699 ro­ ku, w polskim bardzo wcześnie, bo już w połowie X V I wieku, ale na zasadzie incydentalnego przytoczenia włoskiego terminu - w znanej Komedyi o mięsopuście: Po łacinie carnis p r i v i , Iż już nie j e ś ć , j e d n o ryby, A po włosku karnawały, 1 C o się z mięsem pożegnały. Później zaś, we właściwym spolszczeniu, dopiero w końcu X V I I I wieku. We wszystkich językach istnia­ ły wcześniej, oczywiście, rodzime odpowiedniki łaciń­ skiego terminu wyjściowego - bo istniało przecież sa­ mo święto. Niemieckiego słowa Fastnacht , poświad­ czonego od początku X I I I wieku, używa się na przy­ kład w wielu rejonach południowo-zachodnich Nie­ miec i północnej Szwajcarii do dzisiaj, podobnie jak we Francji careme-prenant. Najstarsza polska forma mięsopust - będąca słowotwórczo także łacińską kal­ ką - odeszła już w zapomnienie, ale synonimiczne za­ pusty (według Lindego „zapuszczać" = zaczynać post ) bywają jeszcze na wsi używane. Co ważne, mięsopust występował w polszczyźnie od początku w takim sa­ mym, kalendarzowym znaczeniu, jak we Włoszech (i w innych krajach). W dawnych księgach sądowych i ziemskich zachowało się wiele wzmianek o terminie spłaty długów „na mięsopusty"; najwcześniejsze po­ chodzą z drugiej dekady X V wieku. Była to więc i w Polsce niewątpliwie ważna i wyrazista w cyklu rocz­ nym data. 6 7 W mięsopust mięso ludzkie nabarziej pustuje, K i e d y się ciało z c i a ł e m łączyć usiłuje. 5 2 W X wieku - powracając do dokumentu z Subacio - przedwielkanocny post ustalony był już w Kościele (od dawna, bo od I V wieku) na 40 dni, a za jego po­ czątek uważano Środę Popielcową, a nie, jak dawniej, 8 98 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA �Wnjócch Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA 3. Postacie karnawału tyrolskiego w Imst ( A u s t r i a ) . 4. Karnawałowy „spływ" p o t o k i e m , tzw. B a c h - n a - F a h r e n , w S c h r a m b e r g u w górach S z w a r c w a l d u (płd.-zach. Niemcy). 5. D o r o c z n e „odkurzanie masek" w Ś w i ę t o O b j a w i e n i a Pańskiego, 6. stycznia. R o t t w e i l (płd.-zach. N i e m c y ) . 100 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA, Omawiane dotąd ślady - zarówno obce, jak i pol­ skie - dotyczą na razie jedynie czasu, lokalizacji kalen­ darzowej zapustnych świąt. By dowiedzieć się czego­ kolwiek o formie ich obchodów, trzeba sięgnąć do in­ nych źródeł, na przykład do średniowiecznych postyl­ li. Między innymi w Bibliotece Jagiellońskiej i w Bi­ bliotece oo. Paulinów na Jasnej Górze zachowało się kilka kazań przeznaczonych na ostatnią niedzielę przed Popielcem (czyli Dominica Quinquagesima), któ­ re można uznać za pierwsze - pośrednie - opisy karna­ wału w Polsce. Streszczenie jednego z takich „opi­ sów" - nie najwcześniejszego, ale dosyć rozbudowane­ go i ciekawego - nieznanego kaznodziei, z łacińskiej homilii przepisanej w roku 1464 przez Piotra z Miłosłowia, przytaczam za Jerzym Wolnym: 9 W* prothema autor kazania przedstawia słuchaczom na­ strój, jaki panuje wśród ludzi w ostatnich dniach karnawału, tuż przed Popielcem. Duchownym wypomina, że skracają nabożeństwa; rzemieślnikom, że opuszczają warsztaty pracy i w pożądliwościach swoich służą ciału i diabłu, a przez to sprowadzają wielu ludzi do rozmaitych upadków. W tym cza­ sie diabeł-artysta usidla tysiącami pokus. Śpiew rozmaitych pieśni, obżarstwo przy stole, grzeszne zabawy, którym towa­ rzyszą zabójstwa, kłótnie, pijaństwo, oto kalejdoskop wyda­ rzeń, które dzieją się na ułicach, w karczmach pod wodzą diabła i jego sług, flecistów, cytrzystów, błaznów i śpiewaków. W drugiej części kazania [...] autor przeprowadza porów­ nanie między zwyczajami kościelnymi przy sprowadzeniu re­ likwii świętego do nowego miejsca kultu a zwyczajami kar- nawałowymi. W praktyce kościelnej najpierw ogłaszają imię świętego, następnie fundują nowemu patronowi kościół, konsekrują ku jego czci wzniesione ołtarze, malują obraz i desygnują kapłanów, kantorów i kaznodziejów, aby w officjach liturgicznych śpiewali i czytali jego cuda. Podobnie się dzieje w ostatnie dni karnawałowe na cześć bożka karnawa­ łu, Carnisprivium. Jego imię, Carnisprivium, oznacza utratę życia wiecznego z powodu przyjemności cielesnych. Jego świątynią jest każdy dom, w którym odbywają się uczty kar­ nawałowe; ołtarzem, na którym składają ofiary temu bożko­ wi, jest brzuch i ciało każdego człowieka, uczestniczącego w zabawach karnawałowych; obrazem jest przewrotna ko­ bieta. Owa niewiasta ubrana w kolorowe szaty z koroną na głowie i berłem w ręce siedzi na wozie, który ciągną cztery lwy, oznaczające cztery słabości rozbawionych ludzi, miano­ wicie: niepamięć na Boga, niewdzięczność za dobrodziejstwa boże, wzgardę dla przykazań bożych, pychę. Za przykładem tej niewiasty mężczyźni przebierają się w kolorowe szaty nie­ wiast i odwrotnie. Owa niewiasta trzyma w ręce pawia. Ow bóg Carnisprivium ma także własne sługi, kapłanów i lewi­ tów, są nimi błazny, fleciści, igrce itd. Cuda, które sprawia ów bóg, są przeciwne cudom Chrystusa. 10 Opis zapustnych uciech jest tu jeszcze bardzo ogól­ ny i nie zlokalizowany geograficznie (istnieją jednak również źródła odsyłające do konkretu historycznego, np. statuty synodalne biskupa poznańskiego Andrzeja Łaskarza z 1420 roku nakazują proboszczom, by napo­ minali mężczyzn, iż nie powinni przebierać się w szaty niewieście ), zbliżony za to do innych europejskich przekazów i wyobrażeń, ze znanym, o blisko sto lat późniejszym, obrazem Bruegla włącznie. Nie miejsce tu na dokładne studia historyczne i porównawcze. Warto jednak zwrócić uwagę, że w cytowanym opisie występują wszystkie najbardziej charakterystyczne ce­ chy karnawału: folgowanie sobie w jedzeniu i piciu, tańce, muzyka, rozwiązłość seksualna (czyli zabawy), pochody przebierańców przemierzające miasta, wy­ stawne uczty (czyli widowiska), mężczyźni przebierają­ cy się za niewiasty i odwrotnie, kolorowe szaty itp. (czyli role), wreszcie zaś oddawanie czci - w przeno­ śnym, całościowym rozumieniu - bożkowi karnawału (czyli święto). Jak wszędzie w Europie, także te pierw­ sze polskie źródła przynoszą opisy niejako a rebours: przedstawiają zachowania postrzegane przez kazno­ dziejów jako negatywne i grzeszne (należy się więc ich wystrzegać) albo zawierają zakazy wykonywania kar­ nawałowych praktyk (np. przebierania się). Ich kon­ tekst jest zatem kontekstem teologicznym. Nieprzy­ padkowo też pierwsze wizerunki błaznów (tj. sług boż­ ka Carnisprivium) znaleźć można nie gdzie indziej jak w starych psałterzach - jako iluminacje inicjalne psal­ mu 53, zaczynającego się od słów Non est Deus: 11 Obsceniczny malunek na karnawałowym kostiumie z Rottweil (płd.-zach. Niemcy), XIX wiek. Obecnie w zbiorach Herrenkramersclier Fundus w Rottweil. 101 Mówi głupi w swoim sercu: «Nie ma Boga». Oni są zepsuci, ohydne rzeczy popełniają, nie ma takiego, co dobrze czyni. 12 �Wojciech Dudzik * KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA lendarz liturgiczny, bez którego karnawał w ogóle jest nie do pomyślenia. W sposób najbardziej radykalny i zwięzły rekapituluje te poglądy Dietz-Riidiger Moser w swoich Jedenastu tezach o karnawale , czuję się więc zwolniony z bardziej szczegółowego referowania tej koncepcji. Nie jest też moim zamiarem relacjonowanie dość burzliwych dyskusji religioznawców, etnografów i folklorystów toczonych w Europie (szczególnie w Niemczech i we Francji), głównie w latach osiem­ dziesiątych, na temat wiarygodności i zasadności tych teorii. Chcę natomiast zwrócić uwagę na istnienie wielu koncepcji dotyczących pochodzenia, kategorii i form karnawału, o czym w Polsce ze względu na brak tłumaczeń i poważniejszego jak dotąd zainteresowania tematem na ogół się nie pamięta. Oprócz wymienio­ nych można przecież jeszcze przypomnieć dziewiętna­ stowieczne teorie, zbudowane na fundamentach Herderowskiej interpretacji pojęcia Voiksgeist i niemieckiej mitologii braci Grimm, traktujące karnawał jako prze­ jaw ludowej magii agrarnej i wegetacyjnej czy współ­ czesne koncepcje karnawału jako pozostałości jakiejś prehistorycznej religii, praktykowanej w całym świecie indoeuropejskim lub inaczej - jako zespołu obrzędów uświęcających powrót wiosny względnie wiosenne uwolnienie dusz. Żywo dyskutowane w Niemczech były też prace Hansa Mosera, sytuujące karnawał wy­ łącznie w kręgu świeckich świąt mieszczańskich oraz teza Emmanuela Le Roy Ladurie'go o nierównościach społeczno-ekonomicznych i związanych z nimi rebelianckich nastrojach ludu jako podłożu karnawału, oparta na przykładzie francuskiego miasta Romans. To tylko wybrane przykłady; pełniejszy przegląd naj­ ważniejszych stanowisk teoretycznych pióra szwajcar­ skiej autorki, Suzanne Chappaz-Wirthner publikuje­ my w tym zeszycie „Kontekstów". 15 16 Współczesna w a l u t a karnawałowa z R o t t e n b u r g a n a d N e c k a r e m w płd.-zach. N i e m c z e c h . Z b i o r y W o j c i e c h a Dudzika. Można więc uznać - do czego zmierzał dotychcza­ sowy historyczny wywód - że podłoże pierwszych teo­ rii o pogańskim pochodzeniu karnawału jest podłożem teologicznym. Mówię o podłożu teologicznym, gdyż teorie łączące genezę zwyczajów karnawałowych z czasami przed­ chrześcijańskimi, uznające za koronny argument for­ malne podobieństwa do np. rzymskich Satumaliów czy Luperkaliów, oparte były na tym łatwo tłumaczą­ cym wszystko przeciwstawieniu: chrześcijańskiego do­ bra i pogańskiego zła. Pogański musiał być więc także wartościowany negatywnie bożek karnawału, Carnisprivium, z cytowanego wyżej piętnastowiecznego ka­ zania, a tym samym cały karnawał i wszystkie jego ob­ rzędy - jako pozostałości dawnego, gorszego świata. Ten rozpowszechniony pogląd dominuje po dzień dzisiejszy - i chociaż teologiczny kontekst jego źródeł uległ zatarciu, to tradycyjne, diachroniczne widzenie historii ciągle go tatwo uzasadnia. W ostatnim czasie coraz więcej stronników zyskuje jednak teoria przeciwstawna: uznająca karnawał za święto chrześcijańskie sensu stńcto. Kościół przez wieki przyzwalał przecież - głoszą jej zwolennicy - na insce­ nizowanie diabelskiego świata karnawału, ba, sam przejawiał aktywność w tych inscenizacjach , by zy­ skać lepszy punkt odniesienia dla swych nauk moral­ nych. Dopiero w ciągu X V wieku (z tego czasu pocho­ dzi większość zachowanych źródeł), w epoce napięć re­ ligijnych, które doprowadziły do rozłamu w Kościele, problematyka świąt i zabaw stała się żywo dyskutowa­ na przez teologów, czego efektem było usztywnienie negatywnego stanowiska wobec karnawału. Warto jed­ nak pamiętać, że Kościół katolicki tolerował cały czas, również w następnych wiekach, zapustne rozrywki, na­ tomiast protestanci jednoznacznie je potępili i potępia­ ją do dnia dzisiejszego. W celu uzyskania bardziej przekonujących dowodów zwolennicy teorii o chrześci­ jańskim pochodzeniu karnawału przeprowadzają do­ głębne analizy tych fragmentów Pisma Świętego, które od wieków przeznaczane były na niedzielę zapustną, powołują się na idee wyrażone w Państwie Bożym św. Augustyna i , oczywiście, studiują wszechstronnie ka­ 13 14 102 17 18 19 20 21 Tymczasem u nas karnawał bywa jak dotąd tradycyj­ nie przedmiotem zainteresowania etnografów, dostrze­ gających w nim przede wszystkim pogańskie przeżytki i relikty magicznych praktyk wegetacyjnych (co wywo­ dzi się w pewnym sensie jeszcze z ideologii romantycz­ nej) , opisujących - wzorem Oskara Kolberga i Zygmun­ ta Glogera - współczesne pozostałości ginących coraz szyb­ ciej ludowych obrzędów karnawałowych , oraz pośred­ nio - od czasu opublikowania polskich przekładów Problemów poetyki Dostojewskiego (1970) i Twórczości Franciszka Rabelais'go... (1975) Michaiła Bachtina - literaturoznawców, zafascynowanych sformułowaną w tych dziełach teorią karnawalizacji (a nie karnawału!). Po­ między etnografią i literaturoznawstwem istota karna­ wału gubi się zaś mniej więcej tak samo, jak pomiędzy wspomnianymi wyżej dwoma nurtami europejskiej folk­ lorystyki, gdzie przerzucanie się cytatami z Biblii oraz spory o podłożu teologiczno-liturgicznym przesłaniają dawną i współczesną praktykę społeczną, więcej się tam bowiem dyskutuje o tym, co miałoby się dziać w głowach ludzi niż o tym, co rzeczywiście działo/dzieje się - i dlaczego! - na ulicach i placach. 22 23 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA Etnografia, ze swoim wąskim, opisowym podej­ ściem, także nie umie zobaczyć w karnawale czegoś więcej niż wiejskich obrzędów z cyklu dorocznego; zo­ rientowane „bachtinologicznie" literaturoznawstwo traktuje z kolei pojęcie karnawału zbyt szeroko, jako synonim każdego masowego święta spontanicznego, zdeformalizowanego, radosnego, aktywnego współbycia ludzi ze sobą - używając przy tym zręcznego termi­ nu „świat na opak" najczęściej (choć nie zawsze zdając sobie z tego sprawę) w ogólnym znaczeniu Turnerowskiej antystruktury , a nie tylko jako nazwy general­ nej zasady rządzącej karnawałowymi manifestacjami. 24 Refleksja nad karnawałem może być tymczasem po­ ważną refleksją nad społeczeństwem, które okresowo inscenizuje swe zbiorowe zachowania, dowodząc w ten sposób, że wszystko mogłoby się toczyć trochę inaczej. Powinna też prowokować do stawiania pytań, w jaki sposób to okresowe wywracanie „na opak" codzien­ nych zachowań oddziałuje na porządek społeczny i świadomość uczestników wydarzeń. Interesujący ka­ talog takich pytań zestawił przywoływany powyżej Norbert Schindler: Czy r a d y k a l n a rzeczywistość karnawału, b ę d ą c a s w o i s t y m „wentylem społecznym" l u b też rodzajem „rytuału r e b e l i i " , służy jedynie samostabilizacji porządku społecznego? Czy wysuwające się n a pierwszy p l a n podważanie wszelkich h i e ­ r a r c h i i , które ta rzeczywistość preferuje, jest więc t y l k o radykalnością pozorną, uzyskanym ex negative d o w o d e m n a t o , że świat t a k i , j a k i jest, jest w porządku? Czy może j e d n a k w przeżytej u t o p i i „świata n a o p a k " tkwią również jakieś u k r y w a n e i t ł u m i o n e n a co dzień doświadczenia, które są możliwym p o t e n c j a ł e m z m i a n i które w Ś r o d ę Popielcową b y n a j m n i e j nie przeminą? Jak ścisły jest związek karnawału z rewoltą społeczną, ujawniający się w niektórych przypad­ k a c h z t a k uderzającą siłą i skąd ta potrzeba, b y o d czasu d o czasu wszystko wywrócić d o góry nogami? J a k i m społecznym i h i s t o r y c z n y m u w a r u n k o w a n i o m podporządkowane jest t o okresowe p o f o l g o w a n i e potrzebie k o n t e s t a c j i i n a ile jest o n o w stanie p o k o n a ć owe u w a r u n k o w a n i a i t y m s a m y m wznieść się p o n a d piękny, ale złudny pozór karnawałowej w o l n o ś c i ? 25 Można do tego dołączyć następne: jakie konse­ kwencje dla życia społecznego w danym kraju ma obecność bądź nieobecność idei i praktyk karnawału? Czym tłumaczyć wzrastające w ostatnich latach na świecie zainteresowanie czynnym praktykowaniem tra­ dycji karnawałowych (niedostrzegalne może w Polsce, gdzie stopniowo wygasają ostatnie autentyczne obrzę­ dy, podtrzymywane gdzieniegdzie przez etnografów i animatorów kultury lokalnej w formie przeglądów czy konkursów , ale na przykład na terenach szwabsko-alemańskich w Niemczech stale rośnie liczba oddolnie powoływanych stowarzyszeń karnawałowych, nawiązu­ jących do lokalnych tradycji i bardzo aktywnych w zorganizowany sposób - w ostatkowe dni na ulicach niemal wszystkich katolickich, a czasami nawet i pro­ testanckich, miasteczek i wsi )? Czy niezmienność 26 27 103 i podobieństwo głównych motywów, form zachowań i postaci karnawałowych, choć pod różnymi szeroko­ ściami geograficznymi wypełnianych różnymi treścia­ mi, należy tłumaczyć tylko wspólną genezą, czy uni­ wersalnością funkcji kulturowej karnawału? Czy owa funkcja rzeczywiście przez wieki nie ulegała zmianie? Może to tylko formy zastygły w przedziwny sposób, a funkcje podlegały zmianie? Czy istnieje zależność po­ między stopniem zinstytucjonalizowania i sformalizo­ wania kultury a bogactwem i intensywnością karnawa­ łu? Dlaczego wreszcie współczesna Polska - choć prze­ cież nieprotestancka! - nie jest krajem karnawało­ wym? O tym, że nie zawsze tak było, przekonują nas choćby dawne opisy literackie, w których wszakże zwraca uwagę rozdzielność stanowa staropolskich kar­ nawałów: chłopi chodzili z kozą albo niedźwiedziem, a w karczmie baby skakały na wysoki len, szlachta pę­ dziła od dworu do dworu kuligiem, arystokracja zaś urządzała reduty i maskarady. Niezależnie od tych róż­ nic, w dzisiejszej Polsce karnawał ewidentnie - by tak się wyrazić - „zdziecinniał" i został sprowadzony do to­ warzyskiej potańcówki przy pączkach... Samo postawienie tych wszystkich pytań obrazuje już wagę refleksji „karnawałologicznej" i konieczność przekroczenia przez nią dotychczasowych ram teolo­ gicznych, etnograficznych czy literaturoznawczych. W obliczu wymienionych kwestii drugorzędna staje się genetyczna opozycja: pogańskie-chrześcijańskie. Można by za to stworzyć rodzaj kontinuum świąt kar­ nawałowych od uroczystości ku czci egipskiej bogini Izydy, poprzez greckie Dionizje, rzymskie Bachanalia, Saturnalia i Luperkalia, średniowieczne Święta Głup­ ców, wreszcie zaś właściwe zapusty, po niektóre współ­ czesne święta skamawalizowane - pod warunkiem, że powtarzają się regularnie w dorocznym cyklu i mają strukturę święta, a nie po prostu masowej imprezy roz­ rywkowej - i badać je tymi samymi narzędziami, a wte­ dy mielibyśmy może szansę dowiedzieć się czegoś waż­ nego o nas i o naszej kulturze. Wydaje się, że w cało­ ściowym badaniu karnawału najbardziej przydatny byłby aparat pojęciowy wywodzący się z teorii święta (m.in. Durkheim, Eliade, Caillois), teorii zabawy (m.in. Huizinga, Caillois, Schechner) i teorii wido­ wisk (m.in. Schechner, Turner). Ale tylko łącznie! Karnawał jest bowiem zjawiskiem totalnym, wykra­ czającym poza granice każdej z nich. Człowiek karna­ wału - karnawałowicz - to przecież równocześnie ho­ mo festivus, homo ludens i homo theatralis. Trzeba więc sięgnąć po nowe perspektywy, by uchwycić całą tę zło­ żoność - w zakresie działań, ich skutków społecznych i funkcji kulturowych. Trzeba wyjść poza dotychczaso­ we ujęcia etnograficzne i folklorystyczne, by w przy­ szłości nie tylko stawiać nowe pytania, ale także pró­ bować na nie odpowiadać. Nie sposób rozwijać tu szerzej przedstawionego po­ wyżej stanowiska. Autor tych słów ma zresztą zamiar �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY -ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA uczynić to w innym miejscu. Dość powiedzieć, że ten punkt widzenia towarzyszy! powoływaniu w 1999 roku w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszaw­ skiego konwersatorium pod nazwą „Karnawały w kul­ turze". Prezentowany obecnie w „Kontekstach" blok materiałów, zebranych pod tym samym wspólnym ty­ tułem, jest próbą pierwszego podsumowania trzylet­ niej pracy seminaryjnej oraz wskazania przykładowych - bo, rzecz jasna, nie wszystkich - problemów, jakie zajmowały uwagę uczestników cotygodniowych spot­ kań. Większość publikowanych na dalszych stronach tekstów została dobrana w ten sposób, by ukazywały możliwie szerokie zjawiska na konkretnych przykła­ dach, by odnosiły się do funkcjonujących w nauce ujęć teoretycznych oraz by - przede wszystkim - wyko­ rzystywały nowe perspektywy badawcze, mogące i n ­ spirować do dalszych studiów. 11 Zob. ibidem, s. 86, przyp. 38 12 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych (Biblia Tysiąclecia), wyd. IV, Poznań-Warszawa 1989, s. 616 13 Por. Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, przeł. Grażyna Majcher, Warszawa 1995 14 w 1983 r o J ; misja ewangelicka we Fryburgu Bryzgowijskim wy­ u drukowała i rozkolportowała wśród mieszkańców dwieście tysięcy ulotek z hasłem „Karneval - nein danke". Informację podaję za: Dietz-Riidiger Moser, Ein Babylon der verkehrten Welt, liber Idee, System und Gestaltung der Fastnachtsbrauche (w:) Fas(t)nocht in Geschichte, Kunst und Literatur, hrsg. von Horst Sund, Konstanz 1984, s. 12 15 Zob. w tym numerze „Kontekstów". 16 Najważniejsze wypowiedzi w tej dyskusji zestawia Norbert Schin­ dler w swoim polemicznym artykule Kameval, Kirche und die verkehrte Welt. Zur Funktion der Lachkultur im 16. ]ahrhundert, „Jahrbuch fur Volkskunde" nr 7/1984 17 Por. np. Wilhelm Mannhardt, Wold- und Feldkulte (1875). 18 Pot. Claude Gaignebet, Le carnaval: essai de mythologie populaire, 19 Pot. Hans Moset, Stadtische Fasnacht des Mitteialters^ Tubingen 2 0 Pot. Emmanuel Le Roy Ladurie, Le Carnaval de Romans: de la 2 1 Jest to fragment książki Le Turc, le Fol et le Dragon, op. cit. Por. przyp. 1 Paris 1974 Przypisy 1 1967 Cyt. za: Suzanne Chappaz-Wirthnet, Le Turc, le Fol et le Dragon. Figures du carnaval haut-valaisan, Ncuchatel-Paris 1995, Przekład fragmentu pt. Z dziejów badań nad karnawałem s. 4- Chandeleur au Mercredi des Cendres 1579-1580, Paris 1979 w tym zeszycie „Kontekstów". 2 2 2 Maszkary mięsopustne у powszechne... (w:) Karol Badecki, Literatu­ ra mieszczańska w Polsce w XVII wieku. Monografia bibliograficzna, rańcach zapustnych na północno-zachodnim i słowem wstępnym Aleksandra Brucknera, Lwów-Warszawa-Kra- wyraz w praktykowaniu karnawałowych obrzędów. przy okazji hipoteza wywodząca znaczenie polskiego słowa „za­ pust" z botaniki lasu nie wydaje się jednak przekonująca. 2 3 Por. Werner Mezger, Narrenidee und Fastnachtsbrauch: Studien zum wicz i Edward Kasperski, Warszawa 1983. Osratnio ukazał się tak­ 1991. W polskim przekładzie ukazał się fragment tej książki pt. że wartościowy tom Teoria kamawalizacji. Konteksty i interpretacje, Obyczaje karnawałowe i filozofia błazeństwa, przeł. Wojciech D u ­ pod red. Andrzeja Stoffa i Anny Skubaczewskiej-Pniewskiej, To­ dzik, „Dialog" nr 3/2001 Komedyja o mięsopuście ruń 2000 (w:) Teatr polskiego renesatisu. Antologia, 2 4 oprać. Julian Lewański, Warszawa 1988, s. 111 6 Fasten = post, Nacht = noc, zatem Fastnacht to „noc przed po­ 2 5 Norbert Schindler, Kameval, Kirche und die verkehrte Welt, op. cir., 2 6 Np. Regionalny Przegląd Zespołów Przebierańców Zapustnych s. 9-10 Por. Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, wyd. III fotooffsetowe, t. V I , Warszawa 1951, s. 867 8 „Mazowieckie Zapusty" w Ciechanowskiem albo Kujawskie Za­ Por. Sfowntk staropolski, red. nacz. Stanisław Urbańczyk, t. IV, pusty we Włocławku. Wrocław-Warszawa-Kraków 1963-1965, s. 249 ('mięsopusty') oraz 2 7 t. XI, Kraków 1997, s. 176 ('zapust'). 9 Według statystyk w latach siedemdziesiątych w południowo-zachodniej części Niemiec działało 350 stowarzyszeń (Narrenzunfte), Zob. Jerzy Wolny, Materiały do historii wagantów w Polsce średnio­ w końcu lat osiemdziesiątych - ok. 600, a dzisiaj co najmniej 1200! wiecznej, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej" R. XIX, nr 1-2/1969 Por. Werner Mezger, Dos grofle Buch der schwabisch-alemannischen oraz Maria Kowalczykówna, Tańce i zabawy w świetle rękopisów śre­ Fasnet. Urspriinge, Entwicklungen und Erscheinungsformen organisier- dniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej, „Biuletyn Biblioteki Jagiel­ ter Narretei in Sudwestdeutschland, Srurrgarr 1999, s. 42 lońskiej" R. XXXIV-XXXV, nr 1-2/1984-1985 10 Por. Victor Turner, The Ritual Process: Structure and Anti-structu­ re, New York 1969 stem", wigilia postu. Źródłosłów jest więc taki sam jak w łacinie. 7 Wybór i zesrawienie prac bachtinologicznych zgromadzono w to­ mie Bachtin. Dialog - język — literatura, red. Eugeniusz Czapleje- Fordeben des Mitteialters in der europdischen Festkultur, Konsranz 5 Warszawa badań i klasyczną europejską literarurę przedmioru. Posrawiona Niedziela Quadragesima pozostała przy rym w świadomości wier­ nych jako tzw. stare zapusty, co do dzisiaj znajduje gdzieniegdzie 4 Mazowszu, 1999 z inreresującym rozdziałem wsrępnym przywołującym sran ków 1925, s. 192 3 Z nowszych prac warto wymienić opartą na badaniach tereno­ wych książkę Tadeusza Baraniuka Prześmiewanie świata. O przebie­ Wg: Jerzy Wolny, op. cit., s. 84-85. Rękopis w Bibliotece oo. Pau­ linów w Częstochowie. 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6b1542c13176ba71d9e28e10cfe19c.pdf 604bf052d6b2ddfa7c2be13f27063bca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4650 Title A name given to the resource Spis publikacji prof.Anny Zadrożyńskiej/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.413-420 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzińska, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 2010 Kury same muszą dostać skrzydeł (rozmowa Edyty Błaszczak z Anną Zadrożyńską), ro", nr 1773, 18.02.2010 „Met­ 2007 Ochroniarze z bożej łaski, w: W co wierzymy?, red. W Pawluczuk, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Łomża, s. 6 1 - 7 1 From Birth to Death, w: Kolekcja Muzyki 2006 Ludowej Polskiego Radia Od narodzin do śmierci, w: Kolekcja Muzyki Antropolog jedzie na wieś(rozmowa Ludowej Polskiego Radia, s. 1-9 Amandy Krzyworzeki z prof. Anną Zadrożyńską), „(op.cit.,) maszyna interpretacyjna", nr 6(33), s. 6 - 7 2005 (red.) Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, współ­ redaktor: J.S. Wasilewski, Instytut Etnologii i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa Przedmowa, w: Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, red. J.S. Wasilewski i A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa, s. 7-12 Przedmowa, w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, współautor: D. Zamojska, wybór: L. Mróz i A . Zadrożyńska, W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warsza¬ wa, s. 9-21 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 413 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Cham w grafie, w: Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Oficyna W y d a w n i ­ cza „Stopka", Warszawa, s. 377-386 Jacek Olędzki 1933-2004, „Lud", T L X X X V I I I , s. 414-416 2003 Zielnik świętowań polskich, współpraca: K. Braun, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa W poszukiwaniu codzienności, w: Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI wieku, red. R. Sulima, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Warszawa, s. 157-166 2002 (red.) Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porównawcze wsi pol­ skiej i macedońskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa Świętowania polskie. Przewodnik po tradycji, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa hasło encyklopedyczne: Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885—1967), w : Etnografowie i ludoznawcy polscy Sylwetki, szkice biograficzne, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A . Kowalska-Lewicka, A. Spiss, współautor: D. Zamojska, W y d a w n i c t w o Naukowe D W N / Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, s. 3 - 7 Obrzędy rodzinne, w : Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porów­ nawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A . Zadrożyńska, Instytut Etnologii i A n t r o p o ­ logii Kulturowej U W , Warszawa, s. 13-151 Wstęp do wydania polskiego, w: Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne stu¬ dia porównawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa, s. 7-11 2001 Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 2000 Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 414 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1998 (artykuł konferencyjny) European Christian Culture. Cultural anthropology approach, w: Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14th Congress of the 7UAES, Polish Academy of Sciences (PAN), s. 57-60 . (rec.) Dyskretny prezes wielkiej korporacji, „Nowe Książki", nr 6, s. 70-71 (rec.) Od zmarłych ważniejsi żywi, „Nowe Książki", nr 4, s. 41-42 (rec.) Odwrotna strona prawdy, „Nowe Książki", nr 1, s. 62-63 1997 Tradycje świąt dorocznych, W y d a w n i c t w o Dolnośląskie, Wrocław Reflections on modern culture studies, „Zbornik Filozofskog Fakulteta Univerziteta u Beogradu. Seria A, Istorijske Nauke", T X I X , s. 165-170 (rec.) Stań, kto przechodzisz, „Nowe Książki", nr 4, s. 11-12 1996 Krótki szkic o chamstwie, „Etnografia Polska", T X L , nr 1-2, s. 19-28 1995 [Ana Zadrożinska], Semejni obredi: sporedbena monografija na polskite sela Pjentki i Twarogi i makedonskoto selo Jablanica, Muzej na Makedonija, Archeoloszki, etnoloszki i Istoriski-Skopje / Katedra po etnologija i kulturoloszka antropologija, Warszawa, Skopje 1992 Homo ludens, w: Homo ludens. Człowiek i zabawa (katalog wystawy), Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie, Warszawa, s. 7-11 Ludzie i przestrzeń domowa - przyczynek do antropologii schronienia, w : Dom we współczesnej Polsce. Szkice, red. I Łukasiewicz, A. Siciński, Wrocław, s. 35-41 5 1991 Antropologiczne problemy kultury współczesnej, „Etnografia Polska", T X X X V , z. 1, s. 21-30 1990 (tłum.) Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, 415 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej [oryg. Les formes élémentaires de la vie religieuse. Le système totémicjue en Australie, w y d . 1912], Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Od tłumacza, w: Émile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Państwowe W y ­ dawnictwo Naukowe, Warszawa, s. X L I - X L V I Rys etnograficzny Ziemi Bialsko-Podlaskiej. Prace nad etnograficzną monografią wsi Choroszczynka, w: Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, oprac. nauk. T Wasilewski, T Kraw­ czuk, Podlaskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Biała Podlaska, s. 241-260 1988 Powtarzać czas początku, cz. I I : O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, W y d a w n i ­ ctwo Spółdzielcze, Warszawa Reflections on modern culture study, w : Poland at the i2th Congress of Anthropological and Ethno¬ logical Sciences, red. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław-Warszawa, s. 41-49 Związek końca i początku, „Zycie Warszawy", R. 44, nr 77, s. 4 1987 Tradycja i współczesność w obrzędach wsi okolic Kołbieli, „Rocznik Mazowiecki", T 9, s. 3 9 - 5 4 1986 Powtarzać czas początku, cz. I : O świętowaniu świąt dorocznych w Polsce, W y d a w n i c t w o Spółdzielcze, Warszawa Kultura tradycyjna i współczesna kultura robotnicza, w: Wokół tradycji kultury robotniczej w Polsce, red. A. Zarnowska, Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa, s. 50-80 1985 Założenie badań nad mitologią narodową, „Etnografia Polska", T X X I X , z. 1, s. 41-44 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej współczesnej, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 2, s. 151-166 416 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 1, s. 235-351 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 172-218 (tłum.) I . Kon, Historyczno-etnograficzne aspektyseksuologii, w : Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 126-170 1978 Działalność Katedry Etnologii UW po JJ wojnie światowej, w: Podręcznik etnografii polskiej, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, s. 17-17 Etnografia (informacyjne wskazówki do wstępnej obserwacji terenowej), w: Poradnik do badań terenowych środowiska geograficznego, red. J. Kondracki, Ciechanów, s. 329-358 Ludzie z igloo, „Kontynenty", nr 8, s. 20-23 The value system in the traditional and in the contemporaneus model of marriage in Polish villages, „Ethnologia Polona", T 4, s. 93-104 1976 Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, współautorzy: J. Olędzki, T Ciołek, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (red. nauk.) A. Czekalińska, L. Jakubowska, M . Jasiczek, G. Prewencka, Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie, „Etnografia Polska" , T X X , z. 2, s. 201-214 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza Warszawskiego, Warszawa systemu wartościowania, Wydawnictwa Uniwersytetu 1973 The Motives and Evaluations of Marriage in Contemporary Polish Rural Communities, w: Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszawa, s. 159-166 417 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1970 Fenomenoloska koncepcija kulture, „Kultura. Casopis za teoriju o socjologiju kulture i medija", s. 6 8 - 7 4 Irlandia - dwa państwa, dwa narody, „Etnografia Polska", T XIV, z. 2, s. 197-205 Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających s. 123-137 treści, „Etnografia Polska", T XIV, z.1, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", T X I V z. 2, s. 207-214 1969 Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii, „Etnografia Polska", T X I I I , z. 2, s. 97-114 (tłum.) Denise Paulme-Schaeffner, Kobieta w rodzinie [oryg. Femmes d'Afrique Noire, Paris-The Hague 1960, s. 12-22], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 138-152 (tłum.) A r n o l d van Gennep, Obrzędy przejścia [oryg. Les Rites de Passage, Paris 1909, s. 182-203], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 122-137 (tłum.) Roger Bastide, Relikty religii afrykańskich [oryg. Les Religions africanes au Brésil, Paris 1960, s. 175-189], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 182-199 (tłum.) Claude Lévi-Strauss, Sonata dobrych manier [oryg. Le Cru et le Cuit, Paris 1964, s. 89-116], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 232-264 (tłum.) André Leroi-Gourhan, Środowisko i technika [oryg. Milieu et Techniques, Paris 1945, s. 352-367], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 38-51 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etno¬ graficznych, T X I I r. 1968, s. 15-28 1967 (rec.) Maria Brandon-Abini, Midi vivnt. Peuple et culture en Italie du Sud. Paris 1964, Presses Universitaires de France, „Etnografia Polska", T X I , s. 5 5 3 - 5 5 7 418 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A.D. Awdiejewa, „Etno­ grafia Polska", T X I , s. 196-210 Ze studiów nad tradycyjnym ubiorem ludowym w rejonie Ciechanowca na Podlasiu, „Rocznik Białostocki", T 8, s. 337-358 1965 (rec.) Jean-Michel Quilcher, La tradition populaire de danse en Basse - Bretagne, Paris 1963, „Etnografia Polska", T. IX, s. 594-599 Realizacja problemów węzłowych - opracowania tematów badawczych - niepublikowane 1999 Problem węzłowy. Teoretyczne założenia badań nad mitologią narodową, opracowanie p r o b ­ lemu węzłowego, m-pis, ss. 7 (archiwum I E i A K U W , nr 135) Problem węzłowy 11.1 Finansowanie: Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki Edycja I 1976-1980 Temat: Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja Problem węzłowy 11.1. grupa V. Kierownik tematu badawczego 02: „Praca' - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej sfery ludyczno-rekreacyjnej Opracowania - materiały przechowywane w archiwum I E i A K U W (nr 136) 1. „Praca' - „nie-praca' jako znaki w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 2. „Praca" - „nie-praca" i tradycja rekreacyjno-ludyczna, m-pis, ss. 18 3. Kultura - plan badań i realizacja tematu, m-pis, ss. 10 4. „Praca" - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej (sfery rekreacyjno-ludycznej), m-pis, ss. 10 5. Praca. Znak w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Komunikat o opracowaniu: Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 6. Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturze, m-pis, ss. 3 419 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 7. Kategorie pracy, czasu wolnego, rekreacji i święta w społeczności żyrardowskiej, ss. 24 m-pis, 8. Statystyczna charakterystyka próby pracowników FSO, m-pis, ss. 7 9. Zwyczaj i obyczaj w tradycji rekreacyjno-ludycznej, założenia badawcze, m-pis, ss. 7 10. Projekt kwestionariusza, ustawienie problemowe, m-pis, ss. 3 11. Kwestionariusz, ss. 2 12. Podział święta ze względu instytucje, m-pis, ss. 9 Pozostałe prace Analiza pojęć: praca, czas wolny, rekreacja w społeczności żyrardowskiej, opracowanie prob­ lemu węzłowego Światopoglądowe podstawy wspólnoty wiejskiej, opracowanie problemu węzłowego Tradycje ludyczne w społeczności w Żyrardowie, problem węzłowy 11.1.v.2 Dawne i współczesne formy obrzędowe, opracowanie naukowe Edycja I I 1981-1985 Temat: Kultura, środowisko, folklor grupa Mit, obrzęd, wierzenia Kierownik podtematu 03b Kultura pracy w teorii historii kultury narodowej i mitologizacja pracy we współczesnym społeczeństwie Mitologia opracowała K r y s t y n a Dudzińska 420 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9042caa70574bb8f39c2404d3fc69ad.pdf 328bb1f00f8d0092e457d9f7139d8f49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5457 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource społeczeństwo obywatelskie Śląsk Cieszyński - społeczeństwo obywatelskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5074 Title A name given to the resource Społeczno-kulturowe zjawiska funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dyczek, Berenika Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Berenika Dyczek Uniwersytet Wrocławski Instytut Socjologii Społeczno-kulturowe zjawiska warunkujące funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego i postaw obywatelskich na Śląsku Cieszyńskim W istocie, jednostki ludzkie w przeważającej większości nigdy nawet nie podejrzewają istnienia niezliczonych znaczeń – naukowych, artystycznych, moralnych, politycznych, ekonomicznych – a obszar rzeczywistości społecznej, której znaczeń jednostka nie zna, nawet jeśli zauważy jej zewnętrzne oznaki, jest dla niej w praktycznym doświadczeniu równie niedostępny, jak druga strona księżyca1 Florian Znaniecki Z badań socjologicznych wynika, że w Polsce 13,2% populacji należy do organizacji pozarządowych, z czego tylko 5% pełni jakieś funkcje2. Natomiast w powiecie cieszyńskim 18,9% badanych deklarowało taką przynależność, z czego 14,3% jest aktywnych w organizacjach pozarządowych, przy czym w gminie Chybie było to aż 43,3% kobiet, a w Zebrzydowicach 37,9 % mężczyzn3. 1 F. Znaniecki: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976, s. 18. 2 Źródło: Diagnoza społeczna 2009, s. 265. 3 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (marzec 2009). �150 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Warto – w kontekście tych danych – zastanowić się nad przyczynami funkcjono­ wania społeczeństwa obywatelskiego na Śląsku Cieszyńskim. Jak sami autorzy projektu CieszLab (marzec 2009) zauważają większa liczba osób zaangażowanych w działalność organizacji III sektora4 w powiecie cieszyńskim jest z jednej strony przejawem skuteczności procesów budowy społeczeństwa obywatelskiego, z drugiej elementem korzystnie wpływającym na jakość życia na poziomie lokalnym. Członkostwo w organizacjach pozarządowych to nie tylko działanie, ale i postawa życiowa. Osoby należące do NGO [organizacja pozarządowa, skrót pochodzi od ang. Non-Governmental Organization] lepiej dostrzegają możliwości efektywnego, wspólnego działania na rzecz lokalnych wspólnot, w których żyją. Ponadto osoby te są częściej przekonane o możliwości wywierania realnego wpływu na władze lokalne5 . Pojawia się więc pytanie o przyczyny tego zjawiska. Dlaczego kondycja społeczeństwa zamieszkującego powiat cieszyński różni się tak bardzo od sytuacji społeczeństwa w Polsce? Z raportu wynika, że w tym regionie powstało znacznie więcej organizacji pozarządowych niż w analogicznych rejonach w Polsce. Wydaje się, że odpowiedzi na to pytanie należy szukać w społeczno-kulturowych uwarunkowaniach, w jakich egzystują mieszkańcy tego regionu, a także w specyficznych właściwościach ludzi zamieszkujących Śląsk Cieszyński, czyli ludzi pogranicza. Związane jest to z ontologicznymi założeniami pogranicza, które odnajdują swoją empiryczną weryfikację. Jak zauważa Zbigniew Kurcz pogranicze to przede wszystkim obszar, który istnieje realnie, a jego granice są granicami komunikujących się ludzi. Natomiast na tym terenie żyje człowiek pogranicza, który posiada zupełnie inne cechy niż człowiek z centrum. Jest zwykle bardziej otwarty lub krytyczny wobec obcych, bardziej przywiązany lub obojętny do wartości własnej grupy narodowej (...) bardziej zaradny i przedsiębiorczy6 i co szczególnie ważne w przypadku Śląska Cieszyńskiego jest on bardziej innowacyjny i skłonny do akceptacji idei i nowinek (...) szczególnie wówczas, gdy dostrzega ich pozytywne konsekwencje dla siebie. Obserwując procentowy rozkład profili działalności społecznej, autorzy projektu CieszLab zwracają uwagę na tzw. edukację nieformalną, która odbywa się w ramach uczestniczenia w działalności III sektora. Ten rodzaj działalności pozwala w dużym stopniu na zdobycie wielu kluczowych umiejętności osobom w różnym wieku <<poza murami szkoły>>7. 4 Pojęcie III sektora w rozumieniu Szackiego jest częścią systemu społecznego, a w badaniach empirycznych utożsamia się je ze społeczeństwem obywatelskim. Trzeci sektor tworzą prywatne organizacje, działające społecznie, czyli organizacje pozarządowe. Cel ich funkcjonowania jest publiczny, natomiast podmioty, które tworzą te organizacje są prywatne. 5 Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009, s. 15 (cyt. za A. Baczko, A. Ogrocka: Wolontariat, filantropia i 1%. Raport z badań. Stowarzyszenie Klon-Jawor. Warszawa 2008, s. 78-79 (cytowane dalej jako CieszLab). 6 Z. Kurcz: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 20. 7 CieszLab, s. 13. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 151 Wyniki badań wskazują8, że najczęstszym rodzajem aktywności będą: nauka, edukacja, oświata, wychowanie (47%), na drugim miejscu znajduje się upowszechnienie kultury fizycznej i sportu (41%), trzecia w kolejności plasuje się kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji (37%). W tym kontekście można przypuszczać, że działalność pozarządowa uczy – obok socjalizacji odbywającej się w domach i szkole – przystosowania do funkcjonowania w życiu społecznym, a także zmniejsza różnice wynikające ze stratyfikacji społecznej. Według autorów badania CieszLab respondenci, którzy zadeklarowali udział w działalności NGO, charakteryzują się wyjątkowymi zainteresowaniami i angażują się w przedsięwzięcia twórcze9. Z danych wynika, że niepowtarzalne umiejętności członków takich organizacji to np: zdolności organizacyjne, umiejętność nawiązywania kontaktów z instytucjami publicznymi. Jeśli chodzi o specyficzne umiejętności to podawano m.in.: zdolności aktorskie, literackie, poetyckie, teatralne, muzyczne itp.10. Warto tutaj zwrócić uwagę na badania Anny Szyfer, dotyczące kształtowania się i funkcjonowania osobowości pogranicza. Pojęcie osobowości pogranicza będzie przydatne przy analizie funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, a co za tym idzie postaw obywatelskich Cieszyniaków, które to wynikają z ogólniejszego typu twórczej postawy. Autorka wyróżnia trzy rodzaje możliwych postaw: typ pasywny – bierny, trwający i aktywny11. Typ aktywny, który najbardziej będzie nas tu interesował, zaobserwowany został już przez Thomasa i Znanieckiego, i opisany został przez nich w pracy pt. Chłop polski w Europie i Ameryce, autorzy nazwali go typem twórczym. Według nich typ ten można scharakteryzować w ten sposób: Zdolność przystosowania się do nowych sytuacji i rozmaitość zainteresowania idą w parze za trwałością działania, wyższą niż stabilność, którą może dać tradycja; dzieje się tak wtedy, gdy jednostka buduje swoje życie nie na zasadzie niezmienności swej sfery wartości społecznych, lecz na chęci przeobrażenia i rozszerzenia jej według pewnych powziętych zamierzeń. Mogą one być czysto intelektualne lub estetyczne – w tym wypadku jednostka szuka nowych sytuacji, aby je określić celem poszerzenia i doskonalenia swojej wiedzy lub estetycznej interpretacji oraz oceny: jej zamierzenia mogą mieć charakter „praktyczny” w jakimkolwiek znaczeniu tego słowa – hedonistycznym, ekonomicznym, politycznym, naukowym, religijnym – jednostka szuka wtedy nowych układów, aby rozszerzyć władanie nad swym środowiskiem, dostosować do swych celów stale rosnącą sferę rzeczywistości społecznej. Mówimy wtedy, że jest to jednostka twórcza12. Anna Szyfer, wychodząc właśnie od klasyfikacji Thomasa i Znanieckiego, wydziela następnie trzy podtypy aktywne, których wspólną cechą jest przymus działania: 1. Aktywność – nazwijmy ją ponadnarodową, kulturową, etniczną, przejawia się tu w działaniu prowadzącym do zachowania własnego status quo, także elementów dziedzictwa kulturowego. Ale jest to już działanie świadome i celowe wypływające z postawy refleksyjnej. Respondentami takiej postawy są 8 9 10 11 12 Źródło: Badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. CieszLab, s. 21. Źródło: badanie ankietowe w ramach projektu CieszLab (maj/czerwiec) 2009. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005, s. 97. F. Znaniecki: Chłop polski w Europie... s. 21-22. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 152 najczęściej nauczyciele i księża (różnych wyznań), ale też i chłopi, często realizujący się w twórczości ludowej i pamiętnikarstwie. Akceptujący i kultywujący równolegle treści kultury narodowej, ale tolerancyjni dla <<inności>>. 2. Aktywność prowadzącą do akceptacji inności i postaw otwartości na inność grup współżyjących w zbiorowości terytorialnej i prezentujących inne światy kulturowe. Również pewne przyzwolenie na zapożyczenia. Tu działaniu towarzyszy zawsze refleksja oraz tolerancja. 3. Aktywność prowadząca do zmiany dotychczasowego status quo, zmiany statusu społecznego objawiająca się w tendencji przechodzenia z kultury tradycyjnej i gwary w kierunku kultury ogólnonarodowej, w wypadku przynależności do grupy mniejszościowej przejmowanie postaw typowych dla kultury większościowej (typowej dla danego pogranicza)13. Jednakże tylko trzecia z nich cechuje się aktywnością, prowadzącą do jakiejkolwiek zmiany i to ona odpowiadałaby typowi twórczemu Znanieckiego. Anna Szyfer, badając różne pogranicza m.in. pogranicza południowe: polsko-czeskie (Cieszyń) i polsko-słowackie (Orawa), oraz pogranicze wschodnie polsko-białoruskie; zwraca uwagę na wyjątkową intensyfikację postaw aktywnych na Śląsku Cieszyńskim. Autorka analizując osobowości Cieszyniaków, w sposób jakościowy14, korzystając z biografii konkretnych osób, m.in. stwierdza: pewna kobieta urodzona w 1923 roku w rodzinie chłopskiej całą swoją aktywność skupiła na działalności kulturalnej w licznych organizacjach społecznych, podkreślając czynny udział mieszkańców wsi w organizowanych imprezach i silną więź między nimi15. Inna respondentka zadeklarowała, że swój czas wolny poświęciła na aktywność w wiejskim zespole teatralnym, później została członkiem Towarzystwa Hodowli Kwiatów w Cieszynie16. Charakteryzując region pogranicza, jakim jest Śląsk Cieszyński, Anna Szyfer zwraca uwagę na uwikłania polityczne i historyczne, które doprowadziły do antagonizmów polsko-czeskich, ale dla kształtowania postaw ludności tego regionu ważniejsze są inne kwestie, szczególnie rozwinięta wyjątkowo wcześnie oświata, która okazała się najwcześniejsza na polskich wsiach, sięgająca XVIII wieku. I to oświata w języku polskim (...) Szkoły ludowe, a wcześniej szkoły parafialne (tak protestanckie, jak i katolickie) miały tu swój ogromny wkład w kształtowanie osobowości, były specyficznym typem <<świata>> oświaty. Po podziale Śląska Cieszyńskiego na Zaolziu pozostały polskie szkoły ludowe, które funkcjonują nadal w nieco zmniejszonej liczbie17. W wynikach innych badań przeprowadzonych nieco wcześniej przez Wojciecha Sitka mieszkańcy Cieszyna poproszeni o wymienienie tradycji, zwyczajów i obyczajów typowo śląskich wymieniają: 13 14 15 16 17 A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 97-98. Analiza biograficzna. A. Szyfer: Ludzie pogranicza …, s. 105. Tamże, s. 106. Tamże, s. 127. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 153 Amatorską działalność teatralną, festyny Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, zapraszanie na wesela, topienie kukły wiosną, amatorską działalność artystyczną – kiedyś w Cieszynie było aż 7 chórów, cubaszki – rwanie pierza na śląskiej wsi, śpiewy, babski comber, potańcówki dla młodych, chodzenie ze święconym, oczepiny panny młodej, wspólne świniobicie18. Z powyższych opisów można wywnioskować, że nie jest przypadkiem tak liczne uczestnictwo Cieszyniaków w organizacjach pozarządowych, gdyż duch uczestniczenia w różnych grupach był u nich zaszczepiony już dużo wcześniej. Nie jest również bez znaczenia fakt, że ludzi pogranicza coraz częściej nazywa się ludźmi o „trzeciej tożsamości”19, to znaczy takiej, która została ukształtowana przez dwie strony księżyca. Dzieje się tak, gdyż członkowie społeczności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimś „innym”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej grupy20. Dzięki temu nabywają różnego rodzaju umiejętności oraz kompetencje kulturowe, dzięki którym potrafią postrzegać odmienność w innym świetle. Podobne idee w myśleniu nad postawami społeczności starał się wyrazić Florian Znaniecki w Ludziach teraźniejszych a cywilizacji przyszłości. Zwracał uwagę w tej pracy na odmienność jednostek, które zostały wychowywane w innych kręgach społecznych niż później pełniły role społeczne i które charakteryzowały się twórczymi zdolnościami do przekształcania systemów kulturowych. Zwrócił również uwagę na niebezpieczeństwo takich postaw, ponieważ powodują one czasami więcej zniszczenia w społeczeństwie niż budowania oraz na nieumiejętność współpracy tych jednostek dla dobra organizacji i grup. Dlatego według niego: Muszą powstać ludzie, zdobywający rozmach twórczy i samodzielność społeczną bez buntu przeciw ustalonym porządkom i bez łamania norm, wiążących ich ze środowiskiem, ludzie dla których by twórcze działanie było działaniem kulturalnie normalnym, zgodnym z obiektywnym porządkiem tych systemów, w których biorą udział; ludzie u których by samodzielność wobec kręgów społecznych była od początku społecznie normalna, ugruntowana w samej strukturze tych kręgów, w których wzrastają i żyją. Słowem, musi zaistnieć nowy typ normalności życiowej, oparty na nie zachowywaniu gotowych systemów kulturowych i przystosowaniu się osobistym do środowiska ludzi przystosowanych, lecz na tworzeniu nowych systemów kulturalnych i samodzielności osobistej w środowisku ludzi samodzielnych21. Tak opisany nowy typ człowieka wydaje się być prototypem członka społeczeństwa obywatelskiego. Zwłaszcza że w dalszej części tekstu Znaniecki podkreśla, że taki człowiek zdaje sobie sprawę, że jego działania twórcze należą do części działań całego społeczeństwa i bez tego społeczeństwa jego własne zadania nie mogą być zrealizowane. Człowiek taki 18 W. Sitek: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 13. 19 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9. 20 H. Rusek: Tożsamość pogranicza …, s. 9. 21 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974, s. 346. �154 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví w każdym systemie kulturalnym szuka i znajduje ważność wewnętrzną, każdą produkcyjną czynność kulturalną uważa za godną poparcia. Odmawia ważności tylko przeczeniom, przeciwstawia się tylko niszczeniu22. Znaniecki zauważa, że w działaniach twórczych jednostek niezmiernie ważna jest współpraca ludzi w grupach czy organizacjach, która nie może istnieć bez wiary w sens takiej działalności. Wydaje się, że ta charakterystyka obywatela przyszłości Znanieckiego przylega do postawy twórczej obecnych społeczników, zamieszkujących Śląsk Cieszyński i nie tylko. Jest ona wynikiem szacunku dla tradycji, a równocześnie związana jest z potrzebą tworzenia nowych wartości, które wyzwala nowa zglobalizowana rzeczywistość. Przedstawione powyżej myśli są niczym innym, jak definiowaniem współczesnego społeczeństwa obywatelskiego. Jak zauważa Wnuk-Lipiński to już Arystoteles rozwinął początki idei obywatelskiej czyli specyficznych zbiorowości, których członkowie nie tylko mają na względzie coś więcej niż tylko indywidualne zabiegi o przetrwanie, ale także chcą, mogą i mają coś do powiedzenia na temat funkcjonowania owej zbiorowości23. A przecież społeczeństwo obywatelskie nie może istnieć bez podmiotowości społecznej, która nierozerwalnie wiąże się z wykraczaniem działań człowieka poza struktury społeczne, a równocześnie braniem za nie odpowiedzialności. Abstrahując od dyskusji ontologicznych na temat pojęcia – społeczeństwo obywatelskie – nie można się nie zgodzić z tym, że „każde działanie aktora społecznego jest syntezą (...) dwóch porządków podmiotowego i strukturalnego”24, a empirycznym wymiarem funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, obojętnie jakby je definiować jest trzeci sektor25. Wracając do specyfiki Śląska Cieszyńskiego, gdzie jak się wydaje, możemy odnaleźć dużo więcej postaw prospołecznych niż ogólnie w Polsce, do czego przekonują dane statystyczne, tu oczywiście przydałyby się do tego pogłębione badania dotyczące postaw. Na pewno jednym z czynników kształtujących je jest różnorodność religijna. Śląsk Cieszyński należy do jednych z najbardziej heterogenicznych pod względem wyznaniowym terenów. Na tym skrawku ziemi ostoję swobód wyznania znaleźli Żydzi, a od XVI wieku protestanci i inne mniejszości religijne. Ta różnorodność wyznaniowa wyrażała się również w sztuce ludowej tego regionu26. Różnorodność religijna byłaby więc jednym z czynników nie tylko tolerancji religijnej, ale także postrzegania rzeczywistości jako obszaru niejednorodnego, skomplikowanego, umożliwiającego widzenie życia społecznego w niejednolitej perspektywie. Zwraca na to uwagę Halina Rusek, która zaznacza, że od kiedy Max Weber opisał związki między etyką protestancką a kapitalizmem „często zwraca się uwagę na pozytywną obecność protestantyzmu na Śląsku Cieszyńskim i jego wpływu na specy22 F. Znaniecki: Ludzie teraźniejsi …, s. 352. 23 E. Wnuk-Lipiński: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008, s. 118. 24 Tamże, s. 94. 25 Tamże, s. 120. 26 K. Czerwińska: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce…, s. 155. �Berenika Dyczek: Społeczno-kulturowe zjawiska... 155 ficzną tożsamość jego mieszkańców”27. To zjawisko koegzystencji społecznej różnych wyznań rozszerza wiedzę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego o sobie samych i równocześnie wyzwala działania twórcze, niekoniecznie związane z życiem religijnym, w różnych obszarach życia społecznego. Innym czynnikiem, wpływającym na postawy prospołeczne ludności Śląska Cieszyńskiego, wydają się być wpływy działań oświatowych, zapoczątkowanych w XVII i XIX stuleciu. Dzięki nim na tym obszarze nie było analfabetyzmu, przy czym inne regiony Polski w tym samym czasie wykazywały pod tym względem zapóźnienie. Region ten w chwili obecnej może poszczycić się nawet istnieniem wyższych uczelni, co wydatnie sprzyja aktywnym postawom młodzieży studiujacej. Aktywność artystyczna, naukowa i sportowa wybitnych osobowości pochodzących lub mieszkających w tym regionie jest powszechnie znana. Są oni inspiracją dla organizacji pozarządowych, które swoją działalność wzbogacają o ich twórcze dokonania. Tożsamość kulturowa, która wiąże się z utrwalaniem postaw twórczych, obecna jest przede wszystkim w amatorskich grupach teatralnych, w różnych zespołach folklorystycznych oraz organizacjach społeczno kulturalnych28. Bibliografia: Bukowska-Floreńska I.: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. BukowskaFloreńska. Katowice 1997, s. 154-158 Czerwińska K.: Sztuka ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych. Przykład Śląska Cieszyńskiego – problemy badawcze. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 153-158 Kurcz Z.: Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 19-27 Rusek H.: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 163-175 Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-10 Sitek W.: Śląsk – samospełniająca się prognoza? W: Kultura i Struktura. Problemy integracji i polaryzacji różnych grup społecznych na Śląsku. Red. W. Sitek. Wrocław 1992, s. 5-24 Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2005 Wnuk-Lipiński E.: Socjologia życia publicznego. Warszawa 2008 Znaniecki F.: Chłop polski w Europie i Ameryce. T. 3: Pamiętnik imigranta. Warszawa 1976 Znaniecki F.: Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa 1974 27 H. Rusek: Dylematy tożsamości miasta na granicy Cieszyn: Czeski Cieszyn. W: Polskie pogranicza w procesie przemian. T. 1. Red. Z. Kurcz. Wałbrzych 2008, s. 16. 28 I. Bukowska-Floreńska: Kultura tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. T. 1: Śląsk Cieszyński a inne pogranicza w badaniach nad tożsamości etniczną, narodową i regionalną. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 1997, s. 155. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 156 Źródła internetowe: Diagnoza społeczna 2009. Źródło: www.diagnoza.com Diagnoza kondycji społeczeństwa obywatelskiego w powiecie cieszyńskim. Raport 2009. Wyniki badań przeprowadzone przez SWIG Delta Partner z Cieszyna. Źródło: www.wiadomosci.ngo.pl/files/wiadomosci.ngo.pl/public/filespublic/2009/20090921123025_CieszLab_RAPORT_FINVER.pdf Shrnutí Společensko-kulturní jevy podmiňující fungování občanské společnosti a občanských postojů na území Těšínského Slezska Autorka se pozastavuje nad příčinami fungování občanské společnosti na území Těšínského Slezska. Opíraje se o výsledky projektu CieszLab se pokouší zjistit, proč kondice společnosti obývající cieszyňský okres se tak velmi liší od společnosti v Polsku. Charakter pohraničí těchto území nepochybně přispívá vzniklé situaci. Náboženská různorodost je jedním z faktorů nejen náboženské tolerance, ale také vnímání skutečnosti jako nejednorodého, komplikovaného území, které umožňuje vidět společenský život v nesourodé perspektivě. Jiným faktorem, ovlivňujícím prospolečenské postoje občanů území Těšínského Slezska, se jeví být vlivy osvětových aktivit, jejichž vznik zaznamenáváme v XVII. a XIX. století. Summary Socio-cultural phenomena which determine functioning of civil society and civil attitudes in Cieszyn Silesia The author explores the reasons of functioning of the civil society in Cieszyn Silesia. Taking into account the data provided by the “CieszLab” project, she makes an attempt to learn why the condition of the society living in Cieszyn district is so much different from the situation of the remaining society in Poland. Undoubtedly, the borderland character of this area is of crucial significance in this situation. Religious diversification is not only a factor of religious tolerance, but also of perceiving the reality as a heterogeneous and complex space which introduces a non-uniform perspective in viewing social life. What seems to be another determinant influencing pro-social attitudes of the inhabitants of Cieszyn Silesia is the impact of educational actions initiated in the 17th and 19th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674da6da53c01638ea02aad6c8d3681a.pdf 36809fb7b6e8189b4bb8f4a08d069fbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:857 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:788 Title A name given to the resource Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 WITOLD DYNOWSKI PAŃSTWOWE M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W WARSZAWIE Od m o m e n t u , k i e d y z m u z e a l n i c t w e m z a c z ę t o ł ą c z y ć p o j ę c i e reprezen­ t a c j i k u l t u r y narodowej, gromadzenie z b i o r ó w i odpowiedni s p o s ó b i c h eksponowania z y s k a ł y i n n ą , znacznie w y ż s z ą r a n g ę . T o t e ż po w i e l u latach d o r y w c z y c h r o z w i ą z a ń w stosunku do z b i o r ó w etnograficznych groma­ dzonych w Warszawie o t w a r c i e w g r u d n i u 1973 r . o k a z a ł e g o M u z e u m Etnograficznego w c e n t r u m stolicy s p o t k a ł o s i ę z najbardziej ż y w y m zadowoleniem i s a t y s f a k c j ą nie t y l k o u polskich e t n o g r a f ó w i e t n o l o g ó w , ale t a k ż e i u t y c h , k t ó r y m niepisana h i s t o r i a c h ł o p ó w jest bliska i droga. Co w i ę c e j , w y j ę c i e z m a g a z y n ó w i w ł a ś c i w e wyeksponowanie wcale n i e n a j u b o ż s z y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich b ę d z i e teraz dla szerokich k r ę g ó w s p o ł e c z e ń s t w a b o d a j ż e najbardziej w ł a ś c i w y m b o d ź c e m f o r m u j ą c y m w y ­ o b r a ź n i ę i b o g a c ą c y m w i e d z ę o drogach r o z w o j u k u l t u r ludzkich, sta­ w i a j ą c w l e k c j i p o g l ą d o w e j najbardziej d o n i o s ł y p r o b l e m w dziejach c y w i l i z a c j i , co c z ł o w i e k a w d z i a ł a n i u i t w ó r c z o ś c i ł ą c z y , a co dzieli. O t w a r c i e w stolicy P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w nowej reprezentacyjnej siedzibie zbiega s i ę z jubileuszem trzydziestolecia naszej odrodzonej p a ń s t w o w o ś c i . W y d a r z e n i e to n i e w ą t p l i w i e zapoczątkuje w k r ę g u ż y c i a etnograficznego n o w y okres. Z a n i m jednak zacznie s i ę on w y p e ł n i a ć n o w y m i w a r t o ś c i a m i , r z e c z ą j a k najbardziej s ł u s z n ą b ę d z i e n a w i ą z a ć m y ś l ą do d r o g i j u ż przebytej, przede w s z y s t k i m do tego p u n k t u — n a z w i j m y go „ z e r o w y m " , k i e d y w 1946 r o k u w w a r u n k a c h k o m p l e t n e j r u i n y i zniszczenia p o d j ę t o p r a c ę n a d wskrzeszeniem M u z e u m Etnograficznego w Warszawie. O d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " ma sens p o d w ó j n y , chodzi przede w s z y s t k i m o to, ż e b y m ó c w e w ł a ś c i w e j skali s p o j r z e ć na w k ł a d pracy i w y s i ł k u w ł o ż o n y c h w c i ą g u trzydziesto­ lecia, ż e b y m ó c o p e r o w a ć k o n t r a s t e m — t a k b y ł o na p o c z ą t k u , a t a k jest dzisiaj. Poza t y m o d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " m a t a k ż e sens d o d a t k o w y . Chodzi o to, ż e b y dla h i s t o r i i etnografii polskiej (przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u n a m ł o d s z ą g e n e r a c j ę ) , w mocniejszych l i n i a c h u t r w a l i ć ogrom w y s i ł k u i pracy w ł o ż o n y c h w o d b u d o w ę i r o z b u d o w ę m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Polsce. O c z y w i ś c i e u w z g l ę d n i a j ą c szcze­ g ó l n e t r u d n o ś c i i efekty p r z y odbudowie o ś r o d k a warszawskiego. �80 WITOLD DYNOWSKI Hyc. 1. P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Odrestaurowany dawny gmach rzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kredytowej 1 Fot. т. Towa­ Kobus I n i c j a t o r e m o d b u d o w y ( p u n k t zerowy) M u z e u m Etnograficznego w Warszawie b y ł dr Jan Ż o ł n a - M a n u g i e w i c z . Ze s z c z u p ł y m g r o n e m w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z a a d o p t o w a ł on zdewastowany X V I I I - w i e c z n y p a ł a c y k B r ü h l a w M ł o c i n a c h do w y j ś c i o w y c h potrzeb s t o ł e c z n e g o m u z e a l n i c t w a . W t y m czasie p l a c ó w k a ta w y s t ę p o w a ł a pod n a z w ą M u z e u m K u l t u r Ludowych. Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e decyzja p o w z i ę t a na O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ ferencji Etnograficznej z w o ł a n e j przez N a c z e l n ą D y r e k c j ę Muzeów i O c h r o n y Z a b y t k ó w i d o t y c z ą c a k i e r u n k ó w pracy M u z e u m K u l t u r L u ­ d o w y c h . Zgodnie z zaleceniami tej K o n f e r e n c j i m u z e u m warszawskie w p r z y s z ł o ś c i w i n n o się p r z e k s z t a ł c i ć w c e n t r a l n ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą dla całego k r a j u . Z n a t u r y rzeczy b y ł a b y to p l a c ó w k a reprezentacyjna, d z i a ł a l n o ś c i ą s w o j ą o r i e n t u j ą c a muzea regionalne, przede w s z y s t k i m na sposoby przedstawienia c a ł o k s z t a ł t u p r o b l e m a t y k i polskiej k u l t u r y l u ­ dowej. Co w i ę c e j w tej p l a c ó w c e muzealnej, a nie gdzie indziej, w i n n y b y ć zgrupowane etnograficzne zbiory r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę l u d o w ą i n n y c h k r a j ó w i k o n t y n e n t ó w . Zgodnie z t y m i z a ł o ż e n i a m i w 1947 r. p o w o ł a n o do ż y c i a w M u z e u m w y o d r ę b n i o n y d z i a ł e t n o g r a f i i pozaeuro- �PAŃSTWOWE MUZEUM 81 ETNOGRAFICZNE pejskiej, gdzie m i a ł y b y ć zgromadzone wszystkie z a b y t k i pozaeuropejskie dotychczas rozproszone po l i c z n y c h muzeach warszawskich i t e r e n o w y c h . D z i ę k i t e m u w n a s t ę p n y c h j u ż latach t r a f i ł y do M u z e u m p r a w i e wszyst­ kie w a r t o ś c i o w e kolekcje z tego zakresu. W a r t o t e ż p o d k r e ś l i ć , że zbiory z zakresu polskiej k u l t u r y l u d o w e j p o c z ą t k o w o b y ł y gromadzone w r a ­ mach jednego d z i a ł u , natomiast w 1954 r. z o s t a ł y one podzielone na zbiory z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz zbiory sztuki l u d o w e j . W r a z z p o w i ę k s z a n i e m się z b i o r ó w i p o s t ę p u j ą c ą s p e c j a l i z a c j ą pracy w m u z e u m zbiory s z t u k i w 1958 r. z o s t a ł y podzielone na o d r ę b n e z e s p o ł y : t k a n i n y , stroju, p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h , o z d ó b w n ę t r z a mieszkalnego, m e t a l o ­ plastyki, malarstwa i rzeźby. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że w r a z z p o w o ł a n i e m na stanowisko d y r e k t o r a M u z e u m prof. Ksawerego Piwockiego (1956) rozpoczyna się w p o w o ­ jennej h i s t o r i i p l a c ó w k i n o w y r o z d z i a ł . W t y m t e ż okresie M u z e u m zmienia n a z w ę na M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j . M o ż e m y p r z y j ą ć , że w o m a w i a n y m okresie z a s z ł y t r z y zasadnicze wydarzenia, k t ó r e znakomicie z b l i ż a ł y n o w ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą do stanu rzeczy, k t ó r y k o n s t a t u j e m y dzisiaj. W t y m czasie b o w i e m uzyskano przez d y r e k c j ę Ryc. 2. Dział folkloru. Ekspozycja wycinanek i pająków Fot. 6 — Etnografia Polska, X I X / 2 L. Trojanowski �82 WITOLD DYNOWSKI o s t a t e c z n ą l o k a l i z a c j ę siedziby muzeum, na k t ó r ą przeznaczono c z ę ś ­ ciowo zniszczony d a w n y gmach T o w a r z y s t w a K r e d y t o w e g o Ziemskiego p r z y u l . K r e d y t o w e j 1. Prace nad o d b u d o w ą i dostosowaniem do potrzeb m u z e a l n i c t w a z a k o ń c z o n o w 1971 r o k u . W y d a r z e n i e m p r z e ł o m o w y m dla powojennej h i s t o r i i M u z e u m b y ł o r ó w n i e ż r o z p o r z ą d z e n i e M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i (1964 г.), na m o c y k t ó r e g o M u z e u m przemianowane z o s t a ł o na P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie i o t r z y m a ł o statut z a k r e ś l a j ą c y podstawowe cele i f o r m y jego d z i a ł a l n o ś c i . Zgodnie ze statutem M u z e u m jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą i o ś w i a t o w ą . Ryc. 3. Dział folkloru. Ekspozycja palemek Fot. wielkanocnych L. Trojanowski �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 83 Z a d a n i e m tej p l a c ó w k i jest gromadzenie i u d o s t ę p n i a n i e z b i o r ó w e t n o ­ graficznych i z dziedzin p o k r e w n y c h . P l a c ó w k a w i n n a t e ż p r o w a d z i ć badania naukowe i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą . Obarcza się t e ż p l a c ó w k ę w s p ó ł d z i a ł a n i e m w upowszechnianiu n a u k i z i n s t y t u c j a m i r o z w i j a j ą c y m i p o d o b n ą d z i a ł a l n o ś ć . N o w e zadania stawiane przed M u z e u m w y m a g a ł y dość znacznej reorganizacji dotychczasowej d z i a ł a l n o ś c i p l a c ó w k i . W t y m t e ż r o k u w y o d r ę b n i o n o t r z y podstawowe z e s p o ł y m e r y t o r y c z n e z k u r a ­ t o r a m i , o d p o w i e d z i a l n y m i za t o k pracy. S ą to: Z e s p ó ł e t n o g r a f i i p o l ­ skiej i k r a j ó w o ś c i e n n y c h , Z e s p ó ł l u d ó w pozaeuropejskich oraz Z e s p ó ł d z i a ł ó w d o k u m e n t a c j i i prac o ś w i a t o w y c h . Z e s p ó ł p o l s k i dzieli się n a d z i a ł y : gospodarki podstawowej i r z e m i o s ł , t k a n i n i s t r o j ó w , f o l k l o r u oraz d z i a ł s z t u k i p o w o ł a n y w 1972 r. w w y n i k u scalenia d a w n i e j samo­ d z i e l n y c h d z i a ł ó w : m a l a r s t w a , g r a f i k i i w y c i n a n e k oraz r z e ź b y l u d o w e j . Z e s p ó ł e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej d z i a ł a ł i d z i a ł a jako grupa specja­ l i s t ó w — bez w e w n ę t r z n e g o p o d z i a ł u na k i e r u n k i p r o b l e m o w e i tema­ tyczne. O c z y w i ś c i e w m i a r ę p o w i ę k s z a n i a się z b i o r ó w i w y ż s z e j specja­ l i z a c j i m e r y t o r y c z n e j p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h sprawa w y o d r ę b n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w b ę d z i e bardziej d o j r z a ł a do r o z w i ą z a n i a . W zes­ pole t r z e c i m w y o d r ę b n i o n o przede w s z y s t k i m n a s t ę p u j ą c e d z i a ł y : a r c h i ­ w u m , b i b l i o t e k a , w y d a w n i c t w a i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , że f u n k c j o n u j ą c obecnie w znacznie korzystniejszych w a r u n ­ k a c h l o k a l o w y c h P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne b ę d z i e m o g ł o z w r ó ­ cić b a c z n i e j s z ą n i ż dotychczas u w a g ę na w y p r a c o w a n i e w ł a s n e g o m o ­ d e l u — p l a c ó w k i centralnej, j a k i odpowiedniej koncepcji d z i a ł a n i a n i e t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , lecz i dla sieci m u z e ó w t e r e n o w y c h . W s z y s t k o wskazuje na to, że w c e n t r u m u w a g i D y r e k c j i znajdzie się s z c z e g ó ł o w e o p r a c o w y w a n i e z b i o r ó w z a r ó w n o dla a k c j i w y s t a w i e n n i c z e j , j a k i d l a c e l ó w naukowo-badawczych (eksponat muzealny j a k o źródło). Liczba z b i o r ó w wzrasta bardzo szybko; w 1973 r. p r z e k r o c z y ł a 50 000 ekspo­ n a t ó w . Z liczby tej ponad 12 000 e k s p o n a t ó w p r z y p a d a ł a na d z i a ł t k a n i n i s t r o j ó w , ponad 7 000 na D z i a ł gospodarki i r z e m i o s ł ponad 3 000 na D z i a ł f o l k l o r u oraz ponad 10 000 na D z i a ł sztuki l u d o w e j . Ł ą c z n i e zbiory z zakresu e t n o g r a f i i P o l s k i o b e j m o w a ł y w 1973 r . ponad 35 000 ekspo­ n a t ó w z a ś z b i o r y pozaeuropejskie l i c z y ł y sobie ponad 15 000 egzem­ plarzy. W k r ę g u e t n o g r a f i i polskiej mocno u t r w a l i ł się zwyczaj dzielenia w y t w o r ó w k u l t u r y na w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j duchowej i s p o ł e c z ­ n e j . P o m i m o l i c z n y c h d y s k u s j i teoretycznych p r o w a d z o n y c h ostatnio, zwłaszcza w związku z podjęciem wydzielonych studiów historii k u l ­ t u r y materialnej i kreowaniem I n s t y t u t u Historii K u l t u r y Materialnej, p o d z i a ł t e n u t r z y m a ł się i nic nie wskazuje na to, ż e b y w tej k o n w e n c j i ( i t y l k o k o n w e n c j i ) m i a ł y zajść z m i a n y bardziej zasadnicze. S ł u s z n y t e ż �84 WITOLD DYNOWSKI w y d a j e się p o g l ą d , że w badaniach nad c a ł o k s z t a ł t e m k u l t u r y p o w i n n o s i ę b e z w a r u n k o w o r o z p o c z y n a ć od z g ł ę b i e n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j . K u l ­ t u r a materialna obejmuje j e d n a k niezmiernie w i e l k ą ilość bardzo r ó ż n o ­ r o d n y c h p r z e j a w ó w l u d z k i e j w y t w ó r c z o ś c i , t o t e ż dla zorientowania się w t y m , co ona zawiera, n i e z b ę d n e jest w y r ó ż n i e n i e w niej osobnych d z i a ł ó w . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k dalece b y ł y zaawansowane studia h i s t o r i i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p o d z i a ł i n t e r e s u j ą c e g o nas z e s p o ł u k u l t u r y b y ł m n i e j l u b bardziej p r z e j r z y s t y i z a d o w a l a j ą c y . P ó ł w i e k u t e m u K a z i m i e r z M o s z y ń s k i p i s a ł , że w pracach nad e t n o g r a f i ą E u r o p y (w t y m t a k ż e w pracach p o ś w i ę c o n y c h e t n o g r a f i i Polski) ,,do niedawna u p r z y w i l e j o w a n e stanowisko" z a j m o w a ł y odzież i b u d o w n i c t w o , i n n e z a ś d z i a ł y przedstawiano w f o r m i e z a c z ą t k o w e j l u b t e ż p o m i j a n o z u p e ł n i e . P i e r w s z ą p r ó b ę systematycznego u k ł a d u spojrzenia o b e j m u j ą ­ cego c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y materialnej d a ł K . M o s z y ń s k i w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1924 r. W zasadzie ten sam u k ł a d z m a ł y m i m o d y f i k a c j a m i z a c h o w a ł K . M o s z y ń s k i w k a p i t a l n y m dziele Kultura ludowa Słowian, cz. I : Kultura materiálna. W y r ó ż n i a on w k u l t u r z e materialnej n a s t ę p u ­ j ą c e w i e l k i e d z i a ł y : 1) zdobywanie ż y w n o ś c i i n i e k t ó r y c h s u r o w c ó w (zbie- Ryc. 4. Dział sztuki ludowej. Ekspozycja rzeźby figuralnej Fot. S. Sowilski �PAŃSTWOWE MUZEUM 85 ETNOGRAFICZNE ractwo, ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , hodowla z w i e r z ą t , u p r a w a r o ś l i n ) ; 2) p r z e c h o w y w a n i e ż y w n o ś c i i s u r o w c ó w ; 3) p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r ­ m ó w , zaopatrywanie się w w o d ę , niecenie i sposoby u ż y w a n i a ognia, s p o r z ą d z a n i e p o t r a w i n a p o j ó w ; 4) o b r ó b k a s u r o w c ó w r o ś l i n n y c h n p . drewna, w ł ó k n a , o b r ó b k a s u r o w c ó w z w i e r z ę c y c h , np. s k ó r y , kości, o b r ó b ­ k a s u r o w c ó w m i n e r a l n y c h n p . g l i n y , k r u s z c ó w ; 5) zabiegi o b e z p i e c z e ń ­ stwo i w y g o d ę ( s p o r z ą d z a n i e i u ż y t k o w a n i e b r o n i , o d z i e ż y , b u d o w l i i s p r z ę t ó w , zabiegi o czystość); 6) transport i k o m u n i k a c j a ( r u c h l ą d o w y i w o d n y , rodzaje lokomocji, pomocnicze ś r o d k i l o k o m o c j i i transportu). U k ł a d w y p r a c o w a n y przez K . M o s z y ń s k i e g o s t a ł się u k ł a d e m k l a ­ sycznym. W o k r e ś l o n y m sensie o b o w i ą z y w a ł on polskich e t n o g r a f ó w p r z y poruszaniu t e m a t ó w odpowiednich (stał się w p e w n y m sensie m a n i e r ą n a u k o w ą — s z k o ł ą p o l s k ą w etnografii). Jasne jest, ż e p o r z ą d e k d o t y c z ą c y zasad k l a s y f i k a c j i w y t w o r ó w l u ­ dowej k u l t u r y m a t e r i a l n e j ustalony w p o l s k i m p i ś m i e n n i c t w i e etno­ g r a f i c z n y m r ó w n i e mocno o b o w i ą z y w a ł t a k ż e w y s t a w i e n n i c t w o muzealne. T o t e ż m o ż n a p r z y j ą ć , że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a r ó w n o muzea T Ryc. 5. Wystawa „Tkactwo i strój" Fot. s. Sowilski: �86 WITOLD DYNOWSKI centralne, j a k i regionalne h o ł d o w a ł y t y m s a m y m zasadom które ustalił Kazimierz M o s z y ń s k i . klasyfikacji, 1 W p u n k c i e z e r o w y m o d r a d z a j ą c e g o się etnograficznego m u z e a l n i c t w a w stolicy nie r e j e s t r u j e m y w y m i e r n y c h tendencji z m i a n y zasad p r z e d ­ w o j e n n y c h . P o l i t y k a gromadzenia i ekspozycji z b i o r ó w w okresie po­ c z ą t k o w y m (Muzeum K u l t u r Ludowych w Młocinach) całkowicie b y ł a u z a l e ż n i o n a i p o d p o r z ą d k o w a n a bardzo s k r o m n y m w a r u n k o m l o k a l o ­ w y m i m a ł y m dotacjom na zakup e k s p o n a t ó w . T o t e ż o t y m okresie m o ż n a p o w i e d z i e ć , że c h a r a k t e r y z o w a ł o j ą raczej zaspokajanie c e l ó w d o r y w c z y c h w y s t a w i e n n i c t w a i poszukiwanie r o z s ą d n e g o w y j ś c i a w sy­ tuacjach k ł o p o t l i w y c h a n i ż e l i konsekwentna p o l i t y k a d ł u g o f a l o w a . I n a ­ czej trzeba b ę d z i e s p o j r z e ć na d z i a ł a l n o ś ć M u z e u m od m o m e n t u , k i e d y k i e r o w n i c t w o tej p l a c ó w k i p r z e j ą ł prof. K s a w e r y P i w o c k i , w y b i t n y ba­ dacz l u d o w e j d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j . K i e r u n e k r o z w o j o w y nowej p l a ­ c ó w k i zaznaczony z o s t a ł j u ż w samej nazwie: M u z e u m K u l t u r y i Sztuki" L u d o w e j . D o d a j m y , że poszerzony p r o f i l m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Warszawie, a raczej p o d k r e ś l e n i e r ó w n o r z ę d n o ś c i z b i o r ó w s z t u k i l u ­ d o w e j w k o l e k c j a c h etnograficznych, zbiega się z przekazaniem M u z e u m 12 000 z a b y t k ó w s z t u k i przez D e p a r t a m e n t P l a s t y k i M i n i s t e r s t w a K u l ­ t u r y i Sztuki. Znamiona r ó w n o r z ę d n o ś c i k u l t u r y i s z t u k i w ekspozycji muzealnej m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w dzisiejszym M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m . W dziale p o ś w i ę c o n y m ekspozycji w n ę t r z a c h a ł u p y c h ł o p ­ skiej obok w y t w o r ó w starszych — n a z w i j m y je s p r z ę t a m i l u d o w y m i — o g l ą d a m y t a k ż e m e b l a r s t w o ludowe: b a r w n e skrzynie, kredensy i szafy, n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e przez p r o w i n c j o n a l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zaspo­ k a j a j ą c y c h r o z b u d o w u j ą c e się potrzeby c h ł o p s k i e . Ten t y p w y t w o r ó w w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zyskuje p e ł n e o b y w a t e l s t w o p r z e w a ż n i e pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. T o samo m o ż e m y o b s e r w o w a ć w w y s t a w i e „ T k a c t w o i strój". S ł u s z n i e p o d k r e ś l a się, ż e „ w i e l k a r o z m a i t o ś ć c z y n n i k ó w m a j ą c y c h w p ł y w na ostateczny w y r a z p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h nie d y s k w a l i f i ­ k u j e go j a k b w y t w o r u polskiej k u l t u r y l u d o w e j " . W r ę c z przeciwnie, p o m i m o stopienia się w s t r o j u c h ł o p s k i m z drugiej p o ł o w y u b i e g ł e g o stulecia e l e m e n t ó w najrozmaitszej p r o w e n i e n c j i ( m i ę ­ dzy i n n y m i u w z g l ę d n i ć n a l e ż y silne w p ł y w y s p o s o b ó w noszenia się t z w . w a r s t w w y ż s z y c h — szlachty i m i e s z c z a ń s t w a , j a k r ó w n i e ż u m u n d u r o ­ w a n i a wojska) b y ł on m o c n y m akcentem w y r ó ż n i a j ą c y m c h ł o p ó w . Co w i ę c e j , p o m i m o r o z w i ą z a ń z b l i ż o n y c h l u b podobnych, s t r ó j c h ł o p s k i z tego okresu w y s t ę p o w a ł na ziemiach P o l s k i w bardzo d u ż y m z r ó ż n i c o 2 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I, cz. I, Kraków 1924. K . P i e t k i e w i c z , Wystawa „Tkactwo г Strój", [w:] Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973, s. 62. 2 �PAŃSTWOWE MUZEUM 87 ETNOGRAFICZNE Ryc. 6. Zbiory z Afryki Fot. L. Trojanowski w a n i u . Jeszcze m n i e j w i ę c e j 80 lat t e m u m o ż n a b y ł o d o l i c z y ć się k i l k a ­ d z i e s i ą t odmian regionalnych. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego r e j e s t r u j e m y b o g a t ą i c h k o l e k c j ę , rodzi się w z w i ą z k u z t y m pytanie, w j a k i s p o s ó b n a l e ż a ł o b y j e najkorzystniej w y e k s p o n o w a ć . P e ł n y efekt mocniejszego p o w i ą z a n i a z a b y t k ó w i w y t w o r ó w s z t u k i ludowej z całokształtem k u l t u r y chłopskiej rejestrujemy w wystawach „ P o l s k i e o b r z ę d y doroczne", „ Z d o b n i c t w o chaty w i e j s k i e j " i przede w s z y s t k i m w „ G a l e r i i S z t u k i L u d o w e j " . W tej ostatniej zgromadzone zostały zabytki rzeźby ludowej, malarstwa i drzeworytu. W okolicznościo­ w y m w y d a w n i c t w i e M u z e u m Etnograficznego p o d k r e ś l a się szczególnie mocno bogactwo zbioru r z e ź b . D z i a ł ten zdaniem prof. J. Grabowskiego jest „ c h y b a najbogatszy co n a j m n i e j w Polsce", przekracza on b o w i e m 1300 f i g u r — m o ż n a p o w i e d z i e ć — bez m a ł a , p r a w i e k o m p l e t . Z b i ó r ten m o ż e o b s ł u g i w a ć nie t y l k o najbardziej p o m y s ł o w e w y s t a w y , lecz r ó w ­ n i e ż z p e ł n y m powodzeniem w i n i e n s ł u ż y ć do s t u d i ó w t a k i c h zjawisk a r t y s t y c z n y c h , j a k i m jest r z e ź b a l u d o w a . 3 3 J. G r a b o w s k i , op. cit., s. 60. �88 WITOLD DYNOWSKI Na z a k o ń c z e n i e k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u i c h a r a k t e r y s t y k i z b i o r ó w i eks­ pozycji P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego n a l e ż a ł o b y jeszcze n a ­ w i ą z a ć do k o l e k c j i pozaeuropejskich, m ó w i ą c ściślej do z b i o r ó w z A f r y k i , P o l i n e z j i i A m e r y k i oraz z A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j , j a k r ó w n i e ż z A u s t r a l i i i Oceanii. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że z a l ą ż k i etnograficznych zbio­ r ó w pozaeuropejskich s i ę g a j ą „ p u n k t u zerowego". Gromadzono je z o k r e ś ­ l o n ą k o n c e p c j ą i planowo ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h ) , r ó w n o l e g l e do z b i o r ó w polskich. Trzeba t a k ż e z a r e j e s t r o w a ć odmienne sytuacje, j a k i e m i a ł y miejsce i z a c h o d z ą nadal w sposobach k o m p l e t o w a n i a etnograficz­ n y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich. O ile w okresie przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z b i o r y pozaeuropejskie powsta­ w a ł y w w y n i k u d a r o w i z n i z a p i s ó w c a ł y c h k o l e k c j i gromadzonych amatorsko przez d ł u g i e okresy ż y w o t a P o l a k ó w na dalekiej o b c z y ź n i e np. Ignacy Belakowicz — K a m b o d ż a , Laos i A n n a m , L e o p o l d J a n i k o w ­ s k i — K a m e r u n , B r o n i s ł a w P i ł s u d s k i — kolekcje j a k u c k i e i gilackie, to obecnie k o m p l e t u j e się je w zasadzie z o k r e ś l o n y m planem. N i e jest w i ę c d z i e ł e m p r z y p a d k u , ż e obecnie w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m z b i o r y z A f r y k i zasacharyjskiej s t a n o w i ą n a j l i c z n i e j s z ą i n a j ­ c e n n i e j s z ą k o l e k c j ę e t n o g r a f i c z n ą . Zainteresowanie b o w i e m w Polsce e t n o g r a f i ą A f r y k i z n a l a z ł o się c a ł k o w i c i e „ n a l i n i i " z p o w o j e n n y m procesem dekolonizacji A f r y k i i t w o r z e n i e m s i ę n i e z a l e ż n y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h . W k o n k r e t n y m p r z y p a d k u z b i e g ł o się to z w y p r a w a m i p o d r ó ż n i c z y m i dr W a c ł a w a Korabiewicza, k t ó r y ściśle w s p ó ł p r a c o w a ł z p o w o j e n n y m m u z e a l n i c t w e m etnograficznym. W p e w n y m sensie obraz d z i a ł a l n o ś c i zaplanowanej w y s t ę p u j e t a k ż e w k o l e k c j i m e k s y k a ń s k i e j . K o l e k c j a m e k s y k a ń s k a pochodzi b o w i e m c z ę ś c i o w o z b a d a ń t e r e n o w y c h prof. M . F r a n k o w s k i e j , c z ę ś c i o w o z w y m i a n y m i ę d z y m u z e u m warszaw­ s k i m i Museo de las C u l t u r a s w m i e ś c i e M e k s y k u . 4 5 W 4 zasadzie d z i a ł a l n o ś ć centralnych p l a c ó w e k muzealnych związana Wszystkie dane dotyczące struktury organizacyjnej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego, jak również wiadomości o zbiorach i ich liczebności zaczerpnięte zostały z okolicznościowego wydawnictwa Państwowe Muzeum Etnograficzne, Hi­ storia, Zbiory, Ekspozycje opublikowanego z okazji otwarcia nowej placówki. To samo dotyczy wiadomości o działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i przed pierwszą wojną światową. O historii Muzeum Etnograficznego w Warszawie i o działalności tej placówki w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym pisali: prof, dr E . Frankowski i doc. T. Dziekoński. W pewnym sensie odzwierciedleniem zainteresowań powojennym procesem afrykańskim była wystawa zorganizowana w Warszawie pod hasłem „Afryka nie­ znana a bliska". Brali w niej udział pracownicy naukowi Uniwersytetu Warszaw­ skiego, wykorzystując zbiory Muzeum. W wystawie tej zaangażowane było także U N E S C O . Recenzja o tej wystawie zamieszczona była w „Etnografii Polskiej", t. X I I I . 5 �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 89 jest mocno z g e n e r a l n ą l i n i ą p a ń s t w o w e j p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . W y r a ż a się to nie t y l k o w dziedzinie k o m p l e t o w a n i a z b i o r ó w (dotyczy to przede w s z y s t k i m z a k u p ó w znaczniejszych), lecz t a k ż e i w p r o g r a m o w a n i u o d ­ powiednich wystaw. W działalności wystawienniczej P a ń s t w o w e g o M u ­ zeum Etnograficznego, j a k i w p l a c ó w k a c h , z k t ó r y c h ono w y r o s ł o ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h , M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) , obok w y s t a w s t a ł y c h r e j e s t r u j e m y t a k ż e w y s t a w y specjalne — o k o l i c z n o ś c i o w e czy t e ż o w y b r a n e j tematyce. Ten t y p w y s t a w M u z e u m Etnograficzne w Warszawie o r g a n i z o w a ł o j u ż od lat, z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a ­ n i c ą . W s p o m n i j m y t u , że j u ż w 1949 r . b y ł a zorganizowana w y s t a w a pierwsza, p o ś w i ę c o n a sztuce A f r y k i i Oceanii. W l a t a c h n a s t ę p n y c h ze z b i o r ó w s t a ł y c h u d o s t ę p n i o n o szerszemu o g ó ł o w i w y s t a w y specjalne pod h a s ł e m „ P o l s k i s t r ó j l u d o w y " , p r e z e n t u j ą c y około 100 z e s t a w ó w , oraz „ W i e j s k i e w n ę t r z a mieszkalne". W z w i ą z k u z o g ł o s z e n i e m r o k u 1962 R o k i e m Z i e m i Mazowieckiej P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne zorga­ n i z o w a ł o w latach Z a c h ę t y w y s t a w ę pod n a z w ą „ K u l t u r a artystyczna w s i mazowieckiej". Jej zadaniem b y ł o pokazanie, j a k i m mianowicie prze­ m i a n o m u l e g ł a l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna na Mazowszu na p r z e ł o m i e u b i e g ł e g o i b i e ż ą c e g o stulecia. Rok 1963 s t a n ą ł pod z n a k i e m j u b i l e u s z u 75-lecia warszawskiego M u z e u m Etnograficznego. P o d k r e ś l a j ą c w a g ę tego jubileuszu przygotowano d u ż ą w y s t a w ę r e t r o s p e k t y w n ą , p r z e d s t a w i a j ą c ą dzieje M u z e u m i jego p o w o j e n n y dorobek. S z c z e g ó l n i e c h o d z i ł o w tej w y s t a w i e o pokazanie bogactwa z b i o r ó w i i c h w a r t o ś c i dla b a d a ń n a u ­ k o w y c h — jako d o k u m e n t u m i n i o n e j p r z e s z ł o ś c i . O s o b n ą k a r t ę w dzia­ ł a l n o ś c i M u z e u m Etnograficznego s t a n o w i w s p ó ł p r a c a z i n n y m i m u z e a m i etnograficznymi i organizacjami s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y m i . W 1964 r. P a ń ­ s t w o w e M u z e u m Etnograficzne u r z ą d z i ł o w M u z e u m Mazowieckim w P ł o c k u w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą muzyce i t a ń c o w i A f r y k i . W ramach w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i p o l i t y c z n y m i z okazji K o n g r e s u Zjednoczo­ nego S t r o n n i c t w a L u d o w e g o w 1964 r. zorganizowano t a k ż e w salach F i l h a r m o n i i N a r o d o w e j w Warszawie o k o l i c z n o ś c i o w ą w y s t a w ę pod naz­ w ą „ S z t u k a l u d o w a i j e j w p ł y w na k u l t u r ę n a r o d o w ą " . N i e m a l co r o k u , a n a w e t c z ę ś c i e j , r e j e s t r u j e m y p r z e j a w y s z c z e g ó l n e j a k t y w n o ś c i M u z e u m Etnograficznego w Warszawie w postaci o r g a n i ­ zowania w y s t a w specjalnych. Rejestr t y c h w y s t a w jest p o k a ź n y i w y ­ soce urozmaicony. T o t e ż w k r ó t k i m a r t y k u l e p i s a n y m z okazji o t w a r c i a nowej, reprezentacyjnej siedziby s t o ł e c z n e j p l a c ó w k i muzealnej nie spo­ sób jest w y m i e n i ć n a w e t g ł ó w n i e j s z e i m p r e z y zorganizowane w m i n i o ­ n y m t r z y d z i e s t o l e c i u . Jedno nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że obok t r o s k i 6 6 O wystawach specjalnych i o pracy oświatowej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etno­ graficznego dokładniej informuje wyd. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973. �30 WITOLD DYNOWSKI 0 w y s t a w y s t a ł e , w y s t a w y specjalne są s z c z e g ó l n y m w y r a z e m p r ę ż n o ś c i 1 d u ż e j a m b i c j i z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w M u z e u m . Co w i ę c e j , w i d z ą c rzecz z p e r s p e k t y w y minionego trzydziestolecia i z pozycji kilkakrotnych z m i a n w k i e r o w n i c t w i e M u z e u m n a l e ż y t a k ż e s t w i e r d z i ć , że organizo­ w a n i e w y s t a w specjalnych b y ł o jak najbardziej s ł u s z n ą k o n c e p c j ą i n a j ­ bardziej w ł a ś c i w y m sposobem p r z y p o m i n a n i a o potrzebach m u z e a l n i c t w a etnograficznego w stolicy i o r o l i , j a k ą w i n n y o d e g r a ć z b i o r y etnogra­ ficzne w muzealnej p r o b l e m a t y c e p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — stapiania się p r z e s z ł o ś c i ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/168ad5de5a1c576c7ef9f9fa54b2194f.pdf 915906bb932221a5219e4743d5869a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:370 Title A name given to the resource Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.288-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prace WITOLD Uniwersytetu Warszawskiego W. Dynowskiego DYNOWSKI WIES 1 Zakładu Etnografii pod kierunkiem I MIASTO W PRACACH ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO Zakład E t n o g r a f i i U . W. j a k o stołeczna placówka naukowa z n a t u r y rzeczy j a k najściślej wiązał i wiąże nadal swą działalność z całokształ­ t e m spraw, które dotyczą organizacji życia naukowego i r u c h u etno­ graficznego w skali państwowej. Stąd żywy udział Zakładu w odbudowie etnografii polskiej po w o j n i e , w r e f o r m i e etnograficznych studiów u n i ­ w e r s y t e c k i c h i dostosowania i c h do potrzeb bieżących, j a k i w o r g a n i ­ zowaniu centralnej placówki naukowo-badawczej przy P A N . Łączenie zainteresowań Zakładu E t n o g r a f i i U . W. z ogólnopolskim kręgiem p o ­ trzeb etnograficznych znalazło również swoje odbicie w dydaktycznonaukowej działalności Zakładu. Niezależnie od poszukiwania dróg, które pozwoliłyby j a k najszybciej nadrobić zaniedbania w zakresie t e m a t y k i i p r o b l e m a t y k i e t n o g r a f i i ogólnej w pracach Zakładu E t n o g r a f i i U . W., w całej pełni w y k o r z y s t a n o akcje szkoleniowe i badawcze pomyślane w skali znacznie szerszej. Działalność naukową Zakładu połączono więc przede w s z y s t k i m z coroczną akcją międzyuczelnianych obozów etno­ graficznych oraz z planem badawczym Warszawskiego Zakładu E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N . Toteż reprezentowany dziś przez Zakład E t n o ­ g r a f i i U . W. k i e r u n e k badań nie odbiega o d zasadniczej l i n i i działalności i n n y c h placówek n a u k o w y c h w Polsce i od tego, co reprezentuje w za­ kresie e t n o g r a f i i Polska A k a d e m i a Nauk. W oparciu więc o weryfikację wcześniejszych opisów etnograficznych i o systematycznie prowadzone badania terenowe prace Zakładu dążą do w y d o b y c i a n o w y c h zasobów źródłowych w celu możliwie pełnego naświetlenia h i s t o r i i r o z w o j u k u l ­ t u r y mas chłopskich. P r z y czym w metodzie pracy obejmuje się spoj­ r z e n i e m badawczym zarówno dającą się w pełni udokumentować prze­ szłość łącznie z zespołem czynników, które przekształciły ją w e współ- �WIES I MIASTO 289 czesność, j a k również i układy k u l t u r o w e występujące a k t u a l n i e . Stąd też t e m a t y k a badawcza Zakładu nie ogranicza się wyłącznie do samej wsi, lecz zahacza również o miasta i miasteczka, odsłaniając sieć powią­ zań i w a r u n k i , które kształtowały zmienne oblicze k u l t u r y w i e j s k i e j . N a t u r a l n y m zapleczem prac terenowych p r o w a d z o n y c h przez Zakład E t n o g r a f i i U . W. jest stosunkowo mało zbadany obszar środkowego, wschodniego i północno-wschodniego Mazowsza. W r a m a c h tego zaplecza terenowego wybijają się prace prowadzone na obszarze dawnej Puszczy Zielonej i Białej. Prace na terenie Puszczy Zielonej, oparte na materiale o b o z o w y m i i n d y w i d u a l n y c h badaniach studentów Zakładu, dały w efekcie c y k l r o z p r a w magisterskich. Zostały one poświęcone r o z m a i t y m t e m a t o m : r o l n i c t w u (we w s i P i a n k i ) , h i s t o r i i b u d o w n i c t w a puszczańskiego na ca­ łym obszarze północnej Kurpiowszczyzny, j a k i w poszczególnych wsiach (wieś Łyse i osada Kadzidło), z d o b n i c t w u w drzewie, s w o i s t y m f o r m o m i f u n k c j o m ludowego u b i o r u z okolic Kadzidła oraz szerszemu zagadnie­ n i u — malejącej z p r z y c z y n historycznych r o l i środowiska naturalnego w życiu w s i k u r p i o w s k i e j . C y k l prac badawczych prowadzonych przez Zakład E t n o g r a f i i U. W. na obszarze dawnej Puszczy Zielonej zamyka specjalne s t u d i u m poświę­ cone przeszłości i przyszłości Ostrołęki. W części dotyczącej przeszłości miasta s t u d i u m zostało pomyślane jako zarys historyczny r o z w o j u p l a n u i t y p u zabudowy m i e j s k i e j , naświetlony przede w s z y s t k i m od s t r o n y powiązań Ostrołęki z zapleczem w i e j s k i m . Prace nad etnografią Puszczy Zielonej, pod tą samą opieką naukową — docenta Zakładu E t n o g r a ­ f i i U . W. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , k o n t y n u u j e obecnie warszaw­ s k i Zakład E t n o g r a f i i P A N ; tymczasowe w y n i k i badań tej placówki zostały omówione w n i n i e j s z y m tomie „Etnografii P o l s k i e j " . Na wzór prac t e r e n o w y c h w rejonie dawnej Puszczy Zielonej Zakład E t n o g r a ­ f i i U . W. wprowadził również badania na sąsiednim terenie d a w n y c h posiadłości biskupów płockich (rejon tzw. Puszczy Białej), zamieszka­ n y m w przeważnej mierze przez drobną szlachtę mazowiecką. J a k dotąd, poza materiałami z e b r a n y m i przez instruktorów i uczestników między­ uczelnianych obozów etnograficznych, wykończono w postaci prac m a ­ gisterskich k i l k a w y b r a n y c h tematów, co łącznie stanowi p e w i e n wkład materiałowy do przyszłej m o n o g r a f i i tej części K u r p i o w s z c z y z n y . N i e ­ zależnie od badań prowadzonych na obszarze K u r p i o w s z c z y z n y p r a ­ cownicy i studenci Zakładu E t n o g r a f i i opracowali również szereg t e m a ­ tów etnograficznych z i n n y c h terenów Mazowsza. Między i n n y m i w y ­ konano dla Centralnego Urzędu K o n s e r w a c j i i Ochrony Zabytków s t u d i u m do h i s t o r i i przestrzennego r o z w o j u Białej Podlaskiej, w którym po­ dobnie j a k w w y p a d k u opracowania h i s t o r i i r o z w o j u przestrzennego Etnografia Polska I I 19 �WITOLD 290 DYNOWSKI p l a n u Ostrołęki główny nacisk został położony na udział wiejskiego zaplecza w dziejach miasta. Wieloaspektowy temat „Wieś i m i a s t o " w i ­ dziany od s t r o n y p r o b l e m a t y k i etnograficznej znalazł swe odbicie także w pracach k a n d y d a c k i c h i magisterskich, w y k o n y w a n y c h l u b już w y ­ konanych w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. D o t y c h ostatnich należą za­ mieszczone poniżej d w i e r o z p r a w y : W a n d y Paprockiej oraz A l i c j i Ger­ lach, poruszające sprawę oddziaływania miasta na różne zawody rze­ mieślnicze i rolę t y c h zawodów w h i s t o r i i k u l t u r y w s i podwarszawskiej. BHTOJIbA JjHHOBCKH JJEPEBHfl B HAYHHblX PABOTAX H TOPOfl yHMBEPCHTETA BAPUIABCKOrO P e s i o M e yKa,3HBa.H iiiaBCKoro aBTop Ha oflHOBpemeHHo VHHBepcHTeTCKOro no napoRHOH Bonpocax THE npHiiijioch HaynHbie B Kanapę curpaTb aTHorpaifiHiecKoo nacTH Tpy^M, KOTopwe CBHsaHHOii xosHÄcTBa, aos^ecfBa KyCTapHOH Be^yTCH H HcnyccTBa, a B Taume B B Bap- ilojibme, BTOM ijenTpe c H a y n H H M H MCCJie,noBaHHHMH ocoöeHHo npOMHHIJieHHOCTH BTHorpaiJniH «eHTeJibHOCTH B u l l o j i b u i e 'i*py/ibi DTH cocpeAOTOHHJiHCb Ha 3eMJieaejibHecKoro MejIKOH ropoAKax Witold onHCWBaeT upecTbHHCKoro pa3BHTHeM Hbix Kofopyio n opraHH3aqiiif npenoa^BaHHH. KyabType KpecTbHHCKoro C posib, ymiuepcHTeTa Bonpocax MaaoBHH, Ha n a Bonpocax ^epeBHHX H HCTopwH OCHOBHMX cBH3aHHŁix npOBHHUHOHaJIb- MasoBHH. Dynowski ACTIVITY OF T H E CHAIR OF ETHNOGRAPHY OF UNIVERSITY THE WARSAW S u m m a r y W h e n p o i n t i n g at the p a r t the C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r ­ s i t y h a s to p l a y i n the o r g a n i z a t i o n of e t h n o g r a p h i c a l a c t i v i t y i n P o l a n d , the a u t h o r d i s c u s s e s i n the same time the s c i e n t i f i c w o r k s as c a r r i e d out i n t h a t centre. I n the section connected w i t h the s c i e n t i f i c i n v e s t i g a t i o n s of the people's c u l ­ ture i n P o l a n d these w o r k s w e r e c o n n e c t e d both on the p r o b l e m of the h i s t o r y of the p e a s a n t a g r i c u l t u r e , w i t h s p e c i a l r e g a r d to the M a z o w s z e region, f u n d a ­ m e n t a l p r o b l e m s of p e a s a n t a r c h i t e c t u r e a n d a r t , a n d on the p r o b l e m s connected w i t h the d e v e l o p m e n t of s m a l l house h a n d i c r a f t i n the v i l l a g e s a n d p r o v i n c i a l towns of the M a z o w s z e region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90f124728126d1a3800eba64cb9a0188.pdf 482550cfc870af00d837e41ff771bb47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:656 Title A name given to the resource Założenia metodologiczne badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.15-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A TA T Y К U Ł „Etnografia WITOLD Y P o l s k a " , t. X V z. 1 DYNOWSKI ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE BADAN W badaniach procesów kulturowych na szeroką skalę stwierdza się znamienną prawidłowość, a mianowicie łatwość przyjmowania nowych zespołów treści kulturowych i światopoglądowych przez te systemy społeczne, które w toku uprzedniego swego rozwoju zostały do takiej percepcji — w ten czy inny sposób — przygotowane. Ostatnio w studiach nad stosunkami Polski starożytnej z Cesarstwem Rzymskim K. Majewski postawił pytanie: czy b ę d z i e bliski nami przyjęli niem cywilizacji chrystianizację a światem W.D.] zacja do w sprzed były w lat zachodniej, słowem, bo spuścizny i dzięki związkom w i e k u z zachodnimi o ś r o d k a m i życia starożytnej społecznego cywilizacji i politycznego, wiekach scalone tylko w skutek wydatnych jeden ta druga Polski organizm moje domniemanemu kultury Rzym prze­ materialnej wczesnośrednio­ kontaktów elity rządzącej kultury duchowej, przesiąkniętej którymi — romani- z Rzymem śródziemnomorskiej, nad poprzedzających [podkreślenie dzięki druży­ oddziaływa­ ziemiami w mówiąc zakresie cywilizacyjnym w dzictwem nie pod między Inaczej rzymskiej ale X w p r z y g o t o w a n e wiecznym, ciągu na bo związki z Rzymu. korzystne w a r u n k i także pozostawali plemiona . polskie mierze chyba ponieważ najprawdopodobniej chrześcijaństwa pewnej tysiąca Rzymu, c y w i l i z a c y j n i e przyjęcia Polsce m i a ł a trwaniu z śródziemnomorskiej istniały łacińskim, państwowy p r a w d y d o m y s ł , ż e k s i ą ż ę t a p o l s c y w r a z ze s w o i m i chrześcijaństwo ośrodkami rozciągał dzie­ rozwiniętego władzę zwierzch­ l nią" . Takie postawienie zagadnienia zobowiązuje badacza do ustalenia, jakie cechy danego systemu społecznego, jakie jego składowe czy kon­ figuracje składowych sprzyjają przyjmowaniu nowych wartości aż po zasadnicze, jakościowe przekształcenia systemu włącznie. Prawidłowości ustalane w odniesieniu do długotrwałych i o szerokim zasięgu społecznym procesów kulturowych dadzą się także prześledzić w wymiarach m i k r o s t r u k t u r , takich np. jak społeczności lokalne. Jest to więc płodna inspiracja ogólnej teorii kultury wobec studiów konkretno-terenowych prowadzonych przez etnografię. Obiektem badań 1 K. M a j e w s k i , R . X I X : 1968, s. 10. Polska starożytna a Cesarstwo Rzymskie, „Archeologia", �16 WITOLD DYNOWSKI etnograficznych bywają bowiem najczęściej takie mikrostruktury, jak społeczność lokalna czy rodzina. W związku z t y m zastanowić się w y ­ pada, w jaki sposób i w jakiej mierze rozwój historyczny poszczegól­ nych wsi czy mikrorejonów stwarzał przesłanki sprzyjające odbiorowi nowych treści kulturowych, które w postaci różnego rodzaju bodźców ze strony szerszych struktur społeczno-ekonomicznych: państwa, rynku ponadlokalnego, kultury ogólnonarodowej itd., oddziałują dziś na wieś. W pracach bułgarsko-polskiej ekspedycji etnograficznej we wsi Gra­ mada oraz wsiach sąsiednich na terenie północno-zachodniej Bułgarii historyczny proces przemian społeczno-kulturowych od przełomu X I X i X X wieku aż po współczesność rozważaliśmy przede wszystkim pod k ą t e m widzenia ustalenia tych prawidłowości rozwojowych, które wa­ runkują aktualne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo prze­ obrażenia kulturowe. Postawiliśmy sobie pytanie, jakie czynniki podłoża ńistorycznego sprzyjały urzeczywistnieniu programu przebudowy ustro­ j u społeczno-ekonomicznego wsi, przekształceniom wiejskich środowisk lokalnych ze skupisk homogenicznych, rolniczych w społeczności o he­ terogenicznej strukturze społeczno-zawodowej, aktywizacji kulturalnej ludności wiejskiej, przeobrażeniom w sferze świadomości społecz­ nej itd. Nie stawialiśmy sobie za cel pełnej rekonstrukcji dziejów badanych wsi. Nie było więc naszym zadaniem ukazanie drobiazgowego procesu przemian w jego wszystkich realiach czasowo-przestrzennych. Naszą uwagę ogniskowaliśmy przede wszystkim na współczesności, traktując ją jednakże jako o g n i w o p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . Takie założenie metodologiczne pociąga za sobą szereg konsekwencji co do sposobu rozpatrywania przeszłości, zasady selekcji w analizie materiału historycznego, co do rozważań metodologicznych i warsztatowych w ana­ lizie aktualnej rzeczywistości oraz sposobu przewidywania kierunków przyszłych przemian. Poniżej omówimy pokrótce niektóre konsekwencje takiej postawy badawczej. 1. Obowiązkiem badacza jest ustalenie, które elementy podłoża histo­ rycznego zyskały w świadomości społecznej rangę istotnych wartości i jako takie wykazują szczególną trwałość i żywotność. W swym stu­ dium teoretycznym K. Dobrowolski dowodzi, iż grupa społeczna wydo­ bywa z podłoża historycznego te treści, które wzmacniać mogą jej po­ czucie znaczenia, zdolne są bronić ją przed deprecjonowaniem przez inne grupy społeczne oraz treści mogące aktywizować działania grupy. 2 2 cław Patrz: 1967, K. D o b r o w o l s k i , § „Teoria podłoża Studia z historycznego", pogranicza s. 6-51. historii i socjologii, Wro­ �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 17 W oparciu o materiał z terenu polskiego wymienia on w t y m związku następujące kategorie: a) kult wybitnych jednostek, które odegrały do­ niosłą rolę w dziejach danej grupy społecznej; b) świadomość osiągnięć, inaczej mówiąc — dorobku grupowego w dziedzinie kultury materialnej, społecznej, duchowej. Należy przy t y m zwrócić uwagę, iż zarówno owo apogeum wybitnych jednostek, jak i pamięć osiągnięć grupy podlegają ustawicznie procesom selekcji -— jedne elementy ustępują miejsca dru­ gim, nowszym, silniej przemawiającym do wyobraźni i bardziej odpo­ wiadającym aktualnemu w danym momencie historycznym poczuciu wartości i istotności. Autor pisze: ,,Te innowacje nie zmieniają jednak podstawowego mechanizmu funkcjonowania zwycięskich osiągnięć jako siły kształtującej poczucie wartości grupowej" ; c) samooceny grupowe wykazują też wielką trwałość, przy czym dla stabilnych małych grup lokalnych charakterystyczne są szczególnie samooceny pozytywne, czę­ stokroć idealizujące własne środowisko społeczne; d) pamięć o zachowa­ niach społecznych kierowanych ku dobru innych ludzi czy dobru zbio­ rowemu grupy staje się wzorem postępowania dla żyjących, utrwala się w kronikach, opisach, materiale folklorystycznym. W badanych przez naszą ekspedycję wsiach Gramada i sąsiednich wszystkie te cztery kategorie wartości podłoża historycznego odgrywały istotną rolę. Należy przy t y m odróżnić treści występujące w badanych wsiach, będące jednakże wartościami o szerszym zasięgu, wspólnymi niekiedy całemu narodowi bułgarskiemu, od treści specyficznych dla danego układu lokalnego, stanowiących swoisty dorobek i uogólnienie doświadczeń społeczności lokalnej. Wyjaśnienie charakteru wiejskich społeczności Bułgarii, trwałości instytucji życia wiejskiego i podstawo­ wego zrębu kulturowego, wymaga sięgnięcia wstecz do momentu utraty przez Bułgarię samodzielności politycznej i jej podporządkowania zwierzchnictwu tureckiemu. Jest to, rzecz jasna, przedmiot zaintereso­ w a ń historyków, jednakże etnograf musi korzystać z niektórych ich ustaleń dla wyjaśnienia ważnych zagadnień wchodzących w zakres jego przedmiotu badań. Otóż faktem o kapitalnym znaczeniu jest to, że wieś bułgarska znalazła się pod panowaniem tureckim w takim momencie rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, kiedy związki wielkorodzinne (wielka rodzina złożona z k i l k u pokoleń w linii prostej oraz odgałęzień w l i n i i bocznej) były w wielu rejonach ziem bułgarskich w pełni żywotną postacią bytowania ludności wiejskiej, a jednocześnie rodzime bojarstwo było jeszcze słabo ukształtowane jako warstwa spo­ łeczna. Władze tureckie zlikwidowały więc z łatwością słabą ekono­ micznie i nieskonsolidowaną społecznie warstwę bułgarskiego bojarstwa 3 3 Ibidem, s. 29 i dalsze. 2 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �18 WITOLD DYNOWSKI i ustanowiły feudalne gospodarstwo wiejskie według tureckiego modelu, tak zwany cziflik, oddany w użytkowanie przedstawicielom tureckiego aparatu administracyjnego''. Obszary północno-zachodniej Bułgarii na­ leżą właśnie do tych terenów, na których w momencie utraty niepo­ dległości żywotne były wśród ludności wiejskiej związki wielkorodzinne. Od momentu utraty własnej egzystencji politycznej w ciągu pięciu następnych stuleci organizacja życia społecznego i gospodarczego ludności wiejskiej nie podlegała zasadniczym, jakościowym przekształceniom. Formy powiązań wielkorodzinnych i lokalnych oraz oparta o wielką rodzinę organizacja produkcji rolno-hodowlanej uległy w pewnym sensie skostnieniu . Kultura chłopska stała się odtąd głównym reprezentantem kultury bułgarskiej. Można by nawet powiedzieć, że reprezentantem jedy­ nym. Jest to znamienna różnica w porównaniu z polskim procesem histo­ rycznym, gdzie utrata niepodległości państwowej także na pewien okres zahamowała procesy przemian warstwy chłopskiej, ale na takim etapie społeczno-ekonomicznego rozwoju, kiedy warstwa szlachecka była już skrystalizowana, wewnętrznie zróżnicowana, a jej hierarchiczne szczyty reprezentowały polską kulturę elitarną. Zarówno dla procesów ekono­ micznych, jak i dla samowiedzy grupowej faktem ogromne] doniosłości jest to, że w odróżnieniu od ziem polskich, gdzie eksploatacja feudalna chłopów odbywała się poprzez rodzimych feudałów, w Bułgarii eks­ ploatatorami byli Turcy. Postacie bohaterów walczących z uciskiem tureckim wywodzą się z ludu. Ich kult rodzi się w konkretnych spo­ łecznościach lokalnych, odrywa się następnie od nich, rozszerza na całą B u ł g a r i ę . Ruch hajducki, wielki i bezimienny ruch sprzeciwu wobec otomańskiej władzy, był ruchem ludowym. Pamięć o nim, kult hajdu­ ków utrwalił się w postaci bogatego osobnego działu w folklorystyce bułgarskiej, w tzw. pieśniach hajduckich . Obok jednostek wybitnych — bohaterów ogólnonarodowych, utrwaliła się więc pamięć bohaterów lokalnych, a także anonimowych postaci hajduków. Ten element po­ dłoża historycznego stał się przedmiotem specjalnych badań w ramach 5 6 7 '' Por. dział I. 5 Por. np. D. K o s e w, zamieszczony w Nowożytna historia Bułgarii, n i n i e j s z y m tomie a r t y k u ł M. Warszawa 1954, roz­ Biernackiej. e Jednym z ważniejszych b y ł o powstanie w północno-zachodniej Bułgarii w 1850 r o k u . J e d n y m z jego p r z y w ó d c ó w b y ł m i e s z k a n i e c w s i G r a m a d a — P e t k o Marinow. 7 W ciągu wielu w i e k ó w najeźdźcom przyjmował kiego, k t ó r y p o l e g a ł na się czety bojowników niewoli dwie formy: tym, że w tureckiej żywiołowy lokalnych buntów ruch g ó r a c h i trudno d o s t ę p n y c h organizujących akcje przeciwko oporu oraz tzw. terenach władzom przeciwko ruchu hajduc­ tworzyły tureckim. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 19 8 prac naszej ekspedycji . Mechanizmy selekcji były przy t y m szczególnie wyraziste. Po uzyskaniu niepodległości państwowej pojawiają się nowi bohaterowie. Okres władzy faszystowskiej w latach 20-tych i 30-tych kreuje nowe obiekty kultu, eliminując wiele dawnych, a ostatnia wojna powiększyła apogeum bohaterów, zarówno o postacie ogólnonarodowe, jak i lokalne . Jak się wydaje, to co K. Dobrowolski określa jako „świadomość osiągnięć grupy" w warunkach niewoli tureckiej w znacznym stopniu sprowadzało się do świadomości z a c h o w a n i a własnej odrębności kulturowej. Należy tu przypomnieć, iż wielowiekowa niewola turecka nie doprowadziła w rozmiarach znaczących do „przejęcia obcego pod­ łoża historycznego" . Turcy zdołali jedynie znaczniejszej części ludności bułgarskiej osiedlonej w Rodopach i w środkowej części Starej Płaniny narzucić religię mahometańską i z nią związany wzorzec kulturowy. Grupę tę nazwano pomad. W świetle ostatnio opublikowanych badań przez historyków i etno­ grafów bułgarskich obraz wpływów tureckich na k u l t u r ę pomaków widziany od strony ostatecznych wyników rysuje się w nieco odmienny sposób niż przedstawiano go dotychczas . Poza przejętym od Turków wyznaniem wśród pomaków zakorzeniły się także normy prawne i oby­ czajowe związane z nauką Koranu, utrwaliła się też spora ilość rzuca­ jących się w oczy elementów kultury materialnej, np. strój kobiecy i występujące na nim ozdoby. Co więcej niewola turecka mocno za­ chwiała świadomość narodową pomaków. Osad tego stanu rzeczy daje się zauważyć nawet dzisiaj. Gruba warstwa tureckich oddziaływań nie zdołała jednak unicestwić podstawy bułgarskiego bytowania. Uległo ono wprawdzie dużej dekompozycji niemniej zachowało swe cechy najistotniej sze. Ogromna większość ludności bułgarskiej zachowała kulturę rodzi­ mą — oczywiście w jej wersji chłopskiej. Na badanym przez nas terenie wpływy tureckie utrwaliły się w pewnej części nazw miejscowych, a mianowicie związanych z dawną lokalizacją budynków czy miejsc administracji tureckiej oraz nazw miar i wag, co stanowi ślad po trans9 J0 n 8 w P r o b l e m a t y k ą tą z a j m o w a ł się Borys T u m a n g e ł o w , pracownik B A N . Niestety n i n i e j s z y m t o m i e nie z a m i e s z c z a on swego o p r a c o w a n i a . 9 T a k i m lokalnym bohaterem w a l c z ą c y m przeciwko faszystom b y ł Miko N i now, c z ł o n e k m ł o d z i e ż o w e j o r g a n i z a c j i E M S , s t r a c o n y w r a z z g r u p ą t o w a r z y s z y w 1943 r. w W i d i n i e . Jego p o m n i k z n a j d u j e s i ę d z i ś n a c e n t r a l n y m p l a c u w s i , a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a z o s t a ł a n a z w a n a jego i m i e n i e m . 1 0 1 1 O k r e ś l e n i e K . Dobrowolskiego, patrz „ R o d o p s k i sbornik", B A N , 1969; Narodnostna i 1¡969. cytowana praca. I , S o f i j a B A N , 1965; „ R o d o p s k i s b o r n i k " , I I , S o f i j a bitowa obszcznost na rodopskite Bałgari, Sofija B A N , �20 WITOLD DYNOWSKI akcjach między Turkami a miejscowymi chłopami bułgarskimi: w y ­ miany czy składania d a n i n . Względna izolacja wobec kultury na­ jeźdźcy, a także wielowiekowy utrudniony dostęp wpływów przodują­ cych ośrodków cywilizacji europejskiej spowodowały przetrwanie licz­ nych archaizmów zarówno w inwentarzu kultury materialnej ludności w s i , jak i w dziedzinie stosunków s p o ł e c z n y c h oraz w postawach światopoglądowych, wierzeniach, wiedzy i systemie w a r t o ś c i . Okres po odzyskaniu niepodległości narodowej, t j . po 1878 roku, przynosi zwolna, ale systematycznie, nasilenie kontaktów Bułgarii z innymi kra­ jami europejskimi. O ile w okresie poprzednim układem odniesienia dla oceny grupy własnej były przede wszystkim inne narody, które weszły w skład imperium otomańskiego oraz samo imperium tureckie, to dla okresu niepodległości narodowej takim układem odniesienia stają się przede wszystkim kraje europejskie. Wprawdzie kontakty z innymi zbiorowościami narodowo-państwowymi w postaci bezpośrednich stycz­ ności były udziałem przede wszystkim warstwy inteligencji, jednakże inteligencja ta rekrutowała się w znacznym stopniu ze środowiska chłop­ skiego. Co zaś ważniejsze wielu inteligentów pochodzenia chłopskiego po zakończeniu studiów zagranicznych rozwijało działalność na wsi. Na ba­ danym przez nas terenie czynnych było w okresie międzywojennym kilku agronomów, nauczycieli, lekarzy. Otóż w ocenach tego okresu inteligencja ta ujawnia znamienną ambiwalencję — z jednej strony głosi pozytywne oceny faktu zachowania przez ludność chłopską jej rodzimej kultury, z drugiej — w pełni zdaje sobie sprawę z hamującej roli konserwa­ tywnych elementów utrwalonych w dorobku grupowym . 2. Powyżej omówiliśmy przykładowo warunki trwałości elementów podłoża historycznego. Traktowanie aktualnej rzeczywistości jako ogni­ wa procesu historycznego obliguje również do określenia, jakiego rodza­ j u zmiany społeczno-kulturowe poprzedzały stan aktualny oraz jakiego typu zmianom podlega badana rzeczywistość współcześnie. Odpowiedź na to pytanie wymaga kilku refleksji ogólniejszych nad stosowalnością pojęć ustalonych w teorii zmian społecznych i teorii zmiany kulturowej. Jednym z nich jest pojęcie p r o c e s u społecznego. J. Szczepański 12 1 3 14 15 1G 1 2 grafii nie Por. mogły 1 3 materiały Powszechnej. Por. jeszcze wejść zamieszczone czyńskiej-Jaworskiej D. I. Nizińskiej Niestety, do w i M. w niniejszego niniejszym Por. artykuł M. 1 5 Por. artykuł T. Kolewej 1 6 Informacje Markowskiej. Markowskiej, ze śmiercią tomu tomie w Archiwum Zakładu I. Nizińskiej formie artykuły opracowanego G. Etno­ materiały Michajłowej, te artykułu. B. Kop­ Poklopka. 1 4 o i D. związku Biernackiej. działalności w niniejszym agronomów tomie. zawarte w materiałach I. Nizińskiej, �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 21 BADAN najogólniej definiuje proces jako „względnie jednorodne serie zjawisk powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi". I dalej czytamy: „Procesami społecznymi będziemy nazywali serie zjawisk dotyczących osobowości, grup społecznych, zbiorowości, w ten sposób, że są one seriami zjawisk tylko społecznych" . W obszernej kategorii procesów społecznych wyróżnia się następujące: procesy inter­ personalne, t j . dokonujące się w jednostce ludzkiej w związku z jej uczestnictwem w życiu społecznym, procesy zachodzące między dwoma jednostkami, procesy zachodzące między jednostką a grupą oraz procesy zachodzące między dwoma grupami. W zależności od sposobu określania swego przedmiotu różne dyscypliny zajmujące się człowiekiem kierują uwagę szczególną na określony rodzaj procesów. W polu zainteresowań etnografii będą więc przede wszystkim procesy zachodzące między dwo­ ma grupami społecznymi, nadto etnopsychologia czy szkoła osobowości kulturowej kieruje swą uwagę także ku procesom intrapersonalnym i procesom zachodzącym między jednostką a grupą społeczną. W naszych badaniach skupiliśmy uwagę na procesach międzygrupowych. W przy­ padku naszych rozważań nad realiami kultury bułgarskiej w ściśle zlokalizowanym terenie i czasie, analiza taka obejmie w porządku chro­ nologicznym następujące procesy. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej, której pamięć jesteśmy jeszcze w stanie zarejestrować w toku badań, zainteresowanie budzić muszą procesy zachodzące między poszczegól­ nymi ugrupowaniami ludności tureckiej (tj. ludnością osiadłą rolniczą i przedstawicielami aparatu władzy) a ludnością bułgarską; dalej -— procesy pomiędzy poszczególnymi grupami wyznaczonymi zamożnością, grupami wieku, grupami wyodrębniającymi się na zasadzie miejsca za­ mieszkania w tej a nie innej ,,máchale" lub tradycji zasiedziałości lokal­ nej, procesy zachodzące pomiędzy społecznościami lokalnymi, t j . sąsia­ dującymi wsiami, wreszcie — procesy między ludnością wiejską a l u d ­ nością miast tego regionu. Rejestr procesów między grupowych intere­ sujących etnografa jest więc obszerny. Rzecz jasna z punktu widzenia dziejów kultury badanego obszaru nie wszystkie te procesy mają jedna­ kową rangę. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej procesy zachodzące pomiędzy ludnością turecką reprezentującą władzę otomańską a lud­ nością bułgarską wysuwają się na plan pierwszy. Charakterystyka tego procesu historycznego w pracach polsko-bułgarskiej ekspedycji stała się przedmiotem zainteresowań prof. Ch. Gandewa. 17 W t y m miejscu jednak ze względu na wybór wsi Gramada dla celów badawczych trzeba podać nieco informacji ogólnych o zupełnie specjalnych stosunkach panujących w gospodarce chłopskiej w północ1 7 J. S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 467. �22 WITOLD DYNOWSKI no-zachodniej Bułgarii począwszy od X V I I do początków X I X w. Dzięki studiom Ch. Gandewa dysponujemy znacznie wyraźniej zarysowanym obrazem formowania się i narastania stosunków kapitalistycznych w gos­ podarce cziflików na ziemiach północno-zachodniej Bułgarii. W świetle jego ustaleń już w X V I I stuleciu ziemia w tej części kraju praktycznie stała się własnością prywatną i weszła w obrót towarowy, zaś w cziflikach siłę roboczą stanowili nie feudalni poddani lecz najemnicy . Co więcej, uczony ten podjął także próbę periodyzacji procesu rozwojowego stosunków agrarnych i społecznych w północno-zachodniej Bułgarii. Szczególną uwagę rzecz prosta przykuwają jego rozważania i materiały odnoszące się do okresu po 1856 г., kiedy zaczynają działać nowe usta­ w y likwidujące tureckie władanie ziemią i oddające ją na własność pra­ wowitym właścicielom — chłopu bułgarskiemu . Na przykładzie wsi Gramada możemy więc prześledzić zarówno w y ­ n i k i korzystniej układających się stosunków poddańczych pod jarzmem tureckim, możemy również uchwycić istotę historyczną drugiego okresu w ułożeniu się stosunków ekonomiczno-społecznych w północno-zachod­ niej Bułgarii i w całym kraju od końca X V I I I do początków reformy w X I X stuleciu. Wreszcie rzecz najważniejsza, że na konkretnym ma­ teriale zebranym w jednej wsi (wieś Gramada) będziemy mogli na­ wiązać do szerszego procesu przebiegającego już w skali niepodległego państwa bułgarskiego i do działania ustaw regulujących życie wsi w niepodległej Bułgarii . W okresie po odzyskaniu niepodległości aż po 1944 rok na plan pierwszy wysuwają się procesy pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wiejskiej. Kryteria określające ówczesną stratyfikację społeczną wsi stają się przy t y m bardziej złożone. Z jednej strony kształtowanie się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie prowadzi do coraz w y ­ raźniejszej polaryzacji ludności chłopskiej, z drugiej zaś rozwój zajęć pozarolniczych prowadzi do powstania nowych kategorii społeczno-zawodowych. Najistotniejszym zróżnicowaniem społeczno-ekonomicznym ludności tego okresu jest bezspornie podział na właścicieli dużych obsza­ rowo gospodarstw i ludność małorolną. Podział ten istniał już w okre­ sach poprzednich, jednakże dopiero rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie nadaje mu wymiary drastyczne. Prowadzi bowiem z jed18 19 20 1 3 C h . G a n d e w, stopanstwo 1 9 daneto, 2 0 Zarażdanie na sewerozapadana na Bulgaria Ch. G a n d e w , T u r s k i izwori „Istoriczeski P r e g l a d " , god Turskoto agramo za kapitalisticzeski prez XVIII agranata otnoszenija, w czifliszkoto w., S o f i j a 1962. istoria na Bulgaria prez wazpaż- X : 1954, k n . 2. zakonodatelstwo prez wtorata polowina na XIX wiek, P o d b o r i r e d a k c i j a ot prof. C h . G a n d e w . P r e w o d ot G . G a ł b o w , S o f i j a B A N , 1959. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 23 nej strony do dalszej pauperyzacji małorolnej ludności, z drugiej zaś — do wzmocnienia pozycji ekonomicznej najbogatszych gospodarzy. Ci ostatni są w stanie nabywać najnowocześniejsze podówczas maszyny rolnicze. Dochody z wypożyczania maszyn dostarczają gotówki na dokupno ziemi. Z kolei posiadanie odpowiedniego areału ziemi skłania do wydzierżawiania części na zasadzie tzw. „izpolicy", t j . za połowę plonów. Zjawiska te omówione zostały dokładnie w jednej z zamieszczonych rozpraw . Na t y m miejscu pragnę jedynie zwrócić uwagę na wiodącą rolę tych procesów w całokształcie życia społeczności wiejskich omawia­ nego okresu. Ich doniosłość polega również na tym, że stwarzały one przesłanki, które następnie ważyły w sposób zasadniczy na przyjęciu i realizacji programu przebudowy społeczno-gospodarczej po I I wojnie światowej. Do tego zagadnienia, które jest zasadniczym motywem pre­ zentowanych tu rozważań, powrócimy jeszcze poniżej. Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie oznaczał nie tylko polaryzację struktury społeczno-ekonomicznej ludności wsi, ale także powstanie określonych stosunków rynkowych pomiędzy ludnością chłop­ ską a pewnymi warstwami ludności miejskiej. Toteż procesy społeczne zachodzące między wsią a miastem uznać trzeba za istotne i znamienne dla tego okresu. J u ż w ostatnich latach X I X wieku miasto Widin staje się centrum mającym żywe powiązania funkcjonalne z okolicznymi wsiami. Zarówno modernizowanie się największych obszarowo gospo­ darstw, jak i bogacenie się ich właścicieli i w związku z t y m pojawienie się nowych potrzeb konsumpcyjnych, a także rozwój budownictwa mieszkaniowego w wyniku oddzielania i usamodzielniania się rodzin na skutek rozpadu wielkich zespołów rodzinnych — oto czynniki akty­ wizujące rozwój niektórych rzemiosł i u s ł u g . Wprawdzie — jak do­ wodzi w swej rozprawie W. Paprocka — trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika różnicującego strukturę zawodową wsi, gdyż w oparciu o rzemiosło nie powstały stałe kategorie zawodowe, niemniej jednak rozwój działalności rzemieślniczej wprowadza dodatkowy ele­ ment w układy relacji wzajemnych pomiędzy poszczególnymi grupami ludności wsi. Omówione wyżej procesy nie doprowadziły do zasadniczych j a k o ś c i o w y c h zmian w charakterze grupy lokalnej. Takie zmiany nastąpić miały dopiero w wyniku rewolucji socjalistycznej po 1944 roku. Obowiązkiem badacza rozpatrującego rolę podłoża historycznego w tworzącym się kształcie współczesności jest nie tylko omówienie pro2 i 22 Materiały Por. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. artykuły M. Biernackiej, W. Paprockiej i M. Pokropka. �24 WITOLD DYNOWSKI cesów społeczno-kulturowych, ale także ruchów społecznych. „Ruchami społecznymi nazywa się zazwyczaj zbiorowe dążenia ludzi do realizacji wspólnego celu" -— pisze J. Szczepański . W naukach społecznych w y ­ różnia się trzy rodzaje ruchów społecznych: a) ruchy reformatorskie, b) ruchy rewolucyjne, c) ruchy ekspresywne. 23 „Ruch reformatorski m u j e p e w n e ograniczone istniejącego jeżeli powiadania nia i przywódcy się... R u c h celowego, działa 2 S jeśli stan niepokoju społecznego s p o ł e c z n e , j e ś l i d ą ż e n i a do s i ę z r e p r e s j ą przy pomocy siły orędujący zmiany taki instytucjonalizuje w pożądanych instytucji" wtedy, czy z b i o r o w o ś c i stanu rzeczy nie s p o t y k a j ą ideologowie wadzenia powstaje kręgi r a m a c h ustalonego mają swobodę s i ę w postaci porządku fizycznej, działania dobrowolnego społecznego, z m i a n n a drodze u s t a w o d a w s t w a dąży musi muszą by od być objąć masy, dotyczyć działalności samego społecznego spełnionych szerokie muszą swobodnej wy­ wpro­ systemie . „ A b y jednak p o w s t a ł silny ruch rewolucyjny, g w a r a n t u j ą c y wolenie i zrzesze­ do czy t e ż z m i a n w Punktem wyjściowym ruchów rewolucyjnych może być podobna do tej, która powołuje do życia ruchy reformatorskie. lucji, obej­ zmiany warunków: najczęściej ważnych dla początku kilka całe spraw ideologów, stany klasy społeczne; przywódców występowały ostre zwycięstwo niepokoju życiowych... i represje, nie sytuacja i niepokój mogą i niezado­ istnieć warunki organizatorów podnoszące rewo­ niezadowolenia siłę ruchu, tak, »ciśnienia« 2 5 niezadowolonych mas" . Istnieją rozmaite klasyfikacje rewolucji z uwagi na różne kryteria. J. Szczepański następująco określa ich cechy wspólne: „Rewolucja system zmienia organizację instytucji politycznych, klasami, tworzy Jest zespołem ona ale przede nowe strukturę strukturę systemy procesów wszystkim i zmienia wartości i zjawisk zmieniających nie i wielkich przekształca tylko jego istotne zbiorowości, klas i warstw, stosunki kulturę zachodzących w zmienia między społeczeństwa. społeczeństwie, 2 6 składniki" . Przez ruchy ekspresywne rozumie się te, których celem jest raczej wyrażenie potrzeb osobowościowych i które nie tworzą zrzeszeń insty­ tucjonalnych, np. ruchy odnowy moralnej czy ruchy artystyczne. Dla analizy procesu kulturowego Bułgarii znaczenie zasadnicze mają dla nas pojęcia dotyczące ruchów reformatorskich i rewolucyjnych. Na przestrzeni interesującego nas okresu historycznego można wskazać naj­ pierw na ruch hajducki w okresie niewoli tureckiej, mający charakter ruchu rewolucyjnego ludowego, żywiołowego, t j . nie opartego na progra­ mie politycznym i jasno sformułowanej ideologii zmian. Po odzyskaniu 2 3 2 4 2 5 2 6 S z с z e p a ń s к i , op. Ibidem, s. 524. Ibidem, Ibidem, s. 528. s. 531-532. cit., s. 521-522. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 25 niepodległości politycznej obserwujemy w całej Bułgarii, a także w ba­ danym przez nas rejonie, różnego rodzaju ruchy reformatorskie, których cele generalnie określić można jako dążenie do modernizacji, likwidacji zacofania gospodarczego i kulturalnego. W okresie międzywojennym charakterystyczne jest współwystępowanie ruchów reformatorskich z ruchami rewolucyjnymi. I właśnie znamienny jest ich wspólny „start". Jedne i drugie rodzą się z realiów procesów społecznych tego okresu, ale poszukują zgoła odmiennych rozwiązań. Polaryzacja struktury włas­ nościowej w rolnictwie, zjawiska wyzysku biednych przez bogatych, zacofanie kulturalne •— oto podłoże obu ruchów. Dążności reformator­ skie przejawiały się m. in. w powstawaniu licznych zrzeszeń i koopera­ t y w zarówno rzemieślniczych, jak i nakierowanych na wytwórczość r o l n i c z ą . Ruch spółdzielczy miał chronić najbiedniejszych przed w y ­ zyskiem, zapobiegać drastycznym jego przejawom. Partia Komunistyczna i Rewolucyjny Związek Młodzieży upatrywały rozwiązania tychże pro­ blemów w zasadniczej zmianie ustrojowej. Zasadnicze zmiany — rewolucyjne zmiany zapoczątkowane w Buł­ garii w 1944 roku — napotkały w podłożu historycznym zarówno ele­ menty sprzyjające, jak i utrudniające ich percepcję. Poważnym czynnikiem utrudniającym zmiany było niewątpliwie przywiązanie drobnego producenta — rolnika do jego własności indy­ widualnej. Jest to cecha wspólna chłopstwu różnych krajów, z t y m zjawiskiem łączy się też ogromne przywiązanie do tradycyjnych form życia rodzinnego i wioskowego, które w ciągu wielu wieków stanowiło pancerz obronny przeciwko obcemu etnicznie eksploatatorowi. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej wytworzył nieliczną wprawdzie, ale silną ekonomicznie warstwę bogatych chłopów oraz pośredników-handlarzy. Byli oni, rzecz jasna, żywotnie zaintereso­ wani w utrzymaniu starego porządku społecznego i stawiali bierny lub czynny opór przeciwko kolektywizacji rolnictwa. Powróćmy do zasadniczego wątku naszych rozważań, a mianowicie do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jakie treści procesu historycz­ nego decydowały o tym, że system społeczno-kulturowy bułgarskiej wsi okazał się p r z y g o t o w a n y do przyjęcia tych zasadniczych zmian kulturowych. Działało wiele czynników sprzyjających przyjmowaniu i akceptacji programu zmian ustrojowo-gospodarczych. Poniżej wskażemy przykła­ dowo niektóre z nich. 27 2 7 Por. z w ł a s z c z a m a t e r i a ł y prockiej. I . N i z i ń s k i e j , D . M a r k o w s k i e j oraz a r t y k u ł W . P a ­ �26 WITOLD DYNOWSKI a. U progu przemian rewolucyjnych społeczeństwo bułgarskie cecho­ wała znaczna homogeniczność społeczna i kulturowa. Można by w pew­ n y m uproszczeniu powiedzieć, iż było to społeczeństwo agrarne. Za­ równo bowiem nieliczna jeszcze wówczas klasa robotnicza, jak i inteli­ gencja wywodziły się najczęściej w pierwszym pokoleniu ze wsi, a po­ nadto w strukturze społeczeństwa globalnego dominowało liczebnie chłopstwo. Wskutek tego kadry kierownicze sterujące przemianami ustrojowymi i gospodarczymi, zarówno w skali kraju, jak i jednostek administracyjnych poszczególnych szczebli, bliskie były swym pochodze­ niem i doświadczeniem życiowym żywotnym problemom ludności wiej­ skiej. Działacze partyjni bezpośrednio po wrześniu 1944 roku wracali najczęściej do miejsc swego pochodzenia i tam — w dobrze znanym sobie środowisku — przeprowadzali program z m i a n . Ta okoliczność była przesłanką sprzyjającą realizacji przebudowy socjalistycznej . b. We wsiach bułgarskich zachowały swą żywotność zasady współ­ działania i pomocy wzajemnej w obrębie rodziny. Działalność spółdziel­ cza okresu międzywojennego, jakkolwiek wyrażała tendencje reforma­ torskie i nie była ruchem radykalnym, stworzyła jednak grunt pod akceptację idei zbiorowego działania gospodarczego. Sprzyjała więc akceptacji rolniczej spółdzielni produkcyjnej . c. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej doprowa­ dził większość rolników do takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej, że konieczność rozwiązań radykalnych stała się jasna nie tylko dla kadry działaczy politycznych, ale także dla światłej szych rolników i inteli­ gencji powiązanej przez swój zawód czy pochodzenie ze wsią i rolni­ ctwem. Działalność reformatorska okresu międzywojennego ujawniła połowiczność ówczesnych rozwiązań — nie zapobiegała bowiem paupe­ ryzacji większości rolników. Na badanym przez nas terenie północno-zachodniej Bułgarii bardzo wcześnie, bo już w początkach X X stulecia, wkraczają w gospodarstwa chłopskie nowoczesne maszyny rolnicze. Do­ dajmy — maszyny najnowocześniejsze, jak na owe czasy. Były to „pierwsze jaskółki" w mechanizacji rolnictwa chłopskiego. Tak więc proces modernizacji technicznej rolnictwa tego terenu rozpoczął się od razu od wprowadzania maszyn i urządzeń o znaczeniu podstawowym dla produkcji rolnej, a przy t y m będących na wysokim poziomie technicz­ nym. Nie mógł więc proces ten objąć szerokich warstw ludności chłop­ skiej. Modernizowały się gospodarstwa najbogatsze dysponujące odpo28 29 30 2 8 D a n e n a ten 2 9 Por. a r t y k u ł M . Biernackiej. Por. m a t e r i a ł y I . N i z i ń s k i e j , 3 0 temat znajdują się w D. materiałach B. Markowskiej oraz Tumangełowa. artykuł W. Paprockiej. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 27 BADAN wiednią gotówką. Z kolei posiadanie takich maszyn stawiało ich właści­ cieli w sytuacji uprzywilejowanej gospodarczo i pozwalało im czerpać poważne dochody z wynajmu maszyn. Jak już powiedzieliśmy wyżej, doprowadziło to do wyraźnej polaryzacji społeczno-ekonomicznej lud­ ności wsi, ostro zarysowało zależności i wyzysk. Znaczna część mało­ rolnych i średniorolnych chłopów znalazła się w takim położeniu ma­ terialnym, iż tylko radykalne zmiany ustrojowe mogły przynieść jego poprawę . d. Ludność wsi zdobywała nowe doświadczenie produkcyjne wskutek obsługi czy nawet tylko obserwacji nowoczesnych maszyn rolniczych. W warunkach zachodzących procesów polaryzacji ekonomiczno-społecznej nie mogła jednakże na szerszą skalę korzystać z tych zdobyczy techniki. Spółdzielnia produkcyjna pojawiła się jako postać organizacji wytwarzania rolniczego, w której likwidacji ulega nierówność społeczna, a jednocześnie w pełni i dla dobra ogółu korzystać można z dobro­ dziejstw nowoczesnej techniki . e. Materiały naszych badań dowodzą, iż ludność wsi omawianego rejonu już od początku X X wieku, a zwłaszcza w okresie między­ wojennym, podejmowała różne, zmienne w czasie zajęcia pozarolnicze, częstokroć połączone z okresowymi migracjami. Zdobywała więc ona szeroki zakres doświadczenia produkcyjnego i umiejętności wykracza­ jące daleko poza doświadczenia rolnicze. Jednocześnie nie miała ona możliwości — ani w swojej społeczności lokalnej, ani w pozalokalnych ośrodkach miejsko-przemysłowych — stabilizacji w zawodzie pozarolniczym. Obecnie rozwinięty system ekonomiczny wsi spółdzielczej, z jej licznymi stanowiskami pracy w dziedzinie obsługi technicznej rolnictwa, z placówkami usługowymi itp., oraz polityka lokalizowania na terenie wsi zakładów państwowych znalazły więc i w t y m przypadku grunt przygotowany przez zjawiska powstałe w okresach wcześniejszych . f. Ogromne znaczenie miał także fakt, iż w okresie międzywojennym powstało na t y m terenie szkolnictwo rolnicze, a akcje oświatowe objęły swym oddziaływaniem szerokie kręgi rolników. Szkolenie i fachowe po­ radnictwo rolnicze prowadzone były przez znakomicie przygotowanych agronomów. Ludność badanych wsi była więc przygotowana do przyj­ mowania innowacji w rolnictwie. Nie zaskakiwały jej nawet bardzo śmiałe eksperymenty, przy działającej bowiem we wsi dawnej szkole rolniczej prowadzono poletka doświadczalne . 31 32 33 34 3 1 3 2 Por. m a t e r i a ł y Ibidem. 3 3 Por. artykuł 3 4 Por. materiały I. Nizińskiej, D. W. Markowskiej. Paprockiej. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. �28 WITOLD DYNOWSKI g. Jeszcze jeden czynnik sprzyjał aprobacie spółdzielczości rolniczej, a mianowicie przebieg procesów demograficznych. J u ż w okresie m i ę ­ dzywojennym zaznaczała się tendencja do ograniczania liczby dzieci w rodzinie. Ostrzej zarysowała się po I I wojnie światowej, a jedno­ cześnie tendencje wychodźcze młodzieży do miast oraz przedłużenie okresu nauki dzieci i młodzieży uszczuplały rodzinny zespół roboczy. Otóż przynależność do spółdzielni produkcyjnej daje człowiekowi możli­ wość uzyskania źródeł utrzymania niezależnie od składu osobowego i liczebności jego rodziny, a na starość zapewnia zabezpieczenie emery­ talne. W ocenach aprobujących spółdzielczy system gospodarowania mo­ tywacja ta pojawiała się bardzo często -Я 3. Traktowanie współczesności jako ogniwa procesu historycznego prowadzi także do analizy składowych* kultury pod kątem widzenia ele­ mentów dawnych i nowych, a także określania elementów najnowszych, mających tendencje wzrostowe — nasilających się. Badacz musi więc wskazać, jak w poszczególnych dziedzinach k u l ­ tury współwystępują elementy tradycyjne z nowymi czy nowoczesnymi. Zadanie to nie sprowadza się jednak tylko do rejestracji i kwalifiko­ wania składowych. Najistotniejsze wydaje się określenie z a s a d y w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a s t a r e g o z n o w y m . Chodzi więc o od­ powiedź na pytanie, które elementy pozostają z sobą w układach kon­ fliktowych, czyli inaczej mówiąc, w jakich dziedzinach kultury obserwu­ jemy zjawisko „walki starego z nowym", a które elementy spuścizny kulturowej mają tendencję do modyfikowania się i jako takie rokują szansę przetrwania w nowym układzie kulturowym. W kulturze badanych przez nas wsi północno-zachodniej Bułgarii niewiele pozostało po dzień dzisiejszy elementów dawnych. Radykalizm przemian po I I wojnie światowej, fakt, iż przebiegały one według zało­ żonego programu systematycznie realizowanego, powodował, że dawne składowe kultury czy konfiguracje tych składowych nie były w stanie modyfikować się i przystosowywać do wymogów nowo powstającego systemu społeczno-ekonomicznego wsi spółdzielczej. Rzecz jasna, gwał­ towność wprowadzanych zmian rodziła wówczas drastyczne sytuacje walki starego z nowym, jednakże dziś z perspektywy kilkunastu lat etnograf konstatuje w terenie dominację elementów nowych w k u l t u ­ rze. T y m bardziej godne badania i refleksji naukowej są zjawiska trwa­ nia dawnych elementów i zasady ich powiązania z nowymi elementami kulturowymi. Prezentowane w niniejszym tomie studia poszczególnych dziedzin życia ludności wiejskiej wskazują, iż najsilniejszym przeobrażeniom 3 5 Ibidem. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 29 BADAŃ uległy sfery kultury związane ze zdobywaniem źródeł egzystencji, z mie­ szkaniem i warunkami bytowymi, szerzej — z inwentarzem kultury materialnej. Radykalizm przemian nie ominął również rodziny, zwłasz­ cza w tych aspektach, które wiążą się z jej zmienionymi dziś funkcja­ m i ekonomicznymi. Niemniej jednak w każdej z tych dziedzin prze­ trwały elementy dawne — bądź to w formach wytworów, bądź w ich funkcjach. Zasadnicze przeobrażenia w świadomości społecznej i syste­ mie wartości, zwłaszcza w treściach światopoglądowych, stanowiły nie­ zwykle ważny przedmiot badań — ukazują bowiem w szczególnej ostro­ ści procesy walki i konfKktowość elementów dawnych i nowych. Pro­ ces ten jest po dzień dzisiejszy żywy, jakkolwiek stracił już na dawnej ostrości. Relatywnie wiele elementów tradycyjnych zachowało się w oby­ czajach towarzyskich i w obrzędowości. Jednakże — jak przekonywa­ jąco dowodzi w swej rozprawie T. Kolewa — jest to najczęściej kon­ tynuacja form zewnętrznych, podczas gdy zarówno funkcja tych ele­ mentów kultury, jak i zakres ich społecznego odbioru uległy istotnym zmianom. Dla badania wskazanych wyżej rodzajów zjawisk bardzo instruktywna jest teoria dysharmonii kulturowej K. Dobrowolskiego . Na podstawie materiałów z terenu polskiego autor ten formułuje swoją koncepcję prawidłowości okresu przejściowego pomiędzy dawnym ukła­ dem kulturowym a nowym. Pisze on: 36 ,,Aby z r o z u m i e ć zjawiska i procesy dysharmonii kulturowej, w y p a d a p a r ę s ł ó w p o ś w i ę c i ć istocie h a r m o n i i , k t ó r a w y s t ę p u j e w k u l t u r z e j a k o z w a r t e j c a ł o ś c i . W s w e j n a j c z y s t s z e j p o s t a c i h a r m o n i a m a n i f e s t u j e s i ę w ó w c z a s , gdy wszystkie d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i k u l t u r o w e j w y r a s t a j ą z j e d n o l i t y c h w a r u n k ó w b y t u , gdy s ą ze s o b ą ś c i ś l e p o w i ą z a n e , w s p ó ł z a l e ż n e i t w o r z ą z g o d n ą c a ł o ś ć . T a k a s y t u a c j a z a c h o d z i w o d n i e s i e n i u do t y c h p r z e d e w s z y s t k i m k u l t u r , k t ó r e w y k a z u j ą n i s k i p o z i o m s i ł w y t w ó r c z y c h i s ą b a r d z o s i l n i e z a l e ż n e od w a r u n k ó w fizjograficz­ nych" . 3 7 Z kolei o pojęciu dysharmonii kulturowej czytamy co następuje: „Jest ono naturalnym przeciwieństwem terminu harmonia... Zjawiska zamknięte terminem dysharmonia wchodzą w dużej mierze w zakres dialektycznego procesu walki między starym a nowym" . K. Dobro­ wolski ukazuje zjawiska w dysharmonii w kulturze materialnej, gdzie są one łatwo obserwowalne; w świadomości społecznej, gdzie najczęściej 38 3 6 K. D o b r o w o l s k i , Trzy P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11-74. Ibidem, s. 37. Ibidem, s. 73. 