12
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95d40b3ea3bb537d40e03077bdced9f8.pdf
ac6e80dd6a49ab63faaaa7b6effd161e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1246
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1986
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1150
Title
A name given to the resource
Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej młodzieży wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.51-82
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1
P L I S S N 0071-1861
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
(Zakład Etnografii I H K M w
Warszawie)
SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ.
SZTUKA LUDOWA
W OCENIE W S P Ó Ł C Z E S N E J MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ
I.
WSPÓŁCZESNA S Z T U K A LUDOWA W
POLSCE
1
Poprzednie moje a r t y k u ł y zamieszczone w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " po
ś w i ę c o n e b y ł y procesom w a r t o ś c i o w a n i a dziedzictwa k u l t u r o w e g o w s i ,
k t ó r e z a c h o d z i ł y w odniesieniu do artystycznej t w ó r c z o ś c i plastycznej
od k o ń c a X V I I I stulecia do w s p ó ł c z e s n o ś c i . S t a r a ł a m się w nich odpo
w i e d z i e ć m . i n . na pytania: j a k i e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e i j e d n o s t k i po
d e j m o w a ł y p r ó b y w ł ą c z a n i a tej dziedziny k u l t u r y w s i do k u l t u r y o g ó l n o
n a r o d o w e j ; j a k i e p r z y ś w i e c a ł y i m cele oraz j a k i e b y ł y f o r m y w y r a z u
i s k u t k i s p o ł e c z n e t y c h d z i a ł a ń w p o s z c z e g ó l n y c h okresach? Nie p o w t a
r z a j ą c na t y m miejscu p u b l i k o w a n y c h j u ż r o z w a ż a ń p r z y p o m n ę t y l k o ,
że u p o d ł o ż a w a r t o ś c i o w a n i a s z t u k i l u d o w e j leżało zainteresowanie k u l
t u r ą l u d o w ą i uznanie jej w a r t o ś c i przez p o s t ę p o w ą elitę i n t e l e k t u a l n ą
k r a j u . W y r a s t a ł o ono z r ó ż n y c h ź r ó d e ł , w ś r ó d k t ó r y c h n a j w i ę k s z e zna
czenie m i a ł o d ą ż e n i e do o d b u d o w y p a ń s t w a polskiego przez pozyskanie
c h ł o p ó w dla r u c h u n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o oraz pragnienie odrodzenia na
rodowego przez s i ę g n i ę c i e do t r a d y c j i l u d o w y c h , k t ó r e w m y ś l r o m a n
t y c z n y c h koncepcji 1 p o ł o w y X I X w . m i a ł y b y ć s k a r b n i c ą n i e s k a ż o n y c h ,
czystych w a r t o ś c i n a r o d o w y c h . W ścisłej symbiozie z t a k i m i z a ł o ż e n i a
m i — powszechnymi we w s z y s t k i c h trzech zaborach, c h o c i a ż w n i e r ó w
n y m stopniu — n a r a s t a ł y j u ż w 1 p o ł o w i e X I X w . p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n e
p r ą d y w y r a ż a j ą c e w g ł o s z o n y c h h a s ł a c h k o n i e c z n o ś ć przyznania c h ł o p o m
p e ł n i p r a w s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h , a t y m s a m y m zapewnienia i c h
p e ł n e g o u d z i a ł u w k u l t u r z e o g ó l n o n a r o d o w e j . Na tle t y c h p r ą d ó w nie
j e d n o l i t y c h w p o s z c z e g ó l n y c h okresach pod w z g l ę d e m p r o g r a m u czy na-
1
M.
Drozd-Piasecka,
Społeczne
P o l s k a " , t. 26: 1982; z. 2; t. 27: 1983, z. 1, 2.
funkcje
sztuki
ludowej,
„Etnografia
�52
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
silenia, n a r a s t a ł y i n d y w i d u a l n e , a p ó ź n i e j i i n s t y t u c j o n a l n e zaintereso
w a n i a f o l k l o r e m i p o s z c z e g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j . D o t y c z y
ł y one n a j p i e r w l i t e r a t u r y ustnej, z czasem r ó w n i e ż m u z y k i i w y b r a
n y c h g a ł ę z i p l a s t y k i , p r z e r a d z a j ą c się niejednokrotnie w g o r ą c ą apoteo
zę w a r t o ś c i k u l t u r y w s i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y , że od p o ł o w y X I X w . u d z i a ł
ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h w k s z t a ł t o w a n i u p o g l ą d ó w na s z t u k ę l u d o w ą
nie o g r a n i c z a ł się do „ o d k r y w a n i a " i n o b i l i t a c j i jej w y t w o r ó w . Sztuka
l u d o w a s ł u ż y ł a inteligencji r ó w n o c z e ś n i e do f o r m u ł o w a n i a koncepcji
o charakterze s p o ł e c z n y m , ekonomicznym, n a r o d o w y m i estetycznym.
J u ż od k o ń c a X I X w., wraz z r o z w o j e m r u c h u ludowego r ó w n i e ż
s t r o n n i c t w a i z w i ą z k i c h ł o p s k i e b u d u j ą ideologie z m i e r z a j ą c e do w y
tyczenia l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j o k r e ś l o n e j m i s j i historycznej. D ą ż ą — szcze
g ó l n i e w y r a ź n i e w okresie I I Rzeczypospolitej — do r o z w i n i ę c i a w w a r
stwie c h ł o p s k i e j poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i i w a r t o ś c i s p o ł e c z n e j , z w i ą
zanej z jej t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i , k t ó r e w i n n a u t r z y m y w a ć i t w ó r
czo w z b o g a c a ć . M i m o r ó ż n i c p r o g r a m o w y c h i ideologicznych r y s u j ą c y c h
się w t y c h u g r u p o w a n i a c h (zwłaszcza na temat t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i
s p o ł e c z n y c h k u l t u r y wiejskiej) b y ł y one zgodne w p o z y t y w n e j ocenie
s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u , p o ś w i ę c a j ą c t y m dziedzinom wiele uwagi, po
p u l a r y z u j ą c je i o t a c z a j ą c t r o s k l i w ą o p i e k ą . Sztuka l u d o w a i f o l k l o r j a
ko najbardziej spektakularne i uznane przez ś r o d o w i s k a inteligenckie
w y r a z y d o r o b k u k u l t u r o w e g o w a r s t w y c h ł o p s k i e j b y ł y w ocenie dzia
ł a c z y l u d o w y c h niejako z n a t u r y rzeczy predestynowane do p o z y t y w n e
go k s z t a ł t o w a n i a stosunku l u d n o ś c i wiejskiej do jej w ł a s n y c h t r a d y c j i
kulturalnych.
Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , wraz z k s z t a ł t o w a n i e m się n o
wego s p o ł e c z e ń s t w a , sztuka l u d o w a — uznana za r ó w n o r z ę d n ą sztuce
elitarnej — z o s t a ł a otoczona s p e c j a l n ą o p i e k ą p a ń s t w a i o b j ę t a jego po
l i t y k ą k u l t u r a l n ą . Na o k r e ś l e n i e miejsca s z t u k i l u d o w e j w naszej w s p ó ł
czesnej k u l t u r z e r z u t o w a ł y p o g l ą d y f o r m u ł o w a n e na j e j temat od p o ł o
w y X I X w . przez c z o ł o w y c h m y ś l i c i e l i i badaczy k u l t u r y l u d o w e j , ar
t y s t ó w , d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h wspierane s z e r o k i m i i n s t y
t u c j o n a l n y m i a k c j a m i p o p u l a r y z a t o r s k i m i i o c h r o n n y m i , k t ó r e wzboga
cano n o w y m i t r e ś c i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla m o d e l u k u l t u r y i sztu
k i narodowej w p a ń s t w i e socjalistycznym.
Na ich podstawie z a r ó w n o w powszechnym odczuciu inteligencji m i e j
skiej, j a k i r e p r e z e n t a n t ó w p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń s t w a ( w t y m dzia
ł a c z y k u l t u r a l n y c h , przedstawicieli s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o r u c h u regio
nalnego i i n s t y t u c j i p o w o ł a n y c h do propagowania i opieki nad s z t u k ą
l u d o w ą , t a k i c h j a k „ C e p e l i a " ) , sztuka l u d o w a u t o ż s a m i a n a jest ze sztu
k ą w a r s t w y c h ł o p s k i e j i u w a ż a n a za w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , dobro k u l t u r y
narodowej, s y m b o l t r a d y c j i oraz narodowej o d r ę b n o ś c i . Dlatego t e ż s ł u ż y
do reprezentowania i propagowania k u l t u r y narodowej.
Stwierdzenia te o d n o s z ą się j e d n a k w y ł ą c z n i e do l u d o w e j s z t u k i X I X -
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
53
LUDOWEJ
wiecznej (lub z p o c z ą t k u X X w.) oraz do t w ó r c z o ś c i w s p ó ł c z e s n e j opar
tej na X I X - w i e c z n y c h wzorach, a przeznaczonej przede w s z y s t k i m dla
odbiorcy miejskiego. T a k p o j m o w a n a sztuka l u d o w a ( i j e j t w ó r c y ) jest
specjalnie propagowana i otoczona o p i e k ą p a ń s t w a oraz i n s t y t u c j i spe
cjalistycznych, z a p e w n i a j ą c y c h jej ciągłość r o z w o j u . Jest ona obecna
w sklepach „ C e p e l i i " , na folderach, w y s t a w a c h , konkursach, w ś r o d k a c h
masowego przekazu i d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e g o r u c h u regionalnego oraz
s z k o ł y , na „ C e p e l i a d a c h " , j a r m a r k a c h s z t u k i l u d o w e j etc. Ten i n s t y t u
cjonalny p a t r o n a t pozwala autorce n a z w a ć j ą s z t u k ą
zinstytucjo
n a l i z o w a n ą , k t ó r a r o z w i j a się d z i ę k i r ó ż n y m „ a n i m a t o r o m " ż y c i a
kulturalnego i stymulacji z zewnątrz.
P r z e d m i o t e m mojego obecnego a r t y k u ł u jest przedstawienie stosun
k u do tej s z t u k i l u d o w e j ś r o d o w i s k a wiejskiego. Z a n i m j e d n a k p r z e j d ę
do m e r i t u m s p r a w y u w a ż a m za n i e z b ę d n e dokonanie p e w n y c h w y j a ś n i e ń
u z u p e ł n i a j ą c y c h . R ó w n o l e g l e do s z t u k i zinstytucjonalizowanej r o z w i j a się
w s p ó ł c z e ś n i e t w ó r c z o ś ć artystyczna, k t ó r ą w o d r ó ż n i e n i u p r o p o n u j ę na
zwać n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą .
Zaspokaja ona g ł ó w n i e po
t r z e b y estetyczne ś r o d o w i s k a wiejskiego oraz pewnej części l u d n o ś c i
miast (zwłaszcza pochodzenia c h ł o p s k i e g o i robotniczego), k t ó r y c h t r a
d y c y j n a sztuka l u d o w a j u ż nie s p e ł n i a , a k t ó r e r ó ż n i ą się jeszcze od
w z o r ó w k u l t u r y artystycznej inteligencji miejskiej. Obejmuje ona w y
t w o r y nie m a j ą c e o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, k t ó r e zachowa
ł y swe miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego ż y c i a (np. n i e k t ó r e w y r o b y
garncarskie czy kowalskie), oraz te, k t ó r e u z y s k a ł y inne funkcje (np.
t k a n i n y dekoracyjne, m a t y s ł o m i a n e o c h a r a k t e r y s t y c z n y c h wzorach,
s z m a c i a k i ) . C z ę s t o n a w i ą z u j ą one do t e c h n i k i f o r m t r a d y c y j n y c h , ale
z r e g u ł y i c h w z o r n i c t w o , k o l o r y s t y k a i funkcje są odmienne. W ramach
tej t w ó r c z o ś c i p o w s t a j ą m . i n . m a k a t k i , oleodruki, szklane kule, l a l k i
i poduszki z d o b i ą c e tapczany, f i g u r k i z gipsu, zdobione ż e l a z n e b r a m y ,
d r e w n i a n e puzderka, dewocjonalia i inne p r z e d m i o t y , k t ó r e jeśli nawet
nie są tworzone w s a m y m ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , to j e d n a k z przezna
czeniem dla wiejskiego odbiorcy. Z n a c z n ą część t w ó r c z o ś c i tego rodzaju
stanowi plastyka amatorska, w t y m w y r o b y z korzenia. W y t w ó r c ó w t y c h
p r z e d m i o t ó w nie n a z y w a s i ę jednak „ l u d o w y m i " , r e z e r w u j ą c ten t e r m i n
dla k o n t y n u a t o r ó w d a w n y c h f o r m p r a c u j ą c y c h dla „ C e p e l i i " .
2
3
4
* A.
tenże,
J a c k o w s k i
Sztuka
ludowa,
stosuje n a z w ę
[w:]
Etnografia
sztuka
„oficjalna"
P o l s k i . Przemiany
lub
z b i ó r , pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i i n n y c h , W r o c ł a w 1981, t. 2, s.
' Por.
Badawczego
4
M.
Woźniak,
Związku
Problemy
„Cepelia",
Por. m. in. J a c k o w s k i ,
1 e w s к a,
Charakter
i kierunki
Związkiem
„Cepelia",
Warszawa
czesne
140.
przeobrażenia
sztuki
wytwórczości
„Etnografia
op. cit., s. 194;
rozwoju
1982,
ludowej,
Woźniak,
współczesnej
m a s z y n o p i s , s.
w
pracach
1975,
z. 2, s.
Por.
oprać,
Zakładu
100.
op. cit., s. 100; A .
wytwórczości
1; S.
ludowej,
194.
ludowej
P o l s k a " , t. 19:
„wystawowa".
kultury
wiejskiej
poza
Błaszczyk,
„Polska Sztuka Ludowa",
n r 3-4:
1970,
M iWspół
s.
139-
�64
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
T w ó r c z o ś ć niezinstytucjonalizowana, k t ó r ą m o ż n a u z n a ć za n a t u r a l
n ą k o n t y n u a c j ę s z t u k i l u d o w e j , jest deprecjonowana przez o r ę d o w n i k ó w
„ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i l u d o w e j , k t ó r z y z a r z u c a j ą jej „ k i c z o w a t o ś ć " czy
„ z ł y gust", o k r e ś l a j ą m i a n e m s z t u k i j a r m a r c z n e j l u b w r ę c z s z m i r y . W a
ha się zaliczyć j ą do w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i l u d o w e j r ó w n i e ż znawca przed
m i o t u , Aleksander Jackowski. O k r e ś l a t ę t w ó r c z o ś ć jako s z t u k ę p e r y
f e r i i czy s z t u k ę okresu rozpadu k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r e j p o w s z e c h n o ś ć
i a t r a k c y j n o ś ć w y n i k a z b r a k u dostatecznie d o s t ę p n e j i a t r a k c y j n e j sztu
k i dekoracyjnej, k t ó r a b y z a s p o k o i ł a potrzeby i s t n i e j ą c e w r ó ż n y c h g r u
pach, a j a k i c h nie jest w, stanie z a s p o k o i ć elitarna sztuka nowoczesna
z u w a g i na jej dystans do p r z e c i ę t n e g o ,odbiorcy . Zagadnienia tego nie
b ę d ę t u szerzej o m a w i a ć o d s y ł a j ą c zainteresowanych do p r a c y A n n y M i
lewskiej, C h a r a k t e r i kierunki
rozwoju współczesnej
wytwórczości
wiej
skiej poza Związkiem
„Cepelia"
.
5
e
W y c h o d z ą c od t e o r i i p r o c e s ó w ż y w i o ł o w y c h K a z i m i e r z a D o b r o w o l
skiego m o ż n a s t w i e r d z i ć , że r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j s z t u k i z i n s t y
tucjonalizowanej, c h o c i a ż n i e r ó w n o m i e r n y na obszarze c a ł e g o k r a j u , jest
z j a w i s k i e m p o z y t y w n y m z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r y narodowej i z tego
w z g l ę d u jest procesem k i e r o w a n y m w r a m a c h p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń
stwa. Natomiast r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i niezinstytucjonalizowanej,
o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m c a ł y k r a j (w t y m z w ł a s z c z a w i e ś ) , jest
z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m w odniesieniu do k u l t u r y n a r o d o w e j , jest p r o
cesem ż y w i o ł o w y m , z a w d z i ę c z a j ą c y m s w ó j progres i n i c j a t y w o m oddol
nym.
S ł u s z n o ś ć t y c h w n i o s k ó w zdaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i . Jednak,
gdy d o k ł a d n i e p r z e ś l e d z i m y h i s t o r y c z n y r o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń poszcze
g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j i ściśle z n i m z w i ą z a n e ich w a r t o
ś c i o w a n i e , w e r y f i k o w a n i e i k w a l i f i k o w a n i e j a k o dzieł sztuki, p o w y ż s z e
twierdzenia m o ż e m y j e d y n i e u z n a ć za t y m c z a s o w ą , t e o r e t y c z n ą p r ó b ę
p o r z ą d k o w a n i a ż y w e g o zjawiska k u l t u r o w e g o , k t ó r e g o granica nie jest
raz na zawsze ustalona. Do zajęcia takiego stanowiska s k ł a n i a m n i e m . i n .
ś w i a d o m o ś ć tego, że w y o d r ę b n i a n i e „ s z t u k i " z obszaru k u l t u r y l u d o w e j
7
5
Aktualne
problemy
ludowej
twórczości
i opieki nad nią w Polsce.
Dyskusja,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: 1970, s. 145. W d y s k u s j i z 1969 r. d r u k o w a n e j
w t y m n u m e r z e n a s. 144-180 u d z i a ł w z i ę l i : K . P i e t k i e w i c z , S . S t r o i ń s k i , M . C z e r
w i ń s k i , A . M a ł a c h o w s k i , W . T e l a k o w s k a , T . W i ę c k o w s k i , S. B ł a c h o w s k i , A . K r o h ,
M. Szańkowski, J . Jarnuszkiewiczowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Bujakowa, A. K a
miński, B. Gołcz, A. Jackowski.
6
Maszynopis,
7
K.
tenże,
fia
Badawczo-Rozwojowy
Teoria
Procesy
na
P o l s k a " , t. 13:
wiołowych,
Ośrodek
Dobrowolski,
PAN
żywiołowe
1969,
wsi
procesów
małopolskiej
z. 2, s. 27-39;
Oddział w
Krakowie.
„Cepelia",
żywiołowych
tenże,
po
Warszawa
w zarysie,
II wojnie
Przyczynki
Sprawozdania
- g r u d z i e ń 1963, K r a k ó w 1964, i inne p r a c e tego a u t o r a .
światowej,
do
teorii
z Posiedzeń
1982.
Wrocław
1973;
„Etnogra
procesów
Komisja,
ży
lipiec-
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
66
LUDOWEJ
b y ł o z r e g u ł y zabiegiem a r b i t r a l n y m , d o k o n y w a n y m przez p r z e d s t a w i
c i e l i ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h , s t o s u j ą c y c h wobec s z t u k i l u d o w e j p a r a
l e l n é do s z t u k i e l i t a r n e j k r y t e r i a ocen ( g ł ó w n i e estetyczne) oraz w p r o
w a d z a j ą c y c h ( r ó w n i e ż z z e w n ą t r z ) p o j ę c i a : artysta, sztuka — z w i ą z a n e
znaczeniowo z i n n ą t r a d y c j ą i e s t e t y k ą . Co w i ę c e j , zabieg t e n m i a ł m i e j
sce zazwyczaj w ó w c z a s , g d y dana g a ł ą ź s z t u k i l u d o w e j b y ł a j u ż w za
n i k u i z a s t ę p o w a ł y j ą w y t w o r y n o w e . D o b r y m p r z y k ł a d e m jest t u
m . i n . m a l a r s t w o na szkle, k w i t n ą c e w Polsce w 2 p o ł o w i e X V I I I i na
p o c z ą t k u X I X w., k t ó r e g o zmierzch przypada na lata 1870-1880, g d y
p r z e s t a ł o z a s p o k a j a ć potrzeby w i e j s k i c h o d b i o r c ó w . Przez d ł u g i e dzie
sięciolecia z a s ł u g i w a ł o ono w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c k i m j e d y n i e na n e
g a c j ę , a na Podhalu n a w e t m i e j s c o w i k s i ę ż a n a w o ł y w a l i do w y r z u c a n i a
o b r a z ó w •— b o h o m a z ó w , u w a ż a n y c h przez n i c h za u w ł a c z a j ą c e chwale
Bożej.. Dopiero w latach 2 0 - t y c h naszego stulecia w a r t o ś ć artystyczna
m a l a r s t w a na szkle z o s t a ł a doceniona przez a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztu
k i l u d o w e j , ale w ó w c z a s o b i e k t ó w t y c h j u ż p r a w i e na w s i nie b y ł o .
Podobnie w y g l ą d a ł a sprawa d r z e w o r y t u ludowego, r o z p o w s z e c h n i a j ą c e
go się na w s i w 2 p o ł o w i e X V I I I w., k t ó r e g o zanik w ś r o d o w i s k u w i e j
s k i m datuje się na lata 70-te u b i e g ł e g o w i e k u , o d k ą d z a c z ą ł b y ć w y p i e
r a n y przez o l e o d r u k i i litografie, k t ó r e z a s t ą p i ł y r ó w n i e ż d o t ą d c h ę t n i e
na w s i kupowane obrazy na szkle. W a r t o ś c i artystyczne d r z e w o r y t u
z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez a w a n g a r d ę a r t y s t y c z n ą dopiero w latach p o
p r z e d z a j ą c y c h w y b u c h I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a j ą c się j e d n ą z n a j w a ż n i e j
szych podniet do odrodzenia d r z e w o r y t u w naszej sztuce e l i t a r n e j w I I
Rzeczpospolitej (S. Skoczylas, E. B a r t ł o m i e j c z y k , T. K u l i s i e w i c z ) . O d t ą d
też drzeworyt l u d o w y wszedł w obręb sztuki. Z kolei w rzeźbionych
X I X - w i e c z n y c h ulach w a r t o ś c i artystyczne z o s t a ł y d o s t r z e ż o n e dopiero
w latach 50-tych naszego stulecia przez Tadeusza Seweryna . Z n o w
szych p r z y k ł a d ó w m o ż n a w y m i e n i ć r ó w n i e ż znane w miastach j u ż w epo
ce Odrodzenia p i e r n i k i . O d X I X w . w postaci m i k o ł a j ó w , j e ź d ź c ó w , anio
ł ó w , n i e m o w l ą t w becikach, serc d e k o r o w a n y c h l u k r e m i staniolem
sprzedawane b y ł y one na odpustach w i e j s k i c h . Dopiero jednak w ostat
n i c h latach przestano je t r a k t o w a ć jako kicz. Z o s t a ł y dopuszczone do
s p r z e d a ż y na reprezentacyjnych kiermaszach „ C e p e l i i " i w j e j sklepach,
a t y m s a m y m w e s z ł y w o b r ę b l u d o w e j s z t u k i zinstytucjonalizowanej .
8
9
1 0
n
8
Np. badacz k u l t u r y ludowej A . K r o h stwierdza: „ S z t u k a ludowa m i a ł a
entuzjastów,
ale z a w s z e w
c h w i l i zaniku, nigdy w momencie
d a n e j k o n w e n c j i . T a k s a m o j e s t i teraz", Aktualne
9
K.
1914-1921;
Stecki,
L. L e p s z y ,
w e r y n, Polskie
1 0
Ludowe
Obrazy
malarstwo
T. S e w e r y n ,
obrazy
ludowe
ludowe,
Ludowa
na
szkle
na
okolic
szkle
Kraków
świecka
problemy...,
z
s. 164.
podtatrzańskich,
malowane,
swoich
szczytowego r o z w o j u
Kraków
Zakopane
1921; T .
S e-
1937.
rzeźba
monumentalna
temat
znajdzie
(ule
figuralne),
„Pol
s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 9: 1955, s. 67-99.
n
Interesujące
Jackowskiego,
informacje
Sztuka...,
na
ten
s. 205 n.
czytelnik
m.
in.
w
pracy
�56
MIROSŁAWA
II.
DROZD-PIASECKA
ZAŁOŻENIA I POSTĘPOWANIE
BADAWCZE
W r a c a j ą c do g ł ó w n e g o p r z e d m i o t u m o i c h r o z w a ż a ń n a l e ż y s t w i e r
dzić, że m i m o iż sztuka zinstytucjonalizowana zaspokaja obecnie g ł ó w
nie gusty estetyczne m i e s z k a ń c ó w miast, to t w ó r c ą j e j jest l u d n o ś ć w i e j
ska. Dzisiaj t e ż j e s t e ś m y ś w i a d k a m i szerszego upowszechniania dorob
k u artystycznego tej s z t u k i l u d o w e j z epoki „ k l a s y c z n e j " , czy to w po
staci czystej, czy zaadaptowanej, szerzenia k u l t u j e j f o r m y . Jak pisze
Stanisław Błaszczyk:
„Kult
ten s z c z e r y czy t e ż t y l k o
mieszczańsko-inteligenckich
cyjnych więzów
jako moda
i stopniowo
i snobizm przyjął
opanowuje
kulturowych — mieszkańców
nymi walorami folkloryzmu w y d o b y w a j ą c e g o
się w
t e ż •—• w y z w o l o n y c h
kręgach
z trady
wsi, zainteresowanych retrospektyw
z p r z e s z ł o ś c i w a r t o ś c i oceniane
pozy
1 S
t y w n i e , a t a k ż e jego w a l o r a m i w i z u a l n y m i " .
Jak j u ż z a z n a c z y ł a m , p r z e d m i o t e m m o i c h r o z w a ż a ń jest w ł a ś n i e
w s p ó ł c z e s n a l u d o w a sztuka zinstytucjonalizowana. Celem natomiast jest
przedstawienie i z i n t e r p r e t o w a n i e p o g l ą d ó w w y b r a n e j g r u p y m i e s z k a ń
c ó w wsi, nie z w i ą z a n y c h osobiście z d z i a ł a l n o ś c i ą t w ó r c z ą , na temat
f o r m y i t r e ś c i s z t u k i l u d o w e j oficjalnie propagowanej (czyli s z t u k i z i n
stytucjonalizowanej) oraz ocen d o t y c z ą c y c h j e j t w ó r c ó w i s p o s o b ó w po
p u l a r y z a c j i . T ę w y b r a n ą g r u p ę s t a n o w i ą uczniowie klas m a t u r a l n y c h
l i c e u m o g ó l n o k s z t a ł c ą c e g o w Sieradzu, p o c h o d z ą c y z rodzin c h ł o p s k i c h
z podsieradzkich w s i , k t ó r z y stale m i e s z k a j ą na w s i i codziennie do
j e ż d ż a j ą do s z k o ł y .
1 3
Uzasadnienie m e r y t o r y c z n e tego w y b o r u w y m a g a k i l k u w y j a ś n i e ń .
P i e r w o t n y m m o i m z a ł o ż e n i e m b y ł o zbadanie i przedstawienie stosunku
do s z t u k i l u d o w e j nie jednej o k r e ś l o n e j g r u p y s p o ł e c z n e j , lecz miesz
k a ń c ó w w s i w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w k r a j u . W t y m celu w latach 19771979 p r z e p r o w a d z i ł a m s o n d a ż o w e badania terenowe w e wsiach w o j . k i e
leckiego, p o ł o ż o n y c h u p o d n ó ż a G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h (Nowa i Stara S ł u
pia, Jeziorko, B i e l i n y , W a ś n i ó w , P o r ą b k i , R ę b ó w ) ; w o j . p ł o c k i e g o , zlo
kalizowanych wokół Płocka (Brwilno, Słupno, Dobrzyków, Zdwórz, W i n c e n t ó w ) , oraz w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , l e ż ą c y c h na jego p ł n . - w s c h . obszarze
( K u l i g i , P i ń c z y k o w o , B e ł d a , Miecze, O r z e c h ó w k a ) . P o d s t a w o w y m i k r y
t e r i a m i , j a k i e d e c y d o w a ł y o w y b o r z e t y c h r e g i o n ó w , b y ł o i c h odmienne
" B ł a s z c z y k ,
u
przedmiotem
nictwo
sku,
zainteresowań
drzewne
Kraków
ludności
Wytwórcy
na
1938;
Śląsku,
i opracowań
Kraków
Seweryna,
kurpiowskiej, W r o c ł a w
ludowi
dowa", n r 1-2:
ków.
op. cit., s. 139-140.
Zagadnienia z w i ą z a n e z p o g l ą d a m i t w ó r c ó w ludowych n a sztukę l u d o w ą
Pamiętniki
1983, s. 199-213.
między
własnym
1983, s. 9-17;
twórców
1935;
op. cit.;
1971;
tegoż,
Gładysza,
Zdobnictwo
Milewskiej,
Twórcy
jako
źródło,
op.
Kultura
cit.;
a „Cepelią",
ludowi
w
„Polska
Góralskie
metalowe
J. O l ę d z k i e g o ,
środowiskiem
tejże,
ludowych
m. in. M .
świetle
M.
„Polska
swoich
były
zdob
na
Ślą
artystyczna
Woźniak,
Sztuka L u
pamiętni
S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4:
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
57
LUDOWEJ
p o d ł o ż e historyczne, r ó ż n y s t o p i e ń z a c h o d z ą c y c h w n i c h p r o c e s ó w prze
m i a n , a t a k ż e r ó ż n y s t o p i e ń zachowania e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e j k u l t u r y
i s z t u k i l u d o w e j . C z y n n i k i te, j a k z a k ł a d a ł a m , m i a ł y d e c y d o w a ć o k s z t a ł
t o w a n i u się stosunku m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i do s z t u k i l u d o w e j . G ł ó w n e
p y t a n i a s o n d a ż o w e g o kwestionariusza d o t y c z y ł y : 1) w a r t o ś c i p r z y p i s y
w a n y c h sztuce l u d o w e j przez m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i , k r y t e r i ó w oceny
jej obecnych w a l o r ó w i znaczenia; 2) p o g l ą d ó w na temat a k t u a l n i e p r a
cujących t w ó r c ó w ludowych i współczesnych form popularyzacji sztuki
l u d o w e j ; 3) stopnia z n a j o m o ś c i p o g l ą d ó w o znaczeniu s z t u k i l u d o w e j
w k u l t u r z e i sztuce o g ó l n o n a r o d o w e j oraz o p i n i i w ł a s n y c h m i e s z k a ń c ó w
w s i na ten temat. W k a ż d y m z w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w p r z e p r o w a d z i
ł a m z g r u p ą s t u d e n t ó w etnografii U W po 60 w y w i a d ó w .
Z analizy zgromadzonego t ą d r o g ą m a t e r i a ł u w y n i k a ł o k i l k a podsta
wowych wniosków:
O g ó l n i e p r a w d z i w e jest twierdzenie, że stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i d o
s z t u k i l u d o w e j jest w y p a d k o w ą o d d z i a ł y w a n i a szeregu c z y n n i k ó w ze
w n ę t r z n y c h oraz c z y n n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h . Jednak obecnie w o k r e
sie rozpadu t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j — z a ł a m a n i a się t r a d y c y j n e g o
mechanizmu jej funkcjonowania, a t y m s a m y m s t r u k t u r y a u t o r y t e t ó w ,
n o r m , k a n o n ó w m o r a l n y c h czy estetycznych r e p r e z e n t a t y w n y c h d a w n i e j
dla o k r e ś l o n e j szerszej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j i przestrzeganych przez
ogół j e j c z ł o n k ó w zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i w danej g r u p i e r y g o r a m i —
m a m y do czynienia przede w s z y s t k i m z procesem k s z t a ł t o w a n i a się w o
bec s z t u k i l u d o w e j postaw z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h . Inaczej m ó w i ą c , r ó ż n e
c z y n n i k i z e w n ę t r z n e i i n d y w i d u a l n e o d d z i a ł y w a j ą z r ó ż n y m nasileniem
na p o g l ą d y jednostek, a nie w i ę k s z y c h , w e w n ę t r z n i e z r ó ż n i c o w a n y c h
g r u p s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . N p . na podstawie analizy zgromadzonego m a
t e r i a ł u w y k l u c z y ć n a l e ż a ł o dość powszechnie p r z y j ę t ą h i p o t e z ę o pozy
t y w n y m stosunku do s z t u k i l u d o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i starszej genera
c j i o n i s k i m stopniu w y k s z t a ł c e n i a . P o g l ą d y tej g r u p y i n f o r m a t o r ó w c h a
r a k t e r y z u j ą się b o w i e m n i e z w y k l e s z e r o k ą g a m ą z r ó ż n i c o w a n y c h o p i n i i ,
k t ó r e u n i e m o ż l i w i a ł y i c h g e n e r a l i z a c j ę , a k t ó r e swoje uzasadnienie —
1 4
1 5
1 4
M a t e r i a ł y te z n a j d u j ą s i ę w
A r c h i w u m Z a k ł a d u Etnografii I H K M
PAN
pod
n r . i n w . 1869 (1-69), 1871 (1-65), 1873 (1-62).
15 p r z e z c z y n n i k i z e w n ę t r z n e r o z u m i a ł a m m . in.: z a k r e s o d d z i a ł y w a n i a
aglomeracji miejskich i ich w z o r ó w
sztuki
w
regionie
i stopień
stopień
większych
tradycyjnej
konkurencyjnych form
sztuki
ochro
i popularyzacji sztuki ludowej
szkołę, instytucje
turalny ruch
dualnych
możności,
specjalistyczne
regionalny;
uważałam
poziom
oddziaływania
zachowania
e l i t a r n e j ; p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą p a ń s t w a oraz w y n i k a j ą c e z n i e j sposoby, f o r m y
ny
ludowej
kulturowych;
propagowane
typu
aktualnie
obowiązującą
za najistotniejsze
wykształcenia,
rodzaj
(np. w i e k czy p ł e ć ) .
masowego przekazu,
czy szeroki
modę. Wśród
wykonywanego
estetyczna,
społeczno-kul-
czynników
czynniki natury: społecznej
p s y c h i c z n e j (np. i n d y w i d u a l n a w r a ż l i w o ś ć
m o d y ) ; biologicznej
przez ś r o d k i
„Cepelii", muzea
zawodu
indywi
(np. s t o p i e ń
za
pozarolniczego);
stopień podatności na
wpływ
�58
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
j a k n a l e ż y p r z y p u ś c i ć — z n a j d o w a ł y w o d d z i a ł y w a n i u na k a ż d ą j e d n o
s t k ę odmiennych c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h i indywidualnych.
Wiarygod
na z naukowego p u n k t u widzenia o d p o w i e d ź na pytanie, c z y m jest sztu
k a l u d o w a dla tej g r u p y l u d n o ś c i w i e j s k i e j , w y m a g a ł a analizy w y p o
w i e d z i r e p r e z e n t a t y w n y c h g r u p i n f o r m a t o r ó w . R e p r e z e n t a t y w n y c h nie
t y l k o w znaczeniu i c h ilości, ale r ó w n i e ż pod k ą t e m o k r e ś l o n y c h cech,
n p . r ó w n e g o stanu m a j ą t k o w e g o , w i e k u , płci, w y k s z t a ł c e n i a , u p o d o b a ń
osobistych i t d . Dopiero przez p o r ó w n a n i e w y n i k ó w p o s z c z e g ó l n y c h ana
liz c z ą s t k o w y c h m o ż l i w a b y ł a b y generalizacja t y c h postaw. Z a ł o ż e n i e
t a k i e j a k k o l w i e k metodologicznie s ł u s z n e i teoretycznie m o ż l i w e b y ł o
p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , c h o c i a ż b y z tego powodu, iż n a w e t na w i ę
k s z y m terenie b a d a w c z y m n i e m o ż l i w e jest j u ż samo w y t y p o w a n i e odpo
w i e d n i e j liczby i n f o r m a t o r ó w o d p o w i a d a j ą c y c h tak p o s t a w i o n y m w y m a
ganiom.
K o l e j n y m w n i o s k i e m w y n i k a j ą c y m z analizy b a d a ń s o n d a ż o w y c h b y
ł o stwierdzenie, ż e samo rozumienie przez s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą — pocho
d z ą c ą n a w e t z jednej w s i — p o j ę c i a sztuka l u d o w a czy t w ó r c a l u d o w y
jest n i e z w y k l e r ó ż n e , a p o g l ą d y na ten temat tak bardzo i n d y w i d u a l n e ,
że o p i e r a j ą się p r ó b i e syntetycznego ich ujęcia. Np. w w y p o w i e d z i a c h
i n f o r m a t o r ó w w jednej g r u p i e w i e k u , m i e s z k a j ą c y c h w tej samej wsi,
pod o k r e ś l e n i e m sztuka l u d o w a pojmowano: s z e r o k ą w s z e c h s t r o n n ą
w s p ó ł c z e s n ą d z i a ł a l n o ś ć ( p r a c ę i t w ó r c z o ś ć ) m i e s z k a ń c ó w w s i ; obecnie
j u ż nie i s t n i e j ą c e o b r z ę d y i zwyczaje wiejskie, n a r z ę d z i a rolnicze i p r z e d
m i o t y gospodarstwa domowego; z a b y t k i historyczne t y p u W a w e l u ; sztu
k i teatralne i f i l m y emitowane w t e l e w i z j i ; p r z e d m i o t y p i ę k n e (tzn. od
z n a c z a j ą c e się o r y g i n a l n o ś c i ą , d o k ł a d n o ś c i ą i s t a r a n n o ś c i ą w y k o n a n i a , rea
l i z m e m p r z e d s t a w i e ń , o d p o w i e d n i m zestawem k o l o r ó w etc), k t ó r e po
d o b a j ą się l u d n o ś c i w s i ; w s p ó ł c z e s n e dekoracyjne f i g u r k i gipsowe, p l a
s t i k o w e k w i a t k i , k o l o r o w e poduszki; stroje regionalne i w i d o w i s k a f o l
k l o r y s t y c z n e . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d z i , n a w e t t y c h najpop r a w n i e j s z y c h z etnograficznego p u n k t u widzenia, b y ł o ł ą c z e n i e s z t u k i
zinstytucjonalizowanej
z n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą , a często r ó w n i e ż
i z całością prac w y k o n y w a n y c h przez c h ł o p ó w w gospodarstwie.
Analogicznie za t w ó r c ę ludowego u z n a w a n y b y ł przez j e d n y c h i t y c h
samych i n f o r m a t o r ó w M i k o ł a j K o p e r n i k („bo w y m y ś l i ł coś, czego n i k t
przed n i m nie w y m y ś l i ł " ) , A d a m S ł o d o w y — p o p u l a r n y t e l e w i z y j n y m a j
sterkowicz „ b o sam w y m y ś l a r ó ż n e rzeczy, k t ó r e p o t e m sam r o b i " ) ,
p r a c u j ą c a we w s i tkaczka czy r z e ź b i a r z w y k o n u j ą c y f i g u r k i dla „ C e
p e l i i " („bo tak i c h n a z y w a j ą w t e l e w i z j i " ) .
Z analizy m a t e r i a ł u zgromadzonego w t r a k c i e b a d a ń s o n d a ż o w y c h
w y n i k a ł o r ó w n i e ż , że m i e s z k a ń c y w s i nie z n a j ą p o g l ą d ó w f o r m u ł o w a
n y c h poza i c h ś r o d o w i s k i e m na temat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o
wej dla k u l t u r y i s z t u k i n a r o d o w e j , t y m bardziej w i ę c ,nie m o g l i usto
s u n k o w a ć się do t y c h s t w i e r d z e ń . W s k a z y w a ł na to m . i n . fakt, iż wszel-
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
59
k i e p r ó b y u k i e r u n k o w a n i a r o z m o w y na te zagadnienia k w i t o w a n e b y ł y
o g ó l n i k o w y m i w y p o w i e d z i a m i : „ p a n i to lepiej w i e , ja o t y m nie s ł y s z a
ł a m " ; „ j a k p a n i tak m ó w i , to pewnie tak jest, ale ja się t y m nie i n t e r e
s u j ę " ; albo jeszcze inaczej „ w t e l e w i z j i coś o t y m m ó w i l i , ale d o k ł a d n i e
n i e p a m i ę t a m co".
Wniosek generalny, j a k i w y n i k a ł z całości prac nad m a t e r i a ł e m son
d a ż o w y m , a k t ó r y s t a n o w i ł dla m n i e d y r e k t y w ę dalszego p o s t ę p o w a n i a ,
b y ł n a s t ę p u j ą c y : a n a l i z u j ą c p o g l ą d y na temat s z t u k i l u d o w e j badania
m i n a l e ż y o b j ą ć g r u p ę osób, k t ó r e m i e s z k a j ą w j e d n y m regionie z ż y w ą
jeszcze s z t u k ą l u d o w ą , p o s i a d a j ą p o d s t a w o w ą w i e d z ę o l u d o w e j sztuce
z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n e j oraz k t ó r e c h a r a k t e r y z u j ą się j a k n a j w i ę k s z ą i l o
ś c i ą cech w s p ó l n y c h (czyli inaczej ś r o d o w i s k o w z g l ę d n i e h o m o g e n n ě ) .
S p e ł n i a j ą c te w a r u n k i nawet w p r z y p a d k a c h daleko i d ą c e j i n d y w i d u a l i
zacji w y p o w i e d z i m o ż l i w e b ę d z i e i c h generalizowanie oraz w n i o s k o w a
nie o przyczynach r ó ż n y c h stanowisk i czynnikach je w a r u n k u j ą c y c h .
O p i e r a j ą c się na t a k i c h p r z e s ł a n k a c h w 1979 r. o b j ę ł a m s z c z e g ó ł o
w y m i badaniami 3 0 - o s o b o w ą g r u p ę m ł o d z i e ż y wiejskiej (15 c h ł o p c ó w
i 15 d z i e w c z ą t ) z klas m a t u r a l n y c h Sieradza. Z a r ó w n o w y b ó r terenu, j a k
i badanego ś r o d o w i s k a m i a ł y swoje uzasadnienie m e r y t o r y c z n e .
U z a s a d n i a j ą c w y b ó r w s i sieradzkich jako t e r e n u b a d a ń n a l e ż y po
w i e d z i e ć , że z a d e c y d o w a ł o o t y m k i l k a p o d s t a w o w y c h c z y n n i k ó w . Sie
radz jest j e d n ą z najmniejszych stolic w o j e w ó d z k i c h w k r a j u (od 1975 г.),
•o m ł o d y m dopiero r o z b u d o w u j ą c y m się p r z e m y ś l e w i e l k o m i e j s k i m i —
co za t y m idzie — niezbyt zaawansowanych procesach i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h i u r b a n i z a c y j n y c h , k t ó r e m o g ł y b y silnie o d d z i a ł a ć na k u l t u r ę n a j
bliższej okolicy. Jego b e z p o ś r e d n i e zaplecze s t a n o w i ą wsie o t y p o w o r o l n o - h o d o w l a n y m charakterze p r o d u k c j i . W regionie t y m p o w i o d ł y się
powojenne p r ó b y r e a k t y w o w a n i a l u b p o d t r z y m a n i a lokalnej t r a d y c y j
nej s z t u k i l u d o w e j oraz starania d z i a ł a c z y k u l t u r a l n y c h u k i e r u n k o w a n e
na w y k o r z y s t a n i e i n s p i r a c j i p ł y n ą c y c h z t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j
i na jej p o d ł o ż u a k t y w i z a c j i k u l t u r a l n e j ś r o d o w i s k a . Z a d e c y d o w a ł y o t y m
m o i m zdaniem przede w s z y s t k i m d ł u g o l e t n i e t r a d y c j e z a i n t e r e s o w a ń t u
tejszej inteligencji k u l t u r ą l u d o w ą z i e m i sieradzkiej.
Jako pierwsza s p o p u l a r y z o w a ł a region sieradzki, z a r ó w n o a r t y k u ł a
m i l u d o z n a w c z y m i , j a k i odczytami na temat ż y c i a l u d u sieradzkiego,
Ignacja P i ą t k o w s k a ze Smardzewa. O d 1885 r. p u b l i k o w a ł a ona w l o
k a l n y m „ K a l i s z a n i n i e " m a t e r i a ł y z zakresu f o l k l o r u , w i e r z e ń , o b r z ę d ó w ,
p o d a ń i legend Sieradzkiego. W 1889 r. z a i n i c j o w a ł a r o z p r a w ą
Jeszcze
•o ludzie wiejskim
w okolicy Sieradza
s t a ł ą w s p ó ł p r a c ę z geograficzno- e t n o g r a f i c z n y m m i e s i ę c z n i k i e m „ W i s ł a " , r e d a g o w a n y m przez Jana K a r
łowicza, gdzie w r u b r y c e Poszukiwania
z a m i e s z c z a ł a d ł u ż s z e szkice l u b
k o m u n i k a t y , r ó w n o c z e ś n i e d o s t a r c z a j ą c m a t e r i a ł y do Słownika
gwar pol
skich
K a r ł o w i c z a . Etnograficzne i krajoznawcze a r t y k u ł y P i ą t k o w s k i e j
�60
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
16
u k a z y w a ł y się i w i n n y c h czasopismach . S z c z e g ó l n i e w a ż n y m o d c i n
k i e m j e j p r a c y b y ł a d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a na w s i . W s w o i m d w o r k u
w Smardzewie p r o w a d z i ł a tajne nauczanie dzieci i d o r o s ł y c h z okolicz
n y c h w s i . Za z a s ł u g i na t y m p o l u w 1933 r. o t r z y m a ł a s t a ł e e m e r y t a l n e
zaopatrzenie ze s k a r b u p a ń s t w a . Po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i w l a
tach 1919-1935 P i ą t k o w s k a w s p ó ł p r a c o w a ł a z t y g o d n i k i e m r e g i o n a l n y m
„ Z i e m i a Sieradzka", gdzie z a m i e ś c i ł a ok. 150 w i e r s z y praz szereg u t w o
r ó w scenicznych o p a r t y c h na folklorze sieradzkim. N i e k t ó r e z n i c h zo
s t a ł y w y d a n e r ó w n i e ż w f o r m i e oddzielnych broszur. N p . Wesele
Basi
(1919 г.), Sieradzkie
wesela albo wierne kochanie i przebudzenie
(1930 г.).
Zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Sieradzkiego p r z e j a w i a l i pod koniec
X I X w . i i n n i obywatele tej ziemi. W 1911 r. S t a n i s ł a w Graewe z B i s k u
pic — autor s t u d i u m Stroje
i zdobnictwo
ludowe w Sieradzkiem,
opu
blikowanego w 1910 r. we „ W s i I l l u s t r o w a n e j " , oraz w y d a w c a „ B i b l i o
teczki K r a j o z n a w c z e j " (1910 r.) — p r z e k a z a ł gromadzone przez siebie
zbiory ludoznawcze p o w s t a j ą c e m u m u z e u m w K a l i s z u . D z i ę k i jego sta
r a n i o m i funduszom w latach 1909-1912 F l o r i a n P i e k a r s k i i Franciszek
Ł u b i e ń s k i n a m a l o w a l i 30 o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h t y p y ludowe, stare
b u d o w l e oraz n i e k t ó r e o b r z ę d y doroczne Sieradzkiego. F u n d a t o r oso
biście z a j m o w a ł się p o s z u k i w a n i e m w okolicy u b i o r ó w i odpowiednich
l u d z i do pozowania. R ó w n i e ż jego z a s ł u g ą jest ukazanie się w f o r m i e
k a r t pocztowych t y p ó w l u d o w y c h z Sieradzkiego i Lubelskiego. G r a e w e
o p r a c o w a ł ponadto w r a z z L e o n a r d e m de V e r d m o n Jacques ( r e d a k t o r e m
g ł ó w n y m „ B i b l i o t e c z k i Krajoznawczej") obszerny p r z e w o d n i k po g u b e r n i
k a l i s k i e j . W t y m s a m y m czasie bogate z b i o r y etnograficzne posiadali
K a z i m i e r z W a l e w s k i z T u b ą d z i n a i J ó z e f L e o p o l d z Rzepiszewa .
Zainteresowania te nie s ł a b n ą w Sieradzkiem po z a k o ń c z e n i u I w o j
n y ś w i a t o w e j i odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . Z n a j d u j ą one w y r a z w p u b l i
kacjach zamieszczanych na ł a m a c h t y g o d n i k a regionalnego „ Z i e m i a Sie
r a d z k a " (1919-1935 г.), gdzie na s z c z e g ó l n ą u w a g ę — obok w s p o m n i a n y c h
j u ż prac P i ą t k o w s k i e j — z a s ł u g u j ą a r t y k u ł y historyczne pt. Z
dziejów
włościan
w dawnej ziemi sieradzkiej,
Wybrańcy
i i n . z lat 1919-1920 J ó
zefa Kobierzyckiego z B o g u m i ł o w a , autora w y d a n y c h w 1915 r.
Przy
czynków
do dziejów
ziemi sieradzkiej.
Zagadnienia z w i ą z a n e z k u l t u r ą
l u d o w ą z n a j d u j ą r ó w n i e ż swoje odbicie w z a ł o ż o n y m w 1924 г., a z w i ą
z a n y m z P o l s k i m S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , t y g o d n i k i e m „ G ł o s Sieradz
ki" .
1 1
1 8
1 9
1 1
O g ó ł e m do I w o j n y ś w i a t o w e j o p u b l i k o w a n o ok. 40 r o z p r a w .
"A.
[w:]
Tomaszewicz,
Szkice z
dziejów
Z
zagadnień
Sieradzkiego,
życia
oprać, zbiór,
kulturalnego
pod
w
latach
1793-1918,
red. J . S m i a ł o w s k i e g o ,
Łódź
1977, s. 361-362.
и Ibidem,
" A .
s.
362.
Tomaszewicz,
w dwudziestoleciu
międzywojennym,
Niektóre
zagadnienia
[w.] Szkice...,
życia
s. 443-445.
kulturalnego
Sieradza
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
61
LUDOWEJ
W y r a z e m stosunku i n t e l i g e n c j i ziemi sieradzkiej do p r z e s z ł o ś c i histo
r y c z n e j i k u l t u r y regionu b y ł y r ó w n i e ż d z i a ł a n i a z m i e r z a j ą c e do u t w o
rzenia w Sieradzu s t a ł e j p l a c ó w k i muzealnej. P r ó b y realizacji tego p l a
n u podejmowane b y ł y jeszcze w okresie z a b o r ó w . Dopiero j e d n a k
w 1937 r. z o s t a ł y one u w i e ń c z o n e sukcesem w postaci powstania M u
zeum Z i e m i Sieradzkiej. Z a ł o ż e n i e m u z e u m p o p r z e d z a ł a odezwa t y g o d
nika „ Z i e m i a Sieradzka" (1929 г.), w z y w a j ą c a s p o ł e c z e ń s t w o do g r o m a
dzenia z a b y t k ó w w celu z a ł o ż e n i a tej p l a c ó w k i , oraz d z i a ł a l n o ś ć P o l
skiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego. O skali zapotrzebowania s p o ł e c z
nego na t ę i n s t y t u c j ę ś w i a d c z y fakt, że eksponaty muzealne z o s t a ł y u d o
s t ę p n i o n e z w i e d z a j ą c y m w miejscu i c h tymczasowego s k ł a d o w a n i a (w su
terenie g i m n a z j u m ) jeszcze przed z a ł a t w i e n i e m f o r m a l n o ś c i a d m i n i s t r a
c y j n y c h i o f i c j a l n y m p o w o ł a n i e m M u z e u m Z i e m i Sieradzkiej.
K r e ś l ą c schematyczny, n i e p e ł n y obraz k u l t u r y w s i sieradzkiej w p i e r
wszych latach po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż y z a z n a c z y ć , że
dotychczasowy charakter tutejszej gospodarki nastawionej g ł ó w n i e na
r o l n i c t w o i drobne r z e m i o s ł o , p r z y j e j n i e w i e l k i e j sile ekonomicznej,
s p r z y j a ł zachowaniu szeregu t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j .
Widoczne b y ł y one m . i n . w dość c z ę s t y m w y s t ę p o w a n i u d a w n y c h f o r m
b u d o w n i c t w a mieszkaniowego i gospodarczego, p o w s z e c h n o ś c i u ż y w a n i a
znanych j u ż w X I X w . s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego i n a c z y ń ,
a t a k ż e p o d s t a w o w y c h n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (np. c e p ó w , opielaczy). We
wsiach i miasteczkach p r z e t r w a ł o r z e m i o s ł o , s z c z e g ó l n i e garncarstwo, k o
w a l s t w o , plecionkarstwo, t k a c t w o , nie z a n i k n ę ł a t e ż z n a j o m o ś ć ciesiołki.
M i e s z k a n k i n i e k t ó r y c h w s i c h o d z i ł y jeszcze w l u d o w y m s t r o j u sieradz
k i m , a w n ę t r z a chat strojono c z ę s t o k r o ć t r a d y c y j n y m i ozdobami z b i
b u ł k i , pierza i papieru. Z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż pewne r e l i k t y dawnego
f o l k l o r u oraz o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i dorocznej . Podobnie j e d n a k j a k
i w i n n y c h regionach k r a j u , t u t e j s i m i e s z k a ń c y d ą ż y l i do w i e l o k i e r u n
k o w e j m o d e r n i z a c j i i z m i a n y dotychczasowego sposobu życia na wszyst
k i c h jego odcinkach. Proces daleko i d ą c y c h zmian, h a m o w a n y z p o c z ą t
k u b r a k i e m funduszy, o b e j m o w a ł r ó w n i e ż n a j w a r t o ś c i o w s z e o s i ą g n i ę c i a
k u l t u r y i sztuki ludowej.
Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , inteligencja ziemi sieradzkiej j u ż od X I X w .
r e p r e z e n t o w a ł a przekonanie o w y s o k i e j randze rodzimej k u l t u r y l u d o 2 0
и
tura
P o r . n a t e m a t k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j s i e r a d z k i e g o m. i n . E . D e 1 i d a,
ludowa
s o w a,
Z.
regionu
Sztuka
sieradzkiego,
ludowa
Neymanowa,
i inne p r a c e tej
autorki: K .
badań
kultury
Archeologicznego
„Łódzkie
Sieradzkiem,
Sieradzkie
zeum
1960;
w
wsi
w
Polsce,
i
[w:] Szkice...,
kowalstwo
s. 621-644; Z .
„Polska
Sztuka
Ludowa",
ludowe.
Katalog
wystawy,
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ,
Warszawa
1967,
Etnograficznego
S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t.
foldery i k a t a l o g i z w y s t a w w M u z e u m w
6:
w
s. 144 i п.;
Łodzi.
1964;
t.
Sieradzu.
Granice
nr
6:
Sieradz
i
1956;
1967,
horyzonty
„Prace i Materiały
Seria
14:
Kul
C i e ś l a - R e i n f u s -
1972;
Etnograficzna",
t.
18:
1976;
Mu
nr
3:
ponadto
�62
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
w e j , p o d e j m u j ą c szereg d z i a ł a ń w k i e r u n k u j e j ochrony i popularyzacji,,
czego s z c z e g ó l n y m p r z y k ł a d e m jest praca P i ą t k o w s k i e j oraz i n n y c h c z ł o n
k ó w ówczesnych towarzystw społeczno-kulturalnych i publicystów. Ich
d z i a ł a l n o ś ć w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się bardzo p o z y t y w n e g o stosun
k u do t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h regionu, z w ł a s z c z a w ś r ó d m a ł o m i a s t e c z k o
w e j i n t e l i g e n c j i i d r o b n y c h posiadaczy ziemskich. Po z a k o ń c z e n i u I I
w o j n y ś w i a t o w e j ten stosunek nie s t r a c i ł swego emocjonalnego zabar
wienia. Wobec ś w i a d o m o ś c i koniecznych zmian w ż y c i u wsi, p r z y r ó w
n o c z e ś n i e jeszcze i s t n i e j ą c y m folklorze, elementach s z t u k i l u d o w e j i za
c h o w a n y c h d a w n y c h r z e m i o s ł a c h wiejskich, a przede w s z y s t k i m ż y j ą
cych jeszcze t w ó r c a c h i nosicielach k u l t u r y t z w . dawnej, przedstawiciele
lokalnej a d m i n i s t r a c j i k u l t u r a l n e j oraz inteligencja (w t y m s z c z e g ó l n i e
nauczyciele) • z w r ó c i l i u w a g ę na l u d o w ą s z t u k ę i f o l k l o r sieradzki, w i d z ą c
w n i c h t r w a ł y i w a r t o ś c i o w y element w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu.
G o r ą c y m rzecznikiem tej idei b y ł a Zofia N e y m a n o w a , od 1948 r. k u
stosz i d y r e k t o r sieradzkiego m u z e u m . Jej z a s ł u g i na t y m p o l u są i m
p o n u j ą c e . Podstawowe prace N e y m a n o w e j p o l e g a ł y na: p r o w a d z e n i u et
nograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , w czasie k t ó r y c h nie t y l k o g r o m a d z i ł a
dla prowadzonej przez siebie p l a c ó w k i m a t e r i a ł y i o b i e k t y z a b y t k o w e
d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j regionu, ale t a k ż e „ o d k r y w a ł a " i p o z y s k i w a
ła sobie t w ó r c ó w l u d o w y c h do u d z i a ł u w p r z y g o t o w y w a n y c h k o n k u r
sach i w y s t a w a c h r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j ; organizowaniu k o n
k u r s ó w , wystaw pokonkursowych i okolicznościowych, p o k a z ó w sztuki
l u d o w e j , k t ó r y c h efekty p r e z e n t o w a ł a nie t y l k o w l o k a l n y m m u z e u m ,
ale i w i n n y c h miastach k r a j u i poza jego granicami, u z u p e ł n i a j ą c eks
pozycje odpowiednio r e d a g o w a n y m i k a t a l o g a m i ; szerokim p o p u l a r y z o
w a n i u w k r a j u i z a g r a n i c ą t w ó r c ó w l u d o w y c h Sieradzkiego, regionalnej
s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u przez odczyty, sesje naukowe, a przede w s z y s t
k i m przez p r a s ę , radio, t e l e w i z j ę i f i l m .
Oddzielne miejsce z a j m u j ą p u b l i k a c j e N e y m a n o w e j z zakresu k u l
t u r y i s z t u k i l u d o w e j Sieradzkiego, zamieszczane m . i n . w „ Ł ó d z k i c h S t u
diach E t n o g r a f i c z n y c h " oraz opracowana przez n i ą w 1972 r. koncepcja
Sieradzkiego P a r k u E t n o g r a f i c z n e g o . N e y m a n o w a r e p r e z e n t u j ą c m a
c i e r z y s t ą i n s t y t u c j ę — M u z e u m w Sieradzu, w swej d z i a ł a l n o ś c i k u l t u
r a l n e j stale w s p ó ł p r a c o w a ł a m . i n . z M i n i s t e r s t w e m K u l t u r y i S z t u k i ,
W y d z i a ł a m i K u l t u r y Sieradza i Ł o d z i , „ C e p e l i ą " , M u z e u m Archeologicz
n y m i E t n o g r a f i c z n y m w Ł o d z i , ł ó d z k ą K a t e d r ą E t n o g r a f i i i jej k i e r o w
n i k i e m prof. K a z i m i e r ą Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z w i ą z k i e m S p ó ł d z i e l n i
Samopomoc C h ł o p s k a oraz z m i e j s c o w y m i t o w a r z y s t w a m i s p o ł e c z n o - k u l turalnymi.
Idea w y k o r z y s t a n i a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j dla
kształtowania
21
2 1
dowa
Por.
szerzej
i folklor
Z.
Neymanowa,
Sieradzkiego,
Ze
S i e r a d z 1977, bez
wspomnień
stron.
kustosza,
[w:]
Sztuka
lu
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu b y ł a s z c z e g ó l n i e popierana przez l o k a l n y c h
przedstawicieli aparatu p a ń s t w o w e g o , i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , organizacje
społeczno-kulturalne, tutejszą inteligencję, w t y m zwłaszcza nauczycieli
s t a r a j ą c y c h się p o z y s k a ć dla niej m ł o d z i e ż s z k o l n ą . W efekcie w i e l o k i e
r u n k o w o p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń na terenie Sieradzkiego p o w s t a w a ł y
zespoły pieśni i t a ń c a
oraz k a p e l e , k t ó r y c h r e p e r t u a r o b e j m o w a ł
miejscowe melodie, t a ń c e , p r z y ś p i e w k i , o b r z ę d y i t d . , a k t ó r e w y s t ę p o
w a ł y z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a n i c ą . W c i ą ż „ o d k r y w a n i " t w ó r c y l u
d o w i zaczęli t r w a l e w y p o w i a d a ć się w r ó ż n y c h dziedzinach r z e m i o s ł a
i s z t u k i l u d o w e j , z a c h ę c a n i z a r ó w n o s p o ł e c z n y m uznaniem, j a k i m b y l i
otaczani, j a k i nie m n i e j a t r a k c y j n y m i n a g r o d a m i i zarobkami. W n i e
k t ó r y c h wsiach p o w s t a w a ł y swojego rodzaju regionalne o ś r o d k i w y t w ó r
czości i sztuki l u d o w e j .
2 2
23
2 4
Wśród lokalnych inicjatyw kulturalnych zwracają u w a g ę zapocząt
k o w a n e w 1956 r. publiczne Sesje Miejskiej R a d y N a r o d o w e j p o ś w i ę c o
ne h i s t o r i i Sieradzkiego i jego r o z w o j u k u l t u r a l n e g o , na k t ó r e zaprasza
no w y k ł a d o w c ó w z ł ó d z k i e g o o ś r o d k a naukowego. O p r ó c z r a d n y c h d u ż y
b y ł w n i c h u d z i a ł m i e s z k a ń c ó w Sieradza, przede w s z y s t k i m nauczycieli.
Upowszechnianiu k u l t u r y regionalnej p o ś w i ę c o n a b y ł a sesja zorganizo
wana w 1966 r . z okazji 100 rocznicy u r o d z i n I . P i ą t k o w s k i e j , o d b y w a
j ą c a się w Sieradzu i p o b l i s k i m Smardzewie, na k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł a
i w y g ł o s i ł a s ł o w o w s t ę p n e prof. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . Zainicjowane
w Sieradzu w 1957 r. u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w e , u ś w i e t n i o n e w y s t ę p a m i
z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i a r t y s t ó w estradowych, d a ł y p o c z ą t e k or
g a n i z o w a n y m od 1961 r. „ D n i o m k u l t u r y ziemi sieradzkiej", p ó ź n i e j
„ D n i o m Sieradza", w czasie k t ó r y c h prezentowano dorobek z e s p o ł ó w ar
t y s t y c z n y c h , t w ó r c ó w l u d o w y c h , otwierano w y s t a w y , kiermasze i t d . I n i
c j a t y w ą s z c z e g ó l n ą b y ł o z a ł o ż e n i e w 1959 r. S t u d i u m Regionalnego p r z y
2 2
przy
Np.
w
Klubie
w tym
pelą)
Zduńskiej Woli
Fabrycznym
powstał w
Zduńskich
1950
r . l i c z ą c y 30 o s ó b Z e s p ó ł
Zakładów
Przemysłu
Dziecięcy
Zespół
Artystyczny
Ziemi
Sieradzkiej
przy
także
gionem. W l a t a c h 1952-1963 i s t n i a ł p r z y S p ó ł d z i e l n i P r a c y
nalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „Jabłoneczka". Z kolei w
Spółdzielczy
Zespół Pieśni i Tańca
Ziemi
1960
s. 52, 60,
Np.
Pokropek,
w Polsce,
Warszawa
r. z o s t a j ą
z a ł o ż o n e 9-osobowe k a p e l e w :
Sieradzka),
re
Regio
„Pasmo",
1978, s.
Np. w
Sztuka Sieradzka
Dobroniu
ludowej
wa), Chojnę (Kapela
Poza
1958 r. p o w s t a ł w
30 o s ó b . P o r . M .
i folkloru
Ognisku Pracy
poza m a c i e r z y s t y m
Ł a s k i e j przy Spółdzielni P r a c y
który liczył wraz z 5-osobową kapelą
u
Również
s a m y m m i e ś c i e i w tyrn s a m y m r o k u z a ł o ż o n o l i c z ą c y 150 o s ó b ( w r a z z k a
szkolnej, k t ó r y wielokrotnie nagradzany w y s t ę p o w a ł
2 S
Regionalny
Bawełnianego.
Atlas
sztuki
347.
Wieluniu (Kapela Ludowa),
Brzeźnie (Kapela
Pokropek,
Ludo
op.
cit.,
330.
Chojnę
—
plastyki
obrzędowej,
plecionkarstwa;
Dłutów,
Dietrzniki
—
t k a c t w a ; M i e r z y c e — t k a c t w a , h a f c i a r s t w a , p l a s t y k i o b r z ę d o w e j ; M o n i c e — tkactwa,,
plastyki o b r z ę d o w e j i dekoracyjnej; Wierzchucice — tkactwa, wycinankarstwa,
styki o b r z ę d o w e j ; Sieradz — garncarstwa, kowalstwa.
pla
�64
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
M u z e u m w Sieradzu (przy w s p ó ł u d z i a l e T W P ) , p o ś w i ę c o n e g o p r o b l e m a
tyce ziemi sieradzkiej, c y k l o m t e m a t ó w historycznych, geograficznych
oraz z zakresu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . Obok S t u d i u m Regionalnego,
M u z e u m w Sieradzu r e a l i z u j ą c h a s ł o : „ M u z e a u n i w e r s y t e t a m i k u l t u r y "
w ł ą c z y ł o się do szerokiej d z i a ł a l n o ś c i o ś w i a t o w o - n a u k o w e j , upowszech
n i a j ą c z w ł a s z c z a w i e d z ę o regionie, jego k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j . S ł u ż ą
t e m u m . i n . prowadzone od 1967 r. „ n i e d z i e l n e spotkania muzealne", u z u
pełniane wystawami sztuki ludowej, prelekcjami, koncertami, w k t ó r y c h
b i o r ą u d z i a ł m i e s z k a ń c y miasta i m ł o d z i e ż szkolna z okolicy .
Nauczyciele a k t y w i z u j ą c u c z n i ó w do czynnego uczestnictwa w k u l
turze w s p ó ł c z e s n e j są t a k ż e i n i c j a t o r a m i z a k ł a d a n i a p r z y s z k o ł a c h Izb
P a m i ę c i N a r o d o w e j czy Izb Regionalnych. W gromadzonych t a m zbio
r a c h eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę i s z t u k ę l u d o w ą r e g i o n u z a j m u j ą
poważną pozycję .
U z a s a d n i a j ą c w y b ó r badanego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o n a l e ż y p o w i e
dzieć, że poddana s z c z e g ó ł o w y m badaniom 30-osobowa g r u p a (15 dziew
cząt i 15 c h ł o p c ó w ) m ł o d z i e ż y wiejskiej u c z ą c e j się w l i c e u m o g ó l n o
k s z t a ł c ą c y m w Sieradzu s p e ł n i a ł a konieczne w a r u n k i stwierdzone na
podstawie b a d a ń s o n d a ż o w y c h . Wszyscy uczniowie mieszkali we wsiach
podsieradzkich (takich jak: C h o j n ę , B o g u m i ł ó w , Monice, M ę k a , M n i c h ó w ,
W o ź n i k i , Wiechucice, D ę b o ł ę k a , W r ó b l e w , Stoczki), k t ó r e są nadal o ś r o d
k a m i r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j , b y l i d z i e ć m i gospodarzy posiada
j ą c y c h od 4 do 8 ha ziemi. I c h rodzice t r u d n i l i się przede w s z y s t k i m
r o l n i c t w e m , ale w k a ż d e j z rodzin k t o ś z d o m o w n i k ó w w y k o n y w a ł r ó w
nież z a w ó d pozarolniczy. Uczniowie ci b y l i r ó w i e ś n i k a m i o j e d n a k o w y m
poziomie w y k s z t a ł c e n i a . O b e j m o w a ł ich w s p ó l n y p r o g r a m zajęć szkol
n y c h , w k t ó r y m zagadnienia z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą b y ł y d o ś ć sze
roko u w z g l ę d n i a n e . N p . n i e k t ó r e lekcje, tzw. wychowawcze, p o ś w i ę c a n e
b y ł y w y k ł a d o m z zakresu h i s t o r i i i k u l t u r y ziemi sieradzkiej. U z u p e ł
n i a ł y je zalecane l e k t u r y dodatkowe, w y c i e c z k i do M u z e u m na okolicz
n o ś c i o w e prelekcje i w y s t a w y , spotkania szkolne z u z n a n y m i t w ó r c a m i
l u d o w y m i , i n s p i r o w a n a przez nauczycieli d z i a ł a l n o ś ć zbieracka zabyt
k ó w k u l t u r y l u d o w e j w terenie, a t a k ż e w ł ą c z a n i e u c z n i ó w do prac z w i ą
zanych z obchodami r e g i o n a l n y c h d n i k u l t u r y .
2 5
2 6
2 7
O p r ó c z podanych w y ż e j p o w o d ó w s z c z e g ó l n i e w a ż n y m
8 5
Z. S o b c z a k ,
Z zagadnień
1945 г., [w:] Szkice...,
s. 571-578.
« Ibidem,
s. 586.
życia
kulturalnego
powiatu
argumentem
sieradzkiego
po
8
w
Np.
zorganizowana
w
latach
1958-1961 I z b a
O g ó l n o k s z t a ł c ą c y m w P o d d ę b i c y czy w
Muzealna
PTTK
przy
P o d s t a w o w e j w S i k u c i n i e , a t a k ż e o t w a r t a w 1976 r. I z b a R e g i o n a l n a i I z b a
ci
Narodowej przy
pek,
Przewodnik
214-215, 248-250.
Zespole
po
izbach
Szkół
Liceum
1969 r. I z b a P a m i ę c i N a r o d o w e j p r z y S z k o l e
Rolniczych w
regionalnych
w
Wojsławicach. Рог.
Polsce,
Warszawa
M.
1980,
Pamię
Pokro-
s.
170-171,
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
65
LUDOWEJ
p r z e m a w i a j ą c y m za poznaniem p o g l ą d ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej na temat
l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej b y ł a ś w i a d o m o ś ć tego, że b ę d z i e ona
d e c y d o w a ć w p r z y s z ł o ś c i o zachowaniu l u b też z a n i k u sztuki l u d o w e j .
Gromadzenie o p i n i i tej m ł o d z i e ż y o sztuce l u d o w e j p r z e b i e g a ł o d w o
ma d r o g a m i . Pierwsza z n i c h p o l e g a ł a na t y m , że k a ż d y z u c z n i ó w w y
p o w i e d z i a ł pisemnie na t e m a t ogólnie s f o r m u ł o w a n y w ł a s n e refleksje
nad s z t u k ą l u d o w ą . D r u g a , m a j ą c a na celu u z u p e ł n i e n i e i z w e r y f i k o w a
nie u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i , p o l e g a ł a na przeprowadzeniu — w e d ł u g po
szerzonego kwestionariusza opracowanego do b a d a ń s o n d a ż o w y c h i n d y
w i d u a l n y c h — r o z m ó w z k a ż d y m z nich.
III.
A N A L I Z A MATERIAŁU,
WNIOSKI
2 8
Analiza całego zgromadzonego m a t e r i a ł u
pozwala na twierdzenie,
że wiedza badanych u c z n i ó w o sztuce l u d o w e j jest dość r o z l e g ł a i j e d
nolita, ale r ó w n o c z e ś n i e stosunek do tego zjawiska k u l t u r o w e g o i t o
w a r z y s z ą c y c h m u f o r m d z i a ł a l n o ś c i p o p u l a r y z a t o r s k i e j , w y r a ż a j ą c y się
w i n d y w i d u a l n y c h opiniach, jest w w y s o k i m stopniu z r ó ż n i c o w a n y .
W ś r ó d badanych nie b y ł o k o n t r o w e r s j i ani istotnej r ó ż n i c y z d a ń na
t e m a t p o j m o w a n i a zakresu p o j ę c i a sztuka l u d o w a . Rozumiano go bardzo
szeroko, o b e j m u j ą c t y m o k r e ś l e n i e m nie t y l k o w y t w o r y plastycznej, r ę
kodzielniczej i r z e m i e ś l n i c z e j t w ó r c z o ś c i wsi, ale t a k ż e f o l k l o r ( s ł o w n y ,
m u z y c z n y i taneczny) w r a z z t o w a r z y s z ą c ą m u o b r z ę d o w o ś c i ą . U w a ż a n o ,
że „ p o d miano sztuki l u d o w e j m o ż n a p o d c i ą g n ą ć wszystko, w k r ę g u cze
go obraca się w i e ś . Bo sztuka l u d o w a to p r z e c i e ż taniec, m u z y k a , u b i o r y ,
p r z e d m i o t y codziennego u ż y t k u , b a r w n e w y c i n a n k i , w y k o n a n e n a j r ó ż
n i e j s z y m i t e c h n i k a m i obrazy i obrazki, r z e ź b y " . S z t u k ą l u d o w ą są „ z a
r ó w n o r z e ź b y ludowe, j a k t a ń c e i m u z y k a , wiersze p o r u s z a j ą c e g ł ó w n e
s p r a w y w s i , r ó ż n e g o rodzaju m a l o w i d ł a , meble, stroje, t k a n i n y , w y s z y
wane s e r w e t y " . W s p ó ł c z e s n e w y r o b y i f o l k l o r t y l k o w ó w c z a s z a s ł u g u j ą
na o k r e ś l e n i e m i a n e m s z t u k i l u d o w e j , gdy w y r a s t a j ą ze ś r o d o w i s k a w i e j
skiego oraz n a w i ą z u j ą do jego t r a d y c j i regionalnej ( z a r ó w n o historycznej,
j a k w z o r ó w , m o t y w ó w , k o l o r ó w ) , a i c h t w ó r c a m i są m i e s z k a ń c y w s i .
Wydaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i , że d o m i n u j ą c y w p ł y w na takie p o j
m o w a n i e sztuki l u d o w e j m i a ł a szkoła, ś r o d k i masowego przekazu, ob
serwacja u c z e s t n i c z ą c a i m p r e z f o l k l o r y s t y c z n y c h .
W p o z o s t a ł y c h w y p o w i e d z i a c h r y s u j ą się j u ż zasadnicze r ó ż n i c e po
g l ą d ó w w ocenie sztuki l u d o w e j i j e j popularyzacji. Na i c h podstawie
m o ż e m y w y r ó ż n i ć 3 g ł ó w n e g r u p y o p i n i i na temat s z t u k i l u d o w e j : g r u
p ę A , g r u p ę B , g r u p ę C. Dla pierwszej z n i c h charakterystyczne są w y 2 8
nr.
Materiały
inwent.
1870.
te z n a j d u j ą
Z
nich
t e k s t u i jego p r z y p i s a c h .
S — Etnografia
Pol.
30/1
się w
pochodzą
Archiwum
wszystkie
Z a k ł a d u Etnografii
wypowiedzi
IHKM
cytowane
w
PAN
tej
pod
części
�66
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
powiedzi p o z y t y w n e , d r u g i e j negatywne, t r z e c i ą natomiast cechuje sto
sunek p o z y t y w n y do p e w n y c h zjawisk z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j i zarazem
n e g a t y w n y wobec i n n y c h .
Reprezentatywne
d l a g r u p y A są p o g l ą d y 6 badanych
u c z n i ó w ( w t y m 5 d z i e w c z ą t i 1 c h ł o p c a ) . S z t u k ę l u d o w ą u w a ż a n o w tej
g r u p i e za „ j e d n ą z najstarszych dziedzin t w ó r c z o ś c i l u d u , k t ó r a o d z w i e r
ciedla wierzenia, dawne o b r z ę d y religijne, ś w i a t o p o g l ą d , marzenia i uczu
cia l u d u wiejskiego... pokazuje codzienny t r u d , n i e d o l ę i r a d o ś ć c h ł o p ó w ,
i c h c i ę ż k ą p r a c ę " . To zjawisko k u l t u r o w e jest „ w y r a z e m w e w n ę t r z n e j
potrzeby ludowego t w o r z e n i a " . S w o i s t y m , z m a t e r i a l i z o w a n y m w y t w o r e m
w y o b r a ź n i l u d o w e j , n a w i ą z u j ą c y m do t r a d y c j i w s i polskiej i j e j specy
ficznej a t m o s f e r y , a t y m s a m y m b a r w n y m obrazem k u l t u r y c h ł o p s k i e j
sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t .
29
3 0
J u ż od najdawniejszych l a t sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a l u d n o ś c i w i e j
skiej w n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h i r o z w o j u i n t e l e k t u a l
n y m . , p o z w a l a ł a c z ł o w i e k o w i s t a ć się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m , t z n . s p r a w i a
ła, że praca d a w a ł a m u s a t y s f a k c j ę , zadowolenie i o c z y w i ś c i e r o z r y w k ę " .
R ó w n o c z e ś n i e z a s p o k a j a ł a potrzeby k u l t u r a l n e , estetyczne i u t y l i t a r n e
środowiska. Łączono więc t u wyraźnie sztukę ludową z k u l t u r ą warstwy
c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e p o d k r e ś l a n o , że d a w n i e j sztuka ludowa,
a s z c z e g ó l n i e f o l k l o r , b y ł y i n s p i r a c j ą dla t w ó r c ó w profesjonalnych, d z i ę
k i czemu sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a c a ł e m u n a r o d o w i p r z e t r w a ć t r u d n e
chwile... p r z y n o s i ł a u l g ę . I l u s t r u j ą c ż y c i e codzienne b y ł a zarazem s y m
b o l e m m i ł o ś c i do l u d u i ziemi ojczystej". U c z y ł a i uczy nadal „ n i e t y l k o
h i s t o r i i ojczystej, ale i k u l t u r y n a r o d u " . I n f o r m u j e ona w s p ó ł c z e s n y c h
o k u l t u r z e w s i oraz problemach a k t u a l n y c h n i e g d y ś dla tego ś r o d o
wiska
„dowiadujemy się z niej, jakie były obyczaje i zwyczaje naszych dziadków,
poznajemy gwarę chłopską, modne ówcześnie stroje, a z literatury ludowej dowia
dujemy się o problemach społecznych i politycznych, które ich bezpośrednio doty
czyły". Równocześnie „pozwala na oderwanie się od rzeczywistości dzięki nagro
madzeniu elementów nierealnych, fantastycznych, dzięki przedstawieniu postaci ży
jących jedynie w wyobraźni chłopów. Sztuka ludowa nakazuje zastanowić się nad
przeszłością i teraźniejszością [...] pozwala oderwać się od codziennych trosk i za
jęć, gdy np. oglądamy barwny i niezapomniany świat figurek i obrazów przedsta
wiających życie wsi polskiej od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszy".
P e ł n i t y m s a m y m obecnie f u n k c j e poznawczo-dydaktyczne i r e k r e a
cyjne, s p r z y j a j ą c p r z y t y m r e f l e k s j i nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą .
Podstawowa w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j p o l e g a ł a w i ę c i c h zdaniem na
28
„[...] oryginalnym w swej wyrazistości, nawiązującym do starych tradycji wsi
polskiej wytworem swoistej atmosfery wsi".
„Kolorowe wycinanki powstające w spracowanych dłoniach wiejskich kobiet,
barwne pająki i kolorowe zdobienia stanowią obraz polskiej wsi [...] obraz naszej
kultury sprzed kilkudziesięciu lat".
80
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
LUDOWEJ
67
s p r z y j a n i u zachowania narodowej substancji k u l t u r a l n e j w czasach n i e
w o l i oraz uczeniu i u ł a t w i a n i u rozumienia k u l t u r y w ł a s n e g o r e g i o n u
i k r a j u . Jej s z c z e g ó l n a w a r t o ś ć dla s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w y n i k a ł a z za
spokajania j e j g ł ó w n y c h potrzeb ż y c i o w y c h (z r e k r e a c y j n y m i w ł ą c z n i e )
oraz d o k u m e n t o w a n i a i i l u s t r o w a n i a s z c z e g ó ł ó w codziennego b y t u . Ze
w z g l ę d u na r o l ę , j a k ą n i e g d y ś o d e g r a ł a sztuka l u d o w a w k u l t u r z e w s i
i n a r o d u oraz na j e j obecne w a r t o ś c i dydaktyczne, artystyczne i re
kreacyjne, w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a w y r a s t a j ą c a ze ś r o d o w i s k a w i e j
skiego i o p i e r a j ą c a się na r e a k t y w o w a n y c h d a w n y c h w z o r a c h m a sze
r o k i e i a k t u a l n e znaczenie d l a k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Dlatego t e ż
zajmuje ona t a k w i e l e miejsca w prasie, r a d i u , t e l e w i z j i i i n s t y t u c j o n a l
n y m r u c h u k u l t u r a l n y m . Jest obecna we w s z y s t k i c h sferach codzien
nego ż y c i a .