3 7 3 8 studia z teorii kultury ludowej, „Etnografia �30 WITOLD DYNOWSKI przybierają postać ścierania się postaw socjocentrycznych z egocentrycz­ nymi w światopoglądzie, gdzie wyrażają się w sprzecznościach między elementami mistycznymi, spirytualistycznymi a wyjaśnieniami opartymi na empirycznych, naukowych podstawach itp. Teoria dysharmonii kulturowej stanowi płodną inspirację dla w y ­ jaśniania realiów współczesnej wsi bułgarskiej. Przedstawione przez H. Biernacką przemiany rodziny wiejskiej wskazują dobitnie, iż jej tra­ dycyjna harmonia, polegająca na zgodności między strukturą, funkcja­ mi a „ideologią rodzinną", uległa współcześnie załamaniu, że nastąpiło zachwianie równowagi demograficzno-gospodarczej wskutek nadmier­ nego ograniczenia prokreacji, że ludność wsi ulega procesom starzenia, że atrofia rodzinnego systemu zabezpieczającego pozostawia wielu ludzi w podeszłym wieku bez należnej im opieki. Zjawiska te bez wątpienia traktować można jako przejawy dysharmonii kulturowej. Jak na to wskazuje opracowanie G. Michajłowej, także w dziedzinie stroju obser­ wuje się współwystępowanie elementów tradycyjnych z nowoczesnymi, brak harmonii stylu. W tym przypadku skutki społeczne nie są jednakże tak doniosłe i drastyczne dla życia społecznego, jak zachwianie har­ monii w dziedzinie zjawisk życia rodzinnego. M . Pokropek przedstawia imponujący proces modernizacji budownictwa mieszkalnego w badanych wsiach. Jednocześnie dowiadujemy się, iż w tych nowoczesnych domach najczęściej brak łazienek. Podobnie tradycyjne oceny domu mieszkal­ nego, nakazujące traktowanie go ze czcią, skłaniają mieszkańców wsi do lokalizowania ubikacji poza budynkiem mieszkalnym, co prawda w pomieszczeniach starannie murowanych i czysto utrzymanych, ale oddalonych od domu. Materiały zebrane przez I . Nizińska i D. Markow­ ską na temat przemian rolnictwa ukazują proces profesjonalizowania się czynności rolniczych. Rolnicy-spółdzielcy korzystają z takiej zdobyczy, jaką jest normowany czas pracy, a więc i czas wolny. Dawne nawyki właściwe chłopskiemu bytowaniu nie pozwalają jednak starszemu po­ koleniu na spędzanie czasu wolnego w sposób, który można by nazwać rekreacją. Czas ten wypełniany jest różnego rodzaju czynnościami, „krzątaniem się", zgodnie z tradycyjnymi normami potępiającymi bez­ czynność. Przykładów dysharmonii kulturowej w sferze świadomości i obyczajów dostarczają materiały T. Kolewej. Najdobitniejszym bodaj przykładem jest żywotność elementów obrządku cerkiewnego w całości obrzędów pogrzebowych, zaskakująca wobec bezspornego procesu laicy­ zacji ludności, która wyraża się m. in. w zupełnym zaniku elementów cerkiewnych w obrzędowości weselnej. Takich przykładów można by mnożyć wiele. K. Dobrowolski zwraca uwagę, iż stan dysharmonii musi być w kulturze przezwyciężony, by osiągnęła ona nową postać harmonii. Zadaniem naszym było — w m i a r ę �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 31 możliwości -— wskazywanie tych tendencji zmian, które rokują w przy­ szłości równowagę systemu społeczno-kulturowego badanych wsi. Nowe formy życia zbiorowego w Bułgarii związane z socjalizacją i modernizacją techniczną stworzyły zbyt wiele złożonych zagadnień, by mogły być one rozwiązane, czy też wyczerpująco naświetlone przez przedstawicieli jednej dyscypliny humanistyczno-społecznej. Podejmując łącznie z etnografami bułgarskimi prace badawcze nad podstawową mikrostrukturą •— wsią spółdzielczą — w pełni byliśmy świadomi, że jest to wstępna faza studiów i że wiele jeszcze w t y m za­ kresie jest do zrobienia przez przedstawicieli innych specjalności. Przy­ stępując do opublikowania rezultatów naszych badań we wsi Gramada trzeba wyjaśnić, że w myśl porozumienia pomiędzy kierownictwem I n ­ stytutu Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk i Zakładem Etnografii Powszechnej Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN pełne w y ­ n i k i dotychczasowych prac mają być opublikowane w języku bułgar­ skim jako jedna z pozycji wydawniczych Instytutu bułgarskiego. Wszyst­ ko przemawia za tym, że nastąpi to w końcu 1971 lub w początkach ro­ ku następnego. Kierownictwo polsko-bułgarskiej ekspedycji etnograficz­ nej dołoży wszelkich starań, żeby właśnie ta wersja w całości została przetłumaczona na język angielski. Zbiór artykułów poświęconych ba­ daniom we wsi Gramada, który publikujemy — zgodnie z porozumie­ niem — wcześniej w tomie niniejszym, należy traktować jako bardzo obszerny skrót wersji bułgarskiej. Dodajmy, że właśnie w publikacji bułgarskiej ukażą się po raz pierwszy artykuły prof. Ch. Gandewa, dr. B. Tumangełowa i dr D. Markowskiej. Cztery lata wspólnych polsko-bułgarskich badań terenowych pozwo­ liło znakomicie zacieśnić więzy współpracy naukowej pomiędzy polskimi i bułgarskimi etnografami. Zamykając pierwszy jej etap, który ze wzglę­ du na w y n i k i i doświadczenia warsztatowe w pełni może zadowolić każdą ze stron, jednocześnie myślimy o dalszych realnych korzyściach płynących z łączenia zainteresowań i wzajemnego wspierania się w sta­ wianiu i rozwiązywaniu pytań poznawczych. Wchodząc w następną fazę współpracy postulujemy jednocześnie po­ trzebę konfrontacji procesów powiązanych integralnie z budownictwem ustroju socjalistycznego w krajach demokracji ludowej. W powiązaniu z dorobkiem polskim w zakresie studiów nad przemianami wiejskich społeczności lokalnych w naszym kraju oraz ze studiami terenowymi podjętymi w ostatnich latach przez polskich etnografów w Mongolii i Bułgarii, zespół polsko-bułgarski będzie mógł podjąć próbę syntezy głównych przeobrażeń społeczno-kulturowych mikrostruktur w syste­ mach socjalistycznych. �32 WITOLD DYNOWSKI Witold Dynowski METHODOLOGICAL ASSUMPTIONS OF THE SURVEY S u m m a r y In and large scale ideological which have cultural been in l i i s t o r i e s . E . g., t h i s tions and by K. it is regularly observed some way thought Majewski or another has been concerning prepared to underlying recent the relations that new cultural b y those s o c i a l accept them archeological between systems by their investiga­ pre-Christian Poland the R o m a n E m p i r e . The p r o b l e m consists studied social sequently One system of solving or families; occuring in prolonged considered, in what as •originating are in m a r k e t , the The it is a it disposed and ways now such a extensive accept new study allows to processes. as the con­ countryside structures, in Thus, of it the expedition in of ought to be of p a r t i c u l a r cultural various state, com­ regularities such novel form like local establish extent has the development the and system. cultural socio-economic values, micro-structures, such f a v o u r a b l e to a c c o m o d a t i o n influencing larger of a n d to w h a t been to of the study besides, or m i c r o r e g i o n s contents, (and make a r e apt to l e a d to a c h a n g e way •villages i n d e f i n i n g those f e a t u r e s , e l e m e n t s a n d p a t t e r n s of which munities of surveys c o n t e n t s a r e apt to be r e a d i l y a c c e p t e d the stimuli supra-local n a t i o n a l c u l t u r e , etc. Bulgarian-Polish i n the anthropological neighbouring villages historical change (covering to t h e p r e s e n t ) , s t r i v i n g to underlying present the the village Gramada i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y ) s t u d i e d the the period b r i n g out cultural from s u c h of the its break of the process centuries regularities, w h i c h have transformations, with all their up been violence and novelty. The of the study w a s expected program of to r e v e a l h i s t o r i c a l f a c t o r s f a c i l i t a t i n g the r e a l i z a t i o n socio-economic reconstruction of the countryside, and allowing for local communities, h o m o g e n o u s a n d r u r a l , to t r a n s f o r m into no social longer factors uniform as conditioning social awareness, to their the cultural and occupational awakening of the composition, rural as population, all thus its the and present moment, Such a didn't temporal need details. to p r e s e n t Rather, is i l l u s t r a t e d w i t h related to the assumption background the underlying cesses flected operative upon so the whole main introduces actual theoretical, present historical past the process point of attempted, of change in focus was the c o n s i d e r e d as a l i n k i n the h i s t o r i c a l p r o c e s s . methodological historical analysis, and a prediction-oriented This as new etc. expedition spatial well its F u l l r e c o n s t r u c t i o n of the histories of t h e studied v i l l a g e s w a s not and those groups are the now, as survey. to discussed, present are Factors considered. discern among certain of selective historical, and field-research responsible and state a a p p r o a c h i n a n a l y s i s of the the types of affairs, as Constituent them the for the elements and as examples stability of the the of change culture new in present. the socio-cultural change well old bias are ones, in pro­ re­ and those w h i c h are still i n germ. The author concludes that the new forms of collective life in Bulgary, �33 Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE B A D A Ń brought about grasped by by social any anthropological has be later It has Academy been of technological group of been conceived by agreed Science, of the between and present the survey g a r i a n I n s t i t u t e i n 1971 T h e management this report into T h e present collection according with Bulgarian an Thus are the the too present The of of the will other phase complex be collective investigations of Workshop Polish Academy to the in Bulgarian Institute of S c i e n c e s , i n B u l g a r i a n by that the of a full said Bul­ w i l l do its best to have 1972. Polish-Bulgarian expedition English without abridgements. of p a p e r s r e p o r t i n g the G r a m a d a r e s e a r c h e s latter be disciplines. Ethnography published to Polish-Bulgarian of Ethnographical Institute a n earlier agreement) volume. introductory General or e a r l y i n of the translated as representatives the H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e report revolution, scholars. p r o j e c t of r e s e a r c h of the b a s i c m i c r o - s t r u c t u r e , i.e., a village-farm, continued and single will is a n a b r i d g e d contain, in v e r s i o n of the addition, papers (published forthcoming by Prof. Ch. Gandev, D r . B . Tumangelov, and Dr. D. M a r k o w s k a . The four-years scientific and experiences According inherent for necessary. the socialist have made to the the it e x t r e m e l y author, construction P o l i s h studies in Mongolia of P o l i s h - B u l g a r i a n field researches close the first c o l l a b o r a t i o n b e t w e e n P o l i s h a n d B u l g a r i a n anthropologists. trends systems, of of the advantageous next socialism phase i n the a constitute socio-cultural for both p a r t i e s confrontation People's of r u r a l l o c a l c o m m u n i t i e s , and Bulgary, may main in a b a s i s for of processes Democracies an attempt transformations at a of results involved. of as w e l l as field will be researches synthesis micro-structures to be u n d e r t a k e n b y the P o l i s h - B u l g a r i a n t e a m . 3 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 phase Its in � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/567c47ad758a1ad6520adfbe6be18e2a.pdf cfa53506b45a8e9afb9a65f5c9cb25b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:824 Title A name given to the resource Sympozjum z badań nad kulturą i społeczeństwem Mongolii, 15 XII 1975 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.95-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I z. J WITOLD DYNOWSKI SYMPOZJUM Z BADAN NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM 15 G R U D N I A 1975 R O K U MONGOLII J a k k o l w i e k pierwsze k o n t a k t y przedstawicieli n a u k o w c ó w polskiego pochodzenia z m o n g o l s k ą n a u k ą i n a u k o w ą w i e d z ą o M o n g o l i i d a d z ą s i ę o d n i e ś ć j u ż do drugiej p o ł o w y X I X stulecia, n i e m n i e j o p e ł n i e j s z y m o b r a ­ zie t y c h s t o s u n k ó w m o ż e m y m ó w i ć dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . K o ­ rzystne b o w i e m w a r u n k i do r o z w o j u p o w i ą z a ń w s p ó ł p r a c y n a u k o w e j i k u l t u r a l n e j p o m i ę d z y P o l s k ą i M o n g o l i ą z a i s t n i a ł y dopiero w r a m a c h P R L i M R L . W oparciu o porozumienia p a ń s t w o w e p o w s t a ł y liczne u m o ­ w y resortowe a w t y m t a k ż e i u m o w y p o m i ę d z y P A N i M o n g o l s k ą A k a ­ d e m i ą N a u k . T o t e ż dla zamanifestowania dobrze u k ł a d a j ą c y c h się p r z y j a ­ cielskich s t o s u n k ó w i dla spopularyzowania w y n i k ó w w s p ó ł p r a c y n a u ­ kowo-badawczej polsko-mongolskiej organizowane s ą . s p e c j a l n e sympozja z okazji k o l e j n y c h rocznic p a ń s t w o w y c h Mongolskiej R e p u b l i k i L u d o w e j . W r o k u 1974 o k o l i c z n o ś c i o w e s y m p o z j u m z o r g a n i z o w a ł U n i w e r s y t e t W a r ­ szawski, m ó w i ą c ściślej K a t e d r a M o n g o l i s t y k i t e g o ż U n i w e r s y t e t u , p r z y udziale Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M . Z k o l e i w r o k u 1975 organizatorem se­ sji naukowej poświęconej Mongolii był Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N , p r z y w a l n y m udziale K a t e d r y M o n g o l i s t y k i U W . N a posiedzeniach p r z e d p o ł u d n i o w y m i p o p o ł u d n i o w y m w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w . Jako p i e r w s z y z a b r a ł głos prof, dr S t a n i s ł a w K a ł u ż y ń s k i , z a p o z n a j ą c zebranych z w y n i k a m i w ł a s n e g o w a r s z t a t u naukowego w za­ kresie s t u d i ó w nad t e r m i n o l o g i ą w y s t ę p u j ą c ą w dziedzinie organizacji s p o ł e c z n e j d a w n y c h M o n g o ł ó w ( t y t u ł r e f e r a t u O pewnych terminach z zakresu organizacji społecznej dawnych Mongołów). W k o l e j n y m refe­ racie prof, d r E d w a r d T r y j a r s k i z a p o z n a ł zebranych z p r o b l e m a t y k ą m o n g o l i s t y c z n ą na X V I I I s t a ł e j sesji M i ę d z y n a r o d o w e j K o n f e r e n c j i A ł taistycznej. W y p a d a p o d k r e ś l i ć , że prof. E. T r y j a r s k i , b i o r ą c ż y w y u d z i a ł w sympozjach m i ę d z y n a r o d o w y c h , r ó w n i e ż i w k r ę g u m o n g o l i s t ó w p o l ­ s k i c h n a j c z ę ś c i e j o m a w i a p r o b l e m a t y k ę i przebieg t y c h z e b r a ń . 1 1 Między innymi prof. E . T r y j a r s k i omawia przebieg X X I X Międzynaro- �96 WITOLD DYNOWSKI I n t e r e s u j ą c y zestaw r e f e r a t ó w w y g ł o s i l i przedstawiciele m ł o d s z e j ge­ n e r a c j i m o n g o l i s t ó w , przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h z K a t e d r ą M o n g o l i ­ s t y k i U W . M g r M a ł g o r z a t a K i e ł k i e w i c z w referacie pt.: Problematyka współczesnej nowelistyki mongolskiej n a ś w i e t l i ł a kwestie p r a w i e nie znane i n t e l i g e n c j i polskiej. M g r J e r z y T u l i s o w w referacie Problemy et­ nogenezy Mandżurów s i ę g n ą ł kluczowego zagadnienia — k r y s t a l i z o w a n i a się u g r u p o w a n i a plemiennego, k t ó r e j u ż w X V stuleciu c i ę ż k o w a ż y ł o na stosunkach p o l i t y c z n y c h A z j i , z w ł a s z c z a na p a ń s t w o w o ś c i c h i ń s k i e j . N a s y m p o z j u m m ł o d s z e pokolenie m o n g o l i s t ó w z K r a k o w a b y ł o r e ­ prezentowane przez mgr. S. U r b a ń c z y k a . W y g ł o s i ł on referat na t e m a t Leninowska polityka narodowościowa a współczesne procesy etniczne u ludów mongolskich w ZSRR i MRL. Na osobne o m ó w i e n i e z a s ł u g u j ą r e f e r a t y w y g ł o s z o n e przez doc. Zofię Sokolewicz na t e m a t Zróżnicowania zachowań w tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich, n a s t ę p n i e dr. S ł a w o j a Szynkiewicza w postaci p r o b l e m o w e j r e f l e k s j i o Pierwszych badaniach etnograficznych wśród Turgutów, m g r . Jerzego Wasilewskiego o Symbolice jurty, m g r . L e c h a Mroza o Rytmice torguckiego koczowania i mgr Iwony Kabzińskiej-Staw a r z o Czasie wolnym i rozrywkach młodzieży. Na ten zespół r e f e r a t ó w n a l e ż y s p o j r z e ć poprzez p r y z m a t c z ą s t k o ­ w y c h w y n i k ó w w i e l o l e t n i c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w M o n g o l i i przez p r a ­ c o w n i k ó w naukowych Z a k ł a d u Etnografii I H K M i Katedry Etnografii U W . Bardziej s z c z e g ó ł o w y obraz t y c h w y n i k ó w poznajemy poprzez k s i ą ż k i i a r t y k u ł y o p u b l i k o w a n e przez u c z e s t n i k ó w b a d a ń w M o n g o l i i , i c h publiczne w y s t ą p i e n i a na kongresach, o k o l i c z n o ś c i o w y c h sesjach, audycjach t e l e w i z y j n y c h i r a d i o w y c h z a r ó w n o w k r a j u , j a k i poza jego g r a n i c a m i . M ó w i ą c k r ó t k o , powojenne k o n t a k t y naukowe p o l s k o - m o n golskie, z w ł a s z c z a w zakresie etnologii, s ą dzisiaj w Polsce dobrze zareje­ strowane i co w i ę c e j w s p o s ó b w y m i e r n y . W y r a ź n i e jest t u zarysowana z a r ó w n o linia startu, jak i późniejsze k i e r u n k i prowadzonych b a d a ń . Pro­ w a d z ą one poprzez studia w s p ó ł c z e ś n i e z a c h o d z ą c y c h z m i a n t r a d y c y j n e j k u l t u r y a r a t ó w na r ó ż n y c h szczeblach organizacji t e r y t o r i a l n e j , od j u r t rozrzuconych w g ł ę b o k i m „ c h u d o n i e " poprzez somony i a j m a k i do sto­ ł e c z n e g o zgrupowania szybko m o d e r n i z u j ą c e j się l u d n o ś c i w U ł a n - B a t o r . 2 W zestawie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na s y m p o z j u m k i l k a t e m a t ó w na­ w i ą z u j e do a k t u a l n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h . A u t o r r e f e r a t u d r S. Szynkiewicz i i n i c j a t o r b a d a ń tego u g r u ­ p o w a n i a ojrackiego, obecnie z a m i e s z k u j ą c e g o w M o n g o l i i w somonie b u ł dowego Kongresu Orientalistów w Paryżu: Sto pięćdziesiąt lat po Champollionie, „Kultura" z 16 września 1973 r. Od dziesięciu lat (pojawiają się systematycznie relacje z badań i artykuły w czasopiśmie „Etnografia Polska". Problematyce mongolskiej poświęcono także niektóre zeszyty Biblioteki Etnograficznej oraz w tej samej serii wydano parę pozycji książkowych. 2 �Z B A D A N NAD KULTURĄ MONGOLII 97 g a ń s k i m a j m a k u kobdowskiego o k r e ś l a te badania m i a n e m pionierskich. W ś w i e t l e s t u d i ó w dotychczasowych (historycznych i j ę z y k o w y c h ) , p r o b ­ l e m t o r g u c k i jest r z e c z y w i ś c i e m a ł o zbadany. Od s t r o n y z a ś etnograficz­ nej p r o b l e m ten w ł a ś c i w i e pozostaje p r a w i e n i e t k n i ę t y . T o t e ż na przysz­ łość w p i e r w o t n y c h z a m y s ł a c h poznawczych polskiego z e s p o ł u p r a c u j ą ­ cego w M o n g o l i i trzeba b ę d z i e p o s z e r z y ć p r o g r a m b a d a ń o studia m a ł y c h g r u p etnicznych, k o n c e n t r u j ą c się o c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m na histo­ rycznie w y t w o r z o n y c h elementach diferencia specifica kultury Torgut ó w . Na s z c z e g ó l n ą j e d n a k u w a g ę b ę d ą z a s ł u g i w a ć studia nad etnogene­ zą tego u g r u p o w a n i a . E t y m o l o g i a l u d o w a b o w i e m t ł u m a c z y n a z w ę „ t o u r g u t " j a k o c z ł o w i e k a na s t r a ż y uzbrojonego w l a n c ę . Trzeba p r z y t y m za­ r e j e s t r o w a ć , że b y ć m o ż e nazwa „ t o u r g u t " w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z i n g i s i d ó w . To o g n i w o znaczeniowe m o ż n a chyba p o ł ą c z y ć z w n i o s k i e m o genetycznej t o ż s a m o ś ­ ci s u b s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i z z a l ą ż k i e m plemienia T o r g u t ó w . W ze­ spole p o l s k i c h e t n o l o g ó w p r a c u j ą c y c h w M o n g o l i i u t r w a l a się p o g l ą d , że koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a . A u t o r r e f e r a t u , d r S. Szynkiewicz, nie w y k l u c z a jednak, ż e „ p o w s t a ł a ona p ó ź n o jako ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D z u n g a r i i " . Poszerzenie d z i a ł a l n o ś c i badawczej p o l s k i c h e t n o l o g ó w w M o n g o l i i o studia nad g r u p ą t o r g u c k ą p r z y c z y n i ł y się t a k ż e do znacznego w z b o ­ gacenia bazy m a t e r i a ł o w e j do d o c i e k a ń w i n n y c h dziedzinach. W p e ł n i w y k o r z y s t a ł je m g r Jerzy W a s i l e w s k i w wysoce i n t e r e s u j ą c e j r e f l e k s j i na temat s y m b o l i k i j u r t y . W w y g ł o s z o n y m referacie m g r Jerzy W a s i l e w s k i stara się d a ć odpo­ w i e d ź na pytanie, w j a k i s p o s ó b mongolska j u r t a jako w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą d z i a ł a n i a i zachowania s t a j ą się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i t r e ś c i w i e r z e ­ n i o w y c h . U k i e r u n k o w a n i e nowatorskiego spojrzenia na j u r t ę i j e j szero­ kiego znaczenia w całości k u l t u r o w e j M o n g o ł ó w , autor r e f e r a t u podbudo­ w a ł w i e l o m a p r z y k ł a d a m i , z a c z e r p n i ę t y m i z r ó ż n y c h dziedzin w y t w a r z a ­ nia i u ż y t k o w a n i a tego w y t w o r u przez a r a t ó w . Z k i e r u n k i e m a k t u a l n i e prowadzonych prac t e r e n o w y c h przez etnolog i c z n ą e k s p e d y c j ę w M o n g o l i i z w i ą z a n y jest r ó w n i e ż referat mgr. Lecha Mroza. T r a k t u j e on o r y t m i e torguckiego koczowania. S t u d i a Lecha M r o ­ ż ą nad j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h dziedzin b y t o w a n i a mongolskiego i po­ r z ą d k i e m r u c h ó w koczowniczych w t y m u g r u p o w a n i u e t n i c z n y m t w o r z ą d u ż o cennego m a t e r i a ł u nie t y l k o do poznania specyfiki kulturowej, T o r g u t ó w , lecz w zestawieniu z m a t e r i a ł a m i z r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w k r a j u d a j ą obraz i n t e g r a c j i m a ł y c h g r u p etnicznych we w s p ó ł c z e s n y m orga­ nizmie p a ń s t w o w y m c a ł e j M o n g o l i i . 7 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/842d92cb715187d92ea71ba0422ffeef.pdf 694524bd9a7ef54434499791dfb2a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3752 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.V/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.137-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE CZĘŚĆ V WITOLD J eżeli przedstawiony układ pionowy wymienimy na po­ ziomy, to znaczy jeżeli proces narastania paraleli cywi­ lizacyjnych zechcemy prześledzić nie tylko w czasie lecz również i w przestrzeni, to się okaże, że już od naj­ dawniejszych czasów w środowiskach kulturalnych, obję­ tych wpływami Zachodu, istniała zupełnie specjalna atmosfera dla przemian cywilizacyjnych. Dla badacza, interesującego się przebiegiem procesów kaptażu kultu­ rowego, jednym z najbardziej fascynujących zjawisk będzie niewątpliwie łatwość, z jaką szerzyły się wartości kulturowe i całe ich zespoły wywodzące się z kręgu t. zw. cywilizacji zachodniej. Co więcej, dzięki łatwości przenikania, w wielu wypadkach na fali ekspansji za­ chodniej (a więc via Zachód) szerzyły się także wartości zrodzone w kręgu dawnych kultur śródziemnomorskich. Chodzi tu przede wszystkim o opanowywanie obszarów północnej i północno-wschodniej Europy przez całe wieki prawie że niedostępnych dla penetracji wpływów daw­ nych ognisk cywilizacji południa, nawet w okresach ich największej aktywności. Wiele przemawia za tym, że w pewnych okresach szybszej popularyzacji dóbr za­ chodnich sprzyjały warunki natury politycznej i ekono­ micznej. Zarysy bowiem śmiałych koncepcji, dążących do scalenia pod jedną władzę dyspozycyjną centrów zachod­ nich z rozległymi obszarami północnej, wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Europy, występują już u Gotów na początkach ery Chrystusowej. Dążenia te realizowane nie z mniejszą siłą i być może nawet dla kultury europej­ skiej bardziej brzemienne w skutkach, cechują także o kilka stuleci później ekspansję Normanów. Podobne 1. Ozdoby na ścianie szczytowej domu w Górnej Hessji N i e d e r w e i m a r . P o d ł u g K. R u m p f a. 2. Malowidło Niemcy, na skrzyni. p o ł o w a 18 w. LUDOWEJ Uг а с h Podług klNeustadt. B o s s e r t a DYNÓW SKI �5. Fragment polichromii szafy z 1766 r. Stein — Szwajcaria (Kanton Appenzefl) wg. Bosserta 3. Przęślica z Rugen (wyspa Rugia) wg. K. Rumpfa 4. Drzwi do Czechosłowacja r szafy. Kyjow, wg. Morawy — Bosserta cele przyświecały również ekspansjom politycznym i ekonomicznym czasów późniejszych. Po za tym w ja­ kimś stopniu (i to niewątpliwie znacznym), na rozszerze­ nie horyzontów penetracji dóbr zachodnich wpłynęła także akcja szerzenia nauki i kościoła, prowadzona w róż­ nych czasach pod różnymi postaciami. Ale nie były to przyczyny wyłączne. Jak się zdaje głębsze tkwiły gdzie indziej — w swoistej atrakcyjności kultury zachodu, wyrażającej się między innymi także w narastającym postępie technicznym. Podchodząc do przeobrażeń kultury materialnej od strony udoskonaleń narzędzi pracy, wynalazczości w dziedzinie obróbki surowców i t. d., wypadnie stwier­ dzić, że ludy, które skolonizowały zachód Europy w sto­ sunkowo krótkim czasie, zdołały wspólnym wysiłkiem znacznie przekształcić i rozbudować zespół «rodzimych», jak i zapożyczonych wiadomości technicznych. To też przy zetknięciu się z bliższymi i dalszymi sąsiadami, o mniejszym bądź jednostronnym doświadczeniu tech­ nicznym, występowały one niejako w charakterze szerzycieli dóbr wyższego rzędu. Wpływ przebłysków po­ stępu technicznego na kulturę najszerszych mas ludo­ wych od wieków ujawniał się przede wszystkim w szer­ szym upowszechnieniu nowych, dotychczas nieznanych, sposobów i narzędzi obróbki surowców. Gotowe wytwory przemysłu odgrywały tu zawsze drugorzędną rolę (jeżeli chodzi o stosunki polskie to taki stan rzeczy naogół utrzy­ mał się aż do drugiej połowy ubiegłego stulecia). Od­ mienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich ob­ róbki, czy też udoskonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadzenie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicz­ nej, posiadały łatwiejszy dostęp. �в. Malowidło Czechosłowacja na skrzyni. 19 w. Cekancic k. Blatny. Podług Bosseria И С Т О Р И Ч Н О С Т Ь В 7. Fragment polichromii skrzyni z 19 w. Czechy. Siluvky k. Iwanćic (Morawy) wg. Bosseria Н А Р О Д Н О М И С К У С С Т В Е Процесс нарастания цинилизационных параллелей можно проследить также в географической плоскости. В этом случае пора­ жает та удивительная легкость, с какой распространялись культурные ценности и целые их комплексы, происходящие из сферы так называемой западной цивилизации. Наряду с другими обстоятельствами многое говорит за то, что причины этою явления нужно усматривать также в возра­ стающем техническом прогрессе. Влияние проблесков технического прогресса на культуру наиболее широких народных масс н течении ряда веков проявлялось прежде всего в широком распространении новых, неизвестных раньше способов и орудий обработки сырья. Готовые промышленные издельп всегда играли здесь второстепенную роль. Поэтому распространение более совершенных орудий труда и усвоение принципов новой тохвикп обработки сырья в области так называемой народной культуры следует принять как бы за катализатор для большинства культурных преобразований и за наиболее существенный фактор в формировании цивилизациопных параллелей. L ' H I S T O R I C I S M E D A N S L ' A R T P O P U L A I R E On peut observer le proces de la formation stratitiee des paralleles de civilisation sur le plan geographique egalement. Dans ce cas la ce qui frappe d'etonnement, e'est la grande facilite de diffusion des valeurs de culture et de leurs groupes entiers provenant de ce qu'on nomme habituellement le cercie de la civilisation occidentale. A cote d'autres circontances, il у a plus d'une raison d'expliquer ce phenomene par le progres technique incessant. II у a des siecles que l'influence des a coups de progres technique sur la culture des masses populaires les plus considerables se manifestait surtout par la large diffusion de moyens precedemment inconnus et d'instruments ser­ vant a travailler les matieres premieres. Les produits d'industrie acheves n'ont joue ici qu'un role secondaire. Par consequent, il faut considerer que dans le cercie de la culture dite populaire, la diffusion des instruments de travail perfectionnes et la maitrise d'une nouvelle technique pour travailler les matieres premieres ont joue un role de catalisateur dans la majorite des cas de transformation de culture, et celui d'element principal dans la forma­ tion des paralleles de civilisation. H 1 S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T The process of the stratified growth of parallels of civilisation can be also observed on the geographical plane. In this instrance it is astonishing to observe the facility of diffusion of cultural values and of their whole sets, originating from the circle of the so-called Western Civilisation. Besides other circumstances, much can be said in support of the statement that the cause of this phonomenom is to be found also in the growth of technical prog­ ress. The influence of the outbursts of technical progress on the culture of the largest popular masses has been manifested since centuries mostly by a wider diffusion of new, formely unknown, means and instruments for wor­ king on raw-stuffs. The ready product of Industry has always played here a secondary part. In the circle of the so-called popular culture the diffusion of more perfectioned instruments of work and the mastery of a new technique of working on raw-stuffs can be considered as a catalisator for most of the cultural transfor­ mations and as the principle element in the formation of parallels of civilisation. 139 �Rye. 1. Dzbany biała na całej kryta napisami. K R A K O CERAMIKA W S K z Zalasu, glinka powierzchni po­ Fot. R. Reinfuss A LUDOWA IRENA BOJARSKA MUZEUM PRZEMYSŁU ARTYSTYCZNEGO zbiór zaś jest dostatecznie liczny, aby na jego IM. ADRIANA BARANIECKIEGO W KRAKO ­ podstawie pokusić się na chara :!;erystykę po­ 1 140 I WIE posiada zbiór ceramiki, liczący około 3 i pół tysiąca okazów, z czego mniej więcej po­ łowę stanowią wyroby garncarstwa ludowego. Znaczenie tej kolekcji potęguje fakt, że okres jej gromadzenia przypada na drugą połowę ub. stulecia, a więc na czasy, kiedy garncarstwo ludowe osiąga szczyt swego rozwoju zacho­ wując jeszcze czystość tradycyjnych form i zdobnictwa. Zasięg terytorialny zbioru obej­ muje obszary od Wisły po Dniepr. Tematem niniejszej pracy jest opis ceramiki ludowej pochodzącej z samego Krakowa, jak i z terenów województwa krakowskiego (zwła­ szcza jego części zachodniej), w oparciu o ma­ teriały znajdujące się w wyżej wspomnianych zbiorach. Ceramika ludowa krakowska z Muz. Przem. Art. w Krakowie pochodzi głównie z zakupów, dokonywanych na targach w la­ tach 1877—1880. Przeważnie są to naczynia nowe o powierzchni nietkniętej zniszczeniem, szczególnych ośrodków produkcji zarówno pod względem występujących tam form, jak i spo­ sobów dekoracji. Na wstępie muszę zaznaczyć, że do opisu pod­ chodzę zasadniczo jako plastyk, delektujący się przede wszystkim indywidualną różnicą kształtów i ornamentów oraz malowniczą róż­ nością barwnych czerepów wykonywanych przez garncarzy, którzy, idąc instynktownie za logicznym prawem konstrukcji naczynia, czu­ jącą ręką formując je z bezkształtnej masy, rozwiązywali artystyczne problemy swego rze­ miosła. Przegląd ceramiki krakowskiej zacznijmy od К w а с z a ł y, ośrodka garncarskiego położo­ nego na zachód od Krakowa. W wyrobach tamtejszych, reprezentowanych przez 15 oka­ zów, na plan pierwszy wysuwają się trzy duże garnki odbiegające swymi proporcjami od po­ spolitego typu (ryc. 8). Wysokie na około �30 cm, smukłe, posiadają u wylewu cylin­ dryczny kołnierz, wykończony dołem i górą charakterystycznym wałeczkiem. Powierzchnia zewnętrzna garnków «czesana» jest w lekkie, ukośnie biegnące, prążki. Garnki, wypalone na kolor czerwony, są pokryte od wewnątrz przej­ rzystą polewą, która zewnątrz obejmuje tylko górną część brzuśca i ucho tworząc poniżej dolnego przyczepu ucha do brzuśca po 3 po­ trójne koła, względnie linie zwojowe. Prócz garnków spotykamy też wśród wyrobów z Kwaczały niewielkie garnuszki tzw. «babeczki», bardziej szerokie niż wysokie, zaopa­ trzone w ucho, oraz rynki w proporcjach zbli­ żone do wyżej wspomnianych, ale zaopatrzone z boku w odstającą rączkę do trzymania. Z Kwaczały pochodzą również cztery okazy ceramiki, wykonane z prawie białej, różowawo wypalającej się, glinki i pokryte żółtą przej­ rzystą polewą. Znajdują się wśród nich dwa garnuszki (z tych jeden wybitnie udany, pę­ katy, z wywiniętym brzegiem) oraz dwie maselniczki w postaci owalnych miseczek ze sto­ jącym brzegiem. Odbiegający od poprzednich naczyń z Kwaczały kolor wypału wyjaśnia na­ pis wyryty na dnie każdego z naczyń: «Glina z Poręby». Chodzi tu o pobliską Porębę-Żegoty, która posiada pokłady glinki ogniotrwałej, wypalającej się na kolor prawie biały z cie­ płym różowym odcieniem. Nie wiadomo, czy na podstawie podobieństwa materiału, czy może na podstawie informacji ofiarodawcy przypisuje metryka pochodzenie z Kwaczały imbryków, o czerepie z glinki różowawej (jak w wyrobach z surowca pocho­ dzącego z Poręby) polewanej ciemnozłocistą glazurą. Imbryk ten, o kształcie prawie kuli­ stym, posiada brzeg otworu utrzymujący na­ krywkę, wyciągnięty w górę w formie korony o dużych zębach i ażurowych dziurkach. Brzusiec i nasadę «korony» zdobią odciskane sze­ regi podwójnych trójkącików, w których ze­ brana glazura przybiera piękny ton ciemno­ brązowy. Ponad dziobkiem przylepiony j,est wypukły klasycyzujacy medalion wypełniony maską kobiecą (może zabłąkana kamea?). Do­ okoła medalionu obiega napis: «Dnia 3/11 — Roku 1875 Łyknył Krzyknył — Przewrócił oczyma, już go nima», a niżej podpis «W. Kowalik». Ucho ozdobione szeregiem guzików, a brzegami pasmem wycisków. Pokrywka imbryka posiada piękny uchwyt o formie po­ średniej między wysoką rogatywką, a podha­ lańskim «pazdurem». Na pónocny-wschód od Kwaczały znajdujesię A l w e r n i a , której wyroby są reprezen- Ryc. 2. pokryły Czajnik jasno wykonany żółtą w Brodtach polewą. Fot. R у с. 3. Miska z A l w e r n i i , j a s n o p o l e w a n a . Fot. z białej glini R. R ei n fu s b i a ł a g l i n k i R. R e i n f u s ; �towane przez 9 sztuk naczyń wykonanych przez garncarza Franciszka Minkieńskiego, znaczonych albo jego podpisem wykonanym na dnie naczynia, albo pieczątką. Ceramika Minkieńskiego, zakupiona w Krakowie na Wy­ stawie Krajowej w r. 1877, zdradza wpływy promieniujące spoza środowiska wiejskiego, które do pewnego stopnia zniekształcają czy­ ste poczucie formy garncarskiej. Spotyka się tu m. in. naczynia naśladujące kształt beczki, miski o brzegach falisto powyginanych czy tzw. «kiełkownice» wyrabiane dla klienteli miejskiej. Z zespołu tego wyróżniają się dwa dzbany w formie szerokiej elipsoidy. Większy z nich posiada szyjkę lekko wklęsłą (ryc. na okładce), mniejszy zaś krótszą, cylindryczną, przypominającą tzw. «bańki» pochodzące z Po­ dola. W obu dzbanach największy wysiłek de­ koracyjny skupia się, na uchu. Ucha te, wyko­ nane z płaskiej taśmy, posiadają dekorację pla­ styczną z szeregiem guzków biegnących środ­ kiem. Na otm krawędziach ucha nalepiono wa­ łeczek, tworzący poniżej dolnego przyczepu ucha wywinięte na zewnątrz wąsy. «Kiełkownica» składa się z żółto polewanej miski o szerokim dnie i brzegach falisto wy­ gniatanych. Na jej dnie znajduje się krążek z gliny niepolewanej, posiadającej na powierz­ chni szereg zagłębień na każde ziarno z oso­ bna. Całość przykrywa kopulasta przykrywka z otworem w szczycie. Wyroby z Alwerni to­ czone są z gliny prawie białej z drobnymi ziarnami porfiru, który po wypaleniu daje ciemne punkty rozsiane na powierzchni. Po­ lewa jest żółta, lśniąca, przejrzysta niekiedy z naciekami złotobrązowymi. Na wszystkich naczyniach spotykamy dekorację plastyczną, rytą bardzo dyskretnie rytmicznymi kreseczkami, składającymi się na proste w rysunku gałązki i linie faliste. Motywy te są rozmie­ szczone w miejscach, podkreślających formę, a więc na brzegach, wzdłuż największej wy­ pukłości brzuśca itp. Na wielkiej misie-miednicy z umieszczoną na brzegu miseczką na mydło, występuje ponadto na środku dna mo­ tyw ośrodkowy w formie rytej ręcznie gwia­ zdy sześciopromiennej, złożonej jak gdyby z soczewek. Dalej ku wschodowi znajduje się Z a 1 a s, stary ośrodek garncarski, gdzie podobnie jak Ryc. 4. Dzban jako „pamiątka wona, ciemno z Andrychowa z Kalwarii",l p o l e w n y. Fot. wykonany glina czer­ R. Rein fuss �i Ryc. 5. 1 a l e r z e g l i n i a n e wykon a n e w Kwaczale używano dwu gatunków gliny: czerwonej i białej, kopanej niedaleko zamku w Tenczynku. Wyroby tego ośrodka w zbio­ rach Muz. Przemysłu Art. reprezentuje pięć naczyń niezdobionych z czerwonej gliny brą­ zowo polewanej a mianowicie: garnek w for­ mie «babki», makutra w obręczach z wikliny, dwa «szybkowary» i brytfanka, szósty jest kaganek oliwny. Mało dziś znane «szybkowary» są to niskie, pękate dzbanki o silnie rozszerzającej się szyi, posiadające w pobliżu dna otwory do wysypywania żaru, oraz dla odprowadzania dymu. Szyję zamyka trwale po­ przeczna ścianka gliniana z licznymi otworami, na której stawiało się naczynie przeznaczone do grzania. Według metryk naczynia te wyko­ nywali Kazimierz Tatarczuch i Szymon Ślusar­ czyk, ten ostatni mieszkał w Zalasie pod nr. 247. Drugi rodzaj wyrobów z Zalasu stanowią na­ czynia o czerepie białokremowym w formie smukłych dzbanków (ryc. 1) lub cylindrycz­ nych puszek, służących do przechowywania tytoniu. Według wyrytego napisu na dnach: «Wyrobca tej puszki Wawrzyn Dudziewicz ur. 1822 we wsi Ptoki w okręgu Wolnego Nie­ podległego i ściśle Neutralnego miasta Krakowa» był w czasie «rewolucji krakowskiej» w r. 1846 uczniem uniwersytetu krakowskiego, następnie nauczycielem publicznym przez lat w K r a k o w i e . Fol. R. R e i n f u s s 1 14 w okolicy Krakowa ). Wykonane przez siebie naczynia polewał Dudziewicz jasnożółtą polewą, zaś puszki na tytoń miały ściany zu­ pełnie pozbawione glazury. Oryginalną «ozdobą» naczyń Dudziewicza były ryte napisy, po­ krywające bez reszty całą zewnętrzną po­ wierzchnię nie wyłączając ucha i dna. Prócz napisów spotyka się też różne emblematy, jak np. orła polskiego, herb miasta Krakowa, ko­ ronę cierniową z palmą i złamanym krzyżem. Treść napisów stanowią zazwyczaj dedykacje skierowane do osoby, dla której puszka zo­ stała wykonana, sentencje treści patriotycz­ nej, lub zaprawione humorem maksymy wspo­ minające lulkę, dziewczynę, kochanie, zaś na dzbanach — polski miód. Wyroby te musiały znajdować wdzięcznych odbiorców skoro na jednej z puszek znajdujemy wyryty numer ko­ lejny 398. Na północ od Zalasu położone są P a c z o l t o w i с e, gdzie do wyrobów ceramicznych używano gliny białej. 3 wyrobów tamtejszych, pochodzących z r. 1870, muzeum posiada dzba­ nek owalny o szerokiej, cylindrycznej szyjce, na brzegu której, podobnie jak i na brzuścu, biegną ryte równoległe rowki, tworzące pas wzbogacony nakreśloną z rozmachem linia fa­ listą. Ponadto jest tam garnek i dwie duże mi­ ski o wąskim dnie i brzegu pionowo wywinię­ tym. Wszystkie wymienione naczynia pokryte 143 �Ryc. 6. s k i с h :.\v., Misy wykonane g a r n c a r z y . Fot. przez R. k r a k o R e i n f u są ciemnozłotą glazurą, czasem nierówną w ko­ lorze i posiadającą odcień zielonawy. Wyroby z M i r o w a położonego na południe od Zalasu reprezentują zaledwie dwa garnu­ szki, pochodzące z r. 1879. Wykonano je, we­ dług metryki, «z glinki ogniotrwałej nr. 3», prawie białej. Jeden z nich owalny z rozchy­ lonym brzeżkiem i maleńkim dziobkiem, dru­ gi — cylindryczny, górą lekko wybrzuszony. Garnki te, wewnątrz żółte, posiadają zewnątrz polewę ciemniejszą w kolorze brązowo-złotawym. Jedyną ozdobą gładkich, lśniących po­ wierzchni jest ryta linia w połowie wysokości brzuśca. Niedaleko od Mikowa leżą В r o d ł a, duży ośrodek garncarski, eksploatujący złoża gliny dającej wypał czerwony. Naczynia z Brodeł polewane są przejrzystą, lśniącą polewą w róż­ nych odcieniach. Pochodzące z tego ośrodka dwie małe miski, dwa garnuszki oraz szereg naczyń-zabawek w formach swych powtarzają kształty opisane już poprzednio. Nie posia­ dają też żadnych ozdób. Według metryki, wy­ roby te pochodzą z pracowni Jana Biela (r. 1877). W Brodłach wykonano też imponujących roz­ miarów imbryk z białej żółto polewanej gliny (ryc. 2). Kształt imbryka jest prawie kulisty, otwór górny o ścianach zupełnie pionowych zakończony jest w formie korony. Na brzuścu, �po obu stronach fasetowanego dziobka, znaj­ dują się dwa ryte, naiwne w rysunku drzewka przypominające jodełkę. Napis wykonany nie­ udolną ręką zawiera życzenie: «Kto cherbatę pije niechaj sto lat żyje» oraz datę: «Brodła Dnia 15. 2. 1902». Podobny imbryk, ale bar­ dziej ozdobny, posiada muzeum również wśród ceramiki pochodzącej z Kwaczały. Należący do Ziemi Krakowskiej powiat wa­ dowicki reprezentuje ogromnie efektowna ce­ ramika z A n d r y c h o w a . Z ośrodka tego jest ogółem 12 okazów w tym 8 dzbanów róż­ nej wielkości, począwszy od wysokich na 60 cm (ryc. 4) aż do tak małych, które ledwo docho­ dzą do 10 cm. Czerep naczynia jest wypalony na kolor czerwony aż do szarobrązowego, po­ lewa bardzo ciemna, lśniąca zasadniczo w od­ cieniu brunatnym, czasem ciemnozielona. Pięć, spośród opisywanych dzbanków, stanowi je­ den typ (ryc. 4, 10, 11, 12). Pod ciemną polewą posiadają one nalepianą dekorację plastyczną z płatków gliny wytłaczanych z formy. Kom­ pozycja zdobnicza każdego dzbana jest zbu­ dowana na pionowej osi symetrii, prowadzo­ nej wzdłuż ściany leżącej naprzeciw ucha. Punkt centralny tej kompozycji stanowi figu­ ralny medalion w stylowych ramkach z kwia­ tów, przewijanych wstążką. Zawiera on wize­ runki Matki Boskiej Częstochowskiej, albo Matki Boskiej w całej postaci i odzianej w szty­ wną nakładaną sukienkę, niekiedy postać klę­ czącego anioła z krzyżem w ręku, lub tarczę z orłem polskim, czy kobiecą maseczką. Doo­ koła tego medalionu rozkładają się symetrycz­ nie po obu stronach dekoracyjnie rozwiązane lancetowate liście i wpisane w koło kwiaty, tak, że całość robi wrażenie rośliny. Poszcze­ gólne motywy są jednakże słabo ze sobą zwią­ zane. Najgorzej pod względem kompozycyj­ nym przedstawia się dekoracja największego z dzbanów. Prócz środkowej kompozycji «roślinnej», rozwijającej się dookoła medalionu z aniołem, dla uzupełnienia boków, wprowa­ dzono motyw ośrodkowy złożony z ciężkich liści, który przygłusza swą centryczną, silną budową nawet środkowy medalion z aniołem. Wśród luźno rozrzuconych liści, czy rozet, wy­ pełniających puste przestrzenie, nie widać ża­ dnej logiki w układzie. Dekoracja plastyczna, nalepiona na powierzchni dzbana, nie liczy się z delikatnym, rytym, czy wytłaczanym orna­ mentem w formie falistej gałązki o subtelnych listkach, która wije się dookoła brzuśca. Pla­ styczne ozdoby, nalepiane na dzbanach andrychowskich, posiadają typ wybitnie snycerski, jaki się spotyka w dekoracyjnych piernikach, �ш Ryc. 8. Garnek es о w ale ozdoby Ryc. 9. largu z Kwaczały, z polewy. Garnek trój n o ż n y w D o b c z y c a c h . Fol. glina Fol. R. czerwona, Reinfuss zakupiony na R. R e i n f u s s czy owczych serkach góralskich, Każdy z dzba­ nów posiada rysunkowo odmienny rodzaj or­ namentu na liściach, tak jakby każdy z nich był dziełem innej ręki. Na jednym z dzbanów widzimy odciśniętą szarfę z napisem: «Pamiątka z Kalwarii», z czego wniosek, że andrychowską ceramikę obwożono również po od­ leglejszych jarmarkach i miejscach odpusto­ wych. Ciemnozielony dzbanek z pobliskiego Rychwałdu, zarówno plastyczną dekoracją jak i ogólną formą bardzo przypomina dzbanki andrychowskie. Stosunkowo słabo w omawianych zbiorach jest reprezentowana ceramika z ośrodków garncarskich, położonych na wschód, względ­ nie na południe od Krakowa. Z pogranicza krakowsko-góralskiego pochodzi zakupiony w Dobczycach pękaty garnek na 3 nóżkach (ryc. 9) z czerwonej gliny polewany w środku i zewnątrz w górnej połowie jasnobrązową po­ lewą. Tak poważny ośrodek garncarski, jakim są B r a t u c i c e w powiecie bocheńskim, repre­ zentują tylko dwa bliźniaczo pod względem formy podobne dzbanki, różniące się nieco wymiarami. Sylwetka ich jest smukła, czerep jasny szaroczerwony. Polewa ciemnobrązowa pokrywa wnętrze a z wierzchu górną połowę. Dolna granica polewy jest nierówna i rozma­ zana. Dosyć bogata jest ceramika ludowa z samego Krakowa, który jeszcze pod koniec ub. stule­ cia posiadał warsztaty garncarskie, produku­ jące naczynia gliniane i pretensjonalne nie­ kiedy ozdoby ceramiczne. Wśród naczyń jest dzbanek polewany zielono, mały owalny garnuszek z wierzchu prawie czarny, wewnątrz polewany na jaskrawy kolor zielony. Wartościowymi okazami sztuki garn­ carskiej są misy, wykonane w pracowni mi­ strza Teofila Michalskiego ok. r. 1885. Toczono je ze starannie przygotowanej gliny o czerwo­ nym wypale, zdobiąc pobiałką i zieloną po­ lewą. Miski te nie różnią się kształtem od po­ spolitych misek garncarzy wiejskich. Orna­ ment, wypełniający wnętrze, komponowano ze zrozumieniem kształtów naczynia i umie­ jętnością zestawienia Unijnych elementów techniki rożkowej (ryc. 6). Charakter całości wybitnie ludowy. Z pracowni Michalskiego wy­ szły również kafle, z których jedną reproduku­ jemy na str. 130. Zarówno techniką wykonania, jak i charakterem zdobin, naśladują one wyraź­ nie odnośne wyroby ceramiki huculskiej. Pobiałkowane powierzchnie kafli zdobią motywy roślinne w formie kwiatonów wyrastających �z małego dwuusznego dzbanuszka. Kontury podkreślone są rytą kreską. Do wypełnienia konturów rysunku użyta jest soczysta barwa zielona i żółta, obok nich zaś mniejszą rolę gra clemnofioletowa i niebieska, nie bardzo zresztą harmonizująca z całością. Jeden z kafli posiada cały ornament wykonany jedną tylko barwą niebieską. Kafle Michalskiego nie dorównują świeżością ujęcia ceramice pokuckiej, reprezentowanej np. przez wyroby Bachmińskiego, są raczej reminiscencją wzorów rozpowszechnionych w kręgu działania szkoły garncarskiej w Kołomyji. Z pracowni Michalskiego wyszła również duża, naturalistycznie potraktowana głowa orła, służąca niegdyś prawdopodobnie jako motyw dekoracyjny pieca kaflowego. Nie po­ siada ona zresztą wartości artystycznej. Współcześnie z Michalskim pracował na tere­ nie Krakowa zdun Kwiatkowski, w którego warsztacie wykonano dwie wielkie, dekora­ cyjne misy (ryc. 5) o szerokim dnie i wąskich, lekko skośnych, brzegach. Tło mis pokryte w całości pobiałką; na dnie wykonane tech­ niką pędzlową motywy kwiatowe posiadające na ogół mało charakteru i wdzięku. Formy łu­ kowate, zdobiące brzeg jednej z mis, robią wrażenie, jakby prawzorem dla nich były kun­ sztowne tapicerskie, "czy krawieckie festony z lat osiemdziesiątych ub. stulecia. Zbiory ceramiki ludowej znajdujące się w kra­ kowskim Muzeum Przemysłu Art., mimo iż niewątpliwie nie wyczerpują dorobku wszyst­ kich ośrodków garncarskich Ziemi Krakow­ skiej, pozwalają na sformułowanie paru uwag ogólnych. Widzimy np. że do wyrobu naczyń używa się bądź zwykłej gliny żelazistej dają­ cej wypał czerwony, bądź białej. Wśród form ceramicznych nie ma zbyt wielkiej różnorod­ ności. Misy o wąskim lub szerokim dnie, uko­ śnych brzegach, czasem w połowie wysokości załamanych, wykończone są pionowo stojącym zgrubionym kołnierzem. Dzbanki o kształtach raczej smukłych, z brzuścem owalnym, prze­ Rycina na okładce: Dzban z Alwerni, biała ważnie lekko opadniętym i szerokiej dość krótkiej szyjce, czasem rozszerzającej się nieco ku górze, albo lekko wklęsłej, z maleń­ kim dziobkiem wyrobionym z brzegu. Garnki, średnica których przekracza zwykle wysokość są szerokie, krępe, o dużych podstawach i ob­ szernych wylewach. Małe garnuszki natomiast mają brzusiec owalny, silnie wydłużony, o brzegu górą wyraźnie rozchylonym, są smu­ kłe i zgrabne. Ceramika krakowska z różnych ośrodków, ob­ serwowana w masie, robi wrażenie bardzo barwnej. Złudzenie to pochodzi z zastosowa­ nia różnych odcieni polewy co w połączeniu z własną barwą wypalonego czerepu daje roz­ ległą skalę, począwszy od koloru prawie bia­ łego poprzez różne odmiany kremowego, żół­ tego, czerwonego aż po ciemnobrązowy. W ceramice krakowskiej (poza wyrobami, po­ chodzącymi z pracowni czynnych niegdyś na terenie samego Krakowa) uderza zupełny brak ozdób barwnych, które w zupełności za­ stępują dekoracje plastyczne wypukłe, lub wklęsłe. Dekoracje te występują również w formie bardzo dyskretnej, jedynie w naczy­ niach andrychowskich spostrzega się większe bogactwo, z którym, jak wiemy z poprzednich opisów, nie idzie niestety w parze umiejęt­ ność osiągnięcia trafnych rozwiązań kompo­ zycyjnych. Na tle ceramiki krakowskiej wyroby warszta­ tów czynnych w samym mieście wyróżniają się przede wszystkim barwnością zdobiącego naczynie ornamentu. Ściśle ludowy charakter zachowały tu jednak tylko misy toczone w pra­ cowni Michalskiego (ryc. 6). Reszta wyrobów miejskich garncarzy krakowskich, podobnie zresztą, jak i wyroby Minkieńskiego z Alwer­ nii, to nie są już, ściśle biorąc, wyroby ludowe. Widać, że pracownie te odeszły już w swym rzemiośle od tego prostego, często instynkto­ wnego, stosunku do piękna, wynikającego ze zrozumienia możliwości materiału, właściwego użycia narzędzi pracy, słowem piękna tech­ nicznych możliwości, o którym mówi Norwid, że «wchodzi nieproszone bramą». glinka jasno polewana. Fot. R. Reinfuss PRZYPISY x ) Garść szczegółów biograficznych w nr. 115. odnoszących się do osoby Dudziewicza, podaje krakowski «Czas» z r. 1861 �OŚRODKI GARNCARSKIE W KRAKOWSKIM omówione w pracy I. Bojarskiej. TRZEBINIA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. O 3 1 2 Э o Э Kwaczała Alwernia Zalas Paczułtowice Brodło Mirów Andrychów Bratucice KRAKÓW BOCHNIA O Wyłącznie glina biała ф (J КРАКОВСКАЯ МУЗЕЯ czerwona jedna i druga НАРОДНАЯ КЕРАМИКА ХУДОЖЕСТВЕННОЙ В В СОБРАНИЯХ ПРОМЫШЛЕННОСТИ КРАКОВЕ Во второй половине прошлого столетия и западной части Краковском области имелось еще несколько гончарских пунктов, продуцирующих глиняную посуду с прекрасными украшениями, употребляемую в окрестных селах. В настоящее время эти пункты частично уже перестали работать, а оставшиеся выделывают посуду, не представляющую собой художественной ценности. Старую краковскую керамику мы находим уже только в Музее художественной промышленности в Кракове, где отдгльвые гончарные центры представлены богато. Основываясь на материалах сказанного выше Музея, в своей статье автор по порядку характеризует изделья отдельных гончарских центров. В качестве сырья в Краковской области употреблялась светлая глина, выжи­ гаемая в кремовый цвет, пли темно серая глина, дающая красную скорлупу. Среди выделываемой посуды имеются миски, кувшины, горшки. Некоторые из них, как например белые кувшины из Альверни (рис. 2) отличаются большим благо­ родством формы. Менее удачны большие с темной глазурью кувшины из Андрыхова (рис. 6 и 7); они хороши в частностях, но перегружены ими и проявляют большие недостатки в композиции. Сверху и в середине посуда облита ясной гла­ зурью, прозрачной или бронзовой разных оттенков. Разноцветная поливка на краковской посуде не встречается. Зато она выступает в керамических изделиях, изготовленных в конце прошлого столетия в гончарных мастерских самого города Кракова. В качестве примера здесь могут служить весколько мисок с цветной обливкой (рис. 10), глиняные тарелки и кафли. 148 Изделия гончаров, работающих в самом городе Кракове, на фоне общей краков­ ской керамики отличаются красочностью орнамента. Однако, как можно убедиться на тарелках (рпс. 12) и кафлях (рис. 11) эти изделия не всегда выдержаны в стиле народного примитива. Ryc. 10. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss. �LA POTERIE POPULAIRE CRACOVIENNE DANS L E S COLLECTIONS DU MUSEE DE L'INDUSTRIELE ARTISTIQUE A CRACOV1E Dans la partie Ouest de la Province de Cracovie il reslait encore vers la fin du siecle passe quelques centres de poterie produisant de beaux vases d'argile a l'usage des villages d'alentour. Ces centres chóment aujourdhui, ou bien ne produisent que des objets depourvus de valeur artistique. On ne trouve plus l'ancienne poterie cracavienne que dans le Musee de l'Industrie Artistique a Cracovie ou les divers centres de poterie sont genereusement representes. Dans son article, l'auteur caracterise successivement les differents produits des centres de poterie singuliers, se basant sur le materiel du Musee susnomme. Dans la Province de Cracovie on employait comme matiere premiere ou bien l'argile blanche qui devenait creme apres la cuisson, ou bien une argile ferrugineuse donnant une surface rouge. Parmi les objets fabriques .1 у avait des ścuelles, des seaux et des pots. Certains vases, par exemple les cruches blanches d'Alverne (fig. 2) se distinguaient par une grandę no­ blesse de formes. Moins reussies etaient les grandes cruches a l'email fonce d'Andrychow (dessin 6 et 7) correctes dans le deteil, mais surchargees et manquant de composition. Le dehors et l'interieur des cruches est revetu d'un email clair et translucide, soit brun de differentes nuances. Les vases cracoviens n'ont pas d'email polychrome. En revanche on trouve l'email de plusieurs couleurs dans les vases exe­ cutes vers la fin du siecle passe dans les ateliers des potiers citadins, a Cra­ covie, par exemple quelques ecuelles polychromes (Fig. 10), quelques asiettes et quelques carreaux de faience. Ryc. 11. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss Les produits des potiers citadins se distinguent par la couleur de leur ornementation, mais ils ne sont pas toujours dans le style primitif populaire. C R A C O V I A N P O P U L A R P O T T E R Y IN T H E C O L L E C T I O N S O F T H E M U S E U M OF ARTISTIC I N D U S T R Y IN CRACOW Ryc. 12. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss In the West part of the Cracow Provinces there were still towards the end of the past century a few centres of pottery which producedt finely decora­ ted earthen-ware vessels for the use of the adjoining villages. These centres are now stopped or produce earthen-ware without arti stic value. Old Cracow pottery is to be found only in the Museum of Artistic Industry in the town of Cracow and there the various pottery cent­ res are fairly well represented. In her article, the author gives the characteristics of the singular centres of pottery, taking for basis the material available in the afore mentioned Museum. The raw-stuff used in the Province of Cracow was either white clay which becomes cream-coloured in the baking, or a ferruginous one which gives a brown crust. Among the vessels produced there are basins, pitchers and pots. Some of them, for example the white pitchers of Alvernia (fig. 2) have a very fine form. Less pleasing are the big darkly glazed pitchers from Andrychów (fig. 6 and 7) which have fine details but are over-loaded, and shew faults of composition. The exterior and the interior of the vessels have either a light pellucid glazing or a brown one in many shades. Polychrome glazing is not to be found in Cracow pottery, but it appears at the end of the past century on the vessels produced by potters in work­ shops situated in the town of Cracow. A few specimens of basins with a coloured glazing (fig. 10) earthen-ware plates and tiles can be taken for an example. Compared to the pottery of the Cracow Province, the products of the town-work-shops distinguish themselves by the colouring of their ornament. Still, one remarks when considering the plates (fig. 12), and the tiles fig. 11) that they do not always conform to the style of the popular primitives. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f284451db234e107ca45d595b466ada.pdf 3fee52fee73f009aec79841a87199b37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:510 Title A name given to the resource 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im.Piotra Wielkiego w Leningradzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.199-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W I T O L D DYNOWSKI 250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y . Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po­ średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n ­ gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e ­ ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo­ łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n ­ taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu­ w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ­ p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło­ w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w ­ ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska narodowe do wystąpień na zewnątrz. W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u �WITOLD 200 DYNOWSKI się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym. Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j ­ większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o ­ cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już 2 O 1 najwyższym władz państwowych Nauk. Obradom wincjonalna. Również w Jubileusz szych jest tomie w one a do d z i e j ó w z Stąd rozprawa też kapitalnej wielu T . W. pracy dróg A. rozwojowych trzeba graficznych oraz nych Niemczech Sammlungen rzeniem zbiory origines s. 305—«08. W 1880 r . budowie heutige Z człowieku zbiorów w wprowadzonych VQlkerkunde, późniejszych wstępem zapoiznajamy prac Wiedeń się im. i n . w „Revue etnograficznych odpowiednim czasów „Baesler kierunku Bastiana wymienić m. S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h , für i na Przy odpowiednio opra­ etnograficz­ Zur Z pracy Geschichte szerszym K. spoj­ R. В obszernym a h n- artykule t. 8 : 1899, Berlińskim in nowych K. rozpraw etno­ zbiorów Museen w. obok izaibytków Muzeum Berlin). zasadach P i r e u s s, in. sumiennie loigische „Zeitschr. w pisał etnograficznych w Vólkermuseums, w i Adolf pisał O roz­ organi­ Bastían t. 1 0 : 1926. zbiorów ner muzeach w X I X ii Z S R R . Rosji ďethnogratphie", Koniglichen Archiv.", ii innych K l e m m a Deutschland. 1888, o r a z ďethnographie, trzeba G. in się syntezy 'historycz­ tzbiór 'historii zna­ Odnoszą XVIII do posiadają do praca Kunst der swoje mało uwzględnieniem oraz wkład zajmują, Geschichte za etnografii nimi 1837 r . źródeł przestrzeni się zbiorów (Zur na poważny i Muzieja wszyst­ szerokie znaczenie naukowe większy Museen, musée wydanym przede ze szczególnym kulturze w und etnograficzne du Rosji jego w piękną wcześniej­ zbiorowo raz pierwszy. każdy Wissenschaft prób zestawie ogół np. Między­ uczczony przykuwa na że jest w y d a n a historii V o s s tych zacyjnych und O P. o VII S t a n i u к o w i с z. S t u d i a po pro­ 1964 r. Moskwie. do W i sierpnia w pełne. bogatym russkoj stanowi które ethnographische H . , Les Istoria stołeczna 7 1 9 i n . został uwagę T. W. bardzo umysłowej Wartościowym für Uber s o n a С. na nauk m. udostępnionych wybranym placówki, literaturę. na P y p i n a prasa 5, udział Akademii i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let etnograficznymi zaznaczyć, cowaną w N. z porównaniu najbardziej Staniukowicz posiada kwestiom sposobności der kultury W Wielikogo, wypadkach zainteresowaniami poświęconych nej Pietra świadczy władz Kutrzeba-Pojnairowej, Etnografii 160 stron, r o z p r a w a irozwoju powiązań i placówki. oparła ZSRR również „Prawda" A. Antropologii imieni w najwyższych i Etnologicznych opracowanie autorka w artykuł tej Muzieja licząca nawet zob. oraz poświęciła dzienniku Antropologii i Etnografii obszerna, miejsca historii Sborník Kongresem Rudniew) Antropologicznych to n i e w ą t p l i w i e serii tym N. w tomie Muzeum historii M u z e u m nych, art. Nauk poświęconą Antropologii o wiele i n . 'zob. Kongres publikacją, kim Kongresu M. niniejszym narodowy 2 zainteresowaniu (wicepremier Monachium Buddhismus", opracowaną historię ii L i p s k u ( F . K r a u s e , „Ethno- Zur t. Neugestaltung 6: 1924, s . des 78). Z a Miinchepośredni- �250-LECIE MUZEUM 201 w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d ­ nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u ­ cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i ­ siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j ­ wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za­ interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o ­ w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo­ łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u ­ zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o ­ l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo­ wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o ­ w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas, ctwem osobnych graficznych 10-leciu w w X I X Muzeum w. (Musée d'ethnógraphie Museet w 1 8 6 9 г.), Lund Volkexkunde muzeach w autorów de publikacji (zał. Museum für Wiedniu większych i M. zostało in. P. l'Hommé w Museum mniejszych postaci czasopismach w w w zbiorów La etno­ szóstym etnograficznych w Muzeum du 1930, n r musie 5, s . 5 7 , d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o (zał. of w (zał. w Kultur-hiatoris/ka History w arty­ i działalności talkich 1 8 7 2 г.), Natural w 1877 г.), USA Museum 1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u okolicznościowych wydawnictwach etnograficznych. w reorganisation etnograficznych Hamburgu wyszło zbiorów je dopiero 2 s e r . , t. 2 : zreorganizowane rozpraw historii 1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e Musée", Sztokholmie (gruntownie nikach du historię w „Médicine 1 8 8 2 г.), poznanie R i к e t, o historii zbiorów Volkerkunde bądź w w w zostało kolekcji wydzielono opracowywało „Bulletin Museet pamiątkowych lub z ogólnej Paryżu, które Trocadéro, jak Nordiska w udostępnione l'Homime). Musée i osobnych placówek, de du i s , Le i H. V a l o Wielu T r o c a der o w Człowieka kułów publikacji British Museum, (zał. für innych, wydawnictwach muzealnych, przewod­ �WITOLD 202 DYNOWSKI I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w , N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l ­ t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta­ ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz­ no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej 3 W 3 kowej okresie 1750—1760 Akademii Nauk w zespól rosyjskiej z izaánteresowaniami aktywnym współdziałaniem okresu było pochodzą wentaryzacji dzano tę ona systematykę, z Condorceta, c z y też pytanie, cowo zycji (J. zbiorów w grę nikow nictwa 1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) . Materiały teriały moriam, kapitalnej vom do Jahre iKunstkamery, w w pracy oraz państwa Spisok ną u w a g ę poświęcił Academie der Azji, ziemli oraz 1744. N a nich (Putieszestwije Soczinienij G. F. M i l l e r Wissenschaften. P. w opisanije muzeów oparł się po An które P. die Z.M.N.P. Versammlung krań­ w ekspo­ dictionaire m. pracy S. P a l l a s razlicznym posta­ był włączono in. obłastiam 1895 г.), der do przez putieszestwij n i m i S. P. w Diderota, europejskich ou poświęconej G m i e l i n S. Pallasa, pracy panujących raźnych się wizoroiwała również wykorzystane posługiwał G. Rousseau, Można etnograficzne, ich In­ zachodnioeuropej­ Encyclopedie [w:] może przeprowa­ Kunstkamery ówczesnych tego co etnograficz­ Francja, przez jakie. Kamczatki, I. we stosunków zostały rozciągłości Opisanije i Kratkoje rozprawie całej 1733 bis dziejów Gosudarstwa w naturelle, Północno-Wschodniej Sibirien inne lecz, zasad nauką etnograficznych ďhistoire Ł o m o n o s o w a w zasady najbardziej materiałów, jakioh dziejowego większości Cabinet etnograficznych W. wg przyrodniczych zbiorów siewiernym jeisit, J. d ' A l e m b e r t a Paris po systematyce z nau­ nauki (m. 'in. z zainteresowań przy rozwoju zbiorach mie t y l k o Kraszeniinniikowa), o d o b r a z u -i o c e n y d'Alembert, się fizjoilogiiczno-spałecznaj wchodziły w i działalności przedstawicieli etnograficznych silnych, powiązań myśli rzeczy raisonne, M. wobec i interpretacja czy stan odmienny czy wyraziły rozwojowych pracowała Interesujące kierunkami ujęciach Pallara kierunków osobiście ekspozycji. na wić kolekcje trzon wysokich powiększaniu zbiorów dalszych z nich i ską, .zwłaszcza •się dla większość zasadniczy Powiązania etnograficznymi w (wspaniałe ważniejsze nych, t e n stanowił Petersburgu. Kraseenin- dziejom osad­ Reise durch zbierając ma­ Rosijskogo i m też bacz­ Kaiserlichen �250-LEClE Ryc. 1. Fragment w wystawy 1 9 0 3 r. w zhio¡rów Muzeum 203 MUZEUM południowoamerykańskich Antropologii i Etnografii eksponowanych �WITOLD 204 DYNOWSKI w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i ­ w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y ­ dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona­ tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d ­ n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a ­ d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip­ skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie. Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w . w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły­ wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno­ grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o ­ nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi­ nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h . D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ­ niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu odpowiednich specjalistów. Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o ­ s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko­ wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o ­ pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w ­ ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także N . G. C z e r n y s z e w s k i j . 4 4 skogo. M. G. Oczerki L e w i in, Etnografija istorii russkoj i Antropologija etnografii, Moskwa w rabotach N. 1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 . G. Czernyszew- �250-LECIE Ryc. 2. T a b l i c a z wystawy w „Pierwotnie inarizedzia i Muzeum 205 MUZEUM Antropologii i broń" eksponowanej iw 1927 i r . Etnografii N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o ­ b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej, j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u ­ dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w . W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o ­ p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji. Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji. W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż­ n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól­ n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar­ czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o - �WITOLD 206 DYNOWSKI lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y ­ nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a ­ cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o ­ s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze­ szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e ­ riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d ­ historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza­ jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " . Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo­ gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte­ ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y ­ raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r ­ cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a . W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m . Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o ­ pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i ­ storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u ­ pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred­ nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie 5 6 7 Cyt. za 5 im. Pietra 6 s. A. piedija, zieji W. Moskwa—Leningrad F o r m o z o К. Rossii M. osobiennosti, w, Oczerki po istorii 1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A . (1861—1917). B e r , Ob „Zapiski Oczerki istorii etnągraficzeskich Russkogo Antropologii i 'Etnografii 1964, s . 66. А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija, t. 3 , M o s i k r w a w 7 w A. 43. A . S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja T . W. Wielikogo, russkoj [w:] M. archieologii, Bolszaja R a .z g o n , muziejnogo diela issliedowanijach Gieograficzeskogo Moskwa sowietskaja 1961, enciklo- Archieologiczeskije w Rossii, woobszcze Obszczestwa", Mu- M o s k w a 1961. i t. w Rosii 1: 1 9 4 6 . �250-LECIE MUZEUM 207 materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e ­ r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie­ dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a ­ teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło­ w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż­ na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po­ zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ­ cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem, sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u ­ zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie 8 8 Bardziej Beitrdge zur obszerną Geschichte Kaiserlichen Academie Antropologii i historię der der Etnografii", M'uzeiuim 'opracował Ethnographischen Wissenschaften t. 1: 1 9 0 0 . (pierwszy Antropologischen zu St. Petersburg, F. K. Ru,ss o w. Sammlungen Sborník der Muzie ja �Ryc. 3. F r a g m e n t współczesnej wystawy zbiorów z Ameryki Północnej. Muzeum Antropologii i Etnografii �250-LECIE 209 MUZEUM 'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia powsiudy w Europie" . Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów­ nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon­ wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy: przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych (kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco­ wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź­ nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed­ stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno­ graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko, sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy­ jętych w tym czasie w nauce światowej. Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo­ wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj­ ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento­ wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno­ grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze­ łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB 10 11 C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op. 8 10 i Putiewoditiel Etnografii, 1 1 diemii L. po Muzieju Petersburg w pieriod dze pamiątkowej: 14 - Ktnoerafta Ko s. 6 4 . Akadiemii Nauk po Antropologii 1891. J . S z t e r n b e r g , Nauk cit., Impieratorskoj Muziej Antropologii dwienadcatiletniego dniu P o l s k a , t. I X 70-letija W. i Etnografii uprouiUeuija W. Radiowa, W. Impieratorskoj W. Petersburg Radiowa, 1907. Aka­ w księ­ �WITOLD 210 DYNOWSKI 4 U , J 4 hi i. Rys. 4. F r a g m e n t współczesnej wystawy Muzeum Antropologii w dziale i „Pochodzenie Etnografii człowieka �250-LECIE MUZEUM 211 n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r . Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ­ k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d ­ kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i w danej k u l t u r z e " . W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m . K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e ­ ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek­ t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu. Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że „żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema­ tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o ­ chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n ­ gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i . 12 13 W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a ­ gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o ­ wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e ­ mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r. liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n ­ stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u . Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo­ bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno­ g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ­ czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " , archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u ­ strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod 12 Ibidem, 1 3 L. J . S z t e r n b e r g , „Ziwaja Nauk s. 5 4 . Starána", SSSR, nr Muziej 1: 1 9 1 1 , s . „Ogoniok", specjalny Antropologii i Etnografii 465; t e n ż e , Etnograficzeskij zeszyt poświęcony im. 200-lecłu Pietra Muziej A N , 1925. Wielikogo, Akadiemii �WITOLD 212 DYNOWSKI hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie­ m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem „ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i ­ g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym i z akcesoriami służącymi do kamłania. Ryc. 5. Fragment współczesnej wystawy Antropologii i w dziale Etnografii „Ludy Afryki". Muzeum �250-LECIE MUZEUM 213 O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h " włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów według typów . 14 Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano­ wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach archeologicz­ nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy­ stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u ­ jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u ­ zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y ­ nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna­ nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o ­ pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra­ ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d ­ niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo­ zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana­ wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków 1 5 Otcziet 14 S. logii i Etnografii N. А. grafía", nr 1 5 Muzieja Antropologii i R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew A. AN, „Sborník К i s П а к o w, Jakowlewicz Muzieja Jewgienij 1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 . Etnografii za 1925 Antropologii Gieorgiewicz д., Szternberg i Moskwa Etnografii", Kagarow, 1926, s . 174; i Muziej Antropo­ t. 7 : 1 9 2 8 . „Sowiet s k a j a Etno­ �WITOLD 214 DYNOWSKI p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o ­ n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a ­ rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów­ nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y ­ twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco­ ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe, b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie­ nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo", „Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce­ nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze­ nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo­ soby noszenia dzieci, g) zabawki. 16 Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o ­ że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d ­ nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o ­ zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga), w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz­ n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a ­ uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j ­ bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n ­ k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia­ łalność M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego zdecydowanie przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l ­ szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego 1 6 Z. grafija", J . C z e r n i a k ó w , nr Wystawka 1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 . pierwobytnych orudij i oruzija, „Etno- �250-LECIE MUZEUM 215 m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu­ nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i . J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno­ graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e ­ todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927— 1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o ­ wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo­ łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e ­ toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n ­ sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej w naukach h i s t o r y c z n y c h . T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n ­ ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo­ wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa­ jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j . 17 D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G. Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach 1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w ­ skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l ­ n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e ­ runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z ­ l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach etnologicznych niemal we wszystkich środowiskach naukowych, w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za­ pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o ­ syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o ­ dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo­ łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej, j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r ­ wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst­ k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e ­ r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy 1 8 1 7 18 S t a n i u к o w i c ; z , op. Ibidem. cit., is. 119. �WITOLD 216 DYNOWSKI będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e ­ runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują niejednokrotnie także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz i ocenę osiągnięć własnych. Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h przy Muzeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno­ r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki, spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o ­ wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre­ sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m . Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią­ zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u ­ jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z ­ w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o ­ wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz­ n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u ­ cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla­ n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo­ z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y ­ s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a ­ l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o ­ dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z ­ m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona 19 20 1 9 E. wietskaja 2 0 zeum F u n k , Etnograficzeskije Etnografija", Instytut Antropologii Antropologii i muzieji n r 1: 1 9 3 3 , ,s. ii E t n o g r a f i i Etnografii z w kapitalisticzeskich stranách, „So­ 173—183. powstał Instytutem AN w do wyniku Badań sfuzjowania Ludów się ZSRR. Mu­ �250-LECIE 217 MUZEUM dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z ­ nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu. Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934). T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń­ ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d ­ s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także 0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo­ łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji dotyczyła k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z ­ wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów 1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno­ czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j ­ ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a ­ teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o ­ w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze­ śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h . 81 N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a ­ łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a ­ n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y . 2 2 2 1 w s. N. A. Muzieje K o n d a u row, Antropologii i Rieekspozicja Etnograjii, oddiela Pieriedniej „Sowietskaja i Etnografii j a " , Sriedniej nr Azji 4: 1934, 123—124. 2 2 A. W. S z m i d t , matierialnoj Ob po istorii E. K r i c z e w s k i j , Pamiati ispolzowanii kultury, etnograficzeskich Soobszczemja A. W. Szmidta, I.M.K. matierialow nr 1—2: „Etnografija", w robotach 1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r . n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 . �WITOLD 218 DYNOWSKI Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u ­ t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i ­ k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za­ służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y „Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej A z j i (1924—1934) . W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale. 0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych, bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u . Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią­ zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i ­ zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u ­ żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u 2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y (rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i 1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u ­ lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a , Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz­ n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S 24 2 S 2 3 zeum Bibliografia Antropologii prac i Ł. P. P o t a pow, grafía", nr 2: 2 4 gradskich wyd. przez Etnografii 1936, s. Instytut im. Piotra Gosudarstwiennyj 126—128; S. Etnograficzeskich M. Muziejach, Antropologii Muzie A b r a S t a n i u k o w i с z, op. Etnografii j Etnografii, m z o n , Sriedniaja „Sowietskaja S.136—139. 2 5 i AN i Mu­ Wielkiego. cit., s. 127—133. „Sowietskaja Azja Etnografija", w rur Etno­ Lenin- 6: 1935, �250-LECIE MUZEUM 219 wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego, Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h . W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena­ riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze­ śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e ­ z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa­ cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego rozwiązania. W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l ­ n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za­ poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo­ łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a ­ d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946). Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r ­ ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą­ piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e ­ r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii. W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń­ czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i (1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a ­ leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m i antropologicznym . 26 27 28 26 Ibidem, zícjonnaja nr 4: 2 7 k i n, Muzieja Antropologii i B. L i p s z i c , Etnografii, N. S z p i n c i n , „Sowietskaja Efcspo- Etnografija", 1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 . L. G. N i e c z a j e w a , Ar.chieołogiczeskoje Wielikogo, Muzieja 2 8 s. 133—134; E . В ł o m к w i s t , rabota W. „Sbornik [wyd. Antropol. W. jubileuszowe:] i Etnogr.", G i n s b e r g , Muzieja T. A. sobranije Antrop. P o p o w a , Muzieja 250-liet Muzieja W. F i e d o r ó w , i Antropol. Etnogr.", sobranije i t. 12: 1949; B . Muzieja W. E. E. Etnografii t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m Kraniologićzeskoje i W. Antropologii F r a d - im. Etnogr., Pietra „Sborník źródła. Antrop. F d r s z t e j n , i Etnogr., Kraniolo- �WITOLD 220 DYNOWSKI Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za­ jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i , 4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko­ wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię, W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie na materiałach archeologicznych i antropologicznych przedstawiony jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo­ łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e ­ riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u Etnograficznego i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " . Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a ­ ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n ­ gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między­ n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,, który odbywał się w M o s k w i e . 29 giczeskije tamże, 2 9 likogo, koliekcji Muzie ja Antrop. i Etnogr. [nabytki pomiędzy 1947—1962], t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 . T . W. S t a n i u k o w i c z , 1714—1964, Leningrad 1964. Muziej Instytut Etnografii Antropologii im. N. N. i Etnografii Mikłucho-Makłaja im. Pietra AN, Wie- Moskwa— � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9168befc0d8a8f5af9f3bd666778314d.pdf cd16cc1e8e1f1ad15391f16f3222c4ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:892 Title A name given to the resource Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 WITOLD DYNOWSKI LUCJAN TURKOWSKI (WSPOMNIENIE POŚMIERTNE) Ostatnio niemal w każdym zeszycie naszego czasopisma żegnano wspomnieniem pośmiertnym wybitniejszych etnografów, którzy odeszli od nas na zawsze. Wspomnienia i refleksje pośmiertne poświęcaliśmy przede wszystkim starszemu pokoleniu, któremu zawdzięczamy założe­ nie mocnych zrębów polskiej etnologii i etnografii w okresie między­ wojennej państwowości. B y l i to kierownicy katedr uniwersyteckich, placówek muzealnych, autorzy fundamentalnych prac utrzymujących w napięciu polską myśl kulturoznawczą i jej powiązania z nauką świa­ tową. Po I I wojnie światowej nie wszyscy z tego środowiska mogli służyć nauce polskiej z r ó w n y m zasobem sił, co w okresie międzywo­ jennym. Większość bowiem, najciężej doświadczona przez wojnę i oku­ pację, weszła w nowe życie kraju tragicznie zmęczona, często nieule­ czalnie chora. Rachunek zgonów nie zawsze jednak da się utrzymać w kategoriach wieku. Publikując wspomnienie pośmiertne o starszej generacji, która pomimo ciężkich w a r u n k ó w włączała się w nurt po­ wojenny, dzieliliśmy się także z dużym smutkiem wiadomościami 0 przedwczesnych zgonach przedstawicieli młodszego pokolenia. Byli to przeważnie uczniowie profesorów przedwojennych. Na nich właściwie spoczął cały ciężar odbudowy myśli etnologicznej i instytucji związanych z naszą dyscypliną. Ostatnio dotarła do nas z Londynu smutna wiadomość o nagłej śmierci prof. dr. Lucjana Turkowskiego. Piszący te słowa studiował i po­ zostawał w stosunkach koleżeńskich ze zmarłym,.zarówno w Wilnie, jak 1 później, w Warszawie. Pomimo że rozstaliśmy się w 1939 г., wyraźnie i żywo stoi w mojej pamięci sylwetka zmarłego. Zmarły profesor Lucjan Turkowski był n a t u r ą głęboko refleksyjną. Zastanowią! się i gruntownie wnikał w kwestie, które go interesowały nie absorbując otoczenia w y n i ­ kami przemyśleń cząstkowych. Zwracając się myślą k u przeszłości, k u okresowi, kiedy w przeciągu szeregu lat stykałem się ze zmarłym nie­ mal codziennie, utrwaliło się u mnie przekonanie, że w y r a ź n y m rysem osobowości Lucjana była również mocno zarysowana strona jego uczu- �12 WITOLD DYNOWSKI ciowości. Nie popełnię błędu, jeśli wyrażę pogląd, że w okresie studiów rys ten był dostrzegalny nawet przy bardzo krótkich kontaktach. Przy­ pominam sobie, kiedy w trakcie starania się o stypendium z Funduszu K u l t u r y Narodowej prof. С. Jędrzej ewiczowa przedstawiła L . Turkow­ skiego dyrektorowi Stanisławowi Michalskiemu. Ten, po krótkiej kon­ wersacji z kandydatem, scharakteryzował go później słowami, że jest to osobowość „pełna romantyczności". Natura prawidłowo i szczodrze obdarzyła zmarłego. Lucjan Turkow­ ski urodził się 13 listopada 1905 r. w Lidzie, gdzie skończył gimnazjum. Wybór kierunku studiów wyższych i specjalizacji skrystalizował się u Lucjana Turkowskiego nie od razu. Zanim zdecydował się ostatecznie na studia etnologii i etnografii pod kierownictwem prof, dr Cezarii Ehrenkreutzowej, L . Turkowski wstąpił na filologię słowiańską i polską na Uniwersytet im. Stefana Batorego, później zaś przeniósł się na studia etnografii w tejże uczelni. Zarówno tok studiów Lucjana Turkowskiego, jak i kształtowanie się naukowego warsztatu etnografa w wileńskim Zakładzie Etnologii i Et­ nografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego, skierowane były przede wszystkim na gromadzenie i weryfikację zebranych j-uż materiałów te­ renowych. Dzisiaj powiedzielibyśmy o zdobywaniu umiejętności i o sztu­ ce wywoływania źródeł. Trudno powiedzieć, co z rozległej problematyki i tematyki kulturoznawczej legło u podstaw etnograficznego myślenia młodego adepta naszej nauki i co z czego się wykształciło. Biorąc rzecz bardzo ogólnie, można się doszukiwać w bodźcach, które formowały etnograficzne zainteresowania Lucjana Turkowskiego, zarówno oddzia­ ływania elementów sylwetki naukowej prof. С. Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, jak i klimatu naukowego panującego w zakładzie przez nią kierowanym. W 1926 r. ukazała się książka prof. J.S. Bystronia pt. Wstęp do ludoznawstwa polskiego *. Był to w pewnym sensie pierwszy podręcznik etnografii polskiej. Porządkował on pojęcia, określał zakres młodej dys­ cypliny i stosunek do niej innych nauk. Co więcej, we Wstępie został skomentowany przyjęty w zwyczaju naukowym podział wytworów k u l ­ turowych i w sposób orientacyjny zarysowano też wyodrębnione dzie­ dziny kultury ludowej. W słowie wstępnym do tej publikacji J.S. Bystroń pisał: „byłem dziwnie sam". W kręgu etnografii polskiej do opubli­ kowania Wstępu rzeczywiście nie można było rejestrować żywszego zainteresowania inicjatywą, którą podjął J.S. Bystroń. Dla ówczesnych stosunków, panujących zwłaszcza w życiu uniwersyteckim, było rzeczą znamienną, że sytuacja zmienia się zasadniczo po trafieniu Wstępu do środowiska akademickiego, jak i do najszerszych kręgów przedstawicieli inteligencji. Mówiąc krótko, na gruncie polskim, we Wstępie Bystronia możemy u p a t r y w a ć skuteczną zaporę w stosunku do wielowarstwowego nurtu zainteresowań etnograficznych sączącego się jeszcze z końca ubie- �LUCJAN TURKOWSKI 13 głego i początków bieżącego stulecia. Podręcznik ten w sposób zasad­ niczy neutralizował popularne sądy o materiale etnograficznym, utrwa­ lając jednocześnie tor myślenia naukowego i studiów kultury ludowej w warunkach funkcjonowania pięciu katedr uniwersyteckich. Lucjan Turkowski był żarliwym odbiorcą porządków i uściśleń do­ konanych przez J.S. Bystronia w pojmowaniu kultury ludowej. W jego warsztacie naukowym wymogiem poznawczym stało się rejestrowanie p u n k t ó w stycznych z k u l t u r ą narodową, życiem państwowym przede wszystkim od strony gospodarczej, z uwzględnieniem faktycznej pozycji głównej masy ludności — chłopów i zachodzących t u zmian, przede wszystkim od drugiej połowy ubiegłego stulecia do I wojny światowej. Jednocześnie wraz z formowaniem się naukowego kształtu zaintereso­ w a ń etnograficznych Lucjana Turkowskiego dojrzewały także w jego z a m y s ł a c h , badawczych konkretne tematy i problemy ściśle związane z kierunkiem prac terenowych prowadzonych przez Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Klimat życia intelektualnego formujący się w wyniku działalności ośrodków uniwersyteckich możemy mierzyć i charakteryzować w sposób dość różny. O utrzymaniu w napięciu kontaktów z szerokim ogółem inteligencji zazwyczaj decyduje zarówno profil dyscypliny, autorytet katedr i aktywność ich obsady. Co więcej, nie bez znaczenia jest r ó w ­ nież działalność katedr o zainteresowaniach pokrewnych. W naszej dys­ cyplinie, w okresie międzywojennym odnotowujemy także wysoce do­ niosłą rolę podręczników o bardzo istotnym znaczeniu dla całej kultury narodowej, dla studiów uniwersyteckich zaś w szczególności. W niespeł­ na rok po opublikowaniu Wstępu prof. Bystronia ukazało się kapitalne dzieło Kazimierza Moszyńskiego pt. Kultura ludowa Słowian, tom I , Kultura materialna. Tom I I , Kultura duchowa, ukazał się pod koniec okresu międzywojennego, tom I I I , Kultura społeczna, niestety nie uka­ zał się wcale. Całość przez autora pomyślana była również jako pod­ ręcznik uniwersytecki. O Kulturze ludowej Słowian od-pół wieku pisa­ ło się i pisze bardzo wiele w różnych środowiskach naukowych i w róż­ nych językach. Stale podkreślano, i podkreśla się wciąż nadal, funda­ mentalne znaczenie tego dzieła dla nauki. W kręgu polskiej etnografii bez obawy przesady możemy przyjąć, że od momentu ukazania się pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian bez mała wszystkie prace te­ renowe, prace nad ekspozycjami w muzealnictwie i publikacje były orientowane na systematykę, sposób wyedrębniania typów, klasyfikację i posiłkowanie się odpowiednią nomenklaturą, ustanowionymi przez prof. Moszyńskiego. Zasadnicze również znaczenie dla rozwoju myśli kulturoznawczej w Polsce miały badania K . Moszyńskiego nad zasięga­ mi wytworów kultury i odczytywanie z nich przebiegu procesu kulturo­ wego w Polsce, na ziemiach słowiańskich z uwzględnieniem przyległych terytoriów europejskich i obszarów azjatyckich. �14 WITOLD DYNOWSKI Można podjąć dyskusję nad kwestią co i jak łączyło warsztat nau­ kowy K . Moszyńskiego z szerokimi ujęciami geograficznymi Ratzla, co zaś stwarzało pozory podobieństwa z tendencjami ujęć szkoły k u l t u rowo-historycznej. Na gruncie nauki polskiej można doliczyć się zaledwie paru przedstawicieli reprezentujących kierunek tej szkoły. Profesor Mo­ szyński do nich nie należał, przeciwnie, niejednokrotnie w sposób k r y ­ tyczny wypowiadał się o pomysłach tej szkoły. Z na wskroś samodziel­ nym sposobem wnioskowania o drogach rozwoju k u l t u r y ludowej na ziemiach słowiańskich zapoznajemy się u Moszyńskiego nie tylko po­ przez kapitalne jego prace, lecz także i z bezpośrednich wypowiedzi uczonego. W Kulturze ludowej Słowian pisze K . Moszyński: „składowymi częściami kultury są jej wytwory. Każdy z nich miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako tzw. fala kulturowa, ulegał rozwojowi tzn. , rozmaitym zmianom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej jego zmienności, czyli faz rozwojowych, prawie nigdy nie zgadzają się dokładnie ze sobą; tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecz­ nie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płasz­ czyźnie przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje w y ­ mieniony na przestrzenny". Dalej czytamy: „Ostrożnie i bardzo krytycz­ nie porównując ze sobą różnorakie fazy wytworu, efekt ich pracy itd., a przede wszystkim badając wzajemne ustosunkowanie ich geograficz­ nych zasięgów, etnograf czy etnolog rekonstruuje dzieje danego w y ­ tworu. W ten sposób przestrzenny układ faz zostaje przez niego z po­ wrotem wymieniony na chronologiczny". Lucjan Turkowski był mocno związany z pracami terenowymi Zakładu Etnologii i Etnografii USB. W dużym stopniu z terenem wią­ zały go także wykłady i ćwiczenia z zakresu etnografii prowadzone w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie. W latach 1930-1935 zebrał on duży materiał ludoznawczy z terenów byłego województwa wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo z Polesia. Ogółem zostało przez niego przebadane około 200 wsi. Powszechna akceptacja w nauce pol­ skiej dzieła prof. Moszyńskiego, jego metod pracy terenowej i zamysłów badawczych ukształtowała u L . Turkowskiego nie tylko odpowiednie podejście do materiałów etnograficznych, lecz także dyktowała mu kie­ runki dalszych poszukiwań. W jego tekach znalazły się szczegółowo i wnikliwie opracowane materiały do takich kwestii, jak występowanie na ziemiach polskich byłego województwa wileńskiego i nowogródzkiego wielkich, trójdzielnych stodół budowanych na sochy spiętrzone, często z podcieniem głębokim i ich krzyżowanie się na t y m obszarze z typem odmiennym, znacznie mniejszym (studia nawiązujące do dawnych wiel­ kich chat litewskich i łotewskich). Do wysoce interesujących kwestii pro­ wadziły także obserwacje i studia L . Turkowskiego odnośnie do relacji �LUCJAN TURKOWSKI 15 o piecu łaziebnym, piecu piekarnianym czy ogrzewaniu pomieszczeń mieszkalnych. W y n i k i rozważań z tego zakresu w swoim czasie intereso­ wały szczególnie naukę szwedzką i fińską — S. Erikson i U . T. Sirelius. Po upływie przeszło czterdziestu lat nie sposób jest odtworzyć z pamię­ ci, co z poczynań badawczych L . Turkowskiego zostało zakończone, co zaś wymagało jeszcze dopracowania. W pożodze wojennej większość ma­ teriałów zginęła i nie ma do nich powrotu. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności, z dużej pracy liczącej 280 stron, poświęconej tkactwu i rzemio­ słu tkackiemu na wileńszczyźnie i nowogródczyźnie, po pożarze drukarni ocalał chociaż wstęp. Ostatnio został on opublikowany w Zeszytach Na­ ukowych Wydziału Humanistycznego, z. 6, w Londynie pt. Żródlo od­ działywań na tkactwo ludowe w Wileńskiem i Nowogródzkiem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ed8ddefea1b19f944453cb111af6e67.pdf 6d5ce93dbb0473fae0418a1d931a62ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3996 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W S Z T U C E (] v LUDOWEJ V I WITOLD 1. Skrzenia zc wsi Haszów okolice Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo­ skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze­ nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo­ wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być może da się interpretować znacznie szerzej. To zna­ czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu procesów prowadzących do dekompozycji kulturo­ wej i do utworzenia się odmiennych poziomów kulturowych wewnątrz grupy, być może da się ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa­ Krakowa. Polska. Fot. St. DYNO WSKI Deptuszewski. raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw­ sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz. listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto­ wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech­ nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po­ znawaniem podstaw nowych technik obróbki su­ rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni­ my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza­ tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa­ niu się paraleli cywilizacyjnych. O tym, jak wyglądały początki formowania się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz- �nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze­ błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa­ ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są nam mało znane i posiadają wiele stron niejas­ nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso­ wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy też północnym-wschodem Europy. Najczęściej obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów ustalonych, na przykład w świetle danych etno­ graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar­ tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za­ chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli­ cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo­ ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi­ siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on­ giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót­ szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed­ noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych ani też o występowaniu jednakowej ilości współ­ rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz­ ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo­ wej i w następnym etapie do narastania paraleli Яус. 2. Skrzynia dębowa, wiek XVII. Holandia cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual­ ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko­ nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te­ mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami traktować poza środowiskiem, w którym one pow­ stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół zjawisk występujących w nieusystematyzowanej twórczości artystycznej nie da się potraktować, że tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz­ nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado­ mości o początkach ludowej twórczości artystycz­ nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo­ wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy­ my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy­ wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując się ku punktom zwrotnym w dziele budowania kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć w tych szeregach większą ilość elementów sobie współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy­ wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła historii i ustawianie się na równoległych torach dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze­ biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako­ wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot- wg. Bosserta �niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred­ niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów­ czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo­ wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol­ wiek ekonomiczno-społeczna struktura średnio­ wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy­ jała żywszej wymianie treści kulturowych między zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie­ mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury ludowej poczynił już postępy, krzepnący ustrój feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli­ kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła­ szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy­ tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej­ kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki kulturowe średniowiecza widziane od strony selek­ cji składników kulturowych na poszczególnych szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano­ wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal­ nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy jeden z podstawowych elementów tego zagadnie­ nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy­ glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni­ derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii, Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy­ czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po siły robocze do najszerszych warstw ludowych. W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz­ na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła zachodnio i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato­ miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze­ miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw­ sze miał możność rejestrowania silniejszych wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu­ rze organizowanej planowo. Ważnym jest również i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych, właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe­ ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę­ giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe wyroby przemysłowe. Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły­ wały na kształtowanie się ludowej twórczości Я $ с . 3, Ornament N i e m с у, Bawaria na drzwiach wg sza/j. Bosserla. artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho­ waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie­ rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu wiadomości bardziej ugruntowanych ) możemy jednak wnosić, że w okresie średniowiecza, zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu­ dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele­ mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi już zespalającej większość środowisk kulturowych w Europie. 1 �P R Z Y ') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y ­ wodzących się z zespołów kulturowych środkowej i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po­ z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o ­ P I S Y wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy kultu­ rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz. Я i; с. 4. K r z e s ł o we­ s e l n e p a n n y m ł o ­ dej. Muzeum Górnej Hesji w i' Bos s e r i a L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E . it 9 о Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux. D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i ­ cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition des paralleles et sur l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t . E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e . L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a ­ nufacture. E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s s'arreter a u c ó t ć sociologique de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s ­ f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e . 1 �ИСТОРИЧНОСТЬ О началах формирования вестно не много. НАРОДНОГО циЕИлизационных параллелей В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь ИСКУССТВА. в географическом о б ' е м е по м е р е того, как р а з о г н а в ш е е с я истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом ные группы. В освещении этнографических охватывали всей территории о д и н а к о в о . графические препятствия, в нынешнем данных, нам из­ колесо взаимном контакте племен­ проникающие с запада влияния не З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео­ понимании даже мало существенные, но тем не м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про­ должительной культурной ценностей можно сделать с о б а их наслоения. изоляции. Поэтому, из выводы аналогичные Важно именно появление с е н о в культурной способа то, что их включение в историю декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить той с р е д ы , в которой творчества, о оно происходило. выступающих пать из каждой с р е д ы нас этапов вековья, в отдельности. со Сведения или, иначе говоря, этапе — о с н о в для нароста- о истоках н а р о д н о г о Для примера художественного мы всегда будем чер­ рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х средневековья. стороны селекции культурных индивидуальный отпечаток истории з д е с ь параллелях и о их историчности развития — п о с л е д н ю ю ф а з у наблюдаемые распространения тем, какие вытекали из наблюдения с п о ­ Культурные отношения средне­ составных культурных э л е м е н т о в на разных ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин­ т е р е с у е т один из основных и п р и в л е ч е н и е к ремеслу. э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся р а щ е н и е за р а б о ч е й силой класса В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили к наиболее п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б ­ широким народным слоям. Не касаясь социологи­ г ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря соприкосновению с реме­ слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану. H I S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T . W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope. They were p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n ­ sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s . T h e point is that the: ,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m ­ position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y of the c e n t r e i n w h i c h they occur. K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e ­ d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n it is of i m p o r t a n c e to observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po­ p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e . Reprodukcje wykonał Stefan Deptuszewski 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08eb20a10b519583e99b8c039b6ca37a.pdf ee6b2a8926f687992d7585fde484809f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3626 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H I S T O R Y C Y Z M W SZTUCE LUDOWEJ CZĘŚĆ WITOLD III. DYNOWSKI P Л^г. 2. Talerz z 1704 r. z Staf­ fordshire - Anglia ir g Bosserła. Дуг. 'i. Talerz z 1710 r z S O ­ LI e .s / с w Czechosłowacja. Щ rzez rozsupłanie połączeń oplatających dwie struktury kulturowe: jedną, która powstała z dążeń do systematyzacji treści kulturalnych i drugą bezplanową, przekazywaną z po­ kolenia w pokolenie, najczęściej w drodze tradycji ustnej oraz przez zgranie występujących tu zjawisk, w wielu wypadkach uda się nam wydobyć z ukrycia to (przede wszystkim element czasu), co w ludowej twórczości artystycznej na pozór wyda­ wać się może nie jasnym, czy też nawet mało prawdopodob­ nym do ustalenia. Sięganie jednak po nitce, względnie po nit­ kach do kłębka możliwe jest jedynie w t y m wypadku, jeżeli końcówki tych nici nie w y m y k a j ą się nam z garści. To znaczy, że przed t y m jeszcze zanim przystąpić do rekonstrukcji skom­ plikowanego systemu powiązań łącząc.ych dwa zespoły k u l t u ­ rowe, należałoby w kręgu ludowej twórczości artystycznej ustalić właściwe punkty zaczepienia.') Należałoby więc w szeregu bądź też w szeregach rozwojowych dla w y t w o r ó w sztuki ludowej ustalić właściwą następczość przemian oraz kolejność nawarstwień i dopiero w oparciu o ten układ dążyć do połączeń międzyzespołowych. Uprzednio w s k a z y w a ł e m na to, jak wiele trudności przy rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury sztuki ludowej nastręczają przeskoki w szeregach rozwojowych z jednego poziomu na inne bez zachowania w przeobrażeniach n a s t ę p czości przemian. W takim przerwanym szeregu, czy też szere­ gach rozwojowych, tworzą się jakby luki, właściwie nie w y ­ pełnione żadnym procesem przetwarzania. Przy tym, jeżeli szeregi rozwojowe w górnych poziomach b y ł y nadbudowywa- �Дус. R$c. Ryc. Rgc. R};c. 4. 5. 6. 7. 3. Pisanka wielkanocna (XIX-XX w.). Czechosłowacja Pisanka wielkanocna Pow. puławski w/g Pisanka wielkanocna. Okolice Lublina wg Pisanka wielkanocna {XIX-XX w) Czechosłowacja Dzban fajansowy z XVIII n\ Siedmiogród-Rumunia wig Bosserta. Dąbrowskiego. Dąbrowskiego. wg Rosserta. iv g Bosserta ne przez w p ł y w y zewnętrzne — co występuje najczęściej — zachodzi poważna obawa (zwłaszcza gdy przerwy są długie), pomieszania ze sobą rzeczy heterogenetycznych. Weźmy dla przykładu barwne skrzynie chłopskie. Całkiem inaczej w y ­ padnie podejść do rekonstrukcji przeobrażeń tych w y t w o r ó w w kulturze ludowej środowisk zachodnio - europejskich czy rdzennej Polski, inaczej znów np. na Białej Rusi i Polesiu. W jednym wypadku będziemy mieli do czynienia z szeregiem rozwojowym, który się kształtował z zachowaniem następczości przemian, natomiast w drugim, pomiędzy g ó r n y m a dol­ nym poziomem, nie da się ustanowić żadnych ogniw pośred­ nich. W świetle danych etnograficznych rozróżniamy dwa pod­ stawowe typy sprzętów schówkowych — drążony w pniu ka­ dłub i sporządzoną z desek skrzynię. Każdy z tych typów pow­ stał na całkiem odmiennym podłożu geograficznym i był jego odpowiednikiem — kadłub dla lesistej Północy, zaś skrzynia dla ubogiego w drzewo Południa. We wczesnym okresie histo­ rycznym przedostała się skrzynkowa forma schowka wraz z przenikaniem k u l t u r y południowej na bogato zalesione te­ reny europejskie. I tu pod w p ł y w a m i wczesnych i późniejszych stylów historycznych w y p a r ł a ona t w ó r rodzimy jakim był drążony w pniu lub z klepek sporządzony schowek. Otóż bu­ dując od tego miejsca szeregi rozwojowe dla sprzętów schów­ kowych w jednym wypadku uda nam się prześledzić niemal wszystkie fazy rozwojowe dla skrzyń i ozdób na nich w y s t ę - �Rye. Hyc. Hyc. Hyc. Hyc. '>. Dzbanek z X\'II w. z Talavera (Toledo-Hiszpania) wg Bosserta. 10. Fragment polichromii ścian Czechosłowacja wg Bosserta. II. T а I e г z; z Л'Л' ;/•. Okolice Lublina w g В o s s e r t a. 12. Wycinanka Okolice Łowicza w/g Frankowskiego. 13. Misa z 17117 r. Okolice l.inzu (Austria) wig Bosserta. pujących, w innych będzie to rzeczą niewykonalną ponieważ na starszym podłożu kulturowym nowe wartości nie wszędzie mogły się rozwinąć w równie bujny sposób. W jednym w y ­ padku będą to przeobrażenia, które dojrzewały stopniowo na przestrzeni wielu stuleci i k t ó r e między innymi doprowadziły także do upowszechnienia się zwyczaju ozdabiania skrzyń chłopskich malowidłami, w innym natomiast na praestrzeni tych samych stuleci nie stwierdzimy głębszych śladów prze­ twarzania, połączenie zaś przeszłości z współczesnością w po­ staci zastąpienia odwiecznej formy drążonego w pniu schow­ ka sprzętem całkiem nowoczesnym — kufrem, dokonało się dopiero na najwyższym szczeblu szeregu rozwojowego. Przeskoki z jednego poziomu na drugi bez zachowania ko­ lejności przemian stwierdzamy w szeregach rozwojowych wie­ lu w y t w o r ó w kultury ludowej. Wystąpią więc one nietylko w dziedzinie sprzętarstwa i zdobnictwa. P r z y k ł a d ze skrzynią, kadłubem i kufrem należy do rzędu najbardziej jaskrawych, przytoczyłem go tutaj celowo, po to, by w sposób szczególnie mocny podkreślić i unaocznić potrzebę oraz znaczenie właści­ wego uszeregowania przemian i u w a r s t w i e ń przy analizie w y ­ t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej. Dopiero bowiem po ustale­ niu stosunku wytworu do szeregu rozwojowego i po określe­ niu jego miejsca w tym szeregu zyskujemy mocny grunt do snucia dalszych wniosków, przede wszystkim zaś podstawę do wkomponowania i zahaczenia skomplikowanego systemu po­ wiązań, łączączych dwa zespoły kulturowe — tradycyjny �Rye. 14. Misa polewana z XVIII iv. Siedmiogród, wg Bosserta. Bgc. 15 Talerz z X Г 111 wieku {prawdo­ podobnie pochodzi z Bawarii) w g fi o s s e r l a. Ryc. 16. M a l o w a n k a w/g /•' r a. n h o w s I; i e g o. z historycznym. Nie mniej w a ż k ą rolę przy analizie w y t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej odgrywa ustalenie rozpiętości prze­ s k o k ó w w szeregach rozwojowych. W ujęciu pobieżnym 1 4 mo- żerny przyjąć, że jeżeli w g r ę wchodzą rozpiętości niewielkie, powiedzmy, jeżeli z łańcucha przemian tu i ówdzie wyrwane, bądź też zatarły się z czasem tylko zostały poszczególne ogniwa, istnieje na ogół możliwość w y p e ł n i e n i a tej l u k i przez sięgnięcie do szerszego zespołu obserwacji i przez odwołanie się do pokrewnych f a k t ó w etnologiczno-etnograficznych. S t ą d płynie bezsporna korzyść badania p r z e o b r a ż e ń ludowej t w ó r ­ czości artystycznej w kontekście z p r z e o b r a ż e n i a m i w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Natomiast kiedy łańcuch przemian na całej swej w wypadku, długości wykazuje wiele p o w t a r z a j ą c y c h się „uszkodzeń", w sensie braku co raz to w i n n y m miejscu większej ilości ogniw doprowadzających, b ą d ź też, jak to miało miejsce w ostatnio przytoczonym przy­ kładzie — nie w y s t ę p u j ą one w ogóle, stajemy wówczas wobec bardziej bowiem w próżni, 1 5 skomplikowanego pozbawiony zagadnienia. własności niejednokrotnie Wytwór kulturowy „sąsiedstwa" wisi wydając się obcym dla niejako całego układu. 10 ') Wytwory sztuki ludowej na ogół rzadko kiedy wpetni od­ zwierciedlają przebieg procesów rozkładowych w starszych skład­ nikach kultury. Dlatego też chcąc otrzymać bardziej kompletny obraz wydarzeń należałoby raczej przeobrażenia w ludowej twór­ czości artystycznej rozpatrywać w kontekście z przeobrażeniami w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Wiemy, że promienie światła historycznego przenikając w krąg kultury ludowej nie og­ niskowały się na jednym z jej odcinków lecz przeciwnie rozcho­ dziły się po całej powierzchni wystawionej na oddziaływania. W rezultacie prowadziło to do równoczesnego naświetlenia całegc zespołu treści kulturowych, a w i ę c zarówno w y t w o r ó w kultury ma­ terialnej, duchowej jnk i społecznej. Tak wi"c пч przykład trudno sobie wyobrazić rozwój dekoracji barwnych, dajmy na to poli­ chromii sprzętów, w warunkach nie współrzędnych — na tle ciem­ nego i zakopconego wnętrza kurnych chat chłopskich. Właściwy i pełny rozwój polichromii sprzętów mógł się dokonać tylko łącz­ nie z upowszechnieniem się zwyczaju stawiania d y m n i k ó w i po­ niekąd w związku z wprowadzeniem do budownictwa ludowego oszklonych okien ramowych. Również zwyczaj stosowania na większą skalę ozdób w budownictwie ludowym mógł powstać je­ dynie w związku z upowszechnieniem się na wsi bardziej skom­ plikowanych narzędzi pracy jak i w pewnej zależności od procesu wyodrębnilania się spośród wiejskiego ogółu jednostek, które za­ jęcie ciesielskie zaczęły uprawiać zawodowo. Przy tej sposobności warto nadmienić, że udział gminnego cieśli w rozwoju budowni­ ctwa ludowego stanowi pozycję całkiem specjalną, n i którą jak dotąd nie zawsze zwracano dostateczną uwagę. �Bgc. nego Rys. M a 17. Krążek porcelanowy do ciasta obrzędowego wypieka­ z okazji Święta Wielkanocy Belgia w. XIX wg Bosserta. 18. Kilim ukraiński wg Krzyżanowskiego t i e r i a l y po E t n o » r a f |i i. a 17 20 Hyc. 19. Haft jedwabny po w. Swieloc'h\lowi\cki Ś l ą s k w;g D o b r o w o l s k i e gjo . Ryc. 20. Talerz z 1786 r. Heinberg-Szwajcaria wig Bosserta. �Историчность в народном искусстве. Ч. JII. Устанавливая связь, переплетающую две культурные струк­ туры — традиционную и историческую, но многих'случаях уда­ ется добыть и:; сокрытия то. что на нервный взгляд может ка­ заться в народном художественном творчестве неясным или да­ же мало возможным для определения (прежде всего элемент времени). Однако итти но нитке или по нитям к клубку можно только в том случае если концы этих нитей не ускальзывают ив рук. 'Это значит, что еще перед тем. как приступить к рекон­ струкции сложной системы связей, следовало бы в кругу на­ родного художественного творчества правильно установить точки сопрпьоеновения. Надлежало бы. поэтому, установить па этапах развития соответствующую последовательность измене­ ний и порядок- наслоений и лишь опираясь на такое распреде­ ление устанавливать связь между отдельным трупами. Rye. 21. łragme.nl polichromii śrinn. Czechosłowacja L H I S T O R I C I S M E DANS L'ART POPULAIRE. w 'g Bosserta I I I me Partie En demelant les rattaches des deux structures de culture et de tradition d'un cóte et de culture historique de 1'autre, i l sera possible dans maint cas de mettre en lumiere ce qui dans la creation artistique populaire peut sembler obscur et meme impossible ;i preciser (avant toute chose Г element du temps). Le f i l conducteur peut mener a l'echeveau a condition toutefois, que le bout ou les bouts de f i l ne glissent pas d'entre les doigts. Cela veut dire, qu'avant de proceder a la reconstruction d'un systeme complique d'enchevetrement on devrait d'abord fixer dans le cercie de la creation artistique populaire les points d'attache indispensables. I I faudrait done fixer dans les series de developements le tour des changements et la suite des couches superposees et partant de cet arrangement passer aux unions en ire groupements. Rye. 22. II у с i и а и к a lК и г p i r) w 'g F rank H1STORICISM I N POPULAR ART. o w s к i e g o. Part I I I . Before unravelling the knots which bind the two structures, cul­ tural — traditional and historical, i t w i l l be possible in many instances to bring to light what in the popular artistic creation may first appear incomprehensible or even too difficult to settle, to begin w i t h . The time element. A thread, or threads, may lead to the spool, but under the condition that the ends of those threads do not slip from the grasp. I t means that before starting the re­ construction of a complicated system of netting one should first discover the proper points of attachment in the domain of popular artistic creation. One should begin by finding the proper sequence of changes and alternate layers in the series of development and then basing on this arrangement proceed to inter-set unions. Rye. 23. M a I o w a n a l u b i a п h a XIX w. P ó ł n o c n a Ko s i a Fołograjie wykonał Stefan z drugie j polo w у wig B o s s e r t a . Dep t us z e ws ki. �TABLICA I. Ilys. 1. Skrzynia wykonana i znale­ ziona w Czernichowie, autor nieusta­ lony. Rys. 2. Skrzynia czernichowska lowana przez Oczkosia. Rys. H. Skrzynia znaleziona w Łękawicy (p Wadowice) zakupiona w roku 1.907 w Wadowicach na jarmarku. znaleziono jeszcze dwie skrzynie zupelrie podobne, z których jedna oznaczona była dalą 1888. ma­ W Łękawicy L*"""! �Hijs. в. Skrzynia z Kaszowa p. Kraków, autor nieuslatony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86ddaa493fa5961a3958e87a8780cf22.pdf 75e485789812bab966bce174deb1dbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3637 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.IV / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.67-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM C Z E Ś С W SZTUCE IV. LUDOWEJ WITOLD DYNO W SKI 14 awiązując do poprzednich wypowiedzi wypadnie dodać, że etnografom często przychodzi się mozolić nad tym, jak wobec piętrzących się trudności w sposób poprawny od­ tworzyć obraz „początków" i przekształceń w k r ę g u ludowej twórczości artystycznej. Wysiłki te wprawdzie nie zawsze bywają uwieńczone pełnym rezultatem. Nie zawsze też po za środowiskiem etnografów, wysiłki te i ich w y n i k i są właściwie rozumiane i przyswajane. Wystarczy tutaj przytoczyć dość szeroko rozpowszechniony zwyczaj swoistego określania stosunku poszczególnych wytworów kultury i sztuki ludowej do tła cywilizacyjnego. Często mówi się, że taki czy inny w y t w ó r „spotyka się", co w gruncie rzeczy niczego nie określa i bez bliższego sprecyzowania pozbawione jest głębszego sensu. W określeniu „spotyka się", najczę­ ściej streszcza się cała bezradność badacza, zwłaszcza w sto­ sunku do metryki w y t w o r u — jego przeszłości i pochodze­ nia. Otóż taki czy inny w y t w ó r nie może się tylko „spo­ tykać", jest to zbyt daleko posunięte uproszczenie; w y t w ó r musi być albo zrośnięty z zespołem kulturowym i w t y m wypadku musi on posiadać właściwe miejsce w szeregu rozwojowym oraz mniejszą lub większą ilość jemu współ­ rzędnych w innych szeregach, bądź też jako zwiastun no­ wego u k ł a d u stosunków cywilizacyjnych nawet gwałtownie odcinając się od przeszłości, zawsze jednak powinien po­ zostawać w j a k i m ś logicznym związku z całokształtem prze­ mian w zespole. W każdym innym mniej w y r a ź n y m przy­ padku w y t w ó r taki istotnie tylko „spotyka się", nie repre­ zentując nic po za t y m i nie odzwierciedlając w kulturze środowiska żadnych istotnych wydarzeń. Nie ulega wątpliwości, że przy „wypełnianiu ram" za­ kreślonych rozwojem historycznym, pewna ilość w y t w o r ó w , o których da się powiedzieć niewiele więcej ponad to, że się „spotykają", mogła trafić do kultury i sztuki ludowej. Być może w niektórych wypadkach da się stwierdzić, że R$c. 2. M a l o w i d ł o na г o w а n у d r z e w o r y t z s z k l e , S ł o w a c j a p o c z ą t k ó w XVIII wg. V a c l a v i k a . s t. S ł o w a c j a w g. Ryc. 3. К o l oV a c l a v i h a . 67 �Rye. 4. P o l i c h r o m o w a n e o p a r c i e . ł a w k i . S ł o w a c j a wg. V a c l a v i k a te luźno występujące wytwory, trafiając na podatny grunt zdołały tu i owdzie się przyjąć. Być może nawet da się .stwierdzić, że wytwory te kojarząc się ze zrębem k u l t u r y środowiska zdołały wejść w pełny jej system i w jakimś stopniu wzbogacić skarbnice ludowej twórczości artystycz­ nej. Błędem atoli było by budować na tych przestankach jakieś szersze koncepcje, gdyż taki czy inny, luźnie w y s t ę ­ pujący w y t w ó r , czy też nawet „spotykająca się" pewna ich ilość nie będą w stanie zastąpić ani ogniw brakujących w łańcuchu przemian, ani też nie wypełnią luk powstałych w procesie przetwarzania. To też zmierzając do ustalenia związków pomiędzy twórczością historyczną i tradycyjną oraz dążąc do uwypuklenia przejawów paralelizacji zjawisk podstawowych (przede wszystkim wypływających z tych samych k i e r u n k ó w przeobrażeń), w dalszych wywodach całkowicie odgrodzimy się od wszelkiej przypadkowości. Nie będą więc nas interesowały ani w y t w o r y o niepewnej pozycji w zespołach kulturowych, ani też procesy o m a ł y m rezonansie i o krótkim, przemijającym żywocie. Dociekania swe natomiast skierujemy ku zjawiskom typowym, kształ­ tującym się na długiej i ciągłej fali historycznej. Uwagą tą wkraczamy w k r ą g zagadnień bezpośrednio nas intere­ sujących. Układ stosunków cywilizacyjnych w Europie po usta­ bilizowaniu się osadnictwa pod pewnym względem będzie przypominać zjawisko powstałe w w y n i k u połączenia naczyń wypełnionych (wyrównanie poziomu). Co­ raz wyraźniej bowiem rysuje się obraz, gdzie rozpędzone koło historii rozmachem swym wiąże i jednoczy bliżej i dalej położone skupiska ludzkie. Co więcej, sprzęgnięte obrotami koła historii dotychczas obce sobie społeczności, zostają jakby ustawione na równoległych torach, wzdłuż których w następstwie wzajemnych oddziaływań poczęły 68 Л у с . 5. Polichromia szczytu Słowacja Vaclavika. Rye. 7. Fragment polichromii wg. Vaclavika. Ryc. 6. Fragment barwnej wycinanki, m. Kanovice, zewnętrznej ściany budowli, Okolice Kelniky, Biskupice, Słowacja Słowacja we. wg. Vaclavika �8 się formować sposób na i narastać różnorodnym w a ł y Europę, jakby na bujnie korona, gdzie paralele etniźmie cywilizacyjne. ludów, które wielokorzennym pniu każda W ten skolonizo­ rozrosła uszlachetniony historyczną szczepionką. cywilizacyjnych będziemy świata się gałąź i każdy listek został Poza t y m z prze­ nikaniem światła historycznego w krąg zamkniętych dów 9 plemiennego, jako również łączyli proces dekompozycji i początki tworzenia się odrębnych poziomów ukła­ skutek, kulturalnej cywilizacyjnych w e w n ą t r z grupy. Z oświetlenia źródłowego wynika bowiem, że z rytmem przemian historycznych sprzęgały się przede wszystkim warstwy eksponowane, i w skutek tego zarówno dawka, ekonomicznie jak i sposoby działania szczepionki historycznej w kulturze tych inne niż zespołach w kulturowych najszersze rzesze ludności. silniejsze środowisk przetwarzanych Podchodząc od tej były przez strony do zagadnienia dekompozycji i punktu zwrotnego w dziele bu­ dowania k u l t u r y skonstruować i sztuki nie podziału, który możemy jednak odseparowałby poprawnie kulturę od dołów społecznych (zastrzeżenie to w całej góry rozciągłości da się zastosować zarówno do wczesnych, jak i późniejszych czasów historycznych). W dowolnie bowiem wziętym mencie historycznym nie u s t a w a ł a wymiana treści mo­ kulturo­ wych między zespołami już to zacieśniając, już to zluźniając łączące je węzły, zawsze jednak jednocząc środowisko wspól­ nym kierunkiem przeobrażeń. Gdybyśmy stosunek ten równali do słupka barwnej substancji, wypełniającej po­ prze­ źroczyste naczynie, — góra w y p a d a ł a b y bardziej nasycona, podczas, gdy spód zdradzał by o wiele pigmentacji. mniejsze Warstwy zaś pośrednie, nie nasilenie tworząc nigdzie wyraźnego przejścia, d a w a ł y by całą gamę odcieni, ale, i to jest właśnie najważniejsze, że tego samego koloru. Ryc. 8. Fragment krzyż, nagrobkowy Ryc. 11. Fragment polichromii pieca kuchennego m. Cataja, Słowacja wg. Vaclaviha. Słowacja wg. Vaclaviha. Ryc. 10. Polichromia ściany m. Kanovice polichromii zewnętrznej ściany budowli, okolice Kelnihi, Biskupice, 11 Ryc. 9. Słowacja Słowacja Polichromowany wg. Vaclaviha. wg. Vaclaviha. 69 �ИСТОРИЧНОСТЬ Н А Р О Д Н О Г О ИСКУССТВА. Связь м е ж д у историческим и традиционным творчеством м о ж е т быть правильно о п р е д е л е н а при условии, если мы опираемся на характерных, типичных явлениях. Поэтому в своих р а с с у ж д е н и я х мы о т м е ж е в ы в а е м с я от всякой слу­ чайности: нас не будут и н т е р е с о в а т ь п р о и з в е д е н и я , не и м е ю щ и е б о л е е устойчивых позиций в культуре отдель­ ных групп, ни п р о ц е с с ы с малым р е з о н а н с о м , ни с к о р о ­ п р е х о д я щ и е п р о ц е с с ы . П о с л е того, как улеглись великие к о л о н и з а ц и о н н ы е движения, в формировании цивилизационных о т н о ш е н и й в Е в р о п е мы м о ж е м видеть зачатки п р о ц е с с о в , нивелирующих этнические о с о б е н н о с т и о т д е л ь ­ ных племен. Х о д истории своим размахом связывает и о б ' е диняет как с о с е д с т в у ю щ и е с с о б о й , так и д а л ь ш е о д н о от другого находящиеся скопления л ю д е й . Б о л ь ш е того, связанные ходом исторических событий о б щ е с т в а , д о этого ч у ж д ы е с е б е , как бы ставятся на п а р а л л е л ь н ы е пути, вдоль которых, в р е з у л ь т а т е взаимно о к а з ы в а е м о г о вли­ яния, начали формироваться и нарастать цивилизационные параллели. Таким о б р а з о м , на р а з н о р о д н о м этнизме на­ р о д о в , колонизировавших Европу, как бы на пне с много­ численными корнями, б у й н о р а з р о с л о с ь д е р е в о , в котором каждая ветка и каждый листок о б л а г о р о ж е н исторической прививкой. L'HISTORICISME I I faut p r e n d r e des relations DANS L'ART POPULAIRE. les p h e n o m e n e s t y p e s entre la creation V o i l a p o u r q u o i nous r e t r a n c h o n s p o u r base si l ' o n v e u t historique et la construire creation traditionelle. dans nos c o n s i d e r a t i o n s t o u t ce q u i est a c c i d e n t e l , nous ne nous a r r ć t o n s n i a u x p r o d u c t i o n s d o n t l a p o s i t i o n est i n c e r t a i n e dans les a r r a n g e m e n t de c u l t u r e , n i a u x p r o c e s r e s o n n a n c e et de corn te duree. D a n s l a r r a n g e m e n t les en Europe, apres 1 ' e x t i n c t i o n des grands nous p D u v o n s a p e r c e v o i r les commencements des tribus. differences ethniques des manquant des r e l a t i o n s mouvements des proces de culturel- colonisateurs, de n i v e i l e m e n t La roue de l ' h i s f o i r e dans se r e v o l u t i o n a c c e l ć r e e , e n t r a i n e et u n i t des g r o u pes h u m a i n s p r o c h e s et l o i n tains. I I у a e n c o r e cela e n p l u s , que le m o u v e ment r o t a t o i r e de la roue de l'histoire rapproche des societes naguere etrangeres les unes a u x a u t r e s et les p l a c e sur des v o i e s p o u r a i n s i d i r e parallelles. C'est la que commence l'echange v o i t se f o r m e r et c r o i t r e des p a r a l l e l l e s de mutuel d'mfluence et qu'on civilisation. C'est a i n s i que sur l ' e t h n i s m e d i v e r s des p e u p l e s q u i c o l o n i s e r e n t 3'Europe c o m m e sur u n t r o n c a u x r a c i n e s m u l t i p l e s , le t e m p s f i t c r o i t r e une e x u b e - rante ou cime chaque branche, cheque rameau s'ennoblit d'une greffe historique. HISTORICISM I N POPULAR A R T . A p r o p e r c o n s t r u c t i o n of c r e a t i o n is p o s s i b l e u n d e r t a k e n for basis. the u n i o n b e t w e e n h i s t o r i c a l a n d t r a d i t i o n a l the c o n d i t i o n t h a t t y p i c a l p h e n o m e n a w i l l be I n our c o n s i d e r a t i o n s w e e x c e p t a l l a c c i d e n t a l i t i e s , w e s h a l l n o t be i n t e ­ rested i n p r o d u c t s w h i c h h a v e an u n c e r t a i n p o s i t i o n in t h e c u l t u r a l sets, nor i n processus w h i c h h a p p e n w i t h o u t r e s o n a n c e a n d are of s h o r t duration. I n the a r r a n g e m e n t of c i v i l i s e d r e l a t i o n s i n E u r o p e , after the a b a t i n g of great c o l o n i s i n g m o v e m e n t s , w e c a n d i s c o v e r the b e g i n n i n g of processus l e v e l l i n g a l l e t h n i c a l differences. The accelerated and unites r o t a t i o n of the w h e e l of H i s t o r y n o w i n f u l l speed, binds near a n d m o r e d i s t a n t g r o u p s of peoples. Societies a l i e n t o one a n o t h e r , c a u g h t b y the w h e e l of H i s t o r y seem t o be p l a c e d o n p a r a l ­ l e l l i n e s a l o n g w h i c h , as a c o n s e q u e n c e of m u t u a l r e a c t i o n s , a nal parallel began to f o r m a n d to g r o w . I n t h i s m a n n e r , civilisatio- o n the diversi­ f i e d e t h n i c i s m of the peoples w h i c h h a v e c o l o n i s e d E u r o p e , as o n a m a n y 70 Rye. 12. polichromii Słowacja F r a g m e n t ściany wg. Vaclavika. r o o t e d stem, a n e x u b e r a n t c r o w n has e x p a n d e d w h e r e o n e v e r y b r a n c h , o n e v e r y leaf a h i s t o r i c a l a n d e n n o b l i n g e l e m e n t has been g r a f t e d . �Polichromia pieca kuchennego. Słowacja wg Vaclaviha. �D r z e w o r y t w M u z e u m z o k ł a d k i k a t a l o g u w y s t a w y N a r o d o w y m w W a r s z a w i e c z e c h o s ł o w a c k i e ; s z t u k i — m a r z e c — k w i e c i e ń l u d o w e j 19 4 9 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46748406b38b757940c330eb120a1397.pdf 941168774b288b1a896d52f442483f5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:522 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:476 Title A name given to the resource Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.15-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WITOLD DYNOWSKI Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII POLSKIEJ Przeobrażenia ustrojowo-gospodarcze, jakie dokonały się w Polsce w w y n i k u drugiej wojny ś w i a t o w e j , stosunkowo w krótkim czasie pod­ porządkowały sobie całość życia zbiorowego w p a ń s t w i e . Łącznie z tym, opierając się na teorii m y ś l i marksistowskiej, ugruntowano także nowe drogi dla działalności dyscyplin humanistycznych o perspektywach spo­ łecznych. W kręgu nauki polskiej p r z y c z y n i ł o się to do zrewidowania wielu pojęć dotychczasowych, jak r ó w n i e ż do zastąpienia bądź poszerze­ nia znaczenia szeregu określeń tradycyjnych. W nowym układzie rzeczy m i ę d z y innymi z u p e ł n i e specjalnego zna­ czenia nabrały określenia takie, jak plan, deficyt czy dziedziny deficy­ towe. Przy konstruktywnym dążeniu do objęcia planowaniem centralnym wszystkich s k ł a d o w y c h życia zbiorowego i przez znalezienie dla nich w ł a ś c i w e g o miejsca w tworzonej rzeczywistości sprawa troski o rozwój tej czy innej dziedziny w pewnym sensie stała się sprawą ogólną. S p r a w ą ogólną, a przynajmniej w y m a g a j ą c ą wnikliwej analizy i n a ś w i e t l e n i a z niejednego kluczowego stanowiska życia zbiorowego w p a ń s t w i e , stają się w tym z w i ą z k u przede wszystkim dziedziny, które nie w y k a z u j ą w ł a ­ ściwej prężności rozwojowej. W przyjętej dzisiaj potocznej nomenklaturze dziedziny te określane są jako dziedziny deficytowe. M o ż n a podjąć d y s k u s j ę odnośnie do tego, jaką rangę społeczną winna posiadać m y ś l humanistyczna w dzisiejszym ś w i e c i e napięć produkcji i konsumpcji p r z e m y s ł o w e j . Gdzie i jaka w kulturze środowiska winna b y ć dla niej wydzielona pozycja z a r ó w n o dzisiaj, w warunkach życia skierunkowanego przez wytwarzanie zmechanizowane, jak i jutro, kiedy produkcja zostanie całkowicie lub w w i ę k s z e j części zautomatyzowana i wskutek tego wszystko to, co już obecnie odciąga od z a i n t e r e s o w a ń humanistycznych i tuszuje t ę p r o b l e m a t y k ę , będzie działać ze znakomicie z w i ę k s z o n ą siłą. Jakim nurtem u ł o ż y się ta m y ś l i jakie będą jej per­ spektywy naukowe, kiedy dotychczasowy sens u ż y t k o w y pojęcia prze­ strzeni i czasu zostanie całkowicie lub w znacznej mierze zdewaluowany? �16 WITOLD DYNOWSKI Zagadnienie odhumanizowania życia dzisiejszego jest zagadnieniem otwar­ tym. W sprawie tej zabiera się, i to coraz częściej, głos naświetlający zagadnienie z r ó ż n y c h pozycji, z a r ó w n o w obozie p a ń s t w socjalistycz­ nych, jak i ś w i e c i e kapitalistycznym. Rzecz prosta, r ó w n i e ż i w Polsce zagadnienie to posiada s w ą rubrykę dyskusyjną. Pomijając jednak spra­ wy zasadnicze: ustalenie rangi społecznej we w s p ó ł c z e s n e j kulturze dla myśli humanistycznej i dla dyscyplin naukowych, które ją kształtują, jak również blaski i cienie gospodarki planowanej, wydaje się sprawą bezsporną, ż e tam, gdzie cały byt zbiorowy poprzez swe różnorodne ogniwa scalony jest i skierunkowany przez plany generalne, odpowie­ dzialność za rozwój m y ś l i humanistycznej musi b y ć w i ę k s z a niż tam, gdzie p l a n ó w takich się nie sporządza bądź planuje s i ę dorywczo, ko­ niunkturalnie. Bezsporne wydaje s i ę r ó w n i e ż i to, ż e w ł a ś n i e z pozycji planowania centralnego ł a t w i e j jest nabrać przekonania o prawdzie pew­ nych sytuacji i dostrzec narastające zło, jego źródła i rozmiary. Łatwiej jest z tych pozycji zadziałać skuteczniej i bez zwłoki w czasie, żeby nie dopuścić do powstania sytuacji, którą najlepiej będzie określić powiedze­ niem : zabrnięcie na ś l e p y tor. Osiągnięcia w tej czy innej dyscyplinie humanistycznej nie dadzą się w a r t o ś c i o w a ć w sposób jednoznaczny. Można je bowiem różnie oce­ niać, chociażby ze w z g l ę d u na niejednakowe znaczenie, jak i odmien­ ne kryteria przydatności. To znaczy, że na określony dorobek da się r ó w n i e dobrze spojrzeć z wysokiego szczebla s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w nauce ś w i a t o w e j , jak i z pozycji uformowanych w znacznie w ę ż s z y m kręgu życia naukowego, na przykład w ramach p a ń s t w a czy też w ze­ spole państw. W z g l ę d n o ś ć takiej oceny i wartościowania dorobku nauko­ wego ze szczególną w y r a z i s t o ś c i ą w y s t ę p u j e zwłaszcza w naukach etnologicznych. Nietrudno stwierdzić, ż e z a r ó w n o początki z a i n t e r e s o w a ń etnograficz­ nych, jak i p ó ź n i e j s z y ich r o z w ó j i przekształcenie się w prace badawcze w i ą z a ł y się w Polsce przede wszystkim i w g ł ó w n e j mierze ze środo­ wiskiem chłopskim, jego bytem i kulturą. Zależnie od c e l ó w poznaw­ czych p o s z c z e g ó l n e w ą t k i z tego zakresu tematycznego, czy też całe ich zespoły najczęściej wplatano z a r ó w n o w określone układy p o w i ą z a ń prze­ strzennych, jak i chronologicznych, czerpiąc stąd przesłanki przede wszystkim do rekonstrukcji dróg rozwojowych starszych i ś w i e ż s z e j daty składników kultury ludowej oraz do zbudowania na tym podkładzie pew­ nych t w i e r d z e ń teoretycznych. Toteż historykowi etnografii polskiej nie sprawi żadnej trudności w y k a z a ć ciągłość tematyczną na wszystkich etapach rozwoju tej dyscypliny w Polsce. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , ż e u d a ł o s i ę zgromadzić tak bardzo obfity materiał do s t u d i ó w kultury mas chłopskich, uformowanej nie tylko na rdzennych �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 17 ziemiach Polski, lecz t a k ż e i w jej granicach historycznych. W tym w ł a ­ śnie upatrujemy niezaprzeczalne osiągnięcia etnografii polskiej dla nauki i kultury narodowej. Bezspornym i w a ż n y m osiągnięciem są także rezul­ taty badawcze rzucające ś w i a t ł o na przeobrażenia w kulturze chłopskiej, na ich przebieg i wyniki. Wreszcie za osobną kategorię dorobku, na domiar potwierdzającą prężność r o z w o j o w ą dyscypliny (w o k r e ś l o n y m kierunku), należy uznać t a k ż e poszerzenie tradycyjnej tematyki badawczej o w s p ó ł ­ czesne przemiany w kulturze wsi, jak i o zakres s t u d i ó w nad kulturą klasy robotniczej. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e część tego dorobku, doty­ cząca zwłaszcza s t u d i ó w nad podstawowymi zmianami w siłach w y ­ twórczych, w ustroju s p o ł e c z n y m wsi i świadomości społecznej chłopów, będzie posiadać szersze znaczenie. To znaczy, ż e przydatność naukowa tych prac w postaci w n i o s k ó w uogólniających, wydobytych z polskiego procesu historycznego, b ę d z i e m o g ł a b y ć także wykorzystana jako w k ł a d do ogólnej teorii kultur ludowych, które k s z t a ł t o w a ł y s i ę w podobnych warunkach i w podobny sposób j a k w Polsce, oraz do teorii odrębności kulturowych na p o d ł o ż u etnicznym. Co w i ę c e j , pewne zdobycze metodo­ logiczne i warsztatowe m o g ą r ó w n i e ż znaleźć określone zastosowanie jeszcze szersze, a mianowicie w badaniach nad procesami kulturowymi, zachodzącymi obecnie w ś r ó d tak zwanych l u d ó w pierwotnych. Gdyby zainteresowania etnograficzne i przedmiot etnografii jako dyscypliny naukowej s p r o w a d z a ł y s i ę w y ł ą c z n i e do s t u d i ó w kultury chłopskiej i jej dróg rozwojowych sprzężonych l i tylko z historią naro­ d ó w i p a ń s t w europejskich, sprawa b y ł a b y jasna. Dotychczasowy dorobek etnografii polskiej i jej stan w s p ó ł c z e s n y r e p r e z e n t o w a ł b y wartość kon­ kretną i w y m i e r n ą , j a k najbardziej nadającą s i ę do wartościowania i p o r ó w n y w a n i a z w y n i k a m i u innych. Dodajmy, ż e z tego p o r ó w n y w a ­ nia w y s z l i b y ś m y z wcale dobrymi rezultatami, nie wyłączając nawet posiadania na swym koncie w y n i k ó w oryginalnych, docenianych i skrzęt­ nie wykorzystywanych na zewnątrz. Tymczasem rzecz ma s i ę zgoła inaczej. Studia nad kulturami ludowymi Europy nie w y p e ł n i a j ą przed­ miotu z a i n t e r e s o w a ń i badań etnograficznych; w r ę c z odwrotnie — z a ­ r ó w n o rodzą s i ę jako w y r a ź n i e j zarysowany kierunek poznawczy znacznie później i co najważniejsze, podstawowe przesłanki do teorii etnologicznych s k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i na ogół krystalizują s i ę nadal gdzie indziej, na gruncie badań kultur tzw. l u d ó w pierwotnych. Narastanie m a t e r i a ł u m y ś l o w e g o w o k ó ł k o n t a k t ó w przedstawicieli kultury europejskiej z ludami, k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y ziemie nowo odkryte, do których niemal z miejsca przylgnęła przede wszystkim nazwa „dzi­ kich", da s i ę rozłożyć na kilka kolejnych stuleci. W X V I , X V I I i zwłaszcza X V I I I wieku jest to j u ż sprawa o k r e ś l o n y c h założeń ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i stanowisk w filozofii s p o ł e c z n e j . Znalazły tu swój wyraz m i ę d z y innymi 2 — Etnografia Polska T. V I I �18 WITOLD DYNOWSKI z a r ó w n o pod r ó ż n y m i postaciami ujawniona społeczna ś w i a d o m o ś ć po­ czucia odrębności kulturowej w ł a s n e g o środowiska, jak i systemy p o g l ą d ó w na człowieka, s p o ł e c z e ń s t w o i ich dzieje. W ś w i e t l e oceny M. O. Koswiena okres ten m o ż n a zaliczyć do jednego z najbardziej inte­ r e s u j ą c y c h rozdziałów w historii burżuazyjnej m y ś l i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nej, C h . A . Julien zaś w i ą ż e z n i m z a p o c z ą t k o w a n i e teoretycznych roz­ w a ż a ń nad ludami niecywilizowanymi i ich kulturą, określając te roztrząsania jako filozofię dzikości. Myśląc nad ujemnymi skutkami w ł ą c z a n i a s i ę w o g ó l n y nurt formu­ jącej s i ę problematyki etnograficznej od strony pewnej tylko kategorii zagadnień trzeba stwierdzić, ż e n i e z a l e ż n i e od tego, jakimi elementami p o j ę c i o w y m i oddziaływała filozofia dzikości w dziedzinie późniejszych idei i teorii s p o ł e c z n y c h — p o s t ę p u i rozwoju jak i ewolucjonizmu, stwo­ rzyła ona przede wszystkim grubą w a r s t w ę osadu m y ś l o w e g o w o k ó ł odłamu ludzkości, który dotychczas nie posiadał na s w y m koncie ele­ m e n t ó w refleksji o charakterze naukowym. Brak tej warstwy czy t e ż niezbyt mocne jej zaznaczenie w tradycjach naukowych środowiska stawia go w specjalnej sytuacji w odniesieniu do g ł ó w n e g o nurtu życia intelektualnego Europy. Co w i ę c e j , k a ż e się też zastanowić nad m a ł y m przygotowaniem i nad kruchością podstaw z a r ó w n o dla przejęcia ł a d u n k u m y ś l i ewolucjonistycznej, jak i dla p ó ź n i e j s z y c h teorii s p o ł e c z n y c h . Rola pojęć ewolucjonistycznych i z w i ą z a n y c h z nimi m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h człowieka niecywilizowanego i jego kultury jest dobrze znana w historii naszej dyscypliny. Jakkolwiek późniejsze kierunki etnologiczne, przede wszystkim zaś tzw. kierunek historyczny, funkcjonalizm, jak również różne odcienie szkół psychologizuj ących, w z u p e ł n i e odmienny sposób w y k o r z y s t y w a ł y materiały d o t y c z ą c e kultury l u d ó w niecywilizowanych, zawsze jednak o d g r y w a ł on w o g ó l n e j teorii etnologicznej znakomicie w a ż n i e j s z ą rolę n i ż materiał europejski. Toteż w o g ó l n y m obrachunku, r z u t u j ą c y m na stan rzeczy i p o z y c j ę etnologii z etnografią w ż y c i u nau­ kowym tego czy innego środowiska, potwierdzający się brak ż y w s z y c h tradycji w zainteresowaniach p r o b l e m a t y k ą tzw. l u d ó w niecywilizowa­ nych i brak w i ę k s z y c h w y n i k ó w badawczych w tym zakresie lub też niedostateczny stopień ich popularyzowania na użytek innych dziedzin m y ś l i humanistycznej b ę d z i e jak najistotniejszą podstawą do w y c i ą g n i ę ­ cia odpowiednich w n i o s k ó w o d n o ś n i e do p r a w i d ł o w e g o rozwoju tej dyscy­ pliny, jak i w pełni uzasadnionym powodem do z a n i ż o n e g o w a r t o ś c i o ­ wania dorobku ogólnego. I w ł a ś n i e tego rodzaju sytuacje w nauce n a j w ł a ś c i w i e j określa s ł o w o deficyt. S p r a w ą historyka etnografii czy też nawet w i ę c e j — historyka k u l ­ tury i nauki w Polsce b ę d z i e ustalenie, poprzez jaką t e m a t y k ę badawczą, �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 19 w jakim układzie i z jakim nasileniem trafiają w krąg polskiej m y ś l i naukowej, obejmujący u b i e g ł e i b i e ż ą c e stulecia, pierwsze i n a s t ę p n e teorie społeczne, na podstawie k t ó r y c h uformowany został w s p ó ł c z e s n y etap rozwoju etnografii. Nie w c h o d z ą c bliżej w to skomplikowane i nie we wszystkich punktach przestudiowane zagadnienie s t w i e r d z i ć można jako fakt bezsporny, iż polska m y ś l kulturoznawcza nie w y t w o r z y ł a na w ł a s n y m gruncie p r z e ł o m o w y c h koncepcji teoretycznych i opierała s i ę w tym zakresie na dorobku innych środowisk naukowych. W ślad za tym n a l e ż y także stwierdzić, ż e i tematyka związana z kulturą l u d ó w pier­ wotnych, jak r ó w n i e ż i p o g l ą d y teoretyczne w tym zakresie nie zajmo­ w a ł y w ł a ś c i w e g o miejsca w polskiej m y ś l i naukowej. Nie znaczy to jednak, aby polscy naukowcy nie brali udziału w badaniach i studiach kultur tych l u d ó w . Jest ich n i e w ą t p l i w i e niemało, żałować tylko należy, ż e poza bardzo nielicznymi w y j ą t k a m i pracowali oni na rzecz nauki zaborców, lub też wyemigrowawszy z kraju zasilili n a u k ę europejską i amerykańską, w niektórych wypadkach zdobywając tam nawet prze­ wodzenie naukowe. W wymowie pojęć dzisiejszych deficyt w dziedzinie badań nad kul­ turą l u d ó w pierwotnych nie jest w i ę c zjawiskiem nowym, ani też w y n i ­ kiem bliskiej przeszłości w polskiej nauce etnograficznej. P r z e j ę l i ś m y go w schedzie po u b i e g ł y m stuleciu, nie z l i k w i d o w a l i ś m y go w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i dziś wyrasta on przed nami z w y j ą t k o w ą siłą i w no­ wej postaci. Stan rzeczy, który w y t w o r z y ł s i ę w etnografii polskiej, widziany od strony rzeczywistości dzisiejszej, to znaczy od strony potrzeb i celów, jakim dyscypliny naukowe powinny służyć aktualnie, wymaga jedno­ c z e ś n i e zastanowienia się nad tym, dlaczego całokształt zagadnień z w i ą ­ zanych z ludami i narodami, które jeszcze w „ h i s t o r y c z n y m wczoraj" uchodziły w oczach Starego i Nowego Ś w i a t a za odłam ludzkości nie­ cywilizowanej, obecnie powinien stać się nam bliższy i dlaczego w za­ interesowaniach o g ó l n y c h powinien uzyskać inną rangę niż dotychczas. Charakteryzując przełom, jaki się dokonał w u m y s ł o w o ś c i europej­ skiej w w y n i k u wielkich odkryć geograficznych i ekspansji kolonialnej, Fryderyk Engels pisał, że „ ś w i a t od razu stał się niemal dziesięć razy w i ę k s z y , zamiast ćwierci jednej półkuli cała kula ziemska odsłoniła się oczom Europejczyków, którzy spieszyli zawładnąć pozostałymi siedmiu ćwierciami. Przed z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m wzrokiem człowieka odsłonił się n i e s k o ń c z e n i e szerszy horyzont". Otóż w poszerzonym i stale rozbudowywanym horyzoncie epoki no­ w o ż y t n e j problem l u d ó w niecywilizowanych jako materiał m y ś l o w y w zmieniającej s i ę oprawie przekazany został współczesności. W y s t ę p u j e on jednak dzisiaj w postaci zdecydowanie odmiennej. W p r z e ż y w a j ą c y m �20 WITOLD DYNOWSKI się bowiem ustroju kolonialnym dojrzał r ó w n i e ż p r z e ł o m p o j ę c i o w y . L u d y u w a ż a n e jeszcze z u p e ł n i e niedawno za żyjącą reprezentację o p ó ź n i o n y c h s t o s u n k ó w rozwojowych (rozumianych tak czy inaczej), zawsze jednak widzianych poprzez pryzmat braku cywilizacji, przestały b y ć biernym obiektem z a i n t e r e s o w a ń . W p o k a ź n y m o d ł a m i e w k r o c z y ł y one dzisiaj na drogę emancypacji politycznej i ś w i a d o m y c h p o s z u k i w a ń nowej, w ł a s n e j kultury. Kierunek tego w y s i ł k u jest jak najbardziej widoczny. Chodzi przede wszystkim o odnalezienie w ł a ś c i w y c h form sprzężenia specyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia w s p ó ł c z e s n e g o . Z m i e n i ł a s i ę w i ę c zasadniczo pozycja i rola tych ludów. W y w o ł u j ą c obraz przeszłości i konfrontując go ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą zrozumiałe jest, dlaczego w rodzinie narodów europejskich wielostronny problem l u d ó w niecywilizowanych b y ł najbliższy dla tych, którzy w od­ kryciach geograficznych i w procesie podboju kolonialnego brali udział bezpośrednio. Jasne jest również, dlaczego filozofia dzikości, jak i dalsze przekształcenia badań i z a i n t e r e s o w a ń naukowych i pseudonaukowych ludami niecywilizowanymi w y k r y s t a l i z o w a ł y s i ę i r o z w i n ę ł y szybciej i pełniej w środowiskach, które brały udział w „parcelowaniu świata" i anektowaniu „ziem niczyich", aniżeli u tych, którzy w tym procesie nie uczestniczyli. A l e jasne jest także i to, ż e dzisiaj, gdy nie chodzi o podbój i czerpanie z niego korzyści, lecz przeciwnie, kiedy odwraca s i ę karta dziejowa l u d ó w kolonialnych i kiedy ten p ę d k u nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych prze­ obrażeń ludzkości, nauka polska nie m o ż e pozostawać na uboczu poza historyczną rzeczywistością. Nie jest to już sprawa tej czy innej dyscy­ pliny naukowej, lecz sprawa jak najbardziej ogólna. Tak jak sprawą o g ó l n ą w y n i k a j ą c ą z programu s p o ł e c z n e g o p a ń s t w a jest oferowanie l u ­ dom i narodom wyzwolonym i w y z w a l a j ą c y m s i ę z ustroju kolonialnego jak najszerzej p o j ę t e g o partnerstwa, r ó w n i e ż s p r a w ą ogólną winna stać s i ę troska o u m o ż l i w i e n i e naukom humanistycznym, s p o ł e c z n y m , poszu­ kiwania nowych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad w s p ó ł c z e ś n i e zachodzącymi procesami przeobrażeń kulturowych tych l u d ó w . Na szczególną u w a g ę zasługują przy tym realia sytuacji istnie­ jącej dzisiaj. W stosunku bowiem do w s p ó ł c z e s n e j historii zasadniczych przeobrażeń ludzkości, w p r z e c i w i e ń s t w i e do przełomu, k t ó r y zapocząt­ k o w a ł epokę n o w o ż y t n ą , m o ż e m y stanąć n a w y r ó w n a n e j linii startu z innymi. Co w i ę c e j , w pewnym sensie t o w a r z y s z ą nam nawet okolicz­ ności sprzyjające. W stosunku bowiem do wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h się l u d ó w z ustroju kolonialnego nie mamy na swym koncie ż a d n y c h obciążeń w y n i k ł y c h z eksploatacji kolonialnej. W c z e ś n i e j s z e kierunki badawcze w etnografii b u d o w a ł y swe systemy teoretyczne na momentach p o r ó w n a w c z y c h wydobytych ze starszych �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGKAFI] 21 n a w a r s t w i e ń kultury l u d ó w kolonialnych. Wyraźne o d s t ę p s t w o od takiego p o s t ę p o w a n i a badawczego wraz z określonymi założeniami programo­ w y m i w n i o s ł y do etnografii kierunek i szkoła funkcjonalna. Z w r ó c e n i e się ku kategoriom t r e ś c i o w y m , składającym się na aktualną rzeczywi­ stość, n i e w ą t p l i w i e stanowi zasadniczy zwrot w rozwoju m y ś l i etnogra­ ficznej. W „zmianie frontu" z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych jednak szcze­ g ó l n i e znamienna jest ta kategoria m o t y w ó w rezygnacji z dotychczaso­ w y c h z a k r e s ó w badawczych, która zahacza o s p o ł e c z n e podstawy tej dyscypliny. W nowym s f o r m u ł o w a n i u celów nauki posiadanie w y n i k ó w praktycznych jest jednym z g ł ó w n y c h , jeżeli nie naczelnym postulatem stawianym. „ N a u k o w a antropologia — stwierdza B . Malinowski — musi b y ć praktyczna". Gdzie indziej — w przedmowie do książki H . I. Hogbina — pisze on: „zmiana frontu w badaniach etnologicznych wynika g ł ó w ­ nie stąd, że etnografia podobnie jak każda inna nauka musiała albo w y k a ­ zać s w ą użyteczność praktyczną, albo też zostałaby zdyskwalifikowana jako bezcelowa rozrywka u m y s ł o w a " . W rozumieniu B. Malinowskiego u ż y t e c z n o ś ć praktyczna dyscypliny, biorąc rzecz ogólnie, winna b y ć mie­ rzona stopniem wykorzystywania badań etnograficznych i etnologicz­ nych do c e l ó w administracji kolonialnej i do swoistego ułożenia się kon­ t a k t ó w E u r o p e j c z y k ó w z ludami kolonialnymi. Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje zwrot do współczesności w etnologii radzieckiej. Nie b y ł on tylko wynikiem uformowania się konkretno-historycznej metody badań, lecz przede wszystkim wyrazem troski o nadanie etnografii charakteru nauki posiadającej znaczenie praktyczne. Troskę tą oto tymi s ł o w y w y r a ż a S. P. Tołstow: „ P o w i n n i ś m y pamiętać, ż e radziecka etnografia tylko wtedy b ę d z i e się rozwijać po­ m y ś l n i e , tylko wtedy zajmie s ł u s z n i e należące się jej miejsce w systemie nauk historycznych, gdy b ę d z i e odpowiadać na zagadnienia w y s u n i ę t e przez praktykę socjalistycznego budownictwa w naszym kraju oraz rewo­ lucyjnego i n a r o d o w o w y z w o l e ń c z e g o ruchu na c a ł y m świecie". Zbieżność radzieckiej etnografii z kierunkiem funkcjonalnym w burżuazyjnej etno­ logii w kwestii użyteczności praktycznej w y n i k ó w badawczych tych dyscyplin nie p o w s t a ł a z przypadku ani też na skutek przeszczepienia tendencji naukowych z jednego gruntu na drugi. Jest ona naturalnym wynikiem dostrzeżenia słuszności i korzyści naukowych badań nad rze­ c z y w i s t o ś c i ą aktualną i ż y w ą społecznością, jako twórczynią, odbiorczynią i nosicielką kultury. Toteż jakkolwiek d y s k u s j ę nad obecnym stanem rze­ czy w etnografii i jej perspektywami dalszymi nie m o ż n a uznać jeszcze w pełni za ukończoną, niemniej już dzisiaj można przyjąć, ż e niezależnie od metod ujmowania rzeczywistości etnograficznej i n i e z a l e ż n i e od sta­ wianych sobie c e l ó w praktyki w k a ż d y m aktualnie r o z w i j a j ą c y m się kierunku i w p o s z c z e g ó l n y c h p o s t ę p o w a n i a c h metodologicznych zapisana �22 WITOLD DYNOWSKI jest mniej lub bardziej w y r a ź n i e informacja o poszerzeniu tradycyjnego zakresu z a i n t e r e s o w a ń zagadnieniami współczesności. Stojąc mocno na gruncie historycznego charakteru etnografii w y r a ź n i e widzimy jej zada­ nia w części rekonstrukcji dawniejszych p r o c e s ó w historycznych, jak i w części s t u d i ó w zjawisk kulturowych uformowanych we w s p ó ł c z e s n y m historycznym kontekście. Z pozycji w y m o g ó w naukowych dzisiejszej humanistyki w Polsce dziedzina badań nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą nie m o ż e b y ć jednak podjęta przez etnografa w oderwaniu od d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego. W odniesieniu do l u d ó w , k t ó r e w y z w o l i ł y s i ę lub są na drodze do wyzwolenia z ustroju kolonialnego, m o ż e m y bez obawy p o p e ł ­ nienia błędu z a r y z y k o w a ć twierdzenie, ż e ogólny kierunek rozwojowy tych l u d ó w jest lub będzie w zasadzie jednakowy (np. budowa w ł a s n e j p a ń s t w o w o ś c i , d ą ż e n i e do niwelacji wielu różnic s p o ł e c z n y c h i kulturo­ w y c h w obrębie państwa, budowa kultury ogólnonarodowej itp.), to jednak dziedzictwo przeszłości tworzy lub t w o r z y ć będzie szereg mody­ fikacji w t y m procesie rozwojowym. W ł a ś n i e dlatego gruntowne roze­ znanie w sytuacji w y j ś c i o w e j tego procesu jest nieodzowne dla ś l e d z e ­ nia dalszego jego przebiegu. Rzecz jasna, ż e przebieg tego procesu śledzić m o g ą na bieżąco, k o m e n t o w a ć i odpowiednio interpretować oraz w y s n u ­ w a ć uogólnienia i s t a w i a ć prognozy n a przyszłość przedstawiciele różnych dziedzin nauki i życia. J e d n a k ż e głębsza refleksja kulturoznawcza, traktu­ jąca w s p ó ł c z e s n y etap rozwojowy jako ogniwo d ł u g o t r w a ł e g o procesu historycznego i usiłująca poprawnie zinterpretować rolę przeszłości w wydarzeniach w s p ó ł c z e s n y c h , pozostaje d o m e n ą m y ś l i etnograficznej. W procesie badawczym tej dyscypliny zrodziły s i ę z a r ó w n o zasadnicze przesłanki do dociekań nad e t n o g e n e z ą tych l u d ó w , jak i próby rekon­ strukcji ich przeszłości, co do której brak jest pełniejszej historii pisanej. W kręgu tej dyscypliny p o w s t a ł y koncepcje w y j a ś n i a j ą c e mechanizm w i ę z i społecznej różnego rodzaju grup s p o ł e c z n y c h tych l u d ó w . Wreszcie tu zgromadzono od dawna obfity materiał dokumentacyjny dla wszystkich dziedzin kultury. Nade wszystko zaś nie gdzie indziej, lecz w ł a ś n i e w tej dyscyplinie wypracowano model badań nad ż y w ą społecznością. J e d n a k ż e w tak w a ż n y m i rozbudowanym dziale etnografii ś w i a t o w e j udział pol­ skich o ś r o d k ó w naukowych jest stosunkowo skromny. A b y m ó c dzisiaj na r ó w n i z innymi środowiskami etnograficznymi śledzić b i e ż ą c e procesy .kulturowe w krajach wyzwolonych i w y z w a l a j ą c y c h s i ę — a mamy po temu jak najbardziej sprzyjające okoliczności — musimy uprzednio bodaj c z ę ś c i o w o w y r ó w n a ć deficyt, k t ó r y ciężko w a ż y n a rozwoju tej dziedziny etnografii polskiej. Oznacza to przede wszystkim konieczność odpowied­ niego ustosunkowania s i ę do dorobku przeszłości. Na gruncie etnografii polskiej, dla jej dzisiejszych potrzeb i c e l ó w praktycznych przede wszyst­ kim powinny b y ć ustalone mierniki i zasady selekcji: co z dalszej i bliż- �Z D Z I E D Z I N DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 23 szej przeszłości dyscypliny n a l e ż y w y w o ł a ć i przejąć jako określoną p o d s t a w ę nauczania uniwersyteckiego i popularyzowania wiedzy o tzw. ludach niecywilizowanych, a co pozostawić dla bardziej specjalnych z a i n t e r e s o w a ń badawczych. B y ł o b y rzeczą n i e w y k o n a l n ą i zbędną przy­ swajanie s z c z e g ó ł o w e j historii procesu formowania s i ę e t a p ó w rozwojo­ wych dyscypliny i s y s t e m ó w etnologicznych, na k t ó r y c h kanwie narósł olbrzymi materiał m y ś l o w y i źródłowy. Natomiast n i e z b ę d n e wydaje się gruntowne przyswojenie i spopularyzowanie na szeroki u ż y t e k tych t w i e r d z e ń teoretycznych, k t ó r e w procesie ścierania się jednych syste­ m ó w m y ś l o w y c h z innymi przeszły do dorobku nauk etnologicznych jako stwierdzenia fundamentalne. Mam na uwadze przede wszystkim tego rzędu zdobycze, które dało m y ś l i kulturoznawczej np. w ł a ś c i w e spojrze­ nie rozwojowe — lokacja zjawisk kulturowych, jak również zweryfiko­ wane rezultaty s t u d i ó w nad ich przestrzennym rozmieszczeniem i w y ­ s t ę p o w a n i e w czasie (lokalizacja), lub też fundamentalne dziś twierdze­ nie dotyczące mechanizmu funkcjonowania kultury. Wnioski p ł y n ą c e z historycznego charakteru etnografii dla jej zadań każą 'położyć szczególnie silny nacisk r ó w n i e ż na w y r ó w n a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych. Nie będzie' m o ż n a z l i k w i d o w a ć deficytu w zakresie wiedzy o tzw. ludach niecywilizowa­ nych, jeżeli na gruncie etnografii polskiej nie dojdzie do w ł a ś c i w e g o przyswojenia podstawowej bazy faktograficznej zgromadzonej przez poszczególne szkoły czy kierunki. Pod tym w z g l ę d e m nie m o ż e b y ć żad­ nych taryf ulgowych dla tych czy innych założeń w odniesieniu do tematyki badawczej i p o s t ę p o w a n i a metodycznego. Z kręgu badań nad kulturą l u d ó w kolonialnych w z g l ę d n i e l u d ó w , które p r z e z w y c i ę ż a j ą swoje zapóźnienia, czerpiemy nieskończoną ilość przykładów, w jakim stopniu poznanie historycznej genealogii teraźniejszości u ł a t w i ł o lepsze jej zro­ zumienie i w ł a ś c i w ą , n a u k o w ą k o n t r o l ę działania praktycznego. Dzięki gruntownej wiedzy w zakresie f a k t ó w rzutujących na określone p r a w i d ł o ­ w o ś c i historycznego rozwoju kultury etnografowie radzieccy mogli po rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j odegrać zasadniczą rolę w pracach Komitieta Siewiera przy opracowywaniu konkretnego programu polityki narodo­ w o ś c i o w e j dla licznych l u d ó w i plemion rozrzuconych na olbrzymiej przestrzeni Północnej i P ó ł n o c n o - W s c h o d n i e j Azji. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e dzięki dobremu rozeznaniu w tym, co mianowicie przedstawiała przeszłość kulturowa tych ludów, m o ż n a b y ł o na gruncie etnografii radzieckiej przy poszerzaniu tradycyjnych zakresów badawczych podejść bez w i ę k s z y c h w s t r z ą s ó w i w s p o s ó b w ł a ś c i w y do zjawisk p o w s t a j ą c y c h ze zderzenia s i ę dawnego z nowym. Jest to n i e w ą t p l i w i e jeden z g ł ó w n y c h p o w o d ó w , dla którego etnografia radziecka, u a k t y w n i a j ą c się zwłaszcza w ostatnim piętnastoleciu w dziedzinie s t u d i ó w nad przechodzeniem s p o ł e c z e ń s t w �24 WITOLD DYNOWSKI s p ó ź n i o n y c h w rozwoju w ustrój socjalistyczny, może już dzisiaj w y k a z a ć się dojrzałymi wynikami pracy badawczej. W tym miejscu wydaje s i ę rzeczą jak najbardziej uzasadnioną p r z y t o c z y ć słowa zaczerpnięte z w y ­ k ł a d ó w prowadzonych przez F . Boasa w 1896 г.: M i e l i ś m y dość teorii — twierdził Boas — trzeba nam faktów (wyjątki z w y k ł a d ó w opublikowane przez F . C. Cole w American Antropologist 1952 г., z. 2). W y p o w i e d ź Boasa nabierze w ł a ś c i w e g o znaczenia, jeśli się zważy, ż e s t a n o w i ł a ona wyraz nastrojów n u r t u j ą c y c h w kręgu życia intelektualnego S t a n ó w Zjednoczonych pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. D l a tych nastrojów w okre­ ś l o n y m sensie ogólne tło s t a n o w i ł dochodzący w tym czasie do punktu szczytowego stan „burzy i wrzenia" w naukach etnologicznych. Przy czym j e d n o c z e ś n i e szybko d o j r z e w a ł y aspiracje rodzime stworzenia w ł a s ­ nych programów i metod poznawczych, obliczonych przede wszystkim na rekonstrukcję bliższej i dalszej przeszłości k o n t y n e n t ó w Ameryki. Obja­ w y zniecierpliwienia, jako reakcja na zagmatwane sytuacje wytwarzane przez ścierające się p o s t ę p o w a n i a teoretyczne i szukanie rozwiązań w po­ staci położenia zasadniczego nacisku na potrzeby wydobywania coraz to nowych f a k t ó w i akumulację konkretnej wiedzy o zjawiskach kulturo^ wych, w y s t ę p u j ą w dziejach m y ś l i etnograficznej jako wydarzenia niemal typowe dla wszystkich p r z e ł o m ó w rozwojowych dyscypliny. Rejestrujemy je z a r ó w n o w p r z e ż y w a j ą c y m się obrazie przeszłości, jak i we w s p ó ł ­ c z e ś n i e t w o r z ą c y c h się nowych stosunkach. N i e z a l e ż n i e od dobrych d o ś w i a d c z e ń badawczych etnografii radzieckiej r ó w n i e ż i w etnografii k r a j ó w kapitalistycznych wcale n i e m a ł y odłam jej najwybitniejszych przedstawicieli interesuje się w s p ó ł c z e s n y m i prze­ obrażeniami kultury tzw. jeszcze do niedawna l u d ó w niecywilizowa­ nych na szerokiej podstawie faktów zaczerpniętych z minionych, od­ l e g ł y c h nieraz okresów rozwojowych. W tym zakresie mamy do odno­ towania z a r ó w n o spojrzenia poznawcze, uzbrojone w teorie stopniowej redukcji cech pierwotnych, jak i spojrzenia w y r a ź n i e uogólniające bez tendencji do drobiazgowego rejestru detali. Wśród ostatnich na szczególną u w a g ę zasługują te, które znalazły wyraz w pracach i refleksjach nauko­ wych Claude Lévi-Straussa, p o ś w i ę c o n y c h zwłaszcza ludom i ludności Brazylii. Jego cięcia m y ś l o w e , b i e g n ą c e przez kolejne uwarstwienia form bytu r ó ż n y c h u g r u p o w a ń ludności brazylijskiej i mechanizmy funkcjonowania najmniej z ł o ż o n y c h kultur Indian Kadiueo, Bororo, Nambikwara i Tupi-Kawahib, szybko w z b u d z i ł y n a j w y ż s z e zaintereso­ wanie jako czynnik inspirujący do nowego spojrzenia na działalność człowieka w ogóle, jego k u l t u r ę , na w s p ó ł c z e s n e przeobrażenia kultury tzw. l u d ó w pierwotnych i na rodzaj i układ składników w i ą ż ą c y c h ją z obrazami sytuacji kulturowych i dokonań generacji minionych. Przy swoistym i jak najbardziej awangardowym w oczach Zachodu u j ę c i u �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 25 i interpretacji badanej r z e c z y w i s t o ś c i Claude L é v i - S t r a u s s bez najmniej­ szego wahania sięga do minionych e t a p ó w historii Brazylii, posługując się bardzo r ó ż n o r o d n y m zestawem faktograficznym. W jego postawie badawczej nie ma już nic z niewiary w celowość w y w o ł y w a n i a prze­ szłości kulturowej tzw. l u d ó w pierwotnych z powodu braku pełniejszej dokumentacji pisanej. Wręcz przeciwnie, każdy szczegół odpowiednio wydobyty z procesu historycznego poszczególnych plemion, czy to w postaci f r a g m e n t ó w z relacji Lery, Theveta, Bougainville'a, m a t e r i a ł ó w zebranych przez e k s p e d y c j ę K . von den Steinena, z c z ę ś c i o w o opubliko­ wanych sprawozdań K o m i s j i Rondona (1916) czy też p a m i ę t n i k ó w Th. Roosevelta (1914) lub z pracy Roquette-Pinto (Rondonia 1912), sta­ nowi dla Claude L é v i - S t r a u s s a konkretną przesłankę do refleksji nie tylko na temat struktury zjawisk zachodzących w życiu zbiorowym Indian brazylijskich, lecz t a k ż e i m o t y w ó w postępowania i działania jednostki jako przedstawicielki określonej rzeczywistości. Co w i ę c e j , w ł a ś n i e suma d o ś w i a d c z e ń p o s t ę p o w a n i a poznawczego na materiałach nagromadzonych przez przedstawicieli różnych szkół i k i e r u n k ó w pozwo­ liła L é v i - S t r a u s s o w i z a s t o s o w a ć z d u ż y m efektem m e t o d o l o g i ę analizy strukturalnej w badaniach zjawisk kultury. S z c z e g ó l n i e jednak p ł o d n e j j w y n i k i dla analizy świata m y ś l i przedstawicieli tego o d ł a m u ludz­ kości, k t ó r y jeszcze do niedawna uchodził za tzw. dzikich, p r z y n i o s ł y nowe zestawy p y t a ń badawczych, postawionych przez Claude L é v i -Straussa w o k ó ł kwestii totemizmu i jego teorii. e Ogół w y s i ł k ó w , k t ó r e wypadnie w ł o ż y ć w w y r ó w n y w a n i e braków w dziedzinie znajomości m a t e r i a ł ó w badawczych, nie zawsze będzie się układać w kategoriach wymiernych. Na pewno jednak w działaniu pod­ stawowym raz podjęte, m u s z ą b y ć doprowadzone do końca i n i e z a l e ż n i e od m o g ą c y c h się w y ł o n i ć trudności nie n a l e ż y w linii p o s t ę p o w a n i a dopuścić do rozwiązań kompromisowych, p o ł o w i c z n y c h . Przy działaniu konsekwentnym i przy w ł a ś c i w e j ocenie, ż e przeobrażenia ustrojowe i kulturowe b y ł y c h l u d ó w kolonialnych winny dzisiaj w zainteresowa­ niach stać s i ę sprawą bardziej ogólną, m o ż n a sobie obiecywać, ż e w w y ­ niku k o ń c o w y m na gruncie etnografii polskiej p o w s t a n ą warunki do wielokierunkowych s t u d i ó w specjalistycznych i dla w ten sam sposób rozumianej pracy naukowej. Z tych w ł a ś n i e podstaw m o ż n a będzie praktycznie działać z a r ó w n o w kierunku systematycznej likwidacji defi­ c y t ó w n a r o s ł y c h w przeszłości, jak i w kierunkach zaspokajania potrzeb bieżących. Można i trzeba przyjąć, ż e każda generacja powinna pozostawić po sobie w y r a ź n i e j zarysowany obraz w ł a s n e j działalności i dokonań. Próba przeanalizowania sytuacji deficytowej w zakresie studiów i upowszech­ nienia wiedzy o kulturze l u d ó w do, niedawna jeszcze zwanych ..pierwot- �26 WITOLD DYNOWSKI nymi" oraz postulowanie zastosowania o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w zaradczych wnosi do tego obrazu akcent mocniej zarysowany. Rzutuje on w r ó w n y m stopniu na potrzebę w y r ó w n a n i a rachunku z przeszłością, jak i na ko­ nieczność niedopuszczenia do powstania deficytu nowego. Działając z tych samych podstaw — korzystniej układających s i ę w a r u n k ó w do rozwinięcia się zasad p o s t ę p o w a n i a w kierunku szeroko pojętej specja­ lizacji — m o ż n a b ę d z i e r ó w n i e ż realnie m y ś l e ć o utrzymywaniu bar­ dziej ustabilizowanych p o w i ą z a ń ze w s p ó ł c z e s n y m i nurtami m y ś l o w y m i etnografii ś w i a t o w e j . Dotyczy to z a r ó w n o p o s t ę p o w a n i a teoretycznego, p r z y j ę t e g o przez poszczególne ośrodki m y ś l i etnograficznej, jak i w ł a ś c i ­ w y c h zakresów tematycznych. D l a zrozumienia w s p ó ł c z e s n e g o stanu rzeczy w etnografii ś w i a t o w e j nie jest bowiem rzeczą obojętną, jaką mianowicie kategorią l u d ó w interesuje s i ę nauka przede wszystkim i dlaczego. Pod tym w z g l ę d e m niezmiernie charakterystyczne tendencje u j a w n i ł y s i ę w tematyce referatów ostatniego, V I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, k t ó r y się odbył w 1960 roku w P a r y ż u . W obradach szczególnie jaskrawo u w y d a t n i ł się prymat tematyki i problematyki afrykańskiej, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o aż 81 referatów i k o m u n i k a t ó w . Celem p o r ó w n a n i a n a l e ż a ł o b y podać, ż e do niedawna jeszcze bardzo popularna problematyka etnograficzna obu A m e r y k była przedmiotem 50, zaś A z j i 45 referatów. Zaintereso­ wania ludami Australii w y r a z i ł y s i ę tylko w 3 referatach, zaś cały obszar Oceanii b y ł tematycznie u j ę t y zaledwie w kilkunastu komunikatach. Koncentracja sił i ś r o d k ó w w o k ó ł likwidacji dziedzin deficytowych, obliczona w praktyce na pewien d ł u ż s z y lub k r ó t s z y okres, zawsze b ę d z i e posiadać charakter zadań doraźnych, które nie m o g ą w i ę c b y ć celem ostatecznym, podobnie zresztą jak i ś l e d z e n i e najnowszych zdo­ byczy m y ś l i etnograficznej w zakresie teorii i gromadzenia nowych m a ­ teriałów nie m o ż e przesłonić perspektyw dalszych. P e ł n a i ostateczna forma stosunku do przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń naukowych m o ż e się w y r a z i ć tylko w postaci badawczej i w samodzielnym podejściu do przedmiotu badanego. Toteż w obrazie działalności i zamierzeniach w s p ó ł c z e s n e j generacji' e t n o g r a f ó w nie m o ż e rzecz prosta zabraknąć a k c e n t ó w podkreślających dążenia do wypracowania z u p e ł n i e oryginal­ nych stanowisk poznawczych. Miejsce dla tych dążeń m o ż e się u t w o r z y ć jedynie pod warunkiem, że na podstawie istniejących lub u z u p e ł n i o n y c h form organizacyjnych działalności etnograficznej p o d j ę t e zostaną kon­ kretne badania terenowe. Dopiero bowiem b e z p o ś r e d n i e zetknięcie się z ż y w ą społecznością, odbieranie p e ł n y c h w r a ż e ń i rejestracja na miejscu zmian strukturalnych kultury oraz ś l e d z e n i e powstawania i m p u l s ó w i ich złożoną transmisję s p o ł e c z n ą przy przekształcaniu dawnego w nowe m o ż e �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 27 stać się w ł a ś c i w y m czynnikiem i n s p i r u j ą c y m do w y c i ą g a n i a samodziel­ n y c h w n i o s k ó w naukowych. Postulowanie prowadzenia badań terenowych z dala od kraju, jak­ kolwiek w p o m y ś l e zupełnie naturalne i zrozumiałe, na razie potrakto­ w a ć n a l e ż y jako przesłankę w y b i e g a j ą c ą daleko naprzód. Jest to pro­ gram maksymalny. Nie r e z y g n u j ą c z niego na' przyszłość i traktując rzecz realnie, podejmujemy w tej chwili program znacznie skromniej­ szy. K ł a d ą c n a j w y ż s z y nacisk na potrzebę zlikwidowania d e f i c y t ó w w zakresie znajomości m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h oraz s t u d i ó w teorii k u l ­ tury tzw. s p o ł e c z e ń s t w pierwotnych, b ę d z i e m y s i ę starali w naszym c z a s o p i ś m i e u t r z y m y w a ć w s t a ł y m n a p i ę c i u s p r a w ę w ł a ś c i w e g o doboru ś r o d k ó w działania, jak i rejestracji w y n i k ó w . A w i ę c przede wszystkim na podstawie wieloletniego d o ś w i a d c z e n i a innych podejmiemy d y s k u s j ę nad koncepcją podręcznika dostosowanego do potrzeb naszych, nad do­ borem i sposobami upowszechnienia w y p i s ó w z literatury obcej oraz nad r ó ż n y m i sposobami popularyzacji zagadnień w ę z ł o w y c h i s z c z e g ó l n i e w a ż n y c h do wyrobienia sobie p r a w i d ł o w e g o spojrzenia na to, czym b y ł o chociażby jeszcze przed stu laty, i na to, czym jest obecnie i w jakich kierunkach s i ę przekształca kultura tego o d ł a m u ludzkości, który jeszcze z u p e ł n i e do niedawna b y ł w y o d r ę b n i o n y różną ostrością pojęcia „dzikich". J e d n ą z pierwszych jest r ó w n i e ż potrzeba podjęcia szerokiej akcji informacyjnej o najnowszych publikacjach o b c o j ę z y c z n y c h . R o z w i ą z a ń w tym zakresie b ę d z i e m y s z u k a ć w rubryce recenzji, w nie­ k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h wypadkach p o w i ę k s z a j ą c relacje do rozmiarów artykułu. Jest jeszcze inna sprawa domagająca się z w r ó c e n i a uwagi. W tomie niniejszym z a m i e ś c i l i ś m y trzy w i ę k s z e rozprawy, z k t ó r y c h każda na s w ó j sposób informuje, z jakimi warunkami warsztatowymi m o ż n a już teraz realnie m y ś l e ć o podejmowaniu zadań bardziej z ł o ż o ­ nych pod w z g l ę d e m w y m o g ó w metodologicznych i erudycyjnych. Na pewno nie wyczerpuje to pełnej skali możliwości, natomiast wiele prze­ mawia za tym, że w ł a ś n i e ten charakter prac będzie powtarzać s i ę naj­ częściej r ó w n i e ż i w przyszłości. Można w i ę c w nich u p a t r y w a ć znaki rozpoznawcze g ł ó w n y c h k i e r u n k ó w , które rodząc się z programu minimum d o p r o w a d z ą etnografię polską do realizacji bardziej ambitnych p l a n ó w w programie maksimum. �WITOLD 28 DYNOWSKI Witold Dynowski DOMAINES DÉLAISSÉS EN ETHNOGRAPHIE Résumé Les directions dans lesquelles s'est développée l'ethnographie en Pologne, aussi bien avant la I guerre mondiale qu'entre les deux guerrea, étaient déterm i n é e s non seulement par la situation politique ou par les buts politiques, mais aussi et avant tout par les sujets d'intérét et les objets de recherches. L'intéret en ethnographie ä ses debuts comme plus tard quand il s'est cristallisé en recher­ che scientifique était lié ä la culture, ä la vie et au milieu paysan. E n fonction des buts de la recherche les fragments isolés ou bien des ensembles entiers de ce domaine étaient imbriques dans des constructions spatiales et chronologiques définies afin d'y puiser les données nécessaires ä la reconstruction des voies de développement des elements plus ou moins anciens de la culture paysanne et pour en déduire certains principes théoriques. L a continuité dans l'objet de la recherche á toutes les étapes du développement de l'ethnographie en Pologne est une des principales raisons qui explique Timportance des documents accumulés touchant l'étude de la culture des masses paysannes non seulement sur les terres purement polonaises, mais aussi ä l'intérieur des frontiéres historiques de la Pologne. C'est indéniablement un succés pour la science et pour la culture natio­ nale. L e s recherches éclairant le cours de revolution de la culture paysanne ainsi que les résultats de cette evolution ont contribué ineontestablement á enrichir l'ethnographie d'une facón non négligeable. Une partie de cet apport concernant surtout les transformations essentielles des forces de production, la société rurale et la conscience sociale des paysans, pourra aussi étre intégrée dans une théorie genérale des cultures paysannes formées dans des conditions similaires et d'une maniere semblable dans d'autres pays. Si l'intéret et l'objet de l'ethnographie en tant que discipline scientifique se ramenaient uniquement á l'étude de la culture paysanne et de ses voies de développement liées exclusivement ä Thistoire des nations et des Etats européens, le probléme serait simple. Les résultats obtenus jusqu'ici et l'état actuel de l'ethnographie polonaise représenteraient une valeur concrete et mesurable, susceptible de soutenir la comparaison avec les ethno­ graphies étrangéres. Nous pouvons ajouter que la comparaison ne serait pas défavorable pour nous, elle pourrait m é m e dégager des résultats originaux appréciés et exploités á l'étranger. Mais la question se présente de maniere tout autre. Les études sur les cultures populaires en Europe ne représentent point la totalitě des recherches ethnographiques et n'en constituent pas le seul intérét — bien au contraire ces études n'apparaissent pas nettement á 1'origine de l'ethnographie et ce qui est encore plus important les theories ethnologiques se sont cristallisées et se cristallisent encore en general ailleurs — sur le terrain de l'étude des peuples dits „primitifs". e r e Aussi l'état de fait et la position de l'ethnologie conjointement avec l'ethno­ graphie dans les divers domaines de la vie intellectuelle en Pologne accusent l'absence des traditions vivantes dans l'étude des problěmes des peuples dits non-civilisés ainsi que l'absence des résultats appréciables dans ce secteur de recherche, éventuellement une vulgarisation insuffisante de ces résultats ä l'intention d'autres disciplines humanistes. Ces constatations nous conduiront ä formuler des conclusions en rapport sur la maniere dont doit se développer l'ethnologie. �Z DZIEDZIN DEFICYTOWYCH ETNOGRAFII 29 Dans la p e n s é e ethnologique polonaise le theme de la culture des peuples „primitifs" ainsi que les theories Hees á ce domaine n'avaient pas une place appropriée. Cela ne signifie pas cependant que les chercheurs polonais n'aient pris aucune part aux recherches et aux études portant sur les cultures de ees peuples. Dans un passé plus ou moins recent ils ont m é m e été assez nombreux ä se consaerer ä ces recherches. Nous devons seulement regretter qu'ils aient travaillé, ä quelques rares exceptions pres, sous l'égide des Etats qui avaient partagé la Po­ logne ou bien qu'aprés avoir emigre, ils soient alies grossir les rangš des savants européens ou américains, parvenant m é m e dans certains cas ä des positions de pre­ mier plan. Pour l'ethnographie polonaise cette déficience dans le domaine des recher­ ches concernant les peuples „primitifs" n'est done pas un phénoméne nouveau. Nous l'avons héritée du siécle passé, nous ne l'avons pas éliminée durant l'entre-deuxguerres et aujourďhui ce p h é n o m é n e s'impose ä nous avec une force exceptionnelle et sous une forme nouvelle. A l'horizon toujours s'élargissant de l'époque contemporaine le probléme des peuples ,,non-civilisés" en tant que matiere ä refle­ xion s'est trouvé transmis ä la generation actuelle dans un cadre qui se transforme. Ce probléme cependant apparait aujourďhui sous un aspect entiérement different. Dans le cadre du systórne colonial déclinant une crise de conscience a müri aussi. Les peuples consideres il y a encore tres peu de temps comme la representation vivante d'un stade d'évolution attardée (comprise d'une maniere ou d'une autre), mais toujours vus ä travers le prisme d'une idee impliquant l'absence de civili­ sation, ces peuples ont cessé d'etre un objet passif d'intérét. Dans une large mesure ils sont entres dans la voie de l'émancipation politique et de la recherche consciente d'une nouvelle culture qui leur soit propre. I I s'agit avant tout (te découvrir des formes nouvelles unissant les traditions du passé aux besoins de la vie moderne. E n soulignant le caractěre historique de l'ethnographie nous distinguons clairement qu'elle a pour but aussi bien la reconstruction des processus historiques d'évolution que l'étude des prénoménes culturéis apparus dans le contexte present. Conformément aux exigences actuelles de la science les recherches dans le domaine des faits contemporains ne peuvent étre entreprises par le savant sans se référer au long processus d'évolution historique. Aussi pour pouvoir aujourďhui étudier á égalité avec les milieux ethnographiques étrangers les processus culturéis dans les pays emancipes ou en voie ďémancipation — nous devons tout ďabord compenser, ne serait-ce que partiellement, cette déficience qui compromet gravement le développement de ce domaine de l'ethnographie en Pologne. Dans le cadre de l'ethnographie en Pologne, pour les besoins actuéis et pour des raisons ďordre pratique il faudrait fixer en premier lieu des regies et des principes de selection — établir ce qui doit étre dégagé du passé plus ou moins lointain de cette science pour constituer le fondement de l'enseignement univer­ s i t ä r e et populaire sur les peuples dits „non-civilisés" et ce qui doit étre laissé ä l'intention des chercheurs plus specialises. I I semble indispensable surtout d'assimiler totalement et de rendre accessible á un large auditoire ees principes théoriques qui par suite des contacts et les controverses entre les diverses écoles sont passés dans le domaine des sciences ethnologiques en tant que propositions fondamentales. Je pense ici surtout ä des acquisitions de cet ordre comme par exemple une vue juste de revolution — la situation des faits de culture par rapport au milieu, de m é m e que les ¡résultats verifies d'études sur leur repartition dans l'espace et le temps (localisation), ou bien des propositions aujourďhui fon­ damentales concernant le fonctionnement du mécanisme de culture. I I faudrait �30 WITOLD DYNOWSKI insisted tout spécialement sur la nécessité de combler les lacunes dans la connaissance des documents portant sur les recherches. II sera impossible d'éliminer la déficience dans le domaine de l'étude des peuples coloniaux san* assimiler au préalable les faits essentiels de la documentation accumulée par les diverses écoles ou courants ethnographiques. Cette tentative d'analyser le retard dans le domaine de l'étude et de la divulgation des connaissances touchant les cultures des peuples dits „non-civilisées" ainsi que l'examen des mesures ä prendre ont pour but de souligner la nécessité de compenser la déficience due au passe et de prevenir une déficience analogue dans le present. E n s'appuyant sur la speciali­ sation comprise dans son sens le plus large il sera possible également de penser ä entretenir des relations mieux établies avec les courants contemporains de l'ethnographie mondiale. Ces contacts coneerneraient aussi bien les theories admises dans les divers centres d'ethnographie que les domaines particuliers de recherches. L a mise en oeuvre de toutes les forces et de tous les moyens pour éliminer le retard dans les domaines examines ne peut pourtant constituer le but final. L'attitude scientifique envers le sujet ďintérét ne peut trouver son expression pleine et entiere que par des recherches concretes sur le terrain. C e s t seulement le contact direct avec une société vivante qui permet de saisir sur le vif et d'enregistrer sur place les changements de structure d'une culture ainsi que de suivre le m é c a n i s m e complexe de formation et de transmission sur le plan social des impulsions accompagnant le passage de la société de l'état ancien ä l'état nouveau. Ce contact seul peut inspirer des conclusions scientifiques personnelles. Les recherches sur le terrain dans des pays éloignés constituent la partie la plus ambitieuse de notre programme. Sans en exclure la possibilité pour l'avenir et en les considérant comme pouvant devenir tout ä fait reelles nous nous contentons pour l'insrtant d'un programme beaucoup plus modeste. Nous essayerons dans notre revue surtout de soulever sans cesse le probléme du choix des moyens appropniés pour éliminer le retard. Entrent ici en ligne de compte aussi bien l'élaboration d'un manuel adapté aux besoins du public polonais, le choix des extraits ďauteurs étrangers et les moyens de les rendre aisément accesibles que les divers moyens de vulgarisation des questions essentielles — questions si i m ­ portantes pour permettre de concevoir ce qu'a été, ne serait-ce qu'il у a cent ans, ce qu'est actuellement et dans quelle direction évolue la culture de ces hommes qui, i l y a tres peu de tempe encore, étadent sépairés du reste de 1'humanité par le qualificatif de „sauvages". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179eef9c5c6f83baa555ecd528ba60fa.pdf ab7bb3b88531f07e5c25cd80e6a846ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3595 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE WITOLD DYNOWSKI W zespole czynników kształtujących ludową twórczość artystyczną pewna i c h k a t e g o r i a zasługuje n a zupełnie specjalną uwagę. C h o d z i m i a n o w i c i e o te spośród n i c h , z którymi będziemy m o g l i łączyć zja­ w i s k o dające się określić j a k o «uhistorycznienie» s z t u k i l u d o w e j . M a m t u n a myśli n i e t y l e dążność do wyrównania różnic dzielących twórczość ludową o d n i e l u d o w e j , gdyż wówczas j a k to słusznie zostało zauważone, sztuka l u d o w a u t r a c i swój i s t o t n y c h a r a k t e r — p r y m i t y w i z m . W p r o w a ­ dzając do rozważań pojęcie «uhistorycznienia» m a m na celu u w y p u k l e n i e ogółu środków udostępnionych najszerszym w a r s t w o m , przede wszyst­ k i m głównej masie ludności — chłopom, dzięki czemu zarówno twór­ czość a r t y s t y w i e j s k i e g o , j a k i wytwórczość miast i miasteczek p r a c u ­ jąca d l a w s i i uwzględniająca j e j artystyczne u p o d o b a n i a i z w y c z a j e zostały zabarwione w sposób bardziej pełny. W rachubę będą więc wchodziły zarówno zdobycze techniczne, szersze i c h w y k o r z y s t a n i e w różnych gałęziach twórczości l u d o w e j , n a b y t a wiedza, j a k i z m i a n y w s t r u k t u r z e gospodarczej i u s t r o j o w e j w s i , gdyż t y l k o w nawiązaniu do głębszych z m i a n b y t o w a n i a społeczności w i e j s k i e j można mówić 0 głębszych przeobrażeniach w k u l t u r z e l u d o w e j a t y m s a m y m i o peł­ n i e j s z y m w y p o w i a d a n i u się w l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . Omawiając w a l o r y s t y l i s t y c z n e sztuki l u d o w e j P i w o c k i — j e d e n z czo­ łowych teoretyków sztuki l u d o w e j w Polsce — uważa, że aspekt chro­ n o l o g i c z n y tej twórczości jest t r u d n y do u c h w y c e n i a : «Twórczość bo­ w i e m l u d o w a — j a k pisze P i w o c k i — n i e ulega w i d o c z n i e j s z y m zmia­ n o m w czasie» ) . W t e j samej r o z p r a w i e c z y t a m y dalej, że powstanie s z t u k i l u d o w e j w y w o d z i się z końcowej fazy średniowiecza « g d y chłop w ówczesnym społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a ­ c y j n i e pozostawać coraz bardziej w t y l e za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą 1 mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla n i c h w a r u n k a c h ekonomicz­ n y c h i społecznych potrafiły rozwinąć wielką sztukę dworską i miesz­ czańską — łącząc j e szybko w skarbnice s z t u k i ogólno-narodowej». Gdybyśmy powyższe w y w o d y zechcieli przedstawić graficznie to w y p a ­ dłyby one m n i e j więcej w sposób następujący. Wskaźnik przyjęty dla twórczości a r t y s t y c z n e j wznosiłby się całą swą szerokością k u górze wzdłuż s k a l i chronologicznej, osiągając bez większych powikłań p e w i e n p u n k t , m i a n o w i c i e końcową fazę średniowiecza. W t y m m i e j s c u rozpa­ dał b y się n a d w i e części; część węższa rozszczepionego wskaźnika zde­ c y d o w a n i e pięłaby się dalej k u górze, natomiast pozostała część szersza przedstawiałaby poziom bardzo mało r u c h l i w y . ZAGADNIENIE NIENIA UHISTORYCZ- SZTUKI LUDOWEJ UHISTORYCZNIENIE NIEJSZE ŻYCIE T O PEŁ­ SZTUKI LU­ DOWEJ 1 TEORIA LUDOWEJ WYWODU ZE SZTUKI ŚREDNIOWIE­ CZA Otóż z w y w o d ó w P i w o c k i e g o wynikałoby, że dzieło b u d o w a n i a k u l t u r y i s z t u k i w sensie m n i e j l u b więcej u j e d n o l i c o n y c h wysiłków i i c h efek­ tów łączyło w s z y s t k i e w a r s t w y społeczne t y l k o do pewnego m o m e n t u historycznego — do końcowej fazy średniowiecza. Jest to j a k b y p u n k t z w r o t n y , gdyż o d tego okresu główna masa ludności — chłopi p o d względem p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h pozostają daleko w t y l e za i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi, te zaś dzięki h i s t o r y c z n i e powstałym w a r u n k o m uzyskały korzystniejszą pozycję w zespole sił twórczych środowiska. W t e n sposób zdaniem P i w o c k i e g o począwszy od końcowej fazy średniowiecza w r a z z pogłębianiem się różnic s t a n o w y c h powstaje wyraźna d e k o m p o z y c j a w d o t y c h c z a s o w y m układzie k u l t u r a l n y m środo- 7 I �w i s k a . Co więcej, w zakresie twórczości artystycznej pewne w a r s t w y (szlachecka i mieszczańska), potrafiły od tego okresu historycznego roz­ winąć wielką sztukę i przekształcić ją w dorobek ogólno-narodowy, pod­ czas g d y szeroki ogół z jego trzonem — klasą chłopską pozostał w t y l e i był związany odrębnym s t y l e m przetwarzania. W y ż e j przytoczone u w a g i P i w o c k i e g o zahaczają o moment bardzo i s t o t n y — m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h i twór­ czości artystycznej w obrębie tej samej zbiorowości. W y d a j e się jed­ nak, że tło t y c h przeobrażeń w i d z i a n e jest przez p r y z m a t niewłaściwy. T r u d n o b o w i e m sobie wyobrazić, żeby wobec i s t n i e n i a nierówności spo­ łecznej wśród najstarszych ludów już w c h w i l i ukazania się i c h na w i ­ d o w n i dziejowej m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h w t y c h czy i n n y c h grupach dał się odczuć dopiero w końcowej fazie średniowiecza/ Poza t y m obraz c y w i l i z a c y j n y środowiska w i d z i a n y w y ­ łącznie o d strony stosunków międzyklasowych n i e zawsze będzie dosta­ tecznie wyraźny. O p e r o w a n i e t a k i m określeniem, j a k «pogłębianie się różnic k l a s o w y c h * i łączenie z t y m z j a w i s k i e m początków s z t u k i l u d o ­ w e j nasuwa między i n n y m i p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e r o z m i a r y m a p r z y ­ brać t o «pogłębianie», żeby dać początek twórczości (w sensie j e j w y ­ odrębnienia), która miałaby cechy wyłącznie l u d o w e . Mówiąc inaczej ponieważ w poszczególnych środowiskach przeciwieństwa c y w i l i z a c y j n e pomiędzy dołem a górą społeczną układały się rozmaicie (zarówno w czasie j a k i w przestrzeni), rozmaicie też musiałby wypaść «punkt z w r o t n y * , t j . p u n k t rozczepienia wskaźnika d l a przeobrażeń twórczości a r t y s t y c z n e j . D l a j e d n y c h środowisk p u n k t t e n na skali chronologicznej w y p a d n i e poniżej «końcowej fazy średniowiecza«, dla d r u g i c h znacznie później, gdzie indziej znów będzie zgoła n i e u c h w y t n y . U j e d n y c h bo­ w i e m nierówności społeczne odbiły się wyraźniej n a u s t r o j a c h k u l t u ­ r o w y c h w w i e l u w y p a d k a c h znacznie wcześniej niż w końcowej fazie średniowiecza i t u granica pomiędzy t a k zwaną kulturą ludową a ze­ społami treści, które były reprezentowane przez w a r s t w y wyższe, okaże się głębszą, gdzie indziej znów, n a w e t w czasach późniejszych, p o m i m o znacznej rozpiętości pomiędzy szczeblami h i e r a r c h i i społecznej różnice były n i e w i e l k i e , gdyż większość treści wchodziło w skład j e d n y c h i d r u ­ gich zespołów. Toteż łączenie początków s z t u k i l u d o w e j (pod t y m wzglę­ dem P i w o c k i n i e jest odosobniony) z procesem, który narastał w i e k a m i w sposób n i e j e d n a k o w y , a zwłaszcza, który w końcowej fazie średnio­ wiecza w różnych środowiskach układał się rozmaicie, budzi w i e l e za­ strzeżeń, gdyż w t y m ujęciu p r z y c z y n y n i e dające się jasno i ściśle spre­ cyzować w y w o ł y w a ł y b y zbyt k o n k r e t n y skutek. W ramach krótkiego artykułu n i e sposób jest przytoczyć w s z y s t k i c h racji, przemawiających za s t a n o w i s k i e m o d m i e n n y m niż to, które obok i n n y c h badaczy zajął także P i w o c k i . W w y w o d a c h P i w o c k i e g o n i e podlega d y s k u s j i oświe­ tlenie, że przeobrażenia społeczno-gospodarcze końcowej fazy średnio­ wiecza wniosły do stosunków międzyklasowych cały szereg elementów, które poprzez procesy k u l t u r a l n e przyczyniły się do w y o s t r z e n i a k o n t u ­ rów w s z y s t k i e g o co było związane z kręgiem b y t o w a n i a w a r s t w ekspo­ n o w a n y c h . Oczywiście musiało to znaleźć swój oddźwięk także w dzie­ dzinie twórczości a r t y s t y c z n e j . Z b y t w i e l k i m j e d n a k uproszczeniem bę­ dzie uważać t e n oddźwięk za podstawę do wyodrębnienia p e w n e g o zja­ w i s k a — za początek s z t u k i l u d o w e j . Zróżnicowanie poziomów k u l t u r y a r t y s t y c z n e j u w y p u k l o n e przez P i w o c k i e g o na t l e końcowej fazy śred­ n i o w i e c z a n i e da się potraktować inaczej j a k t y l k o za wyraźniej r y s u ­ jący się odskok w sposobie p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h . O d skok, który został zapoczątkowany znacznie wcześniej i zgoła w i n n y c h w a r u n k a c h niż t o w s k a z u j e P i w o c k i . Toteż, j a k się zdaje właściwe po­ dejście do interesującego nas zagadnienia — początków s z t u k i l u d o w e j , możliwe jest t y l k o od s t r o n y poznania szerszego tła przeobrażeń c y w i l i - 8 KSZTAŁTOWANIĘ SIĘ N I C MIĘDZY S Z T U K Ą WĄ A RÓŻ­ LUDO­ HISTORYCZNĄ ZAGADNIENIE PUNKTU ZWROTNEGO KRYTYKA STANOWISKA PIWOCKIEGO �z a c y j n y c h i wniknięcia w mechanikę t w o r z e n i a się zespołów k u l t u r o ­ w y c h o o d m i e n n e j d y n a m i c e r o z w o j o w e j . W t a k i m ujęciu a r t y s t y c z n a twórczość l u d o w a będzie t y l k o j e d n y m z aspektów procesu różnicowa­ n i a się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h wewnątrz g r u p y , zaś s w o i s t y j e j t y p — wskaźnikiem rozpiętości dzielącej te poziomy. Istnieją ważkie p o d s t a w y po t e m u żeby sądzić, iż w przeszłości więk­ szość g r u p p l e m i e n n y c h przeżywała okres w którym na w s z y s t k i c h szcze­ blach h i e r a r c h i i społecznej i majątkowej przetwarzano wartości k u l t u ­ r o w e w sposób m n i e j lub więcej zbliżony do siebie. Z zestawienia po­ glądów panujących w literaturze n a u k o w e j na strukturę społeczeństw p l e m i e n n y c h , na t y p y u w a r s t w i e n i a społecznego i sposoby wyodrębnia­ n i a się t z w . w a r s t w wyższych z ogółu ludności w o l n e j można również urobić sobie obraz, gdzie w sposób m n i e j l u b więcej wyraźny byłyby zaznaczone końcowe elementy tego okresu. D l a stosunków z a c h o d n i o europejskich możemy przyjąć tezę głoszącą, że początki rozdźwięków k u l t u r o w y c h wewnątrz p l e m i e n n y c h należy przypisywać i m p o r t o m j a k . również w y p r a w o m łupieskim. Są t o oczywiście t y l k o h i p o t e z y robr> cze i b y n a j m n i e j zagadnienia n i e wyczerpują. N i e ulega j e d n a k wątpli­ wości, że już w z a r a n i u wieków średnich na zachodzie E u r o p y sze­ r o k i ogół l u d z i w o l n y c h (nie mówiąc już o ludności n i e w o l n e j ) , obracał się w kręgu i n n y c h wartości k u l t u r o w y c h niż s t o s u n k o w o nieliczna klasa możnych. W s z y s t k o p r z e m a w i a za t y m , że n a tle t y c h różnic c y w i l i z a ­ c y j n y c h musiały rozwinąć się także odmienne f o r m y twórczości a r t y ­ stycznej. Otwartą j e d n a k pozostaje k w e s t i a , czy w t y m w y p a d k u szeroki ogół ludności należałoby uznać za kontynuatorów twórczości z okresu sprzed «dekompozycji kulturowej» czy też w grę wchodziło przetwarza­ nie wartości i n n y c h i j a k i c h . Różnice c y w i l i z a c y j n e wywodzące się conajmniej z zarania średniowie­ cza zyskały znacznie na sile, występując na tle krzepnącego u s t r o j u feodalnego. Przy czym, organizacja stanowa społeczeństwa zachodnio-euro­ pejskiego w sposób szczególny sprzyjała selekcji składników k u l t u r o ­ w y c h i oddziaływała na k r y s t a l i z o w a n i e się f o r m , które z jednej s t r o n y musiały n i e j a k o pasować do środowiska, które j e wytwarzało, z d r u g i e j zaś stanowiły widoczną i trudną do przekroczenia przegrodę. Toteż je­ żeli chodzi o dzieje głównej masy ludności — chłopów, procesy spo­ łeczne i gospodarcze tego o k r e s u mogą być porównane do k a n w y , na której następnie przez długie w i e k i kreślony był obraz k u l t u r y l u d o w e j . Obraz t e n w i d z i a n y o d s t r o n y narastających p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h raz po razie wykazywał ślady i c h przebłysków — i m też w dalszym ciągu poświęcimy baczniejszą uwagę. W związku z podkreśleniem znaczenia p r z e n i k a n i a światła historycznego w krąg k u l t u r y t r a d y c y j n e j , r o z p a t r z y m y z k o l e i okoliczności w j a k i c h się t e n proces dokonywał. Przede w s z y s t k i m chodziłoby o bliższe okre­ ślenie s t o s u n k u pomiędzy w s z y s t k i m t y m , co zostało w y t w o r z o n e w pła­ szczyźnie życia historycznego a p r z e m i a n a m i zachodzącymi w zespołach t. zw. k u l t u r y l u d o w e j t j . w k o m p l e k s a c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , prze­ k a z y w a n y c h przyszłości drogą t r a d y c j i bezpośredniej i p r z e t w a r z a n y c h bez jakiejkolwiekbądź dążności do systematyzacji. N a pozór wydać się może, że stosunek t e n jest sam przez się jasny i n i e w y m a g a szerszego omówienia, gdyż, w zasadzie, przeobrażenia w k u l t u r z e l u d o w e j dadzą się rozpatrywać j e d y n i e w ramach r o z w o j u historycznego. J a k k o l w i e k t a k i e m u ujęciu n i e da się zaprzeczyć i niczego w zamian przeciwsta­ wić, n i e m n i e j m u s i m y pamiętać, że «sposób wypełniania* t y c h r a m może być bardzo różny. Mogło b o w i e m u h i s t o r y c z n i e n i e przebiegać całkiem p o w i e r z c h o w n i e , n i e powodując większych zmian w zespołach star­ szych składników k u l t u r y , mogło też wywołać rozkład g r u n t o w n y i po­ m i m o różnic s t a n o w y c h przyczynić się do zmniejszenia (oczywiście t y l k o w p e w n y m określonym sensie: u j e d n o l i c e n i a kierunków rozwo- RÓŻNICE CYWILIZACYJNE TWORZĄ ODMIENNE FORMY ARTYSTYCZNE PROCES RZE ZMIAN W KULTU­ TRADYCYJNEJ POD WPŁYWEM N O W Y C H CZYN­ NIKÓW 9 �j o w y c h ) , rozpiętości dzielących p o z i o m y c y w i l i z a c y j n e . Poza t y m « w y pełnianie ram» mogło się też odbywać j a k b y s k o k a m i w nieodmierzaln y c h odstępach czasu i p o d wpływem oddziaływań, przesączających się z różnych stron, co z n a t u r y rzeczy pociągało za sobą poważne pogma­ t w a n i a w sposobach r o z b u d o w a n i a w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , powodując większe o d c h y l e n i a bądź n a w e t zmianę k i e r u n k u przeobrażeń. Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że p r z y znaczniejszych przeskokach w sposobie k o n s t r u o w a n i a szeregów r o z w o j o w y c h aspekt c h r o n o l o g i c z n y twórczości l u d o w e j będzie w y s o c e zamglony i w w i e l u w y p a d k a c h całkiem n i e u ­ c h w y t n y . Natomiast w w a r u n k a c h sprzyjających p r z y z a c h o w a n i u cią­ głości i jednokierunkowości w p ł y w ó w , oraz przez związanie zespołów c y w i l i z a c y j n y c h (historycznego i t r a d y c y j n e g o ) , większą ilością treści wspólnych «wypełnianie ram» mogło przebiegać w sposób bardziej regu­ l a r n y oraz w czasie dającym się określić bliżej. Uświadomienie sobie powyższych okoliczności posiada w c a l e niemałe znaczenie zwłaszcza p r z y analizie i ocenie dzieł s z t u k i l u d o w e j . Z układu b o w i e m więzi zespalającej p r z e m i a n y w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j z syste­ m e m życia historycznego n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m o g l i zaczerpnąć elementy chronologiczne, zagubione czy też n i e u c h w y t n e w w y t w o r a c h sztuki ludowej. (Dokończenie w następnym numerze] PRZENIKANIE NOWEJ KULTURY DO TRADYCYJNEJ PRZYPISY ') P i w o c k i K.: Pojęcie s z t u k i l u d o w e j . P o l s k a S z t u k a L u d o w a . R o k 1947, n r 1 i 2. ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОДКЛАДКА В Р А З В И Т И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА Известная категория факторов, формирующих художественное народное творчество, заслуживает особого внимания. Здесь именно имеются в виду те элементы, которые из сферы исторической культуры проникли в культуру народную. Степень соприкосновения художественного народного творчества и его зависимость от влияния исторических стилей открывает перед нами проблему степени «историчности» народного искусства. В связи с этпм должна быть начата дискуссия по вопросу о хронологическом аспекте произ­ ведении народного творчества, что, разумеется, будет способствовать более полному определению связи исторического творчества с традиционным. FOND HISTORIQUE DU DEVELOPPEMENT DE L'ART POPULAIRE U n e c e r t a i n e catśgorie d ś l e m e n t s f o r m a n t l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e m e r i t e u n e a t t e n t i o n t o u t e speciale. I I s'agit des elements r a y o n n a n t d u c e r c i e de l a c u l t u r e h i s t o r i que et p e n e t r a n t l a c u l t u r e p o p u l a i r e . Le d e g r e de d e p e n d e n c e de l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e des c o u r a n t s des styles h i s t o r i q u e s , pose l a q u e s t i o n «d'historisation» de l ' a r t p o p u l a i r e . La d i s c u s s i o n s'impose sur l'aspect c h r o n o l o g i q u e des o e u v r e s d ' a r t p o p u l a i r e s , et l ' o n p e u t p r e v o i r u n e f o r m u l e plus a m p l e de l a r e l a t i o n e n t r e les c r e a t i o n s h i s t o r i q u e et t r a d i t i o n n e l l e . HISTORICAL SUBSTRATUM OF THE DEVELOPMENT OF POPULAR ART T h e r e is a c e r t a i n c a t e g o r y of e l e m e n t s f o r m i n g p o p u l a r a r t i s t i c c r e a t i o n , w h i c h deserves quite a special attention. These, a r e t h e e l e m e n t s w h i c h p a s s i n g f r o m t h e c i r c l e s of h i s t o r i c a l c u l t u r e p e n e t r a t e d p o p u l a r c u l t u r e . T h e degree of i n t e i t w i n i n g b e t w e e n p o p u l a r c u l t u r e a n d t h e i n f l u e n c i n g h i s t o r i c a l s t y l e s sets t h e p r o b l e m of t h e scope of «historisation» of p o p u l a r a r t . T h i s s h o u l d s t a r t a d i s c u s s i o n o n t h e c h r o n o l o g i c a l aspect of t h e p o p u l a r w o r k s of a r t , a thing w h i c h m a y surely lead traditional creation. 10 t o a f o r m u l a of t h e r e l a t i o n b e t w e e n historical and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91eb773aadccc01c2decaf89dc3b5133.pdf 487d931036189b35e6a766b444c1be75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:634 Title A name given to the resource Etnologia japońska. Jej obraz na VIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.103-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść A R T Y II K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 WITOLD JEJ DYNOWSKI ETNOLOGIA JAPOŃSKA. OBRAZ N A V I I I MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W TOKIO /Nawiązując w s w o i m czasie do V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych w M o s k w i e zastanawiałem się, j a k i e m i a n o w i c i e korzyści płyną d l a naszej d y s c y p l i n y z tego rodzaju dziś już z bardzo dużym rozmachem realizowanych spotkań n a u k o w y c h . Wydaje się, że znaczenie t a k i c h międzynarodowych spotkań d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h , czy też d l a postępu prac badaw­ czych nad t y m czy i n n y m zagadnieniem może wypaść bardzo różnie i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w¡ sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż zgadzam się ze zda­ niem, że można podjąć dyskusję na temat, czy masowe, liczące tysiące uczestników kongresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką, p r z y ograniczonym czasie wygłaszania referatów i z n a t u r y rzeczy w zawężonej w y m i a n i e zdań stanowią najbardziej właściwy k l i m a t dla odpowiedniej k o n f r o n t a c j i poglądów i g r u n t o w n i e j s z y c h u s t a ­ leń poznawczych. Pomijając bezsporne korzyści wypływające z r o z b u d o w y w a n i a świa­ towej więzi i n t e l e k t u a l n e j w i e l k i e kongresy międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m potężny c z y n n i k m o b i l i ­ zujący narodowe środowiska naukowe, które podejmują się r o l i gospo­ darzy — organizatorów kongresów. Obserwując od t e j s t r o n y kongresy — V I w Paryżu (1960) , a zwłaszrcza V I I w M o s k w i e (1964) i V I I I w T o k i o (1968) — n a b i e r a się p r z e 1 2 1 W. Wielkiego 2 Nauk 250-lecie Dynowski, w Leningradzie, W. D y n o w s k i , Antropologicznych 1962, s. 349 - 356. Muzeum „Etnografia K. Makulski, i Etnologicznych Antropologii i Etnografii im. Piotra P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 199 - 220. Przed VII w Moskwie, Międzynarodowym „Etnografia Kongresem P o l s k a " , t. 6: �104 WITOLD DYNOWSKI konania, że ostatnio t o r u j e sobie drogę nieco poszerzone spojrzenie na rolę i zadania Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych. W; u s t a l o n y m b o w i e m od dawna systemie organiza­ c y j n y m wyraźnie zyskała sobie większe znaczenie i n i c j a t y w a gospodarzy. W r a m a c h k o n w e n c j i kongresowej u j a w n i a się to przede w s z y s t k i m poprzez pełną mobilizację w s z y s t k i c h zasobów powstałych i rozwiniętych w kręgu narodowego życia intelektualnego, zarówno n a k a n w i e studiów specjalistycznych, j a k i pośrednio formułowanych r e f l e k s j i na t e m a t człowieka i jego k u l t u r y . Z a m b i t n y m i i n i c j a t y w a m i zaprezentowania uczestnikom kongresów szerokiego wachlarza zainteresowań, j a k i s t u ­ diów oraz w y m i e r n e g o d o r o b k u gospodarzy w zakresie etnologii, a n t r o ­ pologii, archeologii i zagadnień z pogranicza w i e l u d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h zetknęliśmy się zarówno w M o s k w i e , j a k i Tokio. 3 Obraz będzie niepełny, jeśli się nie doda, że mobilizacja zasobów n a u k o w y c h gospodarzy Kongresów i j e j w y n i k i należy traktować również j a k o odpowiedź udzieloną s w o i m władzom państwowym na p y t a n i e , j a k i m m i a n o w i c i e celom p r a k t y c z n y m może służyć dzisiaj n a u k a o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e i jaką w związku z t y m w i n n y się cieszyć opieką d y s c y p l i n y zajmujące się tą problematyką. Przejdźmy z k o l e i do omówienia k w e s t i i zasadniczej — między­ narodowego spotkania na V I I I Kongresie N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio i do działalności n a u k o w e j i naukowo-organizacyjnej jego gospodarzy japońskich pracowników n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , zwłasz­ cza etnologów, antropologów k u l t u r o w y c h , antropologów fizycznych, archeologów, i językoznawców. V I I I Międzynarodowy Kongres N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o - ' logicznych o t w a r t o uroczyście w d n i u 3 września w obecności p r z e d ­ s t a w i c i e l i rządu (minister oświaty), władz m i e j s k i c h (prezydent miasta), oraz p r e z y d i u m japońskiej A k a d e m i i N a u k . L i c z n y zespół profesorów i wyższych urzędników występował pod p r z e w o d n i c t w e m prof. Masao Oka j a k o japoński k o m i t e t organizacyjny. O zainteresowaniach w J a ­ p o n i i dzisiejszą najnowszą problematyką człowieka i jego k u l t u r y w j a ­ kimś stopniu można sądzić z bardzo licznego uczestnictwa w obradach japońskiego świata n a u k i i miejscowej młodzieży studenckiej . Inaczej 4 3 A. VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , pologicznych i Etnologicznych w Międzynarodowy Moskwie, 3-10 VIII Kongres Nauk 1964, „Etnografia Antro­ Polska", t. 9: 1965, s. 185 - 198. 4 W pracach pracowników i absolwentów japońskiej Kongresu naukowych etnologii samodzielnych uczestniczyło i niemal w i antropologii. wystąpień było przeszło stokilkadziesiąt. około 300 z a a w a n s o w a n y c h dwójnasób Przy liczniejsza czym trzeba naukowych w rzesza japońskich studentów nadmienić, że ze s t r o n y różnych k o m i s j a c h i sekcjach �ETNOLOGIA 105 JAPONSKA trzeba będzie tłumaczyć stosunkowo nieliczny udział w Kongresie gości z zagranicy . Niewątpliwie wysokie koszty przejazdu i p o b y t u w t y m k r a j u zmusiły w i e l u pracowników n a u k i z E u r o p y i A m e r y k i do zre­ zygnowania z uczestnictwa w t y m t a k wysoce a t r a k c y j n y m zebraniu międzynarodowym. N a międzynarodowym t l e uczestników K o n g r e s u w z w a r t y m kilkudziesięcioosobowym zespole wystąpiła delegacja r a ­ dziecka pod p r z e w o d n i c t w e m prof. J.W. B r o m l e j a , d y r e k t o r a I n s t y ­ t u t u E t n o g r a f i i A N ZSRR. Zaprezentowała ona szeroki w a c h l a r z p r o ­ b l e m a t y k i badawczej prowadzonej w I n s t y t u c i e i jego f i l i a c h r o z r z u ­ conych po całym K r a j u Rad. Polskę reprezentował piszący te słowa oraz j a k o gość p r o f . К. Jażdżewski z Łodzi. N a Kongres z P o l s k i nadesłano też sporo referatów. P r o g r a m przewidywał, że obrady kongresowte będą toczyły się od 3 d o 7 września w Tokio, natomiast od! 8 do 10 września zostaną prze­ niesione do K i o t o (dawnej stolicy Japonii), t u też nastąpi zamknięcie K o n g r e s u . O b r a d y t o k i j s k i e zorganizowano w 5 sekcjach: A ) a n t r o ­ pologicznej, B) etnologicznej, C) archeologicznej, D ) demograficznej, E) muzealnej. Osobno pomyślano o szerszych sympozjach (np. w K i o t o ) i o pokazach f i l m o w y c h . 5 e 7 5 Najliczniejszy zespół ze Stanów Z j e d n o c z o n y c h norodne zagraniczny instytucje naukowe tokijskiego nie wyróżniało się tworzyli bardzo (przeszło A . P . Reprezentując i muzealne grupy zwartej. nieliczne grono 260 osób) stanowili uczestnicy różne ośrodki u n i w e r s y t e c k i e i róż­ uczestnicy z U S A Przeciwnie, naukowców na gruncie wśród o tej dorobku Kongresu grupy wyraźnie znanym w skali światowej, n a t o m i a s t większość można było odnieść do t z w . młodszej k a d r y . Z z a ­ chodniej Europy, przede kilkudziesięcioosobowe wszystkim z Francji grupy uczonych. Z i N R F , wzięły krajów udział w Kongresie socjalistycznych na kongresie najliczniejszą, 10-osobową, grupę s t a n o w i l i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k i rumuńskiej. Mniej więcej taką samą liczbą dadzą się szacować g r u p y przybyłe z F i l i p i n i Południowej Korei. i Zaledwie Turcja. Kraje w kilkuosobowym Ameryki były r e p r e z e n t o w a n e składzie Łacińskiej — uczestniczyła Wenezuela, India, Peru, Indonezja, Boliwia również p r z e z p o j e d y n c z y c h u c z o n y c h . W Irian i Meksyk — analogiczny sposób mianowicie na po­ swój udział w K o n g r e s i e zarejestrowały także Togo i N i g e r i a . 6 W jednym z końcowych punktów siedzeniu Stałej Rady, nawiając zwoływać wniesiono kongresy Nauk Antropologicznych obrad V I I I Kongresu, poprawkę co pięć do obowiązujących lat. Z g o d n i e przepisów, z t y m następny i E t n o l o g i c z n y c h m a się odbyć w S t a n a c h IX posta­ Kongres Zjednoczonych A m . Północnej w 1973 r. 7 się W większości tendencja Szczególnie pojęciem nym dzisiaj i w do sympozjów uzyskania owocne ekologii, haśle dla ujednolicenia „Ekologia na w naukach Zachodzie pomiędzy na VIII spojrzenia poglądów okazało się s y m p o z j u m dyskutowany współzależności odbytych integralnego Kongresie n a to, co należy poświęcone' złożonym antropologicznych teoretyczny człowiekiem, wyraźnie n a poruszaną rysowała problematykę. rozumieć kwestiom, i etnologicznych". problem społeczeństwem wzajemnych pod scalo­ Szeroko powiązań i środowiskiem znalazł �106 WITOLD DYNOWSKI D l a nas oczywiście najistotniejszą rzeczą będzie zapoznać się z k o n ­ cepcją zgrupowania problemów i tematów w sekcji etnologieznej. Jasne jest, że o k r e o w a n i u odpowiedniej k o m i s j i w sekcji decydowały n i e t y l k o zgłoszone z zewnątrz t e m a t y badawcze, lecz także i i n i c j a t y w a gospodarzy. Poprzez b o w i e m wysunięcie odpowiednich g r u p problemów i tematów można było w sposób najbardziej właściwy zaprezentować swój dorobek i skonfrontować go z k i e r u n k a m i światowymi. W sekcji etnologieznej działały następujące k o m i s j e : 1. T e o r i i i metodologii, badania n a d strukturą k u l t u r y 2. Studiów k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n y c h , etnogenezy i e t n o h i s t o r i i , p a ­ leontologii, p r e h i s t o r i i i p r o t o h i s t o r i i 3. Studiów społecznej i politycznej organizacji, organizacji e k o n o m i k i 4. Studiów r e l i g i i , światopoglądu ludowego, mitów i podań l u d o w y c h 5. S z t u k i , m u z y k i , tańca i t e a t r u 6. Technologii i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , e t n o b o t a n i k i i etnozoologii 7. Studiów językoznawczych 8 s w e odbicie w k i l k u r e f e r a t a c h wygłoszonych n a t y m s y m p o z j u m i antropologów (jeden zdań. Szczególną referat zachętą wygłosił archeolog) do d y s k u s j i stał się między p r z e z G . B e n n e t a ( U S A ) , pt. Znaczenie i kulturowej. etnologów i n n y m i referat w antropologii społecznej przekonaniu przydatności wyjaśnień adaptacji wymianie wygłoszony B a d a c z t e n w s z e r o k i e j r e f l e k s j i t e o r e t y c z n e j dał w y r a z o ograniczonej pojęcia przez o r a z w b a r d z o żywej ekologicznych dla zjawisk społecznych z a ­ chodzących w życiu n a r o d u i państwa. Ogółem n a V I I I K o n g r e s i e etnologieznej (Religia wanie i moralność, L u d y przeobrażeń logiczne do społecznych i c h przebiegu, problematyce koczownicze Eurazji, wsi, Zmiany Zagadnienie czeństw złożonych, E t n o g e n e z a że w niektórych w y p a d k a c h narodu poświęcono 8 sympozjów Ustna tradycja w Afryce, kulturowe megalitów, Analiza japońskiego). P r z y ze względu na brak Plano­ i przygotowanie porównawcza czym trzeba szerszego psycho­ społe­ zaznaczyć, zainteresowania tema­ t e m s y m p o z j a traciły swój właściwy c h a r a k t e r , przekształcając się w węższe z e b r a ­ nia robocze n a wzór zasługuje s y m p o z j u m specjalną uwagę poświęcone społecznej s t r u k t u r z e primatów. T o s a m o prac s e k c j i c z y też k o m i s j i . N a zupełnie zresztą ze względu n a s z e r o k i e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d a się potwierdzić w sieniu do prac sekcji „Primatologii". prac i wyników obserwacji zbiorowym. N a tym forum frontacji nauką pytań z przy przegląd szeroko odnie­ pomyślanych n a d strukturą s t a d primatów i i c h zachowań w życiu kon­ Przy czym jednoczesnych o własny materiał t e r e n o w y one doszło do b a r d z o k o r z y s t n e j d l a n a u k i japońskiej światową. badawczych Dały szczególną próbach dociekliwością udzielenia wyróżniły się r e f e r a t y w stawianiu odpowiedzi opartych I. T a n a k i , K . T o k u d y , M. K a - wai, A. Toesimy, G . Isimoto i innych. s Niezależnie od tego do spraw Afryki, Japonii, zadania współczesnej były również obrady Ainów etnologii" rozpatrywane prowadzono i Arktyki. trzech sekcjach regionalnych: Konkretne w kwestie, jak c z y „Kultura l u d o w a w osobnych ilości wygłoszonych referatów ficzna zdecydowanie przeważała. grupach w relacji roboczych. można przyjąć, że n a k o n g r e s i e „Naglące Wschód—Zachód" Toteż na tematyka podstawie etnogra­ �ETNOLOGIA 107 JAPONSKA 8. Studiów psyeho-kulturowyćh, zmian k u l t u r o w y c h i akułturacji 9. E t n o l o g i i stosowanej, oświaty. Stosunkowo do niedawna jeszcze t y l k o n i e l i c z n y odłam etnologów japońskich znany był szerzej nauce europejskiej i amerykańskiej. Od^ nosi się to przede w s z y s t k i m do t y c h , którzy s t u d i o w a l i na u n i w e r s y ­ tetach europejskich i amerykańskich oraz do zbieraczy materiałów t e r e n o w y c h z obszarów, gdzie dostęp był u t r u d n i o n y przede w s z y s t k i m ze względów w o j s k o w y c h do I I w o j n y światowej (Formoza, W y s p y K u r y l s k i e , Korea, O k i n a w a i t e r y t o r i a i n n y c h wysp). Dużą przeszkodą dla pełniejszego poznania japońskich prac m a t e r i a ­ łowych było także i t o , że stosunkowo pokaźna ilość p u b l i k a c j i u k a ­ zywała się wyłącznie w języku japońskim. Co więcej, n a ogół również mało były znane drogi, na których kształtował się rozwój współczesnych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych w J a p o n i i . Niejasny był zwłaszcza obraz f o r m o w a n i a się kierunków, japońskiej myśli badawczej j a k i p r o ­ ces wyodrębniania się d y s c y p l i n specjalistycznych zajmujących się czło­ w i e k i e m i jego kulturą . Udostępnienie w związku z Kongresem (mo9 9 Niezmiernie bogata literatura sposób sięga do p r o b l e m a t y k i kontekstach. Refleksje jowych znajdujemy europejska na zagadnieniom Dodajmy, dorobek że na temat rodzimej dzi obszernej bazie wybranym obok źródłowej. europejskich i japońskiego. W kulturze rodzimej. Dzennoske, kultury Historia idei w Japonii, japońskiej, n a k , że w bardzo piśmiennictwie ostatnie kultury wej. W amerykańskich rzeczą konieczną różny rozwo­ japońskiej od istnieje 1956 ( w y d . p r z e d w o j e n n e poświęconym studiom także pokaźny (np. p r a c a К. M. omawiających poznawania dróg jest uświadomić do się współ­ jed­ japońskiej Japonia, Popowa, historii się selekcji i poza Moskwa mechanizmy wiodących k o n c e p c j i n a u k i świato­ rozwojowych sobie, С u- najdawniejszych uzupełnione). W y d a j e zasady prac pracę Formowanie historii kultury są bibliografię. się szereg 7-tomową czasów Goro, naukowych poświęcone 1950 - 1960 ukazał d l a przykładu się w kręgu n a u k i japońskiej procesie najczęściej w dobrze opracowaną okresie Wymieńmy jest s z e r s z y c h uogólnień upowszechniania bardzo najrozmaitszych T o k i o 1957, oraz dwutomową pracę zbiorową Zarys Tokio n i e l i c z n y m i wyjątkami 1964) b r a k w w i współczesnych p r a c a c h Te 1911 г., T o k i o 1953 - 1955; następnie pracę C h a n i czesnych ją s p e c y f i k i tej k u l t u r y i j e j dróg i n a ogół z a o p a t r z o n e prac piśmiennictwa poświęconych amerykańska i ujmuje zarówno w d a w n i e j s z y c h pamiętnikach, powieściach i a r t y k u ­ łach p u b l i c y s t y c z n y c h , j a k i w d a w n i e j s z y c h opartych i k u l t u r y japońskiej japońskiej że japońskie myśli środowisko etnologicznej naukowe zapo­ znało się z p r a c a m i L a m a r c k a i L a p l a c e ' a już w początkach X I X w., z s y s t e m a m i zaś t e o r e t y c z n y m i A . C o m t e ' a i K. Darwina w osiemdziesiątych l a t a c h tegoż l e c i a . J e s t więc rzeczą zaskakującą, że s p o j r z e n i e niło cały rozdział fundamentem europejskiej nauk myśli przygotował g r u n t pod b a r d z o Kulturkreislehre. humanistycznej-społecznej i które o człowieku i jego k u l t u r z e , w J a p o n i i p r a w i e zaznaczyło. T r z e b a także uświadomić pejskiej D o środowiska sobie, j a k i mianowicie popularny japońskiego stu­ e w o l u c j o n i s t y c z n e , które w y p e ł ­ etnologii i najszerzej się się n i e dorobek n a u k i w japońskiej najwcześniej stało wcale euro­ kierunek utorowała �108 WITOLD DYNOWSKI bilizacja zasobów) o d p o w i e d n i c h materiałów i p u b l i k a c j i w języku angielskim pozwala obecnie znacznie głębiej wniknąć w dzieje e t n o l o g i i japońskiej. W n o w e j s y t u a c j i poznawczej udostępnione zostały n i e ­ małe zasoby materiałowe, zarówno naświetlające zalążki organizacyjne studiów o człowieku i jego k u l t u r z e , j a k i etapy oraz mechanizm sprzęgania się ze światowymi k i e r u n k a m i m e t o d o l o g i c z n y m i i względnie od niedawna ze z j a w i s k i e m n o w y m , narastaniem w różnych dziedzinach d o r o b k u własnego opartego na własnych założeniach metodologicznych. W dziejach J a p o n i i ostatnie tysiącpięćsetlecie przyjęto uważać za okres, w którym stopniowo i ostatecznie formował się zasadniczy zrąb japońskiej k u l t u r y n a r o d o w e j . N a przestrzeni tego okresu w w a r u n k a c h względnej izolacji w y s p i a r s k i e j szczególnie mocno, przenikając się n a ­ wzajem, stopiły się różnorodne składniki nawiązujące do etnogenezy japońskiej. Równocześnie rozbudowywał się i utrwalał bardzo specy­ f i c z n y system społeczno-gospodarczy, którego ostatnie o g n i w a jeszcze w X I X stuleciu były mocno dostrzegalne w japońskiej rzeczywistości historycznej. sobie drogę botaniki w wiedza europejska i innych nauk okresie przeszło (1639 - 1854). W R. dwóchsetletniej Boxer, bodźce grafia przez astronomii, matematyki, t e n n i e został całkowicie izolacji Japonii w z zamkniętego "obszaru Jan Companie kiem przyrodniczym silne dziedzinie od geografii, zahamowany wpływów europejskich z n a c z n i e zawężonym z a k r e s i e były one j e d n a k k o n t y n u o w a n e Holendrów działających (C. w stosowanych. Nurt in Japan, Haga i jego oddziaływaniem nauce europejskiej długi o k r e s rozwijała s w y c h faktorii na wyspie 1936). Z a i n t e r e s o w a n i a środowis­ n a człowieka znalazły n o w e i po złamaniu się w przez Dedzima barier bardzo izolacjonistycznych. J a p o n i i , podobnie zresztą jak w Geo­ innych k r a j a c h , w powiązaniu z i n n y m i d z i e d z i n a m i n a u k p r z y r o d n i c z y c h względnie h i s t o ­ rycznych. na Początkowo po wyjściu środowisko przyrodnicze niemieckiej. J a k o drogowskaz zujące w n a bezpośredni środowisku Ogromny, jeżeli wywarli Ritter, O s k a r Modern się związek zachowań jak i w nie zasadniczy, w p ł y w znakomici An geografów wpływem uczeni człowieka tej japońskich klasycznej Outline z zasobami materii na dalszy niemieccy — Peschel, F e r d y n a n d Richthofen Geographers. pod of Progress ustalenia rozwój znajdującymi G. W. japońskiej Aleksander G. zaś z dzieł H u m b o l d t a egzystencji i japońskich. W logieznej wana rozwoju działalności jako zwornik człowieka nauki wiedzy z i e m i , weszły o do pomiędzy ustaleniami K u l t u r k r e i s l e h r e . Związek ten na Humboldta i Rittera nauki japońskiej japoński, warunkach wiedzy etno­ sensie t r a k t o ­ a późniejszymi j e d e n z głównych kierunków gruncie С r o n e, podręczników n a rozwój F r y d e r y k a R a t z l a może być w p e w n y m zwłaszcza reprezentującymi ze szczególną wyrazistością. na niemieckiej geo­ Karol rozdziały 2, 3, 6, L o n ­ i R i t t e r a , dotyczące ogólnej oddziaływania sylwetka naukowa dyfuzjonistami, tzw. kręgu się Hegla. myśli Humboldt, i F r y d e r y k R a t z e l (C. in Geography, F. d y n 1951). W i e l e p r a c t y c h u c z o n y c h zostało przetłumaczonych n a język wyciągi filozofii w rachubę wchodziły w c z e s n e p r a c e I . K a n t a w s k a ­ przyrodniczym, graficznej z c i e n i a i z o l a c j i poglądy kształtowały etnologii, uwydatnia się �ETNOLOGIA JAPOŃSKA 109 Okres szczególnej i z o l a c j i J a p o n i i na w p ł y w y z zewnątrz przypada na w i e k X V I I i t r w a do połowy X I X w i e k u . Dopiero w y d a r z e n i a p o l i ­ tyczne, które się rozegrały n a przełomie pierwszej i d r u g i e j połowy ubiegłego stulecia na P a c y f i k u w rejonie w y s p Honsiu, K i u s i u , H o k k a i d o , doprowadziły p o d presją m a r y n a r k i w o j e n n e j Stanów Zjednoczonych A m e r y k i Północnej do o t w a r c i a portów japońskich dla h a n d l u z za­ granicą . W dziejach J a p o n i i drugą połowę X I X stulecia zazwyczaj c h a r a k t e r y z u j e się j a k o zawrotną karierę n a r o d u . Na temat r e w o ­ l u c y j n e j m o d e r n i z a c j i k l u c z o w y c h dziedzin przemysłu i gospodarki oraz życia społeczno-państwowego J a p o n i i pisano bardzo wiele, zarówno u schyłku X I X w i e k u , j a k i po m i l i t a r n y m zwycięstwie J a p o n i i nad Rosją. T e n sam temat z u w y p u k l e n i e m narastającej r o l i p o l i t y c z n e j J a p o n i i w układzie stosunków światowych p o d e j m o w a n y był z n i e ­ słabnącym napięciem zarówno w okresie międzywojennym, j a k i po klęsce J a p o n i i poniesionej w I I w o j n i e światowej. 10 W r e f l e k s j i na temat dróg r o z w o j o w y c h etnologii japońskiej oczy­ wiście będą nas interesować przede w s z y s t k i m te kwestie z k i e r o w a ­ nego, a nie żywiołowo przebiegającego procesu m o d e r n i z a c j i Japonii, które naświetlają l u b bezpośrednio wskazują n a powiązania z głównymi światowymi n u r t a m i nauk o człowieku i jego k u l t u r z e . Wszak podobnie j a k i w i n n y c h dziedzinach również i w n a u k a c h o człowieku i jego k u l t u r z e trzeba było się zdecydować, co należałoby wybrać z kręgu n a u k i europejskiej, a raczej, w j a k i etap r o z w o j u myśli etnologicznej należa­ łoby się włączyć, żeby móc od razu wejść w najbardziej w a r t k o toczący się n u r t życia i n t e l e k t u a l n e g o . Na t l e p r z e j m o w a n i a wzorów europejskich i częściowo amerykańskich jeszcze w d r u g i m dzisięcioleciu bieżącego stulecia w J a p o n i i przetrwał i był dość szeroko stosowany system ocen dla fabrycznej p r o d u k c j i zagranicznej. W ocenach t y c h brzmiała nie t y l k o aprobata i wyróżnienie w y s o k i e j jakości niektórych k a t e g o r i i wyrobów w y t w a r z a n y c h przez t e n czy i n n y k r a j , lecz również zapowiedź o r i e n t o w a n i a własnych zamierzeń wytwórczych w t y m właśnie k i e r u n k u . A więc n p . p r z e d m i o t e m najwyższej aprobaty i w z o r e m do naśladowa­ nia w k r e o w a n i u własnego przemysłu okrętowego i maszynowego był przemysł angielski, to samo dotyczy przemysłu włókienniczego; w dzie­ dzinie o p t y k i i c h e m i i , zwłaszcza lekarskiej i f a r b i a r s k i e j — przemysł P o d presją amerykańskich okrętów w o j e n n y c h k o m a n d o r M. C . P e r r y w i m i e ­ n i u Stanów Z j e d n o c z o n y c h A . P . w d n i u 31 m a r c a 1854 r. w K a n a g a w a podpisał z Japonią t r a k t a t „przyjaźni i p o k o j u " . N a m o c y tego układu d l a amerykańskiej floty o t w a r t e zostały p o r t y S i m o d a n a półwyspie I d z u i H a k o d a t e n a H o k a j d o . Jednocześnie U S A otrzymały w J a p o n i i p r a w a największego u p r z y w i l e j o w a n i a . W l a t a c h 1854 - 1868 d l a kontaktów z zagranicą o t w a r t o j e s z c z e p o r t y w J o k o ­ hamie, Kobe, O s a k a i Niigata. 10 �110 WITOLD DYNOWSKI niemiecki, p r o d u k c j i kapeluszy — przemysł włoski; kosmetyków i per­ f u m —• wytwórczość francuska i t d . Rodowód powyższego systemu ocen w y w o d z i się, rzecz prosta, z doświadczeń m o d e r n i z a c j i życia starej J a p o n i i w osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych latach minionego stulecia. Możemy więc śmiało postawić p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e w z o r y z kręgu myśli etnologieznej przyświecały modernizującej się humanistyce japońskiej w w y b o r z e k i e r u n k u , w którym w i n n a się kształtować etnologia rodzima. W świetle w y p o w i e d z i n a u k o w y c h na t e m a t m e c h a n i z m u postępowania p r z y budo­ w i e zrębów n o w e j J a p o n i i oraz ostatnio w związku z Kongresem u d o ­ stępnionymi materiałami i p u b l i k a c j a m i udzielenie odpowiedzi na t o p y t a ­ nie nie będzie nastręczać większych trudności. W p u n k c i e wyjściowym zainteresowań problematyką etnologiczną w J a p o n i i nie r e j e s t r u j e m y żadnych wstrząsów, które b y wskazywały na ścieranie się na t y m gruncie założeń teoretycznych. Chodzi przede w s z y s t k i m o reperkusje wywołane zwalczaniem myśli ewolucjonistycznej przez bardzo d y n a m i ­ czny k i e r u n e k występujący w naszej d y s c y p l i n i e pod nazwą szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j ( K u l t u r k r e i s l e h r e — teoria kręgów k u l t u r o w y c h ) . Etnologia japońska s t a r t u j e w. p e w n y m sensie z p u n k t u zerowego i od razu sprzęga się z rozpędzonym kołem myśli etnologieznej w p u n ­ kcie największej popularności t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h i założeń d y f u z j o n i s t y c z n y c h . A więc obraz jest jasny. Z chwilą g d y w m o d e r n i ­ zującym się życiu J a p o n i i nadeszła k o l e j na podjęcie studiów e t n o l o g i ­ cznych , w myśl przyjętych zasad wartościowania sięgnięto bez w a h a ­ nia, jeżeli nie po najlepszy, t o z całą pewnością o d przełamu X I X i X X stulecia do dwudziestych l a t bieżącego stulecia najpopularniejszy wzorzec metodologiczny. W p r a k t y c e wyrażało się to wysyłaniem na studia osób zainteresowanych przede w s z y s t k i m do Niemiec i A u s t r i i , p r o w a d z e n i e m prac badawczych na terenie J a p o n i i w g określonych założeń metodologicznych i nauczania n a u n i w e r s y t e t a c h wspierającego n W s t o s u n k u do d z i e d z i n p o k r e w n y c h : antropologii, a r c h e o l o g i i i językoznaw­ s t w a , z a i n t e r e s o w a n i a etnologiczne w J a p o n i i skrystalizowały się z p e w n y m opóź­ n i e n i e m . W 1884 r. p o w s t a j e T - w o A n t r o p o l o g i c z n e w T o k i o (dzisiejsze Japońskie T - w o A n t r o p o l o g i c z n e ) , ze s w o i m c z a s o p i s m e m „Zinruigaku Z a s s i " . P i e r w s z a k a ­ t e d r a antropologii w J a p o n i i została k r e o w a n a na Uniwersytecie Tokijskim w 1893 r. S t u d i a językoznawcze zapoczątkował w J a p o n i i a n g i e l s k i profesor В. H . C h a m b e r l a i n w 1886 r. O n też był p i e r w s z y m p r o f e s o r e m l i n g w i s t y k i n a u n i w e r s y t e c i e t o k i j s k i m i założycielem Japońskiego T o w a r z y s t w a Językoznawczego. R u c h n a p o l u a r c h e o l o g i i japońskiej zbiega się z powołaniem do życia w 1896 r. Japońskiego T - w a A r c h e o l o g i c z n e g o . I n s p i r a t o r e m studiów i badań a r c h e o l o g i c z ­ n y c h w J a p o n i i był A m e r y k a n i n S t e p h e n M o r s e działający w r a z ze s w o i m i u c z n i a ­ m i japońskimi. Początki o r g a n i z o w a n i a się etnologów japońskich występują n a t o ­ m i a s t dopiero w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a . Z i n i c j a t y w y kilku 11 �ETNOLOGIA 111 JAPOŃSKA się na d o r o b k u Frobeniusa, A n k e r m a n a , Graebnera i zwłaszcza W i l h e l m a Schmidta . Wl obrazie modernizującej się J a p o n i i duże zainteresowanie n a u k o w e budziły i budzą nadal procesy dezintegracji k u l t u r y t r a d y c y j n e j i w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się składników starszych z n o w y m i . Zjawisko ostatnie jest bodajże najistotniejsze d l a c h a r a k t e r u narodowej k u l t u r y 12 młodych naukowców Circle". W nazwie japońskich zawiązuje się w 1928 r. zespół pod nazwą tego zespołu z a z n a c z o n e są p i e r w s z e litery dyscyplin „АРЕ (Antropo­ logia, P r e h i s t o r i a , E t n o l o g i a ) , p r z e d s t a w i c i e l e których p o s t a w i l i sobie z a c e l szeroko p o j m o w a n e s t u d i a o człowieku i jego k u l t u r z e . N a zrębie działalności A P E C i r c l e w 1934 r. powstało nazwą Japońskie „Minzokugaku wysiłki p o z n a w c z e T-wo Kenkyu". W Etnologiczne stosunkowo przedstawicieli wielu z własnym krótkim czasopismem pod zjednoczyło ono czasie d y s c y p l i n interesujących się kulturą i z a ­ chodzącymi w niej z m i a n a m i u ludów zamieszkujących S a c h a l i n , w y s p y Mikronezję, Instytut Formozę Entologiczny Oświaty. Niemal Okres i inne z siedzibą wojenny wszystkie i Azji. nauczanie cesarskim od w Tokio, mocne W podległy piętno n i m prace w 1943 r. Kurylskie, zostaje organizacyjnie n a działalności pod kierunkiem kreowany Ministerstwu tego prof. Instytutu. Masao hasłu możliwie s z y b k i e m u p o z n a n i u tokijskiego ośrodka etnologicznego J a p o n i i p r o w a d z o n e było w uniwersytecie Uniwersytet w wyspiarskie. naczelnemu Niezależnie etnologii w wycisnął prowadzone zostały podporządkowane ludów zespoły Taihoku na Formozie prace Oka kultury badawcze Instytucie Etnologicznym (obecnie Narodowy na Taiwański w T a i p e i ) . Placówka t a została powołana do życia w 1928 r. i służyła za centrum bardzo intensywnie prowadzonych W K o r e i działał ośrodek etnologiczny w e r s y t e c i e w K e i j o (obecnie U n i w e r s y t e t Hokkaido koncentrowały placówek naukowych się studia działało kierownictwem jego założyciela cowników instytucji tej od studiów k u l t u r y ludności p r z y Zakładzie Socjologii w Seulu). Przy muzeum nad Ainami. 1935 r. Kunio rekrutował Yamagita. się Równolegle Japońskie T-wo Bardzo głównie z etnologicznych Folklorystyczne nauczycieli i miłośników s w o j s z c z y z n y . Dzięki t e m u wej zostały duże zasoby zgromadzone na uniwersytecie do l i c z n y zespół prowincjonalnych Formozy. na Cesarskim U n i ­ pod współpra­ zwłaszcza w tej placówce szkół nauko­ materiałów do studiów n a d obrzędowością, w i e r z e n i a m i , literaturą i sztuką ludową. Ethnology in Japan, „Historical Review", T o k i o 1968, s. 1 - 3. 12 czaj N a przełomie X I X i X X s t u l e c i a szeroko angażowania zagranicznych jątkowych wypadkach instytutów badawczych Przemysł mocy wysoko i i administracja specjalistów specjalistów wykwalifikowani wyższych zakładów, państwowa i miejska z a g r a n i c z n y c h . Można 30 l a t w J a p o n i i został w program wysyłania w zasadzie w spojrzeniu rozwojowi doradcy zresztą prawie rozwiązany problem l a t a c h t r z y d z i e s t y c h bieżącego w Japonii ustał. T y l k o w więc przyjąć, japońskich n a s t u d i a do A u s t r i i i N i e m i e c świadczeniu i a p r o b a c i e rozpowszechniony prawie bywali zwy­ całkiem wy­ zapraszani bardzo krótki okres. już n i e korzystały z po­ że w kadr przeciągu niespełna narodowych. s t u l e c i a młodych Toteż etnologów musiał bazować się n a m o c n y m prze­ w y s o k i c h czynników państwowych, że s p e c j a l i z o w a n i e poznawczym z pozycji teorii do na Kulturkreislehre najlepiej się odpowiada japońskiej myśli etnologicznej. Z wiedeńskiej szkoły W . S c h m i d t a w y s z l i najwybitniejsi etnologowie japońscy: prof. M . O k a , I s h i d a , U n o i i n n i . in J a p a n , s. 10 - 11. Ethnology �112 WITOLD DYNOWSKI Japonii. Toteż spojrzenia badawcze h u m a n i s t y c z n y c h społecznych nauk, zwłaszcza po I I w o j n i e światowej, zmierzają właśnie w t y m k i e r u n k u . W problematyce i tematyce rozbudowanej po I I w o j n i e światowej dość wyraźnie zarysowuje się sfera zainteresowań socjologicznych i a n t r o p o ­ l o g i i społecznej. Z n a t u r y rzeczy zainteresowania te skupiają się głównie wokół wyników krzyżowania się d a w n y c h i n s t y t u c j i społecznych z n o ­ w y m i j a k i na procesie f o r m o w a n i a się współczesnego światopoglądu, gdzie względnie niedawno m i n i o n a przeszłość sprzęga się mocno z róż­ n y m i fazami modernizującej się i zmodernizowanej J a p o n i i . Jednakże do naszych celów, to jest do krótkiej c h a r a k t e r y s t k i procesu f o r m o w a n i a się japońskiej myśli etnologieznej, szczególnie pożyteczne jest zapoznanie się z w y n i k a m i studiów etnologiczych n a d kulturą materialną. W pracy poświęconej r e l a c j i wytworów i f o r m t r a d y c y j n y c h do zapożyczeń występujących w zmieszaniu w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d n o ­ ści m i e j s k i e j S. A . A r u t i u n o w zauważa, że mało prawdopodobne jest, żeby ktoś zakwestionował słuszność podziału i zaszeregowania p r a w i e w s z y s t k i c h wytworów występujących w e współczesnym życiu m i e j s k i m J a p o n i i , a m i a n o w i c i e w pomieszczeniach m i e s z k a l n y c h , sprzętach, urzą­ dzeniu wnętrza, odzieży, wyżywieniu i t d . do jednej z dwóch zasadniczych g r u p . Do pierwszej g r u p y — zachodniej (po j a p o n s k u sejiesiki, w skrócie sej) l u b do g r u p y d r u g i e j — rodzimej japońskiej (po j a p o n s k u wąsiki, w skrócie wa). W większej ilości wypadków Japończycy bez trudności potrafią określić, czy d a n y wytwór należy do g r u p y sej czy wa. Jednakże wytwór, który w zasadzie może być całkowicie sej, w rzeczywistości często łączy w sobie również jakieś elementy wa. D o d a j m y , że pod t y m r o z u m i e się nie to, że n p . w h o t e l u wa są zainsta­ lowane telefony czy telewizory, gdyż j a k zauważa autor postęp t e c h n i ­ czny n i e rtależy do t e j czy i n n e j g r u p y etnicznej. Natomiast w przemie­ szaniu elementów wa i sej decydują inne połączenia, n p . w h o t e l u sej mogą być zainstalowane w a n n y wa w s w y m t y p i e całkowicie japońskie l u b o d w r o t n i e . I n n y z k o l e i przykład przemieszania elementów wa i sej zaczerpnięty z dziedziny odzieży: odzież z g r u p y wa w y k o n a n a z t k a n i n y sej (welur, k o r o n k a itp.) względnie n a w e t i z t k a n i n y wa, lecz z dodat­ k i e m sej — n p . g u z i k i . 1 3 1 4 Japoński r o d z i m y zwyczaj siedzenia nie uwzględnia posiłkowania się j a k i m k o l w i e k sprzętem specjalnym, po p r o s t u siada się n a m a t e r a c u (dzabuton), rozesłanym na podłodze, podkurczając bądź krzyżując nogi. 13 S. A . matierialnoj Arutiunow, kulturie z. 5, s. 64. 14 Ibidem, s. 66. Tradicionnoje japonskogo goroda, i zaimstwowannoje „Sowietskaja w sowriemiennoj Etnografia", M o s k w a 1964, �ETNOLOGIA JAPONSKA 113 Ostatnio jednak rozpowszechnił się zwyczaj siadania na f o t e l u z podłok i e t n i k a m i , oparciem i płaskim siedzeniem w t y p i e sej, lecz bez nóżek. Takie „siedzisko" stawia się w p r o s t na rozesłanej macie (tadami) i siedzi się podobnie, j a k na rozesłanym materacu krzyżując l u b podkurczając nogi. Biorąc rzecz od s t r o n y podobieństwa, w y t w ó r t e n b l i s k i jest sej, n i e m n i e j poprzez odpowiednią modyfikację może występować t y l k o w e wnętrzu wa. Co więcej korzysta się z niego w sposób odpowiadający zwyczajowi wa . 15 Te i wiele i n n y c h przykładów przytoczonych przez autora, w y b i t n e g o znawcę procesu modernizującej się Japonii, wzbogacają nas o dodatkową umiejętność o d c z y t y w a n i a zachodzących t a m zmian. Otóż, w m o d e l u r o z w o j o w y m etnologii japońskiej również r e j e s t r u j e m y występowanie w r e l a c j i wzajemnego p r z e n i k a n i a się elementów, które dadzą się o d ­ nieść do g r u p y sej l u b wa. J a k już wspomniałem w fazie początkowej japońska i n i c j a t y w a n a ­ u k o w a w dziedzinie e t n o l o g i i wyraża się wyłącznie w w y b o r z e w z o r u postępowania poznawczego (wybór padł n a jeden z głównych kierunków w etnologii — K u l t u r k r e i s l e h r e ) i w o p a n o w a n i u jego metodologii n a studiach głównie poza g r a n i c a m i k r a j u , przede w s z y s t k i m w ośrodkach niemieckiej myśli etnologicznej. W przeciwieństwie do studiów języko­ znawczych i archeologicznych, które zostały zapoczątkowane na gruncie japońskim przez obcokrajowców, n a u k o w y r u c h antropologiczny i etno­ logiczny podjęli n a u k o w c y japońscy sami. N i e zmienia to wszakże istoty s p r a w y . Również b o w i e m i w t y m w y p a d k u , w momencie organizowania p i e r w s z y c h etnograficznych warsztatów p r a c y n a u k o w e j , r e j e s t r u j e m y w n i c h występowanie t y l k o t y c h elementów, które w myśl podjętej zasady zaszeregowania będzie można odnieść wyłącznie do g r u p y sej. W niedługim j e d n a k czasie sytuacja zmienia się i ulega t y p o w e j dla stosunków japońskich m o d y f i k a c j i . W k o n k r e t n y m w y p a d k u poprzez wprowadzenie do badań p r o b l e m a t y k i i t e m a t y k i japońskiej, głównie dotyczącej entogenezy Japończyków w entologicznych warsztatach pracy n a u k o w e j torują sobie drogę elementy dające się odnieść również i do g r u p y wa. Do g r u p y ад skłonni jesteśmy też zaszeregować wszelkie próby krzyżowania różnych spojrzeń poznawczych. D o t y c z y to zarówno prób łączenia p o k r e w n y c h k a t e g o r i i teoretycznych, n p . t e o r i i kręgów k u l ­ t u r o w y c h W . S c h m i d t a z k o n c e p c j a m i d y f u z j o n i s t y c z n y m i przede wszyst­ k i m Riversa, j a k i powiązań w jedną całość o d m i e n n y c h założeń n a ­ u k o w y c h , n p . t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h z k i e r u n k i e m socjologicznym 15 Ibidem, 8 — Etnografia s. 68. P o l s k a , t. X I V z. 1 �114 WITOLD DYNOWSKI D u r k h e i m a czy też r e l i g i o z n a w c z y m M a r r e t a . Toteż jakikolwiek w t y c h i i n n y c h koncepcjach japońskich w y k o r z y s t y w a n o Składniki należące do k u l t u r y umysłowej Zachodu i częściowo A m e r y k i , n i e m n i e j ze względu na bardzo specyficzne — p o w i e d z m y — t y p o w o japońskie sposoby i c h łączenia w postępowaniu n a u k o w y m można je, na s k u t e k t y c h właści­ wości, wiązać z wartościami określonymi j a k o wa. 16 N i e wszystkie jednak koncepcje japońskich erudytów cieszyły się jednakową przydatnością naukową. T y l k o niektóre z n i c h przetrwały próbę rodzimej k r y t y k i . D o rzędu t y c h ostatnich należą prace M . O k i , które dla pewnego odłamu etnologów japońskich były i pozostały nadal drogowskazem n a u k o w y m . Toteż j a k k o l w i e k t e n czołowy przedstawiciel etnologii japońskiej od k i l k u n a s t u l a t znacznie poszerzył zakres swoich zainteresowań, przechodząc o d t e m a t y k i japońskiej do zagadnień, które dałyby się zamknąć w ogólnym haśle co dzieli, a co łączy kulturę różnych ludów i zbliżył w s w y c h studiach do stanowiska teoretycznego H . Baumana, A . Jensena oraz i n n y c h przedstawicieli zmodernizowanego k i e r u n k u szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , n i e m n i e j pozostawił on l i c z n y zastęp następców, którzy z pozycji jego d a w n y c h zainteresowań k o n ­ tynuują rozpoczęte dzieło badań n a d etnogenezą Japończyków. Co p r z y t y m jest bardzo znamienne, że jego myśli inspirujące zostały o p u b l i k o w a n e t y l k o częściowo. M a m n a myśli jego n i e opublikowaną pracę doktorską napisaną w W i e d n i u , n i e m n i e j szeroko znaną p t . Kulturschichten in Alt-Japan (1934) luib p t , Strada in Ancient Japan . u D l a przykładu p r z y t a c z a m zaczerpnięty z niej schemat u w a r s t w i e ­ nia k u l t u r , które zdaniem M . O k i , a także później i i n n y c h , złożyły się na odległą przeszłość etniczną Japonii. 1. K w a z i — melanezyjski zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y l i n e ­ arne z t a j n y m i związkami, i uprawą b u l w ) . 2. A u s t r o a z j a t y c k i zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y linearne z górską, suchą uprawą ryżu). 3. T u n g u s k i zespół łowiecki (społeczeństwo p a t r y l i n e a r n e z syste­ m e m o r g a n i z a c y j n y m xala, u p r a w a zbóż bez zastosowania irygacji). 4. A u s t r o n e z y j s k i zespół r y b a c k i (społeczeństwo z dominującą rolą mężczyzn — male-centric society, k l a s a m i w i e k u i mokrą uprawą ryżu). 5. Zespół najeźdźców ałtajskich ( p a t r i a r c h a t z organizacją t y p u udi). , N a g r u n c i e etnologii japońskiej była t o pierwsza próba zastosowania określonej t e o r i i d l a ustaleń dotyczących głębokiej p e r s p e k t y w y h i s t o 16 E . U n o, The Religious W rites tym samym Minzoku, 17 ethnology and ceremonies k i e r u n k u zmierzają T o k i o 1942, i i n n e . Ethnology of in Japan, s. 9. religion, concerning prace Tokio 1929; o r a z rice-planting jego u c z n i a in praca Malaysia, materiałowa T o k i o 1940. J . T a ñ a s e - Fuisippin no �ETNOLOGIA 115 JAPONSKA r y c z n e j . Różni się ona zasadniczo od ujęć f o l k l o r y s t y c z n e j szkoły J a n a g i t y interpretującej proces z m i a n współczesno-historycznych poprzez analizę żywych obrzędów i obyczajów. K i e r u n e k studiów n a d etnogenezą w oparciu o teorię kręgów k u l t u r o w y c h , zapoczątkowany przez M . Okę nawet po I I w o j n i e światowej, k i e d y załamuje się i zmienia d a w n y n u r t myśli etnologieznej, nadal reprezentowany jest dość licznie. W t y m zakresie szczególnie a k t y w n i e p r a c u j e Obayashi i Yamada. D o grona uczniów M . O k i należy także N a n i i o E g a m i , on jest również n a ­ czelnym rzecznikiem poglądu, że jedna z w a r s t w d a w n e j k u l t u r y j a ­ pońskiej została u f o r m o w a n a pod wpływem k o n n y c h najeźdźców, n a ­ leżących do ałtajskiej r o d z i n y językowej. Inną czołową postacią k i e ­ r u n k u K u l t u r k r e i s l e h r e jest Iszida. Studiując f o l k l o r japoński p r z y ­ czynił się on poważnie do poszerzenia popularności t e j szkoły i j e j założeń teoretycznych j a k o i n s t r u m e n t u poznawczego dawno m i n i o n e j przeszłości historycznej k r a j u . 1 8 Rozpatrzmy jeszcze jedną sytuację, w której rozróżnianie elementów sej i wa rzuca dodatkowe światło na specyfikę rozwojową e t n o l o g i i japońskiej. B e z w a r u n k o w a k a p i t u l a c j a J a p o n i i w I I w o j n i e światowej spowodowała całkowite załamanie się dawnej s t r u k t u r y życia państwo­ wego i stworzyła konieczność w p r o w a d z e n i a daleko idącej r e o r g a n i ­ zacji. Rzecz prosta, że również i n a u k i humanistyczne, społeczne po­ dzieliły t e n sam los. W; przeciągu dłuższego czasu, podczas którego reorganizowano studia u n i w e r s y t e c k i e , wyższe zakłady n a u k o w e były nieczynne, zawiesiły też swą działalność t o w a r z y s t w a n a u k o w e i i c h w y d a w n i c t w a . U n i w e r s y t e t y na Formozie, w K o r e i i na O k i n a w i e w w y ­ n i k u k o r e k t u r t e r y t o r i a l n y c h i wprowadzenia zarządu wojskowego s t r a ­ ciły swój związek z nauką japońską. Co zaś najważniejsze, że w s y t u a c j i powojennej n a g r u n t japońskiej etnologii został przeszczepiony n o w y k i e r u n e k badawczy, którego przedstawiciele w krótkim czasie przejęli przewodzenie naukowe, wyraźnie otwierając n o w y rozdział w dziejach tej d y s c y p l i n y . A oto w skrócie bieg wydarzeń. W 1946 r . w składzie C i v i l I n f o r m a t i o n a n d E d u c a t i o n Section of the O c c u p y i n g Force działał dość l i c z n y zespół antropologów a m e r y ­ kańskich. Z r a m i e n i a t e j Sekcji studia terenowe n a d społecznością wiejską p r o w a d z i l i : Passin, Pelzel, B e n n e t t i I s k i n o . Z a t r u d n i a l i o n i p r z y a n k i e t o w a n i u , w y w i a d a c h i z b i e r a n i u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , paręset etnografów japońskich (młodsza generacja), pozostających bez zajęcia po u t r a c i e warsztatów p r a c y n a u k o w e j n a u n i w e r s y t e t a c h w S e u l u , 18 N. E g a m i , Japanese wa state, E . I s h i d a, people, The Horse-riding people's conquest T o k i o 1967. T e j s a m e j p r o b l e m a t y c e T o k i o 1958. M. Oka, N. Egami, I. of Japan: formation poświęcona jest p r a c a Y a w a t a, The origin of of the zbioro­ Japanese �116 WITOLD DYNOWSKI Formozie oraz po pozbawieniu i c h możności prowadzenia p r a c y t e r e ­ nowej na w y s p a c h K u r y l s k i c h , Formozie, w Mandżurii, na wyspach Oceanii i Indonezji. Jednocześnie zapoznano młodszą generację etnologów japońskich z bardzo obfitą i różnorodną literaturą amerykańską z zakresu antropologii społecznej, a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j , studiówi n a d osobo­ wością, analizą strukturalną, zwłaszcza r o d z i n y i j e j przeobrażeń współczesnych, a nade wszystko z problematyką etnopsychologii i f o r ­ m o w a n i e m się wzorców k u l t u r o w y c h . 19 D l a etnologii japońskiej Okresu powojennego ukazanie się p r a c y R u t h Benedict The Chrysanthemum and the Sword, było w y d a r z e n i e m n i e z m i e r n i e ważnym . Sami Japończycy podkreślają, że zostali zasko­ czeni f a k t e m , że a u t o r k a n i g d y nie była w J a p o n i i i że posługując się o d p o w i e d n i m sposobem postępowania poznawczego jednocześnie mogła bardzo w n i k l i w i e sięgnąć węzłowej p r o b l e m a t y k i dotyczącej „charakteru narodowego" Japończyków. Toteż p o m i m o p e w n y c h błędów rzeczowych i n i e wyczerpującej znajomości faktów h i s t o r y c z n y c h praca R. Benedict o d r a z u znalazła się w c e n t r u m u w a g i japońskiego świata i n t e l e k t u a l n e ­ go. J e j b r a k i nie mogły przyćmić j e j znaczenia inspirującego. 20 W rozwijającej się s y t u a c j i bez t r u d u da się zauważyć mechanizm działania elementów sej na rodzimą inwencję naukową i powstawanie elementów wa. W bezpośrednim związku z książką R. Benedict oraz szybko przenikającymi prądami amerykańskiej etnopsychologii narastają także prace naukowców japońskich. Podobnie j a k przed czterdziestu l a t y z założeniami t e o r e t y c z n y m i K u l t u r k r e i s l e h r e , t a k i ostatnio powstają liczne próby rozwinięcia etnopsychologii japońskiej. Wyczerpującą b i b l i o ­ grafię t y c h prac podaje T . Y a m o t o . Jednocześnie czołowy t e n uczony w obszernym a r t y k u l e o m a w i a także metodykę prac i cele p r a k t y c z n e etnopsychologów japońskich. W jego warsztacie n a u k o w y m powstała też próba ujęcia w 17 p u n k t a c h , p o d s t a w o w y c h cech „charakteru n a r o d o w e ­ g o " Japończyków. 21 z I n n a z k o l e i g r u p a badaczy p o d k i e r o w n i c t w e m Esimoto i U s i d z i m y u n i w e r s y t e t u w K i u s i u współpracując z n i e m i e c k i m i , a n g i e l s k i m i 19 Ethnology 20 R. B e n e d i c t , ta w in Japan, tłumaczeniu s. 4 - 6. The Chrysanthemum japońskim ukazała się w and the Sword, N. Y o r k 1949 r. i stała się w 1947. P r a c a krótkim czasie „bestsellerem". 21 T. R u c h па Y a m a m o to, C r o s s - C u l t u r a l U n d e r s t a n d i n g , N . Y o r k — L o n d o n 1964. p o l u studiów japońskiego „charakteru narodowego" podtrzymywany jest także p r z e z p r a c e etnopsychologów amerykańskich i e u r o p e j s k i c h , np. G . G o r e r, Japanese chołogii National Character, w Japonii (Problemy 1968, s. 237 - 249. L o n d y n 1957; S . etnografii I. i etniczeskoj К o r o 1 e w, istorii Izuczienie narodów Azii), etnopsiMoskwa �ETNOLOGIA 117 JAPONSKA i f r a n c u s k i m i kolegami podjęła studia porównawcze nad f o r m o w a n i e m się osobowości w J a p o n i i i w Europie. Nie t u miejsce na bardziej wyczerpującą relację o r o z w o j u prac badawczych n a d „narodowym c h a r a k t e r e m " Japończyków. Trzeba j e d ­ nak wspomnieć, że w t e n k i e r u n e k , obejmujący coraz szersze kręgi badaczy, włączyli się także p s y c h i a t r z y . Pod k i e r o w n i c t w e m Cuneo M a r a m i t s u profesora p s y c h i a t r i i n a u n i w e r s y t e c i e w Nagoi pracuje zespół 34-osobowy, złożony z psychiatrów, etnologów, socjologów i psycholo­ gów n a d szerokim zakresem zagadnień „stosunków l u d z k i c h " . W w y n i k u w i e l o l e t n i c h prac t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w l i c z n y c h ośrodkach m i e j s k i c h , we wsiach górskich i r y b a c k i c h zebrano bardzo o b f i t y materiał dotyczący społecznej i etnicznej s t r a t y f i k a c j i ludności, który jest systematycznie o p r a c o w y w a n y i p u b l i k o w a n y . I n n y z k o l e i przykład działalności n a u k o w e j psychiatrów w dziedzinie etnopsychoiogii, zaczerpnięty z doświadczeń k l i n i c z n y c h , jest w y m o w n y m świadectwem szerokiej popularności nowej p r o b l e m a t y k i i prób swoistego, japońskiego podejścia do n i e j (wa). Prof. D o i , p s y c h i a t r a szpitala św. Łukasza w Tokio, studiując zacho­ w a n i e pacjentów japońskich i amerykańskich w odniesieniu do własnych rodzin, dochodzi do w n i o s k u , że japońskie życie rodzinne f u n k c j o n u j e na o d m i e n n y c h zasadach bardziej zhierarchizowanej i z i n s t y t u c j o n a l i z o ­ w a n e j spoistości, jest więc ono m n i e j labilně niż w rodzinie amerykań­ skiej. Dalszy wniosek D o i p r o w a d z i w k i e r u n k u wyższego uogólnienia, że jest to objawi występujący powszechnie w całej Japonii, że jest to japońska cecha „charakteru narodowego" (wa). Szczególnie wysoko liczebnie da się szacować udział japońskich etno­ logów w badaniach t e r e n o w y c h w k r a j u i poza jego g r a n i c a m i , p r o w a ­ dzonych z pozycji poznawczych a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . Podjęto też p o d t y m kątem pomyślane cenne próby r e i n t e r p r e t a c j i p r z e d w o j e n n y c h i z czasów w o j n y materiałów, pochodzących z C h i n , Mandżurii, W y s p K u r y l s k i c h , Sachalinu, K o r e i , M o n g o l i i , Formozy, M e l a n e z j i i południowo-wschodniej A z j i . 2 2 22 Rozwój zbliżył popularyzacja ilości zainteresowań tradycyjną etnologią założeń publikacji, etnopsychologicznych japońską antropologii które do badań kulturowej na gruncie japońskim w uległa po bardzo nad znacznym stopniu współczesnością. Również p r z y s p i e s z e n i u dzięki raz pierwszy zwracały dużej uwagę n a w y n i k i badań n a d osobowością, studiów p s y c h o a n a l i t y c z n y c h i n a d m e c h a n i z ­ mami przekazu i informacji. Z nurtem n a d społecznością wiejską. W y m i e r n e t y m wiążą się także początki studiów w y n i k i tego zbliżenia dają się między i n n y ­ m i zauważyć w e wzroście k a t e d r socjologii n a u n i w e r s y t e t a c h japońskich i w szych próbach Etnologicznego daniami podejmowania z T-wem nad Ainami. Z wspólnych Antropologicznym tych podstaw badań. Współpraca Japońskiego została zapoczątkowana zrobiono też pierwszy w krok pierw­ T-wa 1951 r. b a ­ w kierunku �118 WITOLD DYNOWSKI I n t e n s y w n e badania n a d współczesną wsią japońską w p e w n y m sensie mogą być i n t e r p r e t o w a n e jako wyrównanie d e f i c y t u , zaistniałego w dzie­ jach etnologii japońskiej. Pierwsze b o w i e m studia n a d społecznością wiejską w J a p o n i i podjął E i t a r o S u z u k i dopiero w 1940 r o k u . Wyszedł o n ze szkoły amerykańskiego antropologa Embree. Za jego też sugestią powstała pierwsza praca S u z u k i Suye Mura (1933), poświęcona analizie różnych ugrupowań społecznych w J a p o n i i i stosunków występujących w społeczności w i e j s k i e j . Praca t a stała się k l a s y c z n y m w z o r e m ujęć późniejszych i znaczenie t o zachowała po dzień d z i s i e j s z y . Śladami S u z u k i poszli A r i g a , O i k a w a , K i t a n o , Takeuszi i w i e l u i n n y c h . Szcze­ gółowy przegląd prac badawczych p r o w a d z o n y c h n a d więzią lokalną w J a p o n i i z omówieniem m e t o d i wyników o p u b l i k o w a l i S h i m a z a k i i S u m i y a . Równolegle do badań n a d więzią społeczną podjęto badania n a d w z o r c a m i s t r u k t u r społeczności w i e j s k i c h i n a d i c h zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m . Szczególną pomysłowością w krzyżowaniu spojrzeń poz­ nawczych w t e j dziedzinie wyróżniają się prace F a k u t a k e i Gamo (wa) . 23 24 25 Osobno też należy wymienić k i e r u n e k badań g r u p a m i pokrewieństwa i s y s t e m a m i zawierania Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że większa część podejmujących tę tematykę badawczą p r z y j m u j e integracji 9 nauk towarzystw o człowieku naukowych przez założenie (etnologiczne, giczne, p s y c h o l o g i c z n e , geograficzne, Rozwój badań terenowych społecznej (m. i n . p o z a t z w . „Ligi", antropologiczne, w której połączyło folklorystyczne, głównymi także dydaktykę. wykłady w W 1968 r. na z a k r e s i e antropologii uniwersytetami Badań H u m a n i s t y c z n y c h , I n s t . K u l t u r y Japońskiej w: i wielu jest między i n n y m i także z n a c z n y w z r o s t W udział n a różnych 1968 r. t o w a r z y s t w o jeszcze to liczyło p o n a d liczniejszy Inst. Archeologiczny przeszło kulturowej Inst. Orientalnym, Inst. i n n y c h zakładach nau­ k o w y c h ) . M i a r ą popularności zainteresowań, poszerzoną problematyką nego i i c h a k t y w n y się socjolo­ lingwistyczne, archeologiczne i religioznawcze). uaktywnił 60 wyższych u c z e l n i a c h p r o w a d z o n o i n a d rodziną japońską, związków małżeńskich. etnologów japońskich za p u n k t wyjścia r e i n - etnologiczną członków Japońskiego T - w a E t n o l o g i c z - odcinkach pracy naukowej 800 członków, podczas w t y m czasie tej i n s t y t u c j i . g d y do wykazywał niedawna 500 członków. Działalność naukową b. l i c z n e j k a d r y etnologów japońskich c e c h u j e n a ogół wąska s p e c j a l i z a c j a i dążność do w y d z i e l e n i a t e m a t y k i b a d a w c z e j . dowisku etnologów japońskich c o r a z częściej indywidualnych naukowej O s t a t n i o j e d n a k w śro­ się p r o b l e m dostosowania do s z e r s z y c h uogólnień. Późniejsze p r a c e C . S u z u k i ukazały się pod tytułami: Principles 2 3 nese warsztatów p r a c y dyskutuje rural Korean sociology, rural T o k i o 1940, i The „kei" community, and the „pumashi" „Japanese J o u r n a l of E t h n o l o g y " of association Japa­ in the (Minzokugaku-kenkyu), z. 27, T o k i o 1963, s. 552 - 558. 24 M. S h i m a z a k i , bibliography and some Studies of interpretations, village community: „Sonraku their mutual S h a k a i Kenkyükai", relation T o k i o 1959, s. 105 - 163. 2 5 M. Gamo, Кг/саг Island, its village structure g a k k a i R e n g o " , T o k i o 1959, s. 302 - 326, o r a z i n n e . and kinship system, „Куй- �ETNOLOGIA 119 JAPOŃSKA terpretację f u n k c j o n o w a n i a d a w n y c h i n s t y t u c j i życia rodzinnego. P r z e ­ glądu studiów d o k o n a l i A r i g a i M u n a t a k e publikując odpowiednio skomentowaną bibliografię . W t y m miejscu nasuwa się uwaga, że o d k i l k u n a s t u l a t , k i e d y w m o d e l u powojennej J a p o n i i wyraźniej i p e w n i e j zaczynają się rysować nowe d r o g i r o z w o j o w e życia państwowego również i w etnologii japońskiej powstają, p e w n e prądy, które świadczyłyby o odzyskaniu większej i n i c j a t y w y n a u k o w e j . Powracają n a w a r s z t a t y prac badawczych t e m a t y etnogenezy, nabierają rozpędu s t u d i a n a d japońskim etnosem, coraz częściej r e j e s t r u j e m y próby kojarzenia w y n i ­ ków prac p r z e d w o j e n n y c h z p o w o j e n n y m i ; co zaś najważniejsze etnologia japońska odzyskuje u t r a c o n y rozmach w p r o w a d z e n i u prac t e r e n o w y c h poza g r a n i c a m i k r a j u . Tracąc możliwości prowadzenia prac t e r e n o w y c h n a j e d n y c h obszarach etnologowie japońscy, po w o j n i e kierują się na i n n e i t u najczęściej krzyżują swą działalność z działal­ nością przedstawicieli europejskich l u b amerykańskich środowisk n a u ­ kowych. 26 2 7 Charakterystyczną cechą japońskiej działalności etnograficznej jest dążenie do dysponowania w i e l k i m i zasobami źródeł. T y m się tłumaczy zatrudnianie bardzo dużej k a d r y pracowników n a u k o w y c h p r z y pracach t e r e n o w y c h . Orientując się na podistawie o p u b l i k o w a n y c h d a n y c h nie popełnimy przesady, jeżeli kadrę tę będziemy szacowali z grubsza n a 450 - 500 osób, pracujących w, k r a j u i poza jego g r a n i c a m i . M a m y więc wszelkie p o d s t a w y żeby postawić pytanie, czy liczne zespoły pracujące poza g r a n i c a m i k r a j u , prowadząc bardzo kosztowne i nie łatwe do zrea­ l i z o w a n i a ze względu na formalności i przepisy d l a obcokrajowców, badania terenowe są prowadzone według jednego centralnego p l a n u , czy też w rachubę wchodzą i n n e zasady postępowania i jakie? Otóż opierając się na materiałach japońskich możemy wnosić, że t y l k o w bardzo n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h dadzą się ustalić p r z e j a w y świadczące o decydującej r o l i i n i c j a t y w y p r y w a t n e j . Jest rzeczą wręcz zaskakującą, że badaniom japońskim n p . w A f r y c e utorowała drogę i n i c j a t y w a g r u p y studentów, którzy m i e l i możność zapoznania się z założeniami i m e t o ­ d a m i p r a c y terenowej szkoły f u n k c j o n a l n e j B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a . W y p a d swój do A f r y k i t r a k t o w a l i o n i początkowo jako pewnego rodzaju protest przeciwko s t a n o w i rzeczy panującemu w etno­ l o g i i japońskiej. W i e m y , że na t y m gruncie n i e m a l wszechwładnie 28 . 26 K. Ariga A Study of the T o k i o 1943; S . M u n a t a k e , Recent the cultural fields of ethnology and Japanese studies family system on Japanese anthropology, and village ,,Annual tenant Reports C o m m u n i t y S t u d i e s " , z. 6: 1959, T o k i o . 27 Ethnology 28 Ibidem, in Japan, s. 77 - 88. system, communities , . H i s t o r i c a l R e v i e w " , T o k i o 1968, s. 8 - 94. of in Village �120 WITOLD DYNOWSKI ugruntowały się założenia K u l t u r k r e i s l e h r e , ostatnio zaś zupełnie wyraź­ nie założenia t e podzieliły się wpływami ze szkołami amerykańskimi, otwierając drogę do narastania różnorodnych Skrzyżowań elementów sej i wa. W y n i k i działalności g r u p y japońskiej w A f r y c e mają sens d w o j a k i . Z jednej s t r o n y ogłaszając d r u k i e m r e z u l t a t y swojej pracy na terenie A f r y k i Czarnej wprowadzała i n t e l e k t u a l n e środowisko japońskie poprzez tematykę szczegółową do całokształtu spraw współcześnie f o r ­ mującej się rzeczywistości afrykańskiej. Z d r u g i e j zaś dzięki t e m u szczu­ plejsze grono specjalistów-etnologów mogło zapoznać się dodatkowo z postępowaniem poznawczym i m e t o d a m i p r a c y terenowej k i e r u n k u funkcjonalistycznego, dotychczas nie spopularyzowanego n a gruncie n a u k i japońskiej. Badania a f r y k a n i s t y c z n e w bardzo krótkim czasie stały się w japońskiej etnologii najmłodszą, lecz szybko rozwijającą się dziedziną zainteresowań. Obecnie n a kontynencie afrykańskim pracuje około pięćdziesięciu japońskich etnologów, w y d e l e g o w a n y c h przez różne i n s t y t u c j e naukowe, w t y m specjalna ekspedycja u n i w e r s y t e t u w K i o t o . 29 Całkiem inaczej w y p a d n i e spojrzeć na badania prowadzone przez japońskich etnologów n a terenie Oceanii. Do końca I I w o j n y światowej Japonia występuje jako państwo sprawujące p o w i e r n i c t w o n a d M i k r o ­ nezją. A więc w przeciągu d w u d z i e s t u k i l k u l a t , licząc o d końca I w o j n y światowej, etnologowie japońscy m o g l i bez żadnych ograniczeń p r o w a ­ dzić w t y m r e j o n i e badania terenowe. Rejestr badań rozpoczyna się j e d n a k wcześniej, począwszy b o w i e m od 1884 do 1890 r o k u na M i k r o ­ nezji pracują Inone i S u z u k i . W l a t a c h następnych zostaje o p u b l i k o w a n y c h szereg prac z tego r e j o n u . Pełny rozwój japońskich prac na M i k r o n e z j i p r z y p a d a j e d n a k na okres międzywojenny. Są to prace n a d organiza­ cją społeczną, i n s t y t u c j a m i społecznymi, religią i kulturą materialną. Uwagę p r z y k u w a szczególnie r a p o r t I m a n i s z i , k i e r o w n i k a w y p r a w y u n i w e r s y t e t u w K i o t o (1944 r . ) . 3 0 Po d r u g i e j w o j n i e światowej prace etnologów japońskich na M i k r o ­ n e z j i zostają przerwane p r z y m u s o w o . Okoliczność t a staje się hasłem do podjęcia prac t e r e n o w y c h na Polinezji. N a w y s p a c h Tonga i n a 29 W 1957 r. U n i w e r s y t e t ekspedycję działalność tej e k s p e d y c j i szerzyła terenowe zakres Kyoto swych T. University (Minzokugaku-kenkyu), 30 1944. K. zainteresowań, Umesao, Africa Y m a n i s h i , d l a studiów p r i m a t o l o g i c z n y c h . W pod k i e r o w n i c t w e m s t u d i a etnologiczne. uczestników w K i o t o wysiał n a k o n t y n e n t afrykański dość liczną znaną pod skrótem K U A S E prof. K i u j i badawczego także W y n i k i p a r o l e t n i c h p r a c zostały o p u b l i k o w a n e przez M. Scientific włączając 1963 r. Y m a n i s h i znacznie po­ Tomikawa, Expedition, do p r o g r a m u w The „Japanese intermediate Journal of report of Ethnology" t. 31, T o k i o 1966, s. 60 - 74. Ecological study of Panape Island (Shoko-shion), Tokio �ETNOLOGIA 121 JAPONSKA zachodniej Samoa z r a m i e n i a u n i w e r s y t e t u w Osaka w latach 1960 - 1965 pracuje d r Sugimato nad w z o r a m i k u l t u r o w y m i ludności osiadłej, w l a ­ tach 1963 - 1964 M . A o y a g i s t u d i u j e systemy pokrewieństwa. N a M a r k i ­ zach i na wyspach T u a m o t u prowadzą badania terenowe Iszikawa i Hatanake, nad k w e s t i a m i wynikającymi ze stosunków h a n d l o w y c h . Na zachodniej N o w e j G w i n e i w, latach 1963 - 1964 pracuje wieloosobowa ekspedycja z u n i w e r s y t e t u w Nanzan, cel badań — monograficzne opra­ cowanie k u l t u r y ludności p l e m i e n i a M o u i i D a n i . 3 1 W krótkiej i n f o r m a c j i n i e sposób jest wymienić w s z y s t k i c h t e r y t o ­ riów, a n i też kierunków prowadzonych prac japońskich etnologów. P u b l i k a c j e w y n i k o w i informują zarówno o działalności prowadzonej w B r a z y l i i , P e r u , j a k i w K a l i f o r n i oraz w Kanadzie. U n i w e r s y t e t w. K i o t o sprawuje opiekę zarówno n a d ekspedycją w I r a n i e , w A f g a ­ nistanie, j a k i Pakistanie. D o r e j e s t r u japońskich badań t e r e n o w y c h wchodzą także prace w I n d i i i Nepalu, w dolinie M e k o n g u n a B a l i , Jawie i L o m b o k u . U n i w e r s y t e t y T o k i j s k i i w K i o t o zaangażowane są w pracach archeologicznych, językowych, antropologicznych (społeczna i k u l t u r o w a ) , j a k i etnologicznych na rozległych obszarach południo­ wo-wschodniej A z j i . Osią, wokół której obracają się szeroko pomyślane p l a n y badawcze w t y m rejonie, jest k u l t u r a u p r a w ryżowych j e j zasięgi i powiązania. A więc wszystko to, co zrodziło zaiteresowania etnogenetyczne w J a p o n i i u schyłku ubiegłego stulecia, jest równie a k t u a l n e i dzisiaj. Stąd też k i e r u n k i r o z w o j o w e etnologii japońskiej, aczkolwiek znakomicie wzbogacone o nową problematykę i tematykę badawczą, w gruncie rzeczy n i g d y nie odchyliły się na dłuższy przeciąg czasu od l i n i i zasadniczego postępowania poznawczego, cechującego naukę japońską w ogóle. Wszystko p r z e m a w i a za t y m , że właśnie z t y c h pokładów wyrastają także postawy poznawcze, które dają o sobie znać j a k o elementy wa. I n i c j a t y w a zwołania V I I I K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio miała pełne p o k r y c i e w d o r o b k u n a u k i japońskiej, mobilizacja zaś w s z y s t k i c h zasobów etnologii japońskiej doprowadziła do c h l u b n e j k o n f r o n t a c j i na Kongresie ze światowym d o r o b k i e m myśli etnologiczne j . Ethnology in Japan, s. 91. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06cf812013b5134e24ce97f2809ea2e1.pdf bb8f1af375fc9784c64ecb401e1d7eb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:542 Title A name given to the resource Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T WITOLD DYNOWSKI Y I K U Ł ETNOGRAFIA W A K T U A L N Y C H TENDENCJACH N A U K SPOŁECZNYCH * Y ROZWOJOWYCH Przyszłość n a u k , przyszłość n a u k społecznych, a w t y m a n t r o p o l o g i i i etnologii, jest już od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m szczególnych zastanowień ze s t r o n y w i e l u w y b i t n y c h naukowców I c h w y p o w i e d z i można t r a k t o ­ wać jako z jednej s t r o n y w y r a z i n d y w i d u a l n y c h n a d z i e i i niepokojów, z d r u g i e j j a k o o b j a w zainteresowań tą sprawą ze s t r o n y i n s t y t u c j i , z któ­ r y m i w t e n l u b ininy sposób b y l i l u b są związani. Instytucją p r z e j a w i a ­ jącą szczególnie żywe zainteresowanie tą sprawą jest U N E S C O . Już X I I I Sesja (październik—listopad 1964) Generalnej k o n f e r e n c j i Unesco udzieliła S e k r e t a r i a t o w i pełnomocnictw do p r z y g o t o w a n i a p r z e ­ glądu p o d s t a w o w y c h t e n d e n c j i występujących w badaniach będących p r z e d m i o t e m n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e . P e w n e iprace p r z y g o t o ­ w a w c z e wszczęto już w 1962 r o k u i dotyczyły one s y t u a c j i w n a u k a c h p r z y r o d n i c z y c h . Prace zasadnicze rozpoczęto w zasadzie w 1965 r o k u i i c h organizacją zajął się S e k r e t a r i a t Wydziału N a u k Społecznych. W e ­ dług o p i n i i ekspertów p i e r w s z y etap prac w i n i e n zakończyć się p u b l i ­ kacją specjalnego odczytu w r o k u 1968. Dotyczyłby o n psychologii, a n t r o ­ p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j , socjologii (łącznie z socjologią stosunków p o l i t y c z n y c h ) i n a u k ekonomicznych. W p e w n y m zakresie zawierałby również e l e m e n t y d e m o g r a f i i i językoznawstwa, a zapewne f i l o z o f i i i historii . 2 * Podstawą tego T e r m i n u etnografia artykułu była odpowiedź n a ankietę — Wydziału I używam t u w s z e r o k i m jego r o z u m i e n i u , obejmującym PAN. pojęcie etnologii, a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r a l n e j itp. 1 C. L é v i - S t r a u s s , Today's crisis in anthropology, l i s t o p a d 1961, s. 12—17; t e n ż e , Anthropology, rent Anthropology", " T h e Unesco its achievements kwiecień 1966, s. 124—128; t e n ż e , The scope Courier", and future, of "Cur­ anthropology, tamże, s. 112—124. W y k ł a d i n a u g u r a c y j n y wygłoszony w C o l l e g e de F r a n c e 5 I 1960; S. T a X, Horizons 2 of anthropology, Prace nad przygotowaniem N e w Y o r k 1965. przeglądu w z a k r e s i e n a u k : filozofii, h i s t o r i i , p r a ­ w a , s z t u k i , mają rozpocząć się w 1967 r. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �18 WITOLD DYNOWSKI Do przeglądu tego przywiązuje się wielką wagę, przedstawiciele Unes­ co b o w i e m sądzą, że m i m o istniejących różnic między n a u k a m i poszcze­ gólnych państw i narodów generalny przegląd nurtujących w nich t e n ­ d e n c j i r o z w o j o w y c h może stanowić, jeżeli n i e drogowskaz, t o w każdym razie ułatwienie w dostrzeganiu i p o d e j m o w a n i u rozwiązań istotnie waż­ n y c h problemów badawczych. Miałby on również na celu ułatwienie n a ­ wiązania n o w y c h i intensyfikację już zaczętych badań międzydyscyplinarn y c h . Należy się również spodziewać, że przegląd t e n zdoła uchwycić zmieniające się s t o s u n k i między poszczególnymi d y s c y p l i n a m i i być może wpłynie na u a k t u a l n i e n i e i uściślenie istniejącej s y s t e m a t y k i nauk, w t y m nauk dotyczących człowieka i k u l t u r y . I. Z A K R E S ZAINTERESOWAŃ P O Z N A W C Z Y C H W STOSUNKU W I E D Z Y O CZŁOWIEKU I SPOŁECZEŃSTWIE DO OGÓLNEJ Spośród d y s c y p l i n zajmujących się kulturą człowieka etnografia o d ­ różnia się nie t y l e ściśle w y d z i e l o n y m zakresem zainteresowań b a d a w ­ czych, i l e raczej specyficznym p u n k t e m w i d z e n i a p r o b l e m a t y k i k u l ­ t u r y . Można b y powiedzieć, że chodzi t u o integralność spojrzenia na człowieka j a k o osobowość kulturową i na społeczność j a k o na twór k u l ­ t u r o w y . T a integralność w t r a k t o w a n i u k u l t u r y m a swoje odległe t r a ­ dycje w naszej d y s c y p l i n i e . Charakteryzowała ona zarówno e w o l u c j o n i z m , j a k i f u n k c j o n a l i z m , choć niewątpliwie p r z e d m i o t badań, przedmiot o w e j i n t e g r a c j i był nieco i n n y w ujęciu każdego iz t y c h kierunków . D z i ­ siejsza etnografia polska nie jest wyraźnie kontynuatorką któregoś określonego w i e l k i e g o k i e r u n k u myśli etnologicznej, lecz j e j rodowód sięga właściwie w s z y s t k i c h ważnych prądów myślowych dotyczących k u l t u r y człowieka. Już od zarania swego istnienia etnologia stawiała sobie d w a generalne p r o b l e m y badawcze: równość i zróżnicowanie k u l t u r , czy istnieją i j a k i e są tego p r z y c z y n y . W t o k u swego r o z w o j u myśl etnologiezna akcentowała silniej bądź jedno, bądź d r u g i e z t y c h pytań. Dzisiaj w d y s c y p l i n i e naszej mówimy także o potrzebie indywidualizującego i generalizującego spojrzenia na kulturę człowieka. Indywidualizujący kąt w i d z e n i a zmierza do ustalenia s p e c y f i k i k u l t u r o w e j g r u p czy środo­ w i s k , generalizujący — do formułowania p r a w o coraz wyższym s t o p n i u uogólnienia. W t e n sposób wychodząc od p y t a n i a , co l u d z i różni i d z i e l i 3 3 N a t e n a s p e k t s p r a w y n i e dość s i l n y n a c i s k kładli h i s t o r y c y rnyśli e t n o l o g i c z ­ nej i stąd t a k częste w l i t e r a t u r z e n i e p o r o z u m i e n i a polegające n a p r z e c i w s t a w i a n i u sobie t y c h dwóch kierunków. P o r . R . L o w i e , New York radziecka, 1935, s. 121; J . L u t y ń s k i , W r o c ł a w 1957, s. 167. The history Ewolucionizm w of ethnological etnologii a theory, etnografia �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 19 SPOŁECZNYCH między sobą, oraz ustalenia c h a r a k t e r u t y c h różnic i podobieństw docho­ d z i m y do p y t a n i a bardziej szczegółowego, a jednocześnie poprzez swój p u n k t odniesienia bardziej abstrakcyjnego, to znaczy do p y t a n i a o p r z y ­ czyny zróżnicowania. Oczekiwana odpowiedź w i n n a być sformułowana nie w kategoriach państwa czy n a r o d u , ale ludzkości. Tematycznie rzecz biorąc etnografia polska okresu powojennego z a j ­ m u j e się d w o m a w i e l k i m i g r u p a m i zagadnień: 1. Procesami przekształceń społeczeństw o t r a d y c y j n e j k u l t u r z e r o l ­ niczej, chłopskiej ( t y p u europejskiego) w nowoczesne społeczeństwa, w których wiodącym procesem społeczno-ekonomicznym jest i n d u s t r i a l i ­ zacja i urbanizacja. 2. Procesami przekształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n ­ nej organizacji społecznej l u b różnorodnych f o r m a c h f e u d a l i z m u w spo­ łeczeństwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elemen­ tach i n d u s t r i a l i z a c j i ; szczególnie — procesami przekształceń Społeczności pastersko-nomadycznych w nowoczesne społeczeństwa, w których t w o r z y się zarówno r o l n i c z y , osiadły t y p k u l t u r y , j a k i zaczątki i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji. W odniesieniu do pierwszej z t y c h g r u p zagadnień zebrano już w i e ­ le materiału dokumentacyjnego na terenie p o l s k i m (monografie regio­ nów, w s i , monografie w y b r a n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j ) . Materiał zebrany stanie się podstawą syntez i posłuży do prób ustalenia p e w n y c h prawidłowości, głównie o charakterze twierdzeń h i s t o r y c z n y c h . W t e j c h w i l i podejmowane są próby syntezy materiału p o l s k i e g o . D a l s z y m etapem będzie porównanie prawidłowości p r z e m i a n na terenie P o l s k i z prawidłowościami t y c h procesów na terenie i n n y c h krajów o analo­ gicznych t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a c h a g r a r n y c h i znajdujących się dziś w podobnych w a r u n k a c h ustrojowo-gospodarczych (europejskie k r a j e D e m o k r a c j i L u d o w y c h ) . Wyższym stopniem generalizaeji będzie porów­ nanie przebiegu t y c h procesów n a terenie europejskich krajów D e m o ­ k r a c j i L u d o w y c h z procesami zachodzącymi w pozostałych k r a j a c h środ­ k o w o - czy zachodnioeuropejskich, gdzie także następował l u b dziś jesz4 5 4 Na plan pierwszy t. 1—3, W r o c ł a w Kultura ludowa i Nowe Siołkowice, bibliografie grafie w Wielkopolsce, się tu monografie: Kurpie. publikowane ciągłe, w Puszcza i W. Zielona, Dynowskiego; t. 1—2, Poznań 1962, pod r e d . J . B u r s z t y ; S t a r e t. 1—2, W r o c ł a w wsi w Polsce, dawnictwa wybijają 1963—1966, pod r e d . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j 1964—1966, pod r e d . M . Gładysza; por. też Mono­ „Etnografii P o l s k i e j " , t. 1—10, i K . A d a m u s , „Etnografia jak Biblioteka P o l s k i " , t. 2: 1959. P o n a d t o Etnografii Polskiej w i Prace grę wchodzą i Materiały wy­ Etno­ graficzne (wyd. P T L ) . 5 D o t a k i c h prób należy zaliczyć p r o j e k t podręcznika c o w a n y p r z e z prof, d r K . Zawistowicz-Adamską, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof. dr. J . Bursztę. etnografii Polski opra­ doc. d r J . Klimaszewską, doc. d r �20 WITOLD DYNOWSKI cze można obserwować proces zderzenia t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej — r o l n i c z e j z cywilizacją miejską — przemysłową . Każdy z t y c h etapów prac operować w i n i e n wyższym stopniem uogól­ nienia. Dotychczasowe monografie w s i czy rejonów r y g o r y s t y c z n i e u j m o ­ wały w s z y s t k i e w y z n a c z n i k i czaisowoHprzestrzenne zjawisk k u l t u r o w y c h . Próby syntezy tego materiału w s k a l i P o l s k i operują już wyższym szczeb­ l e m ogólności, z k o l e i porównanie tego procesu z analogicznymi proce­ sami w i n n y c h k r a j a c h D e m o k r a c j i L u d o w y c h prowadzić będzie do f o r ­ mułowania wniosków z jeszcze wyższym s t o p n i e m uogólnienia, a m i a ­ n o w i c i e w kategoriach t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y c h . Wreszcie próby uję­ cia tego p r o b l e m u w s k a l i szerszej niż r a m y ustrojowo-polityczne dałyby już w y s o k i stopień uogólnienia operujący k a t e g o r i a m i pojęciowymi t e o r i i zderzenia k u l t u r czy d y n a m i k i z m i a n k u l t u r o w y c h . Z tego etapu uogól­ nienia droga p r o w a d z i już w p r o s t do sformułowania najbardziej u n i w e r ­ salnych stwierdzeń, a m i a n o w i c i e t a k i c h , które obejmowałyby różne­ go rodzaju sytuacje zderzenia k u l t u r o w e g o ( n p . s t r u k t u r y plemiennej z organizacją kolonialną, jednego p l e m i e n i a z d r u g i m , k u l t u r y chłopskiej z cywilizacją techniczną itp.) i ustanawiałyby d l a t y c h w s z y s t k i c h zjawisk wspólne prawidłowości . P r o b l e m a t y k a badań n a d przekształceniami społeczeństw o t r a d y c y j ­ nej k u l t u r z e chłopskiej w nowoczesne społeczeństwa, gdzie wiodącym procesem społeczno-gospodarczym jest i n d u s t r i a l i z a c j a i urbanizacja, s k u ­ piać się w i n n a wokół następujących k w e s t i i : 1) próby ustalenia ogólnej d e f i n i c j i i t y p o l o g i i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; 2) rejestr podstawo­ w y c h skutków, j a k i e niesie d l a k u l t u r y chłopskiej i m p a k t i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i : zjawiska wychodźstwa ze w s i do miast, rozwój zajęć poza­ r o l n i c z y c h ludności w i e j s k i e j , w z a j e m n e przenikanie wzorów k u l t u r o ­ w y c h między m i a s t e m a wsią; 3) próby adaptacji r o l n i c t w a do współ6 7 8 6 por. Etnografia W. Europy Dynowski, stanowi do dziś d n i a dziedzin Z dziedzinę deficytową deficytowych etnografii P o l s k i " , t. 7: 1963, s. 15—128. P e w n ą zmianę n a lepsze prace nad ujmujące a programem etnografię etnografii Europy kiej i badania 7 nadzieje budzą podjęte przedmiot summa jednocześnie n i e będący pejskich. Pewne jako Europy etnologii też b a d a n i a podjęte etnografii; „Etnografia w tej d z i e d z i n i e w ośrodku ściśle związany ethnologica w polskiej, w sugerują warszawskim, z etnografią ramach Komisji euro­ Karpac­ polsko-bułgarskie. Bibliografię s t o s u n k u etnografii p o l s k i e j do tego p r o b l e m u s t a n o w i w bibliografia Polski, w s z y s t k i c h krajów prac K. Dobrowolskiego, d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j : Trzy studia z teorii a zwłaszcza kultury jego ludowej, praca „Etnografia zasadzie na temat Polska", t. 8: 1964, s. 11—75. 8 A. Skłonny tu jestem Malewskiego ryczne ostatnie. od zgodzić i K . Topolskiego, twierdzeń ściśle się ze zdaniem że należy ogólnych. Pod wypowiedzianym ściśle odróżniać mianem m. in. przez twierdzenia prawidłowości histo­ rozumiem te �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 21 czesnych wymogów c y w i l i z a c j i technicznej, poszukiwanie nowego m o d e l u w y t w a r z a n i a rolniczego: s t r u k t u r a drobnofarmerska, wielkoobszarowe go­ spodarstwa kapitalistyczne, wielkoobszarowe gospodarstwa uspołecznione czy państwowe, s k u t k i społeczno-kulturowe t y c h procesów d l a skupień w i e j s k i c h , różnych dziedzin k u l t u r y w s i i t p . ; 4) r o l a t r a d y c y j n y c h w a r ­ tości k u l t u r y l u d o w e j w procesie t w o r z e n i a się nowego m o d e l u k u l t u r y — w s k a l i n a r o d u , państwa. K u l t u r a masowa a k u l t u r a l u d o w a . Jako podsta­ wową kategorię badawczą w wyżej w y m i e n i o n y c h procesach r o z u m i e m kulturę i zakładam, że w s z e l k i c h ustaleń s t r u k t u r a l n y c h etnologowie w i n n i dokonywać poprzez kulturę. Jest to, poza i n t e g r a c y j n y m t r a k t o ­ w a n i e m k u l t u r y i społeczeństwa, jeszcze jeden p u n k t wyróżniający e t n o ­ logię z g r u p y n a u k społecznych. W badaniach nad współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i operuje się n a ogół w e t n o g r a f i i s w o i s t y m ujęciem h i s t o r y c z n y m . T e n h i s t o r y c z n y p u n k t w i d z e n i a w studiach nad współczesnością polega na spojrzeniu n a aktualną rzeczywistość jako na ogniwo procesu historycznego. O d t w a r z a się więc w a r u n k i historyczne, które ukształtowały dzisiejszy obraz k u l t u ­ r o w y (najczęściej w r a m a c h ostatnich trzech pokoleń, co w s y t u a c j i ziem polskich oznacza sięgnięcie do generacji pouwłaszczeniowej), dąży się do w y k r y c i a elementów starych i n o w y c h we współczesnym obrazie k u l t u ­ r o w y m oraz do ukazania zasady współwystępowania t y c h elementów (walka, k o m p r o m i s , w y p i e r a n i e , zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j ) , wresz­ cie usiłuje się wskazać tendencje r o z w o j o w e na przyszłość, ujawnić siły najbardziej dynamiczne i c z y n n i k i w bezpośredni sposób powodujące zmianę. Coraz częściej pojawiają się ostatnio w naszej d y s c y p l i n i e głosy p o d ­ kreślające, iż historyczne p o t r a k t o w a n i e a k t u a l n e j rzeczywistości k u l t u ­ r o w e j nie m u s i oznaczać konieczności drobiazgowej r e k o n s t r u k c j i , może poprzestać na ujęciu t y p o l o g i c z n o - h i s t o r y c z n y m zjawisk k u l t u r o w y c h , może wskazywać n a historyczne u w a r u n k o w a n i a a k t u a l n y c h elementów k u l t u r o w y c h poprzez świadomie selektywną (a n i e koniecznie pełną) rekonstrukcję u p r z e d n i c h faz r o z w o j o w y c h i t p . W odniesieniu do d r u g i e j g r u p y zagadnień, t z n . do procesów prze­ kształceń społeczności pozaeuropejskich o p l e m i e n n e j organizacji społecz­ nej względnie specyficznych odmianach u s t r o j u feudalnego w społeczeń­ stwa nowoczesne o scentralizowanej władzy państwowej i elementach i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i , w t y m szczególnie w odniesieniu do spo­ łeczności pastersko-nomadycznych — zgromadzony materiał d o k u m e n t a ­ c y j n y j ^ t znacznie skromniejszy, a wiedza o t y c h procesach uboższa. E t n o g r a f o w i e polscy p o d e j m o w a l i dotychczas j e d y n i e sporadyczne s t u ­ dia przeważnie oparte n a l i t e r a t u r z e (nawet n i e zawsze na źródłach) d o t y ­ czącej p r z e m i a n społeczności afrykańskich i azjatyckich. Dopiero w ostat- �22 WITOLD DYNOWSKI n i c h latach Zakład E t n o g r a f i i Powszechnej I H K M P A N w Warszawie podjął p l a n o w e studia terenowe n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n y c h k u l ­ t u r pastersko-nomadycznych na przykładzie M o n g o l i i , pragnąc j e następ­ n i e rozszerzyć na teren i n n y c h k u l t u r pasterskich A z j i Środkowej. P r o ­ b l e m u przeobrażeń t y c h k u l t u r nie t r a k t o w a n o do t e j p o r y łącznie z p r o ­ blematyką przeobrażeń t r a d y c y j n y c h k u l t u r a g r a r n y c h . Co więcej, w oświetlaniu i c h s t r u k t u r y , organizacji i gospodarki nie można się o d ­ nieść d o materiału porównawczego z t e r e n u E u r o p y . I t a k n p . sprawa f e u d a l i z m u pasterskiego jest wciąż o t w a r t a . T r a d y c y j n a etnografia w za­ sadzie traktowała przejście o d k u l t u r y pasterskiej k u rolniczej, a następ­ nie c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej j a k o nieodzowne fazy jednego p r o ­ cesu. Współczesna d y n a m i k a p r z e m i a n w s k a l i światowej, wzrost i n t e r ­ w e n c j i c z y n n i k a państwowego poprzez p l a n o w a n i e i centralizację zarzą­ dzania, środki p o m o c y i k o n t r o l i w s k a l i międzynarodowej i t p . — wszystkie t e c z y n n i k i powodują, że w w a r u n k a c h dzisiejszej współzależ­ ności gospodarczo-społecznej, obejmującej w zasadzie cały świat, p r z e ­ kształcenie społeczności o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h nomadyczno-pasterskich w nowoczesne społeczeństwa o d b y w a się wedle i n n y c h prawidło­ wości, s t a n o w i w a r i a n t , a nie fazę w g l o b a l n y m obrazie dzisiejszych przemian k u l t u r o w y c h . Badania n a d przeobrażeniami t y c h ludów pasterskich w i n n y objąć następujące g r u p y zadań: 1) próbę odtworzenia w o p a r c i u o literaturę, źródła zastane i tradycję ustną obrazu d a w n e j k u l t u r y pasterskiej (w p r z y p a d k u M o n g o l i i okres przed rewolucją); 2) studia n a d współczes­ n y m i p r z e m i a n a m i k u l t u r y pastersko-nomadycznej, w t y m w a r i a n c i e przekształceń, który zachowuje n o m a d y c z n y t r y b życia i bazę gospodar­ czą pasterską, lecz modernizuje ją poprzez próby racjonalnego z h a r m o ­ nizowania zasobów p a s t w i s k o w y c h z liczbą pogłowia zwierząt, poprzez zabiegi zootechniczne, poprzez k o l e k t y w n e władanie stadami i p a s t w i s k a ­ m i i spółdzielczą organizację pracy; 3) studia n a d przechodzeniem od nomadycznego pasterstwa do osiadłego rolniczego sposobu b y t o w a n i a (rola c z y n n i k a państwowego, r o l a pomocy w s k a l i międzynarodowej, bez­ pośrednie p r z y c z y n y sprawcze p r z e m i a n , przebieg procesu, o p o r y wobec modernizacji, e f e k t y dziś obserwowane itd.); 4) studia n a d przechodze­ n i e m od nomadycznego pasterstwa do t w o r z e n i a miast i ośrodków prze­ mysłowych, w y t w a r z a n i e się społeczności m i e j s k i c h (rola c z y n n i k a pań­ stwowego, p o l i t y k i k a d r o w e j w k r a j u , d r o g i r e k r u t a c j i k l a s y robotniczej, przebieg tego procesu, opory wobec zmian, c z y n n i k i skłaniające do osied­ lania się w ośrodkach m i e j s k i c h , e f e k t y adaptacji ludności do n o w y c h warunków); 5) badania świadomości społecznej narodów: stopień i d e n ­ t y f i k a c j i z narodem, państwem. Rola t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y ogólnonarodowej. Podstawowe aspiracje społeczne �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 23 SPOŁECZNYCH i k u l t u r a l n e ludności. Koncepcja i n t e g r a c j i narodowo-państwowej a zróż­ nicowanie k u l t u r o w e (regiony, g r u p y etniczne, g r u p y społeczne i t p . ) . Wiodące treści k u l t u r o w e awansujące do r o l i reprezentanta k u l t u r y ogólnonarodowej. Równolegle do wyżej przedstawionych nurtów studiów e m p i r y c z n y c h nad kulturą ludową w k r a j a c h europejskich oraz p r z e m i a n a m i społecz­ ności pozaeuropejskich o d a w n e j plemiennej l u b feudalnej s t r u k t u r z e społecznej p r o w a d z i się w e t n o g r a f i i inne jeszcze studia. C h o d z i t u m i a ­ nowicie o próby budowania t e o r i i k u l t u r y n i e t y l k o w oparciu o długo­ falowe żmudne s t u d i a terenowo-empiryczne, ale p r z y w y k o r z y s t a n i u studiów polskich etnografów i d o r o b k u teoretycznego ogólnego dąży się do objęcia wspólnym schematem t e o r e t y c z n y m i jedną aparaturą poję­ ciową zjawisk k u l t u r o w y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zarówno d l a k u l t u r l u d o w y c h t y p u europejskiego, j a k i d l a t z w . „społeczeństw p i e r w o t n y c h " . W t e j k o n w e n c j i teoretycznej r o z p a t r u j e się n p . t a k powszechne zjawiska w k u l t u r z e l u d z k i e j , j a k rodzina, społeczność lokalna, system pokrewień­ stwa i p o w i n o w a c t w a , obrzędowość związaną z c y k l e m życia ludzkiego l u b c y k l e m d o r o c z n y m i t p . T a ogólna t e o r i a k u l t u r y czy też ściślej mó­ wiąc — te p r z y c z y n k i do t e o r i i ogólnej k u l t u r y są n i e t y l k o r e z u l t a t e m pewnego nagromadzenia w i e d z y o przedmiocie, ale stanowią O n e i n s p i ­ rację i nadają k i e r u n e k poszukiwań s t u d i o m szczegółowym zarówno w zakresie europejskich k u l t u r l u d o w y c h , j a k i ludów pozaeuropejskich o o d m i e n n y c h s t r u k t u r a c h społecznych . 9 Z f a k t u , iż etnografia jest nauką pragnącą traktować kulturę w j e j i n t e g r a l n e j całości, w y n i k a to, że j e j współpraca z i n n y m i d y s c y p l i n a ­ m i zajmującymi się człowiekiem i jego kulturą zaczyna się już od sa­ mego początku rozważań n a u k o w y c h , a nie na szczeblu k o n f r o n t a c j i w y ­ ników badawczych t y c h n a u k . Zakresowo rzecz biorąc etnografia o b e j m u j e wszystkie działy k u l t u r y l u d z k i e j , stąd też p r z y analizie odpo­ w i e d n i e j dziedziny k u l t u r y , n p . s z t u k i l u d o w e j , m u s i być włączona w rozważania ogólna teoria s z t u k i . W p r z y p a d k u studiów nad organizacją społeczną g r u p y — p r o b l e m u t a k istotnego d l a w i e l u rozważań etnogra­ f i c z n y c h — myślenie socjologiczne, t j . w kategoriach s y s t e m u społeczne­ go, będzie musiało znaleźć miejsce już w p u n k c i e wyjściowym analizy. II. S T O S O W A N I E METOD I TECHNIK BADAWCZYCH Na m e t o d y stosowane do tej p o r y w e t n o g r a f i i można spojrzeć od s t r o n y i c h związku z zasięgiem badań. Z tego p u n k t u w i d z e n i a wskazać 9 P o r . poglądy London cieties, na ten temat 1954; t e n ż e , В. w Y a m eу, N o w y Y o r k 1962; E . W o l f , R. F i r t h, Capital, Elements credit of social and savings T h e P e a s a n t s , C h i c a g o 1964. organization, in peasants so­ �24 WITOLD DYNOWSKI należy na badania obejmujące szerokie t e r y t o r i a , j a k n p . wszelkie uję­ cia atlasowe, w i e l k i e p e r s p e k t y w y t e r y t o r i a l n e w ujęciu ewolucjonistyczn y m czy szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e j . Z d r u g i e j s t r o n y etnografia w y ­ pracowała m e t o d y i t e c h n i k i i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h n a d n i e ­ w i e l k i m i społecznościami (wieś, małe g r u p y plemienne, i z o l a t y k u l t u r o ­ we). W o b u t y c h rodzajach badań etnografia wykształciła w i e l e t e c h n i k badawczych, uchodzących dziś już za k l a s y c z n y r e p e r t u a r narzędzi p o ­ znawczych w naszej d y s c y p l i n i e . W obecnych w a r u n k a c h główny p r o ­ b l e m e t n o g r a f i i sprowadza się n i e t y l e do s p r a w y r o z w o j u t e c h n i k b a ­ dawczych, co raczej w y b o r u m e t o d o l o g i i w szerszym znaczeniu tego słowa oraz do odpowiedniego zharmonizowania t e c h n i k badawczych z za­ łożeniami metodologicznymi. Powojenną etnografię polską, zwłaszcza w j e j studiach n a d polską kulturą ludową, cechowało d o m i n o w a n i e m e ­ t o d y historycznej, zasada analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h . Obecnie, k i e d y można już mówić o nagromadzeniu znacznej liczby tego t y p u studiów szczegółowych, da się zaobserwować p e w i e n przesyt analizami r y g o r y s ­ tycznie h i s t o r y c z n y m i . Z d r u g i e j s t r o n y m e t o d y f u n k c j o n a l n o n s t r u k t u r a listyczne, t a k popularne w nauce światowej, wyjaśniają zjawiska k u l t u ­ r o w e w o g r a n i c z o n y m zakresie, n p . względnie mała jest i c h przydatność dla b u d o w a n i a t e o r i i z m i a n k u l t u r o w y c h w szerszej p e r s p e k t y w i e h i s t o ­ rycznej . Stąd też obserwuje się w e t n o g r a f i i p o l s k i e j — zwłaszcza ostatnio — próby krzyżowania ujęć h i s t o r y c z n y c h z a n a l i z a m i f u n k c j o n a l ­ n y m i czy s t r u k t u r a l n y m i . Przykładem może być analiza tego samego zjawiska k u l t u r o w e g o kolejno w różnych „warstwach znaczeniowych", np. spojrzenie na wiejską społeczność lokalną kolejno j a k o na układ s t r u k t u r a l n y , jedność funkcjonalną czy j a k o na twór h i s t o r y c z n y . Każda z t y c h „warstw znaczeniowych" odpowiada n a określony zakres pytań,, u j a w n i a specyficzne prawidłowości danego zjawiska. Spojrzenie na t o samo zjawisko o d s t r o n y różnych k o n w e n c j i teoretycznych i ujęć m e t o ­ dologicznych n i e s t a n o w i j e d y n i e pomnożenia typów analizy, lecz u j a w ­ niać m a szerszy zakres prawidłowości, n p . takie, które ukazują związki pomiędzy h i s t o r y c z n y m i u w a r u n k o w a n i a m i a postacią strukturalną l u b np. między u w a r u n k o w a n i a m i h i s t o r y c z n y m i a prawidłowościami t z w . „cyklicznych z m i a n " i t d . 