„Wyroby tej sztuki są prezentowane nie tylko na wystawach czy festynach,
lecz również są nieodłącznym elementem wystroju i dekoracji ulic, mieszkań, szkół,
zakładów pracy itp. Dzieje się tak nie dlatego, że brak jest innych elementów
mogących służyć jako dekoracja, lecz dlatego, że sztuka ludowa jest po prostu
bardzo popularna dzięki swemu pięknu i oryginalności".
W a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą s z t u k i l u d o w e j najsilniej w tej g r u p i e p o d k r e
ś l a n ą jest j e j c h ł o p s k o ś ć . Jest to dorobek w ł a s n y w s i , powszechnie uzna
n y przez i n n e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e , r ó w n o r z ę d n y do d o r o b k u w t y m
zakresie w a r s t w o ś w i e c o n y c h , s t a n o w i ą c y i n t e g r a l n ą , ale o d r ę b n ą część
k u l t u r y narodowej.
Cechami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j , z k t ó r y c h
k a ż d a jest r ó w n o c z e ś n i e o d r ę b n ą w a r t o ś c i ą , są g ł ó w n i e : p i ę k n o , prosto
ta, swoboda, n a t u r a l n o ś ć , n i e p o w t a r z a l n o ś ć w znaczeniu o r y g i n a l n o ś c i
i u n i k a l n o ś c i , p r z e p y c h w r o z u m i e n i u bogactwa f o r m i k o l o r y s t y k i . S ą
to przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i z zakresu estetyki, ale estetyki specyficz
nie r o z u m i a n e j , ł ą c z o n e j b e z p o ś r e d n i o z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą da
nego regionu, poza k t ó r ą w a r t o ś c i te t r a c ą swoje znaczenie i c h o c i a ż
p r z e d m i o t y p o s i a d a j ą c e te cechy m o g ą z a c h o w a ć r a n g ę dzieł s z t u k i , to
j e d n a k j u ż nie w k a t e g o r i i s z t u k i l u d o w e j . Inaczej m ó w i ą c , aby dany
p r z e d m i o t z a s ł u g i w a ł na miano reprezentatywnego (np. dla sieradzkiej
sztuki ludowej) musi b y ć wykonany w konwencji formalnej i kolory
stycznej tego r e g i o n u
a t a k ż e n a w i ą z y w a ć do jego o b r z ę d o w o ś c i czy
3 1
3 2
** Zauważali, iż „to co zasługuje na szczególne podkreślenie to fakt, że wszel
kiego rodzaju elementy zdobnicze, jeśli np. chodzi o haft czy samą formę i kształt
przedmiotów sztuki ludowej, nie powtarzają się w niej. Wręcz przeciwnie, każdy
przedmiot wykonany jest inaczej, ciekawiej, każdy taniec wnosi jakieś nowe ele
menty i tego można sztuce ludowej pozazdrościć". Stwarza to sytuację, iż „sztuka
ludowa ma inny charakter od sztuki elitarnej i właśnie ten fakt zasługuje na
szczególne podkreślenie i wyróżnienie".
• „Np. biorąc pod uwagę sieradzką sztukę ludową można określić jej odrębną
w skali kraju kolorystykę widoczną znakomicie chociażby w sieradzkich tkaninach.
�68
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
o b y c z a j o w o ś c i , n i e z a l e ż n i e od tego, z jakiego okresu pochodzi. D o d a ć na
leży, że reprezentanci tej g r u p y w y k a z y w a l i się z n a c z n ą w i e d z ą o sztu
ce l u d o w e j regionu sieradzkiego i jej specyfice.
G ł ó w n y m zadaniem w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h jest r e a k t y
w o w a n i e m i n i o n e j s z t u k i wiejskiej oraz tworzenie na jej podstawie dzieł
n o w y c h . D z i ę k i t e m u s p e ł n i a j ą o n i funkcje w y c h o w a w c z e i p o ś r e d n i o
k u l t u r o t w ó r c z e . P e ł n i e n i e tej r o l i s p o ł e c z n e j u m o ż l i w i a i m w y o b r a ź n i a
p o ł ą c z o n a ze z n a j o m o ś c i ą r e a l i ó w życia w s i ( o b y c z a j ó w , codziennej p r a
cy etc.) i u m i e j ę t n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i . T w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h a r t y
s t ó w l u d o w y c h w o p i n i i przedstawicieli tej g r u p y pozwala nie t y l k o na
„ s z e r s z e poznanie s z t u k i naszych d z i a d k ó w " , ale r ó w n o c z e ś n i e „ p r z e d ł u
ża ż y c i e sztuce l u d o w e j " . G d y b y nie dzisiejsi t w ó r c y l u d o w i „ s z t u k a
l u d o w a z a g i n ę ł a b y z u p e ł n i e , a do tego p r z e c i e ż nie m o ż n a d o p u ś c i ć , g d y ż
k u l t u r a l u d o w a n a r o d u ś w i a d c z y o n i m s a m y m " . Część d z i e w c z ą t n a u
c z y ł a się n a w e t od kobiet ze w s i w y t w a r z a ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y z a l i
czane do s z t u k i l u d o w e j , j a k np. „ t ę c z o w e " sieradzkie w i a n k i . W y k o n u j ą
je dla swoich p r z y j a c i ó ł i k r e w n y c h , p o n i e w a ż , j a k t w i e r d z ą , są one
zawsze m i l e w i d z i a n y m p o d a r u n k i e m , d z i ę k i k t ó r e m u z y s k u j ą uznanie
umiejętności i zdolności wykonawczyni.
W powszechnej o p i n i i tej g r u p y u c z n i ó w t w ó r c y l u d o w i są to zdolni
ludzie m i e s z k a j ą c y na w s i , m i s t r z o w i e k a ż d y w swej dziedzinie, posia
d a j ą c y w y o b r a ź n i ę i u m i e j ę t n o ś c i p o z w a l a j ą c e i m o d t w a r z a ć wierzenia,
legendy, marzenia oraz rzeczywisty ś w i a t , tak j a k go w i d z i ś r o d o w i s k o
wiejskie . Zgodnie z t a k i m i z a ł o ż e n i a m i praca w y k o n y w a n a przez t w ó r
c ó w l u d o w y c h u w a ż a n a jest za t r u d n ą , w y m a g a j ą c ą nie t y l k o z d o l n o ś c i ,
ale czasu i c i e r p l i w o ś c i (np. p r z y h a f t o w a n i u czy w y c i n a n k a r s t w i e ) , zna
j o m o ś c i l u d z k i c h u c z u ć , o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w regionalnych, u m i e j ę t
n o ś c i obserwowania ś w i a t a , a t a k ż e z n a j o m o ś c i technik, w z o r ó w , s u r o w
ców, k o l o r y s t y k i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . K r y
teria oceny pracy t w ó r c ó w l u d o w y c h są zatem podobne do t y c h s ł u ż ą
cy cli o p i n i o w a n i u , e f e k t ó w t w ó r c z o ś c i profesjonalnej. Jednak fakt, że
t w ó r c y l u d o w i nie są l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , a ich n a r z ę d z i a p r a c y
3 3
D o m i n u j e t u kolor c z e r w o n y , k t ó r y jest p r z e c i n a n y p a s k a m i w k o l o r a c h : b i e l , ż ó ł ć ,
z i e l e ń , fiolet, n i e b i e s k i . P a s e c z k i
pasów
[...]
kolory
są
ułożone
te
w
są bardzo w ą s k i e
tęczę".
Motyw
w
„tęczy
stosunku
wyraźnie
do
czerwonych
zaznaczony
jest
r ó w n i e ż w sieradzkich w i a n k a c h z kolorowego papieru".
3 8
Oceny t w ó r c ó w
l u d o w y c h s ą np. takie: „ T w ó r c y ludowi — ludzie sztuki,
w i e l c y m i s t r z o w i e , k a ż d y w s w e j dziedzinie. Nie
cej, bo
czyż można
o d d a ć c o ś w i ę c e j od tego, co
to
n a l e ż y od n i c h ż ą d a ć niczego w i ę
jest r z e c z y w i ś c i e " ; „ L u d z i e c i
za
p o m o c ą prostych i podstawowych n a r z ę d z i jasno, p i ę k n i e , barwnie, swobodnie i n a
t u r a l n i e p r z e d s t a w i a j ą ś w i a t , j a k i m go w i d z ą " , a d z i ę k i „ s w o i m z d o l n o ś c i o m i u m i e
j ę t n o ś c i patrzenia na
że ludzkie ręce
[...]
świat
mogą
t k a n i n y i h a f t y [...]
potrafią
stworzyć
tak
stworzyć
prawdziwe arcydzieła";
fascynujące
Jaką olbrzymią wprawę
„I
pomyśleć,
krajobrazy, sceny ludzkiego
życia
m u s z ą m i e ć ci t w ó r c y , a b y
stwo
r z y ć c o ś w ł a ś c i w i e z niczego, m a j ą c do d y s p o z y c j i t y l k o p o d s t a w o w e i p r y m i t y w n e
narzędzia".
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
69
LUDOWEJ
szczególnie proste i p r y m i t y w n e , i c h dzieła z a s ł u g u j ą w o p i n i i tej g r u p y
m ł o d z i e ż y na w i ę k s z e uznanie n i ż t w ó r c z o ś ć profesjonalna (akademicka).
K a ż d y z u c z n i ó w tej g r u p y m i a ł osobisty k o n t a k t p r z y n a j m n i e j z j e d
n y m z uznanych r e g i o n a l n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h oraz p r z y p a t r y w a ł się
jego p r a c y i o g l ą d a ł w y k o n a n e przez niego p r z e d m i o t y . F a k t ten jest
o t y l e godny p o d k r e ś l e n i a , że o k o n t a k t zabiegali sami uczniowie o d w i e
d z a j ą c t w ó r c ó w w i c h domach, nie o g r a n i c z a j ą c się t y l k o do uczestni
czenia w organizowanych z n i m i spotkaniach l u b pokazach, w y s t a w a c h
czy festynach s z t u k i l u d o w e j . N a j w i ę c e j b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w m i e l i
z t k a c z k a m i , k o b i e t a m i w y k o n u j ą c y m i r ó ż n e akcesoria z zakresu p l a s t y
k i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i ) oraz r z e ź b i a r z a m i . D u ż y m zainteresowa
n i e m w ś r ó d n i c h cieszy się np. t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z a Szczepana M u c h y .
W y n i k a ono w znacznej mierze ze specjalnego c h a r a k t e r u jego prac,
k t ó r y c h t e m a t e m są postacie z bajek i w i e r z e ń oraz w i e ś n i a c y p r z y p r a
cy. T w ó r c a nie t y l k o umieszcza je w w i d o c z n y c h miejscach całej zagro
dy, ale n i e o m a l k a ż d y element k o n s t r u k c j i d o m u i b u d y n k ó w gospodar
czych, a t a k ż e sztachety w płocie, n i e k t ó r e s p r z ę t y gospodarskie i ule
ozdabia r z e ź b ą . Efekt t y c h d z i a ł a ń a r t y s t y c z n y c h jest t a k z a s k a k u j ą c y ,
że j u ż samo obejście stwarza w r a ż e n i e „ i s t n e g o m u z e u m " , p r z y c i ą g a j ą c
u w a g ę nawet p r z y g o d n y c h p r z e c h o d n i ó w i z a c h ę c a j ą c do poznania i c h
autora. Obok Szczepana M u c h y d u ż y m uznaniem cieszy się t w ó r c z o ś ć
innego r z e ź b i a r z a — S t a n i s ł a w a K o r p y . K a ż d y reprezentant z tej g r u
p y u c z n i ó w o g l ą d a ł jego prace oraz o d w i e d z a ł go osobiście. Pole zainte
r e s o w a ń K o r p y jest szerokie. O p r ó c z r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y zajmuje się
on m a l a r s t w e m , a nawet w y c i n a n k a r s t w e m . Dzieła swoje od lat p r e
zentuje na w y s t a w a c h k r a j o w y c h i zagranicznych. I c h t e m a t e m są c z ę
sto regionalne sceny o b r z ę d o w e i obyczajowe, zajęcia gospodarskie i do
m o w e . K o r p a z c a ł ą ś w i a d o m o ś c i ą swoje postacie r z e ź b i i maluje w stro
j u sieradzkim oraz zdobi elementami lokalnej k o l o r y s t y k i i o r n a m e n t y
k i (np. w jego obrazie M a t k a Boska zamiast a u r e o l i ma s i e r a d z k ą w y
c i n a n k ę l u d o w ą ) . Bardzo p o p u l a r n y w k r ę g u m ł o d z i e ż y tej g r u p y jest
r ó w n i e ż i n n y r z e ź b i a r z — Jerzy K a c z m a r e k . T e n ostatni zapraszany b y ł
k i l k a k r o t n i e do s z k o ł y , gdzie o p o w i a d a ł uczniom o swojej pracy, łącząc
n a r r a c j ę z pokazami, a najbardziej „ z d o l n y m i zapalonym u d z i e l a ł na
w e t i n s t r u k c j i i w t a j e m n i c z a ł w t a j n i k i w a r s z t a t u artystycznego". We
w s z y s t k i c h w y p o w i e d z i a c h u z e w n ę t r z n i a n y b y ł podziw i sympatia dla
tego t w ó r c y , k t ó r y p o t r a f i ł „ o c z a r o w a ć " s w o i m i c y k l a m i „ d i a b ł ó w " i „ k o
lędników".
W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A c h a r a k t e r y z o w a ł a
akceptacja
wszystkiego tego, co jest z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą , i c h ę ć posiadania
j a k n a j w i ę k s z e j ilości j e j w y t w o r ó w , bez w y r a ź n e g o zaznaczenia w ł a s
n y c h g u s t ó w i u p o d o b a ń e s t e t y c z n y c h . Jednakowo p o z y t y w n i e w y u
M
P r z y t y m nie b i o r ę t u pod u w a g ę d r o b n y c h r ó ż n i c w z n a j o m o ś c i
dotyczących
poszczególnych
szczegółów
dziedzin s z t u k i l u d o w e j , t e c h n i k w y k o n a n i a czy
barw
�70
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
r a ż a l i się o k a ż d e j dziedzinie l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, a w i ę c
z a r ó w n o o tkaninach, ceramice, stroju, j a k i m a l a r s t w i e czy r z e ź b i e
„ o d d a j ą c y c h w specyficzny, n i e m a l ż e fotograficzny s p o s ó b ż y c i e i dzia
ł a l n o ś ć l u d u p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w k r a j u " oraz „ p r z e p e ł n i o n y c h s w o i
stym humorem i wypowiadanych g w a r ą dawnych pieśniach ludowych,
wzbogacanych p i ę k n ą m u z y k ą i t a ń c e m " . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że
c z ę s t o k r o ć chcieliby p o s i a d a ć w swoich domach w i ę c e j prac l u d o w y c h
a r t y s t ó w , ale i c h zdaniem poza rzadko o r g a n i z o w a n y m i k i e r m a s z a m i
t w ó r c z o ś c i l u d o w e j j e d y n y m miejscem z a k u p u pozostaje „ C e p e l i a " ,
w k t ó r e j nie wszystko m o ż n a d o s t a ć i ceny są w y s o k i e . Jak t w i e r d z i l i ,
l u b i ą o g l ą d a ć w sklepach „ C e p e l i i " k o l o r o w e w y r o b y t w ó r c ó w l u d o w y c h ,
k t ó r e i c h zdaniem znakomicie n a d a j ą się do zdobienia m i e s z k a ń . Zazna
czali, że d z i ę k i „ C e p e l i i " sztuka l u d o w a wkracza do ż y c i a codziennego.
Wiele osób z miasta u r z ą d z a mieszkania „ w s p o s ó b l u d o w y " z a p e ł n i a j ą c
je „ o r y g i n a l n ą s z t u k ą l u d o w ą , co — j a k p o d k r e ś l a l i — w y g l ą d a bardzo
ł a d n i e " . Sztuka l u d o w a sprzedawana w t y c h sklepach cieszy się t a k ż e
d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w ś r ó d k l i e n t ó w zagranicznych.
Ta grupa u c z n i ó w r e p r e z e n t o w a ł a z b i e ż n e — p o z y t y w n e opinie na te
mat całej d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " i t w ó r c z o ś c i z a s p o k a j a j ą c e j potrzeby j e j
o d b i o r c ó w oraz na t e m a t w s p ó ł c z e s n y c h f o r m propagowania i p o p u l a r y
zacji s z t u k i l u d o w e j przez ś r o d k i masowego przekazu czy lokalne p l a
c ó w k i k u l t u r a l n e . S z c z e g ó l n y m i c h uznaniem c i e s z y ł y się i m p r e z y o cha
rakterze r e g i o n a l n y m , sieradzkie f e s t y n y s z t u k i l u d o w e j , k t ó r e u k a z u j ą
o s i ą g n i ę c i a a r t y s t ó w z c a ł e g o regionu. P r e z e n t u j ą „ n i e p o d o b n e jedno do
drugiego" w y r o b y garncarskie, tkackie, r z e ź b y oraz s p o s ó b i c h powsta
wania. Z a p o z n a j ą z a u t e n t y c z n y m i a k t u a l n i e t w o r z ą c y m i je l u d ź m i . S ą
one ich zdaniem najszerszym f o r u m , gdzie m o ż n a z a p o z n a ć się z t w ó r
cami, i c h d z i e ł a m i , a n a w e t t o k i e m pracy, oraz „ z o b a c z y ć ten m i n i o n y
ś w i a t t a k i m , j a k i m b y ł " w i c h regionie i z a k u p i ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y .
C z ę s t o k r o ć , j a k z a u w a ż a l i , są to r ó w n i e ż j e d y n e w i ę k s z e i m p r e z y k u l
t u r a l n e o charakterze p o p u l a r n y m , d o s t ę p n e i z r o z u m i a ł e dla k a ż d e g o ,
co nie pozostaje bez w p ł y w u na a t r a k c y j n o ś ć t y c h w i d o w i s k . A k c j e po
p u l a r y z u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą m a j ą dla n i c h przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i
poznawczo-dydaktyczne, handlowe, a t a k ż e w a l o r y r e k r e a c y j n o - r o z r y w k o w e . P r z e d s i ę w z i ę c i a te, j a k zgodnie p o d k r e ś l a l i , są bardzo potrzebne
i p o ż y t e c z n e r ó w n i e ż dlatego, że u m o ż l i w i a j ą t w ó r c o m l u d o w y m , c z ę s t o
s t a r y m i s a m o t n y m l u d z i o m , pomoc p i e n i ę ż n ą , k t ó r a jest n i e z w y k l e istot
na w i c h b u d ż e t a c h d o m o w y c h , ale — j a k d o d a w a l i — „ n i e chodzi t u
t y l k o o ź r ó d ł o z a r o b k ó w , lecz o fakt samego doceniania t w ó r c z o ś c i c z ł o r
w y t w o r ó w , j a k i e w y s t ą p i ł y m i ę d z y d z i e w c z ę t a m i i c h ł o p c a m i w tej g r u p i e . W y
p o w i e d z i d z i e w c z ą t b y ł y z r e g u ł y p e ł n i e j s z e n a t e m a t p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i ozdob
n e j , s t r o j u czy t k a n i n (ich k o l o r y s t y k i , f o r m etc),
natomiast c h ł o p c ó w w zakresie
r z e ź b y czy k o w a l s t w a .
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
71
w i e k a , k t ó r y często nie zdaje sobie s p r a w y ze swego t a l e n t u i w s t y d z i
się swej p r a c y " .
Festyny, j a r m a r k i l u d o w e i w y s t a w y , na k t ó r y c h t w ó r c y l u d o w i p r e
z e n t u j ą swoje prace, cieszą się i c h zdaniem zawsze „ o g r o m n y m zainte
resowaniem c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a " . A r g u m e n t o w a l i , że za k a ż d y m razem
na tego t y p u imprezach stragany i z a i m p r o w i z o w a n e w a r s z t a t y p r a c y
p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w , p r z y k t ó r y c h w y k o n u j ą o n i swoje „ d z i e ł a , są
w r ę c z o b l ę ż o n e " przez liczne grono p r a w d z i w i e zainteresowanych i „ z w y
k ł y c h ciekawskich". I aby p r z e k o n a ć się o bogactwie s z t u k i l u d o w e j , po
w i n n o się w n i c h koniecznie u c z e s t n i c z y ć , p o n i e w a ż innego rodzaju „ s p o t
kania z t w ó r c a m i i i c h s z t u k ą n a l e ż ą do r z a d k o ś c i " . To w ł a ś n i e d z i ę k i
t y m w i d o w i s k o m o ż y w a b a r w n y i zapomniany ś w i a t f i g u r e k , o b r z ę d ó w
i o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h ż y c i e dawnej w s i sieradzkiej, k t ó r y pobudza do
zastanowienia się nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W e d ł u g a u t o r k i i m
p r e z y tego rodzaju s p r z y j a j ą j e d n a k r ó w n i e ż u t r w a l a n i u się n i e r a c j o
n a l n y c h postaw i k r y s t a l i z o w a n i u się s i e l a n k o w y c h m i t ó w w ś r ó d części
m ł o d e g o pokolenia na temat „ b a r w n e g o i spokojnego ż y c i a d a w n y c h c h ł o
p ó w " . Ś w i a d c z ą o t y m z a s k a k u j ą c e refleksje, jakie s n u j ą n i e k t ó r z y p r z e d
stawiciele g r u p y A po b e z p o ś r e d n i m uczestnictwie w festynie s z t u k i l u
dowej. O d d a j ą je takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta:
„Wracając do domu często żal mi jest, że nie żyję już w świecie pokazanym
przez twórców ludowych, że coraz rzadziej spotykam stare drewniane chałupy
z bocianimi gniazdami, coraz rzadziej widzę kobiety ubrane na ludowo i wędru
jące na targ, że nikną wiejskie obyczaje i krajobrazy [...] Dlatego dobrze się dzieje,
że istnieje jeszcze dość liczna grupa artystów ludowych, zespołów pieśni i tańca,
które przypominają o przeszłości, o kolorowym i barwnym świecie dawnej wsi
i pozwalają lepiej znieść cenę postępu i cywilizacji wkraczającej coraz szerzej na
wieś".
Uczniowie z tej g r u p y w y r a ż a l i t a k ż e żal z p o w o d u zanikania d a w
n y c h z w y c z a j ó w i s z t u k i l u d o w e j i u w a ż a l i , że te, k t ó r e p r z e t r w a ł y , po
w i n n y b y ć „ s t a r a n n i e p i e l ę g n o w a n e przez m ł o d e pokolenie". Z a u w a ż a l i ,
że t w ó r c ó w l u d o w y c h jest coraz m n i e j , że z a j m u j ą się t ą d z i a ł a l n o ś c i ą
j e d y n i e ludzie starsi „ z n a j ą c y s z t u k ę i ż y c i e " . Z d r u g i e j s t r o n y p o d k r e
ś l a l i t r o s k l i w ą o p i e k ę p a ń s t w a s k i e r o w a n ą na pomoc t w ó r c o m l u d o w y m ,
o c h r o n ę i p o p u l a r y z a c j ę i c h prac. U w a ż a l i , iż w r a z z r o z w o j e m prze
m y s ł u p o w o d u j ą c y m m o d e r n i z a c j ę ż y c i a w s i , c e n ą , j a k ą się p ł a c i za po
s t ę p techniczny, nie p o w i n n a b y ć z a g ł a d a s z t u k i l u d o w e j .
R e p r e z e n t a n c i g r u p y B, w ś r ó d k t ó r y c h b y ł o 7 c h ł o p c ó w
i 1 dziewczyna, u w a ż a l i s z t u k ę l u d o w ą za j e d n ą z dziedzin k u l t u r y w s i
( z a r ó w n o dawnej, j a k i w s p ó ł c z e s n e j ) , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o g l ą
d ó w przedstawicieli g r u p y A p o d k r e ś l a j ą c y c h r o l ę i znaczenie s z t u k i l u
d o w e j w k u l t u r z e i sztuce n a r o d o w e j , t r a k t o w a l i to zjawisko k u l t u r o w o - s p o ł e c z n e g ł ó w n i e j a k o j e d n ą z licznych f o r m popieranej przez p a ń s t w o
d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j , k t ó r a jest i m znana, ale k t ó r a i c h nie interesu-
�72
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
je l u b jej nie a p r o b u j ą . Za t a k ą p o s t a w ą k r y ł o się niedostrzeganie albo
negowanie znaczenia i w a l o r ó w s z t u k i l u d o w e j . R z u t o w a ł a ona na wszyst
kie udzielane odpowiedzi. U n i k a j ą c powtarzania negacji, na t y m m i e j
scu o g r a n i c z ę się g ł ó w n i e do scharakteryzowania istoty p o g l ą d ó w tej m ł o
dzieży.
Przedstawiciele g r u p y В zgodnie t w i e r d z i l i , że ze s z t u k ą l u d o w ą s t y
k a j ą się codziennie w szkole, w kinie, w teatrze, t e l e w i z j i , m u z e u m , czy
t a j ą o niej na ł a m a c h prasy oraz o g l ą d a j ą na festynach, j a r m a r k a c h sztu
k i , w y s t a w a c h i t p . M i m o iż —- j a k sami p r z y z n a w a l i — sztuka l u d o w a
jest wszechobecna w ich otoczeniu, to jednak zainteresowanie n i ą tej
m ł o d z i e ż y jest niewielkie, a stosunek do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r
czości l u d o w e j n e g a t y w n y . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że sztuka l u d o w a
i c h nie interesuje i dlatego t e ż nie s t a r a j ą się z w r a c a ć na n i ą u w a g i a n i
n a w i ą z y w a ć k o n t a k t ó w z t w ó r c a m i l u d o w y m i l u b też, że zdecydowanie
nie p o d o b a j ą się i m „ t e r ó ż n e koszmarne odpustowe p r z e d m i o t y prezen
towane w sklepach «Cepelii» i na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h " . N p . j e
den z n i c h w y p o w i a d a się w ten s p o s ó b :
„Otwarcie
wpływu.
i
szczerze
Oglądam
t y l k o w t e d y , gdy
mówiąc
sztuka
ją raczej
obojętnie, a
oczywiście
spotkałoby
ludowa
nie
wywiera
nawet p o w i e d z i a ł b y m
na
mniie
żadnego
z przymusem i
to
s i ę to z o b u r z e n i e m l u d z i m n i e
otaczają
c y c h . M i a ł o to j u ż m i e j s c e k i l k a k r o t n i e podczas n a s z y c h s z k o l n y c h w i z y t w
muzeum.
Sztukę ludową
traktuję
j a k o c o ś , co
jest, i n a
co
nie
mam
zwracać
uwagi".
J e d n o m y ś l n i e zaprzeczali, iż p o s i a d a j ą p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j
p r z y z n a j ą c się w k i l k u p r z y p a d k a c h j e d y n i e do tego, że w i c h domach
są haftowane s e r w e t k i , gliniane dzbanuszki i doniczki zakupione przez
d o m o w n i k ó w w „ C e p e l i i " . O s o b i ś c i e nie w y r a ż a l i c h ę c i z a k u p u czego
k o l w i e k jeszcze. Ten stan rzeczy uzasadniali t y m , iż p r z e d m i o t y te nie
p o d o b a j ą się i m l u b nie p a s u j ą do w n ę t r z a , gdzie są g ł ó w n i e rzeczy za
kupione w m i e ś c i e .
S z c z e g ó l n i e negatywne opinie w y r a ż a n o w tej grupie o kapelach i ze
s p o ł a c h l u d o w y c h . C z ę s t e b y ł y takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta, że „ g d y
o g l ą d a j ą c t e l e w i z j ę z o b a c z ę zespół l u d o w y , w y c h o d z ę z pokoju. Nie m o g ę
s ł u c h a ć t y c h l u d o w y c h p r z y ś p i e w e k ani o g l ą d a ć podskakiwania starszych
p a ń — solistek w r y t m i e r z ę p o l e n i a s k r z y p k a ; d r a ż n i m n i e t o " , l u b nieco
m n i e j skrajne: „ n i e wszystkie u t w o r y m i się p o d o b a j ą [...] Nie l u b i ę ,
jeśli k t o ś m i e r n i e gra na j a k i m k o l w i e k instrumencie czy w y ś p i e w u j e
p r z y ś p i e w k i . Cieszy się p r z y t y m ogromnie, ś m i e j e się, a j a nie m o g ę
z r o z u m i e ć jego s ł ó w , k t ó r y c h on w y r a ź n i e nie w y m a w i a , a n ę d z n y grajek
jeszcze go z a g ł u s z a " . N a w e t ci, k t ó r z y u w a ż a l i , że m u z y k a l u d o w a za
w i e r a „ p e w n e w a r t o ś c i " , to j e d n a k t y l k o w ó w c z a s , gdy jest ona prze
tworzona przez m u z y k ó w profesjonalnych (np. K a r o l a Szymanowskiego,
F r y d e r y k a Chopina).
W ś r ó d ogółu badanych przedstawicieli tej g r u p y f o l k l o r m u z y c z n y
nie s p o t k a ł się w i ę c z a p r o b a t ą . Z i n n y c h dziedzin sztuki l u d o w e j r ó w -
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
73
nie n e g a t y w n i e j a k f o l k l o r m u z y c z n y z o s t a ł y ocenione w y c i n a n k i , k t ó r e
generalnie nie p o d o b a j ą się, chociaż — j a k s p r a w i e d l i w i e u s i ł u j ą oce
n i ć — „ m o ż e jest to praca ż m u d n a , ale w y n i k i tej p r a c y są n i e w i e l k i e .
P r z y pomocy w y c i n a n k i nie m o ż n a nic p r z e k a z a ć odbiorcy, nie m o ż n a
na niego o d d z i a ł y w a ć . T y l e t y l k o , że w y c i n a n k ę powiesi się na ś c i a n i e
i ona w i s i l u b p o ł o ż y pod s z k ł e m na stole, ale i tak jej w a l o r y d e k o r a
cyjne nie są zbyt w i e l k i e " . W i n n y c h opiniach uczniowie ci p o d k r e
ślali, że nie z n a j d u j ą i c h uznania drobne w y t w o r y s z t u k i l u d o w e j , ta
kie j a k t k a n i n y , kasetki, haftowane b l u z k i , gliniane dzbanuszki. U w a
żali je za w y r o b y r z e m i e ś l n i c z e i b y l i p r z e c i w n i n a z y w a n i u ich ekspo
n a t a m i sztuki. Natomiast p o z y t y w n i e w y r a ż a l i się o wszelkiego rodzaju
m o t y w a c h l u d o w y c h u z u p e ł n i a j ą c y c h ś r o d k i w y r a z u s z t u k i oficjalnej,
i to z a r ó w n o w zdobnictwie, j a k i w kompozycjach muzycznych.
M a l a r s t w o l u d o w e b y ł o m n i e j znane od i n n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i , ale
i ono nie s p o t k a ł o się z p o z y t y w n ą o c e n ą tej g r u p y u c z n i ó w , k t ó r z y za
rzucali m u „ p r z e s a d n i e jaskrawe k o l o r y , jakie z w y k l e m o ż n a s p o t k a ć
w m a l o w i d ł a c h dzieci s z k o ł y podstawowej, oraz temat [...] m a l o w a n i e
z r e g u ł y r o d z i n y wiejskiej na tle r o z w a l a j ą c e j się c h a ł u p y " .
W e d ł u g o p i n i i tej m ł o d z i e ż y j e d y n i e p o z y t y w n ą o c e n ę u z y s k a ł a r z e ź
ba l u d o w a . Uzasadniali, że r z e ź b a podoba i m się dlatego, iż „ u d e r z a
w niej z a r ó w n o prostota w y r a z u , j a k i prostota w y k o n a n i a . Jasno przed
stawione są w niej m y ś l i i d ą ż e n i a a r t y s t y , k t ó r y nie stosuje w y s z u k a
n y c h f o r m m a j ą c y c h w y r a z i ć jego uczucia, lecz prosto i z w i ę ź l e f o r m u
ł u j e s w ó j cel. W r z e ź b a c h nie potrzeba d o s z u k i w a ć się u k r y t y c h i s k o m
p l i k o w a n y c h u c z u ć a r t y s t y " . R z e ź b i a r z e w i c h odczuciu są „ l u d ź m i p r o
s t y m i , k t ó r z y s w o j ą w y o b r a ź n i ę p r z e l e w a j ą na k a w a ł e k w y d a ł o b y się
b e z u ż y t e c z n e g o d r e w n a " . F i g u r k i drewniane b y ł y j e d y n y m i p r z e d m i o
t a m i , k t ó r e c h ę t n i e chcieliby m i e ć we w ł a s n y c h mieszkaniach dla ozdo
b y w n ę t r z a . M i m o że praca r z e ź b i a r z y z y s k a ł a w tej g r u p i e w y s o k i e
uznanie, to jednak i pod jej adresem k i e r o w a n e b y ł y u w a g i k r y t y c z n e .
O d n o s i ł y się one g ł ó w n i e do masowej p r o d u k c j i f i g u r e k dla „ C e p e l i i " ,
gdzie „ w s z y s t k i e r z e ź b y są do siebie podobne i nie w i d a ć m i ę d z y n i m i
r ó ż n i c y , zawsze p r z e d s t a w i a j ą ten sam m o t y w : b a b ę i c h ł o p a " . I n n e s ą
d y f o r m u ł o w a n o w ten s p o s ó b : „ J e d y n i e co m i się nie podoba w r z e ź b i e
jest to, że t e m a t e m t y c h r z e ź b jest z w y k l e m ę k a Chrystusa, k t ó r y to
temat w e d ł u g m n i e jest j u ż zbyt oklepany". O g ó l n i e w grupie В t y l k o
r z e ź b a u z y s k a ł a niekwestionowane p r a w o do miana s z t u k i l u d o w e j . Co
w i ę c e j , b y ł a t ą d z i e d z i n ą t w ó r c z o ś c i , k t ó r a się podoba, a jej a u t o r z y za
s ł u g u j ą w e d ł u g t y c h u c z n i ó w na szacunek i s e r d e c z n o ś ć .
Współczesne formy propagujące i popularyzujące sztukę ludową, ja
kie p r o p o n u j ą ś r o d k i masowego przekazu, m ł o d z i e ż w tej g r u p i e u w a
żała za przesadne i n a t r ę t n e . Sprzeciw i c h b u d z i ł a z w ł a s z c z a ilość i j a
k o ś ć p r o g r a m ó w e m i t o w a n y c h w radio i t e l e w i z j i . Np. j a k s t w i e r d z i ł
jeden z u c z n i ó w „za k a ż d y m w ł ą c z e n i e m radioodbiornika r o z l e g a j ą się
�74
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
p r z y ś p i e w k i l u d o w e , k t ó r y c h c z ł o w i e k j u ż s ł u c h a ć nie m o ż e , a g d y w e ź
m i e s i ę g a z e t ę czy w y j d z i e na u l i c ę , w s z ę d z i e t y l k o sztuka l u d o w a , t a k
j a k b y j u ż nic innego nie b y ł o do s ł u c h a n i a czy o g l ą d a n i a " . S z c z e g ó l n i e
n e g a t y w n e opinie w y r a ż a ł a ta część u c z n i ó w o sieradzkich festynach f o l
k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e , j a k k o l w i e k m a ł o i c h i n t e r e s u j ą , to jednak w n i c h
u c z e s t n i c z ą ze w z g l ę d u na w y m a g a n i a s z k o ł y oraz „ d l a zabicia czasu".
P o d k r e ś l a l i , że i m p r e z y , k t ó r e o g l ą d a l i , b y ł y w r ę c z a n t y r e k l a m ą l u d o
w o ś c i i p r z y k ł a d e m złej o r g a n i z a c j i .
P o g l ą d y g r u p y С ( k t ó r ą r e p r e z e n t o w a ł o 7 c h ł o p c ó w i 9 dziew
cząt) na temat s z t u k i l u d o w e j c e c h o w a ł przede w s z y s t k i m b r a k ocen
s k r a j n y c h w znaczeniu z a r ó w n o p o z y t y w n y c h , j a k i n e g a t y w n y c h . N i e
k w e s t i o n o w a l i oni r o l i s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce narodowej
a n i t e ż j e j znaczenia w ż y c i u dawnej w s i . U w a ż a l i jednak, że patrzenie
na s z t u k ę l u d o w ą w y ł ą c z n i e pod k ą t e m j e j dawnego znaczenia jest za
d a n i e m przede w s z y s t k i m dla h i s t o r y k ó w k u l t u r y i s z t u k i . Natomiast
dla w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy w a ż n e jest g ł ó w n i e to, czy sztuka l u d o w a
s p e ł n i a jego oczekiwania estetyczne, zaspokaja potrzeby u t y l i t a r n e i r e
kreacyjne, pobudza w y o b r a ź n i ę oraz w y w o ł u j e p r z e ż y c i a n a t u r y a r t y
stycznej. Dlatego t e ż oceniali s z t u k ę l u d o w ą i t o w a r z y s z ą c e j e j i m p r e z y
g ł ó w n i e od s t r o n y i c h obecnych w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h , u t y l i t a r n o - d e 33
ю
M . i n . t a k w y p o w i a d a s i ę n a ten temat j e d e n z u c z n i ó w : „ P e w n e g o
nego
dnia, przeczytawszy
szy, r e k l a m d o t y c z ą c y c h
ruszyłem w
uprzednio
kilkanaście
sieradzkiego
jarmarku
s t r o n ę sieradzkiego r y n k u .
zachęcających
ludowego —
słonecz
informatorów,
odświętnie
afi
odzian
A ż m i ł o b y ł o p o p a t r z e ć n a rzesze
—
ciekaw
s k i c h , t a k i c h j a k j a s u n ą c y c h w t y m s a m y m k i e r u n k u . A w i ę c nie t y l k o j a z o s t a
łem
ogłupiony
papierami i hasłami
Tuż przy rynku
Dalej ukazują
Oto w
nosze
|[...] N o
i wreszcie
owo
miejsce
pielgrzymek.
n a m i a s t k a i m p r e z y , s k l e c o n a szopa i m i t u j ą c a n ę d z n i e k a r c z m ę
s i ę budy obskurne obstawione
m i e j s c u , gdzie
miano
pokazywać
i innego r o d z a j u r e k w i z y t y
przez licznych s y m p a t y k ó w
ó w folklor, sprzedawano
bynajmniej
nie
ludowego
[...]
folkloru.
majtki,
biusto
pochodzenia
[...]
No
c ó ż , p o s z e d ł e m do innego s t o i s k a , a t a m k i e ł b a s k i i k a s z a n k a . T r z e b a p r z y z n a ć , ż e
tu b y ł o n a j t ł o c z n i e j . A szkoda. N ę d z n e w ę d l i n y
o d s u n ę ł y oczy w i ę k s z o ś c i
od
jakże
p i ę k n y c h s t o j a k ó w o f e r u j ą c y c h gustowne, ś w i e c ą c e i j a s k r a w e p ł a s z c z e z podejrza
nych tworzyw. W sumie impreza j a k najbardziej udana. U d a ł o mi się raptem
zo
b a c z y ć kilka d z b a n k ó w i ż e l a s t w o z jakiejś kuźni. To b y ł m ó j kontakt z sieradzką
sztuką ludową.
biono s z m i r ę !
Specjalnych refleksji w y c i ą g n ą ć
n i e m o g ł e m , no bo z czego?
T a k j a k ja wielu rozczarowanych ruszyło
soły był powrót.
Z głośników
z powrotem.
Zro
Jakże
r y c z a ł o : „ J a k s i ę masz kochanie", nieodparcie
we
przy
w o ł u j ą c n a m y ś l o w ą w i e j s k ą s i e l a n k ę {...] C o z a u d a n a i m p r e z a [...] O s o b i ś c i e
mały
Przyznam
s i ę , że nie
pamiątkami
itd.
i
zostawić
t r u d n o to
zależy
wiele.
w s z y s c y mogli
bo
po
mam
k o n t a k t ze s z t u k ą l u d o w ą . N i e b y w a m n a f e s t y n a c h , r ó ż n y c h i m p r e z a c h {—]
Ale
przepadam
gdy
w
za l u d o w ą
chciałbym
muzyką,
coś zobaczyć,
koszmarnymi
widzę
spokoju. O d prezentacji t w ó r c z o ś c i
Szkoda, że nie
było
garncarza, kobiet
z o b a c z y ć . Szkoda, ż e nie
takiej prezentacji, z j a k ą
z a p r a g n ą ć kontaktu z folklorem".
zadbano
się zetknąłem,
odpustowymi
właśnie
ludowej,
wykonujących
takie
historie
jej
sposobu,
wycinanki, by
o bardziej e s t e t y c z n ą
naprawdę
można
formę.
No
już więcej
nie
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
76
LUDOWEJ
k o r a c y j n y c h , a t a k ż e r o z r y w k o w y c h . W t a k i m stosunku do s z t u k i l u d o
w e j u j a w n i a ł y się z w ł a s z c z a upodobania estetyczne tej m ł o d z i e ż y . D a ł y
się t u z a o b s e r w o w a ć s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e p o g l ą d ó w m i ę d z y c h ł o p c a m i
a d z i e w c z ę t a m i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin l u d o w e j t w ó r
czości a r t y s t y c z n e j .
D z i e w c z ę t a zdecydowanie p r e f e r o w a ł y i p o z y t y w n i e o c e n i a ł y przede
w s z y s t k i m w y t w o r y p l a s t y k i ozdobnej (np. w y c i n a n k i , b u k i e t y z k w i a
t ó w ) i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i weselne, w i e ń c e d o ż y n k o w e , pisanki)
oraz t k a n i n y ( z a r ó w n o w postaci n a r z u t na ł ó ż k a i p a s i a k ó w , j a k i ser
wet bogato zdobionych w y s z y w k ą ) i s t r ó j l u d o w y . W y r a ż a ł y swoje uzna
nie r ó w n i e ż dla m a l a r s t w a ( w t y m i m a l a r s t w a na szkle). P o z y t y w n a
ocena tej dziedziny s z t u k i (malarstwa ludowego) w y n i k a ł a m . i n . z n i e
zrozumienia w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i akademickiej, k t ó r e j p r z e c i w s t a w i a ł y
jasność wypowiedzi, prostotę i realizm obrazów ludowych. Przyznawa
ły m. in.:
„Absolutnie
kreskach
nie
r o z u m i e m sztuki w s p ó ł c z e s n e j . C o ludzie w i d z ą
namalowanych na
płótnie
a r t y s t ó w ludowych „jest prosta w
l o r ó w p o d s t a w o w y c h i nie
przedstawić
jako czarne czy
zakładów
żadne
n i e b i e s k i e . I to
w
jest sztuka?"
tych
kilku
Twórczość
U ż y w a j ą oni p r z e d e w s z y s t k i m
ceregiele, a b y
właśnie
np.
podoba m i
czerwone
się w
dekoracyjnych, ale
[...]
i to w c a l e nie
sztuce
dlatego, ż e
dlatego, ż e w ł a ś n i e te l u d o w e s ą
ko
jabłko
t w ó r c ó w l u d o w y c h „ d o s k o n a l e n a d a j ą s i ę do
pracy, ulic, szkół, m i e s z k a ń
innych e l e m e n t ó w
dla
k a r t o n i e ? C z y to
odbiorze [...]
b a w i ą się w
d o w e j — j e j prostota". D z i e ł a
racji
czy
lu
deko
brakuje
zrozumiałe
każdego".
Wysoka ranga r z e ź b y l u d o w e j w ś r ó d o d b i o r c ó w m i e j s k i c h b y ł a i m
doskonale znana, ale r ó w n o c z e ś n i e same t w i e r d z i ł y , ż e t e n rodzaj t w ó r
czości jest dla n i c h m a ł o poznawczy w odbiorze, a n a w e t w r ę c z niezro
z u m i a ł y . O g ó l n i e b y ł y zdania, że r z e ź b a f i g u r a l n a nie pobudza i c h w y
obraźni.
„Rzeźby
ludowe
są
przeważnie
proste, ubogie w
elementy
dekoracyjne
mnie n i e z r o z u m i a ł e — w y z n a w a ł y uczennice — nie r o z u m i e m s y m b o l i k i
tych
0 ile w o g ó l e c o ś p r z e d s t a w i a j ą i s y m b o l i z u j ą . W m o i m m n i e m a n i u s ą one
stu
rzeźbionymi
kawałkami
drewna.
Dlatego
też rzeźbiarze
ludowi
wcale
i
dla
rzeźb,
po
mi
pro
nie
i m p o n u j ą , m i m o i ż w i e m , ż e j e s t to t r u d n a i m o z o l n a p r a c a " .
Z u p e ł n i e odmienne p o g l ą d y w y r a ż a ł y z k o l e i o t a ń c a c h , muzyce i p i e
ś n i a c h l u d o w y c h , z w ł a s z c z a t y c h z w ł a s n e g o regionu. T a ń c e l u d o w e —
jak twierdziły — oglądają z przyjemnością zarówno w telewizji, jak
1 na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h . M a j ą one dla n i c h „coś u r z e k a j ą c e g o ,
coś co p r z y c i ą g a u w a g ę " . Piosenki l u d o w e o d z n a c z a j ą się r o z m a i t o ś c i ą
m e l o d i i i s ł ó w . „ S ł o w a te o p i e w a j ą c z ę s t o p o s t a ć j a k i e g o ś bohatera czy
w y p a d k i historyczne, czy t e ż w y c i n k i z ż y c i a p r o s t y c h l u d z i . G d y i c h
s ł u c h a m y , m y ś l ą przenosimy się w inne, często o d l e g ł e miejsce". F o l
k l o r m u z y c z n y i taneczny urzeka je m e l o d y j n o ś c i ą , r y t m e m oraz b o g a t ą
s t r o n ą n a r r a c y j n ą , o p o w i a d a j ą c ą r ó ż n e losy b o h a t e r ó w i r e a g u j ą c ą o s t r y
m i , d o w c i p n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i w k a ż d e j s y t u a c j i s p o ł e c z n e j . Dodat-
�76
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
k o w y m w a l o r e m w y s t ę p ó w z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h jest dla n i c h s t r ó j
ludowy.
C h ł o p c y z g r u p y С z k o l e i p o z y t y w n i e oceniali g ł ó w n i e r z e m i o s ł o
artystyczne (kowalstwo, garncarstwo) oraz r z e ź b ę . Natomiast z m n i e j
szym aplauzem w y r a ż a l i się o t w ó r c z o ś c i zdobniczej oraz z e s p o ł a c h f o l
k l o r y s t y c z n y c h . I c h zdaniem z a r ó w n o w y r o b y garncarskie, j a k i me
taloplastyczne dobrze p r e z e n t u j ą się w e w s p ó ł c z e s n y c h w n ę t r z a c h miesz
k a l n y c h , natomiast w y c i n a n k i czy w i a n k i w a l o r ó w t a k i c h j u ż nie p o
s i a d a j ą . R ó w n i e ż f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny s t r a c i ł s w o j ą a k t u a l n o ś ć ,
a prezentowany w nadmiarze w ś r o d k a c h masowego przekazu p o w o d u j e
uczucie p r z e s y t u i i r y t a c j i .
Ogólnie wśród r e p r e z e n t a n t ó w grupy С współczesne formy populary
zacji i propagowania s z t u k i l u d o w e j nie s p o t k a ł y się z o c e n ą n e g a t y w
n ą , ale w s k a z y w a l i o n i na pewne n e g a t y w n e zjawiska w t y m zakresie,
j a k np. rozpowszechnianie j e d n y c h i t y c h samych w z o r ó w . U w a ż a l i , iż:
„ s z k o d l i w e jest f a b r y k o w a n i e seryjnej tandety, g r o m a d i d e n t y c z n y c h
r z e ź b o l e d w o zarysowanych k s z t a ł t a c h p o d s z y w a j ą c y c h się p o d t w ó r
czość a r t y s t y c z n ą czy o b r a z k ó w , na k t ó r y c h powtarza się stale t e n sam
temat w coraz bardziej napuszonych b a r w a c h " . K r y t y c z n i e odnosili s i ę
r ó w n i e ż do t r a k t o w a n i a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w y ł ą c z n i e j a k o „ d o c h o d o
wego z a r o b k u " , co i c h zdaniem ma miejsce dość często, p o n i e w a ż c z ę ś ć
n a w e t uznanych t w ó r c ó w l u d o w y c h oddala się od autentycznego t w o
rzenia „i w pogoni za p i e n i ę d z m i masowo p o w i e l a w ł a s n e l u b cudze w z o
r y " . M i m o t y c h u w a g generalna opinia o t w ó r c a c h l u d o w y c h b y ł a p o z y
t y w n a . U w a ż a n o i c h p r a c ę za w a r t o ś c i o w ą p o p u l a r y z a c j ę k u l t u r y d a w
nej w s i , k t ó r e j pewne elementy dobrze k o r e s p o n d u j ą ze w s p ó ł c z e s n ą
sztuką użytkową i dekoracyjną.
I m p r e z y p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i w o p i n i i tej g r u p y
badanych p o s i a d a ł y przede w s z y s t k i m w a l o r y poznawczo-rekreacyjne.
Zapoznawały z d a w n ą i obecną kulturą i sztuką r e g i o n u
oraz b y ł y
a t r a k c y j n e ze w z g l ę d u na niedostatek i n n y c h , k o n k u r e n c y j n y c h i m p r e z
o charakterze k u l t u r a l n y m . Z a u w a ż a l i j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , iż w r a z
z u p ł y w e m czasu ich u d z i a ł w t y c h w i d o w i s k a c h maleje, p o n i e w a ż czu
j ą się „ z n u d z e n i c i ą g ł y m o g l ą d a n i e m tego samego".
3 6
*» N i e j e d n o k r o t n i e w ł a ś n i e w czasie f e s t y n u l u d o w e g o m i a ł y m i e j s c e i c h p i e r w
sze b e z p o ś r e d n i e
widziałam
starsze
k o n t a k t y ze s z t u k ą
kobiety,
które
ludową
robiły
na
i jej twórcami.
„Kiedyś
na
festynie
krosnach, przędły
wełnę
[...]
i
odtąd
j e s t e m p e ł n a p o d z i w u d l a i c h p r a c y , ale s a m a n i g d y b y m s i ę n i e z g o d z i ł a tak
cować
Dlatego
[...]
Po
raz pierwszy zresztą
wtedy
zobaczyłam,
też w y d a j e m i się, że pokazy sztuki ludowej
pra
j a k s i ę takie rzeczy robi.
s ą bardzo d o b r ą
okazją
do
d o w i e d z e n i a s i ę c z e g o ś z ż y c i a c h ł o p ó w , o t y m co i m s i ę p o d o b a ł o , j a k s i ę u b i e r a l i ,
bawili i w
o g ó l e ż y l i . W tej c h w i l i p r z e c i e ż n a w s i t a k i c h r z e c z y nie s p o t y k a s i ę
c z ę s t o , to t y l k o n i e k t ó r z y l u d z i e z a j m u j ą
sprzedają''.
się t w ó r c z o ś c i ą , a swoje
wyroby
później
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
77
W p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h m ł o d z i e ż y szkolnej ze w s i podsier a d z k i c h na temat s z t u k i l u d o w e j u d e r z a j ą s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e ocen za
z n a c z a j ą c e się m i ę d z y r e p r e z e n t a n t a m i g r u p y A i g r u p y B .
W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A b y ł y w y j ą t k o w o d e k l a r a t y w n e ,
a i c h t r e ś ć zgodna z o f i c j a l n y m i t w i e r d z e n i a m i o sztuce l u d o w e j , j a k i e
propagowane są przez ś r o d k i masowego przekazu, s z k o ł ę czy t e ż r ó ż n e gb rodzaju f o l d e r y i r e k l a m ó w k i . Z w r a c a ł o w n i c h u w a g ę ciągłe p o d
k r e ś l a n i e znaczenia s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e narodowej, b e z k r y t y c z
nie p o z y t y w n e opinie o w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c a c h l u d o w y c h i f o r m a c h
p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą oraz b r a k j a k i c h k o l w i e k p r ó b zazna
czenia osobistego stosunku do zagadnienia. G d y b y oceny p o z o s t a ł e j m ł o
d z i e ż y b y ł y identyczne, m o ż n a b y w y s u n ą ć przypuszczenie, że podawa
no j a k o w ł a s n e t r e ś c i dobrze wyuczone, przygotowane do odpytania przez
nauczyciela, l u b t e ż p o s ł u g i w a n o się (zwłaszcza w pierwszej części ba
d a ń — w w y p o w i e d z i a c h pisemnych) m a t e r i a ł a m i p o m o c n i c z y m i w po
staci np. k a t a l o g ó w czy i n n y c h o p r a c o w a ń o sztuce. W trakcie b a d a ń
uczniowie nie m i e l i j e d n a k m o ż l i w o ś c i korzystania z d o d a t k o w y c h po
mocy, natomiast a r g u m e n t o i c h w i ę k s z e j — n i ż u p o z o s t a ł y c h r ó w i e ś n i
k ó w — p i l n o ś c i w p r z y s w a j a n i u m a t e r i a ł u zalecanego przez s z k o ł ę nie
z n a l a z ł potwierdzenia w o g ó l n y c h w y n i k a c h w nauce, a t a k ż e z o s t a ł au
t o r y t a t y w n i e w y k l u c z o n y przez nauczycieli. Z a r ó w n o w y n i k i w nauce,
jak opinie w y c h o w a w c ó w ś w i a d c z y ł y w y r a ź n i e o t y m , że uczniowie ne
g a t y w n i e ustosunkowanej do s z t u k i l u d o w e j g r u p y В w y k a z y w a l i się
nie m n i e j s z ą g o r l i w o ś c i ą w nauce. W y s u n i ę t e przypuszczenie ostatecz
nie p o d w a ż y ł y informacje uzyskane w czasie r o z m ó w i n d y w i d u a l n y c h
z uczniami. W y n i k a ł o z n i c h jednoznacznie, że d u ż y zakres w i e d z y ba
danej m ł o d z i e ż y na temat artystycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie jest r ó w
noznaczny z p o z y t y w n y m do niej stosunkiem.
P o n i e w a ż w ś r ó d przedstawicieli g r u p y A b y ł a p r z e w a ż a j ą c a w i ę k s z o ś ć
d z i e w c z ą t , natomiast w grupie В — c h ł o p c ó w , k o l e j n y m n a s u w a j ą c y m
się przypuszczeniem b y ł o twierdzenie o p o z y t y w n y m stosunku do sztu
k i l u d o w e j d z i e w c z ą t , natomiast n e g a t y w n y m c h ł o p c ó w . Przed t a k i m
u o g ó l n i e n i e m p o w s t r z y m y w a ł y jednak w y w a ż o n e opinie przedstawicieli
najliczniejszej g r u p y С (gdzie proporcje liczbowe m i ę d z y c h ł o p c a m i
a d z i e w c z ę t a m i nie b y ł y tak d u ż e , j a k w d w u poprzednich grupach),
k t ó r e nie u p o w a ż n i a ł y do tak jednoznacznych w n i o s k ó w . Dopiero b l i ż
sze poznanie h i s t o r i i rodzin badanej m ł o d z i e ż y oraz stanu i c h o g ó l n e j
z a m o ż n o ś c i , j a k się w y d a j e , p o z w o l i ł o na zrozumienie p r z y c z y n r ó ż n i c y
jej p o g l ą d ó w , w t y m z w ł a s z c z a m i ę d z y przedstawicielami g r u p y A i g r u РУ B .
Uczniowie z g r u p y A w ś r ó d swoich n a j b l i ż s z y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y
m i e l i osoby ściśle z w i ą z a n e z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą . B y ł y to b a b k i albo
m a t k i z a j m u j ą c e się t k a n i e m d e k o r a c y j n y c h n a r z u t dla „ C e p e l i i " , cza
sami r ó w n i e ż h a f t u j ą c e f a r t u c h y i b l u z k i czy w y k o n u j ą c e t r a d y c y j n e
�78
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ozdoby na o k o l i c z n o ś c i o w e k o n k u r s y organizowane przez m u z e u m .
W k i l k u p r z y p a d k a c h i c h dalsi k r e w n i b y l i przez p e w i e n czas c z ł o n k a
m i Z e s p o ł u Regionalnego w Z d u ń s k i e j W o l i . Ze s z t u k ą l u d o w ą s t y k a l i
s i ę w i ę c ci uczniowie od dawna, i to z a r ó w n o w d o m u , j a k i podczas i m
prez f o l k l o r y s t y c z n y c h , w k t ó r y c h uczestniczyli c z ę s t o „ d o t o w a r z y s t w a " .
Zajmowanie się t w ó r c z o ś c i ą i c h b l i s k i c h b y ł o nie t y l k o u z u p e ł n i e n i e m
b u d ż e t ó w d o m o w y c h , ale p r z y s p a r z a ł o i m r ó w n i e ż splendoru. T u b y ł o
w i ę c , j a k n a l e ż y sądzić, g ł ó w n e ź r ó d ł o i c h n i e z w y k l e p o z y t y w n y c h o p i
n i i o sztuce l u d o w e j i j e j t w ó r c a c h , a t a k ż e o d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " .
Oficjalne p o g l ą d y m ó w i ą c e o s z c z e g ó l n e j r o l i i zadaniach p e ł n i o n y c h
przez s z t u k ę l u d o w ą , z a r ó w n o d a w n ą j a k i w s p ó ł c z e s n ą , b y ł y w i ę c przez
t ę g r u p ę s z c z e g ó l n i e ł a t w o przyswajane. Przekonania te u t r w a l a ł y się
wraz z o b s e r w o w a n y m przez n i c h w z r o s t e m s p e k t a k u l a r n y c h a k c j i p r o
p a g u j ą c y c h i p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą regionu oraz r o s n ą c ą l i c z
bą p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych poświęconych twórczości ludo
w e j , a t a k ż e m o d ą na w s z e l k ą l u d o w o ś ć w miastach.
W zestawieniu o p i n i i g r u p y A i g r u p y В m o ż n a z a u w a ż y ć r ó w n i e ż ,
iż p e w i e n w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e p o g l ą d ó w na temat s z t u k i l u d o w e j
m i a ł a o g ó l n a z a m o ż n o ś ć r o d z i n badanych u c z n i ó w . M ł o d z i e ż z g r u p y В
w y w o d z i ł a się z d o m ó w o w y ż s z y m n i e o m a l „ m i e j s k i m " standardzie
w n ę t r z m i e s z k a l n y c h z f a b r y c z n y m i segmentami m e b l o w y m i , w k t ó r y c h
miejsce t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j z a s t ą p i ł y ozdobne s u b s t y t u t y m i e j
skiego pochodzenia. P o t w i e r d z a j ą m o i m zdaniem te sugestie w y n i k i b a
d a ń p o g l ą d ó w g r u p y С oraz f a k t , iż j e d y n ą d z i e d z i n ą s z t u k i a k c e p t o w a
n ą i p o z y t y w n i e o c e n i a n ą w g r u p i e В b y ł a r z e ź b a , c z y l i t w ó r c z o ś ć cie
sząca się obecnie s z c z e g ó l n ą m o d ą i uznaniem w miastach.
B i o r ą c pod u w a g ę opinie o sztuce l u d o w e j przedstawicieli wszystkich
trzech g r u p m o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że obecne upodobania do
p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i m a j ą swoje analogie w podziale za
j ę ć (nawet t y c h o charakterze a r t y s t y c z n y m ) , j a k i o b o w i ą z y w a ł w t r a
d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w o b r ę b i e p ł c i . M ę ż c z y ź n i t w o r z y l i prze
de w s z y s t k i m o b i e k t y i p r z e d m i o t y z d r e w n a , m e t a l u i g l i n y (np. r z e ź b y ,
okucia, c e r a m i k ę ) . K o b i e t y natomiast z a j m o w a ł y s i ę g ł ó w n i e t k a c t w e m ,
hafciarstwem, p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą i z d o b n i c z ą . Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t
k a m i te t r a d y c y j n e domeny t w ó r c z e u t r z y m a ł y się do dziś. W ocenie ca
łej s z t u k i l u d o w e j bardzo w y r a ź n i e czytelne b y ł o preferowanie przez
d z i e w c z ę t a t w ó r c z o ś c i „ k o b i e c e j " , natomiast „ m ę s k i e j " przez c h ł o p c ó w .
We w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j sztuce sieradzkiej p r z e w a ż a t w ó r c z o ś ć zdob
nicza i dekoracyjna, co m o g ł o b y ć j e d n ą z p r z y c z y n mniejszego n i ą za
interesowania c h ł o p c ó w n i ż d z i e w c z ą t . D o d a ć n a l e ż y , że u p i ę k s z a n i e
w n ę t r z mieszkalnych czy s t r o j u jest t r a d y c y j n y m zadaniem kobiet, d l a
tego t e ż — j a k się w y d a j e — adaptowanie s z t u k i l u d o w e j do obcego
otoczenia i u b i o r u p r z y c h o d z i ł o d z i e w c z ę t o m s z c z e g ó l n i e ł a t w o .
O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że sztuka l u d o w a oceniana b y ł a przez ba-
�SPOŁECZNE FUNKCJE
SZTUKI
LUDOWEJ
79
d a n y c h przede w s z y s t k i m pod k ą t e m jej w a l o r ó w estetyczno-dekoracyjn y c h , w i d o w i s k o w y c h oraz dydaktyczno-poznawczych. T a k i s p o s ó b pa
trzenia na s z t u k ę l u d o w ą s t y m u l o w a ł stawianie w y s o k i c h w y m a g a ń k a ż
d e m u j e j d z i e ł u , z a r ó w n o w zakresie estetyki, j a k i k o n i e c z n o ś c i p r z e
k a z y w a n i a „ g ł ę b o k i c h " t r e ś c i . Podobnie w i ę c , j a k w p r z y p a d k u s ą d ó w
o sztuce e l i t a r n e j (akademickiej), jeśli d a n y p r z e d m i o t l u b dziedzina t w ó r
czości s p e ł n i a ł y osobiste oczekiwania czy z a s p o k a j a ł y upodobania este
tyczne, oceniane b y ł y p o z y t y w n i e , j e ś l i nie — n e g a t y w n i e . D o t y c z y ł o to
w takiej samej mierze p o g l ą d ó w na temat f o r m propagowania s z t u k i l u
dowej.
Zaobserwowane generalne tendencje w ocenie s z t u k i l u d o w e j przez
w s p ó ł c z e s n ą m ł o d z i e ż w i e j s k ą są w y r a z e m patrzenia na j e j obecne f u n k
cje s p o ł e c z n e , miejsce i r o l ę w n a j b l i ż s z y m otoczeniu i ż y c i u k u l t u r a l
n y m k r a j u . Te funkcje s p o ł e c z n e są teraz inne od t y c h , j a k i e p e ł n i ł a sztu
ka l u d o w a w okresach poprzednich. Natomiast oficjalnie g ł o s z o n e po
g l ą d y o sztuce l u d o w e j o d w o ł u j ą się przede w s z y s t k i m do j e j dawnego
znaczenia i r o l i historycznej. Jako historycznie u k s z t a ł t o w a n e stereotypy
widzenia zjawisk z dziedziny k u l t u r y l u d o w e j są w s p ó ł c z e ś n i e obalane,
m o d y f i k o w a n e oraz k o r y g o w a n e nie t y l k o przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a spo
ł e c z n e , ale n a w e t jednostki. Ten proces w a r t o ś c i o w a n i a z a l e ż y nie t y l k o
od stosunku do c a ł e g o d o r o b k u k u l t u r y wsi, ale t a k ż e od miejsca, j a k i e
zajmuje artystyczna t w ó r c z o ś ć l u d o w a w d a n y m ś r o d o w i s k u s p o ł e c z
n y m . M ł o d z i e ż w i e j s k a o d w o ł u j e się w i ę c coraz rzadziej do t w i e r d z e ń
o t y m , że sztuka l u d o w a jest i n t e g r a l n ą częścią k u l t u r y i s z t u k i n a r o
dowej, k t ó r e b y ł y w c z e ś n i e j p o d s t a w o w y m i z a ł o ż e n i a m i i d e o w y m i w za
kresie s z t u k i l u d o w e j w ogóle. R ó w n i e ż ulega zatarciu s z c z e g ó l n i e p o d
k r e ś l a n a n i e g d y ś w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j j a k o klasowego w y r ó ż n i k a do
r o b k u k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , egzemplifikacji jej wszechstronnej
p o t e n c j i t w ó r c z e j , r ó w n o r z ę d n e j wobec k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h .
M ł o d z i e ż wiejska k s z t a ł t u j ą c s w ó j stosunek do w ł a s n e j k u l t u r y podlega
w w i ę k s z y m stopniu n i ż w okresach poprzednich o p i n i o m f o r m u ł o w a n y m
poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m . Przyswaja sobie p o g l ą d y reprezentowane
przez s z k o ł ę , ś r o d k i masowego przekazu i i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , ale r ó w
n o c z e ś n i e na j e j widzenie s z t u k i l u d o w e j w p ł y w ma n a d a l n a j b l i ż s z e
otoczenie rodzinne, jego z a m o ż n o ś ć i poziom życia, pewne t r a d y c y j n e po
d z i a ł y p r a c y i z a i n t e r e s o w a ń w o b r ę b i e płci czy a k t u a l n a moda. Silne
emocjonalne z a a n g a ż o w a n i e tej m ł o d z i e ż y w y w o ł u j e szczególnie regio
nalna sztuka l u d o w a eksponowana na o k o l i c z n o ś c i o w y c h imprezach r e
gionalnych. Jego p r z e j a w e m jest to, iż wszelkie n i e d o c i ą g n i ę c i a o r g a n i
zacyjne t y c h w i d o w i s k s p o t y k a j ą się z n i e z w y k l e o s t r ą k r y t y k ą . Wszyst
kie te c z y n n i k i k s z t a ł t u j ą r ó w n o c z e ś n i e upodobania i gusty estetyczne
m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w w s i , niejednokrotnie p r o w a d z ą c do w z r o s t u w y
m a g a ń i o c z e k i w a ń , k t ó r y c h sztuka l u d o w a nie jest w stanie j u ż zaspo
koić, co z k o l e i powoduje jej n e g a t y w n ą o c e n ę . F o r m a prezentowana
�80
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
przez ś r o d k i masowego przekazu nie t y l k o sztuki, ale i i n n y c h dziedzin
k u l t u r y l u d o w e j , m i m o że oceniana j a k o n a t r ę t n a i n u ż ą c a , w y d a j e się
s p e ł n i a ć p e w n ą p o z y t y w n ą r o l ę — pobudza b o w i e m do r e f l e k s j i u t r z y
m u j ą c t ę d z i e d z i n ę k u l t u r y w s i w k r ę g u powszechnych z a i n t e r e s o w a ń —
n i e z a l e ż n i e od r o d z ą c y c h się w stosunku do niej p o z y t y w n y c h czy ne
g a t y w n y c h postaw. P o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a system e d u k a c j i szkolnej, k t ó
r y chociaż m o ż e przesadnie h o ł d u j e snobizmowi i modzie na l u d o w o ś ć ,
a jako narzucony przez s t a r s z ą g e n e r a c j ę b u d z i c z ę s t o k r o ć sprzeciw, to
jednak zapoznaje m ł o d z i e ż z d o r o b k i e m k u l t u r y w i e j s k i e j .
Na z a k o ń c z e n i e n a l e ż y silnie p o d k r e ś l i ć , że o dalszym t r w a n i u sztu
k i l u d o w e j s t a n o w i ć b ę d ą postawy s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j wobec w ł a s n e j
k u l t u r y . Z tego w z g l ę d u r a ż ą c e s w ą d e k l a r a t y w n o ś c i ą p o g l ą d y g r u p y A
oraz bardziej w y w a ż o n e g r u p y С n a l e ż y o c e n i ć p o z y t y w n i e . M o ż n a bo
w i e m p r z y p u s z c z a ć , że w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y n a j m n i e j część tej m ł o
d z i e ż y b ę d z i e ś w i a d o m i e i konsekwentnie k o n t y n u o w a ć , p o p u l a r y z o w a ć
i propagować k u l t u r ę i sztukę własnej warstwy społecznej niezależnie
od tego, w j a k i m ś r o d o w i s k u b ę d z i e ż y ł a i p r a c o w a ł a .
Мирослава Дрозд-Пясецка
ОБЩЕСТВЕННЫЕ Ф У Н К Ц И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА.
НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ГЛАЗАХ СОВРЕМЕННОЙ СЕЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ
Резюме
Д а н н а я статья является п р о д о л ж е н и е м цикла, к о т о р ы й печатался в „ П о л ь с к о й э т н о
г р а ф и и " (т. 26, вып. 2 и т. 27, вып. 1-2).
В о вступительной части с в о е г о т р у д а а в т о р рассматривает д в а направления развития
с о в р е м е н н о г о польского н а р о д н о г о искусства.
П е р в о е и з направлений автор называет ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством. Это искус
с т в о X I X в. л и б о начала X X в., а также с о в р е м е н н о е творчество, о п и р а ю щ е е с я на о б р а з ц ы
X I X в., к о т о р о е п р е д ж е всего предназначено д л я г о р о д с к о г о жителя. Так п о н и м а е м о е н а р о д
н о е искусство (и е г о творцы) специально пропагандируется, о к р у ж е н о з а б о т о й государства
и специализированных учреждений, о б е с п е ч и в а ю щ и х е г о п о с т о я н н о е развитие. И з д е л и я
э т о г о вида искусства находятся в м а г а з и н а х „ Ц е п е л и и " , фольдерах, выставках, конкурсах,
распространяются с р е д с т в а м и м а с с о в о й и н ф о р м а ц и и , региональной культурной деятель
н о с т ь ю , ш к о л о й ; д е м о н с т р и р у ю т с я на „ Ц е п е л и а д а х " , ярмарках н а р о д н о г о искусства и т . д .
Этот п а т р о н а т д а е т автору в о з м о ж н о с т ь называть п о д о б н о г о р о д а искусство ф о р м а л ь н ы м ,
р а з в и в а ю щ и м с я б л а г о д а р я различным „ м у л ь т и п л и к а т о р а м " культурной жизни и стимуляции
извне.
В т о р о е направление, называемое н е ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством, главным о б р а
з о м удовлетворяет эстетические требования сельской среды и известной части г о р о д с к о г о
населения (в о с о б е н н о с т и деревенского и р а б о ч е г о п р о и с х о ж д е н и я ) , которых т р а д и ц и о н н о е
н а р о д н о е искусство уже не удовлетворяет и к о т о р о е е щ е разнится о т о б р а з ц о в х у д о ж е с т в е н
н о й культуры г о р о д с к о й интеллигенции. Значение э т о г о р о д а творчества, к о т о р о е м о ж н о
считать естественным п р о д о л ж е н и е м н а р о д н о г о искусства, обесценивается с т о р о н н и к а м и
„ п о д л и н н о г о " н а р о д н о г о искусства. О н и с ч и т а ю т е г о „халтурой", у п р е к а ю т в „ п л о х о м вку
с е " , о п р е д е л я ю т как я р м а р о ч н о е искусство л и б о короче говоря, как безвкусицу.
�SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI
LUDOWEJ
81
П р е д м е т о м статьи является с о в р е м е н н о е ф о р м а л ь н о е н а р о д н о е искусство. А в т о р с т р е
мится представить и истолковать взгляды о п р е д е л е н н о й группы жителей деревни, лично
не связанных с творческой д е я т е л ь н о с т ь ю , т о есть взгляды, к а с а ю щ и е с я ф о р м ы и с о д е р ж а
ния официально п р о п а г а н д и р у е м о г о н а р о д н о г о искусства (т.е., ф о р м а л ь н о г о искусс-тва), а та
кже оценку е г о творцов и с п о с о б о в популяризации. Эту и з б р а н н у ю группу с о с т а в л я ю т уче
ники выпускных классов о б щ е о б р а з о в а т е л ь н ы х лицеев в С е р а д з е р о д о м и з крестьянских с е
м е й п о д с е р а д з с к о й деревни, п о с т о я н н о п р о ж и в а ю щ и х в деревне и е ж е д н е в н о п р и е з ж а ю щ и х
в школу. Исследования в этой группе б ы л и п р о в е д е н ы в 1979 г о д у .
А в т о р существенным о б р а з о м о б о с н о в ы в а е т в ы б о р и с с л е д у е м о й с р е д ы и т е р р и т о р и и ,
ссылаясь н а предварительные исследования, проведенные в 1977-1979 гг., проведенные в д е
ревнях Л о м ж и н с к о г о , К е л е ц к о г о и П л о ц к о г о в о е в о д с т в .
В ц е л о м о б щ и й вывод и з предварительных исследований, к о т о р ы й являлся директивой
д а л ь н е й ш и х действий, б ы л с л е д у ю щ и й : анализируя взгляды, к а с а ю щ и е с я н а р о д н о г о искус
ства, н а д о исследовать группу лиц, п р о ж и в а ю щ и х в о д н о м и т о м ж е регионе, в регионе, г д е
все еще актуально н а р о д н о е искусство. Группа эта д о л ж н а о б л а д а т ь о с н о в н ы м и сведениями
о ф о р м а л ь н о м н а р о д н о м искусстве, д о л ж н а о б л а д а т ь п о м е р е в о з м о ж н о с т и , б о л ь ш и м количе
с т в о м о б щ и х черт, т о есть быть о т н о с и т е л ь н о г о м о г е н н о й с р е д о й . С о б л ю д а я э т и условия
м о ж н о и х о б о б щ а т ь и устанавливать причины, вызывающие различие взглядов и действу
ю щ и х факторов.
А н а л и з взглядов и с с л е д у е м о й группы учеников н а н а р о д н о е искусство и м е т о д ы е г о
популяризации п р е д о с т а в и л в о з м о ж н о с т ь выделить т р и основные группы м н е н и й п о э т о м у
вопросу, а и м е н н о : группу А, группу Б и группу Ц . Д л я первой группы характерны п о л о ж и
тельные высказывания, д л я в т о р о й — отрицательные, в т о в р е м я как в третьей группе высту
пает п о л о ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к н е к о т о р ы м явлениям н а р о д н о г о искусства и наряду с э т и м
о т р и ц а т е л ь н о е в о т н о ш е н и и других. Оценки к а ж д о й и з групп ш и р о к о учитываются а в т о р о м
статьи. С т о л ь ж е п о д р о б н о р а с с м а т р и в а ю т с я и м причины различного п о д х о д а представите
л е й к а ж д о й и з групп к и с с л е д у е м ы м в о п р о с а м .
П о д в о д я и т о г и исследований в ц е л о м м о ж н о сказать, что оценка н а р о д н о г о искусства
в первую очередь п р о в о д и л а с ь с точки зрения е г о эстетико-декоративных, зрительных и д и дактико-познавательных д о с т о и н с т в . Такой п о д х о д к н а р о д н о м у искусству с т и м у л и р о в а л
б о л ь ш и е требования к к а ж д о м у х у д о ж е с т в е н н о м у п р о и з в е д е н и ю равно в о б л а с т и эстетики,
как и е г о „ г л у б о к о г о " с о д е р ж а н и я . Итак, п о д о б н о как в случае с у ж д е н и й о б и з б р а н н о м искус
стве, если данный п р е д м е т и л и отрасль творчества удовлетворяли личные о ж и д а н и я и эсте
тические вкусы, оценка была положительная, в п р о т и в н о м случае
— отрицательная. Это
в о д и н а к о в о й м е р е касалось взглядов о т н о с и т е л ь н о ф о р м пропагандирования н а р о д н о г о
искусства.
% Отмеченные в статье основные тенденции в оценке н а р о д н о г о искусства с о в р е м е н н о й
сельской м о л о д е ж ь ю свидетельствуют о ее взглядах на теперешние общественные функции
н а р о д н о г о творчества, е г о м е с т е и р о л и в б л и ж а й ш е м окружении и культурной жизни страны.
В н а с т о я щ е е время общественные функции отличаются о т тех, какие исполняло н а р о д н о е
искусство в п р е д ы д у щ и е периоды. Однако же о ф и ц и а л ь н о гласимые взгляды п р е д ж е всего
с с ы л а ю т с я н а давнее значение н а р о д н о г о искусства и е г о историческую роль. Как и с т о р и
чески сформулированные стереотипы видения явлений в о б л а с т и н а р о д н о й культуры они
т е п е р ь опровергаются, в и д о и з м е н я ю т с я : корректируются не только различной о б щ е с т в е н
ной с р е д о й , но д а ж е единоличными л и ц а м и . Этот п р о ц е с с оценки зависит не только о т о т
н о ш е н и я ко всему культурному д о с т о я н и ю деревни, но также о т м е с т а , к о т о р о е н а р о д н о е
искусство занимает в д а н н о й о б щ е с т в е н н о й среде. Деревенская м о л о д е ж ь все реже ссыла
ется на понятие, что н а р о д н о е искусство является интегральной частью н а ц и о н а л ь н о й куль
т у р ы и искусства, которые ранее были в о о б щ е о с н о в н ы м и и д е й н ы м и предпосылками в о б л а
сти н а р о д н о г о искусства. Затирается также когда-то о с о б е н н о подчеркивавшаяся ц е н н о с т ь
н а р о д н о г о искусства как классового отличительного свойства культуры крестьянской среды,
как п р и м е р е г о в с е с т о р о н н е й творческой силы, равноценной культуре просвещенных кру6 — Etnografia Pol.
30/1
�82
MIROSŁAWA
гов. В
настоящее
время
DROZD-PIASECKA
сельская молодежь,
формируя
свое отношение
к собственной
куль
туре, в большей степени чем прежде подпадает п о д влияние мнений, формируемых вне
ской
среды.
массовой
к
Сельская
информации
народному
ность
и
и
усваивает
взгляды, представляемые школой,
культурными учреждениями. Однако
искусству продолжает
жизненный
просы, как и
м о л о д е ж ь
уровень,
влиять ближайшее
определенное
актуальная мода. Особенно
в
то же
семейное
традиционное
время
разделение
средствами
на
окружение,
ее
его
труда,
сель
подход
зажиточ
половые
сильное, эмоциональное увлечение этой
во
м о л о д е ж и
вызывает региональное народное искусство, которое экспонируется во время местных
п р и я т и й . Это
тике
ж е
л ю б ы х
организационных
недочетов,
время все эти факторы ф о р м и р у ю т
у ж е н е в с о с т о я н и и у д о в л е т в о р я т ь . Это
молодежи. Х о т я
народной
культуры
с о п р о в о ж д а ю щ и х упомянутые
требований и
в с в о ю
ф о р м а популяризации
средствами
массовой
м о л о д ы х
чаяний, которые народное
искусство
очередь вызывает негативную оценку со
народного
информации
искусства,
считается
как
и
других
навязчивой
и
возникающих по
вызывая к этой
излишний
лением,
снобизм
то
сельской
часто
и
м о д а
на
утомитель
побуж
отрицательных мнений.
Поскольку
молодежи,
но
т е м
не
это
навязывается
менее знакомит
с
культуры.
искусства
будет решать позиция сельской общественности в отношении собственной культуры. В
э т и м
поко
достоянием
В заключение следует подчеркнуть, что о дальнейшем процветании народного
с
присущ
с т а р ш и м
ее
от
П о д о б н у ю
образования, несмотря на то, что этой системе
„народность".
вызывает протест
сто
областей
области культуры всеобщий интерес, независимо
о т н о ш е н и ю к ней положительных либо
роль исполняет система школьного
т о
жителей
ной, то надо все же полагать, что она исполняет известную положительную роль, и б о
дает к размышлениям,
кри
выступления. В
эстетические вкусы и потребности
деревни, что неоднократно ведет к росту
роны
меро
увлечение находит, в частности, свое выражение в исключительно резкой
надо положительно
и более продуманные
оценивать резкие по
взгляды
группы Ц ,
так
своей декларативности
как
м о ж н о предположить,
взгляды
что
в
связи
группы
А
б л и ж а й ш е м
б у д у щ е м по крайней мере часть этой м о л о д е ж и будет и в дальнейшем сознательно и последо
вательно популяризировать
и пропагандировать
культуру
и
искусство
собственных
обще
ственных кругов, независимо от того, в какой среде этой м о л о д е ж и придется жить и работать.