10 1 1 P e w n y m wyjątkiem może być t u m o d n y w P o l s c e , ale f a k t y c z n i e n i e dość krytycznie dyskutowany s t r u k t u r a l i z m C . L é v i - S t r a u s s a . P o r . też L . S e b a g, Marxisme et structuralisme, P a r i s 1962, i С. L é v i - S t r a u s s , L e cru et le cuit, P a r i s 1964. 10 Por. Z. S o k o l e w i c z , O niektórych sposobach tłumaczenia społeczności lokalnej, „Roczniki S o c j o l o g i i W s i " , 1966, i Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967; też D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska, K r a k ó w 1964, s. 157. 1 1 �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK 25 SPOŁECZNYCH W h i s t o r y c z n y m spojrzeniu p r o b l e m „stawania s i ę " g r u p y etnicznej był zagadnieniem c e n t r a l n y m . W t y m r o z u m i e n i u jest o n nadal ważkim p r o b l e m e m dociekań etnogenetycznych, bazujących na współpracy p r z e ­ de w s z y s t k i m z archeologią i językoznawstwem. S t u d i a etnogenetyczne stanowią dziś jedną ze specjalizacji e t n o g r a f i i , jednakże w naszym k r a j u nie są one współcześnie z b y t często podejmowane. W w y p a d k u i c h p o ­ nownego ożywienia należałoby zastosować pewne k o r e k t u r y m e t o d o l o ­ giczne, a m i a n o w i c i e trzeba b y j e traktować m . i n . j a k o jeszcze jedną płaszczyznę śledzenia prawidłowości r o z w o j o w y c h k u l t u r y , t a k b y o d ­ powiednie w y n i k i badań etnogenetycznych dały się wyraźnie włączyć w n u r t bardziej u n i w e r s a l n e j t e o r i i k u l t u r y . W dziedzinie badań n a d współczesnością postulować należy najbliższy związek e t n o g r a f i i z n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . Rolę t y c h nauk należy widzieć zarówno j a k o t y c h , które dostarczają w i e d z y o systemach gospo­ darczych badanych przez etnografa społeczności l u d z k i c h , j a k i j a k o pe­ w i e n m o d e l n a u k i , mającej zarówno wykształcony system d e d u k c y j n y , j a k i rygorystyczną bazę empiryczną . W dziedzinie współpracy z soc­ jologią nacisk w i n i e n być położony raczej na proces i n f o r m o w a n i a o w y ­ n i k a c h badawczych i ujęciach metodologicznych. Podobną rolę pełnić może w naszej d y s c y p l i n i e etnopsychologia, którą traktować można r a ­ czej j a k o pomocniczą metodę niż samodzielną specjalizację w dzisiejszym stanie r o z w o j u studiów etnograficznych. W zasadzie dzisiejsza etnografia polska u t r z y m u j e d a w n e t e c h n i k i badań j a k o podstawowe, a m i a n o w i c i e : w y w i a d i obserwacja bezpośred­ nia. Wiąże się to z u t r z y m a n i e m i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . W p e w n y m zakresie stosuje i stosować się będzie również badania m a ­ sowe i łączące się z t y m t e c h n i k i opracowań s t a t y s t y c z n y c h . Chodzi t u jednak raczej o szerszą ilustrację problemów rozwiązywanych w za­ sadzie w t o k u i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Opracowania statystyczne pełnić więc t u będą n i e t y l e rolę podstawy w n i o s k o w a n i a , i l e raczej i l u s t r a c j i liczbowej. Można b y się nadto zastanowić n a d poszerzeniem t e c h n i k badawczych przez Szersze stosowanie eksperymentów i testów. 12 III. ISTNIEJĄCA I POŻĄDANA ORGANIZACJA DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ Badania etnograficzne zmierzające do realizowania powyżej omówio­ n y c h zamierzeń prowadzone są obecnie w Polsce w następujących p i o ­ nach: 1) placówki Polskiej A k a d e m i i N a u k , j a k odpowiednie działy I n 12 P o s t u l a t z podobną argumentacją zgłaszają J . M . H e r s k o v i t s w Anthropology, N o w y Y o r k 1954, i F i r t h, Y a m e y, op. cit., s. 17—19. Economic �26 WITOLD DYNOWSKI s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , I n s t y t u t u S z t u k i , I n s t y t u t u Badań L i t e r a c k i c h ; 2) k a t e d r y e t n o g r a f i i podległe M i n i s t e r s t w u S z k o l n i c t w a Wyższego; 3) placówki podległe M i n i s t e r s t w u K u l t u r y i S z t u k i , j a k m u z e a l n i c t w o , ochrona zabytków czy Dział Popierania A r t y s t y c z n e j Twórczości L u d o w e j p r z y tymże M i n i s t e r s t w i e ; 4) placówki o nastawie­ n i u p r a k t y c z n y m , j a k c e n t r a l a Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z n e g o ; 5) t o w a r z y s t w a n a u k o w e i t o w a r z y s t w a społeczno-kulturalne, j a k Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u Etnograficznego i Socjologicznego; 6) placówki muzealne działające w r a m a c h instytutów r e s o r t o w y c h , związków zawodowych czy podległe r a d o m n a r o d o w y m , j a k n p . M u z e u m Górnicze w Sosnowcu, M u z e u m S o l i w Wieliczce i t d . N a osobną wzmiankę zasługuje sekcja etnograficzna K o m i t e t u N a u k H i s t o ­ rycznych P A N . Działalność n a u k o w a w ścisłym tego słowa znaczeniu prowadzona jest przez d w a pierwsze t y p y placówek. Niektóre placówki muzealne (zwłaszcza niektóre muzea prowincjonalne) rozpoczęły ostatnio ożywioną działalność naukowo-badawczą. Byłoby rzeczą pożądaną, aby wszystkie muzea, niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają (rady narodowe, r e s o r t y o d p o w i e d n i c h M i n i s t e r s t w ) poza s w o i m zasadniczym celem, j a k i m jest gromadzenie zbiorów i prowadzenie prac i poszukiwań i n w e n t a r y z a c y j n y c h , podejmowały badania naukowe. Dotychczasowa organizacja badań nie s t w a r z a dogodnych r a m d l a podejmowania opracowań s y n t e t y c z n y c h . Jeżeli podejmuje się t a k i e o p r a ­ cowania, t o p r z y dużym wysiłku d l a przezwyciężenia trudności organiza­ c y j n y c h . W y r a z e m tego jest b r a k systematycznej i pełnej i n f o r m a c j i o posiadanych w naszym k r a j u zbiorach i p r o w a d z o n y c h badaniach przez placówki etnograficzne różnego t y p u , n i e mówiąc już o t a k istotnej p o ­ trzebie, jaką jest zorganizowanie centralnego a r c h i w u m etnograficznego (materiały terenowe, f i l m o t e k a , płytoteka, taśmoteka). Wymagałoby t o stworzenia samodzielnego k o m i t e t u nauk etnograficznych, stanowiącego pełną reprezentację w s z y s t k i c h placówek etnograficznych w k r a j u . W y ­ daje się, że K o m i t e t t a k i w i n i e n znaleźć oparcie w u t w o r z e n i u samo­ dzielnego i n s t y t u t u e t n o g r a f i i p r z y P A N . Jest w i e l e r a c j i przemawiają­ cych za wyodrębnieniem I n s t y t u t u E t n o g r a f i i . J a k powiedzieliśmy wyżej, na obraz dzisiejszej e t n o g r a f i i w n a s z y m k r a j u składa się w i e l e k i e r u n ­ ków specjalistycznych, w których wyraźnie dominują j e d n a k badania nad współczesnością. Potrzeba stałej współpracy z archeologią występuje wyraźnie j e d y n i e w dziedzinie dociekań etnogenetycznych, które są w n a ­ s z y m k r a j u słabo reprezentowane. Dotychczasowe 10-letnie pozostawanie e t n o g r a f i i w łączności organizacyjnej z archeologią i historią k u l t u r y m a t e r i a l n e j w obrębie I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j nie dało spodziewanych wyników w postaci ściślejszej współpracy n a u k o w e j . P r o - �ETNOGRAFIA W ROZWOJU NAUK SPOŁECZNYCH 27 b l e m a t y k a badań e t n o g r a f i i w planach n a u k o w y c h I H K M P A N wskazuje wyraźnie n a j e j odrębność w s t o s u n k u do pozostałych działów I n s t y t u t u , mających zdecydowanie p r o f i l archeologiczno-historyczny. Wyodrębnie­ nie samodzielnego I n s t y t u t u E t n o g r a f i i przez P A N stworzyłoby poza t y m c z y n n i k p a t r o n a t u naukowego nad placówkami e t n o g r a f i c z n y m i w k r a j u , niezależnie od p i o n u administracyjnego, któremu podlegają. IV. OPINIA O PERSPEKTYWACH ROZWOJU I ROZWOJU DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ NAUKI Obecny etap w r o z w o j u e t n o g r a f i i polskiej można b y określić jako odchodzenie od drobiazgowych analiz k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h i studiów opisowo-monograficznych w k i e r u n k u takiego r o z u m i e n i a p r z e d m i o t u , j a k i reprezentuje antropologia społeczna i k u l t u r o w a . Dalszy owocny rozwój badań n a u k o w y c h w naszej d y s c y p l i n i e zakłada przede wszyst­ k i m systematyczną współpracę z i n n y m i , pozaipolskimi ośrodkami n a u k o ­ w y m i , systematyczną informację oraz podejmowanie badań porównaw­ czych w s k a l i międzynarodowej (na przykład badania na podstawie t a ­ k i c h samych standaryzowanych kwestionariuszy), s e m i n a r i a referujące w y n i k i badań nad p o d o b n y m i zagadnieniami, w y m i a n a doświadczeń m e ­ todologicznych i w a r s z t a t o w y c h oraz uczestnictwo w akcjach b a d a w ­ czych i t p . Wymaga to nadto stałej i pełnej i n f o r m a c j i o bieżących p r a ­ cach etnograficznych na świecie (przydatność i n f o r m a c j i o zakończonych już badaniach jest ograniczona, zważywszy, że w naszej d y s c y p l i n i e posługujemy się żmudnymi i czasochłonnymi b a d a n i a m i t e r e n o w y m i ) . D a l s z y m w a r u n k i e m r o z w o j u badań etnograficznych jest odpowiednie finansowanie zwłaszcza t y c h prac, które rokują dalsze p e r s p e k t y w y w skali międzynarodowej, a jednocześnie rozwiązują ważne p r o b l e m y współczesnej k u l t u r y . Jeżeli chodzi o k l i m a t współczesny, który sprzyjałby r o z w o j o w i s t u ­ diów n a d człowiekiem i jego kulturą, to w y d a j e m i się, że konieczna byłaby t u systematyczna, szeroka i n f o r m a c j a wyjaśniająca, iż n i e wszyst­ k i e r e z u l t a t y t y c h badań mogą być bezpośrednio spożytkowane przez praktykę, że sens r o z w o j u t a k i c h d y s c y p l i n polega m . i n . na i c h udziale w kształtowaniu osobowości obywatela. Z t y m łączy się również postulat p r a k t y c z n y , a m i a n o w i c i e wprowadzenia do wszelkich f o r m szkolenia elementów w i e d z y o k u l t u r z e l u d z k i e j . D o t y c z y to zarówno szkolenia t y p u kursowego d l a różnego rodzaju pracowników k u l t u r y i i n s t y t u c j i społecznych, j a k i szkolnictwa średniego, gdzie w ostatniej zwłaszcza klasie można b y wprowadzić do p r o g r a m u elementy t e o r i i k u l t u r y . D o ­ t y c z y to przede w s z y s t k i m wydziałów h u m a n i s t y c z n y c h m i n i s t e r s t w a szkolnictwa wyższego, które obok t e o r i i własnej d y s c y p l i n y w i n n y sze­ r o k o uwzględniać ogólną teorię k u l t u r y , i t a k n p . d l a literaturoznawców �28 WITOLD DYNOWSKI obok t e o r i i l i t e r a t u r y , a d l a historyków s z t u k i obok t e o r i i s z t u k i w i n n o się wprowadzić wykłady z zakresu ogólnej t e o r i i k u l t u r y . V. OPINIA O SPOŁECZNYCH BADAŃ NAD POŻYTKACH CZŁOWIEKIEM I WYNIKAJĄCYCH Z ROZWOJU SPOŁECZEŃSTWEM W p r z y p a d k u n a u k o człowieku i społeczeństwie skala p r a k t y c z n y c h korzyści społecznych, czy inaczej mówiąc odpowiedzi na „zamówienie społeczne", jest rozległa. Jako pierwszą grupę można b y t u wymienić badania podejmowane bezpośrednio n a określone zamówienie społeczne, n p . badanie t r a d y c y j n y c h n o r m dziedziczenia z i e m i pod kątem w i d z e n i a p r z e w i d y w a n e j efektywności działania u s t a w y zakazującej podziału gos­ podarstw. Badania tego t y p u są najczęściej użyteczne wówczas, g d y przeprowadzane są i o p r a c o w y w a n e bardzo szybko. Można b y z a r y z y ­ kować twierdzenie, iż m a m y wówczas do czynienia z usługową rolą n a u k i wobec p r a k t y k i p r z y znacznie słabszych efektach ściśle n a u k o ­ w y c h . Można b y wskazać n a t o m i a s t na inną rozległą sferę użyteczności społecznej studiów n a d człowiekiem i jego kulturą. W y d a j e się, że w d z i ­ siejszych w a r u n k a c h staje się ona n i e o d z o w n y m elementem wykształce­ nia profesjonalnego w w i e l u specjalistycznych zawodach. Przykładem tego może być S t u d i u m A f r y k a n i s t y c z n e p r z y U W , które różnym spe­ cjalistom (lekarzom, inżynierom i t p . ) dostarcza między i n n y m i w i e d z y o k u l t u r z e ludów A f r y k i , przygotowując i c h w t e n sposób do umiejęt­ nego zachowania się w t y m środowisku w razie pełnienia zawodu. N a ­ leżałoby się zastanowić, czy podobnego szkolenia nie p o w i n n o się zor­ ganizować d l a w s z y s t k i c h specjalistów z różnych dziedzin, wyjeżdżają­ cych do krajów pozaeuropejskich w związku z p r o w a d z o n y m i t a m przez Polskę b u d o w a m i czy organizowaniem służby z d r o w i a i t p . T e n t y p szko­ lenia specjalistów o d d a w n a p r o w a d z o n y jest przez państwa k o l o n i a l n e (zwłaszcza przez Wielką Brytanię) d l a zapewnienia efektywności działa­ nia a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j . W naszych w a r u n k a c h , k i e d y „eksport" specjalistów m a mieć n i e t y l k o sens ekonomiczny, ale ważne znaczenie propagandowe, p r o b l e m takiego i c h p r z y g o t o w a n i a , aby w y k a z y w a l i zrozumienie d l a s p e c y f i k i k u l t u r o w e j środowiska, w którym w y p a d n i e i m pracować, jest sprawą w i e l k i e j w a g i , mającą również sens p o l i t y c z n y . E l e m e n t y w i e d z y o człowieku i społeczeństwie w i n n y zresztą stanowić także składową wykształcenia zawodowego w w i e l u dziedzinach życia w naszym k r a j u , n p . pracowników r a d n a r o d o w y c h . Wreszcie wskazać trzeba na pośredni pożytek społeczny r o z w o j u n a u k i o człowieku i jego k u l t u r z e , polegający n a p o p u l a r y z a c j i środkami przekazu masowego wyników badań n a u k o w y c h i s y s t e m a t y c z n y m kształtowaniu w społeczeństwie r e f l e k s j i h u m a n i s t y c z n e j . �ETNOGRAFIA Witold W ROZWOJU NAUK 29 SPOŁECZNYCH Dynowski ETHNOGRAPHY IN CURRENT TRENDS OF THE SOCIAL SCIENCES S u m m a r y In recent years U N E S C O has been taking an interest i n the future of the social sciences. I n connection w i t h this, scientific and r e s e a r c h institutes a l l over t h e w o r l d h a v e b e e n e x p r e s s i n g t h e i r v i e w s on e t h n o g r a p h y and on the prospects for i t s d e v e l o p m e n t . E t h n o g r a p h y (the t e r m i s u s e d i n t e r c h a n g e a b l y w i t h and social anthropology) differs from other disciplines concerned ethnology with human c u l t u r e i n t h a t i t t a k e s a s p e c i f i c v i e w of c u l t u r e , t h a t is, it t a k e s a n i n t e g r a l v i e w of m a n as a c u l t u r a l p e r s o n a l i t y a n d of society as a c u l t u r a l product. E t h n o g r a p h y is c o n c e r n e d p r i n c i p a l l y w i t h t h e differences b e t w e e n c u l t u r e s a n d t h e r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of t h e s e differences. I t a i m s at d i s c o v e r i n g l a w s of increasing generality. S i n c e the w a r , ethnography involved in the change-over in Poland from has been c o n c e r n e d w i t h : 1) p r o c e s s e s a community w i t h a traditional, rural, peasant c u l t u r e of the E u r o p e a n t y p e , to a m o d e r n industrial and urbanised 2) the t r a n s f o r m a t i o n of n o n - E u r o p e a n , t r i b a l , or f e u d a l societies with a centralized State authority and society, a n d c o m m u n i t i e s into m o d e r n elements of industrialization; in p a r t i c u l a r , it h a s b e e n i n t e r e s t e d i n the processes w h e r e b y p a s t o r a l , n o m a d i c c o m ­ munities change into m o d e r n societies w i t h both an agricultural, settled type of c u l t u r e , a n d t h e b e g i n n i n g s of i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . In post-war Polish ethnography the historical approach has been predominant. T h e p r e s e n t is t r e a t e d as a l i n k i n t h e h i s t o r i c a l process. O n e of the m o s t impor­ t a n t t a s k s is to d i s c o v e r the c a u s a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n s u c c e s s i v e p h a s e s of deve­ lopment. T h e n e c e s s i t y for a t y p o l o g i c a l - h i s t o r i c a l a p p r o a c h , h o w e v e r , is b e i n g s t r e ­ s s e d m o r e a n d m o r e often, a n d t h e s e l e c t i v e r e c o n s t r u c t i o n of p r e v i o u s p h a s e s of d e ­ v e l o p m e n t is r e c o m m e n d e d . P o l i s h e t h n o g r a p h e r s be stress that the same theory m a y used i n t h e s t u d y of b o t h t r i b a l societies a n d E u r o p e a n folk cultures. A m o n g the l e a d i n g c u l t u r a l p r o c e s s e s t h a t h a v e b e e n t a k i n g p l a c e i n this c e n t u r y , s p e c i a l e m p h a s i s is p l a c e d on p a s t o r a l f e u d a l i s m , p a r t i c u l a r l y i n s t u d i e s of t r i b a l societies, o n u r b a n i z a t i o n a n d i n d u s t r i a l i z a t i o n , a n d the role of folk c u l t u r e i n t h e f o r m a t i o n of a national culture. T h e same theory and the same conceptual apparatus are u s e d i n a t t e m p t i n g to solve t h e s e p r o b l e m s . S i n c e e t h n o g r a p h e r s t a k e the v i e w t h a t c u l t u r e is a n i n t e g r a l w h o l e , t h e y f r e q u e n t l y m a k e use of the a s s e r t i o n s a n d r e s u l t s of other d i s c i p l i n e s to s o l v e t h e i r o w n p r o b l e m s . C o - o p e r a t i o n w i t h other b r a n c h e s of science must take place study with of contemporary economists, results. With anthropology, present-day and regard at the v e r y b e g i n n i n g problems, make to archaeology, use ethnographers of their ethnogenesis, and of a r e s e a r c h project. co-operate well-developed ethnographers Polish ethnographers may research draw linguistics. Depending on particularly from the use t h e t e c h n i q u e s of In methods the type of the closely results and of problem, intensive field re­ s e a r c h o n s m a l l s o c i a l groups, or t h e y m a y t r a c e t h e d i s t r i b u t i o n of c u l t u r a l t r a i t s or g r o u p s of t r a i t s i n a single c o u n t r y or t h r o u g h o u t the w o r l d . I n doing so, t h e y d r a w f r o m t h e e x p e r i e n c e of d i v e r s e schools a n d t r e n d s . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc2a6bed46382fd1ac38ba6d993986ce.pdf fce1fa5747121d5d3ca75592c850f1f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:986 Title A name given to the resource Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie pośmiertne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.9-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K A Z I M I E R Z MAJEWSKI (1903-1981). WSPOMNIENIE POŚMIERTNE W dniu 27 lipca zmarł profesor Kazimierz Majewski urodzony 25 marca 1903 r. w Brzeżanach. Jest rzeczą zrozumiałą, że utrwalenie pamięci po zmarłym będzie wymagać wielostronnego naświetlenia i na­ wiązań do poszczególnych ogniw, które łączyły prof. Majewskiego z róż­ nymi dyscyplinami naukowymi i zespołami pracowników nauki. W t y m miejscu chcę pożegnać nie tylko osobistego przyjaciela, lecz także inte­ lektualnego partnera, z którym w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wielokrotnie sięgaliśmy głównych nurtów myślowych traktujących o kulturze ich teorii i wyników utrwalonych w kręgu nauki polskiej. Ze względu na swe powiązania przedwojenne prof. Majewski mógł �10 odegrać najkorzystniej rolę znaczącą w organizowaniu życia naukowego i kulturalnego w powojennych warunkach odradzającej się państwowo­ ści. Toteż w połowie lipca 1945 r. prof. Majewski działa już jako dele­ gat Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki w zakresie ochrony zabytków mu­ zealnych na Dolnym Śląsku. Równocześnie we Wrocławiu prof. Kazi­ mierz Majewski przygotowywał podstawy organizacyjne uniwersyteckich katedr archeologii, historii sztuki i historii starożytnej. Znajduje też czas i siły, żeby w roku akademickim 1945/46 aktywnie kierować Wstęp­ nym Rokiem studiów dla Wydziałów Uniwersyteckich, z t y m że w la­ tach następnych 1946-1949 ogranicza się do opieki nad Wydziałem H u ­ manistycznym i Prawnym. Z prawdziwą jednak pasją prof. Majewski zakłada podwaliny pod wydawnictwa z dziedziny archeologii. Z Jego inicjatywy zostało na początku 1946 r. powołane do życia Polskie To­ warzystwo Archeologiczne, w tym też Towarzystwie wybrano prof. Majewskiego sekretarzem generalnym i redaktorem rocznika „Archeolo­ gia" oraz serii wydawniczej „Biblioteka Archeologiczna". Wybiegając myślą wstecz ku okresowi, kiedy w nowych, określonych warunkach odradzającej się państwowości trzeba było wszystko zaczy­ nać od początków, czy też od nowa, musimy sięgnąć także zakładania zrębów pod zadominowanie myśli marksistowskiej. Na tle różnych prób i poczynań przebudowy metodologicznej, wspar­ tej na założeniach materializmu historycznego, działalność prof. Ma­ jewskiego zasługuje na szczególną uwagę. Wraz z zespołem swoich ucz­ niów i współpracowników prof. Majewski przy każdej nadarzającej się okazji w dyskusjach, na konferencjach, w referatach i artykułach ostro stawiał sprawę potrzeby unowocześnienia metodologicznego i przebu­ dowy organizacyjnej archeologii w Polsce. Archeologia winna stać się nauką historyczną — głosił prof. Majewski. Zbliżenie archeologii do badań historycznych usunie linię podziału, dotychczas mniej lub bar­ dziej wyraźnie odgradzającą sferę zainteresowań archeologów klasycz­ nych od dotychczasowych zakresów poznawczych prehistoryków. Co więcej, obciążając warsztat pracy archeologa klasycznego zazwyczaj nie­ docenianą dziedziną historii kultury materialnej, przyczyni się do zli­ kwidowania tradycyjnego ukłonu archeologii klasycznej w kierunku badań sztuki grecko-rzymskiej. Wizja uhistorycznienia archeologii klasycznej zarysowana przez prof. Majewskiego stanowiła dla jednych niewątpliwie perspektywę kuszącą, drugich zaś zmuszała do gruntowniejszych studiów historii technik pro­ dukcyjnych, dystrybucyjnych i konsumpcyjnych dóbr materialnych. A więc do odejścia od tego, co już było zdobyte i opanowane. Czy opory ujawniające się w pewnych dziedzinach archeologii kla­ sycznej przy proponowanym unowocześnieniu metodologicznym i poszu­ kiwaniu kierunków przebudowy organizacyjnej archeologii w Polsce były w sytuacji powojennej zjawiskiem powtarzającym się, powiedzmy �11 normalnym? Otóż nie. Profesor Majewski osiągnął liczący się postęp przy likwidowaniu sztucznych barier podziału doprowadzając w 1953 roku do zlania się w jedną całość organizacyjną — Polskie Towarzy­ stwo Archeologiczne — wszystkich archeologów i numizmatyków. Ten sam kierunek działania cechował jego udział w pracach Kierownictwa Badań nad początkami Państwa Polskiego. Poszukiwanie dróg prowadzących do scalenia utrwalonych tradycji i zasobów badawczych historii kultury materialnej z natury rzeczy m u ­ siał doprowadzić profesora Majewskiego do nawiązania ściślejszych i or­ ganizacyjnych kontaktów z Etnografią. Pomimo bez mała wiekowej tradycji gromadzenia materiałów z zakresu ludowej kultury material­ nej i pomimo, że w okresie międzywojennym działało pięć katedr uni­ wersyteckich wprowadzających do studiów i badań zjawisk kultury metody naukowe czerpane z głównych kierunków światowej myśli etnologicznej i etnograficznej i wreszcie pomimo, że w kręgu etnografii polskiej od momentu ukazania się w roku 1928 kapitalnego dzieła prof. Kazimierza Moszyńskiego — Kultura ludowa Słowian, tom I Kultura materialna — mocno utrwaliło się spojrzenie na korzyści naukowe pły­ nące z intensywnych studiów wytworów kultury materialnej, ich wyra­ zów ideowych i faz rozwojowych oraz umiejętności odczytywania za­ sięgów terytorialnych typów i podtypów wytworów — nie był to jednak stan rzeczy, który pokrywał się z planami prof. Majewskiego. Zdaniem Jego dla zrealizowania wizji w pełni płodnych studiów historii kultury materialnej również i etnografia, obok archeologii klasycznej i trady­ cyjnej prehistorii, winna być wraz ze swoimi zasobami wiedzy o star­ szych i świeższej daty składnikach ludowej kultury materialnej w i ­ dzianych w odpowiednich zespołach również przebudowana metodolo­ gicznie na założeniach materializmu historycznego. Właściwą drogą pro­ wadzącą do ujednolicenia metodologicznego ujęć kulturoznawczych by­ łoby stworzenie odpowiednich ram organizacyjnych w nauczaniu i ba­ daniu. Postulaty prof. Majewskiego zaczęły się urzeczywistniać w latach 1949-1954. W 1949 roku przy Wrocławskim Towarzystwie Naukowym powstała Komisja Historii K u l t u r y Materialnej, w roku następnym zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego powierzyło profesorowi Majewskie­ mu zorganizowanie Uniwersyteckiego Studium Historii K u l t u r y Mate­ rialnej. Rekrutacja studentów na to Studium ustanowiona została w trzech ośrodkach uniwersyteckich. Studia o wspólnym dla wszystkich programie trwały trzy lata i dopiero na czwartym roku obowiązywała specjalizacja z archeologii polskiej, etnografii z etnologią i archeologii antycznej. Jednocześnie szukano rozwiązań dla kwestii, gdzie należało­ by zatrudnić absolwentów tak pomyślanego Studium. Obok tradycyjne­ go zatrudnienia w placówkach naukowych i muzeach w rachubę miały wchodzić zakrojone na dużą skalę badania, np. Badania nad Początkami �12 Państwa Polskiego, oraz stała praca w nowym typie placów oświato­ wych — Regionalnych Domach Kultury. "W zagęszczającej się myśli wokół wcielania w życie zamysłów prof. Majewskiego łączenia w studiach uniwersyteckich i przebudowie meto­ dologicznej dotychczas odrębnych trzech dyscyplin naukowych nie spo­ sób jest pominąć trudności, które w coraz ostrzejszy sposób dawały znać o sobie. Pomijając sprawę trudności wynikających z przyczyn obiektywnych, powiedzmy borykania się z doborem odpowiedniej kadry pedagogicznej przede wszystkim, dawały o sobie znać w różnej postaci zalążki zwątpienia w słuszność samego pomysłu. Narastanie oporów w procesie przełamywania się dawnych nawyków z nowymi potrzebami doprowadziły po paru latach funkcjonowania Studium Historii K u l t u r y Materialnej do załamania się koncepcji studiów scalonych i powrotu do nauczania według modelu studiów z okresu międzywojennego. Jakże inaczej wypadnie spojrzeć — zwłaszcza oczami etnografa — na działalność prof. Majewskiego i jej w y n i k i przy scalaniu trzech k u l turoznawczych dyscyplin w jedną naukowo-organizacyjną całość — I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Po utworzeniu Instytutu (na bazie kierownictwa Badań nad Począt­ kami Państwa Polskiego), prof. Kazimierz Majewski został mianowany dyrektorem tej placówki naukowej. 'Funkcję tę pełnił do końca czerwca 1954 r. Jednocześnie prof. Majewski był kierownikiem Działu I I — Archeologii Antycznej w Instytucie i niezależnie od wewnętrznych zmian organizacyjnych kierował tą placówką i jej wydawnictwami do przej­ ścia na emeryturę. Był to już ostatni etap w realizowaniu zamysłu prof. Kazimierza Majewskiego połączenia pokrewnych dyscyplin naukowych w jedną organizacyjną całość. Od momentu podjęcia prac w KO I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w Instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów został wydzielony dla nauk etnologicznych jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V zaprezentowana jest cała dyscyplina bez jakichkolwiek z góry ustanowionych ograniczeń. Profesor Majewski dobrze widział potrzeby powołania czteroczłonowego Instytutu z naukami etnologicznymi łącznie. Ostrość tego spoj­ rzenia szczególnie mocno zarysuje się, jeśli uświadomimy sobie, że na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie posiadała w ogóle wyraźniej zaznaczonego miejsca. Nauki etnologiczne w I H K M reprezentują w Polskiej Akademii Nauk nową myśl naukową. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Wprowadzenie et­ nografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnograficznej, reprezentacji dyscypli­ ny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku naukowym, lecz przede t �13 wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpowiednich wa­ runków dalszego rozwoju. Za zasługi wniesione do odbudowy i nowej organizacji nauki Kazi­ mierz Majewski otrzymał najwyższe odznaczenia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Chyląc dzisiaj czoło nad t r u m n ą Profesora Majewskiego w kręgu et­ nologów i etnografów odczuwamy nie tylko głęboki smutek wraz z Jego najbliższymi, lecz także i świadomość mocno utrwalonej wdzięcznej pamięci. Witold Dynowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d8b0af2d915a9fcc55d1ce598c31393.pdf 1a70709fc4f9c2e5e1e1915e53161d40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1003 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:922 Title A name given to the resource Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 WITOLD DYNOWSKI Z PRZEMÓWIENIA WYGŁOSZONEGO NA OTWARCIU MIĘDZYNARODOWEGO SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNEGO W WARSZAWIE POD HASŁEM: „TRADYCJA WE WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ R E P U B L I K I LUDOWEJ" Otwierając Międzynarodowe Sympozjum Mongolistyczne pragnę ser­ decznie powitać wszystkich uczestników biorących udział w naszych obradach. Ze szczególną przyjemnością w imieniu organizatorów chcę przywitać i pozdrowić przedstawicieli nauki przybyłych z zagranicy, zarówno z różnych środowisk europejskich, azjatyckich, amerykańskich, jak i z Australii. Na wstępie winienem P a ń s t w u wyjaśnić okoliczności, które zadecy^ dowały o takim, a nie innym zgrupowaniu referatów autorów polskich i wygłaszaniu ich w odpowiedniej kolejności w różnych instytucjach nau­ kowych — w Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Historii K u l ­ t u r y Materialnej PAN. Uniwersytet Warszawski był bowiem kolebką mongolistyki polskiej. Tu w końcu ubiegłego stulecia pracował J. K o ­ walewski, t u po I I wojnie światowej prof. M . Lewicki podjął dziedzictwo po W. L . Kotwiczu, po zgonie zaś M . Lewickiego Katedrą Mongolistyki (jedyną w Polsce) kieruje prof. S. Kałużyński. Wiele więc przemawia za tym, żeby linią kierunkową połączyć zakresy zainteresowań k i l k u gene­ racji mongolistów polskich. Co więcej, z płaszczyzn zainteresowań mon­ golistów polskich nie trudno jest dostrzec punkty odniesienia występu­ jące w kierunkach mongolistyki światowej. Całkiem inaczej złożyły się studia kulturoznawcze o Mongolii pro­ wadzone od 1966 r. przez sektor etnograficzny I H K M łącznie z Katedrą Etnografii UW. Skrystalizowały się one na podstawie obrazu tradycyj­ nej k u l t u r y mongolskiej sprzed rewolucji i osiągniętych tam wyników badawczych oraz na teoretycznych próbach ustalenia prawidłowości adap­ tacji k u l t u r y koczowniczo-pasterskiej do modeli współczesnej cywiliza­ cji. Zawsze jednak ostatecznym celem naszych wysiłków — naszym pro­ gramem maksimum — było podjęcie konkretnych, zespołowych i syste­ matycznych badań terenowych w tym kraju. Dopiero bowiem bezpośred­ nie zetknięcie się z żywą społecznością, odbieranie pełnych wrażeń i re­ jestracja na bieżąco zmian strukturalnych kultury oraz śledzenie powsta- �14 WITOLD DYNOWSKI wania impulsów i ich złożonej transmisji społecznej przy przekształca­ niu starego w nowe, może stać się właściwym czynnikiem inspirującym do wysuwania trafnych wniosków naukowych. Ogólnym i długofalowym przedmiotem badań stały się prawidłowości adaptacji tradycyjnej kultury pasterskiej do wymogów współczesnej cy­ wilizacji i modelu nowoczesnego państwa socjalistycznego. W t y m ogól­ nie sformułowanym spojrzeniu badawczym znalazły się następujące za­ dania szczegółowe: Chodziło przede wszystkim o odtworzenie na podsta­ wie literatury, źródeł zastanych i tradycji ustnej obrazu k u l t u r y paster­ skiej sprzed rewolucji. Najistotniejszą rzeczą przy t y m stało się poszu­ kiwanie czynników sprawczych, które stabilizowały ten system k u l t u ­ rowy. Pytania badawcze dotyczyły roli środowiska geograficznego, czyn­ nika demograficznego, systemu politycznego i gospodarczego, roli struk­ tury społecznej i jej związków z wątkami wierzeniowymi. Tematykę badań nad przemianami współczesnymi ujęto w cztery za­ sadnicze grupy: 1. Studia nad przemianami współczesnymi kultury nomadyczno-pasterskiej w t y m wariancie, który zachowuje koczowniczy tryb życia i gospodarkę pasterską, lecz modernizuje go przez racjonalizację hodo­ wli, uspołecznione formy gospodarowania, kolektywizm organizacji ży­ cia zbiorowego i tworzenie w ośrodkach somonowych stałych centrów dyspozycyjnych i usługowych dla pasterzy. 2. Prawidłowość przechodzenia od tradycyjnej gospodarki pastersko-koczowniczej do uspółdzielezonych form gospodarki pastersko-rolniczej związanej z elementami życia osiadłego. Rola czynnika państwowego w t y m procesie, funkcja państwowych gospodarstw rolnych, wpływów wzorów kulturowych krajów rolniczych. Bezpośrednie przyczyny spraw­ cze tego procesu, jego przebieg i efekty współcześnie obserwowane. 3. Studia nad procesem tworzenia się miast i ośrodków wytwarzania przemysłowego. Powstawanie społeczności miejskich. Drogi rekrutacji klasy robotniczej. Przebieg procesów miastotwórczych; adaptacja lud­ ności stepowej do w a r u n k ó w życia miejskiego i pracy w zakładach prze­ mysłowych. 4. Kształtowanie się w warunkach społeczeństwa socjalistycznego nowej kultury narodowej. Procesy laicyzacji kultury. Kształtowanie się poczucia wspólnoty ogólnonarodowej. Wiedza o innych krajach i naro­ dach. Rola elementów tradycyjnej kultury ludowej w procesie współ­ czesnej integracji narodowo-państwowej. Rola inteligencji mongolskiej, jej rola społeczno-kulturowa. Studia nad prawidłowościami przemian kultury pastersko-koczowniczej w warunkach kolektywizacji i tworzenia ośrodków lokalnych z na­ tury rzeczy można było przeprowadzić tylko w terenie. Podobnie przed­ stawia się sprawa studiów nad wprowadzeniem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Materiał dokumentacyjny, jakim dysponują w t y m zakresie �Z 15 PRZEMÓWIENIA - archiwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy k a ż d y m akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . 1 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �Z 15 PRZEMÓWIENIA . StfttMwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy każdym akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . J 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �16 WITOLD DYNOWSKI Równolegle do prac prowadzonych zespołowo każdy z uczestników ek­ spedycji związał swe zainteresowania dodatkowo z określonym, kon­ kretnym tematem bądź z zespołem tematów potraktowanych monogra­ ficznie. Dla przykładu wymieńmy zespół tematów scalonych pod hasłem ,.urbanizacja stepu". Pod ogólnym tytułem Torguci przygotowuje się do druku monografię jednej szczególnie interesującej grupy mniejszościo­ wej w Mongolii. Ze studiów kultury tradycyjnej (obrzędy, światopo­ gląd) w zainteresowaniach indywidualnych zrodziły się wysoce pasjonu­ jące refleksje na temat ujawnionych kategorii w języku symbolicznym. Interesująco zapowiadają się także wyniki studiów nad elementami l u dycznymi w kulturze mongolskiej. Do tematów przygotowanych do dru­ k u i częściowo już opublikowanych trzeba zaliczyć rozważania o mon­ golskim systemie pokrewieństwa. Z szerokiego tła studiów zagadnień społecznych wyłonił się wreszcie zakres zainteresowań indywidualnych pod hasłem „rodzina mongolska". Pozostaje pytanie, jak ocenić i jak się ustosunkować do prac prowa­ dzonych iw Mongolii przez polską ekspedycję etnograficzną i do ich w y ­ ników. Nie ulega wątpliwości, że około 50 pozycji publikowanych (w tym dwie książkowe) stanowi wymierny wynik działalności polskich etno­ grafów w Mongolii. Wydaje się jednak, że nie t y m i kategoriami trzeba mierzyć udział w badaniach naukowych i obecność polskiej ekspedycji w t y m kraju. W kręgu nauki mongolskiej, zwłaszcza w jej ogniwach stykających się z nauką światową (kongresy i sympozja międzynarodowe), chętnie hołduje się refleksjom na tematy bardziej odległej i bliższej historii rodzimej. Przewodnią myślą I I Międzynarodowego Kongresu Mongoli­ stów w Ułan Bator była głęboka refleksja na temat wkładu kultury mongolskiej w rozwój cywilizacji światowej. W t y m samym środowisku naukowym, na bazie przemian od okresu mandżurskiego, podjęto także próby szerszych uogólnień, zmierzające w kierunku stworzenia systemu ocen i wartościowania oznak postępu. Błyskotliwie to zauważył prof. Walther Heissig w książce Die Mongolen, pisząc w podtytule: „Ein Volk sucht seine Geschichte" (co należałoby tłumaczyć jako „naród odszuku­ jący swą historię"). Rozbudzona refleksja historyczna, przepełniona akcentami oceniają­ cymi, charakteryzuje bodaj każde społeczeństwo znajdujące się w pro­ cesie gwałtownych przemian, społeczeństwo odzyskujące lub zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u modernizacji gospo­ darki i form życia zbiorowego. Zazwyczaj pierwszym zadaniem podej­ mowanym przez nowo kształtujące się środowisko intelektualne — hu­ manistyczne — jest próba rozrachunku z procesem historycznym. Nic więc dziwnego, że mongolska myśl historyczna koncentruje się na anali­ zie i ocenie ostatnich 60 lat. Jest także rzeczą zrozumiałą, że mongolska myśl historyczna tak wiele uwagi poświęca początkom ruchów rewolu- �Z PRZEMÓWIENIA 17 cyjnych i działaniu nowego aparatu władzy. Z drugiej strony dziś, z perspektywy 60 lat dzielących Mongolię od rewolucji, coraz częściej stawiane jest pytanie, w jaki aposób i co należałoby zachować z modelu tradycyjnego. Jest to najbardziej właściwa płaszczyzna, na której można rozpatry­ wać efekty współpracy etnografii polskiej z mongolskimi przedstawi­ cielami myśli historyczno-społecznej. Tu nie tylko zaznacza się pionier­ ska rola etnografii polskiej w kontaktach nauki dwóch socjalistycznych państw, lecz także i pomoc w pozyskiwaniu nowych p a r t n e r ó w do współ­ pracy — p a r t n e r ó w z innych dyscyplin naukowych, przede wszystkim archeologów i socjologów. Co więcej, na tej płaszczyźnie jako na bar­ dziej t r w a ł y m gruncie można z większym powodzeniem stawiać nowe, szersze pytania badawcze, łączące w odpowiedzi przeszłość z przyszłoś­ cią. Można się więc pytać czy Mongolia, podobnie jak inne wielkie na­ rody Azji, niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania w technicznej modernizacji bytowania {np. Japonia, Chiny, Korea) pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawia się na oś inną i iw czym się to szcze­ gólnie jaskrawo wyraża. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/351d38276546c7321290fe58bd01ef12.pdf 7b6416ed9a54e7c04f63de6840f7c7b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6630 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource bolszewizm rewolucja przemoc wspólpraca dar socjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6198 Title A name given to the resource Demokracja i krytyka bolszewizmu = Démocratie et critique du bolchevisme / Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.43-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dzimira, Sylvain Pisarek, Adam ( red. nacz.) Language A language of the resource pol., franc. Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry[Démocratie et critique du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans se massacre] autor / autorzy: Sylvain Dzimira źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 43–67 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_dzimira.pdf afiliacja autora / autorów: Université Paris-Est Créteil Val de Marne słowa klucze: bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm abstrakt: (na początku artykułu) article title: Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre author / authors: Sylvain Dzimira source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 43–67 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-3_ dzimira.pdf institutional affiliation: Université Paris-Est Créteil Val de Marne keywords: bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism summary: (at the end of the article) 42 �Sylvain Dzimira Université Paris-Est Créteil Val de Marne Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać bez masakry [Démocratie et critique du bolchevisme. Qu’il faut savoir s’opposer sans se massacre] Rozdział książki: Sylvain Dzimira, Marcel Mauss: savant et politique, Editions La Découverte/ M.A.U.S.S., Paris 2007 w tłumaczeniu Eweliny Pępiak. Abstrakt Rozdział książki Sylvaina Dzimiry porusza temat ideologicznego podziału pomiędzy demokratycznym socjalizmem, po którego stronie autor się opowiada, oraz brutalną walką o władzę wewnątrz komunistycznej frakcji francuskiej partii socjalistycznej w 1920 r. W tomie zatytułowanym Ecrits Politiques udało się zebrać wszystkie eseje polityczne Maussa, dzięki czemu Dzimira rzucił światło na aktywizm Maussa. Słowa klucze: bolszewizm, rewolucja, przemoc, współpraca, dar, socjalizm K iedy bolszewicy i ci, którzy przyłączyli się do ich (względnego) sukcesu w Rosji zaczęli nabierać na sile w ruchu socjalistycznej Międzynarodówki, Marcel Mauss dokonał krytyki propagowanej przez nich przemocy i ortodoksji, w praktyce oznaczających pogardę dla zasad demokracji. 43 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Nikt nigdy nie zarzuci mi, że jestem bolszewikiem – pisze na łamach „L’Humanité”, gdzie zaczynają oni również coraz częściej zabierać głos – oznaczałoby to zdradę wobec samego siebie. Obrona bolszewizmu byłaby zaprzeczeniem ideału życia skromnego, które poświęciłem, poza moim zawodem i nauką, niestrudzonej obronie ideałów republiki w wydaniu francuskim i postępowi socjalizmu, nieprzerwanej aktywizacji ruchu robotniczego1. Po rozłamie w obrębie Partii2 w 1920 r. i podziale na frakcję komunistyczną, sprzyjającą dyktaturze proletariatu, zainspirowaną i umocnioną wydarzeniami w Rosji oraz odłam określany jako reformistyczny i demokratyczny, Mauss zaciera ręce: Teraz kiedy poświęciwszy wewnętrzny spokój naszej partii zyskaliśmy ład, wolność, Republikę i postęp społeczny, nie grozi nam etykietka bolszewików przypinana przez burżuazyjnych wrogów naszych ideałów3. Poza bolszewizmem, potępia on wszystkie formy rządów i wszystkie doktryny antydemokratyczne. W 1924 r., kiedy demokracja w Niemczech broni się jeszcze przed hitleryzmem, Mauss wyraża optymizm: „Teoretycy przemocy i antyparlamentaryzmu, bolszewicy i faszyści, ci od Mussoliniego i ci od Lenina, ci od Daudeta i ci od Hitlera, skończą na teoretyzowaniu.”4 Jest socjalistą, a jego socjalizm jest głęboko demokratyczny. Nigdy nie rozstanie się on z tymi poglądami. Jako student w Bordeaux należał co prawda do POF, partii guesdistowskiej5, następnie do POSR6, lecz w 1928 r. pisał, że co najmniej od 1895 r. nie sprzyjał jej poglądom i już wtedy kierował się w stronę ruchu syndykalistycznego i kooperatywnego, przyciągającego anarchistów zaangażowanych w walkę o wolność7. Tymczasem, nie bez znaczenia jest przypomnienie dzisiaj, kiedy mamy już za sobą doświadczenia totalitaryzmów socjalistycznych XX w., że projekt socjalistyczny, projekt marksistowski został stworzony w duchu demokratycznym. Dla Maussa, już w jego młodości, socjalizm i demokracja to dwie 1 M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, grudzień 1920, w: M. Mauss, Ecrits politiques. Textes réunis et présentés par Marcel Fournier, Paris Fayard 1997, s. 364. Wszystkie kolejne przywołania pism Marcela Maussa pochodzą z powyższego zbioru pism [tłumaczenia polskie cytatów i tytułów poszczególnych pism – E.P.] 2 [SFIO – Section Française de l’Internationale Ouvrière: Oddział Francuski Międzynarodówki Robotniczej, powstały w 1905 r. w wyniku fuzji poprzednich socjalistycznych partii Francji – przyp. tłum.]. 3 M. Mauss, Do Moskwy, 15 stycznia 1921, s. 379. 4 M. Mauss, Demokracja socjalistyczna, 6 maja 1924, s. 685. 5 [ Jules Guesde – zwolennik socjalizmu walczącego, oponent Jeana Jaurèsa – przyp. tłum.] 6 [Partii Ouvrier Socialiste Révolutionnaire – Rewolucyjna Socjalistyczna Partia Robotników – przyp. tłum.] 7 M. Mauss, Portrety, ok. 1928, s. 740. 44 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… „koncepcje”, które się wzajemnie uzupełniają. Prawdziwy socjalizm może być tylko demokratyczny, a demokracja realizuje się poprzez socjalizm. Ściślej rzecz biorąc, młody Mauss demokrację postrzega jako ideał nieosiągalny. Należy wręcz dodać, że w 1903 r. ocenia socjalizm jako drogę ku ideałowi demokratycznemu8. W 1924 r., w którym ukazał się Szkic o darze, jego inny tekst, zatytułowany Demokracja socjalistyczna opublikowany w magazynie „Le Populaire”, potwierdza tę identyfikację demokracji i socjalizmu. Konstatując triumf znacznej części partii socjalistycznych w Europie, Mauss pisze: Socjaldemokraci mogą sobie pogratulować. Poprzez tę grupę rozumiem tu tych, którzy podążając śladami Jeana Jaurèsa, nigdy nie brali pod uwagę rozdziału socjalizmu i demokracji, dla których demokracja jest niezbędnym elementem socjalizmu, a socjalizm warunkiem trwałości i sukcesu demokracji9. W istocie, Jean Jaurès był dla Maussa uosobieniem socjalizmu demokratycznego i o nim też Mauss pisał, iż jest on symbolem demokraty, republikanina, obrońcy praw, socjalisty, a nie proletariatczyka. I nikt bardziej niż on nie potępiał przemocy, tyranii jakiejkolwiek klasy społecznej, terroru w jakiejkolwiek formie i jakiejkolwiek próby zamachu na praworządność10. W tym samym artykule Mauss potępia „potężne kłamstwo” komunistów w Moskwie, którzy nazywają się socjalistami. Pacyfistyczny ideał Maussa również odpowiada obronie demokracji. Ktoś powie, że to błędne koło? Pokój nigdy nie może nastąpić w warunkach niedemokratycznych, lecz demokracja ze swej strony nie może zaistnieć bez pokoju. Odpowiemy zatem: błędne koło istnieje tylko w logice. W praktyce, możemy działać na dwa fronty. Trzeba dokonać nieludzkiego wysiłku, by ocalić i pokój, i demokrację naraz11. 8 „Po przeczytaniu tej książki (Demokracja i organizacja partii politycznych Ostrogorskiego) odrzucenie fetyszyzacji demokracji po to, by wreszcie w nią uwierzyć, jest nieuniknione. I stworzyć, kiedy nadejdzie czas, najlepszy z możliwych rząd ludu w służbie ludowi (du peuple par le peuple). Naturalnie, nikt nie zakłada, iż ten rząd mógłby kiedykolwiek być rządem doskonałym”. M. Mauss, recenzja książki Moiseja Jakowlewicza Ostrogorskiego, 1903. 9 M. Mauss, Demokracja socjalistyczna…, s. 686. 10 M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm, luty 1925, s. 703. 11 M. Mauss, Konflikt francusko-niemiecki, 1 czerwca 1913, s. 109. 45 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Obrona demokracji, nieodłączna od pacyfizmu i socjalizmu, należy zatem do normatywnego uniwersum Maussa. Nabiera ona na sile za sprawą ewidentnej zdrady demokracji przez bolszewików, którzy wszak również przybierają miano socjalistów. To właśnie potępienie bolszewizmu pozwala nam zrozumieć wizję demokracji socjalistycznej proponowaną przez Maussa i jej związek z moralnością daru12. Potępienie bolszewizmu Mauss dokonuje krytyki bolszewizmu przede wszystkim w imię demokracji. Ponieważ dobrze znamy ten aspekt doktryny bolszewickiej, jakim jest pogarda Rosjan dla demokracji; ponieważ już przed wojną rozpoznaliśmy tę cechę walki bolszewickiej, dlatego też od razu odżegnaliśmy się od herveizmu13 i syndykalistów, którzy się nim kierowali14. Mauss pisze, że ów kierujący się przemocą „system idei i czynów” wzbudza jego „najgłębszą odrazę”15. Poprzez pogardę dla idei demokratycznych, terror, morderstwa i deportacje, system ten nie tylko usytuował się „poza prawem moralnym, lecz przede wszystkim wyrzekł się podstawowych zasad rozwagi politycznej”16. W 1922 r. identyfikuje ów problem następująco: z jednej strony mamy zwolenników przemocy i dyktatury, a z drugiej strony socjalistów przekonanych, iż socjalizm jako ustrój nie ma racji bytu, ani szans przetrwania w obrębie żadnego narodu, który nie okaże dlań poparcia poprzez konsensus większości społeczeństwa17. W tym też duchu, jako demokrata, Mauss zwalcza bolszewizm. Moralność daru uczy nas, by umieć się przeciwstawić bez masakry. Możemy zatem dostrzec spójność pomiędzy potępieniem bolszewików i jednocześnie uznaniem ich „szlachetnych pobudek”, które przewijają się przez dyskusję, w którą Mauss 12 Pisma polityczne Maussa nie pozwalają nam dostrzec doraźnego związku między jego walką w imię demokracji a zaangażowaniem przeciwko faszyzmowi. 13 „Rozłam pomiędzy socjalistami demokratycznymi i komunistami następuje jeszcze przed [kongresem socjalistycznym] w Tours” – uściśla Mauss. 14 M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1922, s. 489. 15 Tamże, s. 490. 16 M. Mauss, Rozważania na temat przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego porażka, 17 lutego 1923, s. 521. 17 Tamże. 46 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… się angażuje. Chodzi tu o podtrzymanie zasady „złotego środka”18, nawet jeśli wymaga to radykalnej krytyki19. Mauss posuwa się wręcz do organizowania wzajemnych debat: Nawet jeśli według nas okazali się słabi w teorii i w praktyce, naszym zamiarem nie jest nałożenie na nich anatemy. Tego typu postępowanie zastawiamy neofitom, my zaś jedynie zastrzegamy sobie prawo do oceniania ich działań, podobnie jak oni ewidentnie oceniają nasze20. Wymieniwszy te aspekty bolszewizmu, które szczególnie go rażą (podczas gdy inne wzbudzają jego uznanie), Mauss pisze: „Nie ma powodu, byśmy ich ekskomunikowali z wielkiej Ekumeny socjalistycznej [...], ale nie zamierzamy też całować ich stóp, jeśli uważają się za jej papieży”21. Innymi słowy, jak każdy dobry demokrata, Mauss uważa bolszewików za przeciwników, z którymi można podyskutować, nie zaś za wrogów, których należy unicestwić. Od jego pierwszych pism politycznych – „Action socialiste”, datowanych na 1899 r., jest jasne, że rewolucja socjalistyczna, jaką Mauss sobie wyobraża, nie jest rewolucją marksistów; po pierwsze, nie jest rewolucją dokonaną siłą, lecz, jak zauważyliśmy wcześniej, ma to być rewolucja moralna, rewolucja w sposobach postrzegania, myślenia i działania, która już się dokonuje – przede wszystkim w robotniczych kooperatywach i syndykatach. Rewolucja moralna jest już w pewnym sensie wprawiona w ruch, pozostaje tylko ją wspomóc demokratycznymi metodami. Marksiści chcą ją natomiast zapoczątkować siłą. Mauss, chociaż używa pewnych ogólnych zwrotów z ich słownika (zniesienie systemu płacowego, usunięcie kapitalizmu, rozpad społeczeństwa burżuazyjnego, walka klas), z pewnością nie pojmuje ich w ten sam sposób, co sami marksiści. Po roku 1910 odczuwa potrzebę rozprawienia się z marksistowskim konceptem rewolucji opartej o walkę zbrojną. Czyni to, ponieważ kontekst wreszcie pozwala na potępienie tej idei – można wnioskować, że wcześniej byłby niezrozumiany w środowisku socjalistów. W 1899 r. autor Szkicu o darze podejmuje się wyjaśnienia dokonującej się rewolucji moralnej, w sposób naturalny odzwierciedlającej moralność daru: M. Mauss, Do bolszewików…, s. 489. Przypomnijmy, że poglądy Maussa, jego oddanie ideałom demokracji, zdaje się potwierdzać także, przynajmniej z jego punktu widzenia, nikomachejską drogę środka. 20 Tamże. 21 Tamże. 18 19 47 �Laboratorium Kultury 5 (2016) moralności wspólnoty dbałej o przetrwanie wszystkich jej członków, która wymaga od nich „poddania i poświęcenia” przy jednoczesnym wysiłku ku polepszeniu ich losu i stworzeniu lepszych warunków życia. Wizja ta staje się jasna przy założeniu, że wspomniane poświęcenie nie zakłada samoofiary. Dwadzieścia pięć lat później Mauss odnajdzie w darze uniwersalną zasadę antropologiczną, inspirującą rewolucję moralną zdolną przybrać kształt ogólny, a zarazem wszechogarniający. Jak wkrótce zobaczymy, każdy z tych wymiarów – empiryczny, polityczny, ekonomiczny – krytyki bolszewizmu, którą Mauss formułuje w imię socjalizmu i demokracji, może z powodzeniem być rozumiany jako teoretyczny i moralny wymiar Szkicu o darze22. Krytyka empiryczno-moralna: kwestia kooperatywy Rosyjscy bolszewicy „odżegnując się od wszystkiego, co wiąże się z wolnym stowarzyszaniem, od wszelkiej indywidualnej inicjatywy”23, w ciągu pierwszych dwóch lat swych rządów, w niewielkim stopniu wspierali (a wręcz podważali) ruch kooperatyw24 (będący według Maussa uprzywilejowanym kierunkiem socjalistycznej rewolucji moralnej). I to pomimo, że „Rosja, poprzez ogrom swego terytorium, stosunkowo słabo rozwinięty kapitalizm, ugruntowaną tradycję komunizmu i kooperatywizmu jest idealnym gruntem dla powstania kooperatyw”25. „Ich rozrost – pisze Mauss w tonie lirycznym – przypomina dziką, spontaniczną roślinność, wybujałą na południoworosyjskim stepie kiedy stopnieje śnieg”26. Rozwój kooperatyw był „tak gigantyczny, iż niemal stanowił remedium na zawodny kapitalizm”27. Mauss zauważa, że „kooperacja rozwinęła się w najwyższym stopniu w tych częściach Rosji, którym udało się uniknąć, do czasu, sowieckiego jarzma” – na Syberii, na południu Rosji, na Kaukazie 22 Ta krytyka przybiera również wymiar teoretyczny, o którym pisaliśmy w rozdziale 4. [S. Dzimira, Marcel Mauss, savant et politique, M.A.U.S.S./Decouverte, Paris 2007. Niniejszy tekst jest przedrukiem 8. rozdziału tej książki – przyp. tłum], i który wystarczy tutaj skrótowo przywołać. Bolszewizm opiera się na „marksizmie całościowym, niewiele różniącym się od skrajnego marksizmu” (M. Mauss, Przed kongresem, 10 grudnia 1920) z którym Mauss nie utożsamiał się z uwagi na jego ekonomizowanie i utylitaryzm. Ów teoretyczny utylitaryzm, wzmacnia wręcz sposób postrzegania i myślenia, z którego należy zdaniem Maussa zrezygnować. 23 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, 24 lutego 1923, s. 525. 24 M. Mauss, Do bolszewików, 9 grudnia 1920. Bolszewicy planowali „zniszczyć” ten typ organizacji na rzecz „jedynej kooperatywy”, zanim zostali zmuszeni oficjalnie je przywrócić – przede wszystkim na użytek chłopstwa – biorąc pod uwagę katastroficzne skutki ich zniesienia, stanowiące zagrożenie dla całej populacji. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520. 25 M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec–kwiecień 1920, s. 275. 26 Tamże. 27 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, s. 520. 48 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… i w republice Archangielska28. W pewnym sensie, to właśnie kooperatywy ocaliły bolszewików, podtrzymując ekonomię, do której zniszczenia przyczyniały się ich brutalne działania, siejące klimat ogólnego niezadowolenia. Ten opór kooperatywy zawdzięczają, zdaniem Maussa, niezależności politycznej, sprawiającej, iż od początku ich istnienia – usytuowanego przezeń w latach 1880–1890 – nie stały się nigdy instrumentem władzy; w tym sensie były „apolityczne” i stanowiły niemal „państwo w państwie”29. Stąd zresztą wnioskuje, że ten właśnie kierunek należałoby obrać także we Francji: „Nigdy nie podporządkujemy się tym, którzy chcieliby, by nasz ruch służył interesom innym niż ustanowienie kooperatyw w handlu i przemyśle, w produkcji i dystrybucji dóbr”30. Co stwierdziwszy, Mauss rozpoczyna wskazywanie na podobieństwa pomiędzy społeczeństwami archaicznymi, prymitywnymi formami „wymiany” i ruchem kooperatywnym: Sytuacją typową dla kooperatyw jest, że nagromadzone dobra służą wspólnocie na dwa sposoby. Ta forma uprawiania handlu z jednej strony przypomina najprymitywniejszą jego formę – wymianę dokonywaną bez udziału środków płatniczych. Lecz z drugiej strony, poprzez swą formę organiczną i społeczną, reguluje ona ceny i zachodzące wymiany, chroni przed spekulacją, reguluje nie tylko konsumpcję, ale też całościową produkcję w obrębie wspólnoty i w ten sposób jawi się nam jako doskonalsza forma działalności ekonomicznej31. ( Jego opinia na temat używania monety w społeczeństwach archaicznych jest tutaj skrótowa w porównaniu ze Szkicem… i nie ma póki co mowy o darze, a raczej o wymianie (troc), którą pojmuje tutaj jako targ bez wymiany pieniężnej – przypuszczenie, które będzie przedmiotem krytyki w Szkicu…). Ponadto, potępia również sposób, w jaki Sowieci obchodzą się z Wholesale, największą angielską kooperatywą tamtych czasów: odmówili oni mianowicie honorowania długów, zaciągniętych przez kooperatywy rosyjskie przed rewolucją bolszewicką. Krytyka ta dobrze wpisuje się w moralność daru, która wymaga uznania i spłacenia długów, także natury handlowej – bo nie mają one nigdy natury wyłącznie komercyjnej. Co gorsza, poprzez takie postępowanie Sowieci 28 M. Mauss, Rosyjskie kooperatywy, marzec-kwiecień 1920, s. 276. [Chodzi zapewne o obwód archangielski, który był jednym z rosyjskich bastionów antybolszewickich i został przyłączony do Rosji sowieckiej w 1920 r. – przyp. tłum.] 29 Tamże, s. 289. 30 Tamże, s. 290. 31 Tamże, s. 297. 49 �Laboratorium Kultury 5 (2016) łamali warunki umożliwiające jakąkolwiek wymianę pomiędzy kooperatywami angielskimi, szkockimi, francuskimi, etc. i rosyjskimi, a mianowicie zaufanie co do woli spłacenia długów i poszanowanie dla umowy słownej. Karząc lokalne kooperatywy za wcześniejsze stosunki z carską Rosją, Sowieci zagrażają rozwojowi socjalizmu w tych krajach32. Tymczasem w Anglii przystąpiono do rozmów dotyczących możliwości kontynuacji współpracy z ARCOS, kooperatywą sowiecką. Dyskusja podjęta przez sir T. Alle, prezesa rady Wholesale, rzuca światło na rzeczywiste szanse współpracy: Zasadniczą kwestią było sprawdzenie, czy transakcje te mogły być przeprowadzone metodami czystego socjalizmu na poziomie państwa, czy też metodami kooperatyw opartymi na wolnej woli i chęci stowarzyszenia. Wolna kooperatywa w Rosji została zniszczona przez rząd Sowietów. „No i proszę!”, dodaje Mauss w swoim raporcie33. W końcu, poprzez zniesienie „ciał pośrednich”, które składały się głównie na korporacje, bolszewicy stworzyli, jak określił to Durkheim, anomiczne „socjologiczne potworności”. W rzeczy samej, przeistoczywszy Rosję sowiecką w sumę jednostek rozproszonych i ubezwłasnowolnionych przez przerośnięte państwo, w społeczeństwo jednocześnie jednostkowe i etatystyczne, pozbawili samych siebie niezbędnego aparatu moralnego: sterroryzowali i pogwałcili prawa grupy ludzi wykwalifikowanych, którą doprowadzili niemal do upadku, osłabili tę grupę, która miała być z zasady dźwignią rewolucji, a jednocześnie realnym podmiotem produkcji, która składała się z rzeczywistych posiadaczy i w ten sposób minęli się z celem, którym była zbiorowa organizacja produkcji34. Dla Maussa bolszewicka destrukcja kooperatyw i spowodowany nią chaos, jest potwierdzeniem opinii jego wuja o miejscu grup zawodowych w życiu moralnym społeczeństwa: „Hipotezy Durkheima dotyczące moralnej i ekonomicznej wartości grupy pracowników wykwalifikowanych uzyskały całkowite potwierdzenie w doświadczeniu bolszewickim”35. M. Mauss, Angielskie kooperatywy i Sowieci, 18 czerwca 1921, s. 422. Tamże, s. 422. 34 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 540–541. 35 Tamże, s. 544. 32 33 50 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Krytyka moralno-polityczna: przemoc jako błędny wybór Bolszewizm „jest wyłącznie metodą działania i formą ustanowienia partii”, a jego „zasady są jedynie formalne i polityczne: sekretność, dyscyplina, centralizacja, przemoc, oraz, w razie zwycięstwa, terrorystyczna dyktatura skierowana przeciwko ubezwłasnowolnionej większości”36. Mauss potępia rządy przemocy oraz sekciarskie praktyki, opierające się na braku tolerancji wobec każdego, kto się z nimi nie zgadza, podważające podstawowe zasady demokracji. „Akty przemocy i samowoli, których się dopuszczają, zawsze budziły w nas moralny opór”37, podkreśla. Ponadto, istnieje niebezpieczeństwo natury politycznej: Ich cyniczna idea, wedle której „cel uświęca środki” każe nam postrzegać ich także jako stosunkowo przeciętnej rangi polityków. Ich oportunizm, podziwiany przez zwolenników, jest dla nas formą zhańbienia socjalizmu38. Przemoc nie jest nawet dla nich środkiem – stała się celem39. Służąc im również jako taktyka polityczna, przemoc ta jest godna potępienia, ponieważ okazuje się nieskuteczna, a nawet „kontr-produktywna”, finalnie stając się narzędziem burżuazji, jak miało to miejsce we Włoszech. W istocie, przemoc rodzi przemoc: we Włoszech przemoc socjalistów zgromadzonych wokół idei leninowskich powołuje przemoc Fasci, odłamu bojowników pod przywództwem Mussoliniego, niegdyś socjalisty. Ostatecznie zwolennicy przemocy są zmuszeni ją potępić, jak zrobiła to włoska partia socjalistyczna po dwóch latach wojny domowej, kiedy już „tyle krwi przelano, tylu cierpień doświadczono, tyle zniszczenia zasiano, kiedy już zamknięto fabryki, zorganizowano lokaut, oblężono wsie, po kontr terrorze brutalniejszym niż poprzedzający go terror”40. Kiedy już dobiegł końca miesiąc pertraktacji i combinazioni między socjalistami i faszystami, rządy burżuazji zostały ugruntowane. Koniec końców, nikt już nie pochwala przemocy we Włoszech 1921 r.; nikt poza komunistami, którzy „nadal żyją marzeniami o rozlewie krwi i terrorze... na rachunek Moskwy, ale z pożytkiem dla burżuazji”41. W oczach Maussa bolszewizm – podobnie jak faszyzm – nie jest doktryną, lecz metodą działania opartą na przemocy, afiszującej się już u George’a Sorela M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 362. M. Mauss, Do bolszewików, 30 kwietnia 1921, s. 405. 38 Tamże. 39 Socjologiczna ocena bolszewizmu, Przegląd metafizyki i moralności, 1924, s. 547. 40 M. Mauss, Koniec przemocy we Włoszech, 16 lipca 1921, s. 432. 41 Tamże, s. 433. 36 37 51 �Laboratorium Kultury 5 (2016) w Rozważaniach o przemocy, jej apologii. Podkreślając, że zarówno u Lenina, jak i Mussoliniego dostrzega zapożyczenia od Sorela, uznaje jednak, że ten ostatni mógłby być z nich dumny! Zgodnie ze swym zwyczajem stara się też wyciągnąć naukę z bieżących wydarzeń, między innymi taką oto, że przemoc nie pozostaje bez związku z demokracją. W pewnym sensie zajmuje ona puste miejsce po demokracji, z winy demokratów. W gruncie rzeczy, faszyzm i bolszewizm są jedynie epizodami politycznymi w życiu narodów niewystarczająco politycznie wyedukowanych. Przemoc, w Rosji jak i we Włoszech, odegrała taką rolę, gdyż nie było tu jeszcze opinii publicznej, edukacji obywatelskiej, krótko mówiąc, obywateli42. Zanim stały się reżimami politycznymi, rządami idei, faszyzm i bolszewizm były w pewnym sensie stanami społeczeństwa, którego członkowie tkwią w błędnym kole przemocy, gdyż nie nauczyli się sobie przeciwstawiać bez masakry, nie wykształcono w tych społeczeństwach etosu demokratycznego43. „Te działania to akty brutalności, a nie wyraz myśli politycznej”, pisze Mauss44. Na potwierdzenie wystarczy przypomnieć, iż we Włoszech wielu bolszewików stało się faszystami i odwrotnie: idee są mało ważne. Liczy się tylko przemoc. Nie oznacza to, że Mauss nie rozpoznawał w działaniach bolszewików ambicji „stworzenia nowego ustroju ekonomicznego, moralnego; prawnego, a nawet religijnego”45. Wręcz przeciwnie. Ale projekt ten zasadzał się na fundamentalnym błędzie, „[…] wierze, że można stanowić prawa na mocy dekretów, wywierając przemoc, że można prowadzić interesy bez zgody i zaufania stron”46. Według Maussa, nie trzeba więcej niż dar, aby żywić nadzieję na ustanowienie trwałego systemu. Względną, skądinąd, długotrwałość rządów bolszewików wyjaśnia on po części ich ustępstwami, czynionymi wobec chłopstwa, kooperatyw, kupców, a nawet kapitalistów w zakresie wolności robienia interesów. Sądząc, że przemoc może być fundamentem trwałego projektu społecznego, bolszewicy nie tylko popełnili błąd antropologiczny, ale wykazali wielką głupotę polityczną: M. Mauss, Faszyzm i bolszewizm. Rozmyślania na temat przemocy, 3 lutego 1923, s. 512. O wadze znajomości etosu spontanicznie dzielonego pomiędzy wszystkimi członkami wspólnoty poucza Szkic… 44 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura. Jej wymówki, 10 lutego 1923, s. 514. 45 Tamże, s. 514. 46 Tamże, s. 515. 42 43 52 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Jeśli istnieje jakiś pewnik, to jest nim niemożność dokonania rewolucji społecznej bez inteligencji, przeciw najaktywniejszym klasom społecznym kraju47, przeciw instytucjom, które są w nim najcenniejsze, stanowiąc o istocie sukcesu. Zaś bolszewizm był wrogi wszelkiej wolnej myśli w kraju. Zwalczał klasę chłopską, klasę robotniczą, której sami Sowieci stanowią przecież ekskluzywny i bezpośredni wyraz. Zniszczył, niejako dla zabawy, wszystkie instytucje i ugrupowania polityczne, ekonomiczne [takie jak kooperatywy, zwłaszcza rolnicze – S.D.], które go przyćmiewały swoją możliwością stworzenia zasadniczych podwalin socjalizmu działającego w sposób niewymuszony48. Prześladując wolność i wolne stowarzyszenia, depozytariuszy moralności socjalistycznej, bolszewicy podcięli gałąź, na której siedzieli! Takiemu ortodoksyjnemu podejściu Marcel Mauss przeciwstawia inny sposób zaangażowania się w partię socjalistyczną: poprzez poszanowanie podstawowych zasad demokracji i konflikt bez konieczności ustępstw ze strony rywali, pozostających jednocześnie przyjaciółmi… I przypomina, że owa demokratyczna koncepcja aktywizmu socjalistycznego jest bardziej zgodna z ideałami socjalizmu demokratycznego: Przyznaję, że różnimy się od siebie pod każdym względem. […] Przyznaję też, że bolszewicy należą do tej samej partii, co ja i są w niej większością, do tej samej Międzynarodówki i też są tam większością. Ale jeśli [bolszewicy] chcą dorzucić klątwę, jaka na nich spadła do partii, która nas łączy, to oni będą musieli opuścić partię i ja za nich nie poręczę. Ponieważ oznaczałoby to zapomnienie tradycji, na którą Guesde, Jaurès i Vaillant skierowali moje kroki; tradycji zarazem rewolucyjnej i republikańskiej, która nie ma nic wspólnego z fatalizmem mienszewików, ale jest tolerancją i aktywnością. To oznaczałoby zaprzeczenie samemu sobie49. 47 Przypomnijmy, że Mauss rozumie ten związek z klasami rządzącymi, których część stanowi burżuazja, w trybie daru agonistycznego. Ideą jest tu spór na obszarze hojności. Jeśli [bolszewicy – przyp. tłum.] nie podejmą wyzwania, historia zachowa być może ten dowód ich skąpstwa i małostkowości. Jeśli je podejmą, świat obierze drogę socjalizmu. Owa perspektywa otwierająca możliwość współpracy z burżuazją w dziele socjalizmu pojawia się na każdym etapie historii ruchu robotniczego, od Saint-Simona, Fourriera i „lirycznej iluzji 1848” [ideał zjednoczenia klas w walce o społeczeństwo braterskie wyzbyte przemocy, obecny w historiografii Wiosny Ludów, zwłaszcza u Lamartine’a i Micheleta – przyp. tłum.]. Srogie represje, które nastąpiły po 1848, a jeszcze później „krwawe dni” Komuny Paryskiej, z czasem doprowadziły do osłabienia tej idei. Odżyła ona jednak z nadejściem Trzeciej Republiki w formie socjalizmu demokratycznego B. Malone’a, E. Fournière’a i J. Jaurèsa, głównie za sprawą odrzucenia ruchu robotniczego Julesa Guesde [opartego na idei walki klas – przyp. tłum.]. Jaurès pisze w tym duchu na łamach „L’Armée Nouvelle”: „Marks nie doceniał mocy ludzkiej dobrej woli, szczerości i entuzjazmu moralnego i społecznego, które istnieją i czasem podrywają do działania burżuazję” (1969, s. 172 [tłum. E.P.]). 48 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. IV. Przemoc bolszewicka. Walka z klasami rządzącymi, 24 lutego 1923, s. 522. 49 M. Mauss, Przed kongresem. Podwójne pytanie, 10 grudnia 1920, s. 364. 53 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Mauss prowadzi ciągłą walkę na rzecz demokracji i wykorzystuje każdą możliwość interwencji, jaką napotyka. W grudniu 1920 r., w „La Vie socialiste” przywołuje uwagi Landsbury’ego, szefa angielskiej gazety „Daily Herald”, którego uznaje za „jednego z liderów socjalizmu” ponieważ, mimo „powoływania się na Lenina i Krasina”, Landsbury równie silnie nawołuje do odrzucenia dyktatury proletariatu i opowiedzenia się po stronie parlamentaryzmu. Mauss życzyłby sobie, by najgorętsi partyzanci francuskiego bolszewizmu obrali podobny kierunek: Niezależna Partia Pracy, Partia Pracy, wszyscy socjaliści, którzy są przeciwni metodom bolszewików powinni się zjednoczyć. Muszą oni poprzez swe czyny i fakty dowieść, iż metody parlamentarne są znacznie lepszym sposobem zdobycia uznania ogółu społeczeństwa, niż dyktatura proletariatu. Jakaż różnica w tonie porównując z komunistami francuskimi, ich atakami na zdrajców społeczeństwa50, a zarazem ze społecznymi konserwatystami51. Usiłując zrozumieć przywiązanie francuskich socjalistów do sprawy bolszewickiej, Mauss ponownie wyznacza linię demarkacyjną: Dla nich to ona [Rosja radziecka – przyp. S.D.] jest azylem. To jedyny kraj, w którym prześladowany gdzie indziej komunizm jest bezpieczny, skąd Międzynarodówka, centrum działań, może być niezależnie dowodzona bez obaw przed aresztowaniem pod zarzutem konspiracji, za zdradę stanu, bez groźby kontrrewolucji, sił reakcyjnych, białego terroru, które są niestety – kończy Mauss uznający sprzeciw wobec wroga za lepszy niż jego zniszczenie – zagrożeniami jak najbardziej prawdopodobnymi52. Jeżeli przemoc nie może stanowić podwalin pod żaden stabilny ład, jest tak przede wszystkim ze względów antropologicznych: współpraca między ludźmi zachodzi spontanicznie, tak jak spontanicznie utrzymują oni ze sobą więzi – nie dlatego, że są do nich zmuszani (a zmuszanie jest eufemistycznym określeniem), lecz dlatego, że sobie ufają i „w dobrej wierze”, krótko mówiąc na zasadzie daru, a także jedynie w trybie wspólnego interesu – ponieważ „na początek trzeba […] jednak umieć odłożyć broń”, pisze w Szkicu…53. 50 Za co już osobiście odpowiedział, począwszy od roku 1900, przy okazji Drugiego Kongresu Międzynarodówki – patrz Raporty dotyczące Stosunków Międzynarodowych, 1900, s. 100; M. Fournier, Marcel Mauss, Fayard, Paris 1994, s. 231. 51 M. Mauss, Żądanie rozejmu w Anglii. Apel Landsbury’ego, 11 grudnia 1920, s. 366. 52 M. Mauss, Do Moskwy…, s. 381. 53 Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, 54 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Bolszewicy nie osiągnęli niczego inaczej niż wymuszaniem siłą. [...] Problem w tym, że ludzie nie przystąpią do pracy i do życia społecznego siłą, lecz poprzez interes i z dobrej woli, czyli w duchu, który uważają za odzwierciedlający ich wzajemne stosunki54. Rozważania Maussa na temat daru są przede wszystkim wyraźnie wyłożone w Socjologicznej ocenie bolszewizmu, bezpośrednio zainspirowanej Szkicem…, przynajmniej we fragmencie, gdzie – po dokonaniu krytyki przemocy z uwagi na jej destrukcyjne oddziaływanie na współpracę międzyludzką – pisze: Istnieją liczne niewidzialne więzi, które spajają jednostki w społeczeństwie, które tworzą nić zaufania, szacunek, re et rationes contractae. To właśnie na tym gruncie [na gruncie daru, oczywiście – S.D.] może zakiełkować i zakwitnąć chęć sprawiania przyjemności innym, której możemy być pewni55. I dalej zauważa: Socjalizm nie może zaistnieć na gruncie terroru, gdyż – i całe życie rosyjskie ostatnich sześciu lat [1917–1918 do 1924 – S.D.] tego dowodzi – terror nie łączy, terror nie pobudza do działania: terror sprawia, że ludzie milkną, chowają się w sobie, uciekają i unikają siebie nawzajem, tracą głowę i nie są zdolni do pracy: Metus ac terror sunt infirma vincula caritatis, „Obawa i strach tworzą słabe więzy przyjaźni”, formuła Tacyta, którą należy powtórzyć mówiąc o pierwszych rządach socjalistów w historii56. Powstaną one zatem tylko pod warunkiem, że podwaliną pod nie będzie dar. Nie ma społeczeństwa, które potrzebowałoby włączenia elementów pozytywnych bardziej niż [społeczeństwo socjalistyczne – S.D.], niż to, które uważa się za społeczeństwo robotników poświęcających się dla siebie. Nigdy nie stworzymy społeczeństwa tego typu na sile czysto materialnej. Pod groźbą monotonii i powtarzalności, powróćmy jeszcze raz w sposób przejrzysty do greckich i łacińskich koncepcji caritas, którą tak nieudolnie tłumaczymy dzisiaj jako miłosierdzie […], tej „potrzebnej” przyjaźni, tej „wspólnoty”, będących delikatną esencją polis57. Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973, s. 329. 54 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz mocy, 5 marca 1923, s. 527. 55 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 56 Tamże, s. 550. 57 Tamże. 55 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Zbieżność tego fragmentu tekstu z poniższym, zaczerpniętym ze Szkicu…, oddala wszelką dwuznaczność w kwestii podłoża myśli Maussa w zakresie związków socjalizmu i daru: Społeczeństwo chce odnaleźć swoją komórkę społeczną. Poszukuje ono jednostki i opiekuje się nią w duchu, w którym miesza się poczucie przysługujących jej praw oraz inne, czystsze, uczucia: miłosierdzia, „służby społecznej”, solidarności. Tematy daru, wolności i zobowiązań przez dar: korzyści i interesu, jaki się ma, w dawaniu, powracają do nas, jak powraca dominujący temat, nazbyt długo zapomniany58. Zdaniem Maussa, we Francji 1920 r., duch daru i socjalizm idą ze sobą w parze. Krytyka ekonomiczna: nieskuteczność bolszewizmu Bolszewizm i jego doświadczenie „jedynej kooperatywy” jest ekonomicznie nieskuteczny. Z powodów organizacyjnych, z pewnością, ale także, i przede wszystkim dlatego, że poprzez swą politykę terroru zniweczył jakąkolwiek zdolność do wspólnych przedsięwzięć. Poprzez przemoc, którą bolszewicy obrali jako fundament, „zbrukali źródło wszelkiego życia społecznego, zaufanie i dobrą wiarę”, „nadzieję, [...] wiarę w siebie i w drugiego człowieka, inaczej mówiąc, to, czego potrzeba ludziom, by współpracowali ze sobą”59. Jest to jednocześnie powód, dla którego Mauss wielokrotnie podkreślał, iż „to właśnie ona [przemoc – przyp. S.D.] jest odpowiedzialna za klęskę bolszewizmu”60. W sierpniu 1921 r., badacz kreśli bilans ekonomiczny lat minionych pod jarzmem sowietów i jego konkluzja jest lapidarna: „totalna ruina”61 oraz największa katastrofa ekonomiczna w historii ludzkości: Dziś mamy głód. [...] To oni są odpowiedzialni [...] za brak zapasów. Okazali się barbarzyńscy i nieprzewidywalni jak faraoni z przypowieści o Józefie. Społeczeństwo kapitalistyczne, ze wszystkimi swymi wadami jest przynajmniej, niczym dawne społeczeństwa barbarzyńskie, we władaniu swych zapasów i ma co nieco zaplanowane. Zbirom z Kremla tego zabrakło. Wywiedli swe rządy od cesarzy chińskich i Wielkich Mogołów, podczas gdy M. Mauss, Szkic o darze…, s. 308. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 60 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska, 17 lutego 1923, s. 520. 61 M. Mauss, Sprawy sowietów, 13 sierpnia 1921, s. 439. 58 59 56 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… ci nie wykazali się ani podobną niemocą, ani też zaślepieniem [...]. [ Jeszcze rok temu] żyliśmy snem, zahipnotyzowani w sposób chorobliwy siłą, zwycięstwem, światową Rewolucją. Nasi komuniści wciąż żyją tym snem. Brutalne przebudzenie62. Jeszcze w grudniu 1922 r., po przywołaniu wszystkich elementów tego „wielkiego zaniedbania”, Mauss podsumowuje: „Wszystko to nie pozostawia naszym zdaniem wątpliwości co do kompetencji ekonomicznej komunistów”63. Ta ruina ekonomiczna polega zwłaszcza na bolszewickiej chęci całkowitej kolektywizacji, „hurtowym socjalizowaniu”, koncepcji ekonomicznej, która jest absurdalna w obrębie samej myśli socjalistycznej: „Największym błędem było wprowadzenie komunizmu, zamiast socjalizmu w kwestii konsumpcji: na przykład mieszkania komunalne, ten ewidentny przedmiot jednostkowej konsumpcji, lub kolejny przykład – przydziały żywności”64. Ich klęska staje się oczywista na początku lat dwudziestych, kiedy to „komuniści” sprzedają Rosję na części, po tym jak ją „hurtowo socjalizowali”65. Kapitalizm wygląda wobec tego jak wyższe stadium rozwoju bolszewizmu… Trwa zatem sprzedaż detaliczna Rosji: jeśli nie obcokrajowcom, sprzedaje się ją Rosjanom. Najpierw Rosjanom: bolszewicy „sprytnie tymczasowo odstąpili ziemię chłopom po czterech latach zwodzenia, w końcu postanowili dać im całość na własność, realizując tym samym najbardziej gigantyczną rewolucję »drobnomieszczańską« w historii”66. Następnie obcokrajowcom: kiedy sprzedali już posiadane złoto „to, co Sowieci mają teraz do zaoferowania kapitalistom, to nie towary ze złotem na czele, lecz państwowy fundusz inwestycyjny, świętą ziemię, tę samą, która podlegała koncesji”67. W odniesieniu do NEP68, która miała za zadanie odwrócić skutki marazmu ekonomicznego, w którym Sowieci pogrążyli Rosję, Mauss pisze, iż „oznacza ona częściową odsprzedaż, a wręcz przekazanie dawnych własności rosyjskich zachodnim kapitalistom i sprzedaż tych, które nigdy nie zostały skonfiskowane”69. W efekcie, miejsce, które przyznali oni państwu jest identyczne z tym, które zajmuje ono w „sporej części państw Tamże, s. 440. M. Mauss, Do bolszewików…, s. 541. 64 Tamże, s. 541. 65 M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472. 66 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru. Jego klęska…, s. 519. 67 M. Mauss, Sprzedaż Rosji…, s. 472. 68 [NEP ­– Nowa Polityka Ekonomiczna, określenie doktryny polityki gospodarczej Rosji Radzieckiej i później ZSRR w latach 1921–1929 – przyp. red.]. 69 Tamże. 62 63 57 �Laboratorium Kultury 5 (2016) najbardziej burżuazyjnych”70. I konkluduje: „Czy trzebaż było burzyć świat, by doprowadzić do tego?”71. Szlachetne pobudki bolszewików Przy jednoczesnej miażdżącej krytyce każdego aspektu działań bolszewików, Mauss, jak socjaliści Cachine i Frossard72, usiłuje mimo wszystko dostrzec szlachetne motywy nimi kierujące. Jako główne źródło inspiracji wskazuje podziwianego przez siebie Jaurèsa, ale podstawą jego poglądów jest moralność daru, zgodnie z którą należy najpierw poszukiwać szlachetnych pobudek w zachowaniu drugiej osoby, najpierw dostrzegać w swych przeciwnikach godnych rywali, uznawszy, że bronią oni słusznej sprawy w imię tej samej moralności. Demonstruje tu zatem sztukę ścierania się zapożyczoną bezpośrednio z moralności daru. Jaurès, jak postrzega go Mauss, zawsze zabiegał o uznanie swych adwersarzy za rywali i mimo wszystko wspólników godnych szacunku: miał wspaniałą zasadę, którą chciał wpoić wszystkim swym współpracownikom: w dyskusji nakazywał im zawsze poszukiwać szlachetnych pobudek kierujących ich oponentami. [...] Sam zresztą zawsze postępował w ten sposób; nigdy nie podejrzewał swych przeciwników o niskie pobudki; i to w jego wspaniałych pracach historycznych widzimy, jak wzorem Plutarcha, starał się zawsze odkrywać piękno ludzkich czynów. Naśladujmy go! – pisał Mauss odnośnie do sprawy Cachine’a-Frossarda73. Tu, po raz kolejny, Jaurès jawi się niczym wódz Kwakiutli, praktykujący jakiś rodzaj słownego potlaczu na różne tematy. Tamże, s. 475. Tamże, s. 476. 72 Cachin i Frossard to dwaj socjalistyczni parlamentarzyści, którym SFIO powierzył zadanie negocjacji i uzyskania informacji od Lenina. Mauss uważa, że przyłączając się w czerwcu 1921 r. do 21 warunków przynależności do III Międzynarodówki [nakazujących inwigilację i bezwzględną lojalność sowieckiej republice – przyp. tłum.] pogwałcili swój mandat i wręcz zdradzili socjalistów. Owo przyłączenie leży u źródeł scysji wewnątrz SFIO na kongresie w Tours w grudniu 1920 r. A zatem, sukces bolszewików – rewolucja październikowa 1917 r., bunt marynarzy Potiomkina – pokazują rosnące zainteresowanie u socjalistów, skonfrontowanych z dominacją Bloku Narodowościowego we Francji (wybory w 1919 dają przewagę Blokowi – 437 przeciw jedynie 68 socjalistom, 86 radykałom i 26 „różnorakiej lewicy”). Na kongresie w Tours, ruch nazwany Cachin-Frossard promuje przynależność, ruch zwany Longuet rezygnuje z niej z pewnym wahaniem, natomiast ruch zwany Blum ją odrzuca. Ostatecznie, 3 208 mandatów (na 4 731) zdobytych przez frakcję Cachin-Frossard doprowadzą do rozłamu SFIO na socjalistyczno-demokratyczne skrzydło, na „stary dom” Bluma i frakcję „reformistyczno-rewolucyjną”, a także odłam „rewolucyjno-niepodległościowy,” czyli nową partię komunistyczną, która głosi obalenie kapitalizmu, a zarazem przejmuje redakcję „L’Humanité”, do której Mauss przestaje pisać. 73 M. Mauss, Szlachetne pobudki, 20 listopada 1920, s. 359. 70 71 58 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Pomimo że są adwersarzami, socjaliści, którzy stali się bolszewikami, są godni „szacunku”74. Najpierw, bo zostali zwiedzeni przez niektóre przymioty bolszewizmu, nie pozostające bez związku z moralnością daru: „Bolszewicy imponują im – słusznie zresztą – swą zuchwałością, odwagą i bezinteresownością”75. Nie bez związku z tą moralnością pozostaje też, ponadto, ich gotowość do poświęcenia się dla rewolucji w Rosji (którą mylnie, podkreśla Mauss, uważają za tożsamą z rewolucją bolszewicką). W ostatecznym rezultacie, dali się ponieść nadziei – oddajmy im to, bo to kolejna cnota ludzi daru – że rewolucja na wzór rosyjski zatriumfuje na całym świecie. Ponadto ich przynależność do francuskiej partii socjalistycznej dodatkowo wzbudza w nich nadzieję, iż przejdzie ona do historii jako jedna z pierwszych zgormadzonych wokół sprawy, którą postrzegają jako słuszną. Jednym słowem, dali się zwieść z jednej strony hojnością bolszewików i ponieść swej własnej hojności. Popełniają błąd służąc ludziom, których czyny antydemokratyczne i przemoc są powszechnie znane, lecz, do pewnego stopnia, „mylą się dobrodusznie”76: Cachin i Frossard słusznie postawili na siebie i na swą partię. Wyobrażając sobie zwycięską rewolucję na światową skalę życzyli sobie, by francuska partia socjalistyczna zajęła w niej należne sobie (poprzez swą długą tradycję) miejsce. Pomylili się. Ot, to wszystko77. Kiedy porażka/klęska rewolucji bolszewickiej w Rosji staje się oczywista, wierny kierunkowi obranemu przez Jaurèsa (który, jak pisaliśmy wcześniej, nie pochwalał radowania się z nieszczęścia innych) z pewnością także dlatego, że nie można promować socjalizmu pozwalając sobie jednocześnie na zachowanie „podłe, zawistne i pozbawione godności”, Mauss odrzuca wyszydzanie i przypomina, iż bolszewikami kierowały „szlachetne pobudki”: Dla socjalisty, czy dla każdego człowieka o szlachetnym sercu, nie do pomyślenia jest radość z tragicznej i dziś już pewnej klęski bolszewizmu. Komunizm jest co najmniej hojną mrzonką, a partia komunistyczna, która usiłowała ją zrealizować poprzez rozlew krwi i przymus, zgrzeszyła raczej przeciw mądrości i przeciw prawu niż przeciw swym własnym ideałom78. Tamże, s. 359. Tamże, s. 359–360. 76 Tamże, s. 360. 77 Tamże, s. 361. 78 M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405. 74 75 59 �Laboratorium Kultury 5 (2016) W 1925 r. zresztą podkreśla, że „niekwestionowana wielkość” charakteryzuje „ogromną większość” komunistów: Odwaga intelektualna i praktyczna, szczerość i bezinteresowność w próbie stworzenia nowego społeczeństwa, heroizm bojowników, którzy w ciągu trzech długich i wyczerpujących wojen domowych i podczas dwóch lat wojny ryzykowali życie swoje i swoich rodzin; integralność i nieskazitelność moralna tej ogromnej większości komunistów, robotników, intelektualistów, a także pewnej ilości chłopów i niektórych przedstawicieli rosyjskiej arystokracji, którzy zarządzają, chociaż być może nieudolnie, niezmierzoną spuścizną, a wręcz „kolosalnym”, „ogromnych rozmiarów” światowym przedsięwzięciem, jak mówią inni, tą szaloną, lecz wspaniałą ideą uniwersalnej rewolucji [...]. Jest to prawdziwy zasób moralny wzbudzający dumę komunistów z całego świata, wzruszający socjalistów i nieobojętny każdemu, kto ma w sobie hojność. Dodajmy, że wkrótce w tym wizerunku pojawią się cienie, również natury moralnej79. Mauss nie poprzestaje na wskazaniu szlachetnych pobudek bolszewików: zmierza do ukazania nauki, jaką wyciągnąć możemy z ich początkowego sukcesu i sugeruje, że był on możliwy dzięki umiejętności wzbudzania wiary i entuzjazmu u niektórych socjalistów, którzy z kolei zainspirowali innych z tego obozu. „Podążali oni za aktem wiary” i „są to […] kwestie wiary, które nas od siebie różnią”80. Posuwa się wręcz do „oddania im sprawiedliwości” w ocaleniu rewolucji rosyjskiej przed reakcją, ponieważ była „przynajmniej praktyczną próbą socjalizmu”, którą wzięli na siebie, idąc za głosem środowisk internacjonalnych81, mimo że w momencie, kiedy pisał te słowa – w styczniu 1921 r. – uznaje, że próba ta spotkała się ze słabym oddźwiękiem. I konkluduje, po raz kolejny ożywiając ducha daru: „Wybaczmy im, przez wzgląd na intencje, krzywdę, którą wyrządzili, bez baczenia na nas, bez baczenia na przyszłość nacji wschodnich i socjalizmu wśród narodów. W ten sposób możemy kontynuować ich wysiłki bez ulegania ich porządkom”82. On nie tylko ich usprawiedliwia i przebacza im w ten sposób83, ale posuwa się wręcz do uznania ich czynów jako dokonanych „dla dobra” Rosji: M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 703. M. Mauss, Do Moskwy…, s. 380–381. 81 Tamże, s. 381. 82 Tamże, s. 382. 83 Jednakże nie wszystkich, a zwłaszcza nie bolszewików „opętanych krwią”, „fanatycznych” i „szalonych”, jak Dzierżyński, nie kryminalistów, których powstrzymały „sprawiedliwe kule”, jak w przypadku tyrana z Piotrogrodu, Petersa. Dla tych „nie ma żadnego usprawiedliwienia”. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. III. Przemoc bolszewicka. Bilans terroru, Jego klęska…, s. 520. 79 80 60 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Ten kraj uciśniony, utrzymany w ciemnocie przez carów, tyranizowany i eksploatowany przez zupełnie obojętną burżuazję i arystokrację, nie mógł skończyć inaczej niż w akcie rewolty. Wszyscy świadkowie są jednogłośni co do tego, iż bolszewicy zainicjowali i kontynuują pewien typ porządku w ogromnej Rosji. Bez nich być może byłoby tu jeszcze gorzej. Koniec końców, bez nich rosyjska rewolucja byłaby z pewnością skazana na porażkę [na rzecz sił reakcyjnych – S.D.]84. W tych osądach Mauss stara się o jak największą uczciwość i często właśnie przywołując fakty udaje mu się ją osiągnąć. Jeśli potępia przemoc bolszewików zapisaną w ich doktrynie, uznaje, że terror w Rosji w 1918 r. nie jest dokonywany jedynie przez bolszewików: Niesprawiedliwością byłoby obwiniać bolszewików za wszelkie zbrodnie tłumu, rosyjskiego motłochu, za którego rozpętanie są oni odpowiedzialni: są jeszcze wojenni maruderzy wracający do domu ze swymi fuzjami i karabinami, chłopi poruszeni gorączką rozruchów, niezliczone gromady wyzwolonej służby i miejskie rzezimieszki – hooligans, jak określa się ich w Anglii85. Dodać należy także wojnę domową – w której udział brały obce mocarstwa – i konflikt zbrojny z Polską, co sprawia, iż Mauss stwierdza: „terror rosyjski, podobnie jak terror robespierrystów, był w pewnym sensie przejawem obrony narodowej”86. Zmysł praktyczny: nie zaniechać przyszłych sojuszów W tych „wybaczeniach”, których udziela on bolszewikom i w „wyjaśnieniach”, które wynajduje, widzimy przejaw moralności daru, która nim kieruje, zapewne mogą być one jednak odbierane jako zapowiedź przyszłych sojuszy z socjalistami, którzy odejdą od komunizmu – albowiem Mauss nie wątpi w reunifikację partii socjalistycznej, kiedy tylko komuniści zdadzą sobie sprawę ze swych błędnych mniemań („są w tej opętanej i zezwierzęconej masie tłumy odważnych ludzi, którzy szczerze wierzą, że skąpawszy Rosję i socjalizm we krwi, w rzeczywistości je ocalają”87). To im należy wybaczyć w pierwszym M. Mauss, Do bolszewików…, s. 406. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. II. Przemoc bolszewicka. Jej natura, Jej wymówki…, s. 515–516. 86 Tamże, s. 516. 87 M. Mauss, Do bolszewików…, s. 405. 84 85 61 �Laboratorium Kultury 5 (2016) rzędzie, przede wszystkim ze względów moralnych, ale też dlatego, że mogą oni mieć strategiczną wagę88. Sojusz osiągnięty drogą pokojową, nawet agonistyczny, jest lepszy niż zamykanie się na innych lub ucieczka w wojnę – taki jest sens debaty: nawet bez zgody umożliwia ona spotkanie. Lecz nie za wszelką cenę, jak zostało powiedziane wcześniej: nie za cenę swego interesu lub autonegacji. W tym duchu Mauss pisze: Proponujemy debatę. Oznacza to, że jesteśmy gotowi się spotkać. Lecz obyśmy byli dobrze zrozumiani. Nie oznacza to bowiem, że spotkanie to może się odbyć bezwarunkowo i że przyjdziemy ze stryczkiem na szyi, jak skruszeni pokutnicy poddamy się rózgom dzierżonym przez Rappoporta89, obrzydliwego oskarżyciela Jaurèsa, lub człowieka najmniej kompetentnego, by dawać lekcje socjalizmu, jak Radek, który od tak dawna nie opuścił Austrii90. A zatem, podobnie jak rytuały potlaczu dokonywane przez Kwakiutli objęte są warunkiem obustronnego rozpoznania równości (parité), warunkiem debaty z bolszewikami jest, jak twierdzi Mauss, by odbyła się ona „na ubitej ziemi”. Wytłumaczmy: przy inherentnym potępieniu ich idei, nie wyobraża on sobie uformowania wspólnego frontu we Francji, jeśli nie są oni zdolni przynajmniej, by zachowywać się demokratycznie w życiu codziennym partii… Póki co, warunki te nie wydają mu się spełnione. Mauss komentuje: „Nie jesteśmy zapalonymi zwolennikami »jedynego frontu«”91. Mimo iż nazywa siebie, wręcz odwrotnie, „prawdziwym pasjonatem zjednoczonej Międzynarodówki”92 – walczący przeciw światowemu kapitalizmowi, socjalizm musi być międzynarodowy – Mauss stawia w rzeczy samej te same warunki w wypadku stworzenia takiej organizacji: „musiałby posiadać absolutną gwarancję niezależności i sprawiedliwego udziału w Zjednoczonym rządzie Międzynarodówki”, przy czym linia działania miałaby być „niezależnie ustalona i niezależnie wypracowana”93. Bez wątpienia, możliwe sprzymierzenie z współczłonkami, których idee są Maussowi obce, trzeba postrzegać jako dowód, że działania liczą się dlań bardziej 88 Zauważmy, że w tytułach swych artykułów, w których Mauss usiłuje wykazać „godne podziwu motywy” obecne są znamiona chęci utrzymania więzi z tymi, którzy pewnie w najbliższym czasie mogliby zasilić szeregi socjalizmu demokratycznego: Do Moskwy, Do bolszewików... 89 [Chodzi o Charlesa Rappoporta, francuskiego komunistę pochodzenia rosyjskiego – przyp. tłum.] 90 Tamże. 91 Tamże, s. 491. 92 Tamże. 93 Tamże. 62 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… niż idee. Jeżeli komuniści są zdolni postępować demokratycznie wraz z socjalistami, są tym sposobem już na drodze socjalizmu i demokracji – zdaje się wnioskować. Socjaliści zatem popełniliby błąd nie podjąwszy próby uczynienia z komunistów demokratycznego czynu – komunistów demokratycznej doktryny. Mauss podejrzewał wręcz, że o ile spełniono by postawione im warunki, siedzibą Międzynarodówki mogłaby zostać Moskwa, gdyż „byłaby w kraju, jeśli nie całkowicie socjalistycznym, to przynajmniej rządzonym przez ludzi, którzy określają się mianem socjalistów”, co nie byłoby bez znaczenia dla demonstracji siły socjalizmu wbrew kapitalizmowi. Po raz kolejny ujawnia się zmysł praktyczny Marcela Maussa. Czego uczy nas bolszewizm? Zasadniczo, bolszewizm przysłużył się rozwojowi socjalizmu demokratycznego na Zachodzie: „Ich klęska opóźnia o całe lata postęp naszych idei i proces koniecznego upaństwowiania w naszych krajach zachodnich”94. Socjaliści mogą jednakowoż wyciągnąć z tej niedźwiedziej przysługi zysk w postaci nauki, która przyczyni się do ich sukcesu w przyszłości: „Doświadczenie rosyjskich bolszewików przysłuży się wiedzy narodów, które będą wprowadzać reformy, jak należy je przeprowadzać i jak nie należy ich przeprowadzać”95. Należy pamiętać, że po pierwsze, rewolucja socjalna i moralna, na którą powołuje się socjalizm, nie może być przeprowadzona bez udziału nie tylko robotników, ale i inteligentów przyczyniających się do uświadamiania, na czym polega ten projekt, oraz bez klas rządzących. Po drugie, nie będzie ona udana, jeśli instytucje uosabiające ten „nowy sposób postrzegania, myślenia i działania” zostaną z niej wykluczone – przeciwnie, przyczyni się ona do rozwoju tych instytucji. Po trzecie, rewolucja musi być pożądana (zdaniem Maussa, w Rosji była ona w dużej mierze „niechciana” i została narzucona w konsekwencji upadku caratu). Po czwarte, ta zgoda na rewolucję musi być narodowa, przeprowadzona przez cały naród, zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz96, i musi być ustanowiona w sposób trwały97. Po piąte, „koniecznym jest, by zachowały one [narody] własną wymianę rynkową oraz walutę [...]”. Po szóste, „nie mogą one ustanawiać rozłamu pomiędzy wolnymi stowarzyszeniami i kolektywizmem, ani pomiędzy prawem do stowarzyszania, M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. W służbie siły, 5 marca 1923, s. 527. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 96 Tamże, s. 538–539. 97 M. Mauss, Socjalizm i bolszewizm…, s. 721. 94 95 63 �Laboratorium Kultury 5 (2016) w tym także prawem większości oraz do indywidualizmu”98. I wreszcie, po siódme, doświadczenie bolszewickie uczy nas, iż „przemoc nie ma sensu, o ile nie jest siłą w służbie prawa”99. I że „przemoc może być usprawiedliwiona tylko i wyłącznie, gdy dokonana jest w imieniu porządku prawnego, któremu jest całkowicie podporządkowana: sama w sobie nie jest porządkiem, ani tym bardziej prawem”100. Lekcja, którą Rosjanie z NEP w końcu pojęli. Innymi słowy, socjalistyczna rewolucja społeczna i moralna albo będzie demokratyczna, albo nie będzie jej wcale. Dokona się ona jedynie poprzez moc prawa, poprzez konkretne i mobilizujące działania zorientowane na sprawiedliwość, wpojone za pomocą edukacji, zwłaszcza poprzez kooperatywy: „Prawo bez siły nie istnieje. Siła bez prawa jest niepłodna. Socjalizm nie zatriumfuje, jeśli nie będzie praworządny i nie będzie wspierany materialną i moralną siłą społeczeństwa. Socjalizm jest zasadniczo doktryną aktywnej większości”101. „Reguły powstają na bazie działań praktycznych”102 a nie odwrotnie, jak naiwnie wierzyli bolszewicy. Prawa socjalistyczne, które powstaną w przyszłości, będą miały za zadanie usankcjonować moralność i mentalność, które są już obecne wśród czynnej większości społeczeństwa. Robotnicy muszą być gotowi i mieć jakiekolwiek pojęcie o nowych instytucjach robotniczych, a zwłaszcza wykazywać adekwatną do nich mentalność. Albowiem okazuje się, że nawet państwo tak silne jak państwo bolszewickie nie zdołało skłonić moralnie i mentalnie słabego społeczeństwa rosyjskiego do poddania się jego prawom103. Zwłaszcza w kwestii ekonomii i techniki: W ekonomice, podobnie jak w technice, prawo nie może podlegać próbie czasu, nawet bardzo długiego czasu. To nie prawo ma zdolność wynalazczą. Prawo może zakazać używania waluty, nie może natomiast wytworzyć odpowiedniej waluty; prawo może nakazać użytek instrumentu, lecz nie może go wyprodukować, a często nawet go nabyć. Dlatego też prawo nie może wyprzedzać, lecz powinno podążać za zwyczajem, a w jeszcze większym stopniu za ekonomią i techniką104. M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 558. M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły, 5 marca 1923, s. 549. 100 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 549. 101 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528. 102 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu…, s. 554. 103 Tamże, s. 555. 104 Tamże, s. 555–556. 98 99 64 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… Socjalizm demokratyczny nie zostanie jednak osiągnięty, o ile ludzie nie wezmą spraw w swoje ręce. Mauss po raz kolejny oddaje głos swemu duchowemu przywódcy: „Jaurès zawsze był jednocześnie rewolucjonistą i demokratą. Nigdy nie przestał nawoływać mas, by wykorzystywały swój potencjał”105. Rewolucyjny, gdyż promując nowy sposób postrzegania, myślenia i działania w perspektywie daru, i zgodny z literą prawa, to jest w duchu daru, socjalizm nie jest ani „rewolucjonistyczny”, czyli oparty na sile bez prawa, ani „legalistyczny”, czyli postępujący według prawa bez żadnego zrywu106. W następstwie sposobu myślenia proponowanego przez Jaurèsa, socjaliści nie mogą pozwolić się zdominować przez czynną mniejszość. „Nastał czas, by większość społeczeństwa uświadomiła sobie swoje prawa i siłę, aby umiała z niej korzystać”. Mauss podsumowuje: Socjalizm, w gruncie rzeczy, jest niczym innym jak otwarciem oczu na tę znajomość potencjalnych korzyści, praw, siły, które posiada masa robotnicza, formująca ogromną większość naszych narodów. Nasza doktryna jest zasadniczo doktryną większości, aktywnych członków społeczeństwa107. Marcel Mauss krytykuje bolszewizm w opozycji do demokracji, jak pisaliśmy na początku tego rozdziału. Możemy teraz potwierdzić słuszność twierdzenia, że jest to krytyka w imię socjalizmu, socjalizm i demokracja są bowiem dla niego pojęciami wymiennymi. „Socjalizm musi być z założenia dziełem »powszechnej woli« obywateli”108. „To, co powstanie za jego [socjalizmu] przyczyną, powstanie dzięki przejrzystemu, świadomemu działaniu obywateli”109. „Skończmy z mitem bezpośredniego działania mniejszości. Bądźmy sobą. Silni i ostrożni, dopóki nie zdobędziemy większości, mądrzy i czujni, kiedy już ją zdobędziemy, zawsze wyczuleni na demagogię i przeciwko wszelkiemu reakcjonizmowi”110. Przepełnieni wieczną mądrością, mądrością przodków, którą Mauss opisuje w Szkicu o darze, już z pewnością powstającym w marcu 1923 r., kiedy pisał powyższe słowa. 105 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 529. Zaświadcza o tym dobitnie „dyskurs o metodzie” socjalizmu, w którym Jaurès przeciwstawia się Guesdemu podczas ich debaty w Lille. Jaurès broni, w imię dobrze zrozumianych wymogów walki klas, „reforma, to dzieło otwierające wrota rewolucji”, by podkreślić, iż daleki jest od „umiarkowania”, a raczej sytuuje się po stronie „rewolucji” – Dwie metody (1994, s. 135). W Nowej Armii (1911) podkreśla, do jakiego stopnia pracuje on na rzecz rewolucji, „kiedy proletariat walczy by zrealizować absolutną demokrację polityczną” (1969, s. 234–235). 106 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 528 i n. 107 Tamże. 108 M. Mauss, Socjologiczna ocena bolszewizmu, 1924, s. 539. 109 Tamże, s. 561. 110 M. Mauss, Uwagi dotyczące przemocy. Przeciw przemocy. Na rzecz siły…, s. 531. 65 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Podkreślmy na koniec, że, mówiąc językiem moralności daru, bolszewicy optowali za unicestwieniem – tu opowiadają się po stronie śmierci – burżuazji poprzez wywłaszczenie (kolektywne przywłaszczenie stanu państwa i kapitału siłą), podczas gdy Mauss chce tego uniknąć – w czym jest on po stronie życia – przeciwstawiając się burżuazji w trybie ofiarowania, kolektywnym przywłaszczeniu sposobów produkcji opartym na systemie spodziewanego i dobrowolnego podziału ze strony burżuazji (który nie przeszkadza powstawaniu syndykatów), to znaczy w pewnym sensie poprzez ujęcie produkcji w ramy moralności daru. W rozumieniu wodzów Kwakiutli: bolszewicy wybrali „wojnę krwi” przeciw swym wrogom. Mauss proponuje „wojnę bogactw” z przeciwnikiem i przeciwstawia się jakiejkolwiek „wojnie krwi”. Pomiędzy tymi dwoma trybami trzeba jednak dokonać wyboru. Po kongresie w Tours, który wyznacza rozłam między komunistami popierającymi rewolucję bolszewicką a socjalistami, „istnieją dwie opcje – albo pierwsza, albo ta druga. Towarzysze są albo socjalistami, albo komunistami”. Marcel Mauss wybrał socjalizm, czyli demokrację111. Bibliografia Fournier M., Marcel Mauss, Fayard, Paris 1994. Mauss M., Ecrits politiques. Textes réunis et présentés par M. Fournier, Fayard, Paris 1997. Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, PWN, Warszawa 1973. Abstract Democracy and critique of Bolshevism. How to express objection without massacre This chapter of Sylvain Dzimira’s book brings forth the ideological division between democratic socialism he was advocating and the violent power struggle within the communist fraction of the 111 M. Mauss, Trzeba wybrać, 30 września 1922, s. 448. 66 �Sylvain Dzimira, Demokracja i krytyka bolszewizmu. Umieć się przeciwstawiać… French socialist party in the 1920 y. Thanks to collecting all the political essays in a volume entitled Ecrits Politiques, Dzimira has contributed to shedding light on Mauss’s activism. Keywords: bolshevism, revolution, violence, cooperation, gift, socialism Sylvain Dzimira Doktor socjologii. Wykładowca na Uniwersytecie Paris Est Créteil Val-de-Marne (Paryż XII). Jego badania koncentrują się wokół daru i paradygmatu daru, który uruchamia mechanizm stowarzyszania, tworząc grunt pod ekonomię społeczną i związkowość. Obecnie zajmuje się badaniem francuskich związków zawodowych i nowych rozwiązań syndykalistycznych w branży usług. Jest także wykładowcą (w ramach wolontariatu) na Ludowym Uniwersytecie w Créteil, gdzie prowadzi wykłady z historii idei dla studentów bez ograniczeń pod względem wieku czy wykształcenia. Potomek polskich rolników, którzy wyemigrowali do Francji w latach trzydziestych zeszłego wieku. Z wielką przyjemnością przyczynił się do powstania tomu „Laboratorium Kultury” poświęconego Marcelowi Maussowi. 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a75f71a417cefe2111a7cdbb6183069.jpg acff74170d6af3efe5fbdd7068875e2a https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690b5884aaad482ad4f3e388f2fad823.jpg 20dc5a8e3557ecdccdc2c7b1b5b27603 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; wywiad etnograficzny ; Burszta Józef (1914-1987) , Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty ; Wielkopolska Description An account of the resource Fotografie przedstawiają prof. Józefa Bursztę podczas badań terenowych w Krzymowie (okolice Konina) z połowy lat 60. XX w. Zdjęcia pochodzą Cyfrowego Archiwum im. Józefa Burszty. 1. Doc. Józef Burszta podczas wywiadu z informatorką, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. 2. Doc. Józef Burszta podczas badań terenowych, fot. Stanisław Kusza, Krzymów, poł. lat 60. XX w. Karolina Dziubata-Smykowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Dziubata- Smykowska, Karolina Source A related resource from which the described resource is derived Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource folografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/230ed9b2c83e29cca12802965a6a9f36.pdf e1a0a10f5cf48cc0f66906555ccf7cde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2352 Title A name given to the resource Literatura i rytuał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dżurak, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Literatura i rytuał Elementy tradycyjne we współczesnej powieści indiańskiej Ewa Dżurak „We are what we imagine" „Nie pomogło im w sądzie to, że paru wyglądało na 'praw­ dziwych' Indian" - komentował James Clifford w notatkach z procesu sądowego, jaki w 1976 r. plemię Maspee z Cape Cod w Massachussetts wytoczyło miastu New Seabury. „Prawdzi­ wych" znaczy oczywiście odpowiadających stereotypowemu obrazowi Amerykańskich Indian, jaki zapanował całkowicie w literaturze i filmie, skuteczniej na długo eliminując autentyczne głosy samych portretowanych. Ogromną lukę pomiędzy po­ wszechnym wyobrażeniem a rzeczywistością starają się wypełnić współcześni pisarze pochodzenia indiańskiego. Ich twórczość jest poszukiwaniem tożsamości własnej i tożsamości grupy, skom­ plikowanej indiańskiej tożsamości, a jednocześnie jest istotnym elementem jej tworzenia i pielęgnowania. Jak pisze Zdzisław Mach, tożsamość nie jest czymś raz na zawsze danym i stałym, przeciwnie - powstaje w działaniu, w procesie wzajemnej, ciągłej wymiany i interpretacji komunikatów pomiędzy grupami i jedno­ stkami Tożsamość jest zjawiskiem dynamicznym, stale na nowo budowanym, tworzonym i przekształcanym w określonym kon­ tekście kulturowym. W procesie budowania tożsamości powstają symboliczne granice między określającymi się grupami. Wy­ znaczają je między innymi mit, historia, język, symboliczna organizacja przestrzeni, religia, literatura i sztuka, które są nośnikami obrazu własnej grupy i obrazu grupy odrębnej, a jednocześnie przy ich pomocy określa się i definiuje istniejące między grupami różnice. W twórczości pisarzy indiańskich wyraźnie widać poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, co to znaczy być Indianinem w drugiej połowie XX wieku. Kryteria tej odpowiedzi nie są jasne. Dominujący stereotyp, według którego liczą się zewnętrzne przejawy przynależności do określonej grupy społecznej, takie jak rysy twarzy czy ubiór skutecznie je zaciem­ nia. Za inne wyznaczniki przynależności uważa się powszechnie: odpowiedni procent indiańskiej krwi, znajomość języka, figuro­ wanie w plemiennym spisie czy udział w życiu ceremonialnym. Pisarze poprzez swoją twórczość zwracają szczególną uwagę na być może najważniejszy element indiańskości, jakim jest żywy stosunek do tradycji plemiennej, jej znajomość, rozumienie i przekształcanie. Poprzez wykorzystywanie w utworach literac­ kich tradycyjnych elementów mitu, historii i rytuału twórcy aktywnie uczestniczą w tworzeniu, określaniu i tym samym trwaniu indiańskiej tożsamości. 2 1 Lektura całej serii znakomitych powieści indiańskich jest godna polecenia wszystkim miłośnikom literatury, a dla ant­ ropologa stanowi szczególnie interesujący wgląd w kulturę innej grupy etnicznej. Takiej perspektywy nie dają etnograficzne opisy sporządzone przez najlepiej nawet wyszkolonych badaczy tereno­ wych. Oczywiście literatura - a więc fikcja - nic zastąpi opisu etnograficznego. Twórca fikcji ma pełną swobodę w żonglowaniu faktami, może dowolnie przywoływać lub pomijać wydarzenia, układać je w sekwencje najlepiej służące sztuce opowiadania. Etnograf, przynajmniej teoretycznie, nie może (nie powinien) pomijać niewygodnych dla siebie faktów, czy rozmyślnie dopaso­ wywać zebrany materiał do swoich koncepcji (mam tu na myśli zwykłą uczciwość badacza, a nic dyskutowane obecnie szeroko możliwości, czy raczej niemożliwości obiektywnego opisu obcej /72 ( N . Scott Momaday) kultury). Literatura, a w szczególności literatura, k t ó r ą - c h o ć jest to dla niej krzywdzącym zawężeniem - można nazwać „etnicz­ n ą " , ma nad pretendującym do naukowości opisem etnograficz­ nym tę przewagę, że wywołuje zaangażowanie emocjonalne, przywołuje kontcksi społeczny i klimat zdarzeń, umożliwia zidentyfikowanie się z przeżyciem bohaterów. Uzupełnia, wzbo­ gaca i pogłębia doświadczenie spotkania z inną kulturą prze­ kładając abstrakcyjne procesy społeczne i historyczne na historię jednostki. Z pełnego dynamiki spotkania fikcji i rzeczywistości wyłania się w dziele literackim prawda o ludzkim losie. Indiańscy pisarze proponują model powieści przetykanej elementami ceremonializmu i zawierającej wątki zaczerpnięte z ustnej tradycji grupy plemiennej, z której wywodzi się autor. Są one wplecione w fabułę tak ciasno, że sama powieść staje się płynnie i naturalnie ostatnim ogniwem w łańcuchu przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieści, stawiając pisarzy w jednym szeregu z ple­ miennymi bajarzami. Jak pisze o powieściach Paula Gunn Allen: „kontynuują ustną tradycję na wielu poziomach, uzupełniając ją i wzbogacając, będąc jednocześnie uzupełniane i wzbogacane przez n i ą " . Najwyraźniejsze cechy powieści indiańskiej to po pierwsze, tendencja godzenia wątków tradycyjnych i współczes­ nych widoczna nie tylko w warstwie fabularnej, ale także w szczególnej konstrukcji powieści, a po drugie przedstawienie sytuacji konfliktu kulturowego, wprowadzenie bohaterów balan­ sujących w osamotnieniu w pustej przestrzeni między kulturami, którzy zmagają się z przytłaczającym poczuciem obcości, tęsknią za kojącym uczuciem przynależności i poszukują własnej toż­ samości. 4 Zapoznanie się z twórczością współczesnych pisarzy indiań­ skich stanowi dogodny pomost, prowadzący wprost do serca indiańskości. Pomost wiarygodny, ponieważ sami pisarze musieli budować go we własnym życiu. Już sam fakt, że będąc pisarzami indiańskimi, piszą po angielsku, a wielu wykłada na uniwer­ sytetach, stawia ich pomiędzy tradycją, z którą wiążą ich więzy krwi i współczesnymi realiami życia w angloamerykań-skim świecie, w którym istnieją zawodowo. Pytania o miejsce tradycji, 0 znaczenie znajomości własnej historii, o rolę rytuału w konfron­ tacji z rzeczywistością Stanów Zjednoczonych, o własną toż­ samość, z którymi borykają się bohaterowie poszczególnych powieści, to przede wszystkim osobiste pytania autorów. Widać to wyraźnie w utworach o cechach autobiograficznych, takich jak na przykład Droga do Deszczowej Góry' Scotta Momadaya, wielogatunkowa opowieść autora o jego drodze do odkrywania własnej tożsamości wraz. z odkrywaniem dziedzictwa kulturo­ wego plemienia Kiowa, czy Bajarz'' Leslie Marmon Silko - polifoniczny zapis jej doświadczeń w Laguna Pueblo. Z licznego już. dzisiaj zbioru indiańskich powieści chciałabym przedstawić bliżej dwa utwory wymienionych wcześniej autorów. Są to Ceremony , powieść napisana przez Leslie Marmon Silko 1 House Made of Dawn* Scotta N . Momadaya, utwór, który w 1969 roku otrzymał nagrodę Pulitzera, otwierając w ten sposób rynek wydawniczy dla innych, dotąd nieznanych, a nie mniej utalentowanych pisarzy indiańskich. Zestawienie obu powieść' jest pomimo wiciu różnic usprawiedliwione istniejącymi ponuę1 1 �dzy nimi podobieństwami. Akcja obydwu toczy się na południowym-zaehodzie Stanów Zjednoczonych, gdzie dawno zasie­ działe kultury Pueblo i Navajo współistnieją ze światem hispanojęzycznym i anglosaskim. Bohaterami obu są młodzi męż­ czyźni, powracający do rodzimych stron po zakończeniu służby wojskowej na frontach drugiej wojny światowej. Protagoniści, jednakowo naznaczeni piętnem obcości nie znali swych ojców, matki wcześnie zmarły, a osieroconych wychowywała dalsza rodzina. Wędrują przez powieść w poszukiwaniu własnej toż­ samości. Ich droga prowadzi od niepokoju, chaosu i niewiedzy do harmonii, spokoju i wiedzy. Na nowo odnaleziona tradycja plemienna pomaga im połatać pokaleczone osobowości. Ceremo­ nia uzdrawiająca, odkrycie zapomnianych znaczeń zamkniętych w słowach rodzimego języka, odzyskanie kojącego poczucia przynależności i zadomowienia w konkretnym pejzażu, przy­ wraca bohaterom nie tylko pozycję w społeczności ale i osobistą równowagę. W owej wędrówce od chaosu ku porządkowi, od dezintegracji ku pełni przełomową rolę odgrywa rytuał. Kilka słów o fabule powieści. Tayo, bohater Ceremonii, po wojennych doświadczeniach w tropikalnej dżungli na wyspach Pacyfiku spędza pewien czas w szpitalu psychiatrycznym dla weteranów wojennych. Wypisany, ale nie wyleczony, wraca do Laguna Pueblo, do rodziny ciotki, która wychowywała go, nigdy jednak nie dając mu zapomnieć, jak wielki wstyd jego urodzenie, będące wynikiem przypadkowego związku matki z sezonowym robotnikiem, przyniosło całej rodzinie. Fakt. że Josiah. ukochany wuj Tayo. zmarł w czasie wojny pogłębia uczucie osamotnienia. Po długim okresie rekonwalescencji Tayo stara się pomagać w rodzinnym gospodarstwie. Niezdarne próby ponownego we­ jścia w rytm życia domu przerywają co chwila wypady z. innymi weteranami do barów w miasteczkach okalających rezerwat. Tradycyjna ceremonia oczyszczenia przeprowadzona nad wszyst­ kimi byłymi żołnierzami nie odnosi oczekiwanego skutku. Star­ szyzna wysyła Tayo do szamana Navajo, słynącego z wprowadza­ nia do rytuału kontrowersyjnych innowacji. Ceremonia, którą przeprowadza Betonie uśmierza niepokój i przywraca równowagę psychiczną. W życiu Tayo zaczyna się proces zdrowienia. Podejmuje on wędrówkę w poszukiwaniu zaginionego bydła, które jeszcze przed wojną zakupił i zamierzał hodować Josiah. Po drodze spotyka tajemniczą kobietę, nawiązuje niezwykły romans, wreszcie odnajduje bydło. Po powrocie do Laguna kontynuuje dzieło Josiaha. Przeszkodą są jego dawni kompani, a zwłaszcza jeden z nich imieniem Emo. który rozsiewając plotki o szaleńst­ wie Tayo. nasyła na niego rządowe służby medyczne. Tayo ukrywa się w górach i o włos unika bezpośredniej walki. Ceremonia jego przemiany zostaje zakończona w kiva . 4 Abel. bohater House Made of Dawn, po odbyciu służby wojskowej przybywa do domu swego dziadka, do Jemez Pueblo. Znajomy krajobraz wywołuje wiele wspomnień z dzieciństwa, ale bohater nie umie wyrazić ich w zwykłej rozmowie ze swoim dziadkiem Franciskiem, który zajmował się jego wychowaniem po przedwczesnej śmierci matki. Abel stara się wejść w życie wioski. Bierze udział w święcie ,.rwania koguta", podczas którego zostaje pokonany i upokorzony przez tajemniczego albinosa. Wieczorem tego samego dnia zabija go i skazany za morderstwo następne siedem lat spędza w więzieniu. Spotykamy go znowu w Los Angeles, gdzie przy pomocy agencji pomagają­ cej przesiedlonym do miast Indianom, znajduje pracę w fabryce i zaprzyjaźnia się z. Benem Bcnally z plemienia Navajo. Benally bardziej przystosowany do życia w mieście służy Ablowi pomocą. Wszystko idzie dobrze do momentu spotkania z sadystycznym policjantem Martinezem. nadużywającym swej władzy wobec Indian. Abel nie umie poradzić sobie z upokorzeniem jakiego doznał. Ucieka w alkoholizm, traci pracę i w końcu po sprowoko­ waniu Martineza, zostaje przez niego bestialsko zmasakrowany. Kiedy odzyskuje przytomność na plaży, doświadcza niezwykłego widzenia, które jest momentem przełomowym w jego życiu. Po rekonwalescencji w szpitalu Abel razem z Benem Benally udaje się na wzgórza, gdzie odbywa się ceremonia prowadzona przez ciekawą postać indiańskiego kaznodziei. Tam Benally recytuje pamięci kojące strofy pieśni zaczerpniętej z ceremonii Navajo, Night Chant, które zaczynają się od słów „Dom utkany ze świtu"... Abel wraca do Jemcz. Czuwa przy łóżku umierającego г dziadka, którego wspomnienia dopełniają przełomu w Ablu. Po wykonaniu niezbędnych czynności przy zmarłym, dołącza do biegaczy oczekujących na pierwszy promień słońca. Biegnąc, zaczyna recytować ceremonialne słowa modlitwy. Tak w wielkim skrócie przedstawiają się losy obu bohaterów. W ich historii pojawiają się elementy tradycji Pueblo i Navajo, z którymi nawet pobieżne zapoznanie się pogłębi sens powieści, tak by nie były traktowane wyłącznie jako powieści protestu przeciwko wydziedziczaniu Indian z ich tradycji. W postawach bohaterów zawiera się bowiem więcej niż bunt przeciwko narzuconej kulturze. Są oni także bohaterami kulturowymi rozwiązującymi prastary konflikt dobra i zła i czerpiący nauki z peregrynacji bohaterów mitycznych. Dlatego na końcu Ceremo­ nii babcia Tayo mówi „wydaje mi się, że j u ż kiedyś słyszałam te wszystkie opowieści... i tylko imiona brzmią jakoś inaczej" (s. 260). Znaczące sąjuż tytuły obu powieści. Ceremonia Silko sugeruje kluczową rolę rytuału. Autorka wyraźnie odwołuje się do natury rzeczywistości Pueblo, w której życie jednostki jest porząd­ kowane i określane przez rytualny stosunek do podstawowych spraw życia, a podział na religijne i świeckie nie ma sensu. „Obrzędowość Pueblo należy rozumieć jako aspekt ich ogólnej koncepcji o wzajemnych zależnościach i współdziałaniu, charak­ teryzujących naturę wszechświata. Obrzędowa działalność jest współudziałem ludzi w zachowaniu w świecie harmonijnej równowagi, którą uważają za naturalny stan rzeczy."'" Z kolei Momaday zaczerpnął tytuł Dom utkany ze świtu z modlitwy otwierającej trzeci dzień ceremonii Navajo - Night Chant. Modlitwa ta, czy też pieśń, cytowana potem w całości w trzeciej części powieści, kieruje uwagę czytelnika na rolę owej ceremonii. Forma obu utworów bardzo wyraźnie nawiązuje do ustnej tradycji plemiennej. Momaday zaczyna swą powieść słowem „Dypaloh", a kończy słowem „ Q t s e d a b a " - tak w Jemez Pueblo tradycyjnie rozpoczyna się i kończy mityczne opowieści - wyraź­ nie odgraniczając je od zwykłej mowy. Zapożyczając te. akcen­ tujące początek i koniec mitu słowa traktuje Momaday swe dzieło jako opowieść właśnie z tej kategorii. Podobnie Leslie Marmon Silko ustawia się jednoznacznie w szeregu plemiennych bajarzy poprzez umiejscowienie na początku Ceremony poetyckiej wypo­ wiedzi o Kobiecie Myśli, która według mitologii grupy Keres (do której należy Silko), stworzyła świat mocą swej myśli, wymyś­ lając, a potem nazywając wszelkie zjawiska, które pojawiały się równocześnie z wypowiedzeniem ich imienia." Autorka wchodzi w rolę kontynuatorki opowieści o stworzeniu, czy raczej przekazi­ ciela tej opowieści. Kolejny poemat na następnej stronie zatytuło­ wany Ceremonia podkreśla żywotną rolę rytuałów i ustnych opowieści, w których zawiera się nie tylko tradycyjna wiedza, ale i przetrwanie. „Powiem wam coś o opowieściach (powiedział) Nie są tylko rozrywką, nic dajcie się zwieść. Widzicie to wszystko, co mamy by zwalczać chorobę i śmierć. Jeżeli nie masz opowieści, nie masz niczego Choć ich zło jest potęgą, nie może stawić czoła naszym opowieściom. Dlatego próbują je zniszczyć, sprawić, by je przekręcono lub zapomniano. Tego właśnie by chcieli. Byliby zadowoleni, bo wtedy my bylibyśmy bezbronni. Pogłaskał się po brzuchu. Trzymam je tutaj, (powiedział) Tutaj, przyłóż rękę Widzisz, rusza się. Tutaj jest życie dla ludu. A w brzuchu tej opowieści stale rosną Rytuał i ceremonia." (s. 2-3) Powieść Silko zaczyna się i kończy o świcie, tak jak większość ceremonii. Wschód słońca to chwila przepełniona - według N a v a j o - m o c ą o d r a d z a j ą c ą . I n d i a n i e Pueblo rozpoczynają dzień o świcie od powitania słońca i złożenia mu ofiary z mąki 173 �kukurydzianej, pokazują też słońcu o wschodzie nowonarodzone dzieci. Opowieść Silko zatacza idealną formę koła, znak pełni i harmonii, nawiązując tym samym do idei cykliczności i wiecz­ nego powrotu przez co nadaje wędrówce Tayo wymiar pereg­ rynacji bohatera mitycznego. Podobnie, ujęta w ramy tradycyj­ nych słów powieść Momadaya, zaczyna się o świcie obrazem biegnącego Abla i na końcu powraca do sceny biegu, podczas którego bohater recytuje słowa rytualnej pieśni Dom utkany ze świtu. Obraz biegacza jest głęboko zakorzeniony w kulturze Pueblo. Ceremonialny bieg o świcie, sygnałem dla rozpoczęcia którego jest pierwszy promień słońca wystrzelający znad hory­ zontu, zajmuje stałe miejsce w świątecznym kalendarzu Indian Pueblo. Bieg, wyścig, który rozstrzygnął o obecnym porządku świata występuje zresztą w mitologiach różnych grup indiańskich, a biegacze-posłańcy znani są w całej Ameryce (wystarczy tu wspomnieć słynny system inkaskich chasąui, z którego korzystali także hiszpańscy zdobywcy). Jest to zrozumiałe, Indianie nie znali bowiem koła i nie udomowili zwierząt pociągowych, a konie przywieźli dopiero Hiszpanie. U Pueblo rytmiczny ruch biegu łączy ludzi ze światem nadprzyrodzonym, jest utożsamiony z siłą witalną, z sercem samego życia. Pueblo organizują wyścigi w każde święto, kilka razy do roku. W Jemez Pueblo, skąd pochodzi Abel, w lutym przed rozpoczęciem prac polowych i oczyszczaniem rowów nawadniających odbywa się seria wy­ ścigów o świcie zwanych ,,kick-stick races". Biegacze kop­ niakami przesuwają przed sobą piłkę lub krótką, walcowatą pałkę, co ma naśladować nadprzyrodzone istoty - ludzi chmury - „katchinas".którzy w swym wyścigu po niebie wykopami przesuwają deszczowe chmury, przynosząc w ten sposób tak upragniony przez Pueblo deszcz." Zimą odbywa się wyścig, w którym biegnący uderza umazaną na czarno ręką biegacza, którego prześcignął, a zwycięstwo w tym biegu wróży niespotykane szczęście w polowaniu. Momaday otwiera powieść sceną biegu samotnego bohatera w pejzażu doskonałym i harmonijnym, jak w dniu stworzenia. Pisarz, posługuje się wizerunkiem biegacza, by ukazać człowieka o niepewnej, rozdartej tożsamości, biegnącego ku wyborowi, odkupieniu i zmianie, a także człowieka uczest­ niczącego w życiu obrzędowym, pogodzonego z własną tradycją. ..Abel biegł. Biegł samotnie, z początku ciężko i niezręcznie, a potem lekko i ł a t w o " (s. 7). Już tu. na samym początku opowieści znajdujemy zapowiedź pomyślnego zakończenia. Za­ powiedź wzmacnia przytoczone kilka stron dalej wspomnienie Francisca, który przywołuje na pamięć swoje zwycięstwo w luto­ wym wyścigu o powodzenie w polowaniu. Obraz Abla bieg­ nącego o świcie powraca na końcu powieści. Bohater realizuje wizję, której doznał, kiedy pobity do nieprzytomności przez Martineza ocknął się na plaży i ujrzał ubranych na biało mężczyzn biegnących w milczeniu w dal. ,,(...) ogarnęła go tęsknota i poczucie samotności, bo nagle ujrzał istotny sens ich biegu, biegu starych mężczyzn w białych nogawicach, ścigających zło pośród nocy. W tym. co robili stanowili niezastąpioną jedność, wszelkie stworzenie zdawało się na nich. Perspektywa, proporcje i plan we wszechświecie istniały dzięki nim. Sens dzięki nim. Biegli z. wielką godnością i spokojem, bez nadziei na cokolwiek, bez lęku, bez nienawiści czy rozpaczy tylko świadomie i z szacun­ kiem. Zło istniało. Szeroko rozpełzło się wśród nocy. Muszą wyjść mu na spotkanie, muszą dokonać rozrachunku i podzielić świat" (s. 96). W przełomowej dla przemiany bohatera wizji zawarł autor podstawowy element widzenia świata w kulturze Pueblo, jakim jest zasada dwoistości, zasada współistnienia dopełniających się elementów, zasada realizowana na wszystkich poziomach - od kosmicznej równowagi dobra i zła do elementów organizacji społecznej i życia codziennego. Idealnym stanem o jaki modlą się Pueblo i jaki pragną osiągnąć poprzez liczne rytuały jest stan harmonijnego współistnienia wszystkich elementów i istot two­ rzących świat. „Odarte z kory drzewo, odłupany kamień, zabity jeleń czy nieprzyjaciel są elementami zakłócającymi porządek świata. Wiele rytuałów i modlitw ma na celu naprawienie zakłóceń spowodowanych przez człowieka. (...) Człowiek jest w istocie centrum nadnaturalnego świata, w którym wszystkie fragmenty są ze sobą powiązane, ale ten antropocenlryczny układ nie jest wyrazem jego potęgi, tylko troski i odpowiedzialności. 174 dlatego większa część roku poświęcona jest rytuałom i ceremo­ niom chroniącym rodzaj ludzki przed radykalną zmianą okolicz­ ności i w a r u n k ó w . " Abel rozumie, że walka nie jest roz­ wiązaniem, pojmuje, że zło przeciwko któremu występował, ma także swoje miejsce w świecie i że czynna walka z nim, zmagania wykraczające poza wyznaczone rytuałem ramy sytuują człowieka po stronie zła. Na końcu powieści, dokonawszy wyboru, Abel smaruje się popiołem, który w Jemez jest środkiem ochronnym przeciwko czarom" i ustawia się w szeregu biegaczy, czekających na słoneczny sygnał do startu, dołączając do ścigających zło ze swej wizji. Abel jest bowiem naznaczony i czary odciskają silne piętno na jego życiu. Jako dziecko został przeklęty przez wiejską czarownicę, Nikolas, która rzuciła urok na całą rodzinę Francisca, obwiniając go o porzucenie jej ciężarnej córki i jej martwego dziecka. Po powrocie do domu Abel bierze udział w „rwaniu koguta",tradycji Jemez, której pochodzenie wyjaśnia w powieści Momaday, przytaczając legendę o świętym Jacku. Uczestniczący w nim jeźdźcy starali się wyciągnąć z ziemi zagrzebanego po szyję koguta i próbując go sobie wyrwać rozrywali ptaka na strzępy. Podczas tego święta Abel spotyka się z tajemniczym albinosem, który okłada go bez litości kogutem, narażając na upokorzenie. Postać albinosa, przez jego narzucającą się białość, niesie pokusę interpretowania go jako symbolu białego człowie­ ka, z którego nadejściem wiąże się tragedia tubylców amerykańs­ kich. W liście do wydawnictwa Harper & Row, objaśniając znacze­ nie albinosa, Momaday napisał: „jest on białym człowiekiem, a raczej 'białym' w cudzysłowie, ale w rzeczywistości nie jest ani białym, ani człowiekiem w zwykłym sensie tego słowa. Jest wcieleniem zła, jak Moby Dick'' "\ Kluczem do znaczenia postaci albinosa w powieści jest doświadczenie Francisca, kiedy pracując w polu. nagle wyczuwa obecność czegoś niepokojącego, nieokre­ ślonego, przerażającego i nieprzyjemnego. Stary człowiek nie cofa się, nie ucieka, nie boi się, nie przerywa gwałtownie pracy, spokojnie odchodzi z pola, a „ponad otwartymi ustami niemal niewidzące oczy śledziły odchodzącego starca, a pozabawione rzęs powieki załopotały bezsilnie za kolorowymi szkłami" (s. 64). Abel zabija albinosa, ponieważ widzi w nim zło „bo mężczyzna zabija takiego wroga, kiedy tylko ma możliwość" (s. 95). I to morderstwo uczyniło Abla jednym z wrogiem, w scenie śmierci albinosa związek pomiędzy ofiarą i jej zabójcą, związek niemal seksualny jest bardzo wyraźny - „Nagle chwycił Abla i przyciąg­ nął do siebie. Abel usłyszał dziwne podniecenie w oddechu białego człowieka, szybki nierówny oddech w ucho i poczuł sine drżące usta na swym ciele, poczuł nawet łuski ust i gorący oślizły koniec języka, wijący się w agonii" (s. 77). Według Pueblo zło, pojmowane jako wszelkie zaburzenia w zaplanowanej haromnii, jest nieodłącznie związane ze światem, istnieje od samego początku, a jego uosobieniem są czarownicy, swoim działaniom na opak zaburzający doskonałość stworzenia. Jak pisze Parsons - „Dla Pueblo czary i brak moralności czy zbrodnia są niemal synonimami." Zasadę harmonijnego współistnienia przeciwstawnych, ale dopełniających się elementów, wpajaną mu wcześniej przez Josiaha, zaczyna rozumieć Tayo po swoim powrocie do Laguna. Obserwując z bólem i przerażeniem suszę, która wypala resztki pożółkłej trawy, wspomina marsz w kolumnie jenieckiej, w tropi­ kalnej dżungli na wyspie Pacyfiku. Wyczerpany upiornym mar­ szem, niosąc rannego brata, którego zaognione rany otwierały się we wszechobecnej wilgoci, zrozpaczony Tayo przeklął deszcz. „Przeklinał deszcz tak długo aż słowa stały się modlitwą (•••) Pragnął, by słowa przywołały bezchmurne, błękitne niebo, roz­ palone do białości letnim słońcem i przyparte do rozciągającego się szeroko, pustego horyzontu, "(s. 12) Wspominając ową chwilę Tayo, dręczony wyrzutami sumienia i poczuciem winy, przypo­ mina sobie słowa Josiaha, o tym, że nie ma rzeczy wyłącznie dobrych lub złych, wszystko bowiem ma swoje określone miejsce i uzasadnienie. Utrzymanie równowagi w świecie nie jest rzeczą łatwą, bowiem jak wyjaśnił Ku'oosh, mędrzec z Laguna - „świat jest bardzo kruchy". W słowie, jakie wybrał, by wyrazić „kru­ c h o ś ć " , zawierały się zawiłości procesu stawania się i moc właściwa pajęczynom utkanym w poprzek ścieżek na piaskowych wzgórzach, na których codziennie wczesnym rankiem, igrają 14 17 �promienie słońca, wplecione w każdą pajęczą nić. Wyjaśnienie kruchości i zagmatwania zajęło dużo czasu, bo żadne słowo nie istnieje samodzielnie, a powód do wybrania każdego słowa też musiał być wyjaśniony opowieścią o tym, dlaczego tak właśnie ma być. Na tym polega odpowiedzialność istoty ludzkiej, mówił stary Ku'oosh, opowieść stojąca za każdym słowem musi zostać opowiedziana, żeby nie było żadnej pomyłki w znaczeniu tego, co zostało powiedziane, a to wymaga wielkiej miłości i cierpliwo­ ści." (s. 35) Fragment ten mówi wyraźnie o ogromnej mocy tworzenia, mocy sprawczej, zawartej w słowie; jest to temat sam w sobie w obu powieściach, który wymagałby osobnego opraco­ wania. Gary Witherspoon napisał: „Język w obrzędzie Navajo ma moc wykonawczą, nie opisową. Język rytuału nie opisuje jak się rzeczy mają, określa jakie będą. Język rytuału nie jest słaby, lecz potężny. Przekazuje, wymusza, organizuje, przekształca i przy­ wraca. Rozprasza zło, odwraca chaos, neutralizuje ból, pokonuje lęk, eliminuje chorobę, łagodzi niepokój i przywraca porządek, zdrowie i powodzenie." * Znając twórczą, ale i niszczycielską moc słowa, Tayo swej nieostrożnej modlitwie przypisuje winę za wyniszczającą suszę. Dopiero Betonie, Navajo, do którego Tayo /ostał wysłany, wyjaśnia mu, żc prawdziwą przyczyną nieszczęś­ cia są czary, zło wymyślone i wyśpiewane przez czarowników podczas czarnego konkursu przed wiekami. Mówiąc to, prze­ strzega go jednocześnie przed przyjmowaniem postawy bezsilnej ofiary zrzucającej z siebie odpowiedzialność i winiącej za wszystko białych zdobywców. Zło bowiem istnieje od samego początku i zostało przyniesione na świat przez pierwsze istoty, które według wierzeń Navajo i Pueblo wyłoniły się z ziemi. W tym świetle Tayo zaczyna inaczej postrzegać swych współ­ towarzyszy weteranów, a w szczególności rozumie, że Emo / upiornym upodobaniem bawiący się ludzkimi zębami, wybitymi z ust martwego Japończyka, i upajający się opowieściami o woj­ nie, zniszczeniu i śmierci, stanął po stronie wrogów życia, po stronie destrukcji i zła. Tayo zaczyna też inaczej oceniać swe tak trudne do uniesienia brzemię świadka ogromu i bezsensu wojen­ nych zniszczeń. 1 Aby doprowadzić proces uzdrowienia do końca, samo rozumie­ nie nie wystarcza, niezbędna jest moc czerpana /. tradycyjnej ceremonii, którą Betonie przeprowadza w górach. Jest to fragment rytuału Navajo zwany Mountaintop Way. który leczy między innymi zaburzenia psychiczne i skutki szoku. Betonie, objaśniając sytuację, przytacza mit o człowieku, który zauroczony przez kojota, zapomniał, kim jest. Wezwani na pomoc Ludzie Nie­ dźwiedzie, zdolni ukoić nadwątlony umysł, powoli i ostrożnie doprowadzili bohatera mitu do stanu normalności. W rytuale zawiera się wiara w sakralną, uzdrawiającą moc niedźwiedzia, którą personifikuje pomocnik szamana, w trakcie obrzędu na­ śladujący niedźwiedzia. Głównym celem większości rytuałów Navajo jest przywrócenie, zapewnienie sobie lub wybłaganie stanu „ h o z h o " . „ H o / h o " oznacza wszystko co dobre, piękne, harmonijne, uporządkowane, szczęśliwe i zdrowe. Odnosi się to zarówno do człowieka, jak i do jego otoczenia. Pojęcie zdrowia dla Navajo, zawiera w sobie bowiem nie tylko prawidłowe funkcjonowanie organizmu na poziomie fizjologicznym, ale także właściwy stosunek do otoczenia i środowiska naturalnego. Formula „S'ah Naaghani Bik'eh Hozho" wyraża cel i życzenia każdego Navajo i oznacza życie długie, wypełnione harmonijnym szczęściem w idealnym środowisku. Według Navajo choroba występuje wtedy, kiedy normalna równowaga w świecie jednostki została zaburzona, a ów idealny porządek zakłócony. Zadaniem obrzędu jest jego przywrócenie poprzez odtworzenie w micie i pieśni, modlitwie i dramacie sytuacji stworzenia i umieszczenie pacjenta w odtworzonym świecie wypełnionym mocą bóstw. '' Nieodłącznym elementem rytuału jest intonowana pieśń nasycona sprawczą mocą słowa • „suchy obraz" usypywany przez prowadzącego ceremonię na Ziemi ze sproszkowanych minerałów, roślin i piasku w różnych kolorach. Powstawaniu malowidła towarzyszy śpiewna recytacja odpowiedniego fragmentu mitu. Nad wypełnionym symbolami postaciami mitologicznymi, symetrycznym zwykle obrazem szaman odprawia modlitwę, która napełnia wizerunek mocą bóstw. Pacjent, zwykle identyfikowany z jedną z przedstawioych postaci, siada na środku obrazu, a szaman intonując 1 1 n odpowiednie modlitwy z przebogatego repertuaru dotyka jedno­ cześnie różnych odpowiadających sobie fragmentów obrazu i ciała pacjenta, przelewając w niego uzdrawiającą moc, za­ mkniętą w malowidle. Po skończonej ceremonii obraz zostaje zamazany, a materiał z którego został wykonany, troskliwie zebrany i zwrócony naturze. W obrazie usypanym przez Betonie dla Tayo jest biała kukurydza - symbol życia, tęcza - symbol komunikacji ze światem nadprzyrodzonym, góry, oznaczające siedziby istot nadprzyrodzonych, ofiarne pałeczki i obręcze, przejście przez które symbolizuje powtórne narodziny, czyli powrót do stanu oczekiwanego. Oszołomiony napięciem wywoła­ nym przeżyciem ceremonii, Tayo śni sen, wskazujący mu dalszą drogę. Również dla Abla doświadczenie fragmentu innej ceremo­ nii Navajo, Night Chant, stało się doświadczeniem przełomowym. Cała ceremonia Night Chant trwa zwykle dziewięć dni i składa się z wielu elementów. Po pierwszych czterech dniach, które służą oczyszczeniu pacjenta za pomocą ofiar i odpowiednich pieśni budzą się istoty nadprzyrodzone i przybywają wprost na suche obrazy wypełniając wizerunek swoją mocą. Celem tej ceremonii jest, /.jednej strony przyzywanie dobra, a z drugiej, odegnanie zła - dlatego każda jej część może zostać scharakteryzowana jako odrzucająca lub przyciągająca, oczyszczająca lub uświęcająca. Jednak dla zachowania równowagi każda część zawiera oba elementy. Napięcie powstałe między elementami, stanowi główną zasadę organizującą ceremonię. " Najważniejszymi istotami nad­ przyrodzonymi, uczestniczącymi w Night Chant, są Changing Woman - ziemia, i Talking God - istota utożsamiana ze światłem świtu, a przez to ze słońcem. Ostatecznym celem pacjenta jest szukanie błogosławieństwa wyrażonego w trudnej do przetłuma­ czenia formule - „saa nagaai bike hozhon"(ln old age wandering in a trail of beauty), czyli „obyś żył długo w harmonii ze światem, wędrując po ścieżce piękna"?' 2 Modlitwa, przytoczona w trzeciej części powieści Momadaya. zaczyna się inwokacją do bóstw, żyjących w Domu ze Świtu, a po złożeniu należnego im hołdu przechodzi w btaganie o przy­ wrócenie ciału i umysłowi stanu harmonii. Betonie ostrzegał: „Jedna czy dziesięć nocy już nie wystarczy. Ceremonia nie jest jeszcze skończona (...) Teraz wszystko zależy od ciebie. Nie pozwól, by cię zatrzymali. Nie pozwól im skończyć z tym światem." (s. 152) Tayo i Abel mają przed sobą jeszcze długą drogę. Abel wraca do Jemez. by dopełnić czuwania przy łożu śmierci swego dziadka. Przedśmiertne wspomnienia Francisca leczą okaleczoną pamięć Abla. Francisco, wspominając kolej­ ne, znaczące wydarzenia i inicjacje w swoim życiu przelewa własne doświadczenie na wnuka, pomaga mu wiele rzeczy zrozumieć i znaleźć oparcie w kontynuacji tradycji. Francisco wspomina swe wyprawy z wnukami na skraj mesy. mające utrwalić w chłopcach zarys skał i wszelkie znaczące punkty wschodów słońca wyznaczające czas świąt w roku obrzędowym. Kolejne wspomnienia dotyczą ważnych wydarzeń w życiu młode­ go Francisca i jego dochodzenia do wieku męskiego; tym samym przekazuje własną dojrzałość zagubionemu wnukowi. Po śmierci dziadka Abel wykonuje przy zmarłym przepisane ceremoniałem czynności i o świcie dołącza do szeregu biegaczy. Ceremonia będąca wędrówką po własną tożsamość i przemiana jaką ona ze sobą niesie zostaje dokonana. Tayo ma przed sobą znacznie dłuższą drogę. Śniąc zrozumiał, że musi odnaleźć łaciate bydło, które zakupił Josiah i kon­ tynuować jego plan wyhodowania stada, wytrzymałego na kap­ rysy pogody i zdolnego przetrzymać długie okresy suszy. Wska­ zówki szamana kierują Tayo na właściwy szlak. Odnajduje bydło i napotyka na swej drodze niezwykłą kobietę imieniem Ts'eh. Romans z nią jest kolejnym metafizycznym doświadczeniem bohatera. Dzięki niej Tayo odnawia związek ze swoją ziemią, bowiem gdy „czuł jej ciało, było ciepłe jak piasek i nie mógł wyczuć, gdzie kończyło się jej ciało, a zaczynał piasek." (s. 222) Spowita w błękity i zbierająca zioła w górach Ts'eh jest najwyraźniej istotą nadprzyrodzoną, wcieleniem ziemi i błogo­ sławieństwa deszczu. Wraz z uzdrowieniem Tayo kończy się susza, ale nie oznacza to jeszcze zakończenia ceremonii. Podczas gdy Tayo ze swą mityczną kochanką przebywa w górach, Emo, jego główny adwersarz, rozsiewa plotki o szaleństwie byłego kompana i nasyła na niego rządowe i wojskowe służby medyczne. 175 �Ich ekipy szybko dają za wygraną w trudnym terenie, ale dawni kompani ścigają Tayo i o włos zaledwie udaje mu się uniknąć konfrontacji - „Czarna magia niemal zakończyła opowieść zgodnie ze swym planem. Tayo o mało nie wbił śrubokrętu w czaszkę Emo, tak jak zaplanowali czarownicy (...) Ich śmiercio­ nośny rytuał jesiennego przesilenia byłby dokonany" (s. 253). Wcześniej Silko przytacza kolejny mit o tym jak Arrowboy obserwując po prostu misteria czarowników udaremnił ich za­ klęcia. „Coś jest nie tak - powiedział C k ' o ' y o - Czary nie działają, jeżeli ktoś nas obserwuje" (s. 247). Scena ta rozgrywa się na terenie opuszczonej kopalni uranu, skąd pobierano materiał do budowy pierwszej bomby atomowej, a której pierwszy, próbny wybuch miał miejsce kilkaset kilometrów na południe od Laguna. Nie ulegając pokusie czynnej konfrontacji, Tayo dokonał wyboru i ceremonia jego powrotu została zakończona. Ostatni jej akcent odbywa się w lava, podziemnej świątyni Pueblo, gdzie Tayo opowiada starszyźnie plemiennej o swojej wędrówce. Mitologiczne elementy nadają wędrówce obu bohaterów wymiar kosmiczny. Ich kondycja nie mieści się w ramach społecznej sytuacji weteranów wojennych, powracających po wojnie do rezerwatów i często bez nadziei borykających się z alkoholizmem i podwójnym odrzuceniem - sam w sobie ogromny problem społeczny. W opuszczonej kopalni uranu, skąd pochodzi przynosząca śmierć ludziom i tradycjom broń, Tayo zrozumiał dwoisty podział świata, na tych, którzy tworzą i na tych. którzy niszczą, podział wznoszący się ponad różnice rasowe i kulturowe. „Jak właściwie każda powieść - pisze Owens - napisana przez Amerykańskiego Indianina, Ceremonia opisuje wędrówkę ku domowi i tożsamości. Niektórzy bohaterowie zbyt wiele zapom­ nieli, by ich wędrówka mogła się zakończyć pomyślnie; dla tych, którzy odnieśli sukces kluczem jest p a m i ę ć . " Abel i Tayo odnajdują swoją pamięć, a ich wędrówka staje się wzorem dla innych, tak jak mityczne wędrówki bohaterów były wzorem dla nich. W konstrukcji powieści autorzy wyraźnie pragnęli jak najbar­ dziej zbliżyć się do formy opowieści ustnej. Powieść Momadaya składa się z czterech części, cztery to liczba święta dla Navajo - w każdej bowiem modlitwie, w każdym tekście dopiero cztery razy powtórzone pytanie czy prośba odnosi pożądany skutek. W ramach kolejnych części rozdziały oznaczone są datami, pod którymi opisane są wydarzenia teraźniejsze, z licznymi dygres­ jami rozgałęziającymi się w przeszłość, tak jak swobodna ustna 22 opowieść. Tekst modlitwy z Night Chant przytoczony w całości w trzeciej części, pochodzi z zapisu badacza kultury Navajo. Momaday wprowadza do fabuły postać indiańskiego kaznodziei, Tomasah, który w swych kazaniach rozpatruje znaczenie tradycji i słowa, ustnego przekazu w życiu współczesnym, i którego można uznać za głos samego autora. Leslie Silko znacznie wyraźniej wykorzystuje ustną tradycję Pueblo, znanąjej tak dobrze z Laguna. Fragmenty prozy przeplata wierszowanymi mitami, w których jak w zwierciadle odbija się fabuła powieści. Na przykład po fragmencie prozy, mówiącym 0 tym, jak Tayo przeklął deszcz, następuje mit o Kobiecie Trzcinie, którą strofowała ostro Matka Kukurydza za lenistwo 1 nieustanne kąpiele w rzece. Kobieta Trzcina odeszła z po­ czuciem krzywdy, a wraz z nią dobrodziejstwa deszczu. Poprzez całą powieść przewijają się kolejne fragmenty mitu o odejściu Matki Kukurydzy zagniewanej na ludzi, którzy ulegając złym wpływom oddawali się czarnej magii i zapomnieli składać należne jej ofiary. Mit, podany we fragmentach i przecinający w nieprzypadkowych miejscach tekst powieści, opowiada o kolej­ nych próbach i staraniach, podejmowanych przez ludzi w celu przebłagania jej i nakłonienia do powrotu. Mit ten splata się nierozerwalnie z losami Tayo i jest ilustracją jego wędrówki. Przy okazji ceremonii szaman recytuje dla Tayo mit o człowieku leczonym przez niedźwiedzie, a wcześniej Tayo wysłuchuje długiej opowieści wyjaśniającej pochodzenie czarów. Ten frag­ ment o źródłach i początkach czarnej magii i zła, jakie wniosła ona do świata, jest pięknym przykładem przetworzenia, uwspółcześ­ nienia mitu. a tym samym tkwiących w tradycji możliwości rozwoju i przemiany. Powieści autorstwa pisarzy pochodzenia indiańskiego są aktem określenia się na drodze poszukiwań własnej tożsamości i toż­ samości grupy, a jednocześnie są tekstami symbolicznymi, które wzbogacając i zmieniając tradycję stają się jej częścią i mogą służyć innym w niełatwym procesie samookreślenia. Warto też zauważyć, że problemy zawarte we współczesnej literaturze indiańskiej dotyczą nic tylko amerykańskich Indian. Odnoszą się do wszystkich poszukujących swojej tożsamości, poczucia przy­ należności i wspólnoty wyrastającego z przeżycia wspólnej historii, z takiego samego rozumienia symbolicznego kodu, z dzielenia podobnej wizji świata. „Myślę, że literatura indiańska - pisze Allen - jest użyteczna dla każdego, kto próbuje przejść z jednego świata do innego. A w Ameryce to z całą pewnością dwie trzecie nas wszystkich." 21 PRZYPISY ' P r z e z w s p ó ł c z e s n ą p o w i e ś ć i n d i a ń s k ą r o z u m i e m utwory napisane przez pisarzy pochodzenia i n d i a ń s k i e g o po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . U ż y w a m t e r m i n ó w „ p o w i e ś ć i n d i a ń s k a " i Indianie, p o n i e w a ż w y d a j e mi s i ę , ż e s ą one lepiej zakorzenione w literaturze polskiej n i ż stosowane w p i ś m i e n n i c t w i e a m e r y k a ń s k i m o k r e ś l e n i e Native A m e r i c a n . Prze­ t ł u m a c z o n e d o s ł o w n i e na j ę z y k polski - j a k o „ T u b y l c z y , r o d z i m i , rodowici c z y rdzenni A m e r y k a n i e " w y d a j e s i ę sztuczne, w a r t o ś c i u j ą c e i nie pozbawione konotacji paternalistycznych j a k i c h a m e r y k a ń s k i termin z s o b ą nie niesie. S a m i Indianie u t o ż s a m i a j ą s i ę z p l e m i e n i e m , z k t ó r e g o p o c h o d z ą , a nie z o g ó l n y m o k r e ś l e n i e m p o m y ł k o w o t u b y l c o m a m e r y k a ń s k i m nadanym przez K o l u m b a i nie w p r o w a d z a j ą c y m m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i grupami ż a d n e g o r o z r ó ż n i e n i a . James C l i f f o r d , Identity in Mashpee, (w:) Predicament of Culture. T Kenneth Century Ethnography, Literature and Art, Harvard University Press, 1988, s. 285 P o r ó w n a j : Z d z i s ł a w M a c h , Symbols. Conflict and Identity. Essays on Political Anthropology. State U n i v e r s i t y of N e w Y o r k , 1993 Paula G u n n A l l e n , Sacred Hoop. B e a c o n Press, B o s t o n , 1992, s. 79 ' Scott N . M o m a d a y - pisarz K i o w a , t ł u m a c z o n y na j ę z y k polski. Jego p o w i e ś ć Dom utkany ze świtu, o której b ę d z i e m o w a dalej, z o s t a ł a w y d a n a w P o l s c e w 1976 roku, a autobiograficzne d z i e ł o Imiona w roku 1982. Droga do Deszczowej Góry jest w i e l o g a t u n k o w y m w s p o m n i e ­ niem z a w i e r a j ą c y m elementy mityczne i historyczne tradycji K i o w a . * P o w i e ś ć House Made of Dawn u k a z a ł a s i ę w 1968 roku wydana przez Harper & R o w , N e w Y o r k . Kiva to p o d z i e m n a ś w i ą t y n i a P u e b l o , z w y k l e w k s z t a ł c i e k o ł a lub p r o s t o k ą t a , do k t ó r e j w c h o d z i s i ę przy u ż y c i u drabiny: w e w n ą t r z o d b y w a j ą się obrzędy zamaskowanych bóstw. 4 "' E d w a r d D o z i e r , The Pueblo Indians of North America. Holt. R e i n c h a r t and W i n s t o n , 1970, s. 200 ' A n t h o n y P u r l e y , Keres Pueblo Concepts of Deity, „ A m e r i c a n Indian Culture and R e s e a r c h J o u r n a l " , vol. 1, nr 1, 1974, s. 29 1 1 2 G l a d y s R e i c h a r d , Navajo Religion: A Study Y o r k : B o l l i n g e n F o u n d a t i o n , 1950, s. 4 7 1 1 E l s i e C l a w e Parsons, Jemez Pueblo. of Symbolism, Y a l e U n i v e r s i t y Pres, New 1925, 2 1 4 " L e s l i e M a r m o n S i l k o pochodzi z L a g u n a Pueblo. Jej p i e r w s z ą p o w i e ś c i ą b y ł a Ceremony, o której dalej. W y d a l a t e ż autobiograficzny z b i ó r w s p o m n i e ń przeplatanych z a s ł y s z a n y m i o p o w i e ś c i a m i i w ł a s n y m i opowiadaniami Storyteller (1981). S i l k o n a p i s a ł a Ceremony podczas dwuletniego pobytu na A l a s c e . P o w i e ś ć w y d a n a przez w y d a w n i c t w o V i k i n g z N o w e g o Jorku, u k a z a ł a s i ę w 1977 r. 176 s. 77 1 4 H a m i l t o n A . T y l e r . Pueblo O k l a h o m a Press, 1964, op. cit., s. Gods 260 and Myths. University of 15 Parsons, Jemez Pueblo, s. 123 Z a L o u i s O w e n s . Other Destinies. Understanding the American Indian Novel, U n i v e r s i t y of O k l a h o m a Press: N o r m a n and London, 1992, s. 102 1 4 1 7 Parsons, Jemez. Pueblo, op. cit., s. 63 '* G . W i t h e r s p o o n , Language and Art in the Navajo U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n P r e s s , 1977, s. 34 " G . W i t h e r s p o o n , op. cit., s. 25 2(1 John Bierhorst, Four Masterworks of American Farrar, Straus and G i r o u x , N e w Y o r k , 1974 2 1 Por. Bierhorst, op. cit. i T i t h e r s p o o n , op. O w e n s , Understanding, s. 191 L a u r a C o l t e l l i , Winged Words. Amercan U n i v e r s i t y o f N e b r a s k a Press, 1990. s 12 Universe, Indian The Literature, cit. 2 2 2 1 Indian Writers Speak �