Перевод:
Наталя
Стасиньска
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1964c19e8988fa3bdcb385defd08fdc.pdf
f3bdd6d1b0a7ea974fad01fba0e1a68c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1410
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1303
Title
A name given to the resource
Walory estetyczne najblizszego otoczenia postrzegane przez współczesnych mieszkańców wsi łowickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.103-118
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnogrfia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2
P L ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
W A L O R Y E S T E T Y C Z N E NAJBLIŻSZEGO O T O C Z E N I A
P O S T R Z E G A N E P R Z E Z WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW WSI
ŁOWICKIEJ
Ostatnie moje zainteresowania z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą k o n c e n t r o w a ł y
się w o k ó ł zagadnienia jej w s p ó ł c z e s n e g o rozwoju w ramach d w ó c h nurtów,
które o k r e ś l i ł a m j a k o s z t u k ę z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą i n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą .
Analiza percepcji obu tych sztuk przez różne ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e stymulo
wała pytania d o t y c z ą c e w r a ż l i w o ś c i estetycznej w s p ó ł c z e s n y c h o d b i o r c ó w .
Prezentowany m a t e r i a ł ma za zadanie rzucenie światła na j e d n ą ze stron tego
szerokiego zagadnienia - upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi nie z w i ą z a
nych b e z p o ś r e d n i o z d z i a ł a l n o ś c i ą twórczą.
W polskiej literaturze etnograficznej publikowane j u ż były w y n i k i b a d a ń na
temat w r a ż l i w o ś c i artystycznej o s ó b o k r e ś l a n y c h mianem t w ó r c ó w l u d o w y c h .
Zawarte zostały one m . i n . w pracy G ł a d y s z a (1938), O l ę d z k i e g o (1971), licz
nych a r t y k u ł a c h zamieszczanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " oraz
ostatnio Dzierzgwy (1981). Jak dotąd jednak, przedmiotem analiz naukowych
nie były odczucia (postawy) estetyczne „ z w y k ł y c h " , tzn. nie z w i ą z a n y c h z żad
n ą t w ó r c z o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w w s i . Z tych przyczyn publikacja ta jest p i e r w s z ą
p r ó b ą tego typu. R ó ż n i j ą też od wspomnianych o p r a c o w a ń skoncentrowanych
na stosunku do przyrody i wybranych dzieł artystycznych z w r ó c e n i e g ł ó w n e j
uwagi na otoczenie stworzone przez c z ł o w i e k a .
M a t e r i a ł s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę interpretacji z o s t a ł zebrany w trakcie b a d a ń
terenowych prowadzonych pod koniec 1987 r. we wsi Walewice i Z ł a k ó w
Borowy p o ł o ż o n y c h na obszarze etnograficznego regionu ł o w i c k i e g o , słyną
cego do dziś z ż y w y c h o ś r o d k ó w sztuki ludowej oraz aktywnych organizacji
i instytucji d z i a ł a j ą c y c h na t y m polu.
W doborze i n f o r m a t o r ó w k i e r o w a ł a m się z a s a d ą zachowania r ó w n y c h pro
porcji l i c z b o w y c h m i ę d z y ich wiekiem i płcią. Inaczej, b a d a ł a m tę s a m ą liczbę
przedstawicieli m ł o d e g o (17-30 lat), ś r e d n i e g o (30-50 lat) i starszego (ponad
50 lat) pokolenia, a w ich o b r ę b i e tę s a m ą liczbę kobiet i m ę ż c z y z n . W tym
miejscu należy z a z n a c z y ć , ż e w y k s z t a ł c e n i e m ł o d e g o pokolenia i n f o r m a t o r ó w
było znacznie w y ż s z e od r o c z n i k ó w starszych i k s z t a ł t o w a ł o się na poziomie
u k o ń c z o n e j s z k o ł y zawodowej lub średniej ( r ó ż n e g o typu); w p o z o s t a ł y c h
grupach b y ł o ono natomiast na poziomie zakresu szkoły podstawowej, w ś r ó d
o s ó b najstarszych często n i e p e ł n e j .
Na w s t ę p i e b a d a ń z a k ł a d a ł a m , ż e w s p ó ł c z e s n e postawy estetyczne ludności
wiejskiej, poza w r o d z o n ą w r a ż l i w o ś c i ą artystyczną, są k s z t a ł t o w a n e przez
najbliższe otoczenie, wychowanie ( w y k s z t a ł c e n i e ) , o b o w i ą z u j ą c e w grupie
normy e t c , które to czynniki s t y m u l u j ą rozwój u p o d o b a ń i n a w y k ó w estetycz-
�104
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
nych, a t a k ż e m a j ą w p ł y w na o d b i ó r sztuki ludowej. Postawy te b a d a ł a m
w odniesieniu do szeroko pojętego świata przyrody ( m i n . krajobrazu, roślin,
z w i e r z ą t , ludzi) oraz ś r o d o w i s k a kulturowego, stworzonego przez c z ł o w i e k a
(m.in. domu, zagrody, miasta, w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, tradycyj
nej sztuki ludowej, kościoła, z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w ) . Analizy przedstawione
w t e k ś c i e o g r a n i c z a j ą s i ę do drugiej grupy z a g a d n i e ń .
W pracy stosuję wymiennie pojęcia „ p o s t a w a " i „ u p o d o b a n i e estetyczne".
M i m o pewnej r ó ż n i c y semantycznej zawartej w k a ż d y m z nich służą mi one do
określenia stosunku wobec p r z e d m i o t ó w oraz otaczającej r z e c z y w i s t o ś c i , która
dostarcza najwięcej d o z n a ń natury estetycznej. Stosunek ten jest w y r a ż a n y
w s ą d a c h i opiniach, których z e s p ó ł składa s i ę na poglądy estetyczne określa
j ą c e p o s t a w ę c h a r a k t e r y z o w a n ą przez w y b ó r i akcentowanie cech o d g r y w a j ą
cych w percepcji p r z e d m i o t ó w i zjawisk rolę najważniejszą. Stanowisko takie
jest zgodne z p r o p o n o w a n ą przez Nowaka (1973, s. 23) definicją postawy:
„ P o s t a w ą pewnego c z ł o w i e k a wobec pewnego przedmiotu jest o g ó ł w z g l ę d n i e
tr\ .dych dyspozycji do oceniania tego przedmiotu i emocjonalnego nań reago
wania oraz ewentualnie t o w a r z y s z ą c y c h tym e m o c j o n a l n o - o c e n i a j ą c y m dyspo
zycjom w z g l ę d n i e trwałych p r z e k o n a ń o naturze i w ł a ś c i w o ś c i a c h tego przed
miotu i w z g l ę d n i e trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przed
miotu".
Jak pisałam, nic b ę d ę p r e z e n t o w a ć w y n i k ó w analiz, d o t y c z ą c y c h w s p ó ł c z e s
nych u p o d o b a ń estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi wobec zjawisk świata natury.
Uzasadniona wydaje się jednak krótka charakterystyka niektórych z nich.
Ocena piękna krajobrazu przyrodniczego przez wszystkich i n f o r m a t o r ó w
była ś c i ś l e u z a l e ż n i o n a od tego co znane, bliskie, widoczne a tym samym
bezpieczne. Stąd leż za najpiękniejsze u w a ż a n o w ł a s n e otoczenie, nizinne pola,
lasy, rzeki. W innych krajobrazach np. g ó r s k i m czy morskim o g l ą d a n y c h pod
czas w y j a z d ó w dostrzegano ich urok, ale r ó w n o c z e ś n i e w y w o ł y w a ł y one uczu
cia niepokoju, a nawet lęku przed nieznanym ("nie wiadomo, gdzie c z ł o w i e k
jest, ani gdzie się k o ń c z y [...) morze, jeziora s ą p i ę k n e , ale ja się ich boję").
Podobne reakcje p o w o d o w a ł y zapuszczone zarośla, z a r o ś n i ę t e stawy i rzeki
o m ę t n e j , mulistej wodzie, którym odmawiano jakiegokolwiek piękna.
Drzewa i krzewy oceniano w y ł ą c z n i e od strony estetycznej o d w o ł u j ą c s i ę
do ich w y s o k o ś c i , barwy, z d o b n o ś c i ("chociaż owocowe s ą p o ż y t e c z n e " ) ,
a ziemie (gleby)- utylitarnej (gospodarczej). Zgodnie z czym „ b r z y d k i e s ą
piaski i glina, bo nieurodzajne [...] najładniejsza jest ziemia czarna, ale sucha
jak puch, bo jest urodzajna i łatwa do uprawy [...] bo z tego s i ę żyje, z tego jest
chleb".
Ptaki leśne i żyjące na swobodzie oceniano przede wszystkim pod kątem
estetyki upierzenia (bażanty, w i l g i , gile, sowy) i dodatkowo w a l o r ó w g ł o s o
wych (słowiki, skowronki). S z c z e g ó l n e miejsce wśród tych opinii z a j m o w a ł y
wypowiedzi o bocianach, zwiastunach wiosny i j a s k ó ł k a c h .
Sądy o urodzie z w i e r z ą t leśnych opierały się na uwypukleniu takich cech
jak: z w i n n o ś ć , gracja w poruszaniu się, sylwetka, kolor futerka lub sierści, czyli
cechy o charakterze wybitnie estetycznym. Przy określaniu brzydoty z w i e r z ę
cia n a s t ę p o w a ł o ł ą c z e n i e spojrzenia utylitarnego z g r o ź n y m , a tym samym
�WALORY ESTETYCZNO
105
nieestetycznym w y g l ą d e m oraz uczuciem strachu przed w y r z ą d z e n i e m krzyw
dy c z ł o w i e k o w i . Na negatywnych ocenach estetycznych z w i e r z ą t l e ś n y c h ,
p t a k ó w i o w a d ó w z a w a ż y ł y przede wszystkim opinie o ich s z k o d l i w o ś c i , co
dobrze c h a r a k t e r y z u j ą w y p o w i e d z i : „ b r z y d k i e to wszystkie szkodniki: dzik,
w i l k , stonka i inne robaki [...] j a k c o ś niedobre dla c z ł o w i e k a , to nie m o ż e b y ć
dla niego ł a d n e [...] a gdzie by tam c z ł o w i e k patrzył, j a k i to ma kolor, czy ładny
czy nic [...] to w y t ę p i ć trzeba". Za nieestetyczne u w a ż a n o też te stworzenia,
k t ó r y c h w y g l ą d wzbudza o d r a z ę np. pająki.
N a j p i ę k n i e j s z y m z w i e r z ę c i e m d o m o w y m w e d ł u g wszystkich badanych jest
koń. N a l e ż y d o d a ć , ż e na s ą d y te w p ł y w miała znajdująca s i ę w s ą s i e d z t w i e
stadnina koni w y ś c i g o w y c h . Obserwacja tych zwierząt, różnych w sylwetce od
gospodarczych i nieprzydatnych do pracy w polu, dostarczała informatorom
d o z n a ń czysto estetycznych, n i e s k a ż o n y c h stosunkiem utylitarnym. Ich urodę
c z ę s t o konfrontowano z p i ę k n e m konia p o c i ą g o w e g o . Nawet najstarsi badani
podkreślający walory zwierząt gospodarskich przyznawali, że konie sportowe
s ą ładniejsze. „ K o n i c s ą różne, jak ma b y ć do roboty, to ładny b ę d z i e duży, ż e b y
miał grube, mocne nogi i w ó z u c i ą g n ą ł | . . . | ale te co w majątku trzymają do
w y ś c i g ó w s ą ładniejsze, lżejsze, bystrzejsze i c h o c i a ż z takiego konia w gospo
darstwie p o ż y t k u by nie bylo [...] to j a k popatrzeć, to s ą ładniejsze".
Wśród cech charakterystycznych p i ę k n e g o konia p o d k r e ś l a n o s z c z e g ó l n i e
o g ó l n ą s y l w e t k ę , h a r m o n i j n ą b u d o w ę , lekkość, z w i n n o ś ć , umaszczenie, grzy
wę, zadbanie. Preferowano zwierzęta ciemne ("gniade albo kasztanki, bo to j u ż
c z ł o w i e k s i ę p r z y z w y c z a i ł , takich tu najwięcej mają i j u ż inny mu się wydaje
nic taki ładny [...J biały to odpada, brzydki, bo anioła przypomina"), o bujnej
grzywie, lśniącej sierści, s z c z u p ł e , o ładnym karku i podniesionej g ł o w i c .
Jest rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nawet najstasi m i e s z k a ń c y badanych wsi
nic kierowali się w swych opiniach jedynie p r z y d a t n o ś c i ą i utylitarnymi cecha
mi d o m o w y c h z w i e r z ą t i ptaków, lecz w w i ę k s z o ś c i podkreślali ich s y l w e t k ę ,
b u d o w ę nóg, umaszczenie, upierzenie i t d . Zwierzęta domowe z samej swej
istoty trzymane s ą dla zaspokojenia potrzeb materialnych rodziny. Stąd też
często wskazywano na optymalnie najkorzystniejsze cechy hodowanego inwe
ntarza (np. dobre u m i ę ś n i e n i e , d u ż e wymiona krów, czy specjalnie korzystny
w s p r z e d a ż y gatunek świń), j e d n o c z e ś n i e zaznaczono w ł a s n e upodobania este
tyczne. Na przykład sądy o krowach p o d p o r z ą d k o w a n e wprawdzie kryteriom
utylitarnym podkreślały, ż e „nie chodzi tylko o to, ż e d u ż o mleka daje, musi też
m i e ć w y g l ą d [...] duża żeby była, dobrze u m i ę ś n i o n a , zgrabne nóżki, nie za
d u ż e , nie za male, kształtne w y m i ę f...| kolor czarno-biały, który p r z e w a ż a tu
na naszych terenach [...] krowa czysta, zadbana, r o g ó w ż e b y nie miała takich
bardzo r o z w i n i ę t y c h , a ś r e d n i c " . Za brzydkie u w a ż a n o krowy czerwone (mimo,
że ta rasa jest w y j ą t k o w o mleczna), lub białe, ociężale, posiadające d u ż e ,
n i e k s z t a ł t n e rogi, krzywe nogi. Świnia uznawana była natomiast w o g ó l e za
paskudne stworzenie, „ n a j b r z y d s z e ze wszystkich hodowanych [...| j a k to
w gnoju siedzi to j a k ma b y ć ł a d n e " , c h o c i a ż c h ó w tych zwierząt przynosił
n a j w i ę k s z e dochody w gospodarstwie. Jeszcze „świnia d o ś ć długa z zaznaczo
nymi szynkami, z krótkim ryjkiem, uszy klapiaste opuszczone na oczy [...]
c z a r n o - b i a ł a , ogon j a k ma z a k r ę c o n y to taka ma przyjemniejszy wygląd j a k się
�106
MIROSŁAWA DROZD-PIASŁCKA
patrzy [...] ale j u ż najbrzydsza to z d ł u g i m ryjem i z d ł u g ą s i e r ś c i ą [...J laka
niespokojna, co d u ż o krzyczy". Wśród wypowiedzi d o t y c z ą c y c h z w i e r z ą t były
też opinie, że „miłe dla oka", „ p i ę k n e " , „ p r z y j e m n i e jak p o p a t r z e ć " s ą wszystkie
nowo narodzone zwierzaki.
Ideałem urody żeńskiej dla i n f o r m a t o r ó w obojga pici do 50-tcgo roku życia
była kobieta o ładnej sylwetce „szczupła i wysportowana, bo figura jest naj
w a ż n i e j s z a " , nie za wysoka. Powinna m i e ć czarne lub blond włosy, ale nie
farbowane, o długości j a k ą dyktuje moda ("jeśli modne są włosy d ł u g i e , p o w i n
na takie nosić, jeśli krótkie, powinna o b c i ą ć " ) . Oczy przede wszystkim „niebie
skie - jasne, bo lo takie bystrzejsze". Ten w y m ó g stawiali wszyscy badani
n i e z a l e ż n i e od koloru w ł o s ó w „ideału". D ł u g i e czarne rzęsy i ś n i a d a cera oraz
„ g u s t o w n y " modny ubiór uzupełniały p o ż ą d a n y obraz sylwetki kobiecej.
Informatorzy najstarsi b y l i zgodni z poprzednimi co do szczupłej sylwetki
kobiecej: „ g r u b a to nie, więcej takie chudsze [...] no bo taka tłusta, to tak s i ę
zdaje nie ma w y g l ą d u , bo ten bebech tam taki [...J a jak jest taka r ó w n a to milsza
jest". R ó w n i e ż preferowali niebieskie, jasne, ż y w e oczy, ale „tylko blond włosy,
zaplecione w długi warkocz", który ich zdaniem s z c z e g ó l n i e ładnie się prezen
tuje oraz „ r u m i a n e p o l i c z k i " (symptom zdrowia). Wskazywali też na pozaestetyczne walory, takie j a k : podejście do drugiego c z ł o w i e k a , d o b r o ć , u ś m i e c h .
U w a ż a l i , ż e strój niewiele p o m o ż e „jak dziewczyna u r o d ą nie grzeszy". M ę ż
c z y ź n i wspominali, że „ d a w n i e j , gdy panienki w strojach chodziły, lo taka
panienka w y g l ą d a ł a jak kopa siana, tak jej te s p ó d n i c e sterczały, to było bardzo
ł a d n e [...] ale kawalerowie ż a r t o w a l i , że te panny to p i ę k n e z tyłu, ale z przodu
szkaradne... Bo j a k się odstroiły te rękawy z aksamitu z haftem miały, wełniaki
kolorowe, to to pięknie w y g l ą d a ł o , ale j a k który w twarz spojrzał [ . . . ] "
P i ę k n y m ę ż c z y z n a , w e d ł u g zgodnej opinii wszystkich informatorów, jest
ś r e d n i e g o lub wysokiego wzrostu, dobrze zbudowany, wysportowany, ma ciem
ne, najlepiej k r ę c o n e włosy, krótko obcięte, bez baków, uczesane starannie.
Oczy jasne - niebieskie. M ę ż c z y z n a m o ż e nosić wąsy, jeśli są dobrze utrzyma
ne, ale ładniej w y g l ą d a ogolony. Do tej ogólnej charakterystyki dodawano
elegancki ubiór, czyste i wyprasowane koszule i spodnie, a najstarsi - d o b r o ć
charakteru i „ g r z e c z n e zachowanie".
Kobiety i m ę ż c z y ź n i u w a ż a n i za zdecydowanie brzydkich, lo ludzie „mali
i grubi, którzy w y g l ą d u nie mają [...] piegowaci oraz rudzi [...] gruba baba
i m a ł y m ę ż c z y z n a , a jeszcze j a k piegowaty i rudy to j u ż z u p e ł n i e taki w y g l ą d u
nie ma". R ó w n i e ż z b i e ż n e były opinie i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c e urody dzieci.
Ich zdaniem, wszystkie dzieci s ą ładne, j a k zdrowe, „ r u m i a n e " , „ ż y w e " , w e s o ł e ,
u ś m i e c h n i ę t e , zadbane i czysto ubrane.
C h a r a k t e r y z u j ą c upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi d o t y c z ą c e naj
b l i ż s z e g o otoczenia należy z a z n a c z y ć , iż w i e ś ł o w i c k a jest stosunkowo z a m o ż
na w p o r ó w n a n i u z innymi regionami kraju. W c z e ś n i e j też jej m i e s z k a ń c y
osiągnęli w y ż s z y poziom n o w o c z e s n o ś c i w zakresie umaszynowienia gospo
darki, architektury z a b u d o w a ń i w y p o s a ż e n i a d o m ó w w różne usprawnienia
techniczne (np. łazienki) oraz sprzęty domowego użytku (pralki, l o d ó w k i ,
telewizory) z m n i e j s z a j ą c e uciążliwości pracy i życia na wsi. Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e
te przyczyny z a d e c y d o w a ł y o tym, ż e przykłada s i ę tu stosunkowo d u ż ą w a g ę
�WALORY E S T E T Y C Z N E
107
do estetycznych w a l o r ó w najbliższego otoczenia. Stąd też w wypowiedziach
powszechnie p o d k r e ś l a n o , ż e : „ w e wsi jest d u ż o ł a d n y c h d o m ó w [...] s ą ł a d n e
budynki, nie s t ł o c z o n e , kontakt z p r z y r o d ą f..._J cisza, d u ż o drzew... porządek,
kwiaty, o g r ó d k i [...] ładnie na naszej wsi jest"". Ta postawa estetyczna wobec
miejsca zamieszkania rejestruje i zarazem negatywnie ocenia wszelkie o d s t ę
pstwa od tak u k s z t a ł t o w a n e g o wzoru. Dlatego też nieliczne przypadki gospo
darstw zaniedbanych czy opuszczonych w y w o ł y w a ł y u wszystkich m i e s z k a ń
c ó w o c e n ę n e g a t y w n ą , przejawiającą się m.in. w takich stwierdzeniach jak:
„pani w i d z i a ł a [...] nikt nic mieszka, ziemia sprzedana, nie m ó g ł b y tej ruiny
ktoś r o z w ł ó c z y ć traktorem, przy samej drodze stoi i j a k to w y g l ą d a " ; „stare
opuszczone domy stoją i niszczeją f...] m ó g ł b y lo ktoś r o z e b r a ć , a tak stoją przy
drodze brudne, szyby wybite"; lub: „ b a r d z o m i się nie podobają porozwalane
budynki, p o d w ó r k o p o r o ś n i ę t e pokrzywami, bo to j u ż w i d a ć laki upadek, taką
ruinę".
Ł a d n y dom, to murowany, piętrowy o spadzistym dachu, z sutereną, balko
nem na piętrze i gankiem na parterze, cały otynkowany; „najładniejszy to laki,
j a k w g ó r a c h , na wysokim podpiwniczeniu z kamieni i spadzistym dachu".
O c z y w i ś c i e musi mieć „ w s z y s t k i e wygody", tak j a k w mieście (gaz, c i e p ł ą
w o d ę ) . Co do specjalnych dekoracji b u d y n k ó w zdania były podzielone. Jedni
preferowali ozdoby z tłuczonej ceramiki i lusterek, „które ładnie dekorują dom
[...] balkony pomalowane w z w i e r z ą t k a , grzybki kolorowe [...] otynkowane na
żółto i ozdobione w y m a l o w a n y m i gwiazdkami"; inni z kolei uważali te ozdoby
za s z c z e g ó l n e brzydaclwo, „pejzaże i inne sceny malowane na balkonach [...]
tak j a k u nas w j e d n y m domu palmy sobie namalowali - toż lo cudaclwo, takie
s ą brzydkie", nie aprobowali też o z d ó b z tłuczonych szkiełek i porcelany, „ b o
lo p o t ł u k ą byle co i na ś c i a n ę d a d z ą [...] o z d o b ą domu jest ogród, najlepiej
z r ó ż a m i , ogrodzony siatką". Budynki drewniane tylko wtedy się podobaly jeśli
były nowe; stare, z w ł a s z c z a zniszczone, kryte s t r z e c h ą u w a ż a n o za brzydkie.
Ł a d n e budynki gospodarcze cechuje, w e d ł u g informatorów, g ł ó w n i e fun
k c j o n a l n o ś ć , nowoczesny materiał, mechanizacja. „ Ł a d n e to nowoczesne, mu
rowane, ceglane, pokryte b l a c h ą czy eternitem, ładniej się prezentują jeśli
wszystko jest w i ę k s z e [...] Tutaj jeden przez drugiego stawia, im w i ę k s z y to
ładniejszy [...] Tak to w y g l ą d a tutaj na wsi [...] całe obejście musi b y ć harmo
nijnie zabudowane, wszystkie budynki dobrane o d p o w i e d n i ą wielkością, czy
nawet m a t e r i a ł e m , no i ustawione, żeby p o d w ó r k o miało formę kwadratu czy
prostokąta [...] budynki d u ż e , funkcjonalne, nowoczesne [...] pomieszczenia na
maszyny [...] zmechanizowane, żeby w y c i ą g był nie ręcznie wszystko... dojarka
[...] murowana stodoła z oborą, żeby nie nosić s ł o m y ze stodoły do obory przez
c a ł e p o d w ó r k o [ . . . ] " . Najbrzydsze z kolei są zabudowania stare, drewniane,
kryte s ł o m ą , „ n o bo to niewygodne i starodawne, bo to j u ż w y s z ł o z mody".
D o d a t k o w ą o z d o b ą całej zagrody jest starannie utrzymany ogród, najlepiej
z r ó ż a m i , krzewami ozdobnymi i ż y w o p ł o t e m , ogrodzony siatką, z żelazną,
kutą b r a m ą .
Postulowany i realizowany w z ó r idealnie ł a d n e g o pokoju stanowi w n ę t r z e
u w a ż a n e za nowoczesne. Składają się na nic ściany pomalowane na niebiesko,
jasnozielono lub cytrynowo w rzucik, najlepiej w srebrne gwaiazdki. Meble lo
�108
MIROSŁAWA DR07.D-PIASŁCKA
segment na całej ścianie „na wysoki p o ł y s k " , ciemny lub jasny z szybami, za
k t ó r y m i powinny stać kryształy i porcelana, kilka foteli i k r z e s e ł przykryte
fabrycznymi narzutami, stół z p l a s t i k o w ą s e r w e t ą w y c i n a n ą w a ż u r e k ("bo lo
ł a d n e i praktyczne"), telewizor i radio ozdobione serwetkami, k r y s z t a ł o w y m i
i porcelanowymi wazonikami z suszonymi lub plastikowymi kwiatkami, ta
pczan i wersalka u p i ę k s z o n e k a p ą lub regionalną tkaniną ł o w i c k ą i wykonany
mi s z y d e ł k i e m poduszkami. Firanki w oknach białe w kwiaty ze sztucznego
tworzywa lub r ę c z n i e robione, na parapecie d u ż o k w i a t ó w . K w i a t y powinny
stać też w pokoju (fikusy, palmy), a także w i s i e ć na ś c i a n a c h na specjalnych
kratkach. Na ś c i a n a c h ponadto - obrazy religijne w złotych ramach,"ale nie za
d u ż o , najlepiej z M a t k ą B o s k ą , Panem Jezusem i P a p i e ż e m , oraz w i d o k i - pej
z a ż e , ale nie b i t w y " . M o g ą też być zdjęcia dzieci lub fotografie ś l u b n e . Na
p o d ł o d z e dywan, gruby, włochaty, zielony.
Kuchnia z kolei powinna być duża, tak „żeby m o ż n a było w niej j e ś ć " ,
z w ę g l o w ą lub g a z o w ą k u c h n i ą , l o d ó w k ą , bieżącą w o d ą , nowoczesnymi szaf
kami i kredensami białymi lub pokrytymi laminatem. Podłoga z płytek PCV,
„bo s ą praktyczne". Na ścianach makatki z napisami, haftowane w róże i inne
kwiaty ręczniki. Firanki krótkie „od góry tylko i kwiatki na parapetach". T y l k o
najstarsi informatorzy wspominali, ż e „dawniej jak byla inna moda i inny gust
to na belkach były kodry (wycinanki M . D . - R ) , a na ścianach wycinanki, k w i a t k i
z bibułki przy obrazach". Teraz, „lo się jednak j u ż nie podoba" .
3
Przy u r z ą d z a n i u w n ę t r z kobiety (dotąd jest to żeńska domena d z i a ł a l n o ś c i )
korzystały z r ó ż n y c h w z o r ó w . Jak same twierdziły: „i od s ą s i a d ó w , i z telewizji,
z pism, k s i ą ż e k i własnej g ł o w y [...] Najczęściej urządza każda gospodyni po
swojemu. Dawniej to się każda starała, ż e b y mieć piękniej, niż s ą s i a d k i . Teraz
też co i raz d r o ż s z e rzeczy kupują [ . . . ] " . R ó w n i e ż „na wystawach, targach s ą
prezentowane r ó ż n e urządzenia pokoi, ale tutaj to raczej sąsiad od sąsiada
podpatruje [ . . . ] , ale najwięcej to z głowy, bo k a ż d y urządza p o d ł u g swojego
pomysłu".
W s p ó l n ą c e c h ą wszystkich wypowiedzi d o t y c z ą c y c h estetyki ubioru b y ł o
p o d k r e ś l e n i e dopasowania zestawu barw oraz jego s c h l u d n o ś ć i c z y s t o ś ć . Kon
trowersyjna była natomiast kwestia mody. Ocena estetyki ubioru codziennego
przez i n f o r m a t o r ó w do 50-tego roku życia bardzo w y r a ź n i e u z a l e ż n i o n a była
od o b o w i ą z u j ą c e j mody: „ K a ż d a dziewczyna i chłopak, n i e z a l e ż n i e od figury,
powinni u b i e r a ć się modnie, w ó w c z a s to " w y g l ą d a się szykownie", ale r ó w n o
c z e ś n i e należy z w r a c a ć u w a g ę na „ z e s t a w i e n i a k o l o r ó w " , oraz nie c h o d z i ć
w brudnych i wygniecionych rzeczach, k t ó r y m „brak estetyki". Starsi informa
torzy podkreślali z a ś , ż e aby „ładnie i szykownie w y g l ą d a ć trzeba u b i e r a ć się
swobodnie, to znaczy tak, ż e b y dobrze się c z u ć (...] Źle ubrany to ten, kto ma
źle uszyte ubranie, bo czasem krawiec różnie zrobi i tu s i ę c i ą g n i e , g d z i e ś z n o w u
za ciasne [...] lo wledy w y g l ą d a n i e ł a d n i e " . R ó w n i e ż w a ż n e jest, ż e b y u b i e r a ć
się „ p o r z ą d n i e " , Izn. wszystko ma b y ć wyprane i wyprasowane. Nawet, „jak
c o ś jest p o ł a t a n e , ale czyste w y g l ą d a dobrze. Buty powinny b y ć wypastowane,
tak ż e b y świeciły się [...] i trzeba d o p a s o w a ć kolory wtedy w y g l ą d a się zawsze
elegancko". N a d r z ę d n o ś ć mody akcentowana przez m ł o d e i ś r e d n i e pokolenie
(obojga płci) nie była podzielana przez najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Z reguły
�WALORY ESTETYCZNE
109
w ich opiniach modne ubrania oceniano jako nieestetyczne, c h o c i a ż to stano
wisko nie w y w o ł y w a ł o j a k i c h ś o g ó l n y c h presji czy sankcji; przyjmowano j e
jako w y k ł a d n i k innych, nowych c z a s ó w lub t ł u m a c z o n o przywilejem m ł o d o ś c i .
O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , że obecna moda w z b u d z a ł a entuzjazm i p o d o b a ł a
się g ł ó w n i e m ł o d y m , . Starsi m i e s z k a ń c y potrzebowali więcej czasu, żeby
o s w o i ć s i ę z r ó ż n y m i n o w o ś c i a m i . Na przykład ubrania d ż i n s o w e nic powodo
w a ł y ich sprzeciwu, najmodniejszych d ż i n s ó w „ m a r m u r k o w y c h " natomiast nie
aprobowano, c h o c i a ż d u ż o kosztowały. R ó w n i e ż odzież bardziej dopasowana
była w e d ł u g nich ładniejsza niż „luźna, która ukrywa figurę". Stanowisko to
z a r y s o w a ł o się w y r a ź n i e w wypowiedziach пр.: „Ja nic lubię tych portek | . . . ]
tych w y c i r u c h ó w (z "marmurkowego" dżinsu - M . D.-R), brzydkie są, a teraz
modne. Wnuczek mój kupił sobie takie portki, to p o w i e d z i a ł e m mu - Heniu, ty
w t y m b ę d z i e s z c h o d z i ł [...]? Teraz modne takie, to oni kupują, a staremu toto
się nie podoba, bo to takie dziadowskie wyciruchy", lub „ b r z y d k o w y g l ą d a , gdy
dziewczyna s i ę k r ó t k o ubiera [...] powycinane wszystko, gołe plecy, g o ł e piersi
[...] tu laki ogon w i s i , albo rozporek z tyłu do samego pasa. Po co loto, jakie to
ubranie? [...] ładna jest tylko skromna sukienka, czysta i przyzwoita [...] wszy
stko inne to n i e ł a d n e " .
O g ó l n i e pozytywna ocena w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a zamieszkania rzutowała na
stosunek do estetycznych w a l o r ó w miasta . W mieście w i ę c „ b r z y d k i e s ą
nowoczesne osiedla, tyle bloków, a każdy podobny jeden do drugiego [...]
wysokie i cienkie, to się boję, że s i ę z a w a l ą [...] w s z ę d z i e d u ż o s a m o c h o d ó w ,
ludzi, ruch, hałas, brudno [...] brak zieleni, to takie szare, p r z y g n ę b i a j ą c e ,
c z ł o w i e k a strach ogarnia [...] Miasto jest brudne, ciasne, a ja lubię przestrzeń,
świeże powietrze. Tutaj m o g ę wyjść na pole, popatrzeć na zieleń, drzewa,
rośliny".
4
Opinie estetyczne o m i e ś c i e nic były jednostronnie negatywne. Wskazywa
no na „ p i ę k n e miejskie budynki k o ś c i o ł ó w " , oraz. „parki wkomponowane
w nowoczesne budownictwo |"...] bo p r z y p o m i n a j ą s p o k ó j , więcej w i e ś " . Pod
obały s i ę też dzielnice w i l l o w e „mają ładne domy, ulice rozmaite, zadbane
trawniki i klomby". Oceny te n a w i ą z y w a ł y w y r a ź n i e do wzoru estetycznego,
j a k i starają się r e a l i z o w a ć we w ł a s n y m miejscu zamieszkania. Z innych walo
rów miasta p o d k r e ś l a n o jego pozacsletycznc w ł a ś c i w o ś c i , a mianowicie „ d u ż o
s k l e p ó w , w k t ó r y c h m o ż n a więcej kupić, liczne kina, teatry i dyskoteki ułatwia
j ą c e ż y c i e " . J e d n o c z e ś n i e jednak we wszystkich wypowiedziach stwierdzano,
ż e „tak j e c h a ć najeden dzień to mi się podoba, ale tylko najeden dzień, polem
j u ż g ł o w a boli [...] lak żeby m i e s z k a ć slale, to nie | . . . | ja lubię spokojne ż y c i e
w przyrodzie".
Malarstwo w s p ó ł c z e s n e z reguły u w a ż a n o za brzydkie, „ b o nie wiadomo
o co w nim chodzi. Na tych starych obrazach, to one c o ś p r z e d s t a w i a ł y [... | na
obrazie powinno b y ć w i d a ć co to jest | . . . | jak jest widok, to w i d a ć , że to las,
droga czy jezioro, a tu j a k c z ł o w i e k patrzy na obraz to musi w i e d z i e ć co jest
przedstawione, bo j a k m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obraz jest ładny, j a k nie wiadomo
co na n i m jest [...] ładny jest starannie wykonany, umiejętnie zrobiony i jak
w i d o k jest ł a d n y " . Niezrozumienie i nieczytelność w s p ó ł c z e s n e j sztuki powo
d o w a ł a , ż e podobne oceny d o t y c z y ł y rzeźby „ n o m o ż e z wyjątkiem niektórych
�по
MIROSŁAWA DRO'ZD-PIASECKA
p o m n i k ó w " . T w ó r c z o ś ć ta oceniana była powszechnie j a k o brzydka i niepo
trzebna, za ł a d n e natomiast uznawano r ó ż n e plastikowe przedmioty gospodar
stwa domowego, ozdoby kobiece i kwiaty z tworzyw sztucznych, „bo są mod
ne, wygodne, m a j ą r ó ż n e kształty i kolory [...] m o ż n a d o b r a ć , jakie się chce [...]
s ą praktyczne".
Tradycyjny strój łowicki (inaczej: k s i ę ż a k ó w ł o w i c k i c h lub k s i ę ż a c k i ) b y ł
j e d n y m z najbardziej charakterystycznych w y t w o r ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h tę g r u p ę
e t n o g r a f i c z n ą w ś r ó d innych m i e s z k a ń c ó w centralnej Polski. S z c z e g ó l n i e boga
ty, ozdobny i paradny p r z e c h o d z i ł od poł. X I X w. liczne p r z e o b r a ż e n i a . Obecnie
noszony g ł ó w n i e na estradzie przez c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w folklorystycznych, ale
w czasie uroczystych świąt ( z w ł a s z c z a k o ś c i e l n y c h ) r ó w n i e ż przez m i e s z k a ń
c ó w w s i . Tylko niektóre stare kobiety jego elementy, z w ł a s z c z a w e ł n i a k i
p r z y o d z i e w a j ą dotąd w dzień powszedni. Nie jest moim celem opisywanie czy
analizowanie tego stroju, lecz jedynie z w r ó c e n i e uwagi na bardzo w y s o k ą o c e n ę
jego w a l o r ó w estetycznych przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w tego regionu.
Prawdopodobnie r z e c z y w i ś c i e odczuwane uczucia estetyczne w z m a c n i a ł a jego
s z c z e g ó l n a ranga w o b r ę b i e polskich strojów ludowych, jak r ó w n i e ż poczucie
dumy z faktu, ż e jest tworem w ł a s n y m , samodzielnym, „ r e g i o n a l n y m " , a po
dziwianym w kraju i za granicą. Stąd leż nie było tu opinii negatywnych,
c h o c i a ż zwracano u w a g ę , ż e jest bardzo gruby, ciężki i niewygodny w nosze
niu. Wypowiadano się o nim w ten s p o s ó b : „to najpiękniejszy strój polski [...]
jest bogaty, wydaje się p r z y p o m i n a ć tęczę, bo jest tych p a s ó w tyle przy w e ł n i a ku [...] tych k w i a t k ó w [...] ma piękną k o l o r y s t y k ę , strojność {...] jest drogi [...]
p i ę k n i e haftowany [...] to dzieło sztuki [ . . . ] . Najbardziej m i się podobają m a ł e
dziewczynki w stroju ł o w i c k i m , tak jak na procesji w Ł o w i c z u , albo jak się
kobieta w tańcu okręci szybko, to ta s p ó d n i c a wtedy tak p i ę k n i e staje [...] Jest
piękny, bo kolorowy, w e s o ł e kolory ma [...] to piękna tradycja [...] Do Ł o w i c z a
na B o ż e C i a ł o to i z zagranicy przyjeżdżają, ż e b y stroje o b e j r z e ć " . O g ó l n i e
m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e walory estetyczne stroju p o d k r e ś l a n e s z c z e g ó l n i e doty
c z ą jego kolorystyki, wyszukanego haftu i całości sylwetki, z w ł a s z c z a kobie
cej, k t ó r ą tworzy.
Za najładniejsze tkaniny ludowe u w a ż a n o pasiaki ł o w i c k i e : „najlepiej mają
dobrane kolory i strojne były [...]te starsze były brzydsze, bo to inna była moda
i k o l o r ó w nie miały dopasowanych, jeden pas szeroki, pięć w ą z i u t k i c h : czer
wone, czarne, zielone [...] a późniejsze ładniejsze były [...] inne kolory, lepiej
dobrane. Teraz te tkaniny, co robią w Cepelii, to nikt na wsi by takich nie u ż y w a ł
a m ó w i ą , że to ludowe [...] Teraz to p o d o b a j ą się chodniki ze szmat jakie tkają
kobiety, a najbardziej to dywany i w y k ł a d z i n y wszyscy by kładli".
Jako s z c z e g ó l n i e p i ę k n y o k r e ś l a n o haft ł o w i c k i : „ z w ł a s z c z a na aksamitnych
r ę k a w a c h i gorsetach, na poduszkach [...] te róże były haftowane p r z e p i ę k n i e ,
to wtedy największa ozdoba była, sama takie robiłam [...] Teraz natomiast
ładniejsze w y d a j ą się fabryczne i nie trzeba się nad n i m i tyle n a p r a c o w a ć " .
Wycinanki, jedna z najbardziej charakterystycznych (obok stroju, tkaniny
i haftu) gałęzi tradycyjnej kultury ludowej ł o w i c k i e g o , uznana i doceniana
szeroko w kraju i za granicą, w y z w a l a ł y nadal powszechne uczucia estetyczne,
c h o c i a ż j a k dodawali „teraz to j u ż niemodne i w mieszkaniu w y g l ą d a j ą staro-
�WALORY E S T E T Y C Z N E
111
ś w i e c k o , ale te w sklepach Cepelii to s ą takie strojne, kolorowe, p r z e d s t a w i a j ą
sceny z życia, to s ą takie obrazy ż y w e [...] obrzędy, ś m i g u s - d y n g u s , koguty [...]
s ą mistrzowsko i artystycznie wykonane [...] dawniej lo najładniejsze były na
belkach w c h a ł u p a c h [...] naklejali j e na ś c i a n a c h i suficie [...] to piękne b y ł o
[ . . . ] , a najpiękniejsza to kareta, dlatego bo to jedzie w cztery konie, panią m ł o d ą
wiezie [...] a ta panna m ł o d a to nie taka j a k teraz f...] taki ma wianek".
Tradycyjne meble wiejskie nie p o d o b a ł y s i ę m i e s z k a ń c o m n a j m ł o d s z e g o
i ś r e d n i e g o pokolenia, którzy uważali j e za brzydkie i niewygodne. P i ę k n e
w e d ł u g nich natomiast s ą ryzowane sprzęty, jakie były w majątku lub znajdują
się w muzeach. Informatorzy najstarsi wspominali, że kiedyś p o d o b a ł y i m s i ę
skrzynie malowane w kwiaty, k o ł o w r o t k i , które miały p i ę k n e ozdoby. „Teraz
to one j u ż s i ę nic podobają, bo nawet j a k ktoś to jeszcze ma, to w bardzo z ł y m
stanie i s ą na strychu [ . . . ] , a w ł a d n y m nowym domu trzeba t r z y m a ć meble
nowoczesne, a nie stare graty [...] Ł a d n y jest tylko mebel w dobrym stanie".
W e d ł u g nich ł a d n e leż były drewniane ozdoby d o m ó w , z w ł a s z c z a r z e ź b i o n e
ganki, ale - j a k dodawali „teraz j u ż nikt takich rzeczy nie umie z r o b i ć i nie
pasują one do murowanych d o m ó w " .
O g ó l n i e nie podobały s i ę tradycyjne naczynia gliniane (dzbanki, m i s k i ) ,
„ d a w n i e j z takich j e d l i [...] teraz by nikt tego nie kupił, s ą takie s t a r o ś w i e c k i e
[ . . . ] , dziadowskie". Za ładne u w a ż a n o natomiast wykonane m e t o d ą p r z e m y s ł o
w ą fajanse, p o r c e l a n ę , kryształy. „Takie kupowane w sklepach i na jarmarkach
r ó ż n e figurki, zwierzaki, dzbanuszki s ą b ł y s z c z ą c e , ładnie w y g l ą d a j ą na meb
lach i za s z y b ą w regałach [...] s ą eleganckie. Ł a d n e s ą leż figurki gipsowe
i porcelanowe M a t k i Boskiej ustawiane w kapliczkach i na o ł t a r z y k a c h , bo
w y g l ą d a j ą naturalnie". Negatywne oceny tradycyjnych p r z e d m i o t ó w ceramicz
nych podkreślały, że wyroby gliniane są ciężkie, staroświeckie, „ d z i a d o w s k i e "
i nie p r z e d s t a w i a j ą naturalistycznych postaci. Przeciwstawiano i m bardzo z ł o
cone i r z e ź b i o n e porcelanowe, fajansowe i gipsowe j a k o nowoczesne, eleganc
kie, realistycznie u k s z t a ł t o w a n e , „ b o teraz ludziom inne rzeczy się p o d o b a j ą
i takich g l i n i a k ó w nawet w Cepelii to s i ę nie kupuje".
R z e ź b a ludowa w drewnie podobała s i ę tylko w kościele, „ b o naturalnie
w y g l ą d a [...] j a k p o p a t r z e ć na anioła, to jest prawdziwy anioł, tak naturalnie
w y g l ą d a [...] to wtedy jest prawdziwy kościół [...] w kapliczkach teraz nie ma
drewnianych", tnne rzeźby z a r ó w n o sakralne j a k i świeckie ł a d n e s ą w y ł ą c z n i e
wtedy, gdy s ą realistycznie, „ s t a r a n n i e wykonane", „ a r t y s t y c z n e " . Przy tym
informatorzy m ł o d s i w o l e l i rzeźby nie polichromowane, starsi natomiast z re
guły preferowali malowane „ładnie odmalowane [...] j a k króle odmalowane, to
j a k prawdziwe króle, a j a k nie pomalowane, to c z ł o w i e k tego pod u w a g ę nie
bierze". Najładniejsze jednak, w e d ł u g nich, były figury d u ż e , gipsowe, bardzo
kolorowe.
Obrazy religijne u m y k a ł y ocenie estetycznej z racji swoich n a d r z ę d n y c h
funkcji religijnych i z w i ą z a n y c h z n i m i emocjami; są one z r e s z t ą zawsze po
ś w i ę c o n e . Nie p o d o b a ł y s i ę z a ś w n ę t r z a , w k t ó r y c h było ich d u ż o , co n i e g d y ś
s t a n o w i ł o aspirację gospodarzy. Jak zgodnie u w a ż a l i : „ P o w i n n a wisieć Matka
Boska C z ę s t o c h o w s k a lub j a k a ś inna, Pan Jezus, Ojciec Święty (element świe
cki - M . D - R ) , ale nie należy ich w i e s z a ć d u ż o w j e d n y m pokoju, g d y ż w y g l ą d a
�112
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
lo n i e ł a d n i e , s t a r o ś w i e c k o " . Obecnie leż nie zatyka się za n i m i k w i a t ó w i bibuł
kowych ozdób.
M o i informatorzy uczęszczali na n a b o ż e ń s t w a do r ó ż n y c h kościołów. Daje
to m o ż l i w o ś ć odtworzenia syntetycznego wzoru „ i d e a l n i e " p i ę k n e g o obiektu
sakralnego. Powinien b y ć on historyczny (tzn. bardzo stary, zabytkowy), o nie
z w y k ł e j sylwecie „ m a ł o spotykanej", ale r ó w n o c z e ś n i e otynkowany, co powo
d o w a ł o , ż e kościoły ceglane w stylu gotyku n a d w i ś l a ń s k i e g o u w a ż a n o za
zaniedbane, c h o c i a ż ich architektura, a z w ł a s z c z a filary w z b u d z a ł y zachwyt.
Budynki ich powinny b y ć przestronne, z licznymi ł a w k a m i (co s z c z e g ó l n i e
podkreślali najstarsi informatorzy), tak żeby nie trzeba b y ł o siać na dworzu
podczas mszy. W wystroju kościoła bardzo w a ż n e są witraże, które dają dodat
kowe efekty świetlne i stwarzają odpowiedni nastrój oraz ż y r a n d o l e k r y s z t a ł o
we. G ł ó w n y ołtarz winien „ b ł y s z c z e ć " , b y ć s z c z e g ó l n i e bogaty, ozłocony,
przyozdobiony figurami i obrazami, k t ó r y m legendy przypisują cudowne wła
ś c i w o ś c i lub przynajmniej b y ć dziełem wielkiego, uznanego artysty. W koście
le „ p o w i n n o b y ć d u ż o figur, o b r a z ó w , żeby c z ł o w i e k p o d z i w i a ł " i n a ś c i e n n y c h
„ m a l o w i d e ł pokazujących sceny życia Chrystusa [...] aniołków""''. Dodatko
w y m , u z u p e ł n i a j ą c y m elementem estetycznym tego idealnego wzoru jest oto
czenie kościoła, „żeby b y ł o pięknie zadbane. D o o k o ł a w s z ę d z i e kwiaty, róże
rosły. Na ś c i e ż k a c h też ż e b y były ł a w e c z k i [...] udekorowany był j a k w bajce" .
6
Wśród świąt k o ś c i e l n y c h , którym przypisywano s z c z e g ó l n e wartości i prze
życia estetyczne, informatorzy do 50 roku życia zdecydowanie wysuwali na
plan pierwszy odpusty. B y ć m o ż e dlatego, że uroczystości te w tutejszych
parafiach o d b y w a j ą się latem i sama ich z e w n ę t r z n a oprawa jest d o ś ć urozmai
cona; m ł o d e kobiety i m ę ż c z y ź n i m o g ą się w i ę c ubrać i „ p o k a z a ć " w najle
pszych (najmodniejszych) ubraniach. Ich zdaniem, „odpust jest najładniejszy,
bo jest bardzo d u ż o ludzi z innych parafii, wszyscy świątecznie ubrani i w ko
ściele są dekoracje - ż y w e kwiaty, girlandy ze w s t ą ż e k , procesja | . . . | bo jest
wtedy kolorowo, w e s o ł o [...] I stragany są, kramy z zabawkami, dzbanuszkami,
figurkami".
Starsi m i e s z k a ń c y łączyli z reguły swoje doznania estetyczne z religijnymi.
Stąd w ich odczuciu najładniejszym świętem k o ś c i e l n y m jest B o ż e Ciało, „bo
ludzi wtedy najwięcej [...] I wszyslko ustrojone kwiatami i w s t ą ż k a m i . K o ś c i ó ł
ubrany kolorowo, procesja idzie z flagami (...) Do Ł o w i c z a to i z zagranicy
wtedy przyjeżdżają (...] Procesja jest uroczysta, podoba m i się, ż e wledy
wszyscy ubierają się w stroje ludowe [...] przy czterech ołtarzach stają [...]
p i ę k n i e tak, wszyscy odświętnie ubrani | . . . | dziewczynki w strojach s y p i ą
kwiatki [...] ksiądz Pana Jezusa niesie pod baldachimem".
Inni podkreślali r ó w n o c z e ś n i e p i ę k n o Wielkanocy, „ b o Pan Jezus zmartwy
c h w s t a ł " , w ó w c z a s też odbywa się procesja, kościół przybrany jest kolorowo,
„ g r ó b s i ę stroi w kościele i stawia przy nim straż-adorację ( m ę ż c z y ź n i przebrani
we w ł a s n e g o p o m y s ł u ubrania p r z y p o m i n a j ą c e mundury historyczne M.D-P.)
[...] w k o c i o ł e k z a c z y n a j ą b i ć , to Zmartwychwstanie jest takie najweselsze".
W jednostkowych wypowiedziach u w a ż a n o za najpiękniejsze B o ż e Narodze
nie, „w kościele jesl ż ł ó b e k p r z y p o m i n a j ą c y Betlejem [...] są ś p i e w y i j a s e ł k a
różne, to m i s i ę najbardziej podoba".
�WALORY ESTETYCZNE
113
Ś w i ę t a doroczne ł ą c z ą s i ę bardzo silnie z k o ś c i e l n y m i . Pod w z g l ę d e m este
tycznym oprawa, j a k ą s t w a r z a j ą uroczystości w kościele dominuje nad tą, którą
m i e s z k a ń c y badanych wsi realizują we w ł a s n y m , d o m o w y m zakresie. Z tego
też w z g l ę d u najbliższe otoczenie w czasie takich świąt różni s i ę od dnia zwy
k ł e g o s z c z e g ó l n i e starannym ubraniem d o m o w n i k ó w , p o r z ą d k i e m w zagrodzie
i izbach, które zdobi się zielenią, nakrywa łóżka odświętnymi kapami i narzu
tami, a stoły w y j ą t k o w o dekoracyjnymi obrusami i serwetkami. Ś w i ę t e m , k t ó r e
w y w o ł u j e stosunkowo d u ż o inwencji estetycznej jest B o ż e Narodzenie, z w ł a
szcza ubieranie choinki oraz przygotowywanie szopki i maszkar zapustnych.
O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obecnie różne święta doroczne w o b r ę b i e
rodziny sprzyjają w y r a ż a n i u u p o d o b a ń estetycznych w dziedzinie zdobienia
swego najbliższego otoczenia, ich g ł ó w n y sens natomiast, funkcje i odczucia
d o t y c z ą przede wszystkim sfery pozaestetycznej, czyli nic dają się r o z p a t r y w a ć
w kategoriach: brzydkie - ł a d n e .
Niezależnie od wieku i płci mieszkańcy badanych wsi uważali, że najpiękniej
szym o b r z ę d e m rodzinnym jest wesele. Uzasadniając len sąd estetyczny podkre
ślali, że jest ono radosne i kolorowe, z muzyką i śpiewem. Odbywają się one
obecnie w mieszkaniach, stodołach, dużych namiotach. Pomieszczenia te s ą spe
cjalnie dekorowane „kiedyś przyczepiano na suficie gałęzie, a teraz różne inne
ozdoby z kolorowej bibułki, wstążek". Na ścianach zawiesza się „piękne dekora
cje, takie z wycinanek srebrnych i złotych, które pięknie błyszczą". Ubiera się też
„pomieszczenie kwiatami, zielenią lub gałęziami, a w zimę choiną [...] tak żeby
było wesoło, aby kolorowo było". Również stół weselny jest przystrojony kwiata
mi i bibułkami, „a na nim dużo jedzenia i picia. Zaproszeni goście są odświętnie
ubrani [...] Panna młoda ma piękną suknię [...] Jest dużo samochodów, a wśród
nich specjalnie udekorowany jest ten, którym jedzie para młodych. W trakcie
wesela za wyjątkowo piękny moment uważają informatorzy oczepiny, którym
towarzyszy muzyka i śpiew, kiedy to "jak pięknie zaśpiewają to nie tylko młoda,
ale i inne kobiety płaczą". Wesele, jako cały obrzęd na który składa się wicie
różnych elementów kulturowych (m.in. społecznych, estetycznych, muzycznych,
psychologicznych) tworzących specjalny scenariusz i atmosferę, jest szczególnie
nasycone pierwiastkami estetycznymi. One też. w całej jego „ o p r a w i e " odgrywają
j e d n ą z ważniejszych funkcji. Obecnie do wystroju zewnętrznego charakterysty
cznego dla obrzędu weselnego zaczyna się coraz bardziej upodabniać uroczystość
I Komunii Świętej dziecka.
Na w s t ę p i e w s p o m n i a ł a m o badaniach w r a ż l i w o ś c i estetycznej kurpio
wskich t w ó r c ó w ludowych na zjawiska natury, prowadzonych na początku lal
s z e ś ć d z i e s i ą t y c h przez J. O l ę d z k i e g o . Wobec starszego pokolenia K u r p i ó w
autor m . i n . stwierdza, iż „zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych wartości
świata przyrody, które posiadają materialne lub s p o ł e c z n e uzasadnienie w by
towaniu c h ł o p a w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach. U c z ł o w i e k a jest
tym przede wszystkim przystosowanie do ciężkiej pracy i w j a k i e j ś mierze
ł a t w o ś ć w s p ó ł ż y c i a grupowego; w przypadku konia - g ł ó w n i e z d o l n o ś c i pocią
gowe, u bydła podobnie j a k u ryb, w pierwszym rzędzie s p o ż y w c z e zalety [ . . . ] "
( O l ę d z k i 1971, s. 201). Nieco dalej Olędzki podkreśla, że w r a ż l i w o ś ć tę cechują
reakcje w y ł ą c z n i e przedmiotowe. „Tak np. określona barwa, kształt, struktura
�114
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
lub o k r e ś l o n y układ tych j a k o ś c i nie s t a n o w i ą samoistnych podniet estetycz
nych. K a ż d o r a z o w o w ich o c e n ę wkracza z n a j o m o ś ć kojarzących się z n i m i
realnych w a r t o ś c i , najczęściej utylitarnych" (s. 202). Na podstawie analizy
w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w m ł o d s z e j generacji stwierdza z a ś : „ w y n i k a niezbi
cie, iż r e p r e z e n t u j ą oni bardziej rozwiniętą, g ł ę b s z ą i pełniejszą formę w r a ż l i
w o ś c i estetycznej. I c h reakcje na p i ę k n o przyrody s ą elastyczne, nie krępują ich
w tej mierze co starszych utylitarność o b i e k t ó w i zjawisk ani uprzedzenia
w y n i k a j ą c e z rozmaitych tradycyjnych wierzeniowo-obyczajowych postaw
ś r o d o w i s k a wiejskiego" (s. 206).
Odnotowane tu stwierdzenia s ą dla O l ę d z k i e g o k o ń c o w y m i w y n i k a m i do
konanej analizy w r a ż l i w o ś c i estetycznej K u r p i ó w i autor nie rozwija ich sze
rzej. W n i o s k i w y n i k a j ą c e z tych s p o s t r z e ż e ń natomiast j a k s ą d z ę s p r o w a d z a j ą
się do potwierdzenia lego, ż e m ł o d s z a generacja w ogóle wykazuje ż y w s z e
i pełniejsze reakcje estetyczne na uroki natury, co głosili w okresie m i ę d z y w o
j e n n y m M o s z y ń s k i i G ł a d y s z . W lakim rozumieniu w r a ż l i w o ś ć estetyczna by
łaby c e c h ą m ł o d o ś c i , a p o s z c z e g ó l n e jednostki traciłyby j ą wraz z u p ł y w e m lat
na rzecz w r a ż l i w o ś c i przedmiotowej czy utylitarnej. C z y l i inaczej, jest lo cecha
onlologiczna gatunku ludzkiego, która dopiero pod w p ł y w e m o d d z i a ł y w a n i a
w z o r ó w kultury (otoczenia) zostaje p o d p o r z ą d k o w a n a prymatowi ocen z w i ą
zanych z warunkami b y t o w y m i (utylitarnych) i s p o ł e c z n y c h , a zatem reakcjom
przedmiotowym.
R ó w n o c z e ś n i e z obserwacji O l ę d z k i e g o m o ż n a w n i o s k o w a ć , ż e w r a ż l i w o ś ć
estetyczna m i e s z k a ń c ó w wsi uległa pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w (o
czym w innym miejscu) ciągłym p r z e o b r a ż e n i o m . P o t w i e r d z a j ą to prowadzone
blisko 20 lat później badania Dzierzgwy nad w r a ż l i w o ś c i ą estetyczną t w ó r c ó w
ludowych ł o w i c k i e g o na zjawiska przyrody, która stwierdza, że przedstawiciele
m ł o d s z e j i starszej generacji wykazywali podobne zachowania. Przy l y m poło
wa i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t o w a ł a silne reakcje na wartości czysto cstelyczne,
„u n i e k t ó r y c h o s ó b - natomiast - przy rozbudowanym zespole d o z n a ń czysto
estetycznych kryterium utylitarności, c h o ć niekiedy w minimalnym stopniu,
także jest brane pod u w a g ę " (Dzicrzgwa 1981, s. 106). Przekładając te r ó ż n e
reakcje na p ł a s z c z y z n ę postaw, autorka w y r a ż a opinię, ż e najpowszechniej
w y s t ę p u j e postawa oceniająca p o s z c z e g ó l n e zjawiska z a r ó w n o pod w z g l ę d e m
praktycznym, j a k i estetycznym (s. 105).
Przytoczone stwierdzenia i w y n i k i w ł a s n y c h badan skłaniają mnie do wnio
sku, że w r a ż l i w o ś ć estetyczna jesl w r o d z o n ą w ł a ś c i w o ś c i ą c z ł o w i e k a . Zmie
niające sie wzory kulturowe (warunkowane m.in. mniejszą z a l e ż n o ś c i ą od
ś r o d o w i s k a naturalnego wobec innych m o ż l i w o ś c i zaspokajania potrzeb ż y c i o
wych, w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i c l e ) , kształtują nowe upodobania estetyczne,
bazując na wrodzonych predyspozycjach człowieka i jego w r a ż l i w o ś c i . W y k r y
stalizowanie się u p o d o b a ń estetycznych jednostki czy grupy charakterystycz
nych dla danego okresu i terenu jest zatem w y p a d k o w ą m i ę d z y ś r o d o w i s k i e m
naturalnym i k u l t u r o w y m . Relacje m i ę d z y nimi określają natomiast stopień
i s k a l ę m o ż l i w o ś c i wypowiedzi „ c z y s t o " estetycznych.
Egzemplifikują to m.in. typowo estetyczne, nie utylitarne refleksje dotyczące
piękna konia sportowego, ważki, motyli, przy jednoczesnym odmawianiu ..prawa
�WALORY ESTETYCZNE
115
do urody" wszystkim świniom, czy bawct bardzo mlecznym, ale z „niewłaści
w y m " umaszczeniem i dużymi rogami krowom. Zgodnie więc z tym co napi
sałam, o zależności współczesnych postaw estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi od
w z o r ó w kulturowych m o g ę na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzić,
że oceny przedmiotów i otoczenia stworzonego przez człowieka są obecnie
bardzo silnie uzależnione od wyobrażeń o nowoczesności i obowiązującej mo
dy. Nic jest to zjawisko nowe. Wieś zawsze wzorowała się na mieście, ale
w poprzednich okresach miała więcej czasu na adoptowanie i stworzenie włas
nych odmian stylowych. Przy tym, dostępne jej wzory, materiały, surowce
i techniki nic różniły się diametralnie od tych, którymi posługiwali się miejscy
rzemieślnicy i fachowcy, chociaż w tym przypadku stosowano również pewne
substytuty.
Obecnie na k s z t a ł t o w a n i e się postaw estetycznych w p ł y w a j ą tygodniki
ilustrowane, obserwacja w z o r ó w miejskich, a przede wszystkim telewizja.
Emitowane filmy i sztuki teatralne, wnętrza, scenografia i ubiory o s ó b ogląda
nych na ekranie w p ł y w a j ą na jednostkowe upodobania. Z racji d o s t ę p u do tego
ś r o d k a masowego przekazu jego o d d z i a ł y w a n i e jest największe. N a l e ż y jeszcze
d o d a ć , że estetyczny w y g l ą d najbliższego otoczenia, z a r ó w n o w odniesieniu do
ubioru, jak i w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , z a l e ż n y jest nie tylko od mody i o b o w i ą z u
jących w niej w z o r ó w , lecz r ó w n i e ż od oferty przemysłu i asortymentu towa
rów d o s t ę p n y c h w sklepach. Ich p o d a ż „ z m u s z a " często do zakupu rzeczy
n i e z b ę d n e j , ale tylko takiej, jaka jest w sprzedaży, bez głębszej refleksji este
tycznej.
R ó w n o c z e ś n i e nadal powszechnie obserwuje się ż y w o t n o ś ć pewnych trady
cyjnych wiejskich postaw estetycznych, przejawiających się przede wszystkim
w upodobaniu do ładu, p o r z ą d k u , symetrii, barwy, d e k o r a c y j n o ś c i , p a r a d n o ś c i
etc. , ł ą c z o n y c h z wieloma czynnikami pozaestetycznymi, jak np. o g ó l n y m
nastrojem w e s o ł o ś c i , święta. Dawna sztuka ludowa w y z w a l a ł a refleksje estety
czne, p o n i e w a ż jest tworem w ł a s n y m , regionalnym, aprobowanym i uznanym
w kraju i za granicą, a tym samym powodem do dumy.
Właśnie na styku tych wszystkich czynników, wraz z próbą godzenia nowo
czesności, mody, dostępności różnych s u r o w c ó w i przedmiotów z istniejącymi
elementami tradycyjnych gustów wiejskich, zrodził się nurt sztuki niczinstytucjonalizowanej, której najlepsze (z punktu widzenia kryteriów artystycznych) wytwo
ry powinny, moim zdaniem, zostać uznane za współczesną kontynuację tradycyj
nej sztuki ludowej. To stanowisko, oczywiście nie wyklucza konieczności dalszej
opieki, propagowania i odtwarzania sztuki dawnej wsi.
Przypisy
' M a t e r i a ł y z tyeh badań z n a j d u j ą s i e w A r c h i w u m Zakladu F.lnologii I I I K M P A N w Warszawie pod nr inwentarza 1970-1979.
199У-2007. Z nich pochodzą wszystkie cytaty zamieszczone w tekście.
- D o odosobnionych należy w y p o w i e d ź m ł o d e j d z i e w c z y n y : „ w m o j e j wsi nic m i s i e n i e podoba, nie ma gdzie wyjść, jest ponuro
i n u d n o . C h c i a ł a b y m mieszkać w w i ę k s z e j w s i . gdzie jest w i ę c e j domów, sklepy, k l u b " . W lej relacji nie występuje jednak negowanie
estetyki w s i . lecz j e j atrakcyjności l o w a r z y s k o - k u l l u r a l n e j . a j e j autorka nie m ó w i o mieście, lecz o innej, w i ę k s z e j w s i .
Przedtem, j a k zauważali najstarsi mieszkańcy w s i : „Taki b y ! z w y c z a j i każdy robil w y c i n a n k i i j a k się zestarzały, to sic robilo
nowe i co kawałek lo ładniejsze i modniejsze, ho jak mial puste ściany, jeden obraz w i s i a ł , lo byla nieprzybrana chalupa. Teraz jest
�116
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
ładniej [...] ładniejsze te kupne, niż te co przedtem sami robili [,..] d a w n i e j jak wieszali na tych ścianach lo się k u r z y ł o , pobył rok, dwa
i o d r z u c a l i , trzeba b y ł o robić n o w e . M n i e się tam nie podoba jak tam gdzie nicbądź nawieszają ł y c h s e r w e t k ó w [...] czy pasuje czy nie
to nawieszają [...] toto m i się dziecinne w y d a j e [ . . . ] "
^ Współczesna architektura m i e j s k a ( " b l o k i " ) nie podobały się, „bo są monotonne, chociaż wyposażone w e wszystkie w y g o d y
[...] ale są w y s o k i e , strach w n i c h mieszkać [.,.] ludzie stłoczeni j a k m r ó w k i [...] i za mało z i e l e n i " . Ł a d n e natomiast są b u d y n k i
m u r o w a n e , „jakie teraz s t a w i a j ą na w s i , r ó w n i e ż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] zwłaszcza takie w stylu g ó r a l s k i m " .
^ Pożądane jest by n a w i ą z y w a ł y one d o w z o r ó w region;ilnyeh, co ilustruje następująca w y p o w i e d ź : „ w naszym kościele to
w s z y s t k o się podoba [...] są ładne obrazy w stylu l u d o w y m , jest namalowane siedem sakramentów [...] wszystko w stroju l u d o w y m " .
Z e l e m e n t ó w pozaestetyeznyeh w y m i e n i a n o konieczność w y s o k i e j j a k o ś c i chóru, a roczniki najmłodsze w p r o w a d z e n i a П О Ч У О czesnych instrumentów m u z y c z n y c h (np. gitar e l e k t r y c z n y c h ) , które zresztą są j u ż używane w n i e k t ó r y c h kościołach.
7
Małgorzata Dierzgwa podkreśla szczególne akcentowanie przez t w ó r c ó w ludowych łowickiego takich w a l o r ó w sztuki ludowej
regionu, jak: żywość barw, naturalistyezne ujęcie poszczególnych m o t y w ó w , staranne wykonanie, nadrzędność treści nad formą (s. 109-110).
Na temat ich wrażliwości estetycznej stwierdza natomiast, że nie różni się ona od wrażliwości innych mieszkańców wsi, i dalej: „Związek
z tradycją, przywiązanie do pewnych form i tematów tzw. gust estetyczny zbiorowości w decydujący sposób w p ł y w a na odbiór wartości
estetycznych przez poszczególne j e d n o s t k i " (s. 117). Do podobnych w n i o s k ó w dochodzi później Anna M i l e w s k a (19S2, s. 9-19).
LITERATURA
D r o z d - P i a s e c k a M.
1988 Attitudes of contemporary polish peasants towards folk art, [w:J
Poland at the 12 tli Congress..., Wroclaw, s. 117-126.
D z i e r z g w a M .
1981 Poglądy estetyczne twórców ludowych regionu łowickiego,
„Łódzkie
Studia Etnograficzne", t. 23.
G ł a d y s z M .
1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków.
M i l e w s k a A.
1982 Poglądy mieszkańców
wsi łowickiej o wytwórczości
artystycznej roz
patrywanej w kategoriach sztuki, [ w : ] Biuletyn Informacyjny O ś r o d k a Badaw
czo Rozwojowego Cepelia, Warszawa, nr 1-2, s. 9-19.
N o w a k S.
1973 Pojęcie postawy w teoriach i stosowanych badaniach
społecznych,
[ w : ] Teoria postaw, oprać zbiór, pod red. S. Nowaka, Warszawa.
O l ę d z k i J.
1971 Kultura
artystyczna
ludności
kurpiowskiej,
Wrocław.
Mirosława Drozd-Piasecka
A E S T H E T I C V A L U E S OF T H E E N V I R O N M E N T AS P E R C E I V E D BY
T H E PEASANTS F R O M T H E V I L L A G E S NEAR Ł O W I C Z
(CENTRAL POLAND)
Summary
The article presents judgements of modern peasants concerning their aesthetic preferences
and attidudes connected with their surroundings-houses and farmsteads, town, art, traditional
folk art, church, religious and family ceremonies.
�117
WALORY E S T E T Y C Z N E
After having considered the field material and scarce publications on the subject the author
concludet that aesthetic sensivity is an innate attribute of all human beings. Changing cultural
patterns (influenced among others by weaker dependence on nature in fulfilling one's basic
needs and exposure to external influences) have determined new aesthetic taste of peasants
basing on their innate predispositions and sensivity. T h e aesthetic attitudes of individuals and
group ip a given time and place are the result of interplay of natural and cultural environment.
The relations between them determine the probability of „pure" aesthetic evaluations.
The author gives instances of some characteristic opinions: aesthetic but not utilitarian
beauty is attributed to race horses and never to pigs and cows, even those giving much milk but
having big horns and color considered as ugly.
The aesthetic attitudes of modern peasants are affected by cultural patterns connected
nowadays first of all with ideas modernity and fashion. Those are the criteria od estimations of
material objects and all the elements of surroundings which are the products of human activity.
There is nothing new in such an attitude, since rural folk has always tended to imitate urban
patterns. But in the past the slower rate of changes gave more lime for adaptations and creating
own, peculiar style. Moreover, pallems, raw materials and techniques available for rural
population did not differ very much from those used by town craftsmen although sometimes
peasants had to use substitutes.
Actually aesthetic taste of peasants is determined by illustrated magazines, T V and imme
diate observation of urban patterns, f i l m s , plays, fashion, aliires of actors and the decoration of
apartments shape the preferences of individuals. O f all mass-media television exerts the greatest
influence. O n the-other hand the appearance of the people's surrounding - homes and clothes is
determined not only by fashion and modern patterns but also depends on what is offerend and
available in shops. People are „ c o n s t r a i n e d " to buy necessary things such as they can get, without
any deeper aesthetic consideration.
At the same time some of the traditional rural aesthetic values are still actual. We can notice
them in the peasants'preferences for order and harmony, symmetry, vivid colours, decorativeness, ornamental style etc. Many non-aesthetic elements are involved here, for example the
atmosphere of ceremony and cheerfulness. Old folk art is still positively valued since it is
a product of one's own region, appreciated not only in Poland but also in oiher countries. T h e
inhabitants are proud of it. (That region is particularly famous for its folk art. A K S ) .
It w a s at the meeting point of all those factores: modernity, fashion availability of materials
and things along with Ihe traditional folk taste where the non-professional art was born. Those
of its works which respond to artistic criteria should be appreciated as an immediate continuation
of traditional folk art. O f course this does not preclude the necessity of supporting and
reconstruction of the old artistic patterns of rural folk.
Trunsaltcd
by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf
40793e84f0d481f794cc5cd7eabf3441
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:927
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1978
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:852
Title
A name given to the resource
Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.159-172
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
MIROSŁAWA
z. 1
DROZD-PIASECKA
ZMIANY
Założenia
POSTAW
i wyniki
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
ZIEMI
badań wsi południowo-wschodniego
Mazowsza
P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j
jest podejmowana
etnograficz
n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi
prowadzono
wie,
badawcze w
Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w
był proces z m i a n p o s t a w
Celem
badań
było:
lat w
kultury
r ó ż n y c h ośrodkach
ostatnio prace
od k i l k u n a s t u
ludności w i e j s k i e j
1) o d t w o r z e n i e
procesu
w
Warsza
stosunku do ziemi.
zmian
postaw
ludności
w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w
'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego
1 0 0 - l e c i a ; 2)
kilku
odtworze
n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i
k a m i j e determinującymi;
i
stereotypach
nach
i
będących
3) z w e r y f i k o w a n i e
p o d bezpośrednim
u r b a n i z a c j i , które powodują
w
literaturze
wpływem
procesów
industrializacji
głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi
ł
wartości
popularnego
myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e
ekonomiczno-zabezpieczającej,
społecznej
jako
i prestiżowej .
2
Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e
wartości
p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e
n i o n y c h najwyżej.
Była
ogniskową
turowego. T e n agrocentryczny
systemu
ekonomiczno-społeczno-kul-
układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d
n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o
przy
toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac.
J a k zauważa W . G r a b s k i :
1
jej
W
funkcje
s i o w a,
na
rejonie
funkcja
„uprzemysławianym
ujemna
[...]
z i e m i związane
Zawód
przykładzie
rolnika
wybranych
[...]
powstają
a jednocześnie, m i m o
z jej
w
wartością
świadomości
.społeczności
degradacje
ziemi i pojawia
że n i e l i c z n i e , w y d a j ą
profesjonalną".
społecznej
lokalnych
Por. E .
dwóch
Jagiełło-Ły-
pokoleń
i pamiętników,
się
się s i l n i e j s z e
wsi.
Studium
W a r s z a w a 1969,
s. 91.
2
Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a ,
powinny
wpływać na tworzenie
Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y
się n o w y c h
wzorów kariery i
awansu.
�160
MIROSŁAWA
„Obserwacja
sunku
życia w i e j s k i e g o
do w a r s z t a t u s w e j
DROZD-PIASECKA
w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o
p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t ,
że z i e m i a n i e j e s t
t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n
ludzkich,
chodu,
czyli,
lecz
że z i e m i a
jest p o t r z e b n a
dla prowadzenia
człowiekowi
pewnego t r y b u
życia
nie tylko jako
i zapewnienia
pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a
źródło d o
go
przyszłym
jego życia, która
m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" .
3
O
w
swoistym
systemie
agrocentrycznym
u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K .
ukształtowanym
„ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej
źródła
zabezpieczającego
jeszcze
Dobrowolski:
egzystencję
chłopa
była
Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o
bardzo
wysoka.
Wynikało
to
m.in. z rentowności z i e m i w o w y m
c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a
czenia
posiadanie
ziemi jako
społeczny
wartości, której
ziemiaństwu
w
wyznaczało
s t r a t y f i k a c j i społecznej
[...]
[...]
dużą
najwyższy
rolę w
szczebel
tych
ocenach
odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie,
pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j
społeczności, słabo
wto
powiązanej
z s z e r s z y m światem" .
4
Jak
zauważa
ważnym
autor,
źródłem
posiadanie
ziemi
zabezpieczającym
było
d l a środowiska
egzystencję
chłopską.
S.
wiejskiego
Czarnowski
n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y
znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j .
5
„Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i
żywą
istotę [...]
życie i życie
ją
[...]
była
świętą. W y m a g a ł a
do niej
wracało
[...]
też o d p o w i e d n i e j
czci. Z
Matka
Trzeba
z i e m i a jest wdzięczna, g d y się
j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m
się d o b r y m i
wyrastało
O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y .
mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u .
czas o d w z a j e m n i a
— stanowiła
niej
Bożym. W ó w
p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o
gospo
d a r z y może się mścić" .
6
Ziemia w
odczuciu
chłopskim była z a t e m również i wartością
ną , a o b o w i ą z e k
pracy
ważalną wartością
społeczno-moralną.
7
3
P o r . W.
na niej
System
Grabski,
i szacunek
socjologii
do t e j
pracy
były
wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i
sakral
niepod
w s i " , t. 1:
1936, s . 98.
4
5
Trzy
K. D o b r o w o l s k i ,
życiem społecznym
studia
z teorii
kultury
ludowej,
[w:] Studia
nad
i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112.
Por. S. C z a r n o w s k i ,
Podłoże ruchu
chłopskiego,
[w:] Dzieła,
t. 2, W a r
s z a w a 1956, s. 173, 175, 184.
6
K.
Dobrowolski,
przełomie
XIX
i XX
Tradycyjna
rodzina
w., [w:] Studia
chłopska
nad życiem
w południowej
społecznym
Polsce
i kulturą,
na
Wrocław
1966, s. 224-225.
7
ziemi
Wg badacza
kultury ludowej
z a matkę i świętą
Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego,
jest p o w s z e c h n e
n i e t y l k o wśród
uznawanie
ludności p o l s k i e j , a l e
i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj,
że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a
zachodzie Słowiańszczyzny
szyński,
Kultura
ludowa
słyszymy
Słowian,
o świętej
Warszawa
z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o1967, t. I I , cz. 1, s. 511.
�ZMIANY
POSTAW
T e n s y s t e m wartości —
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
161
ZIEMI
z centralnym miejscem ziemi —
utrzymywał
się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w
nictwie,
trwałości
osadniczej,
rol
partriarchalnemu ustrojowi rodziny
oraz
p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian
8
zaczynamy
w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym,
ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j
karłowacenia
odsetka
gospodarstw,
ludności
przeludnienia
bezrolnej,
wsi,
powstawania
cyklicznych kryzysów
znacznego
rolno-przemysłowych
etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m
egzystencji
9
gdy
(np. n a skutek
źródłem
.
Agrocentryczny,
pomocniczy
model
nominalny
(inaczej
pojęciowy,
i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e
prac
1 0
polskich badaczy
m.in.
k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j
S. C z a r n o w s k i e g o ,
J . Chałasińskiego
11
W. Grabskiego,
połowy naszego stulecia,
F. B u j a k a , K.
, a także pamiętników J . S ł o m k i
Dobrowolskiego,
oraz
1 2
pamiętników
zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa
Społeczne
go
Modelowi
agrocentrycznemu
wistości w s i t r a d y c y j n e j
element
—
odpowiadającemu w
końca X I X w . —
strukturotwórczy
w
chłopskiego s y s t e m u
i kulturowego, przeciwstawiono
zasadzie r z e c z y
którym
ziemia
stanowiła
społeczno-ekonomicznego
m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej
do
tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a
n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j
tury
wiejskiej,
m.in. K.
Dobrowolskiego,
B . Gałęskiego,
J.
kul
Turskiego,
J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r -
Trzy
studia...,
8
Dobrowolski,
s
Por. K . D o b r o w o l s k i ,
z posiedzeń
10
Komisji
PAN
s. 80-81.
Studia
nad
w Krakowie,
Uwagi
Por. K . M a ł k o w s k a ,
teorią
zawodów,
1963 г., K r a k ó w
o modelu,
Sprawozdania
[w:]
1964, s. 206-207.
„Etnografia
Polska",
t. 13: 1969,
z. 1, s. 15-16.
и Wykorzystano
limanowskiego,
Dzieła,
m. i n . t a k i e
Kraków
t. 2, W a r s z a w a
tenże,
Reforma
wolski,
rolna
Studia
1956; W.
i materiały,
jak: F . B u j a k ,
Grabski,
a moralno-religijny
nad życiem
ściańskie rozporządzenie
żenia
prace,
1903; S . C z a r n o w s k i ,
ostatniej
woli
II
wojnie
światowej,
J.
Chałasiński,
społecznej
na Podhalu
[w:]
Młode
ludności
Przemiany
pokolenie
Zmiąca,
ruchu
w
spratuie
Wrocław
w XVII
w
powiatu
[w:]
włościańskiej;
1937; K .
Dobro
Wło
1966; t e n ż e ,
i XVIII
nad teorią zawodów,
chłopskiej
wieś
chłopskiego,
wsi, W a r s z a w a
i kulturą,
K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia
świadomości
Materiały
stan
społecznym
Podłoże
w., [w:]
tenże,
południowej
Ludowej,
Studia
Przeobra
Małopolsce
społeczne
w Polsce
chłopów,
t. 1, W a r s z a w a 1938.
po
W a r s z a w a 1965;
1 2
J . S ł o m k a , Pamiętniki
1 8
Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h
latach. W
s e r i i Młode P o k o l e n i e
t. 1, W a r s z a w a
i. 3, W a r s z a w a
i rodzina,
włościanina, K r a k ó w 1912.
Wsi Polski Ludowej
1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a
1967; Od
t. 5, W a r s z a w a
chłopa
do rolnika,
1970; Pamiętniki
11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1
wydano:
t. 4, W a r s z a w a
emigrantów,
Awans
pokolenia,
1965; W poszukiwaniu
1967;
drogi,
Gospodarstwo
W a r s z a w a 1973.
�162
MIROSŁAWA
skiej
w
i innych
stosunku
1 4
. Autorzy
do ziemi
i
DROZD-PIASECKA
i c h podkreślają
gospodarstwa
zgodnie, że r a d y k a l n e
rolnego
zaszły
dopiero
zmiany
na
skutek
p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j
ny
światowej, postępujących
powstały
n o w e możliwości
procesów
industrializacji i urbanizacji,
wykształcenia,
zatrudnienia,
kariery
gdy
życiowej
etc.
„Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę —
j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d
n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o
łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop
s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u
s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o
piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " .
15
W
warunkach
współczesnej
w s i , n a której
krystalizują
się n o w e
sy
s t e m y wartości
„ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y
stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o
jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ
cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e
e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego
udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u
ralnych" .
1G
Obecnie
cem
żenie
J.
obserwujemy
do wzmożonej
do
coraz
częściej,
działalności
uzyskania
że
d l a właściciela
gospodarczej
wysokiego
dochodu
jest
ziemi
bodź
przede wszystkim
pieniężnego.
Ale,
jak
dą
zaznacza
Turowski:
„Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a
przy
życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie
stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a
daleka
droga,
w której
uwłaszczenie,
ogólny
do społeczności państwowej i n a r o d o w e j
proces
postęp t e c h n i c z n y , wejście
1 4
t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie
P o r . chociażby:
„Wieś
Współczesna",
w Polsce
Na
chłopów
[...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który
j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska
giełło-Łysiowa,
Ludowej,
podstawie
Problemy
ludzi
cji,
Warszawa
wsi
kujawskiej
Studia
Dobrowolski,
Praca
jako
wartość
17
nad życiem
w
starych
w okresie
od roku
na wsi. Studium
Przemiany
do ziemi.
Przemiany
kulturowej
1 5
J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca...,
16
Gałęski,
1 7
T u r o w s k i , Zmiany...,
Przemiany...,
s. 21.
s. 295-296.
s. 98.
społeczne
społeczne
sytuacji
w Polsce
W s i " , t. 3: 1964; Stosunek
pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974.
E. J a
chłopsko-rolniczym,
wsi a
wsi
miasto.
1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n ,
porównawcze
1971; „Roczniki S o c j o l o g i i
społecznym...;
środowisku
n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i ,
miasta
społeczno-kulturalnego" .
W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany
wsi Nasutów
pod
g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła
hierarchii
wartości.
i we
Fran
mieszkańców
Praca
zbiór,
�ZMIANY
Obserwacje
POSTAW
LUDNOŚCI
prowadzone
WIEJSKIEJ
współcześnie
w
DO
163
ZIEMI
różnych
krajach
zgodnie
s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o
podstawy
zabezpieczenia
egzystencji,
a
także
degradację
jej
nad
r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j
Badacze k u l t u r y
wiejskiej
podkreślają,
że wartość
1S
.
pozaekonomiczna
z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a
zostały
o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o
posiadania z i e m i
1 9
.
Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z
pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a
wiązanie
została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d
do ziemi, jakie żywili
emigranci
europejscy
A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e
ną . L i c z b a
rolników uważających
2 0
rośnie r ó w n i e ż w
przy
przybywający
do
ekonomicz
z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i
i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie
określić
j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i .
Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e
le
funkcji.
Przedmiotem
2 podstawowe
prowadzonych
badań
były
przede
wszystkim
i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości,
a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i
stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a
współwy-
(czyli p r o d u k c y j n a
w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową,
wynikającą
od którego w
przeważającej
z samego f a k t u
mierze
posiadania
uzależniona
(czyli
własności),
była p o z y c j a
jednostki
w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j .
P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y
i
własności
ulegają
zmianie
społeczno-ekonomicznych
przede
struktury
wszystkim pod wpływem
badanej
społeczności,
przemian
oddziaływania
szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t
wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego
wolnej
z a w o d u , możliwości w y b o r u d o
d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u
pracy
i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze
pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej.
W
postępowaniu
badawczym
dążono d o o d t w o r z e n i a
procesu
zmian
p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z
własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d
n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j
1 8
N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w
międzywojennym
19
społecz-
C z a r n o w s k i
okresie
w Podłoże..., s. 174-185.
Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i
W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i
j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r.
2 0
E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ
n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964.
przemian
w rolnictwie
na cele i wartości,
„Rocz
�164
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y
s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o
j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j
(wpływa
badanej
czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z
nych
warunków
zewnętrznych,
wynikających
w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u
2 1
społe
odmien
z usytuowania
badanych
.
W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę
pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a
w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n
su. D l a t y c h , którzy zdecydowali
się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć
w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h
n a pozo
stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y
skiej
przekształcała
się w
kultury
profesjonalnej.
chłop
Przed
przy
stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y
obraz
s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h
rzutu
ją w sposób z a s a d n i c z y
element
t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne,
j a k historyczne
i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz
wiązującego
ustawodawstwa
na plan pierwszy
centrycznego
państwowego. C z y n n i k i t e były
zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h
obo
wysuwane
ujęciach
stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie
agroz tym
założeniem uważano, ż e :
1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a
w sposób z a s a d n i c z y
chodowości
jako warsztatu pracy
wpływa
(obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o
itd.) istnienie (lub brak)
lokalnego
i
pozalokalnego
rynku
p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ;
2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności
wiązujące u s t a w o d a w s t w o
t y w n y c h zależy b o w i e m
decydujący
wpływ m a
państwowe. O d poszczególnych aktów
m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e
obo
norma
czy
zasady
dziedziczenia;
3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d
z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d
ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y
sądowe o ziemię oraz
antago
n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i .
Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ
nie zanalizowanie
mocne
i
przy
endogennych.
struktura
k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych
charakteryzowaniu
Najważniejsze
wyżej
wymienionych
za n a j b a r d z i e j
czynników
z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie;
gospodarczo-społeczna
gospodarstw;
charakter gospodarki r o l -
n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w
skich, plany inwestycyjne
związane z r o z w o j e m
chłop
rolnictwa i hodowli, m o -
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
Tradycyjna
społeczność wiejska
przemian
współczesnych.
Studium
wsi Mników
powiatu
krakowskiego,
1968, s. 8.
21
po
egzo-
w
procesie
Warszawa
�ZMIANY
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
165
ZIEMI
ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m ,
s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia,
spo
spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o
sunek d o komasacji i t d .
W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a
w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m :
1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w
s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności
i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w
determi
n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h
efektem t y c h postaw;
2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o ,
wencyjnych
administracji
aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r
państwowej,
wyspecjalizowanych
organów
p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w
sto
s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e
c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę
d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p
n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ;
3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m
p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e
prawdziwości h i p o t e z y o maleją
cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ;
4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j
ziemi
w
s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze
g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w
przeprowadzonej
trakcie
komasacji.
W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w
których
przeprowadzono
b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e
r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h
kultury
budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne
no w e wszystkich gospodarstwach
3 w s i byłego pow. otwockiego
nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej,
Wszystkie
wanymi.
( n p . strój,
przeprowadzo
Woli
(obec
Sufczyńskiej.
o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m
(folwarcznych).
Badane
wsie
z 1864 r . należały
charakteryzują
d o dóbr
prywatnych
się m a ł y m i l i c z e b n i e
rodzi
n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i
r o z m i a r a m i gospodarstw,
n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie
s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) ,
gospodar
szachownicą gruntów,
m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i
gospodarczymi,
znaczną
stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y
( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m
ności
1945 r . k o e g z y s t o w a ł y
chłopo-robotniczej.
Do
na tych
pry
lud
terenach
z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k
mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze
masacji
gruntów.
Była t o równocześnie
akcja przeprowadzona
w i c h h i s t o r i i próby k o
pierwsza
po wojnie
n a terenie byłego pow. otwockiego
tego
typu
i jedna z nie
l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m .
Podstawową
bazę źródłową,
wykorzystaną
w
pracy
badawczej,
sta-
�166
MIROSŁAWA
nowiły
ze
materiały
ku;
w
terenowe zbierane w
spisu powszechnego
materiały
akta
referatu
nież
1970 г.;
latach
materiały
Wydziału
z l a t 1925-1970;
Cywilnego
w
ustalenia
i
dane
źródłowe
i
Sądu
GUS
Gliniance;
Geodezji
i Karnego
„o
materiały
Kołbieli
o b s e r w a c j a uczestnicząca w
toczących się p r o c e s a c h sądowych
niektóre
1963-1973;
GRN
scaleniowego Powiatowego B i u r a
archiwalne
Otwocku
alnie
DROZD-PIASECKA
w
Otwoc
Powiatowego
kilkunastu
aktu
ziemię". W y k o r z y s t a n o
zawarte
w
literaturze
rów
dotyczą
cej t y c h t e r e n ó w .
Najważniejsze
ustalenia wynikające
z analizy zebranych
materiałów
2 2
są n a s t ę p a j ą c e :
1.
Przeprowadzone
podejmujących
Polski
(m.in.
badania
studia
podobną problematykę
K.
Dobrowolskiego
posiadanie t z w . lepszych
pańszczyźnianą
2 2
oraz
ludność
praw
z
w
odniesieniu
Małopolski
do ziemi
chłopską
jest
Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h
od s t r o n y f o r m a l n e j
zagadnienia
po
współczesność
do innych
terenów
równoznaczne
wykazały,
na czynsz
z
że
przez
2 3
efektywniejszą
(szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi,
n a 3 części i n t e g r a l n i e
oraz
z tych
autorów
Podhala)
w formie maszynopisu
zało
podzielonego
ze sobą powiązane. W części I o m ó
związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m
ogólnych u w a r u n k o w a ń
wynikający
i
prac
l u b przejście
żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o
wiono
porównawcze
w a r s z t a t e m p r a c y n a tle
h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia
s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
uwarunkowań.
Zgodnie
z założeniami
warsztatu
przyjętymi
pracy
n a wstępie
p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r
kę
rolno-hodowlaną
wych
odmian
ze szczególnym
roślinnych,
uwzględnieniem
modernizacji
procesu
i mechanizacji;
wprowadzania
powiązania
no
gospodarcze
z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u
mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u
szono p r o b l e m y
nawiązując
pracy — ziemi. W
części I I p o r u
związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności),
do obowiązujących
aktów
normatywnych
i przepisów
szczegółowych,
którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały
n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a
i
w
nieformalnego
stosunku
mieszkańców
obrotu
ziemią,
zasady
do z i e m i wynikające
w s i do
d z i e d z i c z e n i a , spłat
ze sposobu
obowiązującego
objęcia
gospodarstwa
ustawodawstwa
formalnego
i alimentów,
postawy
oraz
spadkowego.
stosunek
Rozważania
z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u
l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o
pracy
i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h .
sądowe
„o ziemię"
oraz
sytuację
Analizie
antagonistyczną,
dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e
s z y n a c i s k położono w niej
2 3
Począwszy
na wydarzenia
jaka
poddano w
zaistniała
po
od X V w . chłop w e w s i a c h
chłopa musiał o d niego
ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k
lokowanych
na prawie
darki
niemieckim
zakupnym.
samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o
wykupić p r z e d t e m
towarowo-pieniężnej
zamożniejsi
procesy
przeprowa
współczesne.
mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e
Ograniczało ono b a r d z o
warsztatu
niej
„lepsze p r a w o " .
chłopi
mieli
W warunkach
niejednokrotnie
takiego
gospo
możliwość
u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a
sności
ziemi. Posiadanie
dzieciom, a n a w e t
n a własność
z i e m i pozwalało
i m n a przekazywanie
n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o .
jej
�ZMIANY
i bardziej
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
167
ZIEMI
ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż
we
w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a
zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były
oczynszowane.
powstałego
Wyposażenie
małżeństwa)
w
ziemię
leżało
w
(szczególnie
gestii
dworu.
w
przypadku
Dopiero
nowo
mocą
ukazu
u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s
ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e
przekazywać
jami
dzieciom,
Kodeksu
zamieniać,
Napoleona.
szczyźnianą l e p s z y c h
Nieposiadanie
sztatu
pracy)
w
jako
źródła
dochodu,
ale
i
Struktura
darstw
z
wszystkim,
warsztatów
pań
gospodarstw
ziemi (czyli
równocześnie
hamuje
war
rozwój
gospodarczej
jeszcze
opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się
badanych
z jaką
pracy)
i
kategorią
tra
w s i po
uwłaszczeniu,
ludności
oraz
gospo
i c h samodzielności
ekonomicznej
1 8 6 4 г., w y k a z u j e
istnienie obok
m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y
n i e z b y t dużych majątków
oceny
przywile
ludność
ziemi.
gospodarczo-społeczna
przede
(inaczej
tutejszą
inicjatywy
kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z
2.
przez
umiejętności
samodzielności
d y c j i posiadania i dziedziczenia
informująca
dysponować:
i t d . , zgodnie
p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie
w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie
przedsiębiorczości,
sprzedawać
f o l w a r c z n y c h znacznej
ilości d r o b n y c h g o s p o
d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a
z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l
ku
przekrojów
nowych,
czasowych,
świadczą
gospodarstw
o
uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w
szybko
chłopskich w
pogłębiającym
wzrost
ludności
procesie
odczuwanych w
zbędnej
produkcyjnie.
tere
rozdrobnienia
l a t a c h następnych, pociągających
obok skutków e k o n o m i c z n y c h
towny
się
za sobą
każdym z n i c h —
Bezpośrednią
—
gwał
przyczyną
t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę
pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k
tury
gospodarczo-społecznej
całego
Mazowsza,
nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa
w
pozwala
wnioskować,
że
n a terenie badanych w s i był
c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z
drabniania
gruntów w y k a z u j e ,
obok
okresów nasilenia, l a t a
wyraźnego
z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo
d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a
s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970.
3. N i s k a jakość g l e b y
(IV—VI
k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k ,
rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa
znaczne
3 h a składają się z p o n a d 20 k a
w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia
pracy
o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m
n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y
we
r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą
na
omawianym
terenie
samożywienio-
n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a
o d uwłaszczenia
po l a t a 70-te
naszego stulecia
�168
ma
charakter
pracy —
w
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wszystkim
ekstensywny.
przede
gospodarstwo
Podstawowy
r o l n e , wykazując znaczne
porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u ,
warsztat
opóźnienie gospodarcze
nie przejawia
nawet
symp
t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h
nie było
ani jednego rolnika
specjalizującego
się w
ściśle
określonym
k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań
ców
(właścicieli
gospodarczej
ziemi)
n i e można
powiedzieć,
zmierzał d o profesjonalizacji
kiem pozytywnego
w
swej
stosunku do ziemi i gospodarstwa,
staw skierowanych
„ku
gospodarstwu",
wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y
skich, inwestycje
że
działalności
w zawodzie rolnika.
jest
Wskaźni
a t y m samym po
m.in. tempo
mechanizacji,
rolnicze, stan budynków i n w e n t a r
i realne plany inwestycyjne
w
zakresie
r o l n i c t w a czy
h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o
wysokiej
w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o
postęp w z a k r e s i e
modernizacji gospodarstw
w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e
duszy
n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze
raźniejszy postęp w
t y m zakresie
okresu
był n i e w i e l k i i bardzo p o
p o t r z e b y n i e mając
przedsięwzięcia
fun
inwestycyjne.
z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e
Wy
światowej
w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k
sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k
z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j
(w zakresie
p o l i t y k i cen
zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o
w a n i u własności g o s p o d a r s t w ,
interwencyjnych,
c z y l i w w y n i k u oddziaływania
czynników
wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i
zaintereso
w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o
sobu gospodarowania
według o p i n i i zainteresowanych
jest możliwa
jed
n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji.
4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m
tach
1864-1945
czenie p r a w i e
cechują
stosunkowo
w y ł ą c z n i e d o zajęć
niewielkie
sezonowych,
Mazowszu
rozmiary
oraz
wykonywanych
w la
ograni
na
fol
w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j
g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o
powszech
ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e
całej
okolicy,
a t y m samym
b r a k możliwości
uzyskania innych
d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a
zajęć
rodzinnej wsi.
R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i —
z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h
— w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej
l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i
ludzie nie obarczeni
jeszcze rodziną o r a z
c i wszyscy,
z reguły
którzy
tylko
ziemi nie
p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i ,
g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w
rakterze
stałych
robotników
folwarcznych,
a
nie o
pracę
miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne
aż
do
1945 г.,
jest
istotnym
czynnikiem
hamującym
cha
robotników
dwory
podejmowanie
�ZMIANY
decyzji
o
dzimych
POSTAW
opuszczeniu
LUDNOŚCI
w s i przez
gospodarstwach,
ale
WIEJSKIEJ
ludność
obarczoną
szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców
DO
16»
ZIEMI
produkcyjnie
własną
zbędną
rodziną,
w
dzięki
ro
czemu
pozostawało n a d a l związanych
z
mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j
zie
lokalny
r y n e k p r a c y przestał t u istnieć.
5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o
szawy) były
(czyli
bezpośrednią
bezpowrotne
r y n k u p r a c y (szczególnie
p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a
opuszczenie
ziemi
jako
War
zarobkowa
warsztatu pracy,
a
nawet
własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h
k r a j u , rozpoczęła
się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i
stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y
w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a
nistracyjne ograniczenia
nej.
dopiero w latach 50-tych poprzez
meldunkowe w Warszawie
O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą
codzienne
dojazdy
czenia
i strefie
egzystencji
z a w o d o w e g o r u c h u ludności
n i e były więc j e d y n y m i możliwościami
d l a mieszkańców
tutejszych
są
we wsi.
zabezpie
w s i , ponieważ
zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której —
nia — w ogromnej
admi
podstołecz-
d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m
Ziemia i gospodarstwo
XX
w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego
istniała
j a k wykazały
bada
większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h
źró
deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e
n i u ilość p o s i a d a n e j
z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u
n y m . Dewaluację znaczenia
ziemi jako podstawowego
ekonomicz
źródła
egzystencji
p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u
żego c e n t r u m miejskiego.
S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y
t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h
granicach
potencjalnych wychodźców,
ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej
powoduje
dalszy
ciąg
i c h zależ
z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w
środo
w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d
niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i
nym
środkiem zabezpieczenia
egzystencji,
ale jest m i e j s c e m
wyłącz
zamieszka
n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o
woduje
i
szereg
daleko
ekonomicznych,
idących
a w
6. C h a r a k t e r
konsekwencji
k u l t u r o w y c h , społecznych
t y m m . i n . j e j znaczenie
tutejszej
rodziny
i
całej
j a k o źródła
społeczności,
konfliktów.
będącej
w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j
dacji
(a z a t e m
społeczną)
sprzyjała
oraz
również
i wewnętrznej
silniejszej
więzi
f o r m o w a n i u się
identyfikacji jednostki z
t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca
pozytywnych
przede
konsoli
opinii
o
grupą
sytuacja
wsi jako
nie
środowisku
społecznym.
7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n .
jest
przedmiotem
zakupu,
dziedziczenia,
podziału,
sprzedaży,
prestiżu
i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m ,
może
w
własność
pełni
korzystać
posiada.
W
ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i ,
całkowicie
dowolnej
w
które
t y m zakresie
ziemia
jako
działalności
�170
MIROSŁAWA
jest o n jednak w
znacznym
normatywne
obowiązujące
oraz
DROZD-PIASECKA
stopniu
ograniczony
prawo
p r z e z istniejące
zwyczajowe.
Stosunek
akty
do
ziemi
j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a
w e m zwyczajowym
jej
i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi,
z a k u p u , dziedziczenia,
Równocześnie w
wania
czy
możliwości
zagospodarowania,
zabudowy itd.
zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a
niekierowania
gospodarką,
różnicują
się
l u b też k i e r o
postawy
ludności
wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy.
8. W e d ł u g
a r c h i w a l n y c h a k t sądowych
oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a
d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego
o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y
sporadyczne.
zatargi
pod
Mazowsza
s p o r n e o g r u n t o r n y są
I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają
o siedliska i odszkodowania
zabudowę
miejską
Otwocka
za z i e m i ę
czy
Mińska
przejętą
się
przez
państwo
Mazowieckiego.
Procesy
s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności
i
warsztatu pracy
o swoistej
są
równocześnie
obyczajowości
interesującym
i zachowaniach
ludności
źródłem
informacji
wiejskiej.
Wskazują
o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y
ficznego kodeksu honorowego.
Nieprzestrzeganie
jego zasad p r o w a d z i d o
zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h
nawet
d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h .
9. W
stwa
sytuacjach konfliktowych postawy
wykazują
zasadniczą
różnicę
między
względem ziemi i
zachowaniem
i
gospodar
działaniami
a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d
t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y
wielkość posiadanego
emocjonalnych
rządzania,
gospodarstwa,
oraz
posunięć
a tylko w
pozarolniczego.
ale przede w s z y s t k i m o d czynników
administracji
niewielkim stopniu
państwowej
i
kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w
k o m a s a c j i n i e są uzależnione
komasacji w y
stosunku do
przeprowadzo
o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a ,
kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków,
uzyskiwanego
za
zatrudnienia
N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y
t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j
nej
organów
od posiadanego
dochodu
i
płaconych
podatków
przed
i
po
ilości
wysokości
scaleniu;
b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m
pozarolniczym
w
a neutralną
postawą
stosunku do przeprowadzonego
wieństwem a zajmowaną
same
postawy
(a n a w e t
brakiem
postawą p r z e j a w i a się w
charakteryzują
zainteresowania)
s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y
linii
j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o -
l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e ,
a n i e są o n e i d e n
tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego
d) i s t o t n e znaczenie
pokre
p r o s t e j , t z n . te
rodzeństwa,
d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u
d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r -
�ZMIANY
wencyjna
POSTAW
LUDNOŚCI
WIEJSKIEJ
DO
171
ZIEMI
organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60-
t y c h naszego stulecia.
10. W
rejonie,
wpływem
o którym
miasta, pojawiła
mówimy,
pozostającym
się s t o s u n k o w o
2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja
pod
bezpośrednim
(bo już
w
latach
z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U
t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w
do ziemi i gospodarstwa
wcześnie
części
w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k
wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości
życiowych.
B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y ,
k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l
ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto
wała
się n a p o d s t a w i e
poczucia
własności
z i e m i , stanowiącego
do
dziś
i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i .
O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e :
1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j
wej
(instrumentalnej) w
układach g o s p o d a r c z y c h ,
n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym
tomiast
stencji
jące
traci
czy
ziemi,
Zjawisko
darstw,
tę w a r t o ś ć
odmienne
zachodzi
niezależnie
są
kariery. Funkcje
coraz
równocześnie
częściej
we
od i c h struktury
przedmioto
których jest
możliwości
innej
przez
zawody
wszystkich
pozarolnicze.
kategoriach
ekonomiczno-społecznej.
gospo
Wartość
u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy
zostali z a t r z y m a n i poprzez
egzy
ekonomiczno-zabezpiecza-
własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom
rierze
jedy
podstawą u t r z y m a n i a . N a
w ó w c z a s , g d y istnieją
wzory
przejmowane
to
potrzeby —
w
wbrew
o innej „miejskiej" k a
zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e
w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h
wartości
o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h
u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d
nej s y t u a c j i gospodarczej,
społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i
tutaj
s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności.
2. D o t y c h c z a s o w e
„samą w
sobie"
ujęcia
kładą
zbyt
duży
oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne)
nacisk
n a wartość
ziemi
p r z y w i ą z a n i e chłopa d o
z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został
znacznie
podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i
m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział
czy
też o b e c n i e
postawach
domość
gospodarstw
o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h
świadczy również powszechna
realizacji
2 odmiennych
modeli
już p o d k o n i e c
X I X w.
kariery życiowej:
świa
prowadzenie
r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r
dobrze
prosperującego
niewielkiego
f o l w a r k u dworskiego)
l u b migracja
stała d o m i a s t a .
3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e
wartości
nadrzędnej
(autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej
u w i d o c z n i a się w ó w
czas
wartości
prestiżowa
obok
własności.
instrumentalnej jej
wartość
w
sensie
�172
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a
ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a
t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania,
gwał
środowiska społecznego,
r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k
zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u
miasta
sytuacji
i
n a dotychczasowe
wpływ
urbanizacji)
miasta
tereny
( i związanych
jest n e g a t y w n y
Dlatego
też
każdej
d o wartości z i e m i i
pociąga
jednocześnie obserwować można g w a ł
j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y
cesach sądowych „ o ziemię".
ekspansji
nie w
z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i
n a stosunek
j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e ,
towny wzrost
wiejskie).
w
pro
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280bd1b2ec1805acc0ef69f38af1df7e.pdf
eddc2717afd82965dae3b3679d60328c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1699
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2001
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1572
Title
A name given to the resource
Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.47-84
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
A N D R Z E J LEPPER
- CHŁOPSKI PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
( W I Z E R U N E K M E D I A L N Y PRZEWODNICZĄCEGO „SAMOOBRONY")
WSTĘP
T e r m i n „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" w p r o w a d z i ł do nauk społecznych
M a x Weber, by określić zespół cech o s o b o w o ś c i o w y c h , k t ó r e umożliwiają
jednostce zdobycie w społeczności autorytetu pozwalającego na skuteczne
sprawowanie w ł a d z y politycznej b ą d ź religijnej. Weber wyróżnił trzy „ c z y s t e "
typy p r z y w ó d z t w a : tradycyjne, legalne (racjonalne) i charyzmatyczne. Przy
w ó d z t w o charyzmatyczne, j a k pisze Orzechowski (1984, s. 286), było jego
swoistą pasją b a d a w c z ą . U w a ż a ł , że charyzma najpełniej i najadekwatniej
w y r a ż a istotę p o l i t y k i j a k o sfery życia społecznego oraz „ z a w o d u i p o w o ł a
n i a " . Charyzma (w przeciwieństwie do p r z y w ó d z t w a tradycyjnego i legalnego)
była zjawiskiem t r w a ł y m , występującym we wszystkich epokach dziejowych,
j a k b y ponadustrojowym, współistniejącym i k o n k u r u j ą c y m z charakterystycz
n y m i dla tych epok t y p a m i p r z y w ó d z t w a . Weber postrzegał c h a r y z m ę głównie
j a k o zjawisko typowe dla sytuacji k r a ń c o w y c h i p r z e ł o m o w y c h w rozwoju
określonej sfery życia społecznego, epoki czy narodu. Jej naturalnym ś r o d o w i
skiem są „czasy p r z e ł o m u , kryzysu władzy, idei", elit p r z y w ó d c z y c h , form
i metod r z ą d z e n i a . R o d z i się w ó w c z a s naturalne zapotrzebowanie na nowe
idee, a p o s t o ł ó w i b o j o w n i k ó w o ich urzeczywistnienie. Misję a p o s t o ł a i bojow
nika, organizatora w a l k i przeciw zastanym w a r u n k o m spełnia właśnie przy
w ó d c a charyzmatyczny. Charyzma zwraca się zatem przeciw „zastanej rzeczy
w i s t o ś c i " , tradycyjnemu ładowi, systemowi wartości. W ten s p o s ó b stanowi
czynnik dziejotwórczy o decydującym znaczeniu, t w o r z ą c y nowy ład, torujący
d r o g ę n o w y m ideom i w a r t o ś c i o m .
P r z y w ó d c a charyzmatyczny pojawia się więc w określonej sytuacji społecz
nego zapotrzebowania. Potrafi z a p a n o w a ć nad t ą sytuacją p o d p o r z ą d k o w u j ą c
sobie masy i p o k i e r o w a ć je zgodnie ze swoją wolą. W weberowskiej inter
pretacji jest to człowiek posiadający wyjątkowe talenty a w szczególności
z d o l n o ś c i magiczne, moc ducha i m o w y , wyróżniający się niezwykłym boha
terstwem, cieszący się posłuszeństwem uczniów i w y z n a w c ó w wyłącznie z racji
czysto osobistych, niecodziennych cech, dzięki k t ó r y m grupuje w o k ó ł siebie
�48
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
z w o l e n n i k ó w , a nie z uwagi na zajmowane stanowisko lub przejętą zgodnie
z t r a d y c j ą g o d n o ś ć . A u t o r y t e t charyzmatyczny opiera się na wierze w p r o
roka, na osobistym „ u z n a n i u " dla bohatera wojennego, bohatera ulicy lub
demagoga i upada wraz z n i m . W i a r a i uznanie są o b o w i ą z k i e m , k t ó r e g o
dopełnienia wymaga dla siebie p r z y w ó d c a legitymujący się c h a r y z m ą , a k t ó r e g o
naruszenie karci. P o d s t a w ą autorytetu, prestiżu charyzmatycznego p r z y w ó d c y ,
trwałości jego panowania i w ł a d z y jest sukces. Gdy powodzenie go opuszcza,
jego panowanie jest z a g r o ż o n e , traci moc (Orzechowski 1984, s. 286-293).
1
N a weberowskie rozumienie dziejowej r o l i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych
s k ł a d a ł o się t o , iż: a) pojawiają się w epokach społecznych i politycznych
p r z e ł o m ó w ; b) występują przeciwko zastanym w a r u n k o m i ich reprezentan
tom; c) w s k a z u j ą masom ideał przyszłości i d r o g ę „ k u lepszym brzegom
i czasom", głoszą nowe idee, wartości, normy, k t ó r e wyrażają myśli i nastroje
opozycyjne, a r t y k u ł u j ą potrzeby i cele w a l k i ; d) ogniskują na sobie d z i a ł a n i a
mas przeciwko zastanemu ładowi; e) p o d e j m u j ą decyzje w s p o s ó b odpowie
dzialny (samotnie) t y l k o na w ł a s n e ryzyko; f) posługują się ś r o d k a m i „ r e w o l u
cyjnego" przymusu i przemocy, aby u t o r o w a ć d r o g ę n o w y m ideom, stosun
k o m społecznym i t d . (Orzechowski 1984, s. 291).
W ostatnich latach charyzma (charyzmat) stała się pojęciem niezwykle
popularnym, a nawet n a d u ż y w a n y m w języku publicystyki i p o l i t y k i . W y n i k a
to głównie z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszym jest w y r a ź n i e manifestowana i od
czuwana t ę s k n o t a społeczna i społeczne zapotrzebowanie na p r z y w ó d c ó w cha
ryzmatycznych, z k t ó r y m i masy m o g ł y b y się identyfikować (stąd ich k w a l i f i
kowanie w kategoriach politycznie i etycznie pozytywnych). D r u g i m jest świa
d o m o ś ć , że charyzma nie należy do zjawisk codziennych, naturalnych, lecz
pojawia się rzadko, w sytuacjach kryzysu starych struktur i a p a r a t ó w b i u
rokratycznych. W e współczesnej publicystyce charyzmie nadaje się inne niż
u Webera interpretacje. N i e jest ona, tak j a k w jego analizach, typem ideal
n y m , lecz k o n s t r u k c j ą z ł o ż o n ą z d w ó c h odmiennych e l e m e n t ó w : a) w y o b r a ż e ń
0 t y m , j a k m o ż e b y ć i j a k b y ć powinno ( t ę s k n o t a za c h a r y z m ą i przeciw
stawianie jej zbiurokratyzowanego, dalekiego o d mas sposobu r z ą d z e n i a , m y ś
lenia i odczuwania); b) p r z e k o n a ń , iż p r z y w ó d z t w o charyzmatyczne m o ż e b y ć
1 jest faktem rzeczywistym, że są w dziejach sytuacje r o d z ą c e zapotrzebowanie
na c h a r y z m ę i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych na r ó ż n y c h poziomach struk
tury społecznej (od fabryki po kraj czy n a r ó d ) ; (Orzechowski 1984, s. 294).
Współczesna struktura charyzmatu jest też inaczej eksplikowana niż u Webera
(co w y n i k a z odmiennego spojrzenia na te same zjawiska, widzenia innych
aspektów m e c h a n i z m ó w działań politycznych). Składają się na nią takie elementy
jak: a) wiedza (ale nie uczona, akademicka, lecz życiowa praktyczna z umiejęt
n o ś c i ą stosowania wiedzy książkowej); b) dar syntetycznego f o r m u ł o w a n i a
1
Było to stanowisko odmienne od klasyków marksizmu traktujących wybitnych przywódców
jako eksponentów i wyrazicieli interesów, dążeń, aspiracji konkretnych sił, klas, grup społecznych
(Bonaparte, Luter, Münzer); (Orzechowski 1984, s. 292-294).
�A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ?
49
w y z w a ń , z a d a ń epoki, sytuacji i wskazywania s p o s o b ó w ich rozwiązania; c) dar
pozyskiwania sobie ludzi do głoszonych haseł, idei i p r o g r a m ó w ; d) z d o l n o ś ć
wzbudzania u c z u ć przeciwstawnych: od uwielbienia i całkowitego oddania do
nienawiści i potępienia (które nie wykluczają szacunku i uznania niecodziennych
w a l o r ó w i zalet); e) dar wizjonerstwa społecznego, umiejętność przewidywania
z d a r z e ń i ich konsekwencji; f) szczególne zdolności p o s ł u g i w a n i a się słowem
( m ó w i o n y m lub pisanym); g) wyjątkowe cechy charakteru (skromność, prostota,
o t w a r t o ś ć , w y r o z u m i a ł o ś ć , cierpliwość); (Orzechowski 1984, s. 295).
W ś r ó d postaci spełniających wymogi tej charakterystyki wymieniani są
m . i n . Mojżesz, Aleksander M a c e d o ń s k i , Joanna d'Arc, Jan Paweł I I , a ostatnio
t a k ż e dyrektorzy w i o d ą c y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, b a n k ó w , funduszy
powierniczych. W e d ł u g Johna P. K o t t e r a , z H a r v a r d Business School, to
osobnicy otwarci na zmiany, posiadający umiejętność porywania i przekonywa
nia ludzi do rzeczy niemożliwych oraz rzadki dar zaszczepiania bliźniemu
swojego entuzjazmu, pewności siebie i niewzruszonej wiary w cel, przebojowi,
określani j a k o : „ k t o ś i m a on w sobie c o ś " .
Francois N a i l , szef firmy Naj International, zajmującej się poszukiwaniem
kadry kierowniczej na polskim rynku, u w a ż a , że „nie istnieje coś takiego j a k
wzorzec charyzmatycznego lidera, do k t ó r e g o m o ż n a by p r z y k ł a d a ć poszcze
g ó l n y c h k a n d y d a t ó w i mierzyć poziom charyzmy" ( W i l k 1999, s. 4). T o k t o ś
p o t r a f i ą c y s f o r m u ł o w a ć wyznaczone przez siebie cele w kategoriach wizji i m i
sji, a p o d w ł a d n i w to uwierzą (tamże, s. 5). W dodatku umiejący szybko
zmienić wizję i misję, z a p r e z e n t o w a ć p o g l ą d na j a k ą ś s p r a w ę wręcz przeciwny
do w ł a s n e g o wczorajszego i ludzie też m u uwierzą. Powinien c h a r a k t e r y z o w a ć
się przede wszystkim kunsztem przemowy (weberowski charyzmatyk K l e o n
też był d o s k o n a ł y m m ó w c ą ) i rozmowy, bo większość czasu poświęca k o m u
nikowaniu się z innymi. M i e ć rozległe horyzonty i szeroką wiedzę, niekoniecznie
ściśle związaną z b r a n ż ą . P r z y w ó d c a charyzmatyczny balansuje po mistrzowsku
m i ę d z y d w o m a konstytutywnymi, c h o ć z pozoru sprzecznymi cechami swej
osobowości: o g r o m n ą pewnością siebie a otwartością, skłonnością do kwestiono
wania, w ą t p i e n i a (tamże, s. 6).
Uznany niemiecki publicysta Gunter Ogger, autor bestselleru „ Z e r a w gar
n i t u r a c h " , twierdzi, że „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" musi b y ć dla załogi k i m ś
w rodzaju „ d u s z p a s t e r z a " . Charyzma jest darem, m e n a d ż e r e m trzeba się ob
j a w i ć . Trzeba u m i e ć p o r w a ć ludzi do rzeczy n i e w y o b r a ż a l n y c h i niemożliwych.
Jak wobec tych charakterystyk u s y t u o w a ć p o s t a ć współczesnego p r z y w ó d c y
c h ł o p s k i e g o , Andrzeja Leppera - założyciela i p r z e w o d n i c z ą c e g o Z w i ą z k u
R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " - od k t ó r e g o zachowania i działania, tak w mediach,
j a k i w szerokich k r ę g a c h społecznych, rozpowszechniło się określenie „ l e p p e r y z m " na zdefiniowanie o k r e ś l o n y c h postaw roszczeniowych i s p o s o b ó w roz
w i ą z y w a n i a spraw spornych d o t y c z ą c y c h nie tylko c h ł o p ó w ? N a to pytanie
postaram się odpowiedzieć na podstawie analizy m a t e r i a ł ó w prasowych z lat
1995-2000, zwłaszcza tygodników Wprost i Polityka, dziennika Gazeta Wyborcza
i u z u p e ł n i a j ą c y c h informacji internetowych, radiowych oraz telewizyjnych.
�50
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
R O D Z I N A - PRACA - GOSPODARSTWO
Wczesny okres życia Andrzeja Leppera nie został szczególnie odnotowany
przez dziennikarzy, skoncentrowanych głównie na jego aktywnych i kontrower
syjnych późniejszych zachowaniach. L u ź n e informacje prasowe i wypowiedzi
samego Leppera rzucają jednak nieco światła na sylwetkę p r z e w o d n i c z ą c e g o
„ S a m o o b r o n y " i w a r u n k i j ą kształtujące jeszcze przed założeniem Z w i ą z k u .
U r o d z i ł się w 1954 r. j a k o najmłodsze z dziewięciorga dzieci. O d 11 r o k u
życia nie m i a ł ojca: Byłem najmłodszy
i nie rozpieszczany... Musiałem
być
człowiekiem twardym i nie pozwalać sobie, by mnie ktoś popychał. A to robiono
- wspomina w rozmowie z J a r o s ł a w e m K u r s k i m , (Internet, rozmowa, s. 2).
Sprzyjały temu umiejętności pięściarskie, k t ó r e rozwijał przez systematyczne
ćwiczenia t r e n u j ą c regularnie przez trzy lata boks i zapasy. W y b ó r tych spor
t ó w kwituje: To w genach. Taką mam naturę, że lubię walkę (tamże, s. 2).
U k o ń c z y ł Technikum Rolnicze w Sypniewie; przedtem uczęszczał do tech
n i k ó w w Słupsku, Z ł o t o w i e i Karolewie, z k t ó r y c h był relegowany za bójki.
P r a c ę r o z p o c z ą ł Lepper od stażu w Stacji H o d o w l i R o ś l i n w G ó r z y n i e
w Słupskiem, gdzie po d w ó c h miesiącach został specjalistą, co sam komentuje:
To był ewenement, doceniono mnie bardzo szybko (Internet, rozmowa, s. 3). Po
powrocie z wojska w ciągu k i l k u lat a w a n s o w a ł na kolejne stanowiska i funk
cje zawodowe w instytucjach związanych z rolnictwem. Z o s t a ł kierownikiem
1200-hektarowego gospodarstwa rolnego. Pełnił funkcje kierownicze w rzechcińskim P G R oraz P a ń s t w o w y m O ś r o d k u H o d o w l i Zarodowej w Kusicach
(Wprost, nr 16, 18.04.1999, s. 10). W e d ł u g słów Leppera, w gospodarstwie
r o l n y m w Kusicach z b u d o w a ł on w czynie społecznym dwa amfiteatry, dwa
boiska, ośrodek rekreacyjny przy pałacu, muszlę koncertową, w której odbywały
się też d o ż y n k i gminne i czasem wojewódzkie. Wieś to nie tylko praca 16 godzin
na dobę, ale i rozrywka, i kultura - powie reporterowi (Internet, rozmowa, s. 3).
Przez dwa lata (1978-1980) Lepper należał do PZPR i - j a k powiedział
K u r s k i e m u - nigdy tego nie żałował. Nie był aktywistą PZPR, ani nawet
sekretarzem POP. Zajmowane kierownicze stanowisko w y m a g a ł o przynależności
partyjnej, ale w niczym go to nie wiązało. Lepper przypomina, iż był ministran
tem o d szóstego r o k u życia. Przez cały okres szkoły podstawowej r o z p o c z y n a ł
dzień o d mszy świętej, p o której dopiero szedł do szkoły. Chciał nawet z o s t a ć
księdzem, lecz życie ułożyło się inaczej [...] ale pracuję z ludźmi i dla ludzi (Internet,
rozmowa, s. 2). Deklaruje, że wciąż jest człowiekiem głęboko wierzącym i prakty
k u j ą c y m . Co niedziela cała rodzina jest w kościele, a dzieci m a j ą p i ą t k i z religii.
W 1978 r. Lepper z a w a r ł związek m a ł ż e ń s k i . W 1980 r. przestaje p r a c o w a ć
w P G R : Zaczęła mnie mierzić praca w gospodarce nakazowo-rozdzielczej. Te
nakazy, żeby siać rzepak na ziemi szóstej klasy po to, by wiosną robić
protokół
zaorania. Powiedziałem,
że w tym bałaganie pracować nie będę - skomentuje
w wywiadzie (Internet, rozmowa, s. 4). W e d ł u g żony, Lepper, k t ó r y w y c h o w a ł
się w sąsiedztwie P G R , całe życie m a r z y ł o t y m , aby m i e ć coś swojego.
Odchodzi na w ł a s n e , przejmując p o d u p a d ł e 23-hektarowe gospodarstwo rolne
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
51
w Zielnowie p o d D a r ł o w e m , k t ó r e nabywa od milicjanta w zamian za spłatę
d ł u g ó w dotychczasowego właściciela. Lepper spłaca wszystko. Bierze kredyt dla
m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w , k t ó r y też spłaca w ciągu pięciu lat. P o w i ę k s z a areał do
63 ha. W y p o s a ż a gospodarstwo w nowoczesny sprzęt. W tych latach o maszyny
było t r u d n o , więc Lepper startuje w w o j e w ó d z k i c h (w Koszalinie) i krajowych
olimpiadach wiedzy rolniczej. Nagrodami na tych olimpiadach były często
talony na maszyny rolnicze. Talony, a nie maszyny - p o d k r e ś l a - Tak jakoś
miałem szczęście, że na którą olimpiadę nie pojechałem, to zawsze byłem w czo
łówce (Internet, rozmowa, s. 4). Maszyny kupuje na kredyt. K r e d y t y s p ł a c a .
2
O d momentu przejęcia samodzielnego gospodarstwa rolnego (1980 r.) Lepperowie konsekwentnie powiększają jego obszar i liczbę maszyn rolniczych. Środki
masowego przekazu p o d a j ą różne wielkości gospodarstwa Leppera w 2000 г., od
40 ha (Internet, wybory, s. 1) do 120 ha ( T V , program 2-gi w cyklu „ K a n d y d a c i
na prezydenta", wrzesień 2000 г.). Rozbieżności te, j a k się wydaje, w y n i k a j ą
z kwalifikacji ziemi dzierżawionej. W e d ł u g informacji prasowych z lat 1998-2000
Lepper, m i m o niskiej klasy gleby (głównie V i V I ) uzyskuje p l o n w wysokości
45 kwintali pszenicy z ha, trzyma 5 koni pod wierzch (pasja syna), w chlewni ma
20 macior, 160 świń i 50 sztuk bydła, dostarcza do p u n k t u skupu 30 b u k a t ó w
rocznie. Roczny d o c h ó d z tej produkcji szacowany jest na ok. 15 000 zł.
W gospodarstwie jest kombajn „Bizon-Super", 3 ciągniki, 6 przyczep i wszystkie
n i e z b ę d n e maszyny. D o m L e p p e r ó w w y r ó ż n i a się we wsi. W 1998 r. wykonano
w n i m konieczne prace remontowe. W obejściu jest czysto i dostatnio. Sołtys
Zielnowa, Zygmunt Kostrzewa, chwali Leppera mówiąc, iż jest to dobry, rzetelny
człowiek. Jeśli ludzie p o m o g ą m u w gospodarstwie, to on nie o d m ó w i maszyny,
czy ciągnika, a Zbigniew Mazurek, jeden z d w ó c h p r a c o w n i k ó w najemnych
L e p p e r ó w , twierdzi wręcz, że jego pracodawca nauczył gospodarki ludzi we wsi
(Grabowski 1998, s. 23; H y ż y i inni 1999, s. 23-24). M i m o tych spektakularnych
p r z e j a w ó w d o b r o b y t u i z a m o ż n o ś c i gospodarstwo L e p p e r ó w jest z a d ł u ż o n e
w bankach, na n i e r u c h o m o ś c i a c h ustanowiona przymusowa hipoteka, maszyny
zastawione. Jak twierdzi Lepper, sytuacja taka jest na wsi typowa, a swoje
kredyty i odsetki regularnie spłaca (Grabowski 1998, s. 23).
Obecnie Lepper nie pracuje j u ż w gospodarstwie. Prowadzi je ż o n a Irena
(ma d r u g ą g r u p ę i n w a l i d z k ą ) przy pomocy d w ó c h najemnych r o b o t n i k ó w
i u c z ą c y c h się dzieci. Syn Tomek jest studentem Szczecińskiej A k a d e m i i R o l n i
czej, a z d w ó c h c ó r e k starsza (Małgosia) uczęszcza do renomowanego liceum,
m ł o d s z a jeszcze do szkoły podstawowej. Andrzej Lepper, jak sam twierdzi,
zarządza całością, wydając dyspozycje rano lub przez telefon, gdy przebywa poza
domem. K u r s k i e m u powie: Od ośmiu lat poświęciłem się polityce, walce o godne
życie wsi. Dziś dużo by niektórzy dali, modły by odprawiali, żebym tylko powie
dział: ,,Koniec, wracam na swoje, rozrzucać gnój w Zielnowie". Niedoczekanie [...]
2
Potwierdza to Ryszard Mroziński, dyrektora banku Spółdzielczego w Darłowie, mówiąc, że
w latach osiemdziesiątych, z Lepperem nie było problemów; kredyty, które wciąż brał spłacał
terminowo (Grabowski 1998, s. 23).
�52
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Ja mam obowiązek wobec ludzi [...] Ja jestem ich przywódcą (Internet, rozmowa,
s. 12). Podobnie o m ę ż u m ó w i Irena Lepper: Skłamałabym, gdybym powiedziała,
że mąż przyjeżdża i jeździ na ciągniku. On już jest raczej politykiem niż rolnikiem.
Ale jak trzeba, to doradzi. Ostatnio [...] przyjechał [...] i pomógł. Na co dzień
wszystko na mojej głowie - powiedziała do Przeglądu Tygodniowego z 16.09.1998
(cyt. za: Internet, rozmowa, s. 12).
P r z e ł o m o w e wydarzenia w życiu Leppera nastąpiły w 1990 r. W ó w c z a s to
w y d z i e r ż a w i a od P G R jeszcze 50 ha. Chce zająć się p r o d u k c j ą m ą c z k i ziem
niaczanej. N a tę inwestycję zaciąga 300 m i n zł kredytu. W t y m czasie w Polsce
n a s t ę p u j e reforma rynkowa i Lepper (wraz z innymi) wpada w p u ł a p k ę kredy
t o w ą . Zaczyna b r a ć udział w rolniczych protestach w D a r ł o w i e , k t ó r e zade
c y d o w a ł y o jego przyszłości. W wywiadzie dla Głosu Pomorza (3-4.06.1995)
m ó w i : A odsetki rosły i rosły. Stwierdziłem,
że choćbym się wraz z rodziną
na śmierć zaharował, to nawet na te odsetki nie zarobimy. Wkurzyło mnie to
dokładnie. Żona płakała, po nocach nie spała. Dzieci mieliśmy już trójkę (cyt.
za: Internet, rozmowa, s. 4). W licznych wypowiedziach w 2000 r. powtarza, że
w 1990 r. wziął kredyt w wysokości 300 m i n starych złotych. D o t ą d spłacił
j u ż p ó ł t o r a miliarda, a został m u jeszcze m i l i a r d (Internet, rozmowa, s. 13).
POLITYKA
K a r i e r a polityczna Leppera rozpoczęła się na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesią
tych od u d z i a ł u w rolniczych wiecach na r y n k u w D a r ł o w i e .
Pod koniec 1991 r. (październik) przybywa pod Sejm do głodujących, za
d ł u ż o n y c h r o l n i k ó w i przyłącza się do nich. Zostaje wybrany na wiceprze
w o d n i c z ą c e g o k o m i t e t u protestacyjnego. W kwietniu 1992 г., d o m a g a j ą c się
o d d ł u ż e n i a gospodarstw, okupuje ze swoją g r u p ą Ministerstwo Rolnictwa.
Negocjuje z przedstawicielami prezydenta Lecha Wałęsy. Jego przekonanie, że
prezydent sam z chłopów, to i chłopów zrozumie po tych rozmowach ulega
weryfikacji. Z czasem skomentuje, iż Opatrzność
tak chciała (Internet, roz
m o w a , s. 4-5; Internet, wybory). W s p o m i n a j ą c ten okres Lepper wyzna Jaro
sławowi K u r s k i e m u , iż j a k o człowiek lubiący s z u k a ć i ż ą d n y wiedzy j u ż wtedy
zdobywał materiały dotyczące Banku Światowego, Międzynarodowego Fun
duszu Walutowego, Europejskiej W s p ó l n o t y Gospodarczej. Po ich lekturze
doszedł do jednoznacznego wniosku, że rolnictwo polskie czekają bardzo
ciężkie lata. T a konkluzja w y w o ł a ł a w n i m poczucie konieczności spełnienia
pewnej r o l i . T a k zrodziła się wiara w misję, do której spełnienia, został p o w o
łany przez O p a t r z n o ś ć . Z a c z ą ł działać, t r a k t u j ą c to, co r o b i j a k o o b o w i ą z e k
wobec rodziny, r o l n i k ó w i Polski: Nie wszyscy mogą być przywódcami.
Zawsze
jest ktoś, kto ma misję do spełnienia, i to Opatrzność tak chciała, że ja jestem
tym przywódcą - o d p o w i e d z i a ł dziennikarzowi (Internet, rozmowa, s. 4-5).
W 1992 г., p o d h a s ł e m „ N i e rzucim ziemi s k ą d nasz d ł u g " , z a k ł a d a Z w i ą
zek Zawodowy R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " , k t ó r e g o formy i sposoby d z i a ł a n i a
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
53
są zupełnie nowe w polskim obyczaju politycznym. N a s t ę p u j e budowa struk
tur organizacyjnych „ S a m o o b r o n y " , jej oblicza ideowego i z w i ą z k ó w z i n n y m i
ugrupowaniami politycznymi. T o w a r z y s z ą temu spektakularne akcje p r o
testacyjne prowadzone przez Leppera, interpretowane z r ó ż n y c h p u n k t ó w
widzenia. R ó w n o c z e ś n i e rośnie liczebność „ S a m o o b r o n y " , k t ó r a - zdaniem jej
d o t ą d jedynego P r z e w o d n i c z ą c e g o - wynosiła j u ż w 1998 r. p ó ł miliona człon
k ó w i co dzień p r z y b y w a ł o kilkuset nowych. W rodzinnym Zielnowie, w e d ł u g
tutejszego sołtysa, zapisali się do niej wszyscy (Grabowski 1998, s. 23).
W maju 1999 r. o d b y ł się I I I Zjazd Z Z R „ S a m o o b r o n a " , na k t ó r y m po raz
kolejny Lepper został wybrany na Przewodniczącego Z w i ą z k u (przy d w ó c h
głosach w s t r z y m u j ą c y c h się). N a Zjazd przyjechało dwa tysiące chłopskich
d e l e g a t ó w . Obrady r o z p o c z ę t o o d ś p i e w a n i e m „ R o t y " z tekstem: „ N i e c h się
rozpadnie w p r o c h i p y ł ż y d o w s k a zawierucha" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30).
W ś r ó d zaproszonych gości byli: A r t u r Balazs (minister rolnictwa), Andrzej
Ś m i e t a n k o (minister w kancelarii Prezydenta), J a r o s ł a w K a l i n o w s k i (prezes
PSL), R o m a n Jagieliński ( p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej), gen.
Tadeusz W i l e c k i , rozpoczynający k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą , k t ó r e g o stwierdze
nie, że obecną władzę trzeba bić w mordę i patrzeć czy równo puchnie ( Ł u c z a k
i i n n i 1999, s. 30) delegaci przyjęli z d u ż y m aplauzem. O b e c n o ś ć elit politycz
nych i parlamentarnych swoim udziałem w t y m Zjeździe p o ś r e d n i o uwiary
g o d n i ł a i legitymizowała „ S a m o o b r o n ę " oraz Leppera.
S p r a w ą p r i o r y t e t o w ą dla „ S a m o o b r o n y " było usytuowanie Z w i ą z k u i jej
P r z e w o d n i c z ą c e g o w strukturach a d m i n i s t r a c y j n o - r z ą d o w y c h p a ń s t w a . J u ż
w 1993 r. „ S a m o o b r o n a " bierze udział w wyborach parlamentarnych. W jej
sztabie wyborczym znajduje się w ó w c z a s m . i n . Bohdan P o r ę b a ze Zjednocze
nia Patriotycznego „ G r u n w a l d " , reżyser filmowy. Doradcami są: legendarny
p i l o t myśliwski Stanisław Skalski, k t ó r y zasłynął w bitwie o A n g l i ę i były
mistrz olimpijski w pchnięciu k u l ą - W ł a d y s ł a w K o m a r . Najbliższym w s p ó ł
pracownikiem Leppera jest w t y m czasie narodowiec Janusz Bryczkowski,
k t ó r y w p r o w a d z a ł go w zawiłości p o l i t y k i . N a „ S a m o o b r o n ę " z a g ł o s o w a ł o
2,7% w y b o r c ó w (Internet, rozmowa, s. 9-10; H y ż y i inni 1999, s. 24). W na
s t ę p n y c h wyborach parlamentarnych (1997 r.) „ S a m o o b r o n a " , umieszczona
na liście nr 12, u z y s k a ł a ogółem 0,07 procent głosów poparcia. W całym
w o j e w ó d z t w i e k o s z a l i ń s k i m , w k t ó r y m leży Zielnowo (wieś Leppera) oddano
na n i ą 1456 głosów, czyli mniej niż 1 % (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998,
s. 13). N i e był to więc w y n i k zapewniający miejsce w Parlamencie.
P o d koniec 1999 r. Lepper z a d e k l a r o w a ł udział w kolejnych wyborach
parlamentarnych w 2001 r. m ó w i ą c : Chcemy sięgnąć po władzę, chcemy być
w parlamencie [...] nie chcemy tylko blokować dróg i protestować (Polityka, nr 1
z 1.01.2000, s. 98).
Andrzej Lepper nigdy nie krył, że chciałby zostać prezydentem. W wyborach
prezydenckich (1995 r.) opowiedziało się za n i m ok. 235 tys. w y b o r c ó w , t j .
1,32 procent głosów (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13; H y ż y i inni
1999, s. 24); zajął 9 miejsce na 11 k a n d y d a t ó w . W wyborach prezydenckich
�54
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
w październiku 2000 r. Andrzej Lepper uzyskał 3,2 % poparcia. Zajął t y m samym
5 miejsce na 12 k a n d y d a t ó w i wyprzedził byłego prezydenta RP, Lecha W a ł ę s ę .
Dziennikarzy intryguje s p o s ó b i ź r ó d ł a finansowania „ S a m o o b r o n y " . Sam
P r z e w o d n i c z ą c y odpowiada, że działalność z w i ą z k o w a i polityczna pokrywana
jest z dobrowolnych składek. Przeciwnicy polityczni u t r z y m u j ą natomiast, iż
Lepper zawsze miał protektorów,
którzy posługiwali
się nim jak wygodnym
narzędziem: Najpierw wspierał go po cichu Belweder, potem SLD, wreszcie PSL
(Grabowski 1998, s. 23). Rzecznik U n i i W o l n o ś c i , Andrzej Potocki, twierdzi, iż
wiadomo, że w przeszłości Lepper był finansowany przez prorosyjski Instytut
Schillera ( H y ż y i i n n i 1999, s. 23) . Ż o n a Leppera, podobnie j a k o n sam,
p o d k r e ś l a , że nie łoży na „ S a m o o b r o n ę " z d o c h o d ó w z gospodarstwa. U t r z y
manie biura przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, koszty p o d r ó ż y po kraju
i bieżąca działalność Z w i ą z k u pokrywane są ze składek. D y r e k t o r B a n k u
Spółdzielczego w D a r ł o w i e m ó w i z kolei, że jest w „ S a m o o b r o n i e " od p o c z ą t
k u , ale ż a d n y c h składek nigdy nie płacił. Sam w y r a ż a nadzieję, iż m o ż e
w przyszłości dowie się, k t o stoi za „ S a m o o b r o n ą " i k t o p o k r y w a jej koszty
oraz j a k to się dzieje, że gospodarstwa w okolicy ubożeją, a Leppera kwitnie
(Hyży i inni 1999, s. 24). W podobnym duchu wypowiada się rzecznik prasowy
K l u b u Parlamentarnego A W S - Piotr Ż a k . Jego zdaniem: Trzeba się zastano
wić, kim naprawdę jest Lepper i skąd ma pieniądze.
W jaki sposób utrzymuje
w Warszawie dobrze wyposażone biuro, skąd bierze ludzi? Na blokadach docho
dziło do bulwersujących
wypadków niszczenia pojazdów osób, które chciały je
ominąć. Potem okazywało się, że w kilku miejscach takich wyczynów
dopuszczały
się te same osoby: ,,rolnicy z telefonami komórkowymi"
(Hyży i inni 1999, s. 24).
N o w e światło na kwestię pozyskiwania pieniędzy przez Leppera rzuca a r t y k u ł
Igora T . M i e c i k a i Piotra Pytlakowskiego (2001). Oparty na wypowiedziach
byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " , zawiera tezę, iż
uczynił [on] z Samoobrony firmę do zarabiania pieniędzy na strachu i szantażu:
za stosowną opłatą odstępował od blokady lub demonstracji (s. 20).
3
D l a „ S a m o o b r o n y " bardzo istotne są związki z i n n y m i ugrupowaniami
politycznymi. Z n a c z ą c e są t u p r z y k ł a d y z ostatnich lat.
Podczas w y b o r ó w s a m o r z ą d o w y c h (wrzesień 1998 r.) PSL i U n i a Pracy
zawarły z „ S a m o o b r o n ą " tzw. Przymierze Społeczne. Andrzej Lepper kandydo
wał z listy Przymierza i został wybrany do rady sejmiku województwa zachodnio
pomorskiego. Jest więc radnym tego w o j e w ó d z t w a ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31).
Zdaniem Tomasza Nałęcza, wielu fakt ten niemile zaskoczył. Szczególne pretensje
zgłaszano o to do U n i i Pracy. S p o s ó b uprawiania p o l i t y k i przez obie partie jest
zupełnie odmienny. „ S a m o o b r o n a " i jej p r z y w ó d c a , Lepper, kojarzeni są z naj-
3
Schiller-Institut, według jednego z jego niedoszłych gości (nie wyjawił nazwiska), jest to
kryptonim faszystowskiej organizacji amerykańsko-niemieckiej, stawiającej sobie za cel zbudowanie
narodowosocjalistycznej, totalitarnej Europy, niechętnej Unii Europejskiej (Hyży i inni 1999, s. 23).
W pilnie strzeżonej i niedostępnej siedzibie tej organizacji w Laatzen k/Hanoweru, Lepper miał
przejść specjalny kurs (Hyży i inni 1999, s. 23).
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
55
radykalniejszymi metodami protestu, U n i a Pracy, z Aleksandrem M a ł a c h o w s k i m
i M a r k i e m Polem, reprezentuje natomiast w y w a ż o n e p o g l ą d y i zachowania.
W e d ł u g N a ł ę c z a , zamiast p r a w i ć uszczypliwości p o d adresem ambicji samo
r z ą d o w y c h Leppera, należy życzyć m u powodzenia w wyborach, bowiem jest
p o ż ą d a n e , aby uczestnicy rolniczych protestów jak najszybciej wkroczyli na drogę
procedur demokratycznych. Wprawdzie nie będzie on łatwym partnerem, ale lepiej
dyskutować z nim w sejmiku niż na zablokowanej jezdni (Nałęcz 1998, s. 17).
W czerwcu 1998 r. zostaje podpisane porozumienie intencyjne trzech ugrupo
w a ń c h ł o p s k i c h : Z w i ą z e k Z a w o d o w y R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " ( A . Lepper),
N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R o l n i k ó w Indywidualnych (Roman Wierzbicki) i Krajowy
Związek R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizaqi Rolniczych (Władysław Serafin). Zebrani
pod hasłem: „ C h ł o p i razem" deklarowali współpracę. Inicjatorem porozumienia
był Lepper, k t ó r y pod wpływem popularności, j a k ą przyniosły m u blokady dróg,
chciał wziąć pod swoje skrzydła Jarosława Kalinowskiego wraz z jego PSL i ogłosić
się pierwszym chłopskim liderem, szefem nowego Bloku
Ludowo-Narodowego
(Paradowska 2000, s. 31). Pierwszym efektem tego porozumienia była w s p ó l n a
lipcowa demonstracja w Warszawie. N a tej podstawie m . i n . jeden z byłych
w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Leppera utrzymywał, że jego stosunki z partią l u d o w ą uległy
znacznej poprawie. Spotykał się niedawno z przywódcami stronnictwa uzgadnia
j ą c w s p ó l n ą t a k t y k ę m a j ą c ą polegać na t y m , że Lepper będzie robił zamieszanie,
ludowcy będą z dystansu „punktować" rząd Buzka (Grabowski 1998, s. 23). Sam
Lepper p r z y z n a w a ł w t y m czasie, że najłatwiej porozumiewa się z działaczami
PSL. P o w o ł u j ą c B l o k L u d o w o - N a r o d o w y , Lepper powiedział, że chcą stać się
w Polsce trzecią siłą, bez której zgody nic w kraju nie m o ż e się w y d a r z y ć i b y ć
ustanowione (Małecki 1999, s. 32). Po k i l k u miesiącach nie było j u ż m o w y
o współpracy wszystkich akcjonariuszy czerwcowego porozumienia. Praktycznie
r o z p a d ł o się ono po akcji w Świecku, w styczniu 1999 r.
N a p o c z ą t k u stycznia 2000 r. w sali Kongresowej P K i N o d b y ł o się zgroma
dzenie, k t ó r e nazwano: F o r u m na rzecz P o w o ł a n i a B l o k u Ludowo-Narodowe
go . Podpisano deklarację o w s p ó ł p r a c y trzech u g r u p o w a ń ( „ S a m o o b r o n a " ,
Z w i ą z e k Sierpień 80 i F r o n t Polski generała Wileckiego, byłego szefa Sztabu
Generalnego) . M a j ą one tworzyć blok, do którego powstania Lepper nawoływał
od miesięcy; chciał, aby wszystkie współpracujące ze s o b ą organizacje utworzyły
j e d n ą partię, a w zasadzie przystąpiły do Samoobrony Rzeczypospolitej Polskiej.
Partia jest j u ż zarejestrowana, a j e d y n ą osobą, k t ó r a m o ż e j ą reprezentować jest
on sam. Z a p o w i e d z i a ł , że będzie wyłącznym kandydatem b l o k u w wyborach
prezydenckich, ale okazało się, iż swoją k a n d y d a t u r ę wysunął też generał Wilecki.
W e d ł u g Janiny Paradowskiej, zebranych w Sali Kongresowej łączyły nie
spełnione ambicje polityczne oraz s p o s ó b widzenia polskiej transformacji i jej
4
5
4
Przebiegało ono niemal w folklorystycznej scenerii, przy aplauzie zgromadzonych człon
ków „Samoobrony" i ich sympatyków, przy grających kapelach i przyśpiewkach w rodzaju:
„Z Andrzejem Lepperem wesoło jest", zagryzaniu salcesonem i pasztetową.
Pisze o tym obszernie Janina Paradowska (2000).
5
�56
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
efektów. Czy ó w s p o s ó b widzenia wynika rzeczywiście z ideowych p r z e k o n a ń ,
czy też z chwilowej k o n i u n k t u r y jest s p r a w ą o d r ę b n ą . I c h ocena sytuacji
w Polsce była d o ś ć prosta. K r a j jest r o z k r á d a n ý przez zagraniczny k a p i t a ł
(generalnie k a p i t a ł jest symbolem zła), na k t ó r e g o ł u p wydaje go rodzima elita,
zrodzona w w y n i k u u k ł a d u O k r ą g ł e g o Stołu (pogardliwie o k r e ś l a n a j a k o
„ E u r o p e j c z y c y " , w przeciwieństwie do „ p r a w d z i w y c h P o l a k ó w " ) z Leszkiem
Balcerowiczem na czele (według Leppera - ekonomicznego niedouka). D o
tego obozu zdrady interesów narodowych dołączyła ostatnio „ S o l i d a r n o ś ć " .
Skutki rozkradania w i d a ć gołym okiem: n ę d z a , zniewolenie, utrata suweren
ności. W t y m stanie rzeczy należy się b r o n i ć . Jedną z form samoobrony naro
dowej jest demaskowanie przestępczych
działań skierowanych przeciwko narodo
wi polskiemu, jego państwu, gospodarce, społecznej moralności,
sprawiedliwości,
przeciw podstawom egzystencji polskich rodzin, przeciw suwerenności
i nie
podległości Polski. Działania te nasilają się i są powodem coraz większej
śmier
telności, upadku stanu zdrowotności, higieny, coraz większej nędzy i niedostatku,
niedożywienia
młodzieży, bezdomności i bezrobocia (cyt za: Paradowska 2000,
s. 31). O b o k czynności demaskatorskich formami działania są: ciągły p r o
test, blokady, czyli dezorganizacja. Blok stawiał sobie za cel zajęcie drugiego
miejsca w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Nie p r z y s t a w a ł do
tego ambitnego zadania jego program b ę d ą c y w zasadzie zestawem haseł
m a j ą c y c h trafić do niezadowolonych z z a c h o d z ą c y c h przemian, s t a n o w i ą c y
m i e s z a n i n ę anarchizującego lewactwa, ideologii skrajnie narodowej z akcen
t a m i totalitarnymi. W komentarzu dziennikarskim Paradowska pisała, iż obec
nie o względy niezadowolonych zabiega wiele u g r u p o w a ń (w t y m narodowych,
ale o d w o ł u j ą c y c h się do religii). Z tego p o w o d u Blok L u d o w o - N a r o d o w y m a
d u ż ą k o n k u r e n c j ę i nierealne jest marzenie o drugiej sile, t y m bardziej, że
w wyborach Polacy z reguły eliminują skrajności. Ponadto blok m a k ł o p o t
w e w n ę t r z n y z wyłonieniem kandydata do u r z ę d u prezydenta. Cel n a d r z ę d n y
- demaskowanie zdrady narodowej, a ambicje polityczne Leppera i Wileckiego,
to coś innego. Czy zatem w s p ó l n a deklaracja jest prawdziwa, nie jest jasne
(Paradowska 2000, s. 31; por. też: Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31).
Po w s t ę p n y c h wynikach w y b o r ó w prezydenckich, 8 p a ź d z i e r n i k a 2000 г.,
Lepper stwierdził w telewizji, że trzeba stworzyć Blok L u d o w o - N a r o d o w y ,
ruch o g ó l n o n a r o d o w y , a nie tylko agrarny.
S T R A T E G I A I T A K T Y K A DZIAŁAŃ „SAMOOBRONY"
„ S a m o o b r o n a " jest związkiem powstałym w wyniku opozycji wobec zaistnia
łej na wsi sytuacji ekonomiczno-społecznej. Dlatego też jej podstawowa strategia
i t a k t y k a działania łączy się przede wszystkim z r ó ż n o r o d n y m i f o r m a m i p r o
t e s t ó w . „ S a m o o b r o n a " protestuje przeciw i m p o r t o w i z b o ż a i m i ę s a , domaga
się podwyżek* cen skupu żywca, z b ó ż i innych polskich p r o d u k t ó w rolnych oraz
ich r z ą d o w y c h z a k u p ó w interwencyjnych, o d d ł u ż e n i a gospodarstw chłopskich.
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
57
W ś r ó d d z i a ł a ń „ S a m o o b r o n y " , na k t ó r y c h czele zawsze stoi Lepper, są:
rozruchy i zajścia z r ę k o c z y n a m i , okupacje b u d y n k ó w publicznych, nielegalne
manifestacje, marsze na W a r s z a w ę , rozsypywanie z b o ż a na torach kolejowych
i p a r a l i ż o w a n i e ruchu drogowego w całej Polsce. Blokady d r ó g m o ż n a u z n a ć
za niezwykle skuteczny, a jednocześnie specyficzny ś r o d e k nacisku zastosowa
ny u nas pierwszy raz przez „ S a m o o b r o n ę " , szybko przejęty przez innych
p r o t e s t u j ą c y c h (Grabowski 1998, s. 23). W latach 1992-1993 p o w s z e c h n ą for
m ą p r o t e s t ó w było okupowanie u r z ę d ó w wojewódzkich. Uznano je za m a ł o
skuteczne i stopniowo z a s t ę p o w a n o innymi sposobami, zwłaszcza marszami
na W a r s z a w ę i blokadami d r ó g .
C h ł o p s k i e marsze gwiaździste na W a r s z a w ę r o z p o c z y n a j ą się w 1992 r.
Prasa (i inne media) informuje, że z r ó ż n y c h stron d o t a r ł y na przedmieścia
stolicy 72 k o l u m n y r o l n i k ó w . Przed Sejmem „ S a m o o b r o n a " manifestuje z k o
sami postawionymi na sztorc. P r ó b u j e wedrzeć się do ś r o d k a Parlamentu, p o d
gmach rzucane są kości i ochłapy mięsa. Przed w a r s z a w s k ą siedzibą SdRP
rozlewana jest g n o j ó w k a . W 1993 r. oddział „ S a m o o b r o n y " w Praszce wszczy
na rozruchy, do k t ó r y c h przyłączają się bezrobotni. Burmistrz Praszki, inwa
lida, o b w o ż o n y jest przez d e m o n s t r u j ą c y c h w taczce po r y n k u (Internet, roz
m o w a , s. 5; Grabowski 1998, s. 23; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30). W kilkanaście
miesięcy później (lipiec 1994 г.), w K o b y l n i c y w w o j . Słupskim, członkowie
i sympatycy „ S a m o o b r o n y " nie chcieli dopuścić, aby z a d ł u ż o n y m gospodar
stwem Ryszarda J. k i e r o w a ł ustanowiony przez s ą d z a r z ą d c a komisaryczny,
A n t o n i Chodorowski, niegdyś bliski w s p ó ł p r a c o w n i k Leppera. D o s z ł o do
okupacji gospodarstwa. Chodorowskiego z n i e w a ż o n o i pobito (Internet, roz
m o w a , s. 8; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30) . Ogrodnik, k t ó r e g o w ó w c z a s b r o n i ł a
„ S a m o o b r o n a " jest do dziś właścicielem tego gospodarstwa. Lepper u w a ż a ł ,
że nie n a r u s z y ł prawa, ale swoją akcją tylko w y e g z e k w o w a ł je.
W 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciw i m p o r t o w i z b o ż a . C h ł o p i
b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W lipcu (1998 r.) ulicami W a r
szawy m a s z e r o w a ł a demonstracja o k o ł o 10 tysięcy r o l n i k ó w . Była ona pierw
szym efektem w s p ó l n e g o porozumienia o w s p ó ł p r a c y , zawartego w czerwcu
1998 r. m i ę d z y trzema krajowymi z w i ą z k a m i rolniczymi: K Z R K i O R , „Soli
d a r n o ś c i ą " R I (frakcja Romana Wierzbickiego) i „ S a m o o b r o n ą " (Grabowski
1998, s. 23). Jeden z niesionych t r a n s p a r e n t ó w głosił: „ U n i a Europejska to
H i t l e r " . Manifestanci zablokowali centralne węzły komunikacyjne. D o s z ł o do
s t a r ć z policją. T ł u m o w i - obok p r z y w ó d c ó w z w i ą z k ó w chłopskich, sygna
tariuszy porozumienia - przewodzili: Janusz Piechociński (działacz PSL, po
zbawiony przez w y b o r c ó w mandatu poselskiego w poprzednim r o k u ) i Piotr
6
6
Zdenerwowany Chodorowski mówił, iż go wyzwano, obnażono, zbito i ogolono. Lepper
i jego ludzie zagrozili mu chłostą. Rozciągnęli na podłodze, kopali i bili witkami po plecach
i pośladkach, a następnie kobiety pluły na jego głowę i chciały wystrzyc mu żydowską gwiazdę,
a potem go ostrzygły. Będąca na miejscu policja nie interweniowała. Sponiewieranego Chodorow
skiego z wygoloną głową i posiniaczonymi pośladkami pokazała telewizja.
�58
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Ikonowicz ( p r z y w ó d c a PPS, k t ó r y u z y s k a ł mandat do Sejmu, ale z listy S L D ) .
Zdenerwowani dziennikarze odnotowali, że ci, co przegrywają wybory, wygrywa
j ą manifestacje. B u d z ą u r o b o t n i k ó w czy r o l n i k ó w strach przed reformami
i ł a g o d z ą go ż ą d a n i e m zdobycia pieniędzy p o d a t n i k ó w (Mazur 1998, s. 13).
W pierwszych tygodniach sierpnia 1998 r. polskie drogi zablokowano
w 104 miejscach . Wszędzie strategia blokad była podobna, z reguły akcja
p r z e b i e g a ł a sprawnie, bez b a ł a g a n u . T r a k t o r y tarasujące drogi były t y l k o
„ p r z e d n i ą s t r a ż ą " , w razie potrzeby bowiem w ciągu p ó ł godziny m o ż n a było
s p r o w a d z i ć więcej sprzętu, w t y m kombajny. Za p o m o c ą telefonu k o m ó r
kowego pozostawano w stałym kontakcie z kierującymi protestami w innych
miejscowościach. Rolnicy protestowali na dwie zmiany (dzienną i n o c n ą ) w y
m i e n i a j ą c się. W i e l u ubranych było w kamizelki odblaskowe.
7
Organizatorzy blokad i akcji niszczenia mienia nie zauważali, że t r a c ą
s y m p a t i ę społeczeństwa. Paradoks polegał na t y m , że policja - p r z y g o t o w u j ą c
objazdy i pilnując, aby rolnicy nie pobili się z kierowcami - c h r o n i ł a protes
tujących, a nie pokrzywdzonych przez nich obywateli. Ten stan rzeczy, dyrek
tor Biura Informacji i Promocji Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d m i n i
stracji, P a w e ł Ciach, u z a s a d n i a ł t r o s k ą r z ą d u o niedopuszczenie do eskalacji
protestu. Wydając decyzję o użyciu siły, trzeba się liczyć z tym, że jej skutki
mogą być tragiczne [...]. Politycy obecnej koalicji niechętnie opowiadają się za
użyciem siły wobec protestujących,
pamiętając czasy, gdy sami - jako polityczna
opozycja - brali udział w starciach z ZOMO. Wiedzą jednak, że blokujący drogi
nie mogą się czuć bezkarni (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23).
P a w e ł Piskorski, z a s t ę p c a p r z e w o d n i c z ą c e g o K l u b u Parlamentarnego U W ,
u w a ż a ł , że r z ą d słusznie nie użył od razu siły. Twierdził, iż: Do takich decyzji
trzeba przygotować
społeczeństwo,
spróbować
uświadomić protestującym,
że
czynią zło. Gdyby jednak blokady miały się powtarzać, działania władz powinny
być bardziej zdecydowane (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23).
Pod w p ł y w e m opinii publicznej, również w ś r ó d p o l i t y k ó w zaczęły p o j a w i a ć
się coraz częściej głosy o konieczności stosowania ś r o d k ó w prewencyjnych
wobec u c z e s t n i k ó w blokad.
Krzysztof Budnik (wiceminister spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji)
stwierdził, że p a ń s t w o demokratyczne musi e g z e k w o w a ć prawo i b y ć w t y m
konsekwentne. Nie chodzi jednak o to, by ,,pałować" ludzi [...] Za niszczenie
mienia i inne przestępstwa,
do których dochodzi podczas blokad, sprawców
będzie ścigać prokuratura, zapowiedzieli już premier Jerzy Buzek, wicepremier
Janusz Tomaszewski, a także Hanna Suchocka, minister sprawiedliwości (Leśniew
ski, Macieja i inni 1998, s. 22) .
8
7
Według policji, w tymże roku przeprowadzono kilkaset takich akcji. Organizatorami 81
z nich byli rolnicy, pozostałych - zwolennicy większej liczby powiatów.
Poczucie bezkarności protestujących utwierdzał udział w ich akcjach przedstawicieli władz
samorządowych, posłów koalicji rządzącej i opozycji. W blokadzie drogi E-40 w Walidrogach
(czerwiec 1998 г.), zorganizowanej przez zwolenników utworzenia województwa opolskiego, uczest
niczyła posłanka A*WS, Elżbieta Adamska-Wedler. Policja nie interweniowała, co więcej na miejsce
8
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
59
Zamykanie blokujących w więzieniach u w a ż a n o za zły p o m y s ł , bo po
k r ó t k i m zatrzymaniu organizator protestu wychodzi w aureoli chwały i m ę
c z e ń s t w a . Dlatego opowiadano się za stosowaniem wysokich grzywien. Blo
kady bowiem nie t y l k o u t r u d n i a j ą życie ludziom, ale i p o w o d u j ą wymierne
straty finansowe. Tymczasem protestujący nie chcieli nawet słuchać o ewen
tualnej o d p o w i e d z i a l n o ś c i materialnej. M ó w i l i : „ ż a d n y c h sankcji i grzywien się
nie boję. N i e zapłacę, bo i tak nie m a m pieniędzy".
W styczniu 1999 r. zablokowano przejście graniczne w Świecku. Była to
kolejna d u ż a , w s p ó l n a akcja porozumienia trzech krajowych z w i ą z k ó w r o l
niczych z czerwca 1998 г., k t ó r e miały d o p r o w a d z i ć do zrywu chłopskiego na
w i o s n ę tego r o k u . Protestujący traktowali j ą j a k o p r ó b ę przed o g ó l n o p o l s k ą
akcją p r z e w i d z i a n ą za tydzień. Zapowiedzieli 300 blokad na wszystkich przej
ściach granicznych i g ł ó w n y c h trasach m i ę d z y n a r o d o w y c h . W rzeczywistości
zorganizowano prawie 90 blokad, w k t ó r y c h wzięło udział ponad trzy tysiące
p r o t e s t u j ą c y c h . D o tarasowania d r ó g i przejść granicznych u ż y t o niemal
500 p o j a z d ó w . Blokujących d r o g ę w N o w y m Dworze G d a ń s k i m policja usu
nęła siłą. W Lubecku (w w o j . śląskim) doszło do p ó ł t o r a g o d z i n n e j potyczki
policji z demonstrantami. W e d ł u g informacji rzecznika r z ą d u , J a r o s ł a w a
Sellina, zbierano tutaj dzieci, k t ó r e chciano w y k o r z y s t a ć do osłony demon
s t r a n t ó w . N i e b a c z ą c na te wydarzenia Andrzej Lepper m ó w i ł : Skoro z tym
rządem nie można rozmawiać,
trzeba odsunąć go od władzy (Szczęsny i inni
1999, s. 23), co jednoznacznie komentowano j a k o chęć doprowadzenia do
u p a d k u obecnego gabinetu.
W Świecku Lepper, j a k się o k a z a ł o - proroczo, wątpił w zapowiedziane
stanowcze reakcje policji i lokalnej administracji. Jego zdaniem, ten rząd nigdy
się nie odważy na użycie policji. Są mocni tylko w gębie (Szczęsny i i n n i 1999,
s. 23). J e d n a k ż e on i jego otoczenie byli przygotowani na interwencję policji.
W e d ł u g relacji r e p o r t e r ó w Wprost, nawet na n i ą liczono. W przypadku starć
zostaliby uwiarygodnieni w oczach „ p r a w d z i w y c h " r o l n i k ó w i innych grup
zawodowych p r o t e s t u j ą c y c h w ostatnich dniach. Wypowiedzi Leppera świad
czyły o t y m , że scenariusz akcji był precyzyjnie przygotowany. Miejsce blokady
(Świeck) znano z trzydniowym wyprzedzeniem, a projekty k o m u n i k a t ó w p o t ę
piających „ b r u t a l n e działania p o l i c j i " rozpowszechniano wraz z przyjazdem
a u t o b u s ó w z pierwszymi demonstrantami . W i ę k s z o ś ć m i a ł a telefony k o m ó r
kowe, lornetki, drewniane p a ł k i i cepy. W samochodach ciężarowych zgroma
dzono wszystko to, co jest na takie demonstracje potrzebne (według p r z y w ó d c y
„ S a m o o b r o n y " ) : koktajle M o ł o t o w a , brony, opony n a s ą c z o n e ł a t w o p a l n y m i
9
protestu przyjechała delegacja NSZZ Policjantów Komendy Wojewódzkiej w Opolu wręczając
posłance wiązankę kwiatów, co interpretowano jednoznacznie jako ich poparcie dla akcji. Podob
nie w Brzezinach, mieszkańcy żądający utworzenia powiatu zatamowali ruch, przy pełnym popar
ciu burmistrza Marka Kłopockiego (Leśniewski, i inni 1998, s. 22).
Przyjechało ich ok. 1,5 tysiąca, z zapowiedzianych 7 tysięcy, chociaż Lepper twierdził, że
dotarła połowa - 3,5 tysiąca, co i tak jest sukcesem; dużą część policja zatrzymała na drogach
dojazdowych.
9
�60
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
ś r o d k a m i . Ż y w n o ś ć dostarczali ochotnicy w y c h o d z ą c y do d e m o n s t r a n t ó w z la
su, co ci ostatni komentowali, że czują się j a k partyzanci.
Policja w Świecku nie zamierzała jednak i n t e r w e n i o w a ć . Po k i l k u godzi
nach, gdy po obu stronach granicy były j u ż wielokilometrowe kolejki pojaz
d ó w , a p r o t e s t u j ą c y zmęczeni wielogodzinnym staniem na mrozie, Janusz
M a k s y m i u k , Serafin i Wierzbicki pojechali na rozmowy do Ministerstwa R o l
nictwa. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z n a ł to za z d r a d ę . Przez głośnik oznajmił,
że dwa d n i to d o ś ć i z a d e c y d o w a ł o przerwaniu akcji. M a k s y m i u k i Wierzbicki
nie wiedzieli o tej decyzji, a później uznali j ą za wielki b ł ą d . K i e d y bowiem
minister Jacek Janiszewski dojechał j u ż do granicy, nie m i a ł z k i m r o z m a w i a ć
(Szczęsny i i n n i 1999, s. 23-24).
Po Świecku r o z p a d ł o się porozumienie trzech u g r u p o w a ń chłopskich Z Z R
„ S a m o o b r o n a " , N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R I i K Z K i O R - B l o k u z czerwca 1998 r.
W l u t y m 1999 r. prasa d o n i o s ł a o poleceniu Janusza Tomaszewskiego,
wicepremiera, ministra spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji, użycia siły, jeśli
rolnicy ponownie złamią prawo i zablokują drogi ( T y m 1999, s. 116). W t y m
samym czasie, j a k b y w odpowiedzi wicepremierowi, J a r o s ł a w K a l i n o w s k i
i kierownictwo PSL, u p r z e d z a j ą c starcia policji z blokującymi drogi rolnikami,
p o s t a n o w i ł o rejestrować ofiary starć r o l n i k ó w z policją a w przyszłości przy
z n a ć i m zbiorowo - j a k uczestnikom p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. - uprawnie
nia kombatanckie. N o b i l i t o w a ł o to z w o l e n n i k ó w Leppera na m ę c z e n n i k ó w
w a l k i o w o l n o ś ć (najpierw w formie prerogatyw pieniężnych), a jego samego
k r e o w a ł o na nowego św. Szczepana (Janecki 1999, s. 13). N i c więc dziwnego, że
rolnicy czekali na poboczach d r ó g na telefon od Leppera, po k t ó r y m zabloko
wali d r o g ę p o d Koszalinem. Policja nie interweniowała, p o n i e w a ż wicepremier
polecenie o d w o ł a ł . Być m o ż e , j a k komentuje w swoim felietonie T y m , liczył na
to, że rolnicy się p r z e s t r a s z ą i nie p r z y s t ą p i ą do akcji, skoro jednak nie
przestraszyli się, wicepremier zmienił zdanie, u z n a ł te działania za legalne.
W e d ł u g T y m a , było to przyzwolenie Lepperowi na d o w o l n ą interpretację
prawa i zgoda r z ą d u na tę jego interpretację. Wydarzenie to określił j a k o
precedens p r o w a d z ą c y do anarchii, a z jej nastaniem - do upadku tego r z ą d u .
20 sierpnia 1999 r. w Bartoszycach oddziały prewencji, interweniując
w czasie okupacji u r z ę d u miejskiego, zostały rozgromione przez r o l n i k ó w
i t ł u m g a p i ó w . W w y n i k u starć odniosło rany kilkudziesięciu p o l i c j a n t ó w
i k i l k a o s ó b a t a k u j ą c y c h policję. Andrzej Lepper ocenił, iż: Po tym, jak zaczęto
bić rolników i do nich strzelać, za mało jest rannych policjantów (Mazur 1999,
s. 8 ) . W e d ł u g relacji policjantów, u c z e s t n i k ó w zajść w Bartoszycach, podda
nych długotrwałej terapii psychologicznej na obozie rehabilitacyjnym, rozpra10
1 0
Po wydarzeniach 20 sierpnia 1999 r. Pentor wykonał sondaż telefoniczny na reprezentatyw
nej próbie dorosłej ludności miejskiej. Pytano o to, czy wobec agresywnego tłumu policja powinna
działać bardziej stanowczo, niż w Bartoszycach. „Tak" odpowiedziało - 48%, „nie" - 34%, „nie
mam zdania" - 18%. Na pytanie, czy organizatorzy protestów, w których wyniku dochodzi do
niszczenia cudzego mienia powinni za to ponosić odpowiedzialność materialną, 80% odpowie
działo - „tak", 1 Í - „nie", „nie mam zdania" - 7% (Wprost, nr 35, 29.08.1999, s. 8).
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
61
szanie samych r o l n i k ó w t r w a ł o chwilę. Potem zza b u d y n k ó w wybiegły setki
ludzi. Rzucali wszystkim, co mieli pod r ę k ą , tłukli szyby s a m o c h o d ó w policyj
nych, b i l i p o l i c j a n t ó w , n i e k t ó r y c h t ł u m wciągał. Postronni, nawet m a t k i
z dziećmi, oglądali to j a k film. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć , że to wreszcie policja
dostaje baty (Janik 2000, s. 86, 89).
Po Bartoszycach, B o g u s ł a w M a z u r , w artykule „ B a n d y t y z m " (1999, s. 8)
wyraził opinię, iż b y ć m o ż e z uwagi na p a m i ę ć o P R L blisko p o ł o w a obywateli
u w a ż a atakowanie p o l i c j a n t ó w przez d e m o n s t r u j ą c y c h za czyn dopuszczalny
(nie bandycki). R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechna jest ś w i a d o m o ś ć , że za
zniszczenie cudzego mienia trzeba zapłacić, ale d o t ą d sędziowie i prokuratorzy
nie podejmowali działań wobec d e m o n s t r a n t ó w niszczących mienie p a ń s t w o w e .
Co więcej, j a k u w a ż a reporter, również r z ą d „ h o d u j e " politycznych terrorys
t ó w , i m gwałtowniejsza jest bowiem demonstracja, t y m większe pieniądze są
w y p ł a c a n e na zaspokojenie roszczeń jej uczestników. Sytuację tę w y k o r z y s t u j ą
i usprawiedliwiają t a k ż e politycy opozycji, oskarżając przy tym władzę o brutal
n o ś ć akcji policyjnych wobec m a n i f e s t a n t ó w . W konsekwencji k a ż d y p o l i t y k
p o d e j m u j ą c y dialog z osobami t y p u Leppera i n i m samym lub usprawiedliwia
j ą c y ł a m a n i e prawa przyczynia się do rozwoju politycznego bandytyzmu.
Niezależnie od wypowiedzi oceniających bieżące działania, protesty r o l
nicze „ S a m o o b r o n y " i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o są w prasie opinie p r ó b u j ą c e
z d i a g n o z o w a ć szerszy kontekst społeczny tych w y d a r z e ń .
O b o k „ S a m o o b r o n y " , działacze kółek rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i po
litycy PSL p o d k r e ś l a j ą , że chłopskie protesty są aktem desperacji: ceny arty
k u ł ó w rolnych spadają, a dochody r o l n i k ó w s t a n o w i ą zaledwie 40% docho
d ó w m i e s z k a ń c ó w miast. Dlatego też w styczniu 1999 r. na przejściu granicz
n y m w Świecku m ó w i l i oni w s p ó l n y m głosem o zbliżającej się chłopskiej rewol
cie na miarę buntu Jemieliana Pugaczowa, przywódcy
największej
chłopskiej
rebelii w dziejach Rosji (lata 70. XVIII w.); (Szczęsny i inni 1999, s. 23).
W e d ł u g oceny P a w ł a Ciacha, o eskalacji protestu, n a k r ę c a n i u n a s t r o j ó w m o
tywujących d e m o n s t r a n t ó w do organizowania blokad decyduje splot takich
c z y n n i k ó w j a k : ciężka sytuacja wsi polskiej i polityczne ambicje Andrzeja
Leppera. Rolnicy wykorzystują
też społeczne nastroje: protesty
anestezjologów,
pielęgniarek,
górników.
Sprzyja im nielojalna wobec rządu część
ugrupowań
A WS. Chłopskie protesty poparli przecież Artur Balazs ze Stronnictwa Konser
watywno-Ludowego i Marian Piłka - prezes ZChN. Zarząd Główny
ZChN
wydał nawet w sobotę [styczeń 1999 r. - M . D - P ] oświadczenie, w którym stwier
dzono, że „motywy
tych akcji są także konsekwencją polityki gospodarczej
Leszka Balcerowicza' (Szczęsny i inni 1999, s. 24).
Część r e p o r t e r ó w Wprost jest zdania, że większość u c z e s t n i k ó w blokad
- poza przekonaniem, że całe zło na polskiej wsi wiąże się z Balcerowiczem,
Jerzym Buzkiem i (tradycyjnie) w p ł y w a m i Ż y d ó w w rządzie - nie wiedziała, co
chce o s i ą g n ą ć . T r u d n o się zgodzić z t a k ą opinią. Domagali się oni bowiem
zahamowania i m p o r t u , d o p ł a t do produkcji, tanich k r e d y t ó w . Nie było ich
o b o w i ą z k i e m śledzenie k ł o p o t ó w Europy ze s p r z e d a ż ą p r o d u k t ó w rolnych,
�62
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
k t ó r y c h są p e ł n e magazyny, ani też p a m i ę t a n i e o t y m , że r z ą d Buzka ograni
czył i m p o r t ziarna, z a d e c y d o w a ł o skupie interwencyjnym z b ó ż od r o l n i k ó w
(trzy razy większym, niż poprzednie r z ą d y ) , że od stycznia 1999 r. w Polsce
o b o w i ą z u j e najwyższe w Europie cło na w i e p r z o w i n ę , są d o p ł a t y do eksportu,
a u d z i a ł żywności w całym imporcie z U E wynosi tylko 6, 1 % . W swej masie
nie musieli się też z a s t a n a w i a ć , że w Warszawie działa j u ż roboczy zespół
złożony z przedstawicieli r z ą d u i organizacji rolniczych, k t ó r e g o prace k o n
centrują się właśnie na postulatach rolniczych i , że realizacja p o s t u l a t ó w
p r o t e s t u j ą c y c h w y m a g a ł a b y zahamowania wszystkich reform strukturalnych
oraz w p ł a t ę w t y m r o k u przez k a ż d e g o podatnika o k o ł o 100 zł do „chłopskiej
kasy zapomogowej" (Szczęsny i inni 1999, s. 24).
J e d n a k ż e słuszne są uwagi, że sami rolnicy nie zrobili prawie nic, żeby
zmienić p r o f i l produkcji, obniżyć koszty, t w o r z y ć miejsca pracy w otoczeniu
rolnictwa. M ó w i ą , że nie m o g ą sprzedać swej produkcji, tymczasem firmy
p r z e t w ó r c z e s k a r ż ą się, że na giełdach polskich brakuje jęczmienia kaszowego,
grochu, fasoli. Jest holenderska rzodkiewka, bo polskim rolnikom jej uprawa
podobno się nie opłaca (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Andrzej Lepper natomiast
chce kontraktacji i skupu produktów rolnych w stylu dekady gen. Jaruzelskiego.
Nic to, że wtedy właśnie ,,miastowť' musieli się ubiegać o względy ekspedientek,
by dostać kawałek wątróbki, nie wspominając nawet o innych frykasach [...] Ale
na wsi ludzie mieli wtedy dobrze. Sprzedawać wtedy można było każde
barachło,
z brudnym i zakażonym
mlekiem włącznie (Wilczyński 2000, s. 48). A u t o r
stwierdza sarkastycznie: Państwo ma zagwarantować
dochody rolników nie
zależnie od ilości i jakości oferowanych przez nich produktów (tamże, s. 48).
Jak wobec tych dyskusji o wymiarze sprawiedliwości, materialnych, po
litycznych i moralnych aspektach demonstracji i blokad w y g l ą d a sytuacja
samego Leppera?
A N D R Z E J L E P P E R W O B E C W Y M I A R U SPRAWIEDLIWOŚCI
W i ę k s z o ś ć spraw przeciw Lepperowi, k t ó r e trafiły do s ą d ó w i k o l e g i ó w
umarzano ze względu na „ z n i k o m y stopień społecznego niebezpieczeństwa
czynu", „ z n i k o m ą szkodliwość społeczną czynu".
Pierwszy raz w swojej karierze politycznej Lepper został osadzony w wię
zieniu. 13.08 - 5.10.1994 r. był tymczasowo aresztowany po Kobylnicy. N a
w o l n o ś ć wyszedł za p o r ę c z e n i e m takich p o l i t y k ó w , jak: M a r i a n Jurczyk
- ówczesny p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r n o ś c i " '80 i Janusz M a k s y m i u k z k ó ł e k
rolniczych oraz p o s ł ó w PSL i S L D . Wychodzi na w o l n o ś ć po spektakularnej
scenie rzecznika „ S a m o o b r o n y " , Stanisława Mojsy, k t ó r y p r z y p r o w a d z i ł rano
do sekretariatu prokuratora płaczące córki Leppera (żona Leppera była wtedy
w szpitalu). Po p o ł u d n i u p r o k u r a t o r zmienia areszt na d o z ó r policyjny „ k i e r u
j ą c się dobrem dzieci" (Internet, rozmowa, s. 9; Ł u c z a k i i n n i 1999 г., s. 30).
D o p i e r o w lipcu 1997 r. Lepper zostaje skazany na osiemnaście miesięcy po-
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
63
zbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na trzy lata i tysiąc złotych grzywny za
kierowanie i u d z i a ł w pobiciu oraz znieważenie Antoniego Chodorowskiego
(Internet, rozmowa, s. 9).
W 1998 г., po sześcioletnim procesie, S ą d Rejonowy w Lublinie skazał
Leppera za lżenie naczelnych o r g a n ó w p a ń s t w a , w t y m prezydenta RP, na r o k
pozbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na dwa lata i trzy tys. zł grzywny (Inter
net, rozmowa, s. 5). Prokuratura złożyła zażalenie na ten w y r o k , ale s p r a w ę
bezterminowo odroczono. Lepper grzywny nie zapłacił i w sierpniu 1998 r.
- podczas rolniczych b l o k a d d r ó g - został zatrzymany. Po trzech godzinach
u r e g u l o w a ł d ł u g , opuścił więzienie w Białołęce i wrócił do akcji, k t ó r e k o o r
d y n o w a ł o Radio Maryja. S ą d Rejonowy w Lublinie nie d o p a t r z y ł się r a ż ą c e g o
naruszenia prawa. Stwierdził, że działanie Leppera „jest uzasadnione i społecz
nie akceptowane". P o w o ł a ł się przy t y m na s o n d a ż e opinii społecznej i p r o t o
k o ł y r o z m ó w r z ą d u z przedstawicielami z w i ą z k ó w r o l n i k ó w , z k t ó r y c h w y n i
k a ł o , że „akcje protestacyjne były uzasadnione" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31).
Zebrany t ł u m przyjął w y r o k s ą d u lubelskiego z radością. Lepperowi ś p i e w a n o
„ s t o l a t " , a on sam powiedział: Ci, którzy ostrzyli sobie zęby na to, że zobaczą
Leppera w więzieniu, powinni z żalu wypić po litrze wódki ( Ł u c z a k i inni 1999,
s. 31). W o b u wypadkach orzeczenia z a p a d ł y p o d presją demonstracji „ S a m o
o b r o n y " , wspieranej przez górnicze warty (w strojach galowych) wystawione
przez c z ł o n k ó w „ S i e r p n i a " '80.
W lecie 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciwko i m p o r t o w i zboża.
C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W sierpniu (1998 r.)
s k r y t y k o w a ł ich prymas Józef Glemp, określając styl uprawiania p o l i t y k i
przez Leppera „ p o c z ą t k i e m terroryzmu". Lepper z a ż ą d a ł od Prymasa prze
prosin. U z a s a d n i a ł : Czy ksiądz Prymas jako katolik nie widzi potrzeby wy
stępowania Kościoła w obronie biednych? Co roku w Polsce trzy tysiące ludzi
odbiera sobie życie z powodów ekonomicznych. Radzę Prymasowi, żeby jeszcze
raz uważnie przeczytał
papieską encyklikę „Ewangelia życia". Znajdzie tam
akapit, w którym jest mowa, że ci, co dopuszczają do samobójstw z biedy, są
winni zbrodni, są mordercami (Gazeta Pomorska, 21.08.1998; cyt. za: Internet,
rozmowa, s . l l ) . Prymas Glemp w k r ó t c e o d w o ł a ł swoje słowa m ó w i ą c : Miłość
Jezusa Chrystusa skłania mnie do szczególnego zrozumienia wszystkich, którzy
poczuli się urażeni moimi wypowiedziami o formach protestów niektórych rol
ników ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Nadal tylko arcybiskup Józef Życiński
n a z y w a ł Leppera hochsztaplerem, który zapomina o elementarnej zasadzie soli
darności i kultury [...] Gdyby tak zachowywała
się Matka Boska, to od razu
wystawiłaby
Panu Bogu rachunek. Za to, że po pierwsze musi rodzić podczas
podróży do Betlejem, a po drugie - że nie załatwił porządnego
hotelu z luk
susowymi warunkami, tylko stajnię (Łuczak i inni 1999, s. 31).
R ó w n o c z e ś n i e , gdy ówczesny wiceminister sprawiedliwości, Leszek Pio
trowski, powiedział, że miejsce Leppera jest w więzieniu, Lepper wystąpił prze
ciwko niemu. W pozwie s ą d o w y m zawarł wniosek o zakazanie Piotrowskiemu
wypowiadania się na jego temat. Prasa s k o m e n t o w a ł a to, że korzystający
�64
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
z największej w Polsce, niczym nie ograniczonej wolności słowa, p r z y w ó d c a
„ S a m o o b r o n y " odmawia tego prawa innym ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31).
Lepper niemal za k a ż d y m razem zarzucał sędziom brak obiektywizmu (np.
w sądzie w G d a ń s k u , później w Ł o d z i ) i d o m a g a ł się zmiany s k ł a d u orzekają
cego, a w i d z ą c dziennikarzy krzyczał: Jestem pozbawiony praw obywatelskich.
To farsa i kompromitacja wymiaru sprawiedliwości
(Polityka nr 27, 1.07.2000,
s. 106). Podczas p o b y t u w gorzowskim więzieniu, w trakcie własnej kampanii
prezydenckiej, Lepper wytoczył proces o zniesławienie gazecie Trybuna i jej
redaktorowi naczelnemu, Andrzejowi U r b a ń c z y k o w i (posłowi S L D ) za opub
likowany 8 sierpnia a r t y k u ł , k t ó r e g o autor zarzuca Lepperowi brak wykształ
cenia, wiedzy i znajomości j ę z y k ó w obcych oraz to, że jedyną jego
kompetencją
jest chamstwo i awanturnictwo (Internet, wybory, s. 2). Lepper - „głos l u d u "
zaczął w y z n a c z a ć standardy prawne, l a m e n t o w a ł a prasa: Czy Polska zda „eg
zamin z lepperyzmu", robiąc dla „Jakuba Szeli z telefonem
komórkowym"
miejsce na „politycznym
żwirowisku"? Czy pozwoli, aby posługujący się dema
gogią i nagminnie łamiący prawo Andrzej Lepper sięgnął w końcu po władzę? [...]
Kto okaże się silniejszy: Andrzej Lepper, który z łamania prawa uczynił cnotę,
z oszczerstw i insynuacji instrument walki o władzę, czy kształtująca się dopiero
polska demokracja? ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 30-31). Sądy i kolegia nie skazują
Leppera, a on paraduje w glorii bohatera 70 różnych postępowań
karnych.
Wygląda na to, że niezależna polska Temida jest zależna od strachu przed
Samoobroną (tamże, s. 30).
W trzy miesiące po wywiadzie w łódzkim radiu (koniec czerwca 1999 г.),
gdzie Lepper n a z w a ł r z ą d „ r e ż i m e m antypolskim i antyludzkim", a ówcze
snego wicepremiera „ b a n d y t ą z Pabianic", p r o k u r a t o r łódzki w e z w a ł go
na przesłuchanie. Lepper nie stawił się kilkakrotnie i nawet nie usprawie
dliwiał nieobecności. Przybył dopiero 10 stycznia 2000 г., p r o k u r a t o r przed
stawił m u zarzuty. R o z p r a w ę wyznaczono na 9 marca, ale Lepper nie pojawił
się. Dyscyplinując Leppera p r o k u r a t o r n a k a z a ł d o p r o w a d z i ć o s k a r ż o n e g o
na r o z p r a w ę w dniu 31 marca. Ł ó d z k i sąd, chcąc z a k o ń c z y ć potyczki z nie
stawiającym się na rozprawy Lepperem, w y d a ł decyzję o tymczasowym are
sztowaniu i rozesłał za n i m list gończy, chociaż adres P r z e w o d n i c z ą c e g o
był znany. D o 4 kwietnia Lepper był na zjeździe z w i ą z k ó w zawodowych
w Indiach, o czym powszechnie wiedziano. G d y wrócił, aresztowano go
na granicy czeskiej, w obecności wszystkich m e d i ó w , a k r ó t k o potem decyzją
tego samego s ą d u zwolniono. Sytuację tę Lepper w y k o r z y s t a ł znakomicie.
W świetle j u p i t e r ó w p o k a z a ł się w r o l i zakutego w kajdanki
męczennika
cierpiącego za poglądy, do tego ubranego w koszulkę z białym orłem (Pleśniak
2000, s. 8). Po t y m incydencie, minister sprawiedliwości, Hanna Suchocka,
p r z y z n a ł a , że zatrzymanie i uwolnienie Leppera kładzie się cieniem na wy
miarze sprawiedliwości
(tamże, s. 8).
W ą t e k k r y m i n a l n o - s ą d o w y nie opuszcza Leppera t a k ż e w czasie kampanii
prezydenckiej 2000 r. Pierwszy i osobiście przyszedł do P a ń s t w o w e j K o m i s j i
Wyborczej, aby zarejestrować się j a k o kandydat. Przyniósł wymagane d o k u -
�A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ?
65
menty i podpisy, powiedział dziennikarzom, że się nie u k r y w a przed policją
i c h o ć b y ł ścigany listem g o ń c z y m , n i k t go nie z a t r z y m a ł . W tych dniach S ą d
Rejonowy w Słubicach (Lubuskie) p o s t a n o w i ł na 30 dni a r e s z t o w a ć Leppera
za nieusprawiedliwione niestawianie się na kolejnych rozprawach w procesie
0 b l o k a d ę terminalu celnego w Świecku, w styczniu 1999 r. Sąd m i a ł wystawić
list gończy niezwłocznie i p r z e k a z a ć go komendzie policji. Lepper skomen
t o w a ł : Myślę, że sędzia opamięta się i ten list gończy zostanie cofnięty (Internet,
w y b o r y ) . Sędzia nie o p a m i ę t a ł się. Po czterech dniach p o s z u k i w a ń na p o d
stawie listu gończego Lepper został aresztowany w warszawskiej siedzibie
„ S a m o o b r o n y " . D z i a ł o się to po konferencji prasowej, której d a t ę i godzinę
p o d a ł m e d i o m publicznie i wcześniejszym ogłoszeniu, że uda się na Białoruś
1 tam poprosi o azyl polityczny (Polityka, nr 36, 2.09.2000, s. 12). Zatrzyma
nego Leppera przekazano do aresztu w Gorzowie. Po wyjaśnieniu przewod
niczącego P K W , Ferdynanda Rymarza, że: z punktu widzenia prawa wybor
czego kandydat, który przebywa w areszcie czy więzieniu nadal jest kandydatem
i może uczestniczyć
w wyborach w mediach zaczęto się cieszyć, że będzie o n
p r o w a d z i ł k a m p a n i ę w y b o r c z ą zza k r a t więziennych. Rozpoczęły się spekula
cje, j a k to będzie w y g l ą d a ć , czy do więzienia w p u s z c z ą dziennikarzy i kamery
telewizyjne, czy nie. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć z przewidywanego rozwoju tej
sytuacji. Po niecałym tygodniu s p ę d z o n y m w gorzowskim więzieniu, Lepper
wyszedł na w o l n o ś ć . Tutejszy sąd zdecydował, że areszt był zbyt s u r o w ą
restrykcją za uporczywe nieprzychodzenie na w ł a s n ą r o z p r a w ę . O b r o ń c a na
wszelki wypadek złożył w sądzie poręczenie w imieniu k o m i t e t u wyborczego
Leppera, zapewniające, że stawi się on na k a ż d ą r o z p r a w ę . Wyjście z aresztu
gorzowskiego Lepper zamienił w wiec wyborczy. Przed gmachem demonst
r o w a ł o ponad 300 jego z w o l e n n i k ó w , a w biurze s ą d u o k o ł o 100 o c h o t n i k ó w
p o d p i s a ł o się pod deklaracją, że sami p ó j d ą do więzienia, byleby t y l k o sąd
wypuścił Leppera. P u b l i c z n o ś ć odśpiewała „ R o t ę " , n a s t ę p n i e K a n d y d a t z k i l
kuset zwolennikami poszedł p o d k a t e d r ę i r o z d a w a ł swoje u l o t k i . M ó w i ł , że
był na spacerze z i n n y m i więźniami, k t ó r z y twierdzili, że b ę d ą g ł o s o w a ć na
niego i „ S a m o o b r o n ę " .
A N D R Z E J L E P P E R - POGLĄDY I SYMPATIE P O L I T Y C Z N E
W ś r ó d p o g l ą d ó w politycznych Leppera zwraca u w a g ę jego konsekwentnie
pozytywna ocena P R L . Swój stosunek do P R L wyraził j u ż w 1995 r. w Dzien
niku Łódzkim (z 9.10.1995 r.) m ó w i ą c : Ja się urodziłem i żyłem w PRL-u, jak
większość Polaków. PRL zlikwidował analfabetyzm, wykształcił ludzi, rozbudo
wał fabryki, kopalnie, huty, budownictwo mieszkaniowe, rozwinął rolnictwo. Ale
trzeba pamiętać,
kto to zrobił. Otóż nie zrobili tego sekretarze partii, tylko
zwykli ludzie. To my zbudowaliśmy Polskę! (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 3-4).
T ę opinię o P R L , jej gospodarce ( w t y m kontraktacjach rolniczych z epoki
Gierka) p o w t ó r z y ł później wielokrotnie w wywiadach z dziennikarzami, t a k ż e
�66
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
j a k o kandydat na prezydenta w 2000 r. (np. w programie 2 T V , w cyklu
„ K a n d y d a c i na prezydenta", w d n i u 27 września 2000 г.).
Wprawdzie Lepper p o d k r e ś l a , iż najbardziej nie lubi ludzi bez w ł a s n e g o
zdania, z a c h o w u j ą c y c h się j a k chorągiewki na wietrze (Internet, rozmowa,
s. 9), to jednak jego osobiste sympatie polityczne wobec p o l i t y k ó w i ich p r o
g r a m ó w nie są stałe. Relacje te, oczywiście, odwzajemnia druga strona. R z u
tują one na usytuowanie „ S a m o o b r o n y " w szerszym kontekście z w i ą z k ó w
z i n n y m i ugrupowaniami. Bliscy w s p ó ł p r a c o w n i c y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o
o b r o n y " u t r z y m u j ą , że j u ż na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych, gdy jeździli do
Warszawy, Lepper m ó w i ł , iż w Europie powinna rządzić socjaldemokracja.
Pracownik najemny Leppera (Zbigniew Mazurek) u w a ż a , że „szef szanuje
K w a ś n i e w s k i e g o " (Hyży i inni 1999, s. 24). W e d ł u g żony Leppera, kiedyś
uwierzyli w „ S o l i d a r n o ś ć " , Wałęsę i Mazowieckiego, j e d n a k ż e bardzo zawiedli
się na tych p r z y w ó d c a c h . Dlatego teraz wierzą tylko w Boga i r o l n i k ó w .
Twierdzi ona, że politycy nie bywają u Leppera, czasami d z w o n i ą . Ostatnio
np. często r o z m a w i a ł z ministrem Janiszewskim. Lepper nie l u b i W a ł ę s y ,
Krzaklewskiego i Balcerowicza, gdy się zdenerwuje m ó w i na ich temat ostre
rzeczy, ale tylko w telewizji, bo w d o m u nigdy nie podnosi głosu i nie u ż y w a
brzydkich w y r a z ó w .
1 1
W notatkach prasowych ze s p o t k a ń Leppera d o ś ć często podnoszony jest
jego stosunek do Ż y d ó w . W informacji zamieszczonej w Nowinach (z 18.12.1995)
cytowana jest jego w y p o w i e d ź : Najbardziej niebezpieczną dla Polski nacją jest
nacja żydowska.
Oni są wszędzie.
Wszędzie intrygują. Potrafią do przesady
nagłośnić najdrobniejsze fakty ich dotyczące aż do znudzenia. Ale tego, że w Polsce
wiesza się z rozpaczy ponad trzy tysiące ludzi rocznie, nikt nie widzi (cyt. za
Internet, rozmowa, s. 7-8). W Trybunie Opolskiej (z 12.05.1997) czytamy: Jestem
narodowcem i ludowcem. Nie takim, który namawia do rżnięcia Żydów, lecz
twierdzącym, że w Polsce powinni rządzić Polacy (cyt. za Internet, rozmowa, s. 8).
Pytany, dlaczego u w a ż a nację żydowską za najgroźniejszą dla Polski, odpowiada,
że to k ł a m s t w o wyrwane z kontekstu. Ludzie prowokacyjnie p y t a j ą na spotka
niach, m ó w i ą , że Żydzi r z ą d z ą Polską. Ostentacyjnie dystansuje się w wywiadzie
dla Ekspressu Wieczornego, m ó w i ą c o swoim byłym w s p ó ł p r a c o w n i k u , Januszu
Bryczkowskim: Wciąż mi coś ględził o Hitlerze, faszystach, Żydach,
oddziałach
szturmowych. Nie brałem tego poważnie [...] A tymczasem on to traktował serio
(cyt. za Internet, rozmowa, s. 10). Sam u w a ż a , że dla nas najniebezpieczniejszy
jest nie n a r ó d żydowski, ale niemiecki. M ó w i oficjalnie na spotkaniach, że tego,
co nie zdobyli siłą Bismarck i Hitler, to dziś dostają darmo K o h l i Schroeder
(Internet, rozmowa, s. 8).
1 1
W kampanii prezydenckiej Lepper powiedział o Balcerowiczu, że był to najbardziej kom
petentny w sensie negatywnym człowiek w ostatnich rządach. Konsekwentnie realizował program
zgodny z interesami Banku Światowego i U E . Ale nie tylko on jest winien, bo nie był sam w tych
rządach i nie sam zrujnował Polskę. Prawdą jest, że trochę ładniej wyglądają nasze miasta, ale
w sferze społecznej i ekonomicznej widać głównie negatywy: przemysł upadł, rolnictwo jest
w skandalicznym stanie, choć jeszcze się trzyma itd. (Internet, wybory).
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
67
Lepper zaprzecza, że jest antysemitą. Nieprawdziwe są, w e d ł u g niego, opo
wieści Chodorowskiego, że m u chcieli wygolić gwiazdę Dawida. W ó w c z a s musiał
t y l k o p r z y p o m n i e ć , że za zabranie dorobku całego życia była w Polsce chłosta.
Jest to polska tradycja i przestroga dla wszystkich, dla k o m o r n i k ó w i b a n k ó w , że
więcej nie będzie ani jednej licytacji zagrody chłopskiej. W latach 1936-1937
symbolem c h ł o p a były wbite na p o d w ó r k u widły i kosa na sztorc. K i l k u
k o m o r n i k ó w odważyło się wejść do gospodarstw, ale ż a d e n nie wyszedł. Lepper
u w a ż a , że historia lubi się p o w t a r z a ć , przestrzega, więc przed s a m o s ą d a m i , nad
k t ó r y m i nie zapanuje (Internet, rozmowa, s. 9).
Lepper nigdy nie u k r y w a ł swoich ambicji politycznych sięgających naj
wyższych stanowisk w p a ń s t w i e , włącznie z p r e z y d e n t u r ą , jeśli
społeczeństwo
tak zadecyduje i będę widział taką wolę i poparcie (Internet, rozmowa, s. 10).
Przyznaje, iż jest i idealistą, i cynicznym, zimnym draniem (tamże, s. 10). M a
ideę zmian, ale od dawna m ó w i ł , że świat nie m o ż e iść w kierunku kapi
talizmu, podobnie j a k i k o m u n i z m był nie do przyjęcia, światu potrzebna
jest trzecia droga. Teraz o k a z a ł o się, że wielu ludzi jest podobnego zdania,
z p a p i e ż e m Janem P a w ł e m I I na czele. Świadczyć ma o t y m m o t t o wiszące na
ścianie biura, cytat z wypowiedzi p a p i e ż a : Nie do przyjęcia jest twierdzenie, iż
po upadku komunizmu jedyną alternatywą jest kapitalizm (cyt. za Internet,
rozmowa, s. 11). U w a ż a , że jego g ł ó w n y m celem jest zbudowanie potężnej
rolniczej organizacji zawodowej. Zjednoczenie wsi polskiej. Polacy są uczci
w y m i pracowitym narodem, należy n i m i tylko m ą d r z e p o k i e r o w a ć , nawet
gdyby to przebiegało od demokracji, przez anarchię, aż do dyktatury, wtedy
- w y z n a ł K u r s k i e m u - zrobi „porządek" (Internet, rozmowa, s. 13).
Swoje p o g l ą d y gospodarcze i polityczno-społeczne w odniesieniu do spraw
krajowych i zagranicznych wyłożył Lepper w kampanii prezydenckiej 2000 r.
P r z e d s t a w i ł je na licznych spotkaniach z wyborcami, w wywiadach i konferen
cjach prasowych, audycjach radiowych i telewizyjnych w wielu miastach kraju.
N i e k t ó r e treści p o w t a r z a ł kilkakrotnie w r ó ż n y c h miejscach (Internet, wybory).
Oficjalną k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą Lepper r o z p o c z ą ł w Lublinie m ó w i ą c , że
p r z y s z e d ł czas na takiego j a k on człowieka, k t ó r y jest n i e s k a ż o n y w ł a d z ą i ma
czyste ręce, co m u daje realne szanse przejścia do drugiej tury w y b o r ó w .
Wierzy w to t y m bardziej, że ludzie go znają i r o z p o z n a j ą , deklarują, że b ę d ą
na niego g ł o s o w a ć . W kampanii będzie chciał przedstawić oszukiwanemu
s p o ł e c z e ń s t w u p r a w d ę . Powiedział: Nie będzie epitetów i oszczerstw. Nie będzie
także tematów zastępczych
typu aborcja, lustracja czy dekomunizacja. W mojej
kampanii postawię na sprawy socjalne, gospodarcze i stosunki
międzynarodowe
[...] zajmę się także przestrzeganiem konstytucji, która zapewnia m.in.
bezpłatną
służbę zdrowia i równy dostęp do nauki, tymczasem notorycznie łamana jest
przez rząd, prezydenta i parlament (Internet, wybory). W czasie kampanii
z o s t a n ą zawieszone blokady, o k t ó r y c h trzeba j u ż z a p o m n i e ć i z a m i e n i a ć je na
„ k a r t ę w y b o r c z ą " . Zadaniem priorytetowym jest uzdrowienie gospodarki. T u
oprze się na d w u filarach: rolnictwie i budownictwie mieszkaniowym; jeśli się
nie postawi na te działy, nie ma m o w y o poprawie sytuacji gospodarczej.
�68
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Oceniając bieżące wydarzenia w kraju Lepper s k o m e n t o w a ł wyjście U W
z r z ą d u : Balcerowicz zachowuje się j a k szczur uciekający z p ł o n ą c e g o o k r ę t u ,
a zrobił to dlatego, bo „ s y p i ą s i ę " finanse publiczne i nie widzi wyjścia z tej
sytuacji. Skoro j u ż jednak Balcerowicz, główny niszczyciel i szkodnik, odszedł,
to teraz Krzaklewski powinien sobie szybko p r z y p o m n i e ć i zrealizować obiet
nice przedwyborcze; nie m a innego wyjścia, j a k z o s t a ć premierem.
R z ą d nie jest przygotowany na ż a d n ą klęskę żywiołową, nie m a rezerw,
zachowuje się j a k s t r a ż a k , k t ó r y zaczyna k o p a ć studnię dopiero wtedy, gdy
wybucha p o ż a r , przetrwa zatem tylko do k o ń c a r o k u . W y b o r y powinny b y ć
najpóźniej na w i o s n ę .
Opiniując a k t u a l n ą sytuację g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n ą powiedział, iż w ciągu
ostatnich dziesięciu lat największą stratę poniosły kobiety, w ś r ó d nich panuje
też największe bezrobocie. Podobnie emeryci i renciści najbardziej odczuli
przemiany. O b o w i ą z k i e m p a ń s t w a jest zapewnienie i m takich ś r o d k ó w ma
terialnych, aby mieli pieniądze na swoje potrzeby bytowe: To skandal, żeby
emeryci i renciści nie mieli pieniędzy na wykupienie recept, czy na opłacenie
czynszu (Internet, wybory). O n i są też wyrzucani na bruk, e k s m i t o w a n i .
Inflacja powoduje to, że biednym ludziom żyje się najgorzej. W i n ą za nią
p r ó b u j e się o b a r c z a ć r o l n i k ó w . Są to n a s t ę p n e k ł a m s t w a r z ą d z ą c y c h . T o oni,
ich firmy p a ń s t w o w e , wciąż p o d n o s z ą ceny paliw, energii i o p a ł u , co m a
w p ł y w na wzrost cen żywności. A przecież dzisiaj cena trzody chlewnej, dro
biu, nawet z b o ż a jest niższa, niż trzy lata temu.
W zakresie spraw gospodarczych i społecznych kraju Lepper w swojej
ostatniej kampanii obiecał, iż jeśli zostanie prezydentem, to k a ż d a cztero
osobowa rodzina w trudnej sytuacji materialnej będzie m i a ł a zapewnione
m i n i m u m socjalne ok. 2,5 tysiąca złotych. Pieniądze na ten cel uzyska m . i n .
z prywatyzacji b a n k ó w i n a d w y ż k i dewizowej. Najmniej zarabiający, na pozio
mie m i n i m u m socjalnego, powinni b y ć w ogóle zwolnieni z podatku; dla
p o z o s t a ł y c h obecny system podatkowy m ó g ł b y być zachowany. Rolnicy po
w i n n i płacić podatek dochodowy, nie V A T . F i r m y eksportujące swoje pro
d u k t y p o w i n n y m i e ć prawo do ulg podatkowych. N a l e ż y wrócić do o b o w i ą z
kowego ubezpieczenia w gospodarstwie zwierząt i upraw. G d y b y płacili je
wszyscy rolnicy, s k ł a d k i byłyby niskie. M o ż n a b y ł o b y z nich p o k r y ć tegorocz
ne straty spowodowane suszą. Nasz handel i rolnictwo niszczą zagraniczne
sieci. K o r z y s t a j ą z ogromnych przywilejów, nie p ł a c ą podatku dochodowego,
zabierają miejsca pracy, wykorzystują p r a c o w n i k ó w , szczególnie m ł o d z i e ż ,
m ł o d e dziewczyny, k t ó r e p r a c u j ą po 10-12 godzin i zarabiają 500-600 zł/mies.
Ponadto, o czym nie m ó w i się oficjalnie, są molestowane i wykorzystywane
12
1 2
Według Leppera, za tę ustawę odpowiada obecny prezydent, Aleksander Kwaśniewski, bo
jako poseł w lipcu 1994 r. głosował za takim rozwiązaniem. Podobnie głosował cały klub S L D
i PSL, a prezydent Wałęsa ustawę tę podpisał. Krzaklewski przez trzy lata rządzenia Polską nie
zrobił nic, żeby ten zapis usunąć. Projekty przeciw eksmisji na bruk AWS odrzucał już po
pierwszym czytaniu.
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
69
seksualnie. Dlatego też m a przygotowany projekt ustawy uniemożliwiający
powstanie jakiegokolwiek super czy hipermarketu. W zakresie prywatyzacji
będzie ż ą d a ł rozliczenia się kolejnych r z ą d ó w po 1989 г., co k t ó r y sprzedał, za
ile i gdzie s ą te pieniądze. Będzie też zabiegał o ujawnienie z a r o b k ó w z a r z ą d ó w
i rad nadzorczych f i r m b ę d ą c y c h s p ó ł k a m i skarbu p a ń s t w a .
W ś r ó d p o g l ą d ó w polityczno-gospodarczych Leppera charakterystyczne jest
jego negatywne stanowisko wobec U n i i Europejskiej. Kiedy wszystkie postkomu
nistyczne rządy zabiegały o przystąpienie Polski do U E , p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o
n y " konsekwentnie był i jest temu przeciwny. W trakcie obrad Rady Krajowej
„ S a m o o b r o n y " Lepper powiedział: Unia Europejska to następny kołchoz. Jeden
miał siedzibę w Moskwie, drugi ma siedzibę w Brukseli (Polityka, nr 9, 26.02.2000,
s. 114). N i e jest to postawa tylko werbalna, ale i czynna, w y r a ż a j ą c a się m . i n .
organizowaniem niezliczonych, skutecznych blokad i p r o t e s t ó w rolniczych
przeciw i m p o r t o w i żywności z U E (Małecki 1999, s. 32). Podczas swojej k a m
panii prezydenckiej (2000 r.) Lepper podkreślał wielokrotnie: Mówimy „nie" dla
Unii. Niczego tam nie osiągniemy i nic nie dostaniemy za darmo. W sprawach
gospodarczych powinniśmy głowę zwrócić na wschód, nie na zachód (Internet,
wybory). U E chce zrobić z nas rynek zbytu dla swoich p r o d u k t ó w . Profity z tego
idące osiągną głównie Niemcy (Małecki 1999, s. 32-33). Nie wierzę, że ktokolwiek
może nam coś dać za darmo. Pieniądze w Brukseli są, ale przecież pochodzą od
krajów członkowskich.
Jeżeli będziemy w Unii, to będziemy musieli je płacić
- m ó w i ł w Koszalinie, Lublinie i B i a ł y m s t o k u .
W trakcie kampanii wyborczej łagodzi nieco swoje wypowiedzi, opowiada
się za k o n i e c z n o ś c i ą podjęcia debaty telewizyjnej na temat przystąpienia Polski
do U E (Koszalin) oraz za o g ó l n o p o l s k i m referendum w tej sprawie, w czasie
k t ó r e g o w z y w a ł b y do g ł o s o w a n i a przeciw (Krzczonowo); (Internet, wybory).
G d y zostanie Prezydentem, złoży pierwsze wizyty w M o s k w i e i Brukseli.
Lepper m ó w i ł w ó w c z a s też, że c z ł o n k o s t w o w N A T O nie daje gwarancji
bezpieczeństwa: W 1939 r. też były ekstra układy i co, pomógł nam ktoś?
(Internet, wybory). Przewodniczący „ S a m o o b r o n y " niejednokrotnie o p o w i a d a ł
się r ó w n i e ż za całkowitym zakazem sprzedaży ziemi cudzoziemcom (np. Szcze
cin). U w a ż a bowiem, że Niemcy zawiązują spółki z polskim k a p i t a ł e m , by
w y k u p i ć ziemię, ale to oni p o z o s t a j ą faktycznymi właścicielami gospodarstw.
Dzieje się to nie t y l k o na ziemiach zachodnich, ale nawet i w Polsce centralnej.
W ocenach k o m e n t a t o r ó w zagranicznych zastanawiające jest, że kseno
fobiczne deklaracje Leppera popiera, w e d ł u g CBOS, 25-35% badanych i jest
to poparcie wyższe niż dla premiera Jerzego Buzka, człowieka „ S o l i d a r n o ś c i " .
R ó w n o c z e ś n i e poparcie to nie opiera się na tradycyjnej bazie wiejskiej, lecz
rozprzestrzenia się na tereny miejskie. W jesiennej manifestacji 1999 r. - jednej
z największych w erze postkomunistycznej - brali udział nie t y l k o chłopi,
ale i kolejarze, pielęgniarki, związki górnicze, bezrobotni, pracownicy prze
mysłu. Było 30 000 protestujących. D o Leppera, przywódcy ultranacjonalistycznej „ S a m o o b r o n y " , przyłączyli się inni p r z y w ó d c y i organizacje z w i ą z k o w e
( M a ł e c k i 1999, s. 32-33).
�70
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
W e d ł u g wypowiedzi wielu tysięcy r o l n i k ó w , sytuacja w Polsce pogarsza się
z r o k u na rok. R o s n ą koszty i gospodarstwa u p a d a j ą , ludzie są coraz bardziej
zdesperowani, t r a c ą w s z e l k ą nadzieję i uważają, że tylko Lepper m o ż e ich
u r a t o w a ć . W 1999 r. w y g r a ł on blokadami i rolniczymi protestami zakaz
i m p o r t u żywności z U E . W ocenie Brukseli, dwa miliony gospodarstw rolnych
potrzebuje przekształceń, żeby d o s t o s o w a ć się do r y n k u U E . Lepper twierdzi,
że w U E zgodzimy się tylko na partnerstwo i p o d t y m warunkiem się do niej
p r z y ł ą c z y m y , nigdy natomiast nie zgodzimy się na to, aby b y ć dla niej rynkiem
zbytu. W e d ł u g CBOS, poparcie dla wejścia do U E w 1996 r. w y n o s i ł o 80%,
a w 1999 - 55%. T r u d n o jest więc przewidzieć co, kiedy i w j a k i m stopniu
w p ł y w a na stan u m y s ł ó w r o l n i k ó w i j a k i jest w t y m udział d e m a g o g ó w .
Słusznie zatem Leszek Balcerowicz twierdzi, że społeczeństwu trzeba wyjaś
niać, co daje p r z y n a l e ż n o ś ć do U n i i i inne reformy. W obecnej sytuacji, po
odejściu od gospodarki planowej i wprowadzeniu rynkowej, gdy ludziom
żyje się biednie, wyrażają swoje niezadowolenie i gniew na z e w n ą t r z (w bloka
dach, manifestacjach). Andrzej Lepper jest dla nich j e d y n ą f o r m ą nacisku na
r z ą d ( M a ł e c k i 1999, s. 33).
A N D R Z E J L E P P E R - C E C H Y OSOBOWOŚCIOWE - OPINIE
Przytaczane przez p r a s ę opinie o Lepperze, jego cechach o s o b o w o ś c i o
wych, k o n c e n t r u j ą się na ocenie i uwypuklaniu z a c h o w a ń p r z e w o d n i c z ą c e
go „ S a m o o b r o n y " w k i l k u podstawowych, przenikających się sferach. D o
tyczą one:
• Jego ocen czołowych postaci naszego życia społeczno-politycznego (łączą
się one z w ą t k i e m kryminalno s ą d o w y m ) ;
• Ocen jego metod działań w obrębie „ S a m o o b r o n y " , dokonywanych
przez p o l i t y k ó w innych u g r u p o w a ń i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ;
• Oceny przez innych polityków jego aspiracji politycznych;
• Scharakteryzowanych już wcześniej metod działań na zewnątrz (związanych
ze strategią w a l k i i koalicjami z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi).
Dziennikarzy prasowych zdaje się bardzo b u l w e r s o w a ć s p o s ó b wypowiedzi
Leppera, k t ó r y w k i l k u przypadkach m i a ł swój epilog w sprawach s ą d o w y c h .
Z d u ż ą więc satysfakcją d o n o s z ą w swoich relacjach, iż wprowadza on nowe
standardy do polskiego obyczaju politycznego.
Lepper nigdy nie przebierał w słowach w ocenie innych. Niemal wszyst
k i m uczestnikom sceny politycznej przyczepia jednoznaczne etykietki: Lecha
W a ł ę s ę n a z w a ł d o b r y m kombinatorem, Jana Olszewskiego - pijakiem i dege
neratem, Andrzeja Stelmachowskiego i Jacka K u r o n i a - głąbem, Janusza
Lewandowskiego - gnojkiem i g ó w n i a r z e m , w o j e w o d ę pomorskiego, k t ó r y
k a z a ł siłą u s u n ą ć b l o k a d ę w N o w y m Dworze - bandziorem i g ó w n i a r z e m .
Profesora Leszka Balcerowicza określił ekonomicznym niedoukiem i zapro
p o n o w a ł wicepremierowi korepetycje z ekonomii. Józef Ślisz jest d u ż y i głupi,
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
71
p o s ł o w i e t o zdrajcy, a „ S o l i d a r n o ś ć " - c ó r k a C I A i K G B , Rada M i n i s t r ó w
natomiast - r z ą d zdrady narodowej. Prymasa Józefa Glempa wzywa, by się
o p a m i ę t a ł , grozi biskupowi G o c ł o w s k i e m u szubienicami stawianymi na K r a
k o w s k i m Przedmieściu, zaproszony przez Aleksandra K w a ś n i e w s k i e g o o b r a ż a
go w p a ł a c u prezydenckim (Hyży 1999, s. 23-24; Ł u c z a k i inni 1999, s. 31;
komentarz zawarty w Internet, rozmowa, s. 5; Polityka, nr 5, 29.01.2000,
s. 86). Takie zachowania d r a ż n i ą i irytują dziennikarzy, p r o w o k u j ą ich do
podobnych reakcji. P r z y k ł a d e m tego jest Stanisław T y m , k t ó r y w artykule pt.
„ E p i t e t " (1999) n a p i s a ł m.in.: W epitetach z magla rodem silny jest też tzw.
lider Samoobrony [...] gdy ktoś zaciągnął pożyczki i zamiast je spłacać, nadał
sobie przywództwo
grupy, demagogów łamiących prawo, to jest dla mnie głównie
cwaniak i kombinator [...] Teraz cwaniaczek z Darłowa ogłasza, że wznowi
blokady dróg. „Komorników bankowych i inkasentów - niech nikt nie waży się wy
syłać tych urzędników do gospodarstw, bo będą czekały na nich kosy" - grozi
i straszy. Niedawno przypomniał biskupowi, że w Polsce biskupów się wieszało [...]
(Wprost, nr 8, 21.02.1999, s. 116).
Bardziej w y w a ż o n e są relacje dziennikarzy - p r a w n i k ó w . Aleksander C h e ć k o
w Polityce (2000) napisał, że nazwanie w łódzkim radiu (w 1999 r.) r z ą d u
„ r e ż i m e m antypolskim i anty l u d z k i m " mieści się (choć z trudem) w granicach
prawa do swobodnej wypowiedzi i politycznej k r y t y k i , czyli p r z e s t ę p s t w e m nie
jest i nie podlega interwencji prokuratora. Znieważenie wicepremiera natomiast,
o k r e ś l o n e g o j a k o „ b a n d y t a z Pabianic", kwalifikować m o ż n a do rozprawy
cywilnoprawnej lub na wniosek pokrzywdzonego. Zasady legalizmu nakazywały
prokuratorowi ścigać Leppera z urzędu, sam jednak s p o s ó b , w j a k i to zrobił był
nieudolny i nie do k o ń c a p r z e m y ś l a n y (zakończył się na granicy aresztem
Leppera w koszulce z orłem - M . D - P ) ; ( C h e ć k o 2000, s. 18).
Lech Falandysz, w felietonie pt. „ E u r o p e j c z y k Lepper" (1999, s. 107)
spojrzał na zachowania Leppera z odmiennego p u n k t u widzenia. Znany praw
n i k stwierdził, iż Lepper jest prawdziwym mistrzem w rzucaniu inwektyw
i grożeniu swoim przeciwnikom. Potrafi znakomicie u r a ż a ć , s z o k o w a ć , nie
p o k o i ć , bić słowem. Po k a ż d y m jego emocjonalnym wywiadzie zdaje się b y ć
naruszony niemal cały kodeks karny (zniesławienie, zniewaga funkcjonariusza
publicznego, poniżenie konstytucyjnego organu RP, g r o ź b a bezprawna i karal
na). Najlepsi polscy dziennikarze ( M o n i k a Olejnik - T V , Krzysztof Skowroński
- radio „ Z e t " ) nie m o g ą sobie p o r a d z i ć z t y m t r u d n y m r o z m ó w c ą . Jako
p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć zadziwienie redaktora S k o w r o ń s k i e g o pytającego
Leppera w wywiadzie r a d i o w y m : „ K o g o pan straszy, panie p r z e w o d n i c z ą c y
- biskupa?". Zdaniem Falandysza, Andrzej Lepper m a ostoję, ale w Euro
pejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. T r y b u n a ł udziela bowiem
ochrony prawnej wypowiedziom agresywnym, szokującym, u r a ż a j ą c y m lub
z a k ł ó c a j ą c y m s p o k ó j oraz uznaje bardzo szerokie ramy dopuszczalnej k r y t y k i
p o l i t y k ó w i jeszcze szersze w przypadkach k r y t y k i r z ą d u . Lepper jest więc
w istocie bojownikiem o nieskrępowaną
wolność wypowiedzi w sferze polityki,
czego nie dostrzegają nie tylko funkcjonariusze państwa, ale również dziennikarze
�72
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
(Falandysz 1999, s. 107). G d y , ci ostatni dziwią się, j a k m o ż n a b l o k o w a ć drogi
i u t r u d n i a ć życie niewinnym ludziom, Lepper odpowiada k r ó t k o : europejski
standard. Z n a on też europejskie standardy wolności wypowiedzi, bo stara się
u n i k a ć określeń t y p u „ ć w o k " czy „ g ł u p e k " , a m ó w i np. „ r o z t r z e p a n y Sellin".
Spokojnie może nazywać rząd antypolskim i antyludzkim, bo ci, którzy są
w rządzie, o swoich przeciwnikach mówią, że są partią zdrady narodowej. Mówiąc
0 rzeczniku rządu, że jest roztrzepany, nie nazywa go jednak
,,popaprańcem",
ani „insektem [...] ci, co dzisiaj rządzą też [...] kiedyś krzyczeli:
„złodzieje",
„znajdzie się kij na (odpowiedniego człowieka)
ryj", „komunistyczny
kapuś"
itp. Gdy minister Janiszewski ze zgrozą stwierdza, że spalono flagę Unii Europej
skiej, Lepper lekceważąco
macha ręką: „europejski standard" (tamże, s. 107).
Przecież to nie o n palił kiedyś k u k ł ę prezydenta W a ł ę s y p o d Belwederem,
a w k u k ł ę Balcerowicza p o d Sejmem walili kijami na oczach kamer r ó w n i e ż
p o s ł o w i e PSL. Dzięki Andrzejowi Lepperowi część polskich chłopów jest już
jedną nogą w Europie (tamże, s. 107).
Liczne cytaty prasowe p o ś w i ę c o n e są t y p o w y m zachowaniom Leppera.
R o m a n Jagieliński, p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej, oceniał, iż
zachowania Leppera są nieprzewidywalne, często zmienia zdanie, czasem w sposób
irracjonalny. Ale nikt nim nie steruje, decyzje podejmuje sam. Czasem dyskutuje
z bliskimi sobie ludźmi, ale ostatecznie działa według własnego uznania (Hyży i inni
1999, s. 24). Opinię tę podzielają współpracownicy Leppera m ó w i ą c , że rządzi on
„ S a m o o b r o n ą " sam. Sam też obsadza stanowiska, k t ó r y c h rotacja jest w Związ
k u tak częsta, że właściwie to jest j u ż trzecia „ S a m o o b r o n a " , a z pierwszej
1 drugiej w grupie przywódców nie pozostał nikt (Grabowski 1998, s. 23). R ó w n i e ż
były wiceprzewodniczący „ S a m o o b r o n y " , Ireneusz M a r t y n i u k , twierdzi, iż
p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " nie poddaje się ani partyjnej, ani związkowej
k o n t r o l i , a niepokornych odsuwa. Z tych p o w o d ó w rozstał się z Januszem
Bryczkowskim, k t ó r y p r ó b o w a ł przejąć przywództwo w „ S a m o o b r o n i e " , gdy on
p r z e b y w a ł w areszcie (Bogusz, Macieja 2000, s. 31).
Janusz Bryczkowski na p o c z ą t k u w s p ó ł p r a c y z Lepperem powiedział w w y
wiadzie dla Ekspresu Wieczornego (23.12.1993): Nie chciałbym zupełnie dezawuo
wać Leppera. To jest niewątpliwie talent polityczny. Zgubiła go przesadna wiara we
własne posłannictwo.
Już uwierzył, że jest na szczycie i zaczął pomiatać
ludźmi.
Taki mały dyktatorek. Wyrzucał z hukiem każdego, kto mu się przeciwstawił. Jego
aspiracje sięgały fotela prezydenckiego. Ani szczebel niżej. Wywiad udzielony przez
kogoś z nas wywoływał w nim agresję. Mnie w oczach Leppera zaczęło
gubić
nadmierne zainteresowanie prasy moją osobą. U nas przyjęto uważać, że nieważne,
co piszą, byleby cokolwiek pisali. A Lepper nie jest głupi, eliminował ze swego
otoczenia każdego, kto mógł mu potencjalnie zagrozić (cyt. za: Internet, rozmowa,
s. 10). W j a k i m ś momencie Bryczkowski ocenił, że jeśli współpracuje się z Leppe
rem, to trzeba się liczyć z t y m , że w pewnej chwili „nie wyjdzie się drzwiami, ale
z d r z w i a m i " . Lepper stwierdził, iż Bryczkowski wyszedł z drzwiami i więcej nie
wrócił. Przyznał, że wykorzystywał go do czasu, gdy był m u potrzebny. Zorgani
z o w a ł struktury, k t ó r e istnieją do dziś. D o ludzi ze swojego najbliższego
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
73
otoczenia m ó w i natomiast: Dla dobra związku, żebyś ty byl najlepszym moim
współpracownikiem
- jak przyjdzie czas - to wylecisz z hukiem, bez słowa dziękuję.
Jestem bezwzględny
(Internet, rozmowa, s. 10).
Szczególnie d u ż o miejsca zajmują w prasie komentarze związane z aspira
cjami politycznymi Leppera.
Po blokadach w l u t y m 1999 r. P a w e ł Piskorski (poseł U W ) stwierdził, iż
wiele wskazuje na to, że ostatnie działania Leppera są p o c z ą t k i e m jego k a m
panii prezydenckiej: Jego celem jest zwrócenie na siebie maksymalnej uwagi,
doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie możliwe żadne
rozwiązanie,
a rządowi nie pozostanie nic innego jak użycie siły. Dlatego uważam, że nie należy
prowadzić
z nimi żadnych rozmów, bo będzie to tylko zachętą do podobnych
działań w przyszłości
(Hyży i inni 1999, s. 24). W t y m samym czasie niemiecki
Die Zeit n a z w a ł Leppera drugim Wałęsą. W zagrodzie L e p p e r ó w zaczęli b y w a ć
niemal codziennie dziennikarze, pytając I r e n ę L e p p e r o w ą , czy czuje się wiejską
D a n u t ą W a ł ę s o w ą . Sama m i a ł a n a m a w i a ć m ę ż a , aby przejął Ministerstwo
Rolnictwa, jeśli z a p r o p o n u j ą m u to stanowisko, ale o d m ó w i ł żonie t ł u m a c z ą c ,
że nie zostawi ludzi, w o l i b u d o w a ć Związek (Hyży i inni 1999, s. 23).
Pod koniec 1999 r. Lepper ogłosił, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach
w 2000 r. Plany prezydenckie Leppera wywołały r ó ż n e reakcje.
W „ S a m o o b r o n i e " , Ireneusz M a r t y n i u k (do niedawna bliski w s p ó ł p r a c o w
n i k Leppera) w l u t y m 2000 г., w liście do kierownictwa Z w i ą z k u napisał, że
coraz mniej c z ł o n k ó w rozumie grę p r o w a d z o n ą przez P r z e w o d n i c z ą c e g o . Z a
rzucił m u sprawowanie dyktatorskiego modelu p r z y w ó d z t w a , ł a m a n i e zasad
demokratycznych w podejmowaniu decyzji oraz z a a p e l o w a ł o k o n t r o l ę finan
sów Z w i ą z k u . R ó w n o c z e ś n i e stwierdził, że Lepper, aby odnieść sukces musi
najpierw stłumić bunt we w ł a s n y m ugrupowaniu: Wszyscy boją się publicznie
krytykować
przewodniczącego,
a on niszczy ludzi [...] najpierw wykorzystuje,
a potem odsuwa, na chłopskiej biedzie i ludzkim nieszczęściu pragnie zbić kapitał
polityczny (Bogusz, Macieja 2000, s. 30).
Odmienne stanowisko zajął Janusz Malewicz, wiceprzewodniczący „ S a m o
o b r o n y " . W e d ł u g niego, Lepper byłby d o b r y m prezydentem: Co więcej lep
szym prezydentem niż Kwaśniewski,
bo myśli po polsku, a nie po europejsku,
a teraz dominuje opcja ,,eurodebili" [...] błyskawicznie z trybuna ludowego zmie
niłby się w męża stanu. Ubliżał, walił prawdę w oczy, bo inaczej by nie zaistniał,
ale on taki nie jest (Bogusz, Macieja 2000, s. 31).
K a n d y d o w a n i e Leppera w wyborach prezydenckich s p o t k a ł o się z dez
a p r o b a t ą p r z y w ó d c ó w PSL, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i k ó ł e k rolniczych.
Jacek Soska - rzecznik PSL - ocenił: Jeśli myśli o prezydenturze, to jest
skończonym
człowiekiem,
bo dla osobistych sukcesów zapomniał o ludziach
z miliona gospodarstw rolnych, którzy żyją z rolnictwa i pokładali w nim nadzieje.
Zapomniał też o drugim milionie gospodarstw, których właściciele szukają innych
źródeł dochodów lub finansowego wsparcia w rolnictwie. Te problemy winien
rozwiązywać
związek zawodowy. Poza PSL, nie robiła tego żadna partia i nie
zanosi się na to by robiła. [...] Ja bardzo szanuję pana Leppera [...], natomiast jeżeli
�74
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
startuje na prezydenta, jasno się określa. Pokazuje, że ma w nosie nawet członków
Samoobrony, którzy wierzyli w niego (cyt. za: Polityka, nr 50 z 11.12.99, s. 88).
W ł a d y s ł a w Serafin, p r z e w o d n i c z ą c y Krajowego Z w i ą z k u R o l n i k ó w , K ó ł e k
i Organizacji Rolniczych, oraz R o m a n Wierzbicki, p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r
n o ś c i " R I , w liście do kierownictwa „ S a m o o b r o n y " opowiedzieli się za „jed
nością wsi i c h ł o p ó w p o l s k i c h " oraz rozdzieleniem funkcji „ S a m o o b r o n y "
j a k o związku i partii. Napisali też, iż prawo kandydowania na prezydenta RP
pana Leppera jest jego prawem niezbywalnym, nie może jednak stanowić prze
szkody w rozmowach i współpracy w negocjacjach z rządem (cyt. za: Bogusz,
Macieja 2000, s. 31). W licznych wypowiedziach Serafin i Wierzbicki p o d
kreślali, że o n i i ich organizacje nie b ę d ą uczestniczyć w kampanii Leppera
i p o p i e r a ć jego blokad. N i e zważając na to, że w marcu (2000 r.) „ S a m o
o b r o n a " oficjalnie zawiesiła protesty utrzymywali, że przygotowywane przez
Leppera blokady nie p o w i o d ł y się. W dodatku z „ S a m o o b r o n y " zaczęli od
c h o d z i ć ludzie, jej notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej spadły, przy
w ó d c a „ S a m o o b r o n y " (tym samym) „ w y p a d ł z gry", a związki rolnicze za
częły skutecznie „ d o g a d y w a ć się z r z ą d e m " . Okazało się, że sprawy można
rozwiązywać
bez niego i świat się nie zawali (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Stan
ten bardzo o d p o w i a d a ł ministrowi rolnictwa, Jackowi Janiszewskiemu, k t ó r y
nie b a c z ą c na fakty stwierdził, że: teraz widać ile znaczy Samoobrona. Lepper
wypłynął na fali niezadowolenia po załamaniu się rynku rosyjskiego [wypłynął
wcześniej, po p u ł a p c e kredytowej - M . D - P ] czas pokazał, że znacznie lepiej
przygotowane są organizacje Wierzbickiego i Serafina (tamże, s. 31).
W i o s n ą 2000 г., Ireneusz K r z e m i ń s k i , socjolog z Uniwersytetu Warszaw
skiego, ocenił, że czas największej p o p u l a r n o ś c i Andrzeja Leppera j u ż m i n ą ł .
Stwierdził też, że Polacy nie mają szacunku dla prawa, nagminnie je łamią, ale
- paradoksalnie - marzą o tym, aby ich kraj był państwem prawa. I w końcu
uświadamiają
sobie, że Lepper nie przestrzega żadnych zasad. Dlatego traci
zaufanie ( t a m ż e , s. 31).
W e d ł u g opinii dziennikarzy Wprost, w tej sytuacji ratunek dla Leppera
przyszedł w ostatniej chwili, kiedy został spektakularnie aresztowany na gra
nicy polsko-czeskiej. W następstwie nasuwa się pytanie: czy Leppera i „ S a m o
o b r o n ę " czeka powolna marginalizacja?
W ocenie Antoniego D u d k a , politologa z Uniwersytetu Jagiellońskiego,
Lepper potrzebuje obecności kamer i dziennikarzy, bo r o z p o c z ą ł ostatni etap
w a l k i o w ł a d z ę na wsi o d k ą d zapowiedział, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach
prezydenckich. Wprawdzie nie myśli o wygranej, ale chce o t r z y m a ć więcej
głosów niż kandydat PSL, bo wydaje m u się, że w ó w c z a s uzyska mandat
Sejmowy. Wprawdzie PSL m a więcej pieniędzy i lepsze struktury, to jednak
Lepper jest bardziej niż K a l i n o w s k i zdeterminowany (Bogusz, Macieja 2000,
s. 30-31). Tymczasem w wyborach prezydenckich w p a ź d z i e r n i k u 2000 r.
Lepper zajął 4 miejsce i o t r z y m a ł ponad 3% głosów. O PSL, k t ó r e o d m ó w i ł o
p r z y s t ą p i e n i a do B l o k u Ludowo-Narodowego, powiedział, że w n a s t ę p n e j
kadencji wyeliminuje je ze sceny politycznej.
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
75
A N D R Z E J L E P P E R W SONDAŻACH OPINII P U B L I C Z N E J
W y r a z e m aprobaty społecznej dla o s ó b powszechnie znanych, ich postaw
i c z y n ó w , są miejsca zajmowane w r ó ż n e g o rodzaju s o n d a ż a c h i rankingach.
W przypadku Andrzeja Leppera w y n i k i ankiet, przeprowadzonych t y l k o w r o
k u 1999 przez rozmaite o ś r o d k i b a d a ń opinii publicznej, były z a s k a k u j ą c o
pozytywne. F a k t ten w y w o ł a ł na ł a m a c h prasy pytania o przyczyny tego
aplauzu społecznego. Odpowiedzi szukano tak w naukowych opiniach eksper
ckich, j a k i w indywidualnych ocenach dziennikarskich. Te ostatnie nie są
wolne od a r t y k u ł o w a n i a o d c z u ć subiektywnych, a z racji swego szerokiego
zasięgu o d d z i a ł y w a n i a bywają często przyswajane j a k o własne, zwłaszcza przez
obywateli mniej zorientowanych w bieżących wydarzeniach politycznych.
W e d ł u g w y n i k ó w b a d a ń I n s t y t u t u Spraw Publicznych, przeprowadzonych
17-19 czerwca 1999 r. (na 707-osobowej p r ó b i e m i e s z k a ń c ó w wsi i 437-osobowej p r ó b i e r o l n i k ó w ) , gdyby wybory prezydenckie odbyły się w czerwcu 1999 г.,
to na wsi p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z y s k a ł b y 8%, tyle samo co M a r i a n
Krzaklewski, w y g r a ł b y je natomiast Aleksander K w a ś n i e w s k i , na k t ó r e g o
g ł o s o w a ł o b y 4 5 % m i e s z k a ń c ó w wsi (Lizut 1999, s. 6). Zdaniem Instytutu,
w p o r ó w n a n i u z wyborami prezydenckimi w 1995 r. widać wyraźny wzrost liczby
z w o l e n n i k ó w urzędującego prezydenta i Leppera. Odsetek głosów oddanych
cztery lata temu na k a n d y d a t ó w ludowych (14%), nie uległ zmianie w p o r ó w n a
niu z deklarowanym poparciem w czerwcu 1999 r. (14%). Z analizy e l e k t o r a t ó w
poszczególnych k a n d y d a t ó w wynika, że przywódcę „ S a m o o b r o n y " , prócz rolni
k ó w , szczególnie tych poniżej 35 r o k u życia, popierają t a k ż e bezrobotni.
K o m e n t u j ą c w y n i k i przeprowadzonego s o n d a ż u , Lena K o l a r s k a - B o b i ń s k a ,
socjolog, dyrektor ISP, p o d s u m o w a ł a m.in.: na liście p o l i t y k ó w cieszących
się zaufaniem społecznym Lepper zajmuje obecnie szóste miejsce, wyprzedza
j ą c premiera Buzka. W y s o k ą akceptacją cieszy się zwłaszcza w ś r ó d niezado
wolonych r o l n i k ó w i bezrobotnych na wsi. W i d z ą w n i m reprezentanta swoich
interesów, k t ó r y spełnia w a ż n ą rolę n a r z ę d z i a nacisku na rząd. Lepper m a
poparcie t y l k o j a k o p o l i t y k protestu i konfrontacji. Jest postrzegany w k o n
tekście b l o k a d i skandali. Jako osoba p o t r a f i ą c a f u n k c j o n o w a ć w g ł ó w n y m
nurcie życia politycznego, k t ó r a m o ż e odpowiedzialnie s p r a w o w a ć w ł a d z ę nie
u w i a r y g o d n i ł się. Dlatego zaufanie społeczne nie p r z e k ł a d a się na poparcie
wyborcze ani dla niego, ani dla „ S a m o o b r o n y " , nawet w ś r ó d r o l n i k ó w . G ł ó w
n ą siłą p o l i t y c z n ą na wsi jest nadal PSL, m i m o wielu pretensji, jakie m a j ą do
niego rolnicy. R ó w n o c z e ś n i e jednak poparcie dla samej partii nie oznacza
akceptacji dla jej p r z y w ó d c y w przyszłych wyborach, o czym świadczy niskie
poparcie dla ewentualnego kandydata na prezydenta J a r o s ł a w a Kalinowskiego
(Lizut 1999, s. 6).
W e d ł u g ankiety CBOS, z maja 1999 г., Andrzej Lepper był szóstym p o d
w z g l ę d e m p o p u l a r n o ś c i polskim politykiem (uzyskał 4 1 % poparcia). Zaini
c j o w a n ą przez niego akcję blokowania d r ó g z a a k c e p t o w a ł a ponad p o ł o w a
P o l a k ó w ankietowanych przez CBOS ( Ł u c z a k 1999, s. 30).
�76
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Komentarze prasowe na temat w y n i k ó w b a d a ń ankietowych są bardzo
emocjonalne i z r ó ż n i c o w a n e . K ł a d ą też nacisk na r ó ż n e aspekty przeżywanej
przez a u t o r ó w rzeczywistości.
Jerzy Surdykowski, w artykule „ A m e r y k a Europy" (Wprost, nr 45, 7.11.1999),
oceniając w y n i k i badania opinii publicznej, w e d ł u g k t ó r y c h Andrzej Lepper,
zdaniem autora - wiejski w a t a ż k a , nie mający nic do zaproponowania p r ó c z
destrukcji p a ń s t w a i recydywy socjalizmu - cieszy się d u ż o większą s y m p a t i ą ,
niż premier Jerzy Buzek, profesorski mediator, w z ó r spokoju i dobrych
manier, stwierdził, iż są one objawem sięgnięcia dna przez p o l s k ą p o l i t y k ę
(s. 36). Dziennikarz zwraca przy t y m u w a g ę , iż ponad 80% P o l a k ó w twierdzi
w tych badaniach, że nie widzi na scenie politycznej grupy lub p a r t i i , k t ó r a
by ich r e p r e z e n t o w a ł a , więc nie m a j ą na kogo głosować (przed p a r u laty
było ich niespełna 5 0 % ) .
M i k o ł a j Lizut z Gazety Wyborczej uważa, że Lepper zdaje się dostrzegać swój
dylemat: jeśli będzie uwiarygodniać się jako polityk „państwowy", może zacząć być
postrzegany jako część estabilishmentu i tracić akceptację
niezadowolonych.
Zwłaszcza, że nieufność do niego wśród ogółu społeczeństwa jest jeszcze silniejsza
niż zaufanie. Zaufanie do Leppera stanowi jednak duży potencjał, który
może
przełożyć się na głosy, jeśli nadal będzie rosnąć wśród rolników poczucie opuszcze
nia przez elity, a rząd ograniczy się do pustych obietnic (Lizut 1999, s. 6).
Z kolei R a f a ł Pleśniak z Wprost jest zdania, że Lepper r o b i wszystko, aby
z d o b y ć rozgłos i opinię bezkompromisowego o b r o ń c y c h ł o p ó w . Organizuje
blokady d r ó g , marsze protestacyjne, o b r a ż a polityków. J e d n a k ż e , w e d ł u g w y n i
k ó w s o n d a ż u Pentora, tylko nieliczni życzą m u kariery prezydenta RP. Dzienni
karz, nie zważając na to, co piszą inni redakcyjni koledzy (np. W a c ł a w
Wilczyński i Leszek Balcerowicz) o skuteczności akcji Leppera w zakresie
„ w y c i ą g a n i a pieniędzy z kasy p a ń s t w o w e j " , „pieniędzy p o d a t n i k a " na nieren
towne rolnictwo, w swoim komentarzu stwierdza, że większość nie chce, by
reprezentował ich polityk, k t ó r y poza zdolnością do destrukcji niewiele zaprezen
t o w a ł . Efektem działalności Leppera są dziesiątki spraw w kolegiach i s ą d a c h .
Prawdopodobnie dlatego co p i ą t y Polak u w a ż a , że Lepper jest zbyt surowo
traktowany przez w y m i a r sprawiedliwości, t y m bardziej, że na ogół w jego
sprawach z a p a d a j ą w y r o k i uniewinniające (Wprost, nr 16, 16.04.2000, s. 8).
Niezależnie o d często emocjonalnych wypowiedzi r e p o r t e r ó w d o t y c z ą c y c h
działalności Andrzeja Leppera okazuje się, iż w rankingach dziennikarskich
czołowych t y g o d n i k ó w krajowych zajmuje on bardzo e k s p o n o w a n ą pozycję.
Przedstawiony w informacji internetowej j a k o najbardziej wojowniczy polski
r o l n i k (Internet, w y b o r y , s. 1) w corocznej ankiecie tygodnika Polityka pt.
N A J , dotyczącej najgłośniejszych, najbardziej szokujących w y d a r z e ń i postaci
r o k u 1999, znalazł się na czele listy. O k r e ś l o n y został w t y m rankingu j a k o
największy kozak wyróżniający się w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w b l o k a d w 1999 r.
(nr 2, 8.01.2000, s. 8). R ó w n o c z e ś n i e Andrzej Lepper zajął eksponowane
miejsce na liście najskuteczniejszych p o l i t y k ó w w rankingu tygodnika Wprost,
pt. Politycy '99, s p o r z ą d z o n y m p o d k ą t e m skuteczności pojmowanej j a k o
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
77
u m i e j ę t n o ś ć o s i ą g a n i a celów, bez względu na to, czy są one p o ż y t e c z n e dla
o g ó ł u . Nazwany mianem S a m o p a ł , uznany został za największego o b r o ń c ę
chłopskiej biedy, z k t ó r e j , j a k p o d k r e ś l o n o , j u ż nieźle żyje. Jego prawdziwym
sukcesem nie jest jednak blokowanie dróg i uliczne bijatyki, lecz to, że w ten
sposób zmusił do pertraktacji władze RP (Wprost nr 52, 26.12.1999 г., s. 26).
Zgodnie z komentarzem, o r g a n i z o w a ł blokady i zajścia k o ń c z ą c e się pobiciem
p o l i c j a n t ó w . B e z k a r n o ś ć zapewnia m u „ m i ę k k o ś ć " wielu sędziów.
A N D R Z E J L E P P E R - SOCJOTECHNIKA
W scenariuszach w y s t ą p i e ń „ S a m o o b r o n y " są: blokady, rozlewana gno
j ó w k a , rzucane o c h ł a p y m i ę s a , kosy na sztorc, b a t o ż e n i e k o m o r n i k ó w , grupy
antyegzekucyjne, i t d . Czy wszystkie są p o m y s ł e m Leppera? Sam zainteresowa
ny m ó w i , że słucha ludzi, inspirują go, ale decyzje podejmuje osobiście, b i o r ą c
p o d u w a g ę t o , że pomysł musi być widowiskowy, taki, żeby się przebił przez
środki przekazu do opinii publicznej (Internet, rozmowa, 7).
D o b r z e wypada w mediach, bo o p r ó c z wrodzonych predyspozycji w c i ą ż
pracuje nad swoim zachowaniem i wizerunkiem. Powie, że jest to powiązanie
i wrodzonego talentu, wrodzonej inteligencji, bystrości umysłu, i wiedzy, którą
mam na temat socjotechniki, na temat psychologii. Ja bardzo dokładnie prze
studiowałem
sobie książkę Le Bona „Psychologia
tłumu". No, opracowania
Gebelsa również - nie boję się tego powiedzieć - który był wielkim człowiekiem
w dziedzinie socjotechniki i ustawiał Hitlera, jak ma stanąć, jak rękę podnieść,
jak się odezwać, gdzie co zrobić. Radziłbym,
żeby wszyscy skorzystali z tego
i wypadali tak samo jak ja (Internet, rozmowa, s. 6). Dzięki temu panuje nad
swoimi wypowiedziami, czego niejednokrotnie d o w i ó d ł , w trakcie r o z m ó w
z przedstawicielami m a s s - m e d i ó w . W i e doskonale, kiedy p o d n i e ś ć głos, uśmie
c h n ą ć się. M ó w i to, co wszyscy m y ś l ą , tylko boją się wypowiedzieć. T a metoda
o k a z a ł a się skuteczna i jeśli kiedyś był krytykowany za wulgarny język, to dziś
zdobywa wielki aplauz (Internet, rozmowa, s. 5-6).
D o b ó r lektur w y r a ź n i e zirytował a u t o r ó w a r t y k u ł u pt. „ P r a w o Leppera".
Oburzeni piszą, że Andrzej Lepper publicznie chwali się, iż przeczytał
„Psy
chologię tłumu" Gustawa Le Bona. Chyba dzięki temu sprawnie posługuje się
sformułowaną
tam tezą: „Tłum nie pożąda prawdy i gardzi
rzeczywistością,
ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia".
Oznajmia więc bez jakichkolwiek
oporów, że Samoobrona ma już milion członków. Mówi o rządzie, iż jest antyludzki,
gdyż „reformy w służbie zdrowia doprowadziły
do tego, że w ostatnich dwóch
miesiącach śmiertelność
wzrosła o 11% w stosunku do analogicznego okresu
ubiegłego roku" [...]. Drugim [...] wzorem [...] Leppera jest dr Joseph Goebels [...].
Hitlerowski „geniusz zła" ogłosił 24 sierpnia 1944 r. rozpoczęcie „wojny totalnej".
Lepper w lutym tego roku zapowiedział
„akcję totalną" - zażądał dymisji rządu
i rozwiązania Sejmu. Gdyby to nie nastąpiło, zapowiedział blokady dróg, torów,
przejść granicznych oraz sparaliżowanie Warszawy [...] (Łuczak i inni 1999, s. 31).
�78
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
13
Lepper przyznaje, że socjotechnikę stosuje na zimno, z w y r a c h o w a n i e m
i nie u k r y w a tego: A dlaczego ja miałbym się dawać w mediach tym, którzy chcą
zadołować
Leppera. Ja muszę [...] odbijać piłeczkę i muszę to robić bardzo
szybko. A że to jest przygotowane i świadome, to również jest wyrafinowane
(Internet, rozmowa, s. 6). K u r s k i e m u , powiedział: Ja oszukałem środki maso
wego przekazu. Opracowałem
taktykę, jak przebić się i zaistnieć na scenie
politycznej. I to mi się udało. Trzeba było przyjąć brutalne metody. Dzięki
temu „Samoobrona"
zaistniała. Po prostu socjotechnika (Internet, rozmowa,
s. 1). K i e d y media zaczęły n a z y w a ć rolnicze protesty „ l e p p e r i a d ą " , a Leszek
Balcerowicz użył określenia „ l e p p e r y z m " , uznał, to za własny sukces, z k t ó r e g o
cieszy się (Internet, rozmowa, s. 7).
N a podstawie w y c i n k ó w z lokalnych gazet (przechowywanych w archiwum
redakcyjnym Gazety Wyborczej) z lat 1993-1997 na temat Leppera, J a r o s ł a w
K u r s k i odtworzył scenariusz jego p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y w konsekwencji przyniósł
m u sukces. Lepper przyjeżdżał do miejscowego d o m u kultury lub kina, siadał za
stołem prezydialnym i nie zwracając uwagi, że na sali siedzi tylko k i l k a o s ó b
(organizator i d w ó c h dziennikarzy, czy sami organizatorzy) p r z e m a w i a ł j a k do
t ł u m ó w . Przez dwie godziny m ó w i ł to samo do czterech osób, co do tysiąca. Dziś
m a tego efekty. Niezależnie od frekwencji, uczestnicy wzięli ulotkę, opowiedzieli
innym, dziennikarze coś napisali, jeśli była kamera i p o k a z a ł a p u s t ą salę, to
j e d n o c z e ś n i e m u s i a ł a p o k a z a ć Leppera. W ten s p o s ó b , przez te wszystkie lata
istniał w mediach. Dzięki u p o r o w i i silnej w o l i dziś, j a k twierdzi, zbiera ż n i w o .
Reporterowi m ó w i : Nikt nie wierzył w to, że wieś może się zjednoczyć. A ja
w to zawsze głęboko wierzyłem...
Nieraz mi niektórzy
tłumaczyli: po co to
robisz, to nie ma sensu. Chłopi głupi są. To chamy. Nic z tego nie będzie — takie
myśli nie przychodziły
mi nawet do głowy. Wiedziałem,
że muszę być kon
sekwentny, uparty, bo to przyniesie sukces (Internet, rozmowa, s. 7). Ludzie
reagują różnie w sytuacjach stresowych, załamują się i zawsze musi b y ć k t o ś ,
k t o wie, co r o b i idąc na czele, jest opanowany. L u b i ą twardych p r z y w ó d c ó w ,
p o d c h o d z ą c y c h do sprawy z z i m n ą krwią, z wyrachowaniem, oni czują, że ja
nie żartuję, że jak ja mówię, to i później robię (Internet, rozmowa, s. 11). G d y b y
sam s t a n ą ł wobec drugiego Leppera, strategią, j a k ą z a s t o s o w a ł b y wobec niego
b y ł o b y najpierw rozpoznanie, potem omamienie, wciągnięcie w o r b i t ę władzy,
uczynienie w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n y m (Internet, rozmowa, s. 11).
Zastosowanie socjotechniki jest widoczne tak w postawie, j a k i całym
otoczeniu Leppera. W ostatnich latach zmienił swój zewnętrzny wizerunek.
1 3
Jako przykład Lepper podaje tu wydarzenia z 1992 r. Wówczas to odbywał się zjazd
gwiaździsty na Warszawę. Brało w nim udział jedynie 400 osób. Stolica była jednak zupełnie
zablokowana. Użyto helikopterów, skotów, armatek wodnych. W tym czasie on siedział z policją,
jadł grochówkę, na którą zaprosił także dziennikarzy, aby się nie szwendali i nie sprawdzili, ile nas
naprawdę jest i opowiadał, że dziesiątki grup stoją w lasach podwarszawskich. Dziennikarze
niczego nie sprawdzając uwierzyli w to, co mówi. W prasie przeczytał potem, że 72 kolumny jadą
na stolicę: Wielu dziennikarzy jest naiwnych. Bardzo szybko kupują takie moje triki, a mnie właśnie
o to chodzi (Internet, rozmowa, s. 6).
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
79
N i e jest to j u ż c h ł o p w jesionce, lecz w garniturze, jedwabnym krawacie,
kamizelce, eleganckiej koszuli, o w y p i e l ę g n o w a n y c h paznokciach i fryzurze,
z k o m ó r k ą w r ę k u . Odbiega w y g l ą d e m od przeciętnego c h ł o p a . M i m o wypie
l ę g n o w a n y c h r ą k , k t ó r e dawno nie miały do czynienia z p r a c ą fizyczną,
Lepper twierdzi i pokazuje, że nadal m a „ c h ł o p s k ą p i ę ś ć " i „ u m y s ł c h ł o p s k i " .
M ó w i : Trudno, żebym jechał na spotkanie, przed wsią stawał, ziemią ręce bru
dził, odciski sobie robił i mówił: ,,Chłopy, ja jestem z was!". Nie, ja jestem ich
przywódcą! (Internet, rozmowa, s. 12). Efekty te są t a k ż e widoczne w aranżacji
warszawskiego biura Z w i ą z k u i zachowaniu gospodarza. W lokalu „ S a m o
o b r o n y " na M a r s z a ł k o w s k i e j są czarne s k ó r z a n e fotele, stół j a m n i k , flagi
narodowe i zielony sztandar „ S a m o o b r o n y " . N a ścianie m o t t o ze S. Staszica:
„ U p a ś ć m o ż e nawet n a r ó d wielki, nie b r o n i ć się - tylko nikczemny". Gospo
darz, w ł a d c z y m gestem zapraszający do gabinetu, w czasie rozmowy siedzący
w fotelu, z d ł o n i ą o p a r t ą na skroni, patrzy r o z m ó w c y prosto w oczy, u ś m i e c h a
się, przyjaźnie zagaja, p e ł n a kurtuazja. Zachowuje się w ten s p o s ó b nawet, gdy
za ścianą słychać m e l d u n k i , telefony, komendy idące w teren: „ B r o n i ć się!"
„Jesteście wojskiem Samoobrony!" (Internet, rozmowa, s. 1).
Z innych, szeroko komentowanych w prasie socjotechnicznych z a c h o w a ń
Leppera, m o ż n a przytoczyć п р . , iż po oficjalnym ogłoszeniu o kandydowaniu
na u r z ą d prezydenta RP poszedł z kwiatami do ambasady Rosji, aby przeprosić
za incydent w p o z n a ń s k i m konsulacie. Wcześniej, wraz z rolnikami i aktywem
„ S i e r p n i a " '80, d e m o n s t r o w a ł przed ambasadami Niemiec i U S A przeciw
ekspansji k a p i t a ł u zagranicznego w Polsce (Polityka, nr 13, 25.03.2000, s. 122).
N a s t ę p n i e oświadczenie, że w o l ą r o l n i k ó w , k t ó r ą on tylko przekazuje jest, by
na p o m n i k u P o z n a ń s k i e g o Czerwca znalazła się data 1999 (obok istniejących
j u ż : 1956, 1968, 1976, 1980, 1981) u p a m i ę t n i a j ą c a r o k , w k t ó r y m „ w ł a d z a
strzelała do polskich r o l n i k ó w " (Bartoszyce). Lepper zapewniał: Na pewno datę
przykleimy. W przeświadczeniu t y m utwierdzało go poparcie przewodniczącego
jednego ze z w i ą z k ó w k o m b a t a n t ó w Czerwca '56, k t ó r y stwierdził, iż: Lepper
walczy o słuszne prawa rolników [...] jak Traugutt w powstaniu styczniowym
(Polityka, nr 8, 19.02.2000, s. 106).
Należy również powiedzieć o socjotechnicznej umiejętności Leppera, dyskon
towania niekorzystnych dla siebie sytuacji. N a p o c z ą t k u 2000 r. prasa d o n o s i ł a
o jego „ w y p a d n i ę c i u z g r y " (nie było blokad, „ S a m o o b r o n ę " opuszczali ludzie,
s p a d ł y notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej, inne związki rolnicze zaczęły
skutecznie „ d o g a d y w a ć s i ę " z r z ą d e m ) . Wtedy to sąd na podstawie listu
g o ń c z e g o w y d a ł nakaz aresztowania Leppera na granicy czeskiej. P r z y w ó d c a
„ S a m o o b r o n y " znakomicie w y k o r z y s t a ł to dla swojej kampanii prezydenckiej.
W i e d z ą c o poszukiwaniach i decyzji o aresztowaniu, zwlekał z powrotem do
kraju. Dziennikarze informowali, że czescy działacze ludowi p r o p o n u j ą m u azyl
polityczny, za co p o d z i ę k o w a ł . Jego kolejne ruchy media relacjonowały na
b i e ż ą c o . Pojawił się na granicy w K u d o w i e , w koszulce z orłem na piersiach.
Funkcjonariusze, w ś r ó d otaczającego t ł u m u i kamer, zakuli go w kajdanki na
jego w y r a ź n e ż ą d a n i e , p r a w i d ł o w o z r ę k a m i do przodu (ręce z tyłu skuwa się
�80
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
stawiającym o p ó r ) . Aresztowanie na granicy czeskiej było medialnym poka
zem Leppera, k t ó r y o g l ą d a ł a cała Polska. T r u d n o się dziwić dziennikarzom,
k t ó r z y mieli gotowe widowisko do pokazania, czy g ł ó w n e m u a k t o r o w i nie
t y l k o l u b i ą c e m u poklask, ale często samodzielnie reżyserującemu swoje sceny.
Jednak to organy władzy współtworzyły owo o g ó l n o p a ń s t w o w e przedstawienie,
k t ó r e p r z y s p o r z y ł o Lepperowi p u n k t ó w wyborczych ( C h e ć k o 2000, s. 18).
Zdarzenie to Lepper s k o m e n t o w a ł ironicznie: Może sąd chciał mi pomóc
w kampanii wyborczej, może Suchocka popiera moją kampanię
prezydencką?
Jeśli Serafin jest zazdrosny, to niech sobie zamówi kamery. Przecież PSL rządzi
telewizją (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31).
ZAKOŃCZENIE
Andrzej Lepper należy do najbardziej „ m e d i a l n y c h " p o l i t y k ó w naszej doby.
Przytoczone przeze mnie liczne p r z y k ł a d y wskazują na to, że jego wizerunek,
j a k o p r z y w ó d c y politycznego, przekazywany przez media (stacje radiowe i tele
wizyjne oraz p r a s ę - zwłaszcza gazety: Wprost, Polityka, Gazeta Wyborcza)
z w i ą z a n e od p o c z ą t k u z polskimi przemianami, budowany jest głównie z ele
m e n t ó w składających się na społecznie negatywne postrzeganie tej postaci. N i e
służą temu tylko same zapisy cytowanych wypowiedzi Leppera i ujęcia kamer
pokazujące go w czasie ogólnie szokujących sytuacji, ale także konstrukcja i t o n
przekazu reporterskiego, kontekst i komentarze, w jakich zostały użyte. Nawet
w ó w c z a s , gdy w y r a ż a j ą one zadziwienie, a niekiedy i a p r o b a t ę .
D o b r y m - reprezentatywnym - tego p r z y k ł a d e m jest zamieszczona w Poli
tyce relacja Tomasza Zalewskiego z wyjazdu Leppera do U S A , gdzie p o d
koniec lata 1999r. wraz z innymi p r z y w ó d c a m i chłopskimi został zaproszony
przez A n i m a l Welfare Institute ( A W I ) . Pobyt Leppera w U S A uznany został
przez dziennikarzy prasowych, telewizyjnych i radiowych za jeden z jego
najbardziej spektakularnych wyjazdów zagranicznych. Zalewski pisze, iż orga
nizator, T o m Garrett (ranczer i doradca A W I ) przedstawił Leppera j a k o jed
nego z najbardziej dynamicznych przywódców
w Europie, którego akcje wstrząs
nęły całym kontynentem (Zalewski 1999, s. 18). Podczas przyjęcia w p o d
ziemiach K a p i t o l u przemawiali i inni członkowie polskiej delegacji, ale t y l k o
w y s t ą p i e n i e Leppera „ p r z e r y w a ł y oklaski". Był świetnie przygotowany, prze1 4
1 4
AWI - sponsor podróży - znany jest z walki o humanitarne traktowanie zwierząt. Wraz
z farmerami-łi od owcami i ekologami prowadzi różne formy działalności przeciw wielkim kor
poracjom rolniczym, produkującym żywność metodami przemysłowymi. Jedna z nich, Smithfield
Foods Inc. z Wirginii wykupiła w kwietniu większościowe udziały w polskim Animeksie. Przeciw
tej agrokorporacji działacze AWI zorganizowali akcję w Waszyngtonie. Ich zdaniem, produkcja
zwierzęca w Polsce ma być podporządkowana metodom przemysłowym („zamerykanizowana").
Zaproszony Lepper zapewniał, że przeciwstawi się wzrostowi wpływów Smithfield w Polsce. Już
w sierpniu pod naciskiem „Samoobrony" Smithfield podniósł cenę skupu trzody o 30% i zgodził
się na umowy wieloletnie z gwarantowanymi cenami (Zalewski 1999, s. 18).
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
81
m a w i a ł j a k tutejszy polityk, z dowcipem i kurtuazyjnym u k ł o n e m w s t r o n ę
sponsora. M ó w i ł wartko, konkretnie, z oratorskim zacięciem, a m e r y k a ń s c y
gospodarze gwizdali z zachwytu.
Zalewski pisze t a k ż e , że p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " na konferencji
w Waszyngtonie m ó w i ł o spiskach m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, d ą ż ą c y c h
do z a g ł a d y polskiego p r z e m y s ł u p r z e t w ó r c z e g o , czego p r z y k ł a d e m jest przeję
cie H o r t e x u przez banki a m e r y k a ń s k i e , o „trzeciej drodze" - n o w y m sojuszu
r o b o t n i c z o - c h ł o p s k i m i zbliżającej się konfrontacji z r z ą d e m , a na pytanie, czy
jego a m e r y k a ń s k a wizyta jest przygotowaniem do kampanii prezydenckiej
o d p o w i a d a ł , że takiej decyzji jeszcze nie podjął.
Amerykanie nie u k r y w a l i swojego podziwu i aplauzu dla Leppera i jego
konfrontacyjnej t a k t y k i . W komunikacie dla prasy podali, że „ S a m o o b r o n a "
reprezentuje znaczny segment polskich f a r m e r ó w , a jej demonstracje p o p i e r a ł a
większość P o l a k ó w . Zachwytu, j a k i Lepper budził w Amerykanach nie po
dzielali pozostali członkowie polskiej delegacji (Zalewski 1999, s. 18).
U d e r z a j ą c y jest t o n tego sprawozdania. A u t o r u b a r w i a ł swój przekaz licz
n y m i ozdobnikami s ł o w n y m i typu: wystąpił z tyrradą przeciw spiskom między
narodowych korporacji, pragnących wykończyć polski przemysł przetwórczy;
był
rzecznikiem biedoty - już nie tylko wiejskiej - i głosem ludu szykującego się do
powstania [...]; odpowiadał z rumieńcem na twarzy. Z kolei zainteresowanie
A m e r y k a n ó w k w i t o w a ł : amerykańscy gospodarze - związkowcy
i obrońcy śro
dowiska - słuchali życzliwie,
bo też nie kochają globalizacji;
Amerykańscy
sponsorzy nie orientowali się w zawiłościach polskiej polityki, zresztą j u ż sam
t y t u ł a r t y k u ł u ( „ L e p p e r broni A m e r y k i " ) z a p o w i a d a ł k o n w e n c j ę tej relacji.
Stanowi ona rodzaj szablonu, k t ó r y stosują dziennikarze w odniesieniu do
opisu z a c h o w a ń Leppera. Jego p o d s t a w ą jest i r o n i a , napastliwość, przy
r ó w n o c z e s n y c h z a k ł o p o t a n i u i , niestety, częstej niekompetencji w zakresie
podejmowanych kwestii. Nie m a w n i m miejsca na zastosowanie a r g u m e n t ó w
merytorycznych, refleksję, na ile i w czym Lepper m i a ł jednak rację, i t d .
15
Konwencja ta z d o m i n o w a ł a też większość prezentacji w ostatniej kampanii
prezydenckiej Leppera. P r z y k ł a d e m tego m o ż e być zbiorowy wywiad dziennika
rzy telewizyjnych z „ K a n d y d a t e m na Prezydenta", Lepperem (27.09.2000 r.
w 2 programie T V ) . Dociekliwość reporterska k o n c e n t r o w a ł a się głównie
na kryminalnej przeszłość, d ł u g a c h , pochwale pewnych reform epoki Gierka,
a nie na merytorycznych aspektach jego wypowiedzi i ich reprezentatyw
ności dla ogromnej większości wiejskiej. Przy t y m , gdy nie potrafili s p r o s t a ć
argumentom r o z m ó w c y , w ł a s n ą niewiedzę p o k r y w a l i k p i n a m i i śmiechem
(np. Barbara Czajkowska).
1 5
Przykładem tego jest też informacja tygodnika Polityka (nr 10, 4.03.2000, s. 106), w której
odnotowano, że Lepper rozdaje kasety wideo z nagraną relacją ze swojej wizyty w Ameryce we
wrześniu 1999 r. Dziennikarza „Życia" oglądającego ten film miała wzruszyć najbardziej scena,
w której Lepper ze łzami w oczach wysłuchuje opowieści o problemach czarnoskórych farmerów
z Karoliny Północnej (s. 106).
�82
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
P o w a ż n i e p o t r a k t o w a ł a natomiast Leppera M o n i k a Olejnik, w audycji
z cyklu „ K r o p k a nad i " , 26.09.2000, w T V N , p r o w a d z ą c a wywiady z kan
dydatami na prezydenta RP, chociaż był on niewątpliwie t r u d n y m partne
rem rozmowy. T u na szczególne podkreślenie zasługuje d o ś ć rozległa wiedza
Leppera w zakresie poruszanych t e m a t ó w i jego niebywała elokwencja. Ope
ruje on szybkimi, prostymi wypowiedziami, nie zostawiając r o z m ó w c y czasu
na r i p o s t ę . Nie peszą go trudne pytania, k t ó r e korzystnie dla siebie dyskon
tuje. Pewne treści demagogicznie powtarza, utrwala.
Przytoczone przeze mnie m a t e r i a ł y w s k a z u j ą - j a k się wydaje - że Andrzej
Lepper w dużej mierze odpowiada, przytoczonym we wstępie, w s p ó ł c z e s n y m
charakterystykom politycznych p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych. Spełnia on
z p e w n o ś c i ą kryteria c z ł o w i e k a - p r z y w ó d c y stawiającego wyzwania istniejącej
sytuacji historycznej i gospodarczo-społecznej. Przy t y m nie jest on rzecz
nikiem nowych idei i w a r t o ś c i , lecz generalnie - zgodnie z o k r e ś l o n y m zapo
trzebowaniem społecznym - o b r o ń c ą tradycyjnych (o niezbyt odległej genea
logii). Z a i s t n i a ł j a k o p r z y w ó d c a polityczny c h ł o p ó w w p r z e ł o m o w e j i trudnej
dla nich chwili dziejowej - transformacji gospodarczo-społecznej nie t y l k o wsi,
ale kraju i całego dotychczasowego b l o k u politycznego. T o właśnie ta sytuacja
ze wszystkimi swoimi pozytywnymi i negatywnymi konsekwencjami w każdej
dziedzinie życia jednostek i funkcjonowania p a ń s t w a z a d e c y d o w a ł a o „ p o l i
tycznych narodzinach" Leppera - p r z y w ó d c y i jego karierze publicznej. Pomo
gły m u w t y m wrodzone predyspozycje, u p ó r i konsekwencja w p o s t ę p o w a
niu i budowaniu wizerunku własnej sylwetki, pogłębianie wiedzy o zasadach
funkcjonowania społeczeństwa i jego struktur p a ń s t w o w y c h oraz wykorzys
tywanie tej wiedzy w r ó ż n o r o d n y c h działaniach. Dzięki n i m o d n i ó s ł sukces,
stał się p r z y w ó d c ą skutecznym. I nie jest istotne w t y m miejscu, czy osiągnął
to p o s t ę p u j ą c zgodnie z prawem, czy wbrew niemu, sama bowiem Temida ma
problemy z kwalifikowaniem jego czynów, a w 1999 r. w Świecku nie tylko on,
ale też i działacze k ó ł e k rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i politycy PSL grozili
c h ł o p s k ą r e w o l t ą , na m i a r ę tej Jemieliana Pugaczowa (Szczęsny i i n n i 1999,
s. 23). M o ż n a więc śmiało założyć, że nie jest to kwestia najważniejsza dla
mas, k t ó r y m przewodzi.
Lepper, j a k p r z y s t a ł o na modelowego charyzmatyka, wzbudza ambiwa
lentne uczucia. G r o m a d z ą się w o k ó ł niego ludzie zdesperowani, k t ó r y m nie
p o w i o d ł o się w życiu, niekoniecznie z ich winy, liczący na to, że obroni ich
przed upadkiem gospodarstw, bankami. W i e l u jest też takich, k t ó r z y sądzą, że
przy n i m z r o b i ą kariery polityczne. Oponenci u w a ż a j ą go za p o p u l i s t ę , dema
goga m a r z ą c e g o o karierze politycznej, k t ó r y traktuje swoją w a l k ę j a k o od
skocznię do prywatnego sukcesu. T w i e r d z ą , że nigdy nie będzie politykiem
k o n s t r u k t y w n y m . Z a r z u c a j ą m u zbytnią p o u f a ł o ś ć z osobami wysoko usytuo
w a n y m i w strukturach r z ą d o w y c h (np. A r t u r e m Balazsem - ministrem rolnic
twa i rozwoju wsi), z „ p a ł a c e m prezydenckim", z d u ż y m k a p i t a ł e m .
Niedawno z m a r ł y wybitny polski poeta i edytor, P a w e ł Hertz, w swoim
teście na inteligencję r o z m ó w c ó w prowokacyjnie twierdził, że wyłącznie lider
�ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY?
83
„Samoobrony"
Andrzej Lepper jest poważną postacią mającą zrozumienie dla
kwestii włościańskiej (Michalski 2001, s. 10).
Tomasz N a ł ę c z , w felietonie pt. „ W i d m o Szeli" (1998, s. 17) napisał, iż
o g r o m n ą przesadą byłoby uznanie Andrzeja Leppera za kolejne wcielenie Jakuba
Szeli. J e d n a k ż e kariera ż a d n e g o z nich nie byłaby m o ż l i w a bez chłopskiego
poczucia beznadziejności i krzywdy, łatwo zmieniającego się w bunt. Zachowania
takie m o ż n a e l i m i n o w a ć przez usuwanie ich przyczyn, a nie s k u t k ó w , czyli
k o r y g u j ą c p o l i t y k ę wobec wsi r o z ł a d o w y w a ć występujące tam niezadowolenie.
Podobnie sądził Aleksander M a ł a c h o w s k i w cytowanym przez Politykę (nr 51,
18.12.1999, s. 106) fragmencie felietonu („Lepper... M i c h n i k epoki Krzaklewskie
go"). A u t o r , wieloletni opozycjonista, jeden z p r z y w ó d c ó w U n i i Pracy, liczący się
autorytet m o r a l n y i polityczny, zwracając się do A d a m a M i c h n i k a napisał: Bo
mój kolega, Jędrek Lepper - drogi Adamie - to jest taki Adam Michnik epoki
Krzaklewskiego. Jaka epoka taki Michnik. [...] Ty intelektualista, wojowałeś
słowem, on chłop, bije cepem i ustawia traktory w poprzek drogi - ale sprawa jest ta
sama. Ludziom dzieje się źle. Trzeba coś z tym robić.
Jak potoczy się dalsza kariera polityczna Andrzeja Leppera jest s p r a w ą
o t w a r t ą , zależną od kondycji polskiej gospodarki, stanu okrzepnięcia naszej
młodej demokraqi, stabilizaqi wymiaru sprawiedliwości. Przewodniczący „ S a m o
o b r o n y " , m i m o r ó ż n y c h wątpliwości i o p o r ó w , był d o t ą d traktowany j a k o
p o w a ż n y partner gry politycznej. Z pewnością decydujące znaczenie będzie miał
w t y m przypadku postęp reform rolnictwa oraz stopień zubożenia i bezrobocia na
polskiej w s i . Zdaniem Leppera bowiem, zgodnie z art. 25 Powszechnej Deklara
cji Praw C z ł o w i e k a : każdy człowiek ma prawo do dobrobytu, a - j a k przyznaje
- wszystkie jego działania są ambitne i polityczne. Kiedy jest w akcji, dowodzi,
wydaje rozkazy, d z w o n i ą telefony i kręcą kamery m ó w i o sobie, że wtedy jest jak
w transie: Ja wtedy żyję. Nie tak jak Wałęsa - w Watykanie, ale tu w Polsce
między ludźmi ładuję akumulatory (Internet, rozmowa, s.13) .
16
17
L I T E R A T U R A CYTOWANA
B o g u s z A., M a c i e j a D. 2000, Zjazd Leppera, Wprost, nr 16, 16. 04., s. 30-31.
C h e ć k o A. 2000, Skuty na cztery nogi, Polityka, nr 16, 15.04., s. 18.
F a l a n d y s z L . 1999, Europejczyk Lepper, Wprost, nr 6, 7.02., s. 107.
G r a b o w s k i K . 1998, Rewolwerowiec. Benefis Andrzeja Leppera, Wprost, nr 33, 16.08., s. 23.
H y ż y A. i inni, 1999, Trybun Ludu, Wprost, nr 7, 14.02., s. 23-24.
J a n e c k i S. 1999, Kombatanci, Wprost, nr 6, 7.02., s. 13.
J a n i k M . 2000, Równy oddech policjanta, Polityka, nr 24, 10.06., s. 86-89.
L e ś n i e w s k i В., M a c i e j a D. i inni. 1998, Blokada państwa, Wprost, nr 30, 30.08., s. 21-23.
L i z u t M . 1999, Na chłopski rozum, Gazeta Wyborcza, 24.09., s. 6.
1 6
W maju 2001 r. zostało ono oszacowane w skali kraju na 18%; na wsi procent ten jest
wielokrotnie wyższy. Demografowie uważają 16% za pułap bezpieczeństwa, po którego prze
kroczeniu zaczynają się zachowania rewolucyjne.
W wyborach do Sejmu (23 września 2001 r.) „Samoobrona" otrzymała 10,20% głosów
[dop. Red.]
1 7
�84
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Ł u c z a k M . i inni. 1999, Prawo Leppera, Wprost, nr 20, 16.05., s. 30-31.
M a ł e c k i P. i inni. 1999, Seeds of doubt, Time, 4.Ю., s. 32-33.
M a z u r В. 1998, Argument kosy, Wprost, nr 29. 07., s. 13.
- 1999, Bandytyzm, Wprost, nr 35, 29.08., s. 8.
M i c h a l s k i C. 2001, Dom i świat Pawła Hertza, Życie, 15.05., s. 10.
M i e c i k I . T . , P y t l a k o w s k i P. 2001, Chwyt Leppera, Polityka, nr 10, 10.03., s. 20-24.
N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09., s. 17.
O r z e c h o w s k i M . 1984, Polityka, władza, panowanie w teorii Маха Webera, Warszawa.
P a r a d o w s k a J. 2000, Blok z blokady, Polityka, nr 5, 29.01., s. 31.
P l e ś n i a k R. 2000, Orła cień, Wprost, nr 16, 16.04., s. 8.
P y t l a k o w s k i P. 2000, Ścigany, Polityka, nr 9, 26.02., s. 26.
S z c z ę s n y J . i inni. 1999, Chłopska droga, Wprost, nr 5, 31.01., s. 23-24.
T y m [S.] 1999, Epitet, Wprost, nr 8, 21.02., s. 116.
W i l c z y ń s k i W. 2000, Nasz polski pępek, Wprost, nr 35, 27.08., s. 48.
W i l k E . 1999, Wielki boss, Polityka, nr46, 13.11., s. 3-9.
Z a l e w s k i T. 1999, Lepper broni Ameryki, Polityka, nr 39, 25.09., s. 18.
Polityka, 1995-2000.
Wprost, 1995-2000.
Gazeta Wyborcza, 1995-2000.
Internet (4.10.2000), strona: Andrzej Lepper, Wybory/Kandydaci, Gazeta Wyborcza (w tekście:
Internet, wybory).
Ładny plon mi wyrósł, rozmowa Jarosława Kurskiego (Gazeta Wyborcza) przeprowadzona
na początku 1999 r. z Andrzejem Lepperem, nadana w Internecie dn. 4.10.2000, s. 1-14
(w tekście: Internet, rozmowa).
Maj, 2001 r.
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
A N D R Z E J L E P P E R - T H E C H A R I S M A T I C PEASANT L E A D E R ?
(THE M E D I A I M A G E OF T H E L E A D E R
OF " S A M O O B R O N A " ["SELF-DEFENCE"] PEASANT T R A D E
UNION)
Summary
Andrzej Lepper, the founder, the first and as yet, the only leader of the Peasant Trade Union
"Samoobrona" belongs to the most controversial politicians of the present political life in Poland.
He set up his party in 1992 after the market economy reform had been introduced by Minister
Leszek Balcerowicz. Like many other Polish farmers he fell into the "credit trap." He started
organizing protest mass meetings of different kind, rallies, stay-in demonstrations in public
buildings, blockades of public roads etc. demanding the clearing of peasants' debts, cheap credits,
ban on import of foreign foodstuffs. The form of his activities originated the term "lepperism"
referring to particular "demanding" attitudes and non-conciliatory ways of solving conflicts.
Lepper ran for the post of the President of Poland twice, in 1995 and in 2000, in the latter
election he came the fifth leaving Lech Wałęsa behind.
Andrzej Leppers's style of behaviour, his political ambitions and his attitudes to systemic
transformations taking place in Poland incessantly attract the attention of mass media. The article
aims at portraying the image of the leader of "Samoobrona" as it was presented in media in the
years 1995-2000, and especially in two weeklies: Wprost and Polityka, the daily Gazeta Wyborcza
and, as supplementary, news, statements and opinions published in Internet, radio and TV. All
the mentioned media represent those supporting and being in favour of the economic transform
ations introducing market economy.
The author wonders if Andrzej Lepper can be defined as a charismatic leader both in
Weberian and contemporary sense of the term.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf
59195415f678b141c41b2be82f7a6ba0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1200
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1985
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1106
Title
A name given to the resource
Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.85-92
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X :
P L I S S N 0071-1861
MIROSŁAWA
1985, z.
I
DROZD-PIASECKA
( I H K M PAN, Warszawa)
Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ
Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco
wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta
wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN,
jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro
cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo
wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau
kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii
środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki
światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia
nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią
gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj
rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene
ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości
historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes
nych.
Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo
ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ
żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej
przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie
z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za
dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują
cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema
tyki К
Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N
w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po-
1
P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość
w teraźniejszości
a
procesy
zmiany
(Współczesne
problemy
etnografii
Polski),
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982,
z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a ,
Przedmowa,
[w:] Etnografia
Polski.
Przemiany
kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8.
�36
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej
skich a kultura ogólnonarodowa" .
W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto
sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop
skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l
turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy
stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed
sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes
nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam
się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka
ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy
słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu
ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy
te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n
na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł
nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy
szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło
szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje
i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji.
Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2
3
4
5
2
D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e
m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i
tożsa
m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e
s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o
walska).
8
Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p
s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e
go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m
mojego n a s t ę p n e g o
o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a
r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c
t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą
f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą
czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o
dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e
loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi
w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od
k a n o n ó w sztuki oficjalnej.
4
S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y
p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l
n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de
klaracje
instytucji formalnych, stronnictw
i organizacji
społeczno-politycznych
i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a
ludowa w y s t ę p o w a ł a .
5
J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się
w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż
od k o ń c a X I X w .
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
87
w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą
czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp
nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy
wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja
wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne.
Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po
jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta
neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź
ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo
jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud
ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa,
którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry
teriami .
Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad
nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy
artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól
nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego
okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za
równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach
spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna
byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli
od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu
widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności
od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także
6
7
• O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y
d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do
mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n
carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni
c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y
z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o
d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek
- w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y
s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) .
7
D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a
s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o
w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze
rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a
nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o —
s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo
p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I
i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np.
W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz
p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć
a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w
nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u
miejskim.
�MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych
i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u
dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne
stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego.
A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz
nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar
dziej znaczących w danej chwili.
W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką
ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli
wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy
tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X
znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak
teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi
nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie
światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie
tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na
wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym
pozawiejskim odbiorcy.
Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l
turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —•
artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących
kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo
giach społeczno-gospodarczych.
W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale
była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne
formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk
na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po
staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto
sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy
stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce
Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole
ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie
wartości autotelicznej.
Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana
miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l
turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc
ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat
kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar
tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop
skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako
współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie
predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż-
�89-
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych
i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy .
W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y
umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu,
obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch
podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były
już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu
pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną
składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej.
Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo
wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej
w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre
ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia
stków jego kultury.
W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości,
gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów
łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na
tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od
rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych
humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho
wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej
zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual
ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep
cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości
kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę
szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne,
a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na
rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład
nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól
nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer
szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej
uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli
wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier
dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech
polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów
w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że
twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy
różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze
gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej).
8
Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną,
8
Por. M . D r o z d - P i a s e c k a ,
ludowej,
W. P a p r o c k a ,
m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r .
W
kręgu
tradycji
i
sztuki
�MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol
skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła
tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł
narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze
gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu
i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal
nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta
tach Krakowskich i Młodej Polsce.
Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów
•epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie
kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie
rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi
styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną.
Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko
za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi
i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza
jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski.
W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu
kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji
myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz
nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei
rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes
nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana
w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco
odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo
łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne
i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc.
Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe
sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez
inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego
i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od
bicie w formach realizacji praktycznej.
W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu
blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona
była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań
stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po
ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy
widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej
kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu
kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na
dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro
wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
91
widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza.
Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty
czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się
z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u
dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych,
Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo
wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania
teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo
wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków
młodzieży wiejskiej.
Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą
dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento
wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale'
również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop
skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo
rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró
dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych
i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty
sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego
miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się
jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów
znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu
regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też
nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu
wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna
jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za
kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i
sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie
już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań
ca, pieśni).
W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki
ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta
nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin
wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed
stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera
jących tę działalność.
Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych
nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy
nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne
i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak
malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do
strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore
tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej.
�<J2
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo
logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj
nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych
już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze
roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte
ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole
gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne
dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji.
Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal
nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano
i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej.
Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne
funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod
kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych.
W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana
wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia
ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać
funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie
ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote
liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe
funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację
tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/004f27b02c12a7bf7d139d71dbd4e980.pdf
82015801014b8ab4f7605e0d9922c3c6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1605
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1485
Title
A name given to the resource
Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.5-40
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA
W OKRESIE P R Z E Ł O M U SYSTEMOWEGO
T R A N S F O R M A C J A WSI. RZECZYWISTOŚĆ I P E R S P E K T Y W Y
Począwszy od przełomu lat 80-ych i 90-ych naszego wieku tematem wiodą
cym w badaniach nauk społecznych i humanistycznych (także w publicystyce
prasowej, refleksji dziennikarskiej) stała się transformacja społeczeństwa pol
skiego oraz innych krajów europejskich byłego obozu socjalistycznego. Rady
kalna zmiana ustroju politycznego i zasad gospodarki wymagała naukowej
oceny zachowań różnych grup społecznych i zawodowych oraz postawienia
wynikającej z niej diagnozy dotyczącej przyszłych postaw społecznych w odnie
sieniu do wszelkich form działalności obywateli tych krajów. Pierwsze wyniki
szeroko zakrojonej naukowej eksploracji społeczeństwa polskiego ukazały się
już drukiem. Wskazują one niejednokrotnie na rozminięcie się oczekiwań
i założeń teoretycznych z konkretnymi reakcjami zarówno jednostek, jak
i licznych grup społecznych. Zawierają krytykę dotychczasowego i propozycje
nowego spojrzenia na badany przedmiot, zmianę jego paradygmatu. Szczególne
miejsce w tych rozważaniach zajmują procesy transformacji mieszkańców wsi.
Takie konstatacje skłoniły mnie do podjęcia próby omówienia, prezen
towanych w różnych wydawnictwach i opracowaniach autorskich, głównych
założeń teoretycznych i metodologicznych w naukach badających społeczność
wiejską w momencie, gdy podejmowały problematykę jej transformacji. Co
ustaliły za pomocą dostępnego im aparatu badawczego, a tym samym jaki
obraz tej społeczności (z końca lat 80-ych) przedstawiły? I wreszcie w jakim
kierunku idą dalsze postulaty badawcze zweryfikowane przez ostatnie prace
terenowe i trendy teoretyczne. W tak zakrojonym zakresie rozważań nie mogę
oczywiście pominąć odwoływania się do szerszego kontekstu, jakim jest trans
formacja całego społeczeństwa polskiego.
Transformacja, łaciński termin równoważny w języku polskim z prze
kształceniem, odnosi się do szerokiej gamy zjawisk fizycznych i społecznych.
�6
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Określa się nim ich przemianę, przeobrażenie, przeistoczenie, czyli zmianę.
Zmiana, element zauważalny i powszechny w życiu społecznym i kulturze,
zanim doczekała się osobnych studiów teoretycznych występowała już w pier
wszych ogólnych koncepcjach rozwoju społecznego, będących wyrazem świa
topoglądu oświeceniowego, sformułowanych przez Anne Roberta Jacquesa
Turgota (1727-1781) w Discours sur l'histoire universelle (1750) i Jeana
Antoine Nicolasa de Condorceta (1743-1794) w Szkicu postępu ducha ludz
kiego poprzez dzieje (wyd. francuskie 1781) .
Zmiana, ruch, rozwój wszystkiego cokolwiek istnieje stanowiło jeden
z dogmatów myśli ewolucjonistycznej i jako taki nie wymagający właściwie
uzasadnienia (Szacki 1983, s. 277). Przekonanie o wszechobecności zmiany
było typowym stanowiskiem przedstawicieli tego kierunku. Kojarzona osta
tecznie z postępem miała charakter globalny, ukierunkowany, kumulatywny,
takie też cechy posiadał rozwój społeczny. Stąd wynikało szczególne zaintere
sowanie ewolucjonistów kierunkami i mechanizmami zmiany, a nie badaniem
i wykrywaniem jej domniemanych przyczyn. Samo zaś określenie „ewolucja"
przez dłuższy czas funkcjonowało dość swobodnie w znaczeniu synonimicznym z wyrazami: rozwój, wzrost, zmiana czy postęp. I dopiero Herbert
Spencer (1820-1903) wprowadził termin „ewolucja" we względnie rygorystycz
nym sensie, pozwalającym odróżnić jego desygnat od desygnatów takich słów
jak zmiana i rozwój .
Przekonanie, że zmiana jest priorytetowym problemem badawczym charak
teryzowało prace Williama Isaaca Thomasa (1863-1947) uczonego, którego
poglądy wywarły trwały wpływ na kształtujący się antropologiczny punkt
widzenia procesów społeczno-kulturowych. W Source Book for Social Origins:
Ethnological Materials, Psychological Standpoint, Classifield and Adnotated
Bibliography for the Interpretation of Savage Society (1909) ogłosił teorię
zachowania ludzkiego, dającą zastosować się do analizy wszelkiej zmiany
społecznej. Zawarł w niej twierdzenie, iż zmiana społeczna następuje przez
kryzysy zakłócające działanie nawyków i zmuszające ludzi do szukania nowych
form adaptacji, a jej wyjaśnienie wymaga jednoczesnego uwzględnienia obiek
tywnych warunków i świadomej działalności ludzkiej, społecznej i jednostkowej
strony procesu czy też - jak przyjęto określać później - wartości i postaw,
1
2
1
W X V I I I wieku rozpowszechniona była głównie d o ś ć o g ó l n a idea p o s t ę p u . Jej s z c z e g ó ł o w e
przesłanki kształtowały się stopniowo i dopiero z czasem p o s t ę p zaczyna b y ć przypisywany
wszystkim dziedzinom życia, które w tym procesie wzajemnie się warunkują. Budowa teorii
wyjaśniającej kierunek, prawidłowości i mechanizmy społecznego rozwoju, a w i ę c
zawierająca
przekonanie o prawidłowym
charakterze rozwoju społecznego,
o regularnym następowaniu po sobie
jego określonych faz, o kumulatywnym rozwoju wszystkich dziedzin, o możliwości
prognozowania
dalszego rozwoju Ud. (Szacki 1983, s. 112) trwała d ł u g o .
2
Stworzone przez e w o l u c j o n i s t ó w schematyczne stadia rozwojowe: dzikość, barbarzyństwo
i cywilizację m i a ł a przechodzić cała ludzkość. Idee te z czasem wyparły p o g l ą d y upowszechniające
zasady kulturowego relatywizmu, przyswojone dzięki wynikom etnologicznych b a d a ń „kultur
obcych". W ó w c z a s to, charakterystycznemu dla klimatu naukowego X I X w. pojęciu p o s t ę p zaczęło
t o w a r z y s z y ć pojęcie regresu, jako regularnego rozwoju w historii (Wieruszewska 1991, s. 20).
�7
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
kultury i osobowości (Szacki 1983, s. 605). Zmiana społeczna była dla Thomasa,
jak i dla innych współczesnych, zmianą ukierunkowaną . Interesował go jednakże
głównie nie kierunek, lecz mechanizm zmiany. Pytanie podstawowe dotyczyło
tego, jak dochodzi do destrukcji panującego systemu norm i powstania nowego,
czyli jak się odbywa „dezorganizacja" i „reorganizacja".
Postrzeganie zmiany jako bardziej lub mniej gwałtownej, ewolucyjnej lub
rewolucyjnej wynikało z jej zakresu, tempa i gruntowności. Począwszy od
epoki industrialnej przekształcenia jakby nabrały specjalnego przyspieszenia.
Dotyczyło ono nie tylko zastosowań nowości technicznych, ale sposobu myś
lenia i relacji między ludźmi, pozostawało zatem w sferze życia społecz
nego i kultury. Europejska rewolucja przemysłowa otworzyła szanse postępu
gospodarczego dzięki wykorzystaniu osiągnięć myśli naukowej i technicznej.
Zapoczątkowała tym samym typ zmian, które dla świata przedprzemysłowego
miały stawać się modelem przyszłości. Odmienna dynamika rozwoju ekono
micznego, jaka zaistniała w jej efekcie posłużyła za wzór odniesienia do tego,
co reprezentował sobą świat tradycyjny (Wieruszewska 1991, s. 20).
Widoczne różnice poziomu rozwoju wymagały określenia i zdefiniowania.
W pracach społeczno-humanistycznych zaczęto zatem stosować opozycyjne
pojęcia: nowoczesność i tradycjonalizm. Do wyjaśnienia i zrozumienia tempa
zmian służyła modernizacja (będąca nie tylko pojęciem, ale i teorią). Podłożem
jej był kontekst przemysłowy. Z niego wywodzono wskaźniki rozwoju, efek
tywności, kapitałochłonności, energochłonności czy intensyfikacji. Dyscypliny
społeczne przystępując do badania transformacji społeczeństwa polskiego,
jako wielokierunkowego procesu przemian, dysponowały określonym zaple
czem teoretycznym i metodycznym. Był on spuścizną wiodących kierunków
myśli humanistycznej X I X i X X wieku oraz dociekań i dyskusji toczących się
w ich obrębie w latach 70-ych i 80-ych .
3
4
5
Badania zmiany społeczności wiejskich w Polsce podporządkowane były
w (latach 70-ych i 80-ych) kilku generalnym koncepcjom. Najważniejsze z nich
3
Pisał on o ewolucji związanej
szechnieniem
z technicznymi
wynalazkami, ułatwioną
komunikacją,
rozpow
się druku, rozwojem miast, organizacji ekonomicznej, systemu kapitalistycznego,
cjalizacji zawodowej, badań
naukowych,
idei wolności,
ewolucyjnego poglądu
na życie
spe
itd. (Szacki
1983, s. 613).
4
N a l e ż y d o d a ć , że d o t ą d nauka nie operuje teorią zmiany społecznej „ w ogóle", czy zmiany
„jako takiej". Są natomiast teorie dotyczące pewnych p r o c e s ó w cząstkowych, a s p e k t ó w czy
w y m i a r ó w zmiany społecznej, a różni autorzy i szkoły teoretyczne wykazują
zainteresowanie
odmiennymi właściwościami zmiany (Herbert Spencer, K a r o l Marks, Max Weber, Emil Durkheim).
5
W latach 70-ych i 80-ych badacze obserwują kryzys socjologii jako dyscypliny naukowej,
który objął wiele jej subdyscyplin w tym i socjologię wsi. Liczne propozycje jego przezwyciężenia
pojawiające się w ó w c z a s w literaturze krajowej i zagranicznej d o t y c z ą tak p r o b l e m ó w metodycz
nych, jak i teoretycznych. W s k a z u j ą na potrzebę systematyzacji rozproszonych b a d a ń , która
pozwoli u k a z a ć w miarę c a ł o ś c i o w y obraz funkcjonującego dotychczas systemu życia wiejskiego
oraz potrzebę przystosowania s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h jakimi posługują się badacze do konceptualizacji nowych p r o b l e m ó w pojawiających się wraz z gwałtownymi przemianami współczesnej
wsi i sposobami jej funkcjonowania w nowoczesnym społeczeństwie.
�MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
g
to koncepcje industrializacji, technicyzacji, urbanizacji wsi i rolnictwa, prze
kazu kulturowego, komercjalizaqi, społeczeństwa chłopskiego, klasy chłop
skiej, grupy zawodowej. Zostały one opisane i skomentowane m.in. przez Jana
Turowskiego (1986, s. 90-116) i Marię Halamską (1986, s. 118-24) nie będę
więc przytaczać ich w tym miejscu. Ograniczę się do scharakteryzowania
głównych efektów tych ujęć badawczych.
Koncepcje industrializacji, urbanizacji, modernizacji, dyfuzji kultury prze
nosiły zewnętrzny, wynikający z logiki rozwoju przemysłowego sposób widze
nia i badania wsi. Przemiany wsi polskiej ujmowane były przede wszystkim
z punktu widzenia wartości typowych dla społeczeństwa miejsko-przemysłowego. Dlatego też pojęciom: izolacja, pasywność, tradycja, zacofanie, irracjonalność przeciwstawiały: otwartość, zerwanie z izolacją, nowoczesność, ra
cjonalność, postęp. Arbitralnie tym samym już na wstępie wartościowały
przedmiot naukowego poznania.
Dominujący wzór badań ukierunkowany był na poznanie przemian wsi od
strony mechanizmów uniformizujących, sprawdzania tezy o wyrównywaniu
różnic między miastem i wsią, aspiracjach ludności wiejskiej do podnoszenia
standardu życia według wzorów miejskich, „barierach" na drodze moder
nizacji wynikających z organizacji pracy w rolnictwie i tradycyjnych upodo
bań, wreszcie infrastruktury kulturalnej aplikującej kulturę dla wsi. Przy tym
wartościowaniu procesów industrializacji nie zawsze towarzyszyła refleksja
dotycząca ich kosztów społecznych. Brakowało jej także w odniesieniu do
zjawisk zachodzących w społeczeństwie jako całości, będących głównymi przy
czynami przemian społeczno-kulturowych na wsi.
Metodyka badań modernizacji opierała się przede wszystkim na operowaniu
dychotomicznymi modelami: wieś - miasto. Rejestrowały one cechy obu typów
społeczności według zasady kontinuum wiejsko-miejskiego lub opozycji określa
nych innymi terminami, np. racjonalne - irracjonalne, zorganizowane - niezorganizowane, nowoczesne-tradycyjne. Kryjące się za tym wartościowanie zakładało
„gorsze" miejsce pracy i życia wsi oraz jej „niższy" w porównaniu z miejskim styl
życia. Sam obszar modernizacji miał być wyznaczony właśnie przez te bieguny .
6
6
N a l e ż y d o d a ć , iż modernizacja była także różnie pojmowana przez badaczy. Turowski
i Bornus definiowali ją jako: kompleks zmian zachodzących
wprowadzaniu innowacji (nowości)
jako zbiorowość
„systemów"
lokalną
łub całości
usprawniających,
na wsi i w rolnictwie, polegających
udoskonalających
lub też dostosowujących
i rolnictwo indywidualne - jako dział gospodarki narodowej do
industrializującego
się i urbanizującego
społeczeństwa
na
wieś
pozostałych
(Turowski, Bornus
1970, s. 20). W y k ł a d n i a A . Komendera kładła nacisk na stopniowy (stadialny) przebieg procesu
modernizacji, k t ó r e g o punktem wyjścia są zmiany ilościowe, a sama modernizacja polega na
z a p o ż y c z a n i u i przyswajaniu n o w o ś c i z kultury o w y ż s z y m potencjale cywilizacyjnym (1986, s. 66).
Modernizacja, w e d ł u g Wieruszewskiej, odmiennie niż w teoriach ekonomicznych i socjologicz
nych, należy głównie do sfery ludzkiego świata wartości. Jest procesem obejmującym wszystkie
dziedziny życia człowieka p r o w a d z ą c do ich zmian; nie jest jednak synonimem rozwoju, lecz jego
szczególną o d m i a n ą kulturowo z a p o ż y c z o n ą , p r o g r a m o w a n ą i ocenianą zgodnie ze standardami
kultury danego czasu i przestrzeni Zmieniające
by, aspiracje, a także
wyobrażenia
się standardy kulturowe określają
konkretne potrze
i oceny tego co nowoczesne (Wieruszewska 1991, s. 91).
�9
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
Przy tym, jak pisze Wieruszewska: Cywilizacja przemysłowa wymusza określony
typ modernizacji z własną logiką według wzorów industrializacji i urbanizacji
(Wieruszewska 1991, s. 21).
Równocześnie badacze i obserwatorzy procesu zmiany dostrzegali, iż nawet
w gwałtownych przeobrażeniach występuje tradycja, widoczna kontynuacja
historycznie ukształtowanych wzorów kultury i struktury społecznej. Wzajemną
dialektykę zmiany i ciągłości próbowano rozwiązać teoretycznie.
Stefan Nowak w Uwagach o problematyce i metodzie badań do raportu
z badań na temat: Ciągłości i zmiany tradycji kulturowej pisał, iż cechą charak
terystyczną każdego procesu przemian i wartości w skali makro-społecznej
jest: określona proporcja elementów dotychczasowej tradycji kulturowej, jak też
i wprowadzenie do niej elementów innowacji. Zarówno ciągłość, jak też i zmiana
charakteryzuje wszelki proces kulturowy... Bez elementów kontynuacji musiało
by nastąpić załamanie wszelkich reguł ludzkiego zachowania i opartych na nich
reguł funkcjonowania różnych elementów społecznych. Bez elementów innowacji
w dziedzinie postaw i wartości nie mogłaby dokonywać się nieustanna adaptacja
społeczeństwa do zmieniających się warunków i musiałaby ustać wszelka jego
dynamika (Nowak 1976, s. 1). Stąd wynika doniosłość empirycznych badań
stopnia występowania elementów kontynuacji i innowacji w sferze postaw
i wartości naszego społeczeństwa oraz kierunku, w jakim dokonuje się mody
fikacja tradycji kulturowej. Równie ważne jest uchwycenie społecznych i psy
chologicznych mechanizmów kształtujących postawy i wpływających na ich
dynamikę. Drogą do pozyskania tej wiedzy jest analiza różnych czynników
makro- i mikrospołecznych wpływających na sposób widzenia i oceniania
zjawisk społecznych przez ludzi w nich uczestniczących, a także wpływu
czynników psychologicznych, zwłaszcza pewnych cech ludzkiej osobowości,
oddziaływujących na kształtowanie się postaw (Nowak 1976, s. 2).
Siła oddziaływania tradycji skłoniła socjologa Mariana Kempnego do
wyrażenia poglądu, iż nie tylko nie jest ona antagonistyczna wobec nowoczes
ności, ale jest warunkiem, „kołem zamachowym" zmiany. Dyrektywa tego
uczonego skierowana do badaczy transformacji zawarta została w koniecz
ności odpowiedzi na jedno z centralnych pytań teoretycznych: jak to jest
możliwe, że uwolniona od ciężaru bycia ,,przeżytkiem" tradycja okazuje się
nieocenionym generatorem sensów i wartości, aktywizowanym w sytuacjach
zmiany równocześnie w dwóch zdawałoby się wzajem wykluczających celach
- ułatwiania zmiany i podtrzymywania ciągłości w zmianie na poziomie działa
jącej jednostki, jak i społeczności (Kempny, 1996, s. 15-16).
7
W wyniku dominujących w naukach społecznych koncepcji zmian wsi
typem opisywanym w latach 70-ych i 80-ych była głównie społeczność wiejska:
a) tradycyjna, b) poddana wpływom industrializacji i urbanizacji . W praktyce
8
7
S f o r m u ł o w a n a w następstwie analizy wypowiedzi konceptualizujących tradycję m.in. Stefana
Czarnowskiego, Kazimierza Dobrowolskiego, Stanisława Ossowskiego, Jerzego Szackiego, Roberta
Redfielda, Edwarda Shilsa, Josepha Gusfielda, Anthonego Giddensa.
�10
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
badawczej używano wobec niej określeń „zmiana", „przemiana", „rozwój",
przeciwstawiając im „trwałość". W literaturze socjologicznej z tego okresu
podkreślane są, obok wartości postępowych, związanych z industrializacją
i urbanizacją, zmianami struktury gospodarstw, także wartości konserwa
tywne. Brakuje jednak pogłębionych analiz na temat konkretnych grup
odniesienia, czyli grup rzeczywistych nosicieli tych wartości, jak i ujaw
niających socjologiczny mechanizm reprodukqi wartości konserwatywnych
(Goryńska, Galor 1987-1988, s. 24).
Jaki zatem obraz wsi i społeczności wiejskiej w Polsce oraz przemian
zachodzących w jej obrębie (w końcu lat 80-ych) uzyskano na podstawie
badań przeprowadzonych bezpośrednio przed zmianą ustroju? Oczywiście
ograniczę się tylko do zagadnień, moim zdaniem, najważniejszych z punktu
widzenia zakresu rozważań, umożliwiających zrozumienie zachodzących po
1989 r. procesów społecznych, ich dynamiki, a także obserwowanej inercji czy
zahamowań. Istotna jest w tym przypadku charakterystyka demograficzna
i gospodarczo-społeczna wsi w latach 80-ych. Wykorzystam w tym celu ist
niejące, dość obfite materiały socjologiczne i statystyczne jako adekwatne
opracowania syntetyczne, umożliwiające ogląd sytuacji „przed godziną 0"
oraz bezpośrednio po jej wybiciu .
9
Według danych GUS, w 1989 r. wsie polskie zamieszkiwało 14,6 min.
mieszkańców, t j . 38% ogółu ludności Polski. Struktura demograficzna lud
ności wiejskiej i miejskiej, w zakresie płci i wieku była odmienna. W roku 1989
w miastach żyło 61,6% mężczyzn, na wsi 38,4%. Kobiety miejskie stanowiły
32,1%, wiejskie - 19,2% ogółu mieszkańców. Struktura wieku wskazywała na
to, iż wieś była demograficznie starsza niż miasto. Cechą charakterystyczną
procesów demograficznych zachodzących na wsi w latach 80-ych było „starze
nie się" jej mieszkańców i systematyczny spadek ich liczby . W ich konse
kwencji następował wzrost „wskaźnika obciążenia" osób w wieku produkcyj
nym osobami w wieku nieprodukcyjnym .
Struktura ludności wiejskiej według wieku i płci wykazywała zdecydowaną,
systematycznie powiększającą się w latach 1985-1989, dominację kobiet wśród
osób w wieku emerytalnym. Przewyższały one liczbę swych rówieśników
- mężczyzn ponad dwukrotnie. Stan ten wpływał niekorzystnie na efektyw10
11
8
Pojęcie industrializacji stosowane jest też w pracach socjologicznych j a k o
rozwoju (development) i modernizacji
9
odpowiednik
(modernisation).
Zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tych źródeł. Podzielam słuszne krytyki wobec przyjętej
w nich teoretycznej dychotomii zasadzającej się na przeciwstawieniu: miasto - wieś oraz iloś
ciowych kryteriach modernizacji. U w a ż a m także, że przeprowadzane pod takim k ą t e m analizy,
abstrahujące od uwarunkowanych kulturowo i społecznie preferowanych stylów życia ujawniają
głównie pewne elementarne, najbardziej charakterystyczne i p o r ó w n y w a l n e w s p ó l n e elementy
zewnętrzne, sztucznie wypreparowane dla potrzeb opisu.
1 0
W latach 1985-1989 liczba m i e s z k a ń c ó w wsi zmniejszyła się o 2%, gdy r ó w n o c z e ś n i e w tym
samym okresie o 4% w z r o s ł a liczba m i e s z k a ń c ó w miast (Warunki...
1 1
1990, s. 6).
W 1989 r. na wsi k a ż d e 100 o s ó b w wieku produkcyjnym „ o b c i ą ż o n y c h " b y ł o 84 osobami
w wieku nieprodukcyjnym. Analogiczny wskaźnik w miastach wynosił 68.
�11
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W O K R E S I E PRZEŁOMU
ność prowadzonych gospodarstw i poziom całego rolnictwa. Równocześnie
w kategorii osób w wieku produkcyjnym zmniejszał się systematycznie wskaź
nik liczby kobiet przypadających na 100 mężczyzn z 86 w 1985 r. do 84
w 1989 r. Powodowało to odnotowywane wcześniej, wciąż rosnące trudności
ze znalezieniem kandydatek - równolatek na żony dla mężczyzn w wieku
produkcyjnym. Względna równowaga między obydwiema płciami zachowana
była jedynie w populacji w wieku przedprodukcyjnym (Warunki... 1990, s. 12).
Analizy NSP z 1988 r. dotyczące poziomu wykształcenia gospodarujących
chłopów ujawniły, iż co 5-ty miał wykształcenie ponadpodstawowe, co 10-ty
ukończoną szkołę rolniczą - przeważnie (63%) zasadniczą. W rolnictwie sku
piał się najwyższy odsetek osób z nie ukończoną szkołą podstawową. Był on
szczególnie widoczny w gospodarstwach małych (do 5 ha) kierowanych głów
nie przez łudzi w podeszłym wieku. Ich przekazywanie następcom odbywało
się, gdy właściciele znacznie przekraczali wiek emerytalny, a przejmujący
liczyli 35^10 i więcej lat. Niewielka liczba młodych właścicieli w tej kategorii
gospodarstw świadczyła nie tylko o opóźnionej wymianie pokoleń, ale i o rze
czywistym braku następców, co w niezbyt odległej perspektywie czasowej
groziło likwidacją części z tych gospodarstw.
Gospodarstwa o małym obszarze cechowała także niska produkcja towa
rowa, niewielka sprzedaż; w największych odnotowano tendencje przeciwne.
W gospodarstwach większych (zwłaszcza powyżej 10 ha) kwalifikacje rolni
ków były wyższe, równocześnie szybciej następowała w nich wymiana poko
leń. Młodzi chłopi, lepiej wykształceni od poprzedników, mieli wyższe aspi
racje zawodowe i życiowe, wykazywali większą podatność na innowacje,
podniesienie standardu gospodarowania i warunków bytowych. Wśród nich
również wzrastał popyt na ziemię, powiększanie istniejącego areału . Roko
wało to nadzieje, że duże gospodarstwa uzyskają lepsze wyniki ekonomiczne
nie tylko z racji swego obszaru, ale także nowoczesnych zasad ich prowadze
nia (Pilichowski 1993, s. 41-43, 45).
12
W grupie gospodarstw wysokotowarowych charakterystyczna była nie tyl
ko młodsza struktura demograficzna, ale i wyższe kwalifikacje, niższy stopień
sfeminizowania funkcji kierowniczych i wśród ogółu pomagających w gospo
darstwie, wysoki poziom mechanizacji pracy i większa stabilność rodzin pod
względem źródeł dochodu.
Przyjętym w badaniach statystycznych syntetycznym miernikiem okreś
lającym w sposób najbardziej bezpośredni warunki życia ludności są dochody
osobiste. Pod koniec lat 80-ych szybciej rosły dochody ludności rolniczej
1 2
Decyzje o powiększeniu obszaru są dla rolników bardzo trudne i podejmują je tylko
nieliczni. W e d ł u g s o c j o l o g ó w (np. A . Szemberg) podstawowymi przyczynami tego stanu rzeczy
jest k o n i e c z n o ś ć poniesienia dużych n a k ł a d ó w , posiadanie wysokiej wiedzy fachowej, zwiększone
ryzyko ekonomiczne związane z zerwaniem z tradycyjnym profilem gospodarstwa i przestawienie
się na produkcję specjalistyczną, szczególnie w warunkach ogólnej destabilizacji i źle funkcjonują
cego rynku (Pilichowski 1993, s. 41).
�12
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
13
i powiązanej z rolnictwem niż pozarolniczej . Poziom dochodów mieszkań
ców wsi był bardzo zróżnicowany (m.in. w zależności od podstawowego
źródła utrzymania rodziny) a jego wysokość bezpośrednio wpływała na po
ziom konsumpcji i strukturę wydatków. Przy tym jednak obserwowano w tym
czasie niekorzystne zjawisko wolniejszego tempa wzrostu nakładów na inwes
tycje produkcyjne w porównaniu z dochodami przeznaczanymi na konsump
cję. Z badań budżetów rodzinnych wynikało, iż przeciętna rodzina wiejska
wydawała na zaspokojenie swoich potrzeb nieco mniej (w 1989 r. - ok. 5%,
w 1986 r. - ok. 11%) niż rodzina miejska .
Ważnym elementem oceny poziomu warunków bytu w tego rodzaju bada
niach jest stopień wyposażenia gospodarstw domowych w przedmioty trwałe
go użytkowania. Świadczy on o zamożności, jest wyrazem stylu i jakości życia,
wpływa na subiektywną ocenę własnej sytuacji materialnej. Przeciętnie wiejs
kie gospodarstwa domowe były wyposażone gorzej niż miejskie w przedmioty
trwałego użytkowania, zwłaszcza w te zaliczane do wyższego standardu (kolo
rowe telewizory, automatyczne pralki, zamrażarki, sprzęt stereofoniczny, sa
mochody osobowe), chociaż i w tym przypadku wystąpiło bardzo wyraźne
zróżnicowanie w zależności od przynależności do określonej grupy społecznoekonomicznej, wielkości gospodarstwa i przeciętnego dochodu na osobę.
W latach tych odnotowano także gorsze niż w miastach warunki ludności
wiejskiej w zakresie mieszkań (dotyczyło to głównie urządzeń technicznych,
gazowniczych, centralnego ogrzewania, wodociągów, kanalizacji, telefoniza
cji), opieki lekarskiej, szkolnictwa, upowszechniania kultury, organizacji wy
poczynku (por. Warunki... 1990, s. 42-90).
Reasumując, można stwierdzić, iż w latach 80-ych nie tylko stabilizuje się
chłopska gospodarka, ale i pozycja chłopów w społeczeństwie, w którym
nadal są liczebnie silni, chociaż gorzej wykształceni, często łączący z rolnict
wem zajęcia dodatkowe. Rósł areał posiadanej ziemi, wartość środków trwa
łych, technicyzacja prac, ich umaszynowienie, przy zachowaniu znacznej auto
nomii gospodarki przejawiającej się chociażby w samofinansowaniu czy samożywieniu. Równocześnie w gospodarce chłopskiej zachodziły procesy jej powo
lnego, lecz sukcesywnego różnicowania. Obok gospodarstw rozwijających się
dynamicznie, pojawiły się odchodzące od rolnictwa, dwuzawodowe. Od po14
1 3
„Przeciętne dochody realne na 1 pracującego w rolnictwie prywatnym wzrosły w p o r ó w
naniu z 1988 r. o ok. 15% (w stosunku do 1985 r. o 38%), podczas gdy przeciętne realne
wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej w z r o s ł o o ok. 9% (w stosunku do 1985 r. o 23,5%)";
(Warunki...
1 4
1990, s. 6).
N a cele konsumpcyjne najwięcej przeznaczały rodziny chłopskie, które przeciętnie w 1989 r.
n a o s o b ę w y d a w a ł y miesięcznie o 17-22% więcej niż inne grupy s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e rodzin
wiejskich. Wskaźniki uzyskane w tej grupie były w y ż s z e także w p o r ó w n a n i u z miejskimi rodzina
mi pracowniczymi. R ó w n o c z e ś n i e dynamika w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł a z a r ó w n o na wsi, jak
i w mieście w y ż s z a od wzrostu w y d a t k ó w na inne artykuły i usługi, przy tym wzrost udziału
w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł najniższy w gospodarstwach chłopskich, najbardziej dochodowych
(Warunki...
1990, s. 8).
�13
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
czątku lat 80-ych znacząco zwiększały się dochody chłopów, przewyższając
inne grupy społeczeństwa. Rosły one szybciej i były wyższe niż innych grup
pracowniczych, chociaż bardziej zróżnicowane, ale utrzymujące się od lat na
podobnym poziomie. Twierdzenia zatem o postępującej polaryzacji dochodów
- jak stwierdziła Halamska - wydają się przesadne (Halamska 1991, s. 180).
Dzięki temu chłopi zaczęli dynamicznie doganiać standardy w wyposażeniu
domów a dynamika ta znacznie przekraczała występującą wśród innych grup
społecznych. Wprawdzie pozostałe wydatki konsumpcyjne kształtowały się
u nich odmiennie, wynikało to jednak głównie z powodu realizacji innych
wzorów spożycia.
Zarysowana tu w dużym skrócie charakterystyka demograficzno-ekonomiczna wsi końca lat 80-ych, wymaga równie krótkiego uzupełnienia wynikami
prowadzonych wówczas badań świadomości grupowej społeczności wiejskiej,
jej usytuowania w szerszym kontekście społeczeństwa globalnego.
W tym miejscu należy szczególnie silnie podkreślić, że na zachowania i stan
świadomości zbiorowej chłopów w okresie zapowiadającym zmiany ekonomi
czne i systemowe bezsprzecznie ogromny wpływ miały wydarzenia społecznopolityczne zachodzące w kraju od początku lat 80-ych. Wiązały się one przede
wszystkim z powstaniem „Solidarności", która spowodowała wzrost aktywi
zacji politycznej chłopów i związaną z tym polaryzację postaw .
Prowadzone przez Marię Halamska i Piotra Nowaka badania nad świado
mością mieszkańców wsi w latach 80-ych wykazały istniejący rozdźwięk mię
dzy realną, udokumentowaną w licznych opracowaniach sytuacją chłopów
w społeczeństwie, a ich własną oceną tej sytuacji (Halamska 1991, s. 115). Jak
stwierdza Halamska, chłopi tego okresu z racji cech swojego położenia społe
cznego stanowili grupę wyraźnie wyodrębniającą się. Nie świadczyło o tym
15
1 5
D o w y d a r z e ń szczególnie znaczących dla wsi należy zaliczyć: Z a k o ń c z o n e sukcesem akcje
na rzecz rejestracji pierwszego związku rolników N S Z Z R l „Solidarność" (1981 г.); wprowadzenie
sprzedaży wiązanej dającej c h ł o p o m priorytet w nabywaniu (poza kolejnością) deficytowych d ó b r
w zamian za sprzedane p ł o d y rolne (1981 г.); nowa ustawa emerytalna dla rolników (1982 г.);
zapis w Konstytucji o trwałości indywidualnych gospodarstw rolnych (1983 г.); przyjazd do kraju
p a p i e ż a (1984 г.); wybory do rad narodowych (1984 г.); zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki
i R o m a n a Bartoszcze (1984 г.); ujawnianie się opozycji w ruchu chłopskim (po 1986 г.). D u ż e
znaczenie i trwałość m i a ł także wykreowany przez p r o p a g a n d ę r z ą d o w ą zastępczy konflikt: wieś
- miasto, obarczający za narastające w miastach braki żywności „chomikujących" produkty rolne
c h ł o p ó w . W połączeniu z w p r o w a d z o n ą sprzedażą wiązaną przyniosło to d o ś ć trwały wzrost
n a s t r o j ó w a n t y c h ł o p s k i c h w miastach. U w s p ó ł c z e ś n i o n a wersja „kwestii chłopskiej" przeszła
w latach 1989-90 na płaszczyznę polityczną (samorządność lokalna, reprezentacja w Sejmie
i w rządzie interesów tej grupy), e k o n o m i c z n ą (narastające niezadowolenie
z polityki rolnej,
konfrontacja z działaniami protekcyjnymi wysoko rozwiniętych rolniczo krajów zachodnich) oraz
k u l t u r o w ą (poczucie braku zakorzenienia w określonym systemie wartości, potrzeba odbudowa
nia poczucia tożsamości i nawiązania do wartości trwałych i sprawdzonych). Wszystkie wymienio
ne elementy m a j ą w s p ó l n y mianownik: dążenie do odzyskania czy raczej ukształtowania na nowo
przez p o l s k ą wieś p o d m i o t o w o ś c i i autonomii. Rzeczywistość gospodarcza i polityczna po 1989 r.
odkryła nowe oblicze wsi. W i o s n ą 1992 r. odbywa się strajk rolników z „ S a m o o b r o n y " , okupują
cych gmach Ministerstwa Rolnictwa, trwają blokady d r ó g publicznych.
�14
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
głównie posiadanie i prowadzenie gospodarstwa rolnego decydujące o od
mienności zasad włączenia w społeczeństwo globalne, ale także fakt, iż nie
podzielali oni trendów występujących wówczas w społeczeństwie polskim.
Odrębność tę konstytuowały relacje między chłopami a resztą społeczeństwa
oraz procesy zachodzące wewnątrz tej grupy. Głównym rysem świadomości
zbiorowej chłopów było ich przekonanie, że w szeroki układ otaczający, jakim
jest społeczeństwo globalne, włączeni są na zasadach negatywnych... W tym
typie integracji dominuje poczucie zależności i podległości, nie zaś poczucie
współuczestnictwa i partnerstwa (Halamska 1991, s. 181). Równocześnie w ich
świadomości występowała pożądana, porządkująca stosunki z państwem zasa
da integracji pozytywnej. Chłopi chcieliby być w państwie „chciani" i przez nie
..lubiani" (Halamska 1991, s. 115). Świadczą o tym zmiany w ocenie państwa
w latach 1980-1984 oraz częstsza niż w innych grupach społecznych chęć
współpracy z władzami dla rozwiązywania lokalnych i własnych problemów,
oczekiwanie na pomoc władzy wskazujące jednocześnie na jej legitymizację.
W rzeczywistości lat 80-ych chłopi we własnym przekonaniu zmuszeni byli
do „chytrych postaw" i unikania otwartego konfliktu. To niejako „mafijne"
postrzeganie ładu panującego w świecie nie przeszkadzało im w adaptacji do
istniejącego systemu, nauczenia się zachowań i sposobów gwarantujących
sukces rozumiany jako różnica między sytuacją własnego gospodarstwa
i rodziny w przeszłości a obecną. Z rysem negatywnej integracji wiązało się
poczucie grupowego upośledzenia. Wieś, subukład w jakim żyją chłopi, po
strzegana była przez nich samych jako mniej zamożna w porównaniu z mia
stem (Halamska 1991, s. 122), które uważali za miejsce promocji społecznej,
darząc równocześnie wyraźną antypatią przedstawicieli „wyższej kadry kie
rowniczej". Porównując się z innymi grupami, zwłaszcza miejskimi, czuli się
ubożsi, mieli mniejsze możliwości zaspokajania własnych potrzeb, politycz
nego wpływu i osiągnięcia społecznego poważania, a w dodatku byli bardziej
obciążeni pracą. Maria Halamska podsumowała to stwierdzeniem, iż: W per
spektywie historycznej postrzegają siebie jako grupę wstępującą, w perspektywie
synchronicznej - upośledzoną (Halamska 1991, s. 182). Na początku lat 80-ych
w świadomości badanych chłopów zarejestrowano istniejącą od dawna wizję
rozwiniętej struktury zamożności wsi, w której obecne były różne grupy od
bardzo bogatych do bardzo biednych, przy tym ci drudzy stanowili zdecydo
waną większość (Halamska 1991, s. 142).
Ważne są w tym miejscu wyniki badań Piotra Nowaka świadomości spo
łeczności wiejskich z lat 1987 i 1991. Pozwoliły one temu autorowi wyróżnić
cztery różne sposoby pojmowania własnej grupowej tożsamości. Pierwszy z nich
- artykułowany głównie przez badanych z co najmniej średnim wykształceniem
- używający pojęcia „chłopi", operuje perspektywą roli społecznej ujętej w kon
tekście tradycyjnym. Drugi - posługujący się określeniem „gospodarze" - jest
używany w tym samym kontekście tradycyjnym, ale w perspektywie własności.
Akcentowany wyraźniej przez właścicieli gospodarstw funkcjonujących
lepiej
w ówczesnej sytuacji gospodarczej kraju. Trzeci - stosujący pojęcie „rolnicy"
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
15
- wykorzystuje perspektywę roli społecznej ujętej w sposób profesjonalny. I wresz
cie czwarty - przywołując określenie „producenci" - używa perspektywy własnoś
ci, ujętej w kontekście profesjonalnym (Nowak 1993, s. 138) .
Chłopi w badaniach z połowy lat 80-ych - odmiennie niż przedstawiciele
rolnictwa uspołecznionego - wyrażali niewiarę w stabilność prochłopskiej
polityki państwa, nieufność wobec politycznych deklaracji i gwarancji kon
stytucyjnych oraz pesymizm dotyczący indywidualnego rolnictwa (Halamska
1991, s. 101). Swój status społeczny postrzegali jako zagrożony, w przyszłości
widzieli siebie jako „grupę zstępującą".
Wzrost aspiracji materialnych chłopów na początku lat 80-ych napotykał na
barierę możliwości ich zaspokojenia. W połączeniu z obawą o przyszłość rodziło
to frustrację znajdującą swój wyraz we wzroście bierności widocznej w niechęt
nym stosunku do zmian strukturalnych w rolnictwie (Halamska 1991, s. 178).
W tym stanie rzeczy chłopi, rozwijali grupową strategię obronną, przejawiającą
się chociażby w przekonaniu, iż kto działa na niekorzyść rolnictwa, działa na
niekorzyść całego społeczeństwa, co należy traktować nie jako przejaw postaw
obywatelskich, lecz wyrachowanego partykularyzmu grupowego. Innym elemen
tem tej strategii obronnej było dowartościowanie, a nawet nadwartościowanie
swojej grupy szczególnie wyraźne w ocenie własnej pracy i jej konfrontacji
z pracą w systemie społeczeństwa socjalistycznego. Jeszcze innym, konformizm
i autorytaryzm. Na podstawie elementów strategii obronnej można przyjąć, iż
chłopi tego okresu postrzegali siebie jako grupę będącą w konflikcie z otaczają
cym światem. Przejawy konfliktowości uwidaczniały się w obrazie stosunków ze
społeczeństwem globalnym, z najbliższym otoczeniem lokalnym, nasilonych
obserwacjach zróżnicowań w obrębie własnej grupy. Ogólnie jednak, mimo
zauważania podziałów społecznych, byli bliżsi wizji społeczeństwa harmonijnego
niż skonfliktowanego. W ich rozumieniu egalitaryzmu jako normy, poczucie
upośledzenia chłopów obejmowało te potrzeby, które powinny być powszechnie
w społeczeństwie egalitarnym zaspokajane, co do których nie ma społecznego
przyzwolenia na istnienie istotnych różnic (Halamska 1991, s. 126).
16
Położenie społeczne chłopów w latach 80-ych skłaniało do określenia ich
mianem „grupy pęczniejącej", czyli takiej, która umacnia swoją pozycję w zmie
niającym się społeczeństwie, jednocześnie reprodukując wewnętrzną strukturę.
Analiza stanu świadomości zbiorowej chłopów nie upoważniała do takiego
1 6
Wobec innych grup społecznych 60% badanych s t o s o w a ł o kryteria mieszane. Obraz struk
tury utrwalony w ich ś w i a d o m o ś c i był jakby dwuwymiarowy, pochodny wizji wykształconej przez
p r o p a g a n d ę ostatniego 40-lecia. Wymiar pierwszy, makrostrukturalny, zawierał przede wszystkim
utrwalone podziały: klasowo-warstwowy i s p o ł e c z n o - z a w o d o w y (rolnicy, robotnicy, inteligenci,
dla części także rządzący p a ń s t w e m ) , stanowiące podstawowe człony struktury społecsmej. Wy
miar drugi, lokalny, charakteryzował się d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą grup w nim występujących, wyróż
nianych n a podstawie kryteriów zawodowych, społecznych, politycznych, wykonywanych funkcji
i czynności. Interesujące jest tu natomiast to, iż wymieniając inne grupy żyjące w naszym
społeczeństwie, rolnicy obok siebie jako pierwsze wymieniali dwie: r o b o t n i k ó w i inteligencję
(Nowak 1993, s. 138-139).
�16
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
stwierdzenia. Wskazywała, że jest to świadomość „grupy tymczasowej". Rów
nocześnie, jak zauważali badacze: Wydaje się, że grupa ta jak gdyby zastygła...
wytraciły swoją dynamikę dotychczasowe mechanizmy jej dekompozycji, jak
gdyby wzbierała w niej energia dla dalszych, choć może innych jej przemian
(Halamska 1991, s. 179). Tak więc między położeniem społecznym tej grupy,
a stanem jej świadomości zbiorowej rysowało się pęknięcie zaprzeczające wul
garnej wykładni tezy o „bycie kształtującym świadomość" (Halamska 1991, s. 183).
Przychylność dla programu zmian, prowadzących, ogólnie mówiąc, do
społeczeństwa otwartego, wolnego od panowania jednej partii a zdanego na
działania demokratycznych procedur i reguł wolnego rynku pochodziła w latach
80-ych z różnych kręgów społecznych. Jednakże jak, pisze Lena Kolarska-Bobińska, w okresie tym wizja przyszłego systemu i prawodawstwa dotyczącego
rozwiązań ekonomicznych budowana była raczej na podłożu pewnych akceptacji
i oczekiwań niż na realistycznych kalkulacjach. Społeczeństwo polskie w 1989 r.
łączyło swoje aspiracje i nadzieje z krajem demokratycznym o gospodarce
rynkowej i tylko nieliczni zwracali uwagę na uwarunkowania, które realizację
tych zamierzeń mogą utrudnić lub uniemożliwić (Kolarska-Bobińska 1994, s. 9).
W latach 1989-1994, które są przedmiotem rozważań autorki, doszło do
konfrontacji rzeczywistości z oczekiwaniami . Wówczas wprowadzono wiele
reform modyfikujących i adaptujących rozwiązania instytucjonalne. W ich
rezultacie społeczne akceptacje i wartości podlegały zmianom, a także wytwarzały
się warunki kreujące postawy opozycyjne. Zapoczątkowana w 1989 r. transfor
macja prezentuje się jako rezultat ścierania się poglądów między ideami,
wartościami i interesami wielu grup i kompromisami między nimi oraz rozwiąza
niami instytucjonalnymi. Systemowe zmiany rozpoczęły się po 1990 r. i zgodnie
z ich założeniami lub też nieoczekiwanie sprzecznie z nimi, nastąpiło burzenie
idealnych wyobrażeń dotyczących przyszłego systemu. Proces ten objął zarówno
elity, jak i zwykłych ludzi (tamże, s. 9-10).
17
Doświadczany przez społeczeństwo polskie przełom ustrojowy, jak pisze
Henryk Domański: po stosunkowo krótkim i niemal już zapomnianym okresie
zachłyśnięcia się wolnością i perspektywami dobrobytu - kojarzyć się zaczyna
z narastającymi, coraz gorzej znoszonymi przez wielu Polaków dolegliwościami
(Domański i in. 1993, s.143). Aprobata realnie dokonywanych zmian, po
upływie kilku lat, zaczęła koncentrować się głównie w kręgu wyższych pozio
mów uzyskiwanych dochodów.
Napięcia i zachowania kontestacyjne obserwowane w społeczeństwie pol
skim od początku lat 90-ych można starać się zrozumieć przez odwołanie się
do podłoża, głównej przyczyny dokonanej w 1989 r. zmiany. Otóż wiodącym
motywem ruchu, który doprowadził do obalenia systemu była w jego pierw
szej fazie 1980-1981 r. nie jego likwidacja, lecz korekta skondensowana w haśle:
„socjalizm tak, wypaczenia nie". Formuła ta i zawarta w niej treść była tak
1 7
K o l a r s k a - B o b i ń s k a s z c z e g ó ł o w o analizuje różne uwarunkowania, często uciekając się do
przedstawiania materiału w kategoriach konfliktu postaw, interesów, wartości grupowych.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
17
oczywista dla większości społeczeństwa, że jeszcze w szczytowym okresie krytyki
realnego soq'alizmu w roku 1987 tylko 14% respondentów z ogólnopolskich
sondaży opowiadało się za zasadniczymi zmianami ustroju. Przeważająca
natomiast większość (75%) albo dostrzegała potrzebę zmiany, albo też, widząc
nieprawidłowości, uznała, iż niektóre sprawy powinny ulec zmianie (Domański
i in. 1993, s. 164-165). Radykalizm postaw krytycznych wobec instytucji poli
tycznych i brak społecznej legitymizacji rządów komunistycznych współwystępował z postulatem korekty programu ekonomicznego, z ostrym akcentem
położonym na sprawiedliwość nagradzania, ograniczenie nieuzasadnionych przywile
jów i eliminację przejawów niejawności w życiu publicznym (Domański i in. 1993,
s. 165). Po wyborach w czerwcu 1989 r. stało się jasne, iż przestaliśmy być
obywatelami „państwa opiekuńczego". Według opinii i diagnoz zachodnich,
teraz jednostki miały swój los we własnych rękach. Czas zdaje się potwierdzać
te przypuszczenia. Jednakże odnoszą się one do innych zachowań niż te
w rozwiniętych społeczeństwach rynkowych. Reguły gry, które tam są odbie
rane jako normalne, chociaż niekiedy przykre, dla przeciętnego mieszkańca
naszego kraju są zaskoczeniem, budzą sprzeciw . Zwłaszcza zagrożenie bezrobo
ciem i niepewność zatrudnienia, związana z tym niestabilność perspektyw życiowych
oraz wzrastające poczucie braku kontroli nad losem własnym i swojej rodziny,
wpływają na samoocenę różnych grup społecznych (Domański i in. 1993, s. 165).
Potwierdzają tę opinię sondaże przeprowadzone w 1992 r. przez CBOS. Peł
nym poparciem natomiast (według tychże badań) cieszyła się zasada pełnego
zatrudnienia i partycypacja pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem
oraz postulat wprowadzenia kontroli państwa nad cenami, co wskazuje na
wyraźny przejaw społecznych reminiscencji do dawnego, jakby się zdawało, ładu
etatowo-egalitarnego.
Można przyjąć, że trudny i złożony proces transformacji z gospodarki
centralnie planowanej do gospodarki rynkowej rozpoczął się dla wsi i rolnic
twa już w połowie 1981 r. Wówczas to objęto reformą gospodarczą, opierającą
się na trzech „ S " (samodzielność, samorządność, samofinansowanie się)
PGR-y i RSP-y oraz wprowadzono zasadę równości wszystkich sektorów
w rolnictwie. Głównym miernikiem oceny poszczególnych gospodarstw rol
nych stała się ich efektywność ekonomiczna . Właściwy proces transformacji
18
19
1 8
Jak twierdzi Elżbieta Tarkowska, na podstawie b a d a ń kultury w s p ó ł c z e s n e g o społeczeństwa
polskiego z perspektywy temporalnej, cechą charakterystyczną ś w i a d o m o ś c i społecznej P o l a k ó w
w d ł u ż s z y m przedziale czasu jest orientacja prezentystyczna przy bardzo zredukowanym
czasowym, tak w kierunku przeszłości,
jak i przyszłości.
horyzoncie
Polacy żyją w „kulturze teraźniejszości" ze
wszystkimi konsekwencjami tej sytuacji w różnych dziedzinach życia społecznego, a w i ę c po
zbawionej przyszłości. Z w i ą z a n a jest z tym n a t y c h m i a s t o w o ś ć , której efektem jest niecierpliwość,
oczekiwanie b e z z w ł o c z n y c h skutków, a zatem p o d a t n o ś ć na rozwiązania magiczne, s k ł o n n o ś ć do
„wiary w cuda", elementy utopijne (Tarkowska 1993, s. 99).
1 9
Ocena ta j e d n a k ż e była niezwykle trudna ze względu n a deformacje rynku wynikające
przede wszystkim z utrzymania cen u r z ę d o w y c h i regulowanych na produkty rolne oraz d u ż e
dotacje do rolniczych ś r o d k ó w produkcji.
�18
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
wsi i rolnictwa nastąpił jednak dopiero w połowie 1989 r. wraz z uwolnieniem
cen na produkty rolne, cofnięciem dotacji do produkcji rolnej i środków
produkcji. W 1990r. natomiast, od chwili wprowadzenia w życie tzw. planu
Balcerowicza, rolnictwo zostało w pełni podporządkowane jednolitym dla
całej gospodarki narodowej regułom liberalnej polityki gospodarczej, co zapo
czątkowało radykalny proces jego transformacji . Panowała w tym czasie
powszechna opinia, iż wieś i rolnictwo przejdą przez ten proces zdecydowanie
lepiej i łatwiej niż pozostałe działy gospodarki narodowej. Formułowano
nawet tezę, że rolnictwo może być lokomotywą napędową całej gospodarki
narodowej. Wywodzono ją z takich głównych przesłanek jak:
20
- dominacja w rolnictwie gospodarstw indywidualnych ze swej istoty mniej
podporządkowanych centralnemu i nakazowo-rozdzielczemu zarządzaniu;
- wsześniejsze od pozostałych działów gospodarki narodowej urynkowie
nie rolnictwa;
- mniejsze uzależnienie produkcji rolniczej, jej jakości od zapóźnienia
technicznego;
- znaczne ustabilizowanie i pewność rynku zbytu na produkty rolnospożywcze (Dzun 1993, s. 38-39).
Dostosowywanie się do warunków gospodarki rynkowej trwa na wsi już od
kilku lat. W okresie 1990-1991 rolnictwo było w pełni podporządkowane
rygorom rynkowo zorientowanej transformacji całej gospodarki narodowej.
Jednakże od wiosny 1992 r. rozpoczęło się pewne odchodzenie od zasad tej
polityki. Od tego czasu zaczęto coraz szerzej wprowadzać do polityki rolnej
mechanizmy interwencjonizmu państwowego, sprowadzające się w większości do
ochrony interesów rolników a przede wszystkim ich dochodów. Wywoływały one
sprzeciw pozostałych grup społecznych (np. spełniane żądania chłopów dotyczące
minimalnych cen żywności czy ustanowienie ochronnych barier celnych były i są
sprzeczne z interesami mieszkańców miast dążących do ich obniżki) a także
utrudniały osiągnięcie konsensusu między rozmaitymi ugrupowaniami i partiami
na płaszczyźnie parlamentarnej w zakresie wytyczania jednolitej polityki rozwoju
gospodarczego kraju (Domański i in. 1993, s. 147). Po kilku latach możemy na
podstawie badań stwierdzić duże zróżnicowanie regionalne (także w obrębie
regionów oraz poszczególnych wsi) pod względem stopnia ekonomicznego
zaawansowania wsi i rolnictwa w budowie nowych stosunków rynkowych
i społecznych. Zależy ono od przyjętych przez chłopów strategii produkcyjnych
2 0
Reforma ekonomiczna Balcerowicza - obok innych s k u t k ó w - s p o w o d o w a ł a spadek siły
walut zachodnich (dolara, marki, funta), a przy tym pociągnęła za sobą wzrost cen wielu t o w a r ó w
i u s ł u g do poziomu ś w i a t o w e g o . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a ł y w kraju sprzyjające warunki szybkiego
awansu materialnego o s ó b przedsiębiorczych, bez ryzyka emigracji zarobkowej. Strategia po
s t ę p o w a n i a z lat 70-ych, polegająca na przywożeniu do kraju zarobionych za granicą pieniędzy
i przeznaczania ich n a w y ż s z y poziom życia i konsumpcji (dzięki różnicy k u r s ó w dewizowych),
przestała b y ć zatem atrakcyjna. Stan ten oczywiście rodził wiele d y l e m a t ó w różnej natury (Posern-Zieliński 1996 s. 134-135). W przypadku wsi nie był to tylko zarobek ale i także r o z ł a d o w a n i e
ukrytego bezrobocia, które po powstrzymaniu emigracji tym dotkliwiej wieś odczuła.
�19
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
wobec własnych gospodarstw, ale również w dużej mierze od pomysłu i aktyw
ności władz lokalnych oraz różnego typu służb doradczych.
Pierwszy okres przemian systemowych na wsi charakteryzuje się zachwia
niem poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego. Spadek dochodowości powo
duje stres, uczucie zagrożenia w zakresie zaspokajania potrzeb podstawowych.
Brak kapitału i kredytów, trudności ze składowaniem i sprzedażą produktów,
narzucane przez polityków i wysokich funkcjonariuszy państwowych impor
towane rozwiązania i strategie modernizacji natrafiają na opór ludzi związa
nych z rolnictwem. W ich opiniach i postawach narastają tendencje egalitarne
(Beskid 1993, s. 23-24). Wiele spośród podejmowanych i realizowanych prze
kształceń ocenianych jest przez wieś w kategoriach sprawiedliwości społecznej.
Dominuje poczucie niezasłużenie „niesprawiedliwego losu", rozgoryczenia,
odnotowywana jest widoczna bierność.
21
Przeprowadzone przez CBOS w 1992 r. badania opinii rolników indywidual
nych na temat ich oceny aktualnej sytuacji w kraju, w rolnictwie i własnych
gospodarstwach, przystosowania się ich do warunków gospodarki rynkowej
i związanej z nimi przebudowy systemu ekonomicznego dały kilka niezwykle
interesujących wyników. Na szczególną uwagę zasługują m.in. takie konstataqe:
- Obawa wobec reform prorynkowych. Brak poparcia dla prowadzonej
polityki rolnej, która - zdaniem zdecydowanej większości - prowadzi do upadku
gospodarstw. Połowa badanych rolników opowiadała się za koniecznością
poszukiwania przez Polskę „trzeciej drogi". Jednocześnie akceptacja kapitalizmu
jako modelu gospodarki była wśród nich trzy razy częstsza niż socjalizmu;
- Świadomości wad strukturalnych polskiego rolnictwa, które - jak za
znaczano - wymaga przekształceń, towarzyszył opór wobec poniesienia kosz
tów społecznych wiążących się z tą przebudową;
- Mimo niekorzystnej oceny sytuacji w rolnictwie, licząca się część chło
pów podejmowała inwestycje proprodukcyjne. W zdecydowanej większości nie
powodowały one zadłużenia gospodarstw. Tendencją dominującą było też
powiększanie obszaru posiadanej ziemi, a nie jego zmniejszanie.
- Około 1/3 - 1/4 badanych reagowała na zmiany warunków wyborem
strategii aktywnego poszukiwania nowych sposobów gospodarowania; blisko
połowa realizowała strategię przeczekania, nie wprowadzając żadnych zmian
w gospodarstwach; około 10-15% rolników realizowała strategię wycofywa
nia się z gospodarowania. Reakcje aktywne charakterystyczne były dla osób
z większych gospodarstw, wycofywanie się - dla najmniejszych a także renci
stów i emerytów;
2 1
W 1991 r. dochody gospodarstw chłopskich wobec pracowniczych kształtowały się jak
0,9:1, w pierwszym kwartale 1992 r. natomiast jak 0,7:1. W latach 1989-1991 nastąpił t e ż
w gospodarstwach chłopskich 35% spadek spożycia realnego, który w gospodarstwach pracow
niczych kształtował się n a poziomie 15%. R ó w n o c z e ś n i e jednak w tym samym okresie obniżenie
w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (mierzone w e d ł u g prawa Engla) wynio
sło o 6,6 p.p., a w chłopskich o 1 p.p., co wskazuje na drastyczny spadek w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć
w gospodarstwach pracowniczych (Milic-Czerniak 1993, s. 25).
�20
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
- Zdaniem większości, w kraju brakowało instytucji dobrze służących wsi
i rolnictwu, reprezentujących ich interesy. Działanie partii chłopskich nie
miało aprobaty ponad połowy badanych rolników. Ugrupowaniem chłopskim
o zdecydowanie największym poparciu było PSL.
- Dokonujące się w kraju zmiany nie poprawiły (według badanych) funk
cjonowania instytucji i organizacji sfery społeczno-ekonomicznego otoczenia
rolnictwa, a sami zainteresowani nie widzieli możliwości własnego na to
wpływu (Rosner 1993 s. 204-205).
Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, związane z nowym syste
mem, gospodarką rynkową i rozwojem samorządności lokalnej, oparte są na
odmiennych regulacjach prawnych, organizacyjnych i finansowych. Przebie
gają one w warunkach szoku ekonomicznego oraz rozpadu ukształtowanych
w obrębie gospodarki nakazowo-rozdzielczej struktur instytucjonalno-organizacyjnych, tworzących system (cele, środki, instrumenty) wprawdzie niedosko
nały, ale jednak system. Ulega on obecnie szybszemu rozkładowi niż tempo
budowania nowych struktur. Zmiany w organizacji i finansowaniu infrastruk
tury społecznej są głębsze niż w infrastrukturze technicznej. Ta pierwsza
znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, a jej placówki likwidowane są
najczęściej. Występuje wyraźna degradaq'a oświaty, służby zdrowia, bibliotek,
kin, zwłaszcza w gminach biednych. Infrastruktura techniczna natomiast wy
kazywała ciągły, choć powolny postęp (Ostrowski 1993, s. 62).
Uderzające fakty rozbudowy na wsi małych firm rodzinnych i indywidual
nych są w przeważającej mierze wynikiem inicjatywy osób prywatnych anga
żujących w nie własne środki finansowe. W dalszej perspektywie jednak roz
wój przedsiębiorczości zależy od zdolności wyzwolenia i zdynamizowania sił
ekonomicznych przez działania lokalne. Aktywizacja gospodarcza wsi jest
konieczna z uwagi na jej ogólne zacofanie ekonomiczne i infrastrukturalne,
nieefektywne przestarzałe technologie oparte na pracy ręcznej. Przeprowa
dzone analizy jednoznacznie wykazują, iż mała wydajność pracy jest przy
czyną niskich dochodów, a dalej frustracji. Brak kwalifikowanej siły roboczej
(nadal panuje model samowystarczalnego chłopa potrafiącego samemu zrobić
wszystko), kapitału, niedorozwój infrastruktury, nadmiernie rozdrobniona
struktura agrarna, znaczące bezrobocie utajone i otwarte, wynikające z utraty
pracy przez dotychczas zarobkujących dodatkowo, a także niesprawny system
instytucji wiejskich, itd. wszystko to wskazuje na kosztowny, trudny i długo
trwały proces przekształcania polskiej wsi.
Na podstawie wyników ostatnich badań Augustyn Woś stwierdza, iż rol
nictwo polskie stanęło wobec dwu, do pewnego stopnia sprzecznych ze sobą
konieczności. Pierwszą jest pokonanie bariery niskiej efektywności oraz zmia
na wewnętrzna polegająca na głębokiej reformie strukturalnej (łącznie ze
strukturą agrarną i strukturą aparatu wytwórczego). Dokonać się to może
tylko przez selektywnie działający rynek. Z drugiej jednak strony rynek
ten deprecjonuje ekonomicznie cały sektor rolny, ponieważ, jak się okazuje,
jest on słabym partnerem. Równolegle z tym rynek deprecjonuje słabszych
�21
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
rolników, rodzi u nich poczucie zagrożenia, opór, frustracje. Te czynniki
destrukcyjne mogą skutecznie niszczyć efekty tendencji wzrostowych.
Stajemy zatem w obliczu sytuacji, w której rolnictwo z uwagi na swoje
długookresowe interesy musi pokonać barierę niskiej efektywności, co wyma
ga ostrej konkurencji i selekcji wewnątrz tego sektora. Jednakże właśnie to
natrafia na opór społeczny, ponieważ jest sprzeczne z interesami licznych grup
chłopów. Jest to jedna z mutacji znanego w ekonomii konfliktu między
interesami długo- i krótkookresowymi. Konfliktu tego nie można rozstrzygnąć
metodą albo... albo. Jest to bowiem proces społeczny wymagający wielo
kierunkowych rozwiązań oraz licznych kompromisów stanowiących domenę
polityków (Woś 1993, s. 10-11).
Podstawą polskiego rolnictwa jest rodzinna własność rolna (chłopska go
spodarka rodzinna). W okresie państwowego socjalizmu była ona najpoważ
niejszą enklawą względnie niezależnej gospodarki a zarazem bazą istnienia
poważnej siły społecznej. Doktrynalnie skazana na powolną eliminację,
w chwilach kryzysów politycznych i społecznych uzyskiwała pewne konce
sje. Obecnie znajduje się ona w stadium procesu przechodzenia od układu,
w którym dominowała ideologia marksistowska do układu, w którym zaczyna
obowiązywać neoliberalny wariant ideologii i doktryny ekonomicznej . Prio
rytetowe zatem jest pytanie jak, dostosuje się ona do nowych wymogów, jak
odnajdzie się w systemie gospodarki rynkowej?
Według Gorlacha i Seręgi, istotne jest w tym przypadku ustalenie skali
pozostałości państwowego socjalizmu zarówno w sferze świadomości, jak
i mechanizmach funkcjonowania gospodarki rodzinnej. Które z tych czyn
ników mogą hamować, a które sprzyjać formowaniu się nowego układu
społeczno-ekonomicznego ?
Najsurowszymi krytykami nowej polityki ekonomicznej i finansowej państwa
są obecnie przywódcy organizacji rolniczych. Podejmują ten wątek publicyści
formułując pogląd, iż wieś w okresie państwowego socjalizmu została przyzwy
czajona do w miarę stabilnej sytuacji ekonomicznej, tanich środków produkcji
i zbytu na wszystkie produkty. Zbliżone stanowisko zajmują także socjologowie
(np. Mokrzycki 1990) postrzegający chłopów jako grupę, która w sposób
spektakularny, podobnie jak pracownicy wielkich i upadających zakładów
przemysłowych, przeciwstawia się wprowadzaniu nowego ładu ekonomicznego.
Gorlach i Seręga uważają, iż pogląd ten oparty jest na fałszywych przesłankach.
Analogicznie zachowują się farmerzy w krajach zachodnich, co wypada tłuma
czyć raczej specyfiką rodzinnego gospodarstwa rolnego, charakterem jego
produkcji i sposobem organizacji, bardzo uwrażliwionych na sytuację rynkową,
22
23
1 2
2 3
Problemy te stały się przedmiotem r o z w a ż a ń Krzysztofa Gorlacha i Zygmunta Seręgi (1991).
Kwestie te badacze ci rozpatrują w kontekście wielokierunkowej analizy struktury agrarnej,
poziomu mechanizacji i tendencji do samowystarczalności technicznej gospodarstw, wewnętrz
nego mechanizmu funkcjonowania gospodarstwa rodzinnego zasadzającego się na trzech typach
jedności: pracy wykonawczej, koordynacyjnej i koncepcyjnej; działalności produkcyjnej i sposobu
życia; funkcji produkcyjnych i konsumpcyjnych (Gorlach, Seręga 1991, s. 101-102).
�22
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
posunięcia rządu, reagujących natychmiast na zagrożenia poziomu życia rodzin.
Funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych i reakcje ich właścicieli należałoby
widzieć właśnie z takiej perspektywy przyszłościowej. Gospodarstwo rodzinne
jest bardzo delikatną strukturą, różnorako reagującą na fakty ekonomiczne
i polityczne. Wymaga to od twórców ram i zasad nowego porządku ekonomicz
nego przemyślanych i czytelnych dla właścicieli działań.
Gorlach i Seręga stawiają hipotezę o różnych drogach przeobrażeń go
spodarstw chłopskich. Wysuwają ją na podstawie analizy zmian tego segmen
tu gospodarki rolnej, którą odnoszą do teoretycznych propozycji wyjaśnia
nia oraz dynamiki przekształceń zawartych we współczesnych koncepcjach ,
dotyczących gospodarstwa rodzinnego, będących wynikiem rozpoznania
przeobrażeń gospodarstw chłopskich pod wpływem procesów modernizacji
(Gorlach, Seręga 1993, s. 22). Generalnie, współczesne rodzinne gospodarstwa
rolne, zachowując niektóre cechy gospodarstw chłopskich (rodzinny charakter
własności i siły roboczej) posiadają równocześnie wiele cech przedsiębiorstwa
kapitalistycznego (orientacja na rynek, stosowanie osiągnięć nauki, korzysta
nie z doradztwa fachowego, motyw zysku). Inaczej mówiąc, wykazują raczej
„ducha przedsiębiorczości" niż „ducha przetrwania". Autorzy ci zwracają
uwagę na strukturę agrarną gospodarki rodzinnej, która po okresie „zamroże
nia" w systemie komunistycznym, ustabilizowała się przeciętnie na poziomie
kilkuhektarowych gospodarstw. Obecnie, zgodnie z mechanizmami rynkowy
mi, przekształcenia struktury agrarnej winny iść w kierunku zmniejszania się
liczby gospodarstw, zaniku gospodarstw średnich o niewykształconym profilu
produkcji oraz wzrostu odsetka największych, wyraźnie ukierunkowanych
produkcyjnie. Oznacza to także uruchamianie wszelkich rezerw w potencjale
zawodowym rodziny chłopskiej oraz poszukiwanie nowych form aktyw
ności wykorzystujących rolnicze i pozarolnicze zasoby produkcyjne rodzin
nego gospodarstwa rolnego.
24
Przewidywane przez Gorlacha i Seręgę najbardziej typowe zachowania
właścicieli rodzinnych gospodarstw wobec koniecznych zmian strukturalnych
i odmiennych uwarunkowań będą ogniskować się wokół trzech opcji.
Pierwsza, określana jako farmeryzacja polskiego rolnictwa, polegałaby na
strategii efektywnego wykorzystywania wszelkich rodzajów sił adaptacyjnych,
2 4
Koncepcje współczesne posługujące się pojęciem „ g o s p o d a r s t w a rodzinnego", to teorie
d o t y c z ą c e struktury i dynamiki gospodarki chłopskiej. N a l e ż ą do nich europejskie koncepcje na
temat c h ł o p s t w a i ich gospodarki (np. Mendrasa czy Shanina), antropologiczne teorie gospodarki
chłopskiej, amerykańska antropologia kulturowa (w ramach nurtu „peasant studies"), europejska
antropologia ekonomiczna oraz p o g l ą d y na temat funkcjonowania rodzinnych gospodarstw
w rozwiniętych krajach zachodnich (koncepcje brytyjskie: np. Marsden i Whatmore oraz amery
kańskie: Friedmann, M a n n , Dickinson, Mooney, Bartlett, McMichael, Buttel, Gilbert i inni). D o
koncepcji klasycznych natomiast należy teoria marksistowska (zarówno w wydaniu M a r k s a
i Engelsa, jak i ich k o n t y n u a t o r ó w , głównie Kautskiego i w mniejszym stopniu Lenina i rosyjskich
tzw. m a r k s i s t ó w agrarnych z lat 20-30-tych). Zaliczyć tu wypada także rosyjską szkołę „orga
nizacji i produkcji"
z jej najbardziej znanym przedstawicielem Czajanowem oraz koncepcję
rozwoju kapitalizmu Webera.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
23
które kierowałyby ich na racjonalność formalną, wzmacniając zarazem reali
zację działań tymi wartościami o charakterze nieekonomicznym, które z samo
dzielności i poczucia bycia „na swoim" czynią rzeczywiste narzędzie panowania
nad własnością... zdolność do wykorzystania posiadanego potencjału produkcyj
nego (tamże, s. 23). W strategii tej świadomość rynkowych reguł gry byłaby
większa, wiązałaby się bowiem z uznaniem dla zmniejszenia i ograniczenia
form interwencjonizmu państwowego. Wycofanie się państwa z ingerencji
w gospodarkę rolną eliminowałoby gospodarstwa mniejsze, prowadzone tra
dycyjnie, redukowało zatrudnienie w rolnictwie. Procesy koncentracji ziemi
zostałyby wzmocnione a zatrudnienie siły roboczej znacznie elastyczniejsze.
Rodzinne gospodarstwa rolne powiększając areał upraw, poziom mechaniza
cji, udział kredytów oraz elastycznie wykorzystując pracę własną i najemną
będą stanowiły ramy dla realizacji „ducha przedsiębiorczości". Ich celem
nadrzędnym będzie natomiast wzrost efektywności gospodarowania i produk
cji, (tamże, s. 24).
Opcja druga, określana mianem „skansenizacji" polskiego rolnictwa ro
dzinnego, zasadzałaby się na obronie chłopskiego stanu posiadania, w wielu
przypadkach nawet za wszelką cenę, bez względu na wymogi racjonalności
ekonomicznej. Jej podstawą jest świadomość „sił adaptacyjnych" gospodarki
rodzinnej, która w ograniczonym zakresie staje się czynnikiem mobilizacji
aktywności a odwoływanie się do niektórych z tych własności i cech, jakie stwa
rza rodzinny system wytwórczości w rolnictwie, przybierać może swoistą formę
rytualizacji. Strategia prowadzenia gospodarstwa jest najczęściej podporząd
kowana myśleniu w kategoriach „ducha przetrwania". U podstaw działania
zaznacza się silnie orientacja na wartości nieekonomiczne bardzo często zdefinio
wane tradycyjnie (tamże, s. 24).
Rosnące poczucie uzależnienia będzie silnie artykułowane potrzebą inter
wencji państwa za wszelką cenę i w odniesieniu do wszystkich (tamże, s. 24).
m.in. drogą tanich kredytów, umożenia zadłużenia, obrony własnego rynku,
utrzymania cen preferencyjnych, opieki socjalnej etc. Opcję tę utrwalać będzie
główna własność określająca „siły adaptacyjne" wytwórczości rodzinnej w rol
nictwie a mianowicie jedność funkcji produkcyjnej i konsumpcyjnej. W wyni
ku wzrastającego uzależnienia i przymusu obrony własnego gospodarstwa
nastąpi ograniczenie konsumpcji (zgodnie z opisaną przez Czajanowa zasadą
równowagi). Niższy poziom dochodów rolniczych może rekompensować za
trudnienie pozarolnicze. Jednakże nieliczne źródła zarobkowe na miejscu i siła
oddziaływania „ducha przetrwania" sprawią, iż strategię tę będzie cechować
tradycyjne pojęcie pracowitości (opartej na wysiłku fizycznym) i niechęć
do nierolniczego wykorzystania poszczególnych czynników wytwórczych. Jej
efekt dalszy to rezygnacja z tej formy aktywności zawodowej, likwidacja części
gospodarstw lub poprzez kreowanie postawy przetrwania naturalne wzmoc
nienie stagnacyjnych form produkcji.
Opcja trzecia zasadza się na próbach podejmowania wyzwań konsumentów
i budowania rodzinnego rolnictwa ekologicznego. Jej realizacja wymagałaby
�24
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
w krótkim czasie działań dokształcających w zakresie funkcjonowania takich
gospodarstw, ich reżimu technologicznego, stosowanych technik produkcji,
a także wyeliminowania poczucia niepewności co do efektów produkcji i rezul
tatów finansowych, nauczenia się podejmowania ryzyka. Zwiększone ryzyko
i koszty pracy wymagałyby umiarkowanej interwencji państwa promującej
średnie i niewielkie gospodarstwa zdolne wytwarzać produkty wysokiej jakości,
konkurencyjne wobec standardowych i masowych. Z kolei producenci ci,
odpowiadając na formy pomocy państwa, winni zwiększyć swoją aktywność
i myślenie w kategoriach „ducha przedsiębiorczości". Strategia działania tej
części gospodarstw rodzinnych musi w konsekwencji polegać na odrzuceniu
dotychczasowych zasad gospodarowania i istotnej reorientacji wzorów po
stępowania. Przyniesie to funkcjonalne wykorzystanie pewnych właściwości
gospodarki rodzinnej, zwłaszcza w zakresie siły roboczej, odmienność kryteriów
oceny efektywności gospodarowania, utrwali postawy odpowiedzialności, zasad
moralnych i etyki pracy (tamże, s. 25). Korzyścią dla państwa byłoby natomiast
w tym przypadku ograniczenie bezrobocia na wsi i związanych z nim zjawisk
napięcia, a także uniknięcie poziomu industrializacji i komercjalizacji, jaki
cechuje rolnictwo krajów zachodnich. Autorzy proponują określenie tej opcji
jako „trzeciej drogi", polegającej na rozwoju sektora gospodarczego, który
bez powielania wzorów zachodnich będzie w stanie wytwarzać konkurencyjne
nie tylko na rynku krajowym produkty.
Realizacja któregokolwiek z nakreślonych scenariuszy rozwojowych pol
skiego rolnictwa rodzinnego zależy od wielu czynników. Wśród nich istotne są
nie tylko obiektywne, ekonomiczne uwarunkowania i możliwości, ale i decyzje
polityczne, a także wola samych chłopów i ich rodzin.
Relacje rolnictwo rodzinne - gospodarka narodowa próbowano określać
różnymi terminami („pozytywnej stymulacji", „represyjnej tolerancji", „za
pomnienia") zawsze jednak podkreślano ich charakter szczególny, odmienny
od relacji innych działów z gospodarką narodową, o czym decydowała włas
ność i praca rodziny. Obecnie gospodarstwo rodzinne nie funkcjonuje już
według chłopskiej logiki, której zasadą było osiągnięcie równowagi między
wielkością, intensywnością i uciążliwością pracy rodziny a satysfakcją pozio
mu konsumpcji. Celem gospodarowania stają się - szczególnie ważne przy
gospodarce rynkowej - dochód i dążenie do maksymalizacji efektów w stosun
ku do zasobów gospodarstwa. Nie wydaje się jednak, aby były to jedyne
kryteria regulujące działalność gospodarstw rodzinnych. One bowiem pełnią
także inne, odmienne niż przedsiębiorstwo role, a mechanizmy ich funk
cjonowania nie dają się zredukować wyłącznie do ekonomicznych. Kontekst
ekonomiczny wprawdzie przesądza i określa „kształt zasady naczelnej" funk
cjonowania gospodarstwa rodzinnego, nie mniej jednak równie ważny jest tu
„zapomniany" kontekst kulturowy. System wartości wsi, jej swoista obyczajo
wość, stanowiące o kulturowej odrębności chłopów determinowały i kształ
towały w równym stopniu, co czynniki ekonomiczne specyficzne relacje mię
dzy społecznością chłopską a społeczeństwem globalnym.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
25
Procesy związane z transformacją ustrojową stawiają przed wsią polską
nowe problemy i zadania wobec całego społeczeństwa, szczególnie istotne
w okresie gwałtownych jego przemian. Ochrona środowiska naturalnego,
produkcja zdrowej żywności, konieczność tzw. wielofunkcyjnego rozwoju etc.
pozostaje w dużej mierze w sferze świadomości społecznej. Troska ludności
wiejskiej o środowisko naturalne winna być efektem adekwatnej wiedzy i ocze
kiwanych (pochodnych) ewentualnych korzyści materialnych oraz przyswoje
nia sobie odpowiednich wartości. Uczestnictwo w wielofunkcyjnym rozwoju
wsi wymaga nie tylko zasobów finansowych (własnych lub z kredytów) ale
także odpowiedniego etosu pracy stawiającego wyżej np. pracę od wygody
korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Sprawy te dotyczą świadomości
i systemu wartości ludności wiejskiej, jej poszanowania określonych norm
moralnych (Kaczor-Pańków 1993, s. 141-142).
Transformacje układu społeczno-ekonomicznego zmieniają funkcjonalność
dotyczących go systemów światopoglądowych w odniesieniu do praktyki „ma
terialnej" , ogólniej całokształtu praktyki społecznej. Powoduje to rozluźnienie
aprobowanych postaw wobec respektowanego dotąd systemu wartości, ograni
czając jego realizację... Aktualne przemiany społeczne wzmacniają pozycję
,,przyziemnego" światopoglądu konsumpcyjnego, którego ekspandowanie odno
towują badacze i publicyści od lat 1970-tych w okresie „realnego socjalizmu"...
Wysuwa on jako najwyższą wartość godną realizowania w praktyce życiowej
gromadzenie dóbr i konsumowanie ich w kręgu rodziny... Uogólniona konsump
cja staje się więc tu wartością nadrzędną, ostatecznym celem życiowym (Grad
1996, s. 30).
Dążenie do osiągania i gromadzenia dóbr materialnych wyzwala indywi
dualną aktywność „przedsiębiorczość" w sferze gospodarczej i praktyce spo
łecznej. Towarzyszy temu zachwianie dotychczasowych norm zachowania
i systemów wartości, pojawienie się w ich miejsce nowych. Faktyczna dezinte
gracja obowiązujących norm społecznych prowadzi do odmiennych kwalifika
cji obyczajowo-moralnych sposobów dochodzenia do pożądanych dóbr. Zja
wiska tego rodzaju uważane są za nieuchronne i typowe dla wszystkich
okresów przejściowych w procesie przebudowy społeczeństwa.
Na podstawie przeprowadzonych badań wiemy, iż deklarowane przez
chłopów przywiązanie do tradycji i przestrzeganie głoszonych przez kościół
norm moralnych dość często jest tylko werbalne. Chęć uczestnictwa w sacrum
i hołdowaniu tradycji w zderzeniu z trudnościami życia codziennego stymuluje
wzmocnienie wartości pragmatycznych. Stawia to wieś wobec konieczności
poznania innych niż dotychczasowe treści tzw. nowoczesności i dokonania
wyboru takich wartości, które będą w zgodzie z jej poczuciem moralności.
W istniejącej sytuacji determinuje to realna pozycja ekonomiczna. Wybór
wartości (podobnie jak stylu życia) może być bowiem dokonany dopiero
w momencie osiągnięcia określonego minimum egzystencji. Badania empirycz
ne wskazują na to, że nie należy przesadzać w optymizmie, iż wartości moral
ne są w stanie przezwyciężyć tę tendencję (Kaczor-Pańków 1993, s. 150-151).
�26
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
PIERWSZE OCENY PRZEBIEGU I KONSEKWENCJI
TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ
Równoczesna zmiana systemu politycznego i gospodarczego po 1989 r. jest
przeobrażeniem głębokim. Można wobec niego zastosować sformułowaną
przez Tadeusza Łepkowskiego definicję rewolucji społecznej i politycznej jako:
przyspieszonej, dyskontynuacyjnej zmiany polityczno-ustrojowej, gospodarczo-społecznej, własnościowej i kulturowo-mentalnej (Łepkowski 1990, s. 4). Mieści
się ono także w określeniu rewolucji systemowej Zygmunta Baumana, której
zadaniem, według tego autora, jest rozmontowanie dotychczasowego systemu
i zbudowanie czegoś na jego miejsce. Zmianą systemową jest bowiem wprowa
dzenie demokracji parlamentarnej (w miejsce „socjalistycznej") oraz wolnego
rynku (w miejsce gospodarki planowej). Bez względu na obserwowaną siłę
ciążenia dawnego systemu (np. nie wszystkie przedsiębiorstwa sprywatyzowano,
a elity polityczne są bezpośrednimi spadkobiercami nomenkleatury) inna jest nie
tylko retoryka, ale i reguły działania .
2S
Dokonaną rewolucję systemową (w sumie bezkrwawą) należało bliżej
określić. W nauce i publicystyce zaczęto stosować terminy mające oddać jej
szczególny, a zarazem gruntowny charakter: zmiana ustroju, przejście, trans
formacja, w których etymologii zawarte jest już przemieszczenie z jednego
stanu w inny . Stanem docelowym są realizowane wzory rozwiniętych krajów
zachodnich. Postkomunistyczne społeczeństwa przekształcić się mają w demo
kratyczne, ich gospodarka w wolnorynkową, a ludzie w konsumentów. Prawi
dłowy przebieg transformacji zapewnią eksperci i patronat międzynarodowych
instytucji. Wprawdzie model ten budzi wiele zastrzeżeń zarówno z punktu
widzenia idealizacji wzorca zachodniego (który ma np. swoje odmiany afry
kańskie czy latynoskie), jak też i dlatego, że prawie nie uwzględnia roli tradycji
26
2 5
Bauman w y o d r ę b n i a t a k ż e drugą kategorię rewolucji: polityczną, która pociąga
w sposobie, w jaki styl rządzenia
politycznego wpływa
na zarządzany
zmiany
politycznie system
społeczny
(cyt. za Buchowski 1996c, s. 3).
2 6
Jednym z podstawowych t e r m i n ó w u ż y w a n y c h w dyskusji o transformacji w Europie
Ś r o d k o w e j i Wschodniej jest „przejście", postrzegane jako
dwoma nieporównywalnymi
nywalnych
koncepcjach
porządkami
własności
czas przemieszczania
społeczno-ekonomicznymi
się
opartymi na dwóch
pomiędzy
nieporów
(Conte, Giordano 1966, s. 78). W e d ł u g Zbigniewa Jasiewicza,
termin transformacja winien b y ć zarezerwowany dla tych przekształceń, co do których
w miarę choćby jasna koncepcja punktu wyjścia
kierunkowym.
Może
dotyczyć
części
ujmowana
w terminach szczegółowych...
podkreślić
całościowy
mujących
następnie
kratycznego"
i dojścia.
lub aspektu całości
Określenia
charakter zmian, rozpoczętych
jego
całość:
Transformacja jest zatem
,,od socjalizmu
spoleczno-kulturowej
„transformacja
w jakiejś
do gospodarki
i wówczas
systemowa" używamy
dziedzinie życia
rynkowej
istnieje
przekształceniem
bywa
chcąc
społecznego
i obej
i społeczeństwa
demo
(Jasiewicz 1996, s. 68). Zdaniem M i c h a ł a Buchowskiego należy z a c h o w a ć scep
tycyzm wobec pojęcia transformacji ustrojowej. Wprawdzie po upadku komunizmu w Europie
Ś r o d k o w e j przeobrażają się warunki ekonomiczne i działania prawne w wielu sferach życia, to
jednak sama zmiana nie jest czymś w y j ą t k o w y m . Zachodzi ona stale, chociaż zmienia się jej
kontekst i treść. W i e ś polska jest tu dobrym przykładem, bowiem nawet w okresie komunizmu
były r ó ż n e warunki działania w rolnictwie.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
27
historycznych i kulturowych społeczeństwa, którego transformacja dotyczy,
jednakże określenie transformacja oddaje dość dobrze zakres szczególnych
zmian dokonujących się obecnie.
Nie istnieje teoria ekonomiczna i społeczna mogąca stanowić konstrukcję
wyjaśniającą mechanizm przejścia z gospodarki planowej do rynkowej i po
zwalająca z pełnym zrozumieniem obserwować dynamikę procesu transfor
macji ku społeczeństwu obywatelskiemu. Andrzej Rychard pisał, iż: Nie mamy
teorii społeczeństwa w okresie transformacji, nie mamy też w istocie teorii samej
transformacji. Tę lukę wypełniają niekiedy ideologiczne wizje i interpretacje
dokonujących się przemian (Rychard 1993, s. 5).
Centralnym założeniem paradygmatu badawczego było przekonanie o ist
nieniu czegoś takiego jak transition to democracy, a zadaniem nauk społecz
nych studiowanie jak społeczeństwo i jego instytucje zbliżają się do tego
wzoru. Ostatnie dyskusje, wykazują ograniczoność tego paradygmatu, postu
lowane są analizy samego okresu przejściowego bez założeń dokąd to „przej
ście" prowadzi, wskazywanie, iż nie jest on „niesystemowym chaosem", lecz
przeciwnie, ma własną dynamikę i logikę następujących po sobie faz (Rychard
1993, s. 6). Transformację współtworzą reakcje i zachowania społeczne. Jej
kierunek jest natomiast często odległy od normatywnego wzoru rozumianego
jako „przejście do rynku i demokracji".
Początkowa popularność koncepcji transition to democracy brała się zapew
ne z przeświadczenia, że upadek komunizmu stworzy dość szybko nowy
system. Zapomniano jakby o elementarnej różnicy między upadkiem starego
i tworzeniem nowego (tamże, s. 7), że inne siły społeczne zaangażowane są
w oba procesy, że inna jest ich logika. Przekonanie, iż komunizm był tylko
zewnętrzną powłoką, po usunięciu której w sposób niejako automatyczny
wyzwolą się ukryte dotąd pod nią naturalne siły i skłonności społeczeństwa,
leżało zapewne u podstaw tego myślenia. Dziś wiemy już, że tak się nie stało.
Komunizm był nie tylko systemem narzuconym, ale wytworzył własną dyna
mikę i wrósł w społeczeństwo, a jego odrzucenie dało początek okresowi
post-komunistycznemu, bardziej skomplikowanemu niż tylko eklektyczna kom
pilacja elementów tzw. „dziedzictwa komunistycznego" z nowymi. Odrzuceniu
ram paradygmatu transition to democracy towarzyszy krytyka poglądu, iż
logika okresu postkomunistycznego zasadza się na prostym zderzeniu starego
z nowym. Połączenie tych elementów daje niekiedy nową jakość. Postkomunizm ma własne mechanizmy reprodukcji i rozwoju, jest zatem do pewnego
stopnia systemem, którego przyszły kształt trudno jest w obecnym czasie
przewidzieć. Rychard uważa, iż podejście transition to democracy, sprowadzają
ce się do stwierdzenia, że „stare zanikło, a nowe jeszcze się nie pojawiło",
zgodnie z którym w okresie transformacji mamy do czynienia albo z dziedzic
twem starego, albo systemowym chaosem, albo z kombinacją jednego i drugie
go, jest fundamentalną pomyłką, polegającą na myleniu chaosu z nowymi
zróżnicowaniami. Stąd konieczność wyjścia poza ramy tego paradygmatu
(Rychard 1993, s. 19-20). Istota transformacji polega na tym, iż dzieje się ona
�28
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
w dużym stopniu na poziomie lokalnym, rządzi nią często dynamika i logika
mikroukładów i lokalności, dlatego też nie ma jednej transformacji. Społecz
ne zachowania, strategie, sposoby pełnienia ról zachodzące w skali mikro
są procesami, które współtworzą ostatecznie ład społeczny i instytucjonalny
na poziomie makro i określają rzeczywisty kierunek transformacji. Poznawczo
uzasadnione jest zatem zbieranie faktów i analiza elementarnych zdarzeń
społecznych bez przesądzania o kształcie całości, na którą składają się te
elementy (tamże, s. 5).
Przedstawienie różnorodnych form „radzenia sobie" przez społeczeństwo
z transformacją, zebranie jak największej liczby informacji o stosowanych
strategiach, zachowaniach jednostek, grup i instytucji na tym etapie poznania jest
więc sprawą szczególnie istotną. Społeczeństwo zmienia się zawsze, zmieniało się
także w okresie komunizmu, stąd też bardzo potrzebne i użyteczne w identyfiko
waniu i interpretowaniu tych nowych procesów są obserwacje typu case studies .
Obok toczących się dyskusji prowadzone są empiryczne badania zachowań
społecznych, które wciąż weryfikują podejścia do przedmiotu poznania. Zmie
niająca się polska rzeczywistość jest opisywana z różnych punktów widzenia,
poddawana oglądowi różnych orientacji teoretycznych. Charakterystyczne tu
są zwłaszcza dwa stanowiska: a) perspektywa społeczeństwa obywatelskiego;
b) socjologiczne teorie anomii. Są to nie tylko odmienne, przeciwstawne
podejścia, ale także odnoszą się one do innych zjawisk, a w ich ramach inaczej
interpretuje się rzeczywistość społeczną i kierunek zachodzących zmian.
W przypadku pierwszej orientacji nacisk badawczy położony jest na różno
rodne formy aktywności oddolnej, przedsiębiorczość, procesy demokratyzacji,
czyli na te obszary życia społecznego, które są oceniane jako pozytywne i pożąda
ne. Podstawę stanowią tu założenia, że nie tylko jest to sfera zjawisk bardzo
ważnych dla przyszłego kształtu społeczeństwa polskiego, ale że w dniu dzisiejszym
to one decydują o istotnych cechach tego społeczeństwa (Tarkowska 1993, s. 87).
Nurt drugi nawiązuje do propozycji Stefana Nowaka dotyczącej badania
społeczeństwa polskiego lat 80-ych z perspektywy teorii anomii. Badania
ukazujące różne formy patologii społecznej koncentrują się na zjawiskach
ocenianych negatywnie, będących dziedzictwem realnego socjalizmu i efektem
sytuacji kryzysowej (np. deformacje więzi społecznej, zjawiska apatii czy pesy
mizmu społecznego). Ten obszar poznawczy oceniany jest jako istotny dla
funkcjonowania społeczeństwa polskiego obecnie i w przyszłości. Oba te nurty
21
2 7
O badanie mniejszych struktur społecznych a p e l o w a ł a wcześniej M a r i a Wieruszewska,
uważając, że i m ś r o d o w i s k o społeczne jest mniejsze, tym bogatsze treściowo, p o n i e w a ż ramy
kontekstu kulturowego tworzy w nim bliższy życiu zespół wartości. Wartości te są nasycone
elementem osobowym przez co m a j ą szczególne znamię - autentyczność. W wielkich strukturach
typu p a ń s t w a kontekst kulturowy wyznaczony jest wspólną historią, przynależnością
do jednolitego
obszaru językowego,
wspólnego terytorium i wyraża się w określonej symbolice narodowej (hymn,
godło, barwy narodowe), [...] na ogól węższy jest w tych strukturach zakres treści stanowiących
sumę
wspólnych
idei, interesów,
uczuć jego podmiotów,
niż to ma miejsce w strukturach
mniejszych,
bliższych życiu codziennemu (Wieruszewska 1986, s. 154).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
29
interpretacji zdominowały zainteresowania badaczy transformacji systemowej.
Zwraca natomiast uwagę nieobecność w tych analizach oceny kulturowego
wymiaru przemian, brak spojrzenia na zmieniającą się rzeczywistość społeczną
z punktu widzenia procesów i zjawisk kultury, z natury swej będących zjawis
kami „długiego trwania", przebiegających wolniej i zazwyczaj mniej widocz
nych na powierzchni życia zbiorowego.
Transformacja zachodzi w społeczeństwie i kulturze uformowanych przez
dotychczasowy bieg historii. W teraźniejszości następuje zderzenie ukształ
towanych w przeszłości doświadczeń, wzorów, norm z nową sytuacją i jej
wymaganiami. Konstatacja ta jednoznacznie zwraca się w stronę niedocenia
nego przedtem antropologicznego spojrzenia na zachodzące procesy. Złożo
ność sytuacji, analiza jej kontekstu, odwołanie się do kultury i jej mechaniz
mów (tworzonych i czynnie zmienianych przez ludzi) jest polem dla badań
antropologicznych (Buchowski 1996b, s. 15-25). Interpretacja antropologicz
na opiera się na tym co robią i mówią ludzie działający w konkretnej sytuacji
kulturowej. Fakty lokujące jednostki w wymyślonych za biurkiem przedziałach
społecznych są sprawdzane i krytykowane z perspektywy obserwowanych dzia
łań. Antropolog odsłania w ten sposób nie tylko ideologiczny charakter kultury,
mechanizmów, za pomocą których steruje ona ludźmi i czyni, że świat podziałów
społecznych jawi się jako „naturalny", ale także analogiczny status konstrukcji
badawczych (Buchowski 1996a, s. 103).
Odwoływanie się do wielu cech kulturowych tworzonych i podzielanych
przez uczestników wydarzeń jest podstawą tej samoświadomości. Mają one
tym samym status konstruktów kulturowych, które współokreślają relacje
między ludźmi, klasyfikowanie poszczególnych jednostek, sposób odnoszenia
się do nich w sytuacjach codziennych. Zachowania są efektem wpojonych
przez kulturę wzorów postępowania. Życie społeczne to dynamiczne relacje
między ludźmi formowanymi przez kulturę i czynnie ją kształtującymi.
Człowiek, autor i uczestnik zachodzących procesów, główny czynnik zmian
jest zarazem ich przedmiotem. Musi zatem przystosować się do przeobrażającego
się kontekstu strukturalnego, którego był inicjatorem i sprawcą. Tworzy on
historię, którą obecnie odczuwa jako czas wyjątkowego przyspieszenia. Co zatem
myśli, jakie postawy zajmuje wobec zmian swojego środowiska życiowego; to, że
kultura motywuje i warunkuje jego działania jest podstawowym przedmiotem
badań antropologicznych. Poznanie ludzkich reakcji na zachodzące przekształce
nia, stanowiące część dokonującego się procesu a równocześnie kształtującego
codzienne życie ludzi uwikłanych w procesy społeczne jest żywotnym wyzwaniem
dla antropologów. Przy badaniu postaw i myślenia członków społeczeństwa
w okresie transformacji ustrojowej konieczne jest wzięcie pod uwagę kontekstu
strukturalnego, a więc warunków ekonomicznych, społecznych i politycznych,
w jakich ci ludzie żyją. Od nich bowiem zależą zróżnicowane reakcje wynikające
m.in. z uplasowania jednostek w spontanicznie formującym się systemie społecz
nym. Zachowania adaptacyjne w zmieniającej się sytuacji są określone przez
dotychczasową pozycję jednostki, odwołują się do jej wzorców kulturowych
�30
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
i obowiązujących w danej grupie kanonów postępowania. Podlegają one
jednocześnie stałym modyfikaq'om w praktyce społecznej i przez tę praktykę
wciąż wpływają na zmianę relacji społecznych. Przyjmowane strategie przetrwania
stanowią mechanizm obronny tak całej społeczności, jak i jej segmentów czy
poszczególnych osób w obliczu niezależnych od nich bezpośrednio czynników
strukturalnych (szerzej na ten temat patrz: Buchowski 1996a; 1996b). W bada
niach zależności między kulturą a społeczeństwem nie można pominąć wagi
zróżnicowań społecznych i ich historycznej złożoności. Należy spojrzeć
na kulturę jako na współzależny od systemu społecznego układ, który nie tylko
tę strukturę społeczną odzwierciedla, lecz także ją modeluje, zarówno przez jej
wzmacnianie jak i podważanie. Efektem tego jest przysłowiowa już historyczna
ciągłość i zmiana ludzkich kultur (Buchowski 1996b, s. 65-66).
Prawdopodobnie zmiany zachodzące na skutek załamania się systemu
komunistycznego będą miały również odbicie w odrębnych nurtach teoretycz
nych. Powstanie syntetycznej teorii uogólniającej ten epokowy proces obec
nych przemian jest kwestią czasu. Zanim to jednak nastąpi pragnę skoncen
trować się na, moim zdaniem, niezwykle cennej propozycji badawczej nawią
zującej do podejścia antropologicznego, przedstawionej przez Piotra Sztompkę
(1994). Zdaniem tego autora, wymóg wstępnej chociażby orientacji w wy
stępującym chaosie zdarzeń skłania do sięgnięcia po już istniejące narzędzia
teoretyczne umożliwiające zrozumienie przełomu i następującej po nim trans
formacji. Wiele z tego, co się dzieje można zinterpretować przy pomocy
zastanych pojęć i modeli, wkomponować w wypracowane schematy teoretycz
ne. Zweryfikować je przez badania empiryczne, czyli sprawdzić wysunięte
hipotezy przez ich zastosowanie. Dla przykładu lata 1980-1989, okres „heroiczno-romantyczny", można wyjaśniać m.in. za pomocą takich teorii jak:
teoria zachowania zbiorowego i ruchów społecznych, alienacji i relatywnej
deprywacji, legitymizacji i delegitymizacji władzy, equilibrium i disequilibrium
systemów. Rok 1989, okres „euforyczny", ujawnił wiele mechanizmów dają
cych skomentować się przez wypracowane koncepcje rewolucji czy porewolucyjnej anomii. Największe trudności w interpretacji teoretycznej nastręcza
okres ostatni - radykalnej transformacji ustrojowej po 1989 r. Poczuciu zagu
bienia w gąszczu wydarzeń towarzyszy daleko idąca dezorientacja koncepcyj
na. Przeżywamy wciąż „syndrom niespodzianki", zaskoczenia, zdziwienia,
zagadki. Dotyczy on chociażby takich kwestii jak niespodziewane bariery, na
jakie trafia transformacja, jej powolniejszy niż zakładano na początku prze
bieg, deklarowane zadowolenie z dokonanych przemian tylko przez nieliczne
grupy społeczne, czy wreszcie niepojęte zachowanie społeczeństwa, które
w wieloletnich zmaganiach odsuwało komunistów od władzy, a obecnie ko
rzystając z demokratycznej wolności oddaje im jej część z powrotem.
Według Sztompki, współczesna humanistyka nie jest zupełnie bezsilna
także wobec tych zjawisk. Uważa on, iż istnieją teorie soqologiczne posiadające
duży potencjał wyjaśniający wobec dokonującego się przejścia międzyustrojowego
(Sztompka 1994, s. 11). Istotne znaczenie ma dla niego mniej znana tradycja
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
31
teoretyczna, zwracająca uwagę na zmiany kulturowe i cywilizacyjne. Jej reprezen
tantami są Alexis de Tocqueville, Norbert Elias, Pierre Bourdie, Robert Bellah,
Jeffrey Aleksander. Nie należą oni wprawdzie do jednego nurtu teoretycznego, to
jednak w różny sposób, wychodząc z różnych przesłanek, przyczyniają się do
ukształtowania nowej perspektywy w analizie zmian społecznych: koncentracji na
poziomie najgłębszych kodów kulturowych, symboli, reguł, wzorów i schematów
myślenia i działania (Sztompka 1994, s. 12). Waga ich inspiracji w zrozumieniu
transformacji postkomunistycznej wynika, jak pisze Sztompka, z przekonania, iż
mamy tu do czynienia ze zmianą na najgłębszym, fundamentalnym poziomie życia
społecznego, z wielkim przełomem kulturowo-cywilizacyjnym... postrzegam toczące
się zdarzenia jako powolne wyłanianie się cywilizacji postkomunistycznej, swoistej
syntezy dawnych i najnowszych tradycji, uwarunkowań wewnętrznych, lokalnych
i wpływów zewnętrznych, globalnych (Sztompka 1994, s. 12).
Centralny dla dokonujących się przemian poziom kulturowo cywilizacyjny
można obserwować na różnych płaszczyznach. Na płaszczyźnie behawioralnej
- patrzeć co ludzie robią, rejestrować nowe formy zachowań (np. ludzie
zaczynają coś sprzedawać na ulicznych stolikach, potem otwierają nowe skle
py, stoją w kolejkach do biur maklerskich, inaczej się ubierają, co innego
czytają, oglądają inne filmy, gdzie indziej jeżdżą na wakacje, kupują inne
prezenty itp.) Na płaszczyźnie psychologicznej - pytać, co ludzie myślą, badać
ścieranie się „mentalności socjalistycznej", przyzwyczajeń i odruchów „homo
sovieticus" (dynamikę postaw, motywacji przekonań, światopoglądów, ste
reotypów, wizji przyszłości itd.) z orientacją prozachodnią, rynkową, demo
kratyczną, pluralistyczną. Płaszczyzna trzecia, najgłębsza, bezpośrednio nieobserwowalna. Jej badanie wymaga skupienia uwagi na wnioskach wysu
wanych z zachowań, poglądów (z tego co ludzie robią i myślą). Mieszczą się
tu zastane, wspólne dla zbiorowości i wywierające presję wobec poszczegól
nych jednostek wzory, schematy, reguły, kody - dotyczące działania i myślenia
(Sztompka 1994, s. 13). Emil Durkheim określiłby ten poziom jako fakty
społeczne sui generis". Według Sztompki, jest to właśnie ów poziom kulturowo-cywilizacyjny, dziedzina najmocniejszych a zarazem najbardziej odpornych na
zmiany determinant życia zbiorowego (Sztompka 1994, s.13).
Kultura czy cywilizacja jest tworem ludzi. Nawarstwionym przez pokole
nia i skumulowanym wyrazem życia zbiorowego, zapisem społecznych do
świadczeń. Jej trwałość i moc zależą od tego na ile doświadczenia te są
wspólne dla całej grapy. Wspólne konteksty kulturotwórcze mogą mieć różny
zasięg. W swoich rozważaniach Sztompka uwypukla cztery z tych kontekstów.
a) narodowy, kształtujący własne tradycje kulturowe od momentu, gdy
państwo narodowe stało się formą zbiorowej egzystencji;
b) regionalny, kształtujący odrębne rysy kulturowe w Europie Środkowej
w wyniku jej swoistości geograficznej, geopolitycznej, demograficznej, gospo
darczej, politycznej;
c) globalny, doprowadzający do daleko idącej uniformizacji treści kulturo
wych w skali całego świata, dzięki nowoczesnej technice i środkom przekazu.
�32
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Te trzy konteksty Sztompka uważa za najważniejsze, ale - jak zastrzega
- dla dziejów, kultury i cywilizacji krajów Europy Wschodniej i Środkowej
miał ogromną moc oddziaływania także kontekst czwarty, a mianowicie pań
stwo komunistyczne.
Swoisty kontekst kulturotwórczy, syndrom kulturowy i cywilizacyjny bloku
komunistycznego, tworzyły wspólne instytucje polityczne, prawne i ekonomicz
ne, formuły ideologiczne i światopoglądowe. Fakt narzucenia wzoru z zewnątrz
nie zmniejszał jego potężnej presji. Wszystkie społeczeństwa tych krajów wypra
cowały własne sposoby jego adaptacji, a różnice wynikały z odmiennej siły
oddziaływania trzech pierwszych kontekstów kulturotwórczych i ich wzajemnej
niepowtarzalnej interferencji. Wpływ kultury bloku był doniosły i trwały mimo
różnych czynników hamujących wynikających z wzorów kulturowych poszcze
gólnych społeczeństw nim objętych. Głównym, chociaż nie w pełni zamierzo
nym efektem tego wpływu było wytworzenie się w społeczeństwach socjalistycz
nych charakterystycznej „niekompetencji cywilizacyjnej", która zjednej strony
rozsadziła system komunistyczny od wewnątrz, z drugiej wciąż zagraża powo
dzeniu przemian prorynkowych i prodemokratycznych. „Niekompetencja cywi
lizacyjna" jest odwrotnością „kompetencji cywilizacyjnej", na którą składają się
głęboko zakorzenione nawyki, odruchy, umiejętności niezbędne do korzystania
z instytucji, form organizacyjnych, sposobów życia, urządzeń technicznych
powstałych w obrębie nowoczesnej cywilizacji przemysłowej, w jej zachodnim
wariancie. Można je określić jako zdolność do bezrefleksyjnego, nieomal
automatycznego korzystania z trzech centralnych struktur nowoczesnych społe
czeństw zachodnich: rynku kapitalistycznego, demokratycznego systemu poli
tycznego i otwartego obiegu intelektualnego i artystycznego.
W roku 1989 nastąpiła radykalna zmiana całego kontekstu instytucjonal
nego, organizacyjnego i ideologicznego. Funkcjonalny imperatyw nowego sys
temu ekonomicznego, politycznego i kulturalnego opartego na rynku, demo
kracji i pluralizmie wyłonił potrzebę kompetencji cywilizacyjnej. Równocześ
nie na tym najgłębszym poziomie podstawowej tkanki kulturowo-cywilizacyjnej dały znać o sobie przejawy cywilizacyjnej niekompetencji odziedziczone po
dawnym systemie. Ujawniły się trwałe i najbardziej oporne na zmiany symp
tomy patologii. Głęboko zakorzenione, sprzeczne z wymogami nowych cza
sów dziedzictwo realnego socjalizmu przejawia największy stopień inercji, za
którą kryją się blokady i bariery postkomunistycznej transformacji.
Hipoteza o centralnym znaczeniu aspektu cywilizacyjno-kulturowego i diag
noza niekompetencji cywilizacyjnej wymaga naukowego uzasadnienia. Wyni
kają stąd postulaty badawcze. Po pierwsze, badania empiryczne należy skie
rować na aspekty kulturowo-cywilizacyjne dokonującej się transformacji. Wy
odrębnić i zidentyfikować różne przejawy niekompetencji cywilizacyjnej i usta
lić ich dystrybucję w różnych grupach zawodowych, warstwowych, genera
cyjnych, a następnie stwierdzić, które z tych grup wyzwalają się najszybciej,
które wolniej spod wpływu tej kulturowo-cywilizacyjnej patologii (Sztompka
1994, s. 16-17).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
33
Zrozumienie mechanizmu dynamiki kulturowo-cywilizacyjnej wymaga od
wołania się do teorii. Sztompka proponuje w tym zakresie oparcie się (poza
teoriami ogólnymi) m.in. na:
1) teorii dziedziczenia tradycji, pozwalającej wyjaśniać ponadpokoleniową
trwałość i inercję wzorów kultury;
2) teorii dyfuzji kulturowej, która zezwoli uchwycić drogi i procesy prze
pływu wzorów kulturowo-cywilizacyjnych z Zachodu, mechanizmy ich filtro
wania i selektywnej recepcji;
3) teorii kultury globalnej, która pokaże rolę mass mediów, telekomunika
cji, ruchu osobowego w rozprzestrzenianiu kompetencji cywilizacyjnej;
4) teorii charakteru narodowego, zinterpretowanej historycznie (nie metafizycznie),pozwalającej zrozumieć różnice w zakresie i tempie transformacji
cywilizacyjno-kulturowej między różnymi społeczeństwami poddanymi tej sa
mej presji bloku komunistycznego;
5) teorii tożsamości społecznej, rzucającej światło na proces odchodzenia
od kolektywizmu ku indywidualizmowi, przy równoczesnym odradzaniu się
lojalności plemiennych, etnicznych czy narodowych w nowych postaciach
(Sztompka 1994, s. 17).
Procesy związane z transformacją systemową postawiły badaczy kultury
wobec konieczności wypracowania nowych sposobów analizy rzeczywistości
postkomunistycznej. Na gruncie antropologii i socjologii kultury obserwuje
się szerszą tendencję, której istota polega na kulturyzacji teorii społecznej, na
zmianie statusu i charakteru analiz szeroko rozumianych kulturowych aspek
tów życia społecznego, zmierzającą w stronę uznania ich determinującej roli
zarówno na płaszczyźnie teoretycznej, jak i metateoretycznej. Tendencja ta jest
silnie osadzona w myśli intelektualnej związanej z tzw. przełomem postmoder
nistycznym (Kempny 1993, s. 291).
W ostatnich latach zetknięcie modernizm contra postmodernizm w kulturze
staje się punktem zwrotnym w spojrzeniu na istniejąca rzeczywistość i sposób jej
interpretacji. Ustępuje XIX-wieczny paradygmat zmian społecznych, zasadzający
się na idei koniecznych „praw historii", kierunkowego rozwoju i nieodwracal
nego postępu. Ich miejsce powoli zajmuje wizja konstruowanej przez społeczne
podmioty historii wielokierunkowej, dopuszczającej zwroty wstecz, często przypad
kowej i nieprzewidywalnej (Sztompka 1994, s.10). Trwa gruntowne przewartościowywanie spraw najbardziej fundamentalnych dla życia jednostek i społeczeństw.
Pojawiają się nowe, metaforyczne pojęcia: rozdroża, przełomu, krawędzi epok,
dla zilustrowania miejsca, w którym znalazło się wiele społeczeństw. W central
nym nurcie dyskusji teoretycznych mieszczą się wszystkie napięcia między
humanistyczną a technokratyczną wizją zmian, między industrialnym i postindustrialnym typem społeczeństwa, a także między modernizmem a postmoderniz
mem jako formacją cywilizacyjno-kulturową. Jesteśmy świadkami rozwiewania
się mitów, iluzji, doktryn, stylów myślenia, kierunków rozwoju. We współczesnej
antropologii kultura przestała oznaczać mechanizm zapewniający stabilność
systemu społecznego stając się natomiast czynnikiem generującym zmianę poprzez
�34
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
posiadaną zdolność do artykułowania w pewnych warunkach konkurencyjnych
wizji kulturowych światów (Kempny 1993, s. 293).
Nowe konfiguracje myśli społecznej polegają na odchodzeniu od analogii
społecznych czerpanych z procesów fizycznych i sięganiu po te z zakresu analizy
form symbolicznych (metafory „gry", „dramatu", „tekstu złożonego z zacho
wań"). Mają one oczywiście następstwa dotyczące zarówno kwestii metod, jak
i celów tych nauk. Towarzyszy temu rysująca się wyraźnie we współczesnej
humanistyce tendenqa do kwestionowania rzeczywistości przedmiotowej. Ogól
nie można powiedzieć, że postmodernizm oznacza m.in. destrukcję kluczowej,
wręcz konstytutywnej dla teorii socjologicznej, kategorii: „społeczeństwa".
Równocześnie zatem i sama „kultura", przy tak odmiennym sposobie myślenia
0 rzeczywistości społecznej, zyskuje nową postać. Ten nowy rodzaj pojmowania
kultury ze swej istoty przeciwstawny jest idei „obiektywnej" kultury jako czegoś
podzielanego przez pewną zbiorowość (czyli tradycyjnie rozumiane społeczeństwo),
której członkowie cechują się podobnym wyposażeniem kulturowym. Najogólniej
mówiąc, stanowisko takie wyraża właśnie formułowaną z pozycji ponowoczesności
krytykę pojmowania kultury jako „podzielanej wiedzy", „norm", czy „publicznych
zachowań", proponując jako alternatywę dla „kulturowego holizmu" wizję kultury
wewnętrznie niejednorodnej, stanowiącej zlepek heterogenicznych czy wręcz konku
rencyjnych form czyli praktyk i zasobów kulturowych (Kempny 1993, s. 299).
Głównymi kategoriami denotującymi kulturę są tu pojęcia „hybrydyzacji",
„decentracji", „dekonstrukcji", „lokalności", wiedzy kulturowej itp. Z tej
perspektywy kultury jawią się zawsze jako hybrydy odcinające się od tradycji
kulturowej, jak i ponownie nawiązujące do niektórych jej wątków. Potrzeba
analizy kulturowej nie wynika jedynie z tezy, iż „postmodernizacja" oznacza
dokonującą się współcześnie ekspansję kultury na wszystkie dziedziny zjawisk
społecznych. Równie ważny jest moment narodzin i umocnienie się odmiennego
niż w przypadku modernistycznego projektu nauki, ethosu (pojmowanego tak
jak „eidos" G. Batesona), który oznacza podstawową orientację emocjonalną
cechującą daną kulturę. Emocjonalne wzory idą tu w parze z procesami
intelektualnymi charakteryzującymi współczesne nauki społeczne. Kwestionowa
nie wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej, dominujących trendów rozwoju
jako jednokierunkowego procesu raq'onalizaqi, laicyzaqi, desakraüzaq'i, detradyq'onalizaq'i, zmienia i rehabilituje tradycję, ów nieusuwalny składnik ludzkiej
kondycji, skłania do wnikliwej i bezstronnej analizy podłoża kultury wsi.
Z nieporozumień na temat roli tradycji, różnych treści przypisywanych
temu pojęciu, wysuwano niekiedy absurdalne twierdzenia o opozycji tradycji
1 postępu (Wieruszewska 1992, s. 8-9). Ostatnie refleksje społeczne coraz
częściej i wyraźniej wskazują na wagę problemu trwania i konieczność badaw
czą do poszukiwania ostatecznego podłoża wszystkich zjawisk „struktury".
Perspektywa „krótkiego trwania", zdarzeniowa, musi znaleźć uzupełnienie w per
spektywie „długiego trwania". Poszukiwanie zaś tego, co stabilizuje i nadaje
ciągłość porządkowi społecznemu oznacza konieczność odejścia od analizy najbar
dziej efektownych, spektakularnych przejawów politycznych i zwrócenia uwagi na
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
35
zjawiska podlegające wolniejszym cyklom rozwojowym — systemom kulturowym
(Bukraba-Rylska 1992, s. 136).
Studia zachodnie, a także krajowe badania etnograficzne, już ponad 20 lat
temu wskazywały jednoznacznie na to, iż wzorce życia społecznego determinowa
ne są u swoich najgłębszych podstaw właśnie przez kulturę, a nie ekonomię.
Marginesowe traktowanie spraw wsi, zwłaszcza w myśli marksistowskiej, wynika
ło z założeń, że nie chłopi, ale robotnicy stanowią siłę napędową zmian. Chłopi
mieli być skazani na powolne zanikanie. Stąd prymat miasta nad wsią, przemysłu
nad rolnictwem, ukształtował się nie tylko w świadomości polityków, lecz także
rzutował na interpretacje naukowe. Gospodarstwo wiejskie, zwłaszcza indywi
dualne, chłopskie, stawało się symbolem zacofania, ciemnoty i prymitywizmu.
Przewartościowanie tego poglądu dokonuje się dopiero od niedawna, powoli.
Jeszcze 30 lat temu dość częste były wypowiedzi, iż podtrzymanie odrębnoś
ci kulturalnej wsi jest ahistoryczną bzdurą, działaniem konserwatywnym, spo
łeczeństwa industrialne całego świata cechuje bowiem unifikacja kultury, likwi
dacja różnic środowiskowych i regionalnych. Doktryna industrializmu i urbanizmu odrzuciła struktury wiejsko-rolnicze jako wzory alternatywnego sposobu
życia. Nie doceniała ona rozwoju integralnego, zrównoważonego wzrostu,
wartości ekologicznych, poszanowania cech odrębności kulturowej, więzi mię
dzyludzkich, różnorodności i jakości jako potencjału życia prawdziwie twórcze
go i bogatego (Wieruszewska 1993a, s. 196). W koncepcjach rozwoju bez
„aktora społecznego", a więc człowieka jako świadomego i wolnego podmiotu
współtworzącego warunki swej egzystencji w świecie, nie było miejsca na pro
blematykę podmiotowości, tożsamości, wartości, jakości życia (Wieruszewska
1993c, s. 260). Obecnie wiele wskazuje na to, iż zbliżamy się do takiego
rozumienia tożsamości kulturowej, która w byciu sobą i trosce o własną
odrębność, prawo do poszanowania swojego dziedzictwa, nie widzi zagrożenia
dla wartości uniwersalnych, lecz właśnie je wspiera. W refleksji nad modelem
rozwoju wsi zaczyna wychodzić się od wsi, jej własnej kultury jako wartości
autotelicznych, a nie od miasta i kultury urbanistycznej. Świat życia i kultury
ukształtowany w środowiskach przyrodniczych opartych na ziemi i jej rytmie
biologicznym jest bowiem wprawdzie odrębny, ale równoprawny z innymi. Nie
musi rozwijać się i modernizować według wzorów narzuconych. Zachowanie,
obrona (niekiedy odbudowa) wartości wiejsko-chłopskich ma poza tym walor
pozytywnego zróżnicowania kultury narodowej i jej wzbogacenia (Jagiełło-Łysiowa 1992, s. 51). Sprzeciw zaczynają budzić podejścia, charakterystyczne
dla lat 60-ych, budujące diagnozy społeczne na podstawie wyodrębnionych
aspektów życia społecznego, wspieranych głównie materiałami liczbowymi,
mającymi dokumentować przełamanie profilu kulturowego modelu wiejsko-chłopskiego na model kultury zurbanizowanej czy też szybko urbanizującej się.
Maria Wieruszewska widzi ich źródła zjednej strony w tęsknocie współczes
nych za wartościami silnej i bezpośredniej więzi społecznej, z drugiej w wewnętrz
nych przemianach nauki, jej założeń metodologicznych i metod badawczych.
Polega to najogólniej na dążeniu do ujęć interdyscyplinarnych i kierowaniu
�36
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
refleksji w stronę społeczności zachowujących podstawowe cechy wspólnoty
i bezpośredniość relacji: człowiek - środowisko, człowiek - człowiek (Wieruszew
ska 1992c, s. 181-182). Dzieje się to z różnych powodów, ale najważniejsze są tu:
kryzys energetyczny (lat 70-ych), który ujawnił kres możliwości rozwoju opartego
na dotychczasowej strategii wzrostu gospodarczego, ekstensywnej industrializacji,
urbanizacji i gigantomanii inwestycyjnej; recesja w gospodarce i bezrobocie,
utrudniające przejście do miast; poszukiwanie technologii na ludzką miarę;
upowszechnianie świadomości, iż dobrobyt materialny nie daje pożądanego sensu
w życiu, nie gwarantuje automatycznie zwiększenia możliwości samorealizacyjnych; przeobrażenia kultury współczesnej w kierunku standaryzacji twórczości,
uczestnictwa kulturalnego, wzorów konsumpcji, rozrywki, aspiracji, wartości
i obyczajów dokonujące się kosztem eliminacji kultur regionalnych i narodowych.
Odrodzenie zainteresowań wsią wkomponowne jest we współczesne ten
dencje humanistyczne. Kwestionowanie trendów wyrosłych z oświeceniowej
myśli europejskiej (jednokierunkowego procesu racjonalizacji, laicyzacji, desakralizacji, detradycjonalizacji) zmienia również nastawienie do wsi. Skłania
do wnikliwej analizy podłoża jej kultury, jej systemów pojęciowych, mechaniz
mów, filozofii życia. W socjologii wsi pojawiają się prace świadczące o akty
wizacji spółdzielczości, samorządu lokalnego, odnowie więzi społecznej jako
więzi silnej, rzeczywistej, łączącej cechy wspólnoty i organizacji zdolnej tym
samym przeciwstawić się anomii, patologii i wyobcowaniu społecznemu. Ten
szczególny rodzaj więzi daje szanse dalszego rozwoju wsi, a wynikający stąd
nowy paradygmat badawczy zakłada respektowanie trzech zasad: efektyw
ności ekonomicznej, zdrowia ekologicznego i wartości przetrwania, inaczej
mówiąc, zharmonizowania sfery przyrodniczej i kulturowej z interesami eko
nomicznymi (Wieruszewska 1993a, s. 195). Procesy cywilizacyjno-kulturowe
stymulują wzmożone zainteresowanie przemianami świadomości, orientację
na inne wartości, które nie straciły swej atrakcyjności, lecz wydają się koniecz
ne dla ochrony ludzkiej kondycji w dobie rewolucji naukowo-technicznej
(Wieruszewska 1991, s. 97). Jednym z czołowych problemów teoretycznych
i praktycznych stają się tu społeczeństwa ruralne jako źródła odrodzenia
współczesnej cywilizacji przemysłowej oraz rewitalizacja środowisk rustykalnych.
Refleksja socjologiczna nad wsią i rolnictwem zwraca się ku problemom
zachowania i wykorzystania nieprzemijających, uniwersalnych wartości kultu
rowych społeczeństw chłopskich w procesach „uczłowieczenia" cywilizacji prze
mysłowej . Obecnie na Zachodzie wieś jako struktura zagrożona zaczyna być
chroniona, a nawet rekonstruowana w swym wymiarze przestrzennym, krajobra
zowym, architektonicznym, więzi społecznej i cech sprzyjających ożywieniu
patriotyzmu wobec małych ojczyzn (Wieruszewska 1993a, s. 196). Najnowsze
tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środo
wisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrze28
2 8
Świadczą o tym np. dwie monografie p o ś w i ę c o n e socjologii rumuńskiej i jej g ł ó w n e m u
przedstawicielowi Dymitri Gustiemu oraz socjologii słowackiej i jej twórcy Antonowi Stefankowi
(Kaleta 1993, s. 201-207).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
37
gania wsi: bądź w perspektywie „tradycyjnej ideologii wiejskiej", bądź też
„sektora usługowego wobec metropolii". Wyrazem tego jest także kampania
Parlamentu Europejskiego na Rzecz Rozwoju Środowisk Wiejskich (1987-1988)
oraz przedstawiony przez Europejski Ruch Odnowy Wsi i Małych Miast
w 1991 r. pierwszy całościowy program, będący rodzajem nowej ideologii
rustykalnej Europy. Poza samym programem i jego realizacją bardzo istotne jest
skupienie się wokół niego wielu polityków, dziennikarzy, naukowców, działaczy
społecznych itd. stanowiących rodzaj nowej, aktywnej formacji intelektualnej.
Charakter dotychczasowego rozwoju wsi w krajach uprzemysłowionych,
także w Polsce, okazał się kryzysogenny. Postępująca degradacja środowiska
przyrodniczego i kulturowego, zakłócenia wzrostu ekonomicznego, zrodziły
konieczność poszukiwania nowych paradygmatów rozwoju wsi, futurystycz
nych idei, których realizacja umożliwi poprawę szeroko rozumianej jakości
życia jej mieszkańców. Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu
modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i inter
pretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania
się w analizach procesów poprawy warunków i jakości życia ludności wiejskiej
kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi (Kaleta 1992, s. 13-15). Do
tychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów wsi i rolnictwa brały
pod uwagę głównie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno politycz
ne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała
egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same
działania dają w różnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym,
w którym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe,
społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemów cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w różnych sferach życia, od
warunków materialnych po sferę wartości i znaczeń.
Wieś ciągle stanowi „charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego",
w którym elementy wspólnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunków
i zasady współżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej
i stosunków ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienione
go porządku społeczno-gospodarczego jest szczególnie ważne poznawczo. Wobec
procesów zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie
wydaje się, że najbliższe naukowe refleksje dotyczące wsi będą skoncentrowane
z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfliktów, patologii,
odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, które akcentują ciągłość
i trwałość różnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać
0 „pułapce" paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia
analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego.
Na treść życia społecznego składają się bowiem: równowaga i zmiana, ład
1 konflikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby nato
miast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny
jako nieustannie „ruchome equlibrium".
�38
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
LITERATURA
Beskid L.
1993
Nowa rzeczywistość
ekonomiczna, [w:] Społeczeństwo
w transformacji...,
s. 23-25.
B r e n c z A.
1996
Społeczności
Ziem Zachodnich - Nowy paradygmat badawczy, [w:] Oblicza..., s. 160-172.
Buchowski M.
1996a
Jedna wieś, niejedna pieśń: Postawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej, [w:] Oblicza...,
1996b
Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne
s. 102-128.
ności lokalnej w Wielkopolsce,
1996c
Słowo
wstępne:
Bukraba-Rylska
1992
studium przypadku
społecz
Berlin.
antropologia a zmiana systemowa, [w:] Oblicza..., s. 1-6.
I.
Badanie kultury a odbudowa tożsamości
wsi współczesnej,
[w:] Odnowa wsi..., s. 133-157.
Ciągłość...
1974-1976
Ciągłość
i zmiana tradycji kulturowej, S. Nowak (red.), Warszawa, t. 1-2.
C o n t e E . , G i o r d a n o С.
1996
Bezdroża
Domański
zagubionej wiejskości.
Refleksje o postsocjalizmie,
[w:] Oblicza..., s. 78-101.
i in.
1992
Społeczeństwo
bez reguł, [w:] Społeczeństwo
w transformacji..., s. 143-169.
D z u n W.
1993
Społeczno-ekonomiczne
aspekty rozwoju wsi w warunkach gospodarki rynkowej, [w:]
Wieś i rolnictwo na..., s. 38-56.
Gorlach K.
1987-1988
Socjologia wsi - potrzeba nowej perspektywy, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 22, s. 29-39.
G o r l a c h K . , S e r ę g a Z.
1991
Rodzinna własność
rolna w procesie transformacji ustrojowej, „Studia Socjologiczne",
n r 3 ^ ł (122-123), s. 93-105.
1993
Socjologiczne aspekty przeobrażeń
rolnictwa rodzinnego w Polsce, [w:] Wieś
polska...,
s. 11-27.
G o r y ń s k a В., G a l o r Z.
1987-1988
Cechy aksjologiczne
koncepcji zmian społeczeństw
wiejskich, „ R o c z n i k i Socjologii
Wsi", t. 22, s. 17-28.
G r a d J.
1996
Obyczaj jako zwierciadło
przemian społeczno-kulturowych,
[w:] Oblicza..., s. 26-36.
Halamska M.
1986
Przemiany wsi i rolnictwa interpretacji socjologicznych ciąg dalszy, [w:] Wieś i rolnic
two..., s. 117-127.
1991
Chłopi polscy na przełomie
1993
Rodzinni producenci rolni a społeczeństwo,
epok, Warszawa.
[w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 166-192.
Jagiełło-Łysiowa E.
1992
Wieś - refleksje nad modelem rozwoju, [w:] Odnowa..., s. 47-77.
J a s i e w i c z Z.
1996
Rodzina i krąg familijny w Polsce, [w:] Oblicza..., s. 66-77.
K a l e t a A.
1992
Podstawowe
założenia
odnowy obszarów
wiejskich
Europy,
[w:] Odnowa
wsi...,
s. 13-46;
1993
Społeczeństwo
rolnicze
a odnowa
cywilizacji
przemysłowej,
[w:] Wieś
polska...,
s. 201-207.
Kempny M.
1993
Poscriptum.
O potrzebie
wymiar..., s. 291-303.
analizy kulturowej
w czasach przełomu,
[w:]
Kulturowy
�39
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
1996
Tradycja wobec zmiany. Do czego tradycja kulturowa może służyć
badaczom
trans
formacja , [w:] Oblicza..., s. 7-18.
K o m e n d e r a A.
1986
O zastosowaniu pojęć
typologicznych w badaniach przeobrażeń
wiejskich
społeczności,
„Studia Socjologiczne" nr 4 (103), s. 7.
Kolarska-Bobińska L.
1994
Aspirations,
Values and Interests. Poland 1989-94, Warsaw.
Kulturowy...
1993
Kulturowy
wymiar przemian społecznych,
A . Jałowska, A . Kempny, E . T a r k o w s k a
(red), Warszawa.
Ł e p k o w s k i T.
1990
O problemie rewolucji w Polsce w latach 1944-1989,
Milic-Czerniak
1993
„Odra" nr 1, s. 18.
R.
Zróżnicowanie
sytuacji
w transformacji...,
ekonomicznej
gospodarstw
domowych,
[w:]
Społeczeństwo
s. 25-27.
N o w a k P.
1993
O samoidentyfikacji
społeczności
właścicieli
rodzinnych gospodarstw rolnych (Studium
wiejskich w latach 1987-1991),
wybranych
[w:] Wieś polska..., s. 127-140.
N o w a k S.
1976a
Uwagi o problematyce
1976b
Podsumowanie ważniejszych
i metodzie badań,
rezultatów
[w:] Ciągłość...,
s. 1-16.
badań, [w:] Ciągłość...,
s. 588-611.
Oblicza...
1996
Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne
transformacje społeczno-kulturowe.
M . Buchow
ski (red.), M i ę d z y c h ó d .
Odnowa...
1991
Odnowa wsi. Między
mitem a nadzieją,
M . Wieruszewska (red.), Warszawa.
Ostrowski L.
1992
Procesy dostosowawcze
w infrastrukturze wsi, [w:] Wieś polska..., s. 61-74.
P i l i c h o w s k i A.
1993
Dane i pożądane
kształty
struktury agrarnej, czyli o uwarunkowaniach
przekształceń
strukturalnych polskiego rolnictwa, [w:] Wieś polska..., s. 37-46.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i A.
1996
Adaptacja
na odległość.
Polonia Amerykańska
wobec zmian w kraju ojczystym,
[w:]
Oblicza..., s. 129-144.
R o s n e r A.
1994
Rychard
1993
Rolnicy o własnej sytuacji w kraju, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 193-205.
A.
Społeczeństwo
w transformacji: koncepcja i próba syntezy analiz, [w:]
w transformacji...,
Społeczeństwo
1993
w
Społeczeństwo
s. 5-20, Warszawa.
transformacji...
Społeczeństwo
w transformacji.
Ekspertyzy
i studia, A . Rychard, M . Federowicz
(red.), Warszawa.
Szacki J.
1983
Historia myśli socjologicznej,
Warszawa.
S z t o m p k a P.
1994
Teorie zmian społecznych
a doświadczenia
polskiej
transformacji, „Studia Socjolo
giczne", nr 1 (132), s. 9-17.
Tarkowska E.
1993
Temporalny wymiar przemian zachodzących
w Polsce, [w:] Kulturowy wymiar..., s. 87-100.
T u r o w s k i J.
1986
Przemiany
s. 87-116.
wsi i rolnictwa - interpretacje
socjologiczne,
[w:] Wieś
i
rolnictwo...,
�40
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Turowski
1970
J., B o r n u s A.
Drogi modernizacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi województwa
skiego, W r o c ł a w .
Lubel
Warunki...
1990
Warunki życia ludności wiejskiej w latach 1985-1989, Warszawa.
Wieruszewska M.
1986
Tożsamość kulturowa w badaniu wsi i rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo..., s. 142-155;
1991
Wieś w poszukiwaniu całości spoleczno-kulturowej, Warszawa.
1992a
Ewolucja chłopskiego systemu wartości a ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej,
[w:] Odnowa wsi.., s. 158-177.
1992b
Wstęp, [w:] Odnowa wsi..., s. 7-12.
1992c
Zakończenie,
[w:] Odnowa wsi..., s. 179-186.
1993a
Odnowa wsi-mit
czy nadzieja?, [w:] Wieś polska..., s. 193-200.
1993b
Wstęp, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 7-9.
1993c
Zakończenie,
[w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 259-264.
Wieś i rolnictwo...
1986
Wieś i rolnictwo - Stan i perspektywy. Materiały sesji naukowej honorującej
Siedem
dziesięciolecie
prof, dr Dyzmy Gałaja, pod red. Tadeusza Hunka, W r o c ł a w .
Wieś i rolnictwo na...
1993
Wieś
Wieś i rolnictwo na rozdrożu?
(red.), Warszawa.
polska...
1993
Wieś polska
Kraków.
W o ś A.
1993
w procesach
I . Bukraba-Rylska,
transformacji
ustrojowej,
J . Stacewicz, M.Wieruszewska
K . Gorlach, Z . Seręga (red.),
Strategiczne dylematy rozwoju polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 10-23.
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
PEASANT SOCIETY A N D SYSTEMIC TRANSFORMATIONS
Summary
Since the turn of the 80's and 90's systemic transformations both in Poland and i n other
post-communist countries have been the leading subject for social studies (as well as press
publications).
Radical change of political and economic system requires scientific description and explana
tion of the people's response to it - the behaviour and attitudes of particular social groups and
categories. That can allow for diagnosis of further attitudes of the population in each of those
countries. First results of a general survey wand exploration have already been published. They
often point to divergence of former presumptions, theoretial hypotheses and actual individual and
collective behaviour. That first research resulted in criticism of the earlier approaches and called
for a new paradigm.
Special meaning has been attached to the problem, how rural populations were affected by
the transition.
I n this article the author discusses the main theoretical and methodological framework of
social studies concerning peasant society at the time of systemic change. She presents the model
image of that society created with the methods specific to social studies. She suggests new
assumptions and postulates verified by recent field studies together with theoretical suggestions
suited to new approaches in social and human sciences.
Consideration of peasant society is situated within the context of social transformation in
Poland in general.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb91b7997336eb2bdd5adc74e932968b.pdf
f949621c0308bdcb600016a11acb693b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1077
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1982
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:989
Title
A name given to the resource
Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.69-128
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2
P L I S S N 0071-1861
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ.
SZTUKA LUDOWA W IDEOLOGII I ŚWIADOMOŚCI
SZLACHECKO-INTELIGENCKIEJ
(OD OŚWIECENIA PO NEOROMANTYZM) *
Problematyka polskiej sztuki ludowej zajmuje umysły badaczy od
wielu dziesiątków lat. Podejmowana jest ona już w końcu X V I I I stule
cia przez ówczesnych zbieraczy pamiątek narodowych, artystów, czoło
wych humanistów epoki czy etnografów. Ich osobiste zainteresowania,
indywidualne predyspozycje, przynależność do określonych kręgów k u l
turalnych i artystycznych, a także otwartość na prądy kulturalno-spo
łeczne (zarówno krajowe, jak i zagraniczne) decydowały o zakresie
i sposobie ujmowania tego zagadnienia, uwypuklaniu takich czy innych
dziedzin, form i cech ludowej twórczości artystycznej oraz pytaniach
badawczych.
Niniejsze opracowanie stawia sobie za cel zwrócenie uwagi na szcze
gólne znaczenie polskiej sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckich kon
cepcjach i programach gospodarczych, społeczno-politycznych oraz na
rodowościowych od Oświecenia po Neoromantyzm. Odzwierciedlały one
postawy świadomościowe i ideologiczne głównie innych — poza chłop
ską — warstw społecznych.
W języku polskim termin świadomość posiada kilka znaczeń. Między
innymi określa on wiedzę (czyli świadomość) o własnej odrębności . Po
sługiwać się nim będziemy przede wszystkim w odniesieniu do grupy
społecznej, a tylko w nielicznych przypadkach w stosunku do jednostek.
Postawa taka uwarunkowana została ścisłym związkiem świadomości
z ideologią rozumianą jako „system poglądów wyrastających z warun
ków życia określonej grupy społecznej i stanowiących podstawę myślo
w ą jej działania" . Polska sztuka ludowa była i jest nadal, jak każde
1
2
* Artykuł ten jest I częścią większej całości poświęconej społecznym funkcjom
sztuki ludowej opracowanej przez autorkę w Zakładzie Etnografii I H K M P A N
w Warszawie w ramach problemu MR.III.5.(III.6.1). W następnych zeszytach „Et
nografii Polskiej" starać się będziemy o zamieszczanie dalszych części tego cyklu.
Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 815.
J . W i a t r , Społeczeństwo,
Warszawa 1964, s. 455.
1
!
�70
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
zjawisko kulturowe, faktem społecznym, którego zaistnienie i rozwój
możliwe było tylko dzięki istnieniu zbiorowości ludzkiej , w t y m kon
kretnym przypadku warstwy chłopskiej.
Polska sztuka ludowa powstała w określonych warunkach historycz
no-społecznych, w jakich żyła ogromna część narodu — warstwa chłop
ska — ale już w I połowie X I X stulecia zjawisko to osiągnęło szeroki
rezonans społeczny wśród innych grup i warstw wykorzystujących je
do budowania własnych koncepcji ideologicznych. Specyficzna sytuacja
narodu pozbawionego własnej państwowości w momencie kształtowania
się tegoż narodu sprawiła, że sztuka ludowa znajdowała przez wiele
dziesiątków lat trwałe miejsce w ideologii szlachecko-inteligenckiej
i mieszczańskiej (później — w okresie I I Rzeczypospolitej — również
inteligencji chłopskiej), stając się niejednokrotnie podstawą myślową
masowego działania tych grup społecznych na polu gospodarczym oraz
walki społeczno-politycznej i narodowowyzwoleńczej.
Zadaniem naszym nie jest wyodrębnienie i zanalizowanie poszcze
gólnych poglądów na temat sztuki ludowej czy też kierunków zaintere
sowań badawczych, ale ukazanie do jakich jej wartości i elementów od
woływano się w licznych koncepcjach i programach gospodarczych, spo
łeczno-politycznych czy artystycznych. Przy tym starać się będziemy
0 uwzględnienie kontekstu kulturowego, założeń, celów i działań po
szczególnych obozów i ugrupowań społeczno-politycznych czy kierun
ków społeczno-kulturalnych oraz warunków historycznych, w jakich for
mowały się i funkcjonowały te koncepcje, w których sztuka ludowa
zajmowała niepoślednie miejsce. Zaznaczyć jednak należy, iż niejedno
krotnie zdarzało się, że główne myśli i poglądy na temat sztuki ludo
wej były wynikiem intelektualnych przemyśleń liderów danego kierun
k u (np. S. Witkiewicza) czy genialnych indywidualności (пр. С. K. Nor
wida) przejętych przez szersze grono ich wyznawców i ze względu na tę
ich rolę zostały w opracowaniu szerzej rozwinięte.
W pracy skoncentrowano się głównie na tych programach społeczno-ekonomicznych, politycznych i kulturalnych, które zagadnienia sztu
k i ludowej wysuwały na plan pierwszy w walce o kulturę narodową
1 miejsce w niej kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Dlatego też
uwzględniono przede wszystkim stanowiska reprezentatywne, charakte
rystyczne dla modeli ideologicznych (rekonstruowanych dla takich kie
runków, jak Romantyzm, Pozytywizm i Neoromantyzm), a nie pełny
ich rejestr zawierający różniące się jedynie w szczegółach poglądy.
Zakres przedmiotowy pojęcia sztuka ludowa jest bardzo szeroki. Mie
ści się w nim bowiem między innymi zarówno folklor muzyczny, jak
i taneczny, cała bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana
gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą). Tematem
3
:
S. C z a r n o w s k i ,
Dzieła,
t. 2, Warszawa 1956, s. 227.
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
71
LUDOWEJ
naszego szczegółowego zainteresowania będzie właśnie artystyczna dzia
łalność plastyczna ludności wiejskiej — i w tym znaczeniu posługiwać
się będziemy terminem sztuka ludowa — a ściślej określenie, jakie
odbicie w postawach ideologicznych i świadomościowych, głównie szla
checkich i inteligenckich, znalazł fakt jej istnienia, oraz ustalenie, czy
możemy mówić o wpływie tych reprezentatywnych postaw na kon
kretne poczynania praktyczne w dziedzinie gospodarczej, społeczno-po
litycznej i kulturalnej.
Liczba definicji sztuki ludowej urasta do kilkudziesięciu. Są wśród
nich takie, które ujmują zjawisko genetycznie, morfologicznie, morfologiczno-genetycznie, funkcjonalnie, strukturalnie. Są też takie, gdzie
akcentowano osobę twórcy, sposób tworzenia, zakres oraz charaktery
styczne cechy dzieła, rolę odbiorcy czy sposób przekazu. Na tym miej
scu nie będziemy i m poświęcali więcej uwagi odsyłając zainteresowanych
do bogatej literatury przedmiotu . Nie będziemy zastanawiać się r ó w
nież nad pytaniem, czym była sztuka ludowa dla społeczności wiejskiej
w okresie jej szczytowego rozwoju, jaki przypada na pierwsze lata po
zniesieniu pańszczyzny, ponieważ jest ono przedmiotem oddzielnych za
interesowań autorki.
Opierając się na współczesnych kryteriach klasyfikacyjnych stwier
dzić należy, iż wachlarz przedmiotów zaliczanych do sztuki ludowej jest
niezwykle szeroki i różnorodny. Obejmuje bowiem obok architektury
drewnianej, sprzętarstwa, tkactwa, stroju, wyroby przemysłu tzw. do
mowego i wiejskich oraz małomiasteczkowych rzemieślników, garnca
rzy, wędrownych obraźników, rzeźbiarzy, działalność upiększającą i zdob
niczą w obrębie domu i poza nim (kwiatki, girlandy, wycinanki, wzory
z piasku) oraz efekty pracy jednostek wyjątkowo uzdolnionych repre
zentujących wyższy od przeciętnego poziom artystyczny itd. i t d .
Zdaniem wybitnego znawcy tematu — A. Jackowskiego — na współ
czesne pojęcie sztuki ludowej składają się:
4
5
,,a) tradycyjna twórczość powszechna w domach na w ł a s n e potrzeby (np.
zdobnictwo wnętrz, malowanie domów, sypanie w z o r ó w piaskiem, tkactwo odzie
żowe, pewne dziedziny plastyki obrzędowej, jak np. malowanie pisanek); b) wy
roby rękodzielników wiejskich na potrzeby swojej i okolicznych wsi (np. kowali,
krawców, bednarzy, rzeźbiarzy, snycerzy); c) wyroby rzemieślników z ośrodków
wiejskich i m a ł y c h miasteczek wykonywane m.in. na potrzeby społeczności wiej4
Definicje sztuki ludowej stworzyli m.in. J . S. В y s t r o ń, Etnografia Polski,
Warszawa 1947, s. 119; E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce,
t. 3, Warszawa 1932, s. 345, 416; H . S c h r a m m ó w n a , Uwagi o sztuce ludo
wej, Wilno 1926, s. 3-4; t e j ż e , Sztuka ludowa, Wilno 1939, s. 1; T. S e w e r y n ,
Rozdroża
sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 18, 49, 57; S. S z u m a n, Psychologia
twórczości
artystycznej
ludu, „Przegląd Warszawski", t. 2: 1925, s. 281-288; po
nadto T. Dobrowolski, J . Grabowski i K . Piwocki.
Szerzej na temat tych kryteriów pisze A. J a c k o w s k i , Polska sztuka
ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981.
5
�72
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
skiej zgodnie z jej poczuciem estetycznym (np. garncarzy, stolarzy, w y t w ó r c ó w
zabawek, cukierników) i sprzedawane na targach i jarmarkach; d) wyroby ośrod
k ó w kultowych, produkujących dla pątników dewocjonalia, przedmioty kultu,
obrazy, rzeźby, drzeworyty, sprzedawane na miejscu bądź rozwożone po kraju;
e) twórczość jednostek szczególnie utalentowanych, wykonywana przede wszyst
kim z pobudek w e w n ę t r z n y c h (zwłaszcza rzeźba kultowa)" .
e
Zaznaczyć należy, iż „odkrycie" wszystkich dziedzin sztuki ludowej
nie nastąpiło^ od razu i w jednym czasie. Np. artyzm stroju ludowego
był dla przeciętnego inteligenta miejskiego od dawna niekwestionowaną
oczywistością, gdy z kolei obrazy na szkle musiały czekać jeszcze długie
lata na swego odkrywcę i propagatora.
Przytoczone wyżej zdania jasno wskazują na inteligencki rodowód
stosowanych i obowiązujących do dziś kryteriów kwalifikowania przed
miotów artystycznej twórczości ludowej. Widzimy, iż większość przed
miotów wytwarzanych przez środowisko wiejskie, obecnie zaliczanych
do sztuki ludowej (np. architektura, tkactwo, ceramika, sprzętarstwo,
strój itp.), należało do utylitarnych, spełniających określoną funkcję
użytkową, częstokroć połączoną z funkcjami innymi, jak np. prestiżową
czy kultową. Sztuka jako samodzielna wyizolowana wartość nie była
znana środowisku wiejskiemu, a satysfakcję estetyczną wiązano z od
miennymi wartościami uszeregowanymi w specyficzną hierarchię, różną
od kanonów sztuki warstw oświeconych. Stąd też szereg przedmiotów
uznanych przez entuzjastów kultury ludowej za sztukę nigdy za tako
wą nie była uważana w ich własnym środowisku wiejskim i odwrotnie.
Na fakt ten zwracał już uwagę K. Moszyński w Kulturze ludowej Sło
wian, gdy pisał;
„... należy podkreślić jednak jak najsilniej, że bynajmniej nie wszystkie wy
twory ludowej kultury przez nas, inteligentów, zaliczane do sztuki mają w oczach
ludu wartość estetyczną jako cechę najważniejszą czy wyłączną. Ani też mowy
być nie może o wyłącznie obiektywnych przesłankach, w e d ł u g których można by
ściśle oddzielać — w duchu interpretacji ludowej — wytwory sztuki od w y t w o r ó w
innych" '.
O wartości tych przedmiotów decyduje wyłącznie lud, chociaż jego
ocena bywa często niezbyt miarodajna, ponieważ nierzadko oddzielenie
walorów jednego i tego samego przedmiotu, ale umieszczonego w róż
nych miejscach, jest praktycznie niemożliwe (np. ten sam przedmiot
może zdobić, bronić przed złymi mocami, ochraniać itp.). Zagadnienie
sztuki w kulturze warstwy chłopskiej opracowywane jest oddzielnie.
Dlatego też na tym miejscu nie będziemy poświęcać mu więcej uwagi.
Aby w sposób możliwie pełny ukazać miejsce sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckiej ideologii społecznej, należało wykroczyć poza opra6
A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, maszynopis, Archiwum
Etnografii I H K M P A N w Warszawie.
P o s ł u g u j ę się wydaniem 2, t. 2, Warszawa 1968, s. 45.
7
Zakładu
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
LUDOWEJ
73
cowania o sztuce ludowej sensu stricto i sięgnąć do prac publicystycz
nych, licznych k r y t y k literackich, tekstów przemówień, programów ar
tystycznych i prasy (szczególnie czasopism: „Czas", „Kraj", „Prawda",
„Głos", „Ateneum", „Przyjaciel Ludu", „Wieniec i Pszczółka", „Zorza",
„Przegląd Zakopiański" i innych), a nawet niejednokrotnie do literatury
pięknej, ponieważ wszystkie te gatunki literackie stanowią odbicie świa
domości społecznej oraz oręż w walce politycznej .
8
K U L T U R A I S Z T U K A W A R S T W Y CHŁOPSKIEJ
W D O B I E OŚWIECENIA I R O M A N T Y Z M U
9
Istnienie zjawiska rozwiniętej sztuki l u d o w e j datowane jest w na
szym kraju już na schyłkowe lata X V I I I stulecia. Mimo to ani intele
ktualna myśl społeczna Oświecenia, ani Romantyzmu nie zwróciła je
szcze baczniejszej uwagi na artystyczną twórczość plastyczną ludności
wiejskiej, a t y m bardziej nie próbowała włączyć jej w orbitę koncepcji
społeczno-politycznych czy gospodarczych. Problem ten pozostawiono
następnym pokoleniom, kierując swoje zainteresowania na inne dzie
dziny życia i kultury wsi polskiej, które w tym czasie były centralnym
obiektem uwagi magnackich i szlacheckich humanistów. Niemniej jed
nak już w okresie Oświecenia i Romantyzmu wykształconych zostało
szereg myśli i poglądów (odnoszących się do kultury ludowej), które
przetrwały nieraz dziesiątki lat, zanim zostały zadaptowane przez szlachecko-inteligenckie koncepcje sztuki narodowej, stając się tym samym
integralną składową świadomości i ideologii społecznej. Dlatego też na
szym 'punktem wyjścia będzie ustalenie, jakie z nich miały podstawowe
znaczenie dla przyszłych koncepcji społeczno-gospodarczych i społecz
no-politycznych dotyczących miejsca sztuki ludowej w kulturze narodu.
Artystyczna działalność plastyczna ludności wiejskiej została do
strzeżona na skutek tych samych przesłanek, jakie wywołały pragnienie
poznania całej kultury warstwy chłopskiej. Odkrycie jej jest jednak
znacznie przesunięte w czasie, dokonane niejako na marginesie zainte
resowań innymi dziedzinami kultury ludowej (w tym głównie folklo
rem). Pierwotnie pojawia się w I połowie X I X stulecia głównie
w aspekcie polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów przez
zwrócenie uwagi na konieczność podniesienia gospodarki na wsi m.in.
przez popieranie tzw. przemysłu ludowego czy przemysłu domowego.
8
Szczegółowe ich omówienie zamieściła autorka w przygotowanym oddzielnie
w 1979 r. 120-stronicowym stanie badań nad polską sztuką ludową, znajdującym
się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. W przedstawio
nym opracowaniu o d w o ł y w a ć się będziemy jedynie do przypisów.
Z jej charakterystyczną, wykształconą formą, przyjętą współcześnie za cechę
znamienną dla całej sztuki ludowej.
9
�74
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Samo zainteresowanie życiem i kulturą warstwy chłopskiej miało
swoje źródło w ogólnych prądach epoki Oświecenia, wśród których zna
czenie największe odgrywała tzw. kwestia chłopska, czyli walka mas
ludowych o właściwe miejsce w strukturze narodu, przejawiająca się
w dążeniu do zniesienia pańszczyzny i przeprowadzenia reform społecz
nych oraz ściśle z nią związany proces kształtowania się nowoczesnego
narodu.
Kwestia chłopska —• jako centralny problem społeczny — znajduje
wyraźne odbicie w polskiej myśli społecznej i politycznej począwszy od
końca X V I I w. Dominuje też w całej publicystyce „dotyczącej przebu- /
dowy ustroju chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, występuje ona
zawsze, choć jest najczęściej podporządkowana sprawie utrzymania nie
podległości państwowej" . Ma ona priorytetowe znaczenie również po
rozbiorach kraju. Systematyczne studia nad kulturą wsi wiązały się w wa
runkach polskich przede wszystkim z ideami Oświecenia niosącymi ja
kościowo nowy stosunek do ludu przez głoszenie i wprowadzanie w ży
cie haseł polepszenia, sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów oraz zwią
zanym z nimi procesem kształtowania się nowoczesnego narodu — z jed
nej strony, z drugiej natomiast — z ideologią odrodzenia narodowego.
10
Proces kształtowania się nowoczesnego narodu datowany jest w na
szym kraju na przełom X V I I I i X I X stulecia. Wówczas to zmienia się
sens pojęcia „naród" obejmującego wyłącznie stan szlachecki, które
w t y m czasie „przekształca się w naród o nowoczesnym demokratycz
nym sensie" , w k t ó r y m lud uznany zostaje za jego składową część.
Każdy naród jest narodem dzięki swej kulturze, stąd też jednym z trwa
le utrzymujących się w centrum zainteresowań problemów była rola
kultury ludowej w tworzącej się właśnie kulturze narodowej .
W I I połowie X V I I I w. po raz pierwszy w historii polskiej F. S. Je
zierski pisał, iż „pospólstwo rozróżnia narody, utrzymuje rodowitość
języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma, się jednostajnego spo
sobu życia" . Stwierdzenie to jasno formułuje pogląd, że główną siłę
ekonomiczną w społeczeństwie rolniczym stanowią chłopi, którzy są nie
tylko podstawą struktury państwa, ale równocześnie tylko „lud repre
zentuje polską kulturę etniczną, a zatem kultura ta ma pełne wartości
narodowe" .
u
12
13
14
1 0
A. W o ź n i a k , Źródła zainteresowań
ludoznawczych
w ideologii
polskiego
Oświecenia,
„Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 2, s. 37.
J . C h a ł a s i ń s k i , Tradycje
i perspektywy
przyszłości
kultury
polskiej,
Warszawa 1970, s. 53.
Por. J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974,
s. 264.
Cyt. za J . B u r s z t a , Kultura chłopska
•— ludowa a kultura
narodowa,
Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, s. 396.
Ibidem, s. 396.
1 1
1 2
1 3
14
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
75
LUDOWEJ
Stanowisko podobne zajęli również i inni publicyści tego okresu,
dzięki czemu powoli zaczęło ono zyskiwać prawo obywatelstwa w świa
domości inteligencji twórczej, a następnie w szerszych masach społe
czeństwa polskiego. Chłopi i ich kultura znaleźli się w centrum zain
teresowań badawczych również w ramach programu historii narodowej
realizowanego zgodnie z postulatami H . Kołłątaja, w myśl których zba
danie obyczajów ludu wiejskiego miało m.in. wzbogacić dzieje Polski,
dać odbicie zróżnicowań regionalnych kraju itd., stać się źródłem na
tchnienia dla inteligencji twórczej (szczególnie poetów i pisarzy). „Kul
tura ludu miała więc stać się częścią dziejów narodowych" . Dlatego
też szukano w niej takich wartości, które godne byłyby „postawienia ich
w rzędzie narodowych" .
15
16
Upadek Rzeczpospolitej Szlacheckiej i troska o przyszłość narodu
skierowała więc postępowych działaczy Oświecenia k u szerokim masom
ludowym. W dobie kształtowania się pojęcia nowoczesnego narodu do
szukiwano się w nich cech nie skażonych kosmopolityzmem, „zachowu
jących najwięcej — teoretycznie złożonych —- odrębności w stosunku
do narodów innych" ', stawiano znak równości między t y m co ludowe
i narodowe. Utrata niepodległości i dążenie do jej odzyskania w ra
mach samodzielnego bytu państwowego wymagały podkreślenia i n d y
w i d u a l n o ś c i n a r o d u . Dlatego też szukano
17
„autentycznych w ł a s n y c h pamiątek przeszłości w oryginalnej, zróżnicowanej,
barwnej kulturze różnych regionów kraju... Kultura ludowa utożsamiana przede
wszystkim z modelem życia chłopów tego czasu, przeciwstawiana podlegającej
w p ł y w o m kosmopolitycznym kulturze elity kraju, była uznana za skarbnicę wiedzy
o narodzie, jego genezie i osobliwościach. Była też miejscem, gdzie przechowały
.się wykorzystane przez tę elitę wzory oryginalnej twórczości ludności naszych
ziem" .
l s
Konsekwencją takiego stanowiska było, iż pewne elementy wizualne,
materialne i niematerialne kultury chłopskiej zaczęto świadomie i celo
wo włączać w obręb tak pojmowanej kultury narodowej (m.in. stroje
ludowe, t a ń c e ) .
19
16
Ibidem, s. 396.
Ibidem, s. 397.
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczasowych
pol
skich pracach etnograficznych,
[w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury
ludo
wej, t. 1, W r o c ł a w 1976, s. 24.
A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rze
czywistość,
Warszawa 1977, s. 7.
Dodać należy, iż w I I połowie X V I I I stulecia bardzo w y r a ź n i e zaznacza
.się na wsi polskiej wzbogacanie e l e m e n t ó w zdobniczych d o m ó w wiejskich. Chłop
skie wnętrza mieszkalne na Śląsku powszechnie są już w y p o s a ż a n e w znane
w c z e ś n i e j skrzynie malowane. Rośnie popyt na wyroby ludowych kaflarzy, zdo
biących wyrabiane kafle motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Na Dolnym Ś l ą s k u
pokrywa się zwierciadła olejnymi m a l o w i d ł a m i znajdującymi wielu chętnych na18
17
18
1 9
�76
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Ideologiczne prądy Oświecenia włączając do kultury narodowej k u l
turę „pospólstwa" zwróciły szczególną uwagę na jej f o l k l o r i z w y
c z a j e oraz w mniejszym stopniu gospodarkę . Epoka ta łącząca w so
bie postępowe treści społeczne z dużym ładunkiem czynnego patrio
tyzmu (czego szczególnie jaskrawym dowodem było Powstanie Kościusz
kowskie) stała się bezcennym dziedzictwem dla wieku X I X , ponieważ
stworzyła fundamenty chroniące k u l t u r ę narodową przed zatraceniem
w okresie zaborów. Wykształcone w t y m okresie elementy wspólnoty
narodowej umożliwiły bowiem dalsze jej kształtowanie się w dobie Ro
mantyzmu.
Romantyzm jako kierunek estetyczno-literacki charakteryzował się
na gruncie polskim ekspresją uczuciową, artystycznym nowatorstwem
oraz potężną zawartością treści ideologicznej, której ważnym elementem
była właśnie ludowość. Na naszych ziemiach był jednocześnie czymś wię
cej niż poetyką czy prądem estetycznym, a mianowicie postawą myślo
wą, której centralnym punktem odniesienia stała się i d e a w y z w o l e
n i a n a r o d o w e g o . Swój stosunek do sprawy narodu oraz wolności
określał każdy twórca romantyczny zarówno przez swoją sztukę, jak
i pracę badawczą.
Idea narodu pojmowana jako dążność do eksponowania w sztuce
i nauce kraju jego swoistych cech historycznych i psychicznych prze
nikała w t y m okresie nieomal całą kulturę europejską i jest cechą w y
różniającą nie tylko Romantyzm polski. Przeciwstawiona kosmopolityz
mowi Oświecenia, pełniła podwójną funkcję: łączyła i różnicowała. „Przez
swoją wspólność i samą obecność tworzyła więź kultury narodowej
z ogólnoeuropejską, przez swoją treść kształtowała odrębny charakter
szkół narodowych. Kultura powszechna migrująca ponad granicami
państw i narodów wchłaniała przede wszystkim te dzieła, które miały
wyraźne piętno narodowe" . Ta romantyczna idea narodowości wyra
stała z ruchu młodych klas społecznych i uciemiężonych narodów, z du
cha ich dążeń rewolucyjnych, wyzwoleńczych i antyabsolutystycznych.
Dlatego też uzupełnieniem jej stała się idea wolności.
Te dwie podstawowe idee (narodu i wolności) trafiły w Polsce na
grunt szczególnie podatny. W warunkach niewoli i politycznego rozdar
cia kraju Romantyzm polski był wyjątkowo predestynowany do odegra20
21
b y w c ó w , a w Małopolsce rozpowszechniają się obrazy na szkle, które zaspoka
jają potrzeby rynku krajowego, a nawet w y s y ł a n e są poza granice kraju. R ó w n o
cześnie jest to okres rozkwitu hafciarstwa, żelazorytnictwa i drzeworytnictwa
ludowego. Zjawiska te nie pozostają bez w p ł y w u na formowanie się poglądów
o oryginalności i w y j ą t k o w o ś c i kultury chłopskiej — spadkobierczyni i skarbnicy
kultury narodu.
W o ź n i a k , op. cit., s. 31-51.
J . J e d l i c k i , Kultura polska w dobie Romantyzmu, [w:] Historia Polski*
t. 2, Warszawa 1959, s. 146, oprać, zbiór, pod red. T. Manteuffla.
2 0
2 1
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
77
nia wiodącej roli w inspirowaniu walk narodowowyzwoleńczych i bu
dzenia uczuć patriotycznych. Zarówno w estetyce, jak i polityce oznaczał
się postawą buntowniczą i obrazoburczą.
Innym podstawowym elementem (obok idei narodu i wolności) po
stawy romantycznej było przeświadczenie o szczególnej misji artysty
i uczonego. Polscy twórcy romantyczni — niezależnie od zajmowanych
pozycji społecznoideowych — uważali za najszczytniejsze zadanie służ
bę narodowi, wyrażanie jego tęsknot i aspiracji. To nowe pojmowanie
społecznej i narodowej funkcji twórczości kulturalnej oddziaływało na
wszystkie elementy Romantyzmu, dla samych twórców bowiem najważ
niejszym — jeżeli nie jedynym — celem była sublimacja uczuć patrio
tycznych i budząca do czynu rola dzieła sztuki.
Mimo że Romantyzm był przede wszystkim prądem estetyczno-literackim, to jednak w odczuciu Polaków stanowił pewien system warto
ści ideowych, moralnych, filozoficznych i artystycznych. Jako nierozer
walny splot literatury i polityki zacierał granice „między poezją a filo
zofią", myślą społeczną czy publicystyką. Poeta mógł być równocześnie
ideologiem lub przywódcą politycznym... Czyn i słowa wzajemnie się
splatały i dopełniały. Literatura chciała być (i była) odczytywana jako
polityczne przesłanie, apel do działania czy recepta na aktualne proble
my narodu" .
Romantyzm polski charakteryzowała supremacja literatury, odgry
wającej w tym czasie szczególną rolę w kulturze kraju. Literaturę tę
zaś cechuje ludowość, narodowość i historyzm. Ludowość uważana jest
za dobro narodowe zarówno w sensie oryginalnej twórczości ludowej
w postaci poszczególnych gatunków folkloru, jak też efektu przetwarza
nia folklorystycznego autentyku przez działalność twórczą. Powszechne
przekonanie, iż ludowy autentyk zawiera w sobie wielkie wartości h i
storyczne, ponieważ jest reliktem pierwszego okresu literatury narodo
wej, przechowanym wiernie w tradycji warstwy chłopskiej sprawiło,
że poezja romantyczna została przepojona ludowością. „Przetworzony
artystycznie folklor stał się organiczną częścią kultury narodowej, a stąd
dorobkiem ogólnoludzkim" .
Triumfalne wkroczenie folkloru do literatury romantycznej S. Czar
nowski komentuje w ten sposób:
22
23
„nie folklor jako taki jest tam najważniejszy. Sprawa narodowa stoi ponad
wszystkim. Ale w ł a ś n i e z ludem, a zwłaszcza z masami ludu wiejskiego wiąże
swoje patriotyczne nadzieje większość przodujących pisarzy. Pisarze ci wyobra
żają sobie, że w ludzie odnajdą nieskalane źródło młodości, które karmiło Polskę
w ciągu dziesięcioleci, a do którego drogę zgubili ich bezpośredni poprzednicy...
Następuje więc zwrot ku folklorowi i pod w p ł y w e m myśli demokratycznej tutaj
2 2
L . K a m i ń s k i , Romantyzm a ideologia. Główne
ugrupowania
Drugiej Rzeczypospolitej
-wobec tradycji romantycznej
Wrocław 1980,
B u r s z t a , Kultura chłopska...,
s. 397.
2 3
polityczne
s. 5.
�78
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
szuka się źródeł narodowej oryginalności... cała ta plejada poetów i pisarzy,
wśród których błyszczą największe nazwiska polskiej literatury, zgodna jest co
do tego, by nie uronić z dziedzictwa idei przekazanego przez przeszłość, a wzbo
gacanego co dzień nowymi zdobyczami ludzkiego ducha. Nie żeby chcieli po pro
stu sprowadzić życie intelektualne narodu do życia ludu wiejskiego. Przeciwnie,
nie chcą nic stracić z dziedzictwa pozostawionego przez przeszłe pokolenia i prag
ną owo dziedzictwo wzbogacić nie tylko tym co sami stworzą, ale i tym, co zbiorą
w nurcie idei i w przemianach form na całym świecie"' .
24
W tworzącej się w t y m czasie kulturze narodowej sprawa ludu —
jako składowego elementu narodu oraz rola jego kultury w kulturze
ogólnonarodowej — była w centrum zainteresowania inteligencji, sta
wiającej sobie za cel „powiązanie wszystkich stanów i warstw w jedną
społeczność n a r o d o w ą " . Jego realizacja wymagała znalezienia „takich
treści, które by mogły obejmować całość społeczeństwa i tę całość spa
jać wspólnymi więzami... inaczej mówiąc zasady integracji narodowej.
Ponieważ w sytuacji utraty niepodległości nie mogła to być siła poli
tyczna i jawne propagowanie idei państwa, zasadą integracji stała się
idea narodu i powiązana z nią ściśle idea kultury narodowej" . Twórcy
Oświecenia i Romantyzmu wykorzystywali głównie ludowe treści fol
klorystyczne dla budzenia poczucia świadomości narodowej, narodowej
integracji i patriotyzmu. I dopiero Neoromantyzm — bogatszy o do
świadczenia poprzednich myślicieli i humanistów — zapoczątkował
i triumfalnie wprowadził do kultury ogólnonarodowej ludową sztukę.
Zanim to jednak nastąpiło zainicjowane w dobie Oświecenia poszukiwa
nia treści ogólnonarodowych w coraz to liczniejszych elementach k u l
tury warstwy chłopskiej skierują się również w stronę ludowej sztuki,
która w latach późniejszych stanie się jednym z najtrwalszych ogniw
kultury i tradycji narodowej szeroko uwzględnianym w koncepcjach
społeczno-gospodarczych i kulturalnych.
25
26
Już w I połowie X I X stulecia padają głosy domagające się uprawia
nia sztuki odzwierciedlającej życie naszego chłopa. Np. J. Kenig —
k r y t y k artystyczny i publicysta „Gazety Warszawskiej" jako jedną
z dróg wyjścia dla polskiego malarstwa widzi podejmowanie t e m a t y
k i w i e j s k i e j , przyjmując za wzór do naśladowania malarstwo fran
cuskie przedstawiające scenki rodzajowe z życia wieśniaków bretońskich.
Dyskusja dotycząca stosunku do tematu ludowego przybrała na sile
w różnych środowiskach artystycznych w 1845 r. w związku z wysta
wą warszawską. Szczególnie żywo polemizowano na łamach „Pielgrzy
ma" i „Tygodnika Petersburskiego". W latach 40-tych X I X stulecia po
stulat malarstwa ludowego czy też narodowego rozumianego zazwyczaj
" W . B i e ń k o w s k i , Poprzednicy
Oskara Kolberga
na
znawczych w Polsce. Podłoże
społeczne
początków
etnografii
1956, s. 99—100.
B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 399.
Ibidem, s. 399.
2 5
26
polu badań
ludo
polskiej, Wrocław
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
79
LUDOWEJ
jako „swojskość" tematu i stylu stał się centralnym punktem zaintere
sowań, polemik i dyskusji. Społeczną funkcję sztuki starali się pod
kreślać lewicowi krytycy i pisarze. S. Goszczyński ubolewał, iż sztuki
piękne w Polsce „nie stworzyły jeszcze szkoły narodowej" i nie za
jęły przeznaczonego im „apostolskiego stanowiska" . Ożywiona polemi
ka prasowa rozgorzała w latach 1844-1846 na temat pozycji społecznej
artystów. „Krzyżowały się w tych sporach opinie bardzo sprzeczne,
wychodzące z różnych orientacji politycznych (Grabowski, Ziemięcka,
Kraszewski, Kremer, Libelt, Goszczyński, Dembowski i inni), panowała
zgoda tylko co do tego, że malarstwo i kultura plastyczna w Polsce zo
staje znacznie w tyle za życiem literackim i muzycznym" .
27
28
29
Właśnie w okresie romantyzmu dojrzewa do realizacji jedno z haseł
oświeceniowych; polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów.
Fakt ten ma dla naszych rozważań szczególne znaczenie, ponieważ po
raz pierwszy upatruje się podniesienia gospodarki wiejskiej na drodze
popierania przemysłu domowego (termin ten obejmował, jak wiemy,
szeroko pojmowaną sztukę ludową). Praktycznie realizacja tego postu
latu ograniczała się jednak głównie do działalności wystawienniczo-handlowej (m.in. wzorem innych krajów powszechnych wystaw rolniczoprzemysłowych o zasięgu najpierw lokalnym, a później i szerszym) oraz
kolekcjonerskiej (m.in. czołowi humaniści okresu dążą do zgromadzenia
licznych materiałów i okazów etnograficznych kultury materialnej i pla
stycznej). Jest to jednak pierwszy krok na drodze budowania szerszej,
samodzielnej koncepcji gospodarczo-społecznej o charakterze politycz
nym na podstawie sztuki ludowej. Koncepcji, której realny i pełny
kształt nada myśl pozytywistyczna, a która lata świetności przeżywa
nieprzerwanie do wybuchu I I wojny światowej i której pewne elementy
są żywotne do dnia dzisiejszego.
Najogólniej mówiąc idea wystaw przemysłowo-rolniczych — zro
dzona pod koniec X V I I I w. we Francji — miała w swych założeniach
demonstrowanie osiągnięć gospodarczych w dziedzinie przemysłu, rze
miosła oraz rolnictwa, celem podniesienia wymiany handlowej, ściągnię
cia kapitałów, zapewnienia zbytu towarom rodzimej produkcji itp. Rów
nież w Polsce powodem głównym ich organizowania były względy eko
nomiczne, wśród których specjalne znaczenie miało zapewnienie zbytu
drobnemu przemysłowi i rzemiosłu wiejskiemu przez szerokie jego pro
pagowanie i eksponowanie, aby tą drogą poprawić sytuację społecznogospodarczą mieszkańców wsi. Równocześnie częstokroć zdarzało się, że
bogato reprezentowane na nich okazy z zakresu przemysłu i sztuki
ludowej stawały się bodźcem do ich gromadzenia. Eksponowane zbiory
stawały się zaczątkiem działów etnograficznych w muzeach przemysło2 7
28
29
J e d l i c k i , op. cit., s. 174.
Ibidem, s. 174.
Ibidem, s. 189.
�80
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wo-rolniczych, gdzie służyły początkowo — w myśl idei ruskinowskich —
za wzory dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Na przykład już od
I I połowy X I X stulecia obserwujemy coraz częściej łączenie sztuki ludo
wej z programem rozwoju polskiego rzemiosła i przemysłu artystycz
nego.
Pierwszą wystawę przemysłowo-rolnicza na ziemiach polskich ot
warto w Warszawie w 1821 r. Chociaż skromna pod względem ilości
eksponatów, pokazywała już wszystkie niemal dziedziny wytwórczości
krajowej, a w tym i wiejskiego przemysłu domowego reprezentowanego
przez kilka wyrobów garncarskich i tkackich . Od tego czasu podobne
wystawy odbywały się w Warszawie co kilka lub kilkanaście lat. Po
1850 r. zaczęto je organizować również w innych miastach Królestwa
Polskiego. W pozostałych natomiast zaborach pierwsze tego typu ekspo
zycje przypadają na koniec lat 40-tych ubiegłego wieku. Rozmachem
w organizowaniu tych imprez i ich ilością wybija się od samego początku
Galicja, gdyż katastrofalne gospodarcze położenie ludności wsi i drob
nych miasteczek zmuszało do poszukiwania różnych dróg ożywienia pro
dukcji i zapewnienia utrzymania ogromnej liczbie osób „zbędnych"
produkcyjnie.
30
Łącznie we wszystkich zaborach od 1821 r. do pierwszych lat X X
w. odbyło się około 2 tys. wystaw. Z ich inicjatywą występowały to
warzystwa i instytucje działające na polu podniesienia i rozwoju prze
mysłu, rzemiosła i rolnictwa, a wśród nich muzea przemysłu i rolnictwa
w Krakowie (1868 г.), Lwowie (1875 r.) oraz Warszawie (1875 r.) już
od momentu ich założenia. Na przełomie X I X i X X stulecia oraz
w pierwszych dziesiątkach lat naszego wieku wystawy te nabierają
głównie charakteru ekspozycji rzemiosła i przemysłu artystycznego.
Ekonomiczne walory wystaw rolniczo-przemysłowych oraz rzemiosła
nie zdają się budzić wątpliwości, ale już w I połowie ubiegłego stule
cia С. K. Norwid nobilitując ludowy przemysł domowy pragnie, aby
przewodziła im główna idea — piękno. I to nie tylko zawarte w uzna
nym dziele profesjonalnego artysty, ale również w prostym przedmiocie
domowego użytku, wykonanym ręką wiejskiego rzemieślnika. Pisze na
ten temat:
„Rozdzielenie e k s p o z y c j i
publicznych na ekspozycje, czyli w y s t a w y ,
sztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym dowodem o ile
sztuka dziś swej powinności nie wypełnia. Wystawa powinna być przeciwnie, tak
urządzona, ażeby od s t a t u y pięknej do u r n y g r o b o w e j , do talerza, do
szklanki pięknej, do kosza wyplecionego cała artykulacja idei p i ę k n a w czasie
danym uwiadomioną była. Żeby od gobelinu przedstawiającego Rafaelowski p ę 3 0
Por. K . O ł o d z i e j o w s k i , Wystawy powszechne, ich historia, organizacja,
położenie
prawne i wartość
gospodarcza, Poznań 1928, s. 4-29; Katalog
wyrobów
krajowych wystawionych na widok publiczny w sali głównej
ratusza miasta sto
łecznego Warszawy w miesiącu
wrześniu
roku 1821, Warszawa 1821, s. 11.
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
dzel jedwabną
rozlewająca się
i sprawiedliwe
duszy z ciałem,
LUDOWEJ
81
tkaniną do najprostszego płócienka, cała gama idei p i ę k n e g o
w pracy uwiadomioną była — wtedy wystawy będą użyteczne
na uszanowanie i ocenianie pracy w p ł y w a ć . Dziś jest to rozdział
czyli śmierć..."
8 1
Polska inteligencka myśl społeczno-polityczna dopiero pod koniec
X I X stulecia stworzyła teorię określającą miejsce i rolę sztuki ludowej
w kulturze narodowej. Wydaje się, że znacznie późniejsze włączenie
sztuki warstwy chłopskiej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych
i kulturalnych przez czołowych myślicieli, publicystów i artystów,' w y
nikało m.in. z faktu, iż żywiołowy i barwny rozwój tejże sztuki obser
wujemy dopiero po uwłaszczeniu włościan oraz z tego, że cała twórczość
i publicystyka romantyczna skierowana była głównie na folklor i obrzę
dowość ludową, które miały być nie tylko podstawowym składnikiem
kultury narodowej, ale i jedności słowiańskiej. Niemniej jednak jeszcze
w okresie Romantyzmu toczy się batalia o uznanie sztuki warstwy
chłopskiej za sztukę w ogóle, a nie wyłącznie przemysł domowy oraz
ma miejsce pierwsza próba zbudowania teorii sztuki ludowej utożsamia
nej z narodową, której elementy adaptowane są niejednokrotnie przez
późniejszych intelektualistów, artystów, działaczy politycznych i spo
łecznych oraz badaczy i teoretyków sztuki.
Mamy tu na myśli szeroko dyskutowaną teorię sztuki poznającej
„wyższej nad nauki i systemy filozoficzne" — С. K. Norwida, w której
znalazły odzwierciedlenie wszystkie prądy umysłowe oraz nurtujące pro
blemy epoki. С. K. Norwid główne jej kredo przedstawił w niewielkiej
rozprawie O sztuce (Dla Polaków), a szczególnie w Epilogu Promethidiona (1851 r . ) .
Sztuka w tej koncepcji zajmuje szczególne miejsce w odbudowie
narodu, która zależy właśnie od niej. Sztuka bowiem, tak jak u Mickie
wicza, pełni rolę A r k i Przymierza, „w której naród przechowuje swe
najwyższe wartości i z której — w odpowiednim momencie — je w y j
muje, aby nadać im życiowy kształt. Jest ona t e s t a m e n t e m , o czym
pisze w epilogu Promethidiona, ponieważ czego nie może dopiąć czynem,
testuje w słowie i przekazuje »takie tylko słowa są potrzebne i takie
tylko zmartwychwstają czynem«" .
Piękno jest u Norwida rodzajem nowej jakości, nadbudowanym pro
porcjonalnie do włożonego trudu, nad utylitarnym przeznaczeniem przed3 2
33
31
С. K . N o r w i d , Promethidion, Epilog, [w:] Pisma wybrane, t. 2, Warszawa
1966, s. 244.
Nieomal równolegle z С. K . Norwidem ogłasza swoje poglądy estetyczne
John Ruskin. Twórca teorii odnowy rzemiosł artystycznych, który w swej kon
cepcji pracy dokonał podziału na labur — czyli pracę bezmyślną, mechaniczną
i work — pracę twórczą, przy wykonywaniu której konieczne są uzdolnienia,
zapał, energia, poświęcenie. Por. też A. W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki lu
dowej w polskim przemyśle
artystycznym XIX i XX wieku, Wrocław 1953, s. 32.
B. U r b a n k o w s k i , Mysi romantyczna, Warszawa 1979, s. 221.
3 2
3 3
6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2ñ'2
�82
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
miotu. Jest „kształtem miłości" i jednocześnie wykładnikiem siły tej
miłości. „Bo piękno na to jest, by zachwycało. Do pracy — praca by
się zmartwychwstało" . W takim rozumieniu poziom sztuki jest m i a r ą
patriotyzmu. Sztuka uświęcona twórczą pracą i praca podniesiona do
wyżyn sztuki — miały kłaść podwaliny pod sztukę narodową, której
źródła według Norwida tkwiły w sztuce ludowej.
Warunkiem istnienia narodu jest istnienie sztuki polskiej i niepo
dległej myśli polskiej. A polskość znaczy dla niego z jednej strony od
rębność od innych, z drugiej wierność własnym źródłom.
3 4
„Żadne się społeczeństwo nie ostoi i żaden n a r ó d nie utrzyma, jak przez
pracy harmonię tradycyjną powiązane z sobą s ł o w o L u d u i s ł o w o s p o
ł e c z e ń s t w a w dwie się strony rozprzęgną... tylko przez harmonię tradycyjną
pracy narodu ten d i a l o g , ta rozmowa myśli ludowej z myślą społeczeństwa
odbywa się. Rozmowy tej ujęcie w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł i rolni
ctwa stanowi zdrowie narodowe — stanowi p r z y t o m n o ś ć i o b e c n o ś ć —
b y t . Naród tracąc przytomność — traci obecność — nie jest — nie istnieje..."
85
W nakreślonym przez Norwida programie sztuki narodowej domaga
się on czerpania z pierwiastków ludowych, łączenia użyteczności z pięk
nem. Stąd postulaty upiększania rzeczy codziennego użytku, rozwijania
architektury, wskazywania na niepowtarzalne piękno naszych dworków
pobudowanych w stylu nadwiślańskiego gotyku czy mazowieckiego pej
zażu. Bo „Kto kocha — widzieć chce choć cień postaci, Kochankę —
Boga nawet... więc m i smutno, / Że mazowieckie ani jedno płótno / Nie
jest sztandarem sztuce..."
Społeczeństwo bez kultury narodowej jest „jak rycerz pozbawiony
tarczy". Dlatego też, gdy jakiekolwiek społeczeństwo pozbawione jest
własnej państwowości, a t y m samym władzy i praw dających mu ze
wnętrzną spójność obowiązkiem kultury jest: „Zastąpić władzę sumie
niem, zespolić ludzi od wewnątrz —• organizując ich uczucia i wyobraź
nię" . Stąd szczególna rola i odpowiedzialność artysty narodowego,
który jest „organizatorem wyobraźni narodowej" w równej mierze, „jak
polityk narodowy organizujący siły stanu" . Wskazuje to nie tyle może
na rangę społeczną, co na ciężki obowiązek spoczywający na twórcach.
Według Norwida ideał ten osiągnął F. Chopin. Potrafił on bowiem pod
nieść ludowe natchnienie do potęgi przenikającej całą ludzkość. A osiąg
nął to przez wewnętrzny rozwój i dojrzałość.
Teoria sztuki Norwida, mimo że osiągnęła szczególną popularność
dopiero w ostatnich latach X I X w. i na początku naszego stulecia, w y
warła silny wpływ na współczesną autorowi publicystykę, skłaniającą
3 6
37
38
8 4
35
36
37
38
Norwid,
Ibidem, s.
Ibidem, s.
Ibidem, s.
Ibidem, s.
op. cit., s. 216.
241-242.
218.
239.
239.
�83
SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ
się coraz wyraźniej do koncepcji solidaryzmu narodowego, a widzącą
możliwość oddziaływania przez twórczość ludową na całe społeczeństwo,
łagodząc antagonizmy klasowe. Dlatego też podkreślała ona, że źródłem
samej sztuki nie może być odtwarzanie naszego ludu i prawdziwe o n i m
pojęcie. Sprawą znacznie ważniejszą jest, aby sztuka zajęła „stanowisko
pośredniczące między miastem a wsią, panem a l u d e m " , ponieważ
tylko w takim stosunku może się ona przyczynić do zbratania różnych
warstw społecznych.
Rodzimość w sztuce polskiej była przedmiotem zainteresowań rów
nież J. I . Kraszewskiego. Gros jego wypowiedzi o twórczości ludu do
tyczy głównie folkloru. Szczególnie dużo uwagi poświęcał t y m zagadnie
niom w latach 1841-1851, będąc redaktorem wileńskiego „Athenaeum",
pisma nastawionego na gromadzenie materiałów z najrozmaitszych dzie
dzin, rzucających światło na przeszłość Słowiańszczyzny i narodu pol
skiego, zbieranie dokumentów, publikowanie archiwaliów i źródeł odno
szących się do historii ojczystej, aby w ten sposób przygotować nie
zbędny materiał do opracowania dziejów narodu . Równocześnie jednak
Kraszewski niejednokrotnie wysławiał malowniczość wsi polskiej, którą
uważał za najlepszy temat dla malarstwa, o czym pisał m.in. w Kores
pondencji do Biblioteki Warszawskiej (1856 г.). Za prawdziwy przełom
w zainteresowaniach twórczością warstwy chłopskiej uchodzi sformuło
wany przez niego program w pracy Sztuka Słowian, szczególnie w Polsce
i Litwie przedchrześcijańskiej
(Wilno 1860). Kraszewski zwracając się
pod adresem współczesnych badaczy sztuki, zapatrzonych wyłącznie
w dzieła świata antycznego i późniejszych stylów historycznych, nawo
łuje do podjęcia starań umożliwiających zrozumienie charakteru bu
downictwa naszej ziemi, jej wdzięku i odrębności, poznania codziennych
przedmiotów użytkowych,, a spośród nich tych, k t ó r y m powstaniu to
warzyszyła nie tylko potrzeba materialna, ale i natchnienie. Właśnie
tym należy się zająć, a nie szukać „świątyń greckich, gdzie ich nie było
i być nie mogło" (s. 9). Kraszewski nobilituje sztukę ludową twierdząc,
że „dziełem sztuki być może prosty koszyk z łoziny wypleciony" (s. 10),
a sama sztuka powinna być śledzona — nawet na najniższym szczeblu
rozwoju — u swych źródeł. Tak śmiałych kryteriów nie stosował nikt
przed nim. Do przedmiotów niezbędnych dla charakterystyki twórczości
narodu zaliczał m.in. rzeźbione oprawki nożyków, ozdabiane garnki,
wzorzysto tkane makaty, a także misterne oprawy szabel (s. 10) i mimo,
39
40
3 8
I . J a k i m o w i c z ó w a, Z dziejów
sporu o rację bytu polskiej sztuki naro
dowej, [w:] Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki,
K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką, nr 6: 1951, s. 107.
Por. R. G ó r s k i , W kręgu Kraszewskiego
i „Athenaeum",
[w:] Dzieje fol
klorystyki
polskiej
1800-1863. Epoka przedkolbergowska,
W r o c ł a w 1970, s. 236,
oprać, zbiór, pod red. H. Kapełuś, J . Krzyżanowskiego.
4 0
�84
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
że niejdnokrotnie wprowadza liczne korekty i zastrzeżenia do swoich
sformułowań , wytycza ogólne ramy badania sztuki.
Poglądy estetyczne Norwida i wystąpienie Kraszewskiego zamykają
romantyczne zainteresowania artystyczną twórczością chłopa polskiego
i jej znaczenia dla sztuki narodowej. Historycznie rzecz ujmując są to
pierwsze wystąpienia na temat sztuki ludowej. W okresie t y m nieprzer
wanie toczyła się dyskusja o jej rację bytu. Trwały walki o nadanie
rangi prawdziwej sztuki polskiemu malarstwu ludowemu i rzeźbie i je
szcze nie było mowy o przedmiotach codziennego użytku, chatach chłop
skich, ceramice, tkaninie czy meblach jako o dziełach sztuki, a część
k r y t y k i usiłuje wykazać bezcelowość wszelkich dążeń do stworzenia pol
skiej sztuki narodowej .
W sferze sztuki okres Romantyzmu zakładał stworzenie sztuki na
rodowej, a samej twórczości wytyczał jasno jako cel intensyfikację ży
cia narodowego w najogólniejszych formach . Myśl społeczna i filozo
ficzna Romantyzmu była dalszym ciągiem walki politycznej. Miała ona
za zadanie utwierdzenie istnienia samodzielnego narodu z rozbudowaną
k u l t u r ą oraz przygotowanie do przyszłej niepodległości. Dlatego też
w I połowie X I X w. stosunek do sprawy chłopskiej był miernikiem
patriotyzmu.
Epoka ta stworzyła wspaniały materiał do budowy kultury ogólno
narodowej, ale budowy tej nie zdołała ukończyć. Dorobek Romantyzmu
dopiero w procesie wchłaniania przez narodową tradycję kulturalną
ulegał przewartościowaniu. I paradoksalne może wydawać się stwier
dzenie, iż Romantyzm przeniknął do społeczeństwa polskiego dopiero
po swoim zmierzchu, ale za to zajął w świadomości narodowej niepod
ważalne, suwerenne miejsce, a pod jego przemożnym wpływem kształ
towała się cała kultura polska w latach późniejszych.
41
42
43
IDEOLOGIA POZYTYWISTYCZNA A SZTUKA LUDOWA
Postulaty (m.in. С. K. Norwida, J. I . Kraszewskiego) domagające się
poszerzenia pojęcia sztuki ludowej również na przedmioty utylitarne
służące do zaspokajania codziennych potrzeb chłopa oraz uznania sztuki
ludowej za narodową nie uzyskały szerszego poparcia i przez kilkadzie
siąt dalszych lat pozostały głosami odosobnionymi . Zamykają one na
pewien okres szereg publikacji naukowych i wypowiedzi publicystycz44
4 1
Np. gdy zastrzega, że dziełem sztuki może być tylko przedmiot nie mający
żadnego „pożytku materialnego" (s. 4) natomiast wyroby z dziedziny przemysłu
artystycznego, charakteryzuje jedynie niesprecyzowaną ideą piękna — towarzy
szącą nam we wszystkich momentach życia.
Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 35.
Por. U r b a n k o w s k i , op. cit., s. 248, 251.
Por. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 272-273.
4 2
4 3
4 4
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
85
LUDOWEJ
nych podnoszących znaczenie artystycznej twórczości chłopa polskiego
dla sztuki narodowej, tematu ściśle związanego z wciąż aktualną kwe
stią — „sprawą włościańską". Ponowne jego ożywienie w latach 80-tych
X I X w. jest efektem przewartościowania oceny ludu i jego kultury pod
wpływem prądu pozytywistycznego oraz konkretnych wydarzeń histo
rycznych i powstania nowych warunków ekonomiczno-społecznych w ży
ciu narodu.
Wraz z upadkiem Powstania Styczniowego 1863 r. w kręgach libe
ralnej burżuazji Królestwa Polskiego na gruncie programu pracy orga
nicznej, pracy u podstaw i rezygnacji z walk niepodległościowych zro
dził się prąd umysłowy i ruch społeczny zwany Pozytywizmem . Pod
łożem jego była krytyka zacofanych stosunków gospodarczo-społecznych,
hamujących rozwój kapitalizmu i burżuazyjne przeobrażenie społeczeń
stwa. Był reakcją przeciw kierunkowi konserwatywno-klerykalnemu, ale
jednocześnie trwał na pozycjach obronnych, a nawet wrogich wobec
tendencji rewolucyjnych mas ludowych, szczególnie po pierwszym straj
ku proletariatu. Wyrażał protest młodej burżuazji odnośnie do Roman
tyzmu z jego dążeniami niepodległościowymi i rewolucyjnymi
oraz
szlacheckiemu konserwatyzmowi we wszystkich jego odmianach na polu
gospodarczym i politycznym, programu społecznego i twórczości literac
kiej.
4S
Młoda burżuazja wraz ze zdobywaniem pozycji społecznych ściśle
związanych z rozwojem przemysłu zaangażowała się w walce z zacofa
niem gospodarczym, wierząc w dobroczynny wpływ kapitalizmu, dą
żyła do jego rozwoju oraz burżuazyjnych przemian przekształcających
s t r u k t u r ę społeczeństwa. Pozytywiści odcinali się od wszelkich prze
wrotów rewolucyjnych oraz ruchów robotniczych przeciwstawiając i m
solidaryzm k r a j o w y . Pogląd, według którego różne klasy i warstwy
społeczne mogą i powinny współżyć ze sobą bezkonfliktowo w jednym
organizmie społecznym. Dlatego też wzywali o „ojcowski" stosunek do
chłopów, apelowali do filantropii dworu i plebanii w szerzeniu na wsi
46
4 5
Pozytywizm polski — którego inicjatorem był A. Ś w i ę t o c h o w s k i — b y ł
ruchem ideowo-literackim postępowej burżuazji. Rozwinął się po upadku Powsta
nia Styczniowego, jako reakcja przeciwko romantycznej ideologii powstańczej
i mesjanizmowi w literaturze. Jego załamanie datuje się około 1880 г., gdy rozwój
ruchu robotniczego i ideologii socjalistycznej u j a w n i ł w e w n ę t r z n e sprzeczności
kapitalizmu. Ogólnie można powiedzieć, że pozytywizm głosił światopogląd oparty
na naukach ścisłych, a dążąc do gospodarczego i kulturalnego podniesienia k r a j u
propagował hasła „pracy organicznej" i „pracy u podstaw".
4 1
Pozytywizm warszawski, tak jak każdy ruch ideologiczny, przeżywał różne
okresy o zróżnicowanej dynamice i prężności. Również jego reprezentanci, mimo
że zgodni co do podstawowego kierunku działania, nie zawsze we wszystkich
kwestiach wyrażali jednolite stanowisko. Areną polemik pozytywistycznych b y ł y
przede wszystkim ł a m y prasowe. Wśród nich naczelne miejsce zajmuje „Przegląd
Tygodniowy" — bardzo radykalna szczególnie w latach 1872-1873, stojący na
�86
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
oświaty, higieny i kultury, a konflikt klasowy dziedzica ze służbą fol
warczną miał ich zdaniem uregulować podniesienie płac przy jedno
czesnym zwiększeniu wymagań. Uważali bowiem, że wszelkie błędy
i braki ustroju, wyzysk i upośledzenie wsi uzdrowi powszechna oświata,
praca i oszczędność. Pozytywistyczne programy oświatowe skierowane
były przeciw tendencjom rewolucji agrarnej bardzo popularnym w ko
łach radykalnych . Dodać należy, że w okresie pozytywizmu zaostrzyła
się świadomość własna inteligencji jako nosicielki najwyższych wartości
ideowo-kulturalnych oraz reprezentanta tradycji i wskazówek na przy
szłość. Po 1863 r. właśnie głównie inteligencja poczuła się odpowiedzial
na za losy społeczeństwa i narodu, za jego przyszły wygląd i właściwy
pion moralny, dając temu aktywny wyraz w różnych obozach ideowopolitycznych i praktycznej realizacji ich programów.
47
Hasła pozytywistyczne koncentrowały uwagę na sprawie uprzemy
słowienia kraju, rozwijania działalności gospodarczej, naukowo-oświatowej i kulturalnej. Odrodzenie narodu wiązano właśnie z tą działalnością,
która miała dać podstawę jego dobrobytu, pozycji uznawanej w świecie,
a w przyszłości potęgi politycznej. (Oferowały więc odmienny od ro
mantycznego wariant przyszłego dobrobytu i potęgi kraju). Dlatego też
integralną składową pozytywistycznej ideologii ratowania narodu stała
się idea niesienia ludności wiejskiej pomocy gospodarczej na drodze
zaangażowania jej w masową produkcję na zbyt przedmiotów tzw. prze
mysłu domowego, włościańskiego czy ludowego, czyli szeroko rozumia
nej sztuki ludowej. Inaczej mówiąc s z t u k a l u d o w a z o s t a ł a u z
n a n a za p a n a c e u m n a n ę d z ę w s i . Idea ta, dzięki szerokiej
propagandzie prasowej i zaangażowaniu społecznym (szczególnie młodej
inteligencji), w bardzo krótkim czasie przekształciła się w potężny prąd
umysłowy oraz w wielokierunkowy, konkretnie realizowany program
gospodarczo-społeczny, który począwszy od lat 80-tych X I X stulecia
nabiera coraz widoczniej charakteru politycznego. Właśnie w t y m okre
sie dojrzewają poglądy, że sztuka ludowa jest nie tylko lekarstwem na
poprawę bytu społeczności chłopskiej, ale i uosobieniem rodzimości.
Podłożem ich była ówczesna sytuacja społeczno-polityczna kraju. Na
przełomie roku 1878 i 1879 L . Waryński zawiązuje ugrupowanie socja
listyczne, które przekształca się w 1882 r. w partię „Proletariat". W ro
k u następnym wybucha strajk robotników w Łodzi. Zaniepokojenie ro
snącą siłą klasy robotniczej znajduje swoje ujście w atakach na „kos
mopolityzm" socjalistów, głoszących hasła łączenia się proletariatu we
skrajnym skrzydle opozycji przeciw szlachcie, następnie umiarkowana obszarniczo-burżuazyjna i lojalistyczna „Niwa" (od 1872), a w okresie stopniowego
spadku dynamiki ruchu „Ateneum" (1876) i „Nowiny" (1878).
Por. H . B r o d o w s k a , Sytuacja polityczna Królestwa
Polskiego po 1864 r.
Pozytywizm, [w:] Historia Polski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 443-454, oprać,
zbiór, pod red. S. Arnolda i T . Manteuffla.
4 7
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
87
LUDOWEJ
wspólnej walce bez względu na narodowość. Kosmopolityzmowi zaczęto
więc przeciwstawiać różnego rodzaju „rodzimość".
Sytuację tę doskonale ilustrują słowa J. K . Potockiego, zamieszczone
w artykule programowym czasopisma „ G ł o s " , zatytułowanym Pro
spekt, w którym czytamy:
48
„...popierać będziemy z jednej strony wszelkie usiłowania mające na celu
wyzwolenie pracy, z drugiej jednak wypowiemy w a l k ę doktrynerom apostołów
kosmopolitycznego socjalizmu, którzy nie pamiętają o tym, że lud nasz posiada
w ł a s n e pojmowanie szczęścia nie dające się ułożyć w oderwane lub w z i ę t e
z obcego gruntu formułki, s ł o w e m kulturę własną..."
4 9
Kredo czasopisma „Głos" zostało w jakimś stopniu przejęte również
przez inne ówczesne tygodniki, m.in. wychodzący w Petersburgu od
1889 r. „Kraj". Niewątpliwie duże znaczenie miała w t y m przypadku
dyskusja, jaką wywołała wypowiedź J. Popławskiego na temat kultury
tzw. wyższej i ludowej zamieszczona w pierwszym programowym nu
merze „Głosu" w 1886 r. Ogólnie rzecz ujmując dyskutanci ci z pozycji
ludomańskich i konserwatywnych zajęli się propagowaniem kultury
i sztuki polskiej (w t y m ludowej), widząc w niej skuteczne antidotum
na kosmopolityczne idee socjalistów. Ten gwałtowny zwrot k u ludo
wości wynikał m.in. z dążenia do ograniczenia wzrostu klasy robotniczej
j ideologii rewolucyjnej oraz oparcia całej struktury gospodarczej na
rolnictwie. Dążąc do zmniejszenia wpływu klasy robotniczej jako ele
mentu zagrażającego istniejącemu porządkowi społecznemu postulowano
ograniczenie produkcji przemysłowej do rynku krajowego, którego głów
nym konsumentem miał być chłop. Dlatego też przez podniesienie oś
wiaty i produkcji rolnej należało wzmocnić jego siłę nabywczą. Te uto
pijne plany natury gospodarczej o znaczeniu wyraźnie politycznym były
jednym ze źródeł ówczesnego zainteresowania ludowością. Nie drogą
reform, lecz półśrodkami w postaci m.in. propagowania wyrobów sztuki
ludowej przeznaczonej na sprzedaż, starano się nieść pomoc materialną
i dobrobyt wytwórcom.
Sztuka ludowa znalazła swoje trwałe miejsce nie tylko w ideologii
pozytywistycznej, ale równocześnie była przedmiotem praktycznego
wcielania jej idei w życie. Hasło wyciągnięcia wsi z nędzy na drodze
popierania przemysłu włościańskiego (utożsamianego ze sztuką ludową)
przejęła ówczesna literatura społeczno-gospodarcza oraz prasa, w t y m
szczególnie pisma przeznaczone dla odbiorcy wiejskiego takie jak: „Zo
rza" (1866 г.), „Wieniec i Pszczółka" (1875 г.), „Gospodarz Wiejski"
(1879 г.), „Gospodarz i Rękodzielnik" (1881 г.). Dwa ostatnie wycho
dziły jako dodatek do „Wieńca i Pszczółki". W zamieszczanych publika
cjach nawoływano do organizowania warsztatów rękodzielniczych na
4 8
4 9
Tygodnik literacko-społeczno-polityczny,
„Głos", nr 1: 1886, s. 1.
wychodzący
od 1886 r.
�88
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wsi, wystaw przemysłu drobnego, bazarów zajmujących się sprzedażą
gotowych wyrobów itd.
W 1881 r. Emil Hołowkiewicz pisał: „Chwalebna krzątanina po wszy
stkich kątach na polu ekonomicznym do polepszenia bytu finansową
ruiną zagrożonych włościan wprowadziła także kwestię drobnego prze
mysłu na porządek dzienny spraw krajowych. Tak ważny krok w roz
woju pożytecznych spraw krajowych potrzebował całej rozwagi i zimnej
k r w i " . Autor widząc słuszność tej drogi pomocy biedującej wsi do
strzega jednak błędy w realizacji samego programu.
5 0
„Zamiast zimnej rozwagi widzieliśmy przy urzeczywistnianiu tej myśli go
rączkowe szamotanie pod w p ł y w e m pierwszego wrażenia. Decydowano w zanad
to szczupłym kolektywie. W rozprawach uderzał brak znajomości kraju, wszelkie
go przygotowania, dat statystycznych, znajomości stosunków gospodarczych, cnoty
i niecnoty ludu pewnych okolic i w ogóle czynników, które by na możność po
wodzenia drobnego przemysłu w s k a z y w a ł y . A chociaż od powzięcia zamiaru prze
jęcia w pomoc najbiedniejszej ludności — do wprowadzenia praktycznego zasto
sowania nie było przejścia, bo nastąpiło niezwłocznie jedno po drugim, to przecież
zapomniano już o g ł ó w n y m celu, powtórzono szkółki koszykarskie i garncarskie
na chybił trafił, bez pobieżnego nawet zapoznania się, czy te miejscowości będą
odpowiednie, czy ludność miejscowa i okoliczna rzuci się z zapałem korzystać
z dobrodziejstwa i czy ofiary kraju będą stać w stosunku do k o r z y ś c i " .
51
Hołowkiewicza nie dziwi więc fakt, że większa część szkółek zawio
dła pokładane nadzieje. Szkoły koszykarskie w Krakowie i pod Krako
wem zamknięto z powodu braku uczniów. Niewiele lepiej przedstawiała
się sprawa innych, np. koszykarskiej w Jarosławiu, sztucznie podtrzy
mywanej przez kuratorium, oraz garncarskiej w Kołomyi. Uważa on, że
„dziś najlepszy optymizm nie poradzi — jeszcze najlepiej przyznać się
do winy do popełnionego grzechu w dobrej wierze — i czym prędzej
błąd n a p r a w i ć " . Drobny przemysł należy rozwijać na ziemiach nie
urodzajnych tam, gdzie ludności najtrudniej znaleźć zarobek ze względu
na brak przemysłu i innych możliwości pozarolniczego zatrudnienia.
„W takich okolicach wdrażać drobny przemysł jest obowiązkiem i po
winnością państwa i kraju, tu bowiem można liczyć na powodzenie
i prawdziwą korzyść dla kraju i ludności" . Przykłady można czerpać
z rozgałęzionego przemysłu w Kolbuszowej, Niwiskach, Sokołowie, skąd
wyroby (szczególnie ceramiczne) rozchodzą się na całą Galicję, a Górale
i Huculi wyrabiają towary snycerskie, tokarskie, rzeźbiarskie czy ple
cione meble — właśnie na tych terenach należy rozwijać drobny prze
mysł. Najlepszym tego dowodem jest powodzenie szkoły koszykarskiej
w Rudniku i snycerskiej w Zakopanem. Szkoła w Rudniku, która po52
53
6 0
E. H o ł o w k i e w i c z ,
t. 1 : 1881, s. 308.
Ibidem, s. 8.
Ibidem, s. 308.
Ibidem, s. 309.
51
5 2
53
Kilka słów
o naszym drobnym
przemyśle,
„Muzeum",
�SPOŁECZNE F U N K C J E
SZTUKI
LUDOWEJ
89'
wstała dzięki staraniom (prywatnej zapobiegliwości) hr. Gomerza w bar
dzo ubogiej okolicy, wydaje zbawienne owoce. Uboga dziatwa, łaknąca
kawałka chleba, nie myśli o rozrywkach i zabawach zmuszona zarazem
myśleć poważnie wali do szkoły niemal drzwiami i oknami, rokrocznie
przybywa szkolnych budynków, a mimo to nie może być wiele przyję
tych z braku pomieszczenia. Wszyscy uczą się chętnie i pilnie w obawie,
by ich nie wydalono" . Wspomniana szkoła w 1880 r. liczyła 220 ucz
niów (w t y m 76 pozostających na utrzymaniu szkoły, a 134 dochodzą
cych, pobierających naukę sezonowo w okresie wolnym od zajęć gospo
darskich) i nie wymagała już subwencjonowania. Posiadała ona własną
plantację łoziny oraz swój oddział mebli plecionych szeroko rozchodzą
cych się po kraju (np. Warszawa), i zagranicą (Austria, Morawy, Bawa
ria). Nad edukacją uczniów czuwało 2 instruktorów, 5 podmajstrów i 2
nadzorców, a wyuczeni adepci prowadzili dalszą naukę po okolicznych
wsiach (np. wieś Kurzyna). Wyroby szkoły uzyskały medale w Ciepli
cach i Wiedniu. W tej dziedzinie idealnym założeniem było, aby szkoły
tego typu nie działały stale w jednym miejscu, lecz co około trzy lata
przenoszono je do innej gminy. „Bo celem takiej szkoły jest nauczyć
biedną ludność zarobku i przenieść się dalej" .
54
55
""Uwagi Hołowkiewicza są dla nas niezwykle cennym źródłem informa
cji na temat ówczesnego stanu drobnego przemysłu, są one jednocześnie
odzwierciedleniem konkretnej sytuacji wcielania w życie haseł pozyty
wistycznych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Nawołują do realnego
zastanowienia się nad przyszłością wytwórczości chłopskiej, zawierają
konkretne przykłady racjonalnego postępowania oraz form pomocy dla
zbytu gotowych wyrobów (m.in. przez pośrednictwo firm kupieckich
w większych miastach) oraz ich propagowania w prasie krajowej. Co
więcej, rysują drogę pozwalającą wyrugować przez drobną wytwórczość
krajową wyroby obce. Hołowkiewicz apelując o podniesienie rangi ro
dzimego drobnego przemysłu i ograniczenie w tej dziedzinie importów
jest równocześnie orędownikiem walki o polskość przez co podkreśla
znaczenie sztuki ludowej i rzemiosła ludowego dla świadomości naro
dowej.
Troska o podniesienie przemysłu ludowego przyświeca i innym pu
blicystom, społecznikom i pisarzom tego okresu, chociaż nie każdego
z nich stać było na realną ocenę sytuacji. Niektórzy z nich, jak np.
A. Makowiecki w pracy Przemysł drobny w Królestwie Polskim (War
szawa 1879) widzą potrzebę rozwijania tych gałęzi wytwórczości przede
wszystkim w obawie o próżniaczy tryb życia wieśniaków, gdy pisze
m.in. „całe dni przechodzą i m [tzn. chłopom] na próżnowaniu, spaniu,
wałęsaniu się z kąta w kąt, a czasem na odwiedzinach w karczmie lub
54
56
Ibidem, s. 310.
Ibidem, s. 310.
�90
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wycieczkach na jarmarki. Wiadomo, że próżnowanie jest złym doradcą,
a wódka wcale nie lepszym" (s. 4.). Wydawać by się mogło, że autorowi
chodzi głównie o moralne oblicze wsi, ale nie jest to cała prawda. Znacz
nie ważniejszą sprawą jest dla niego obawa, że rzesza głodnych i nie
znajdujących zatrudnienia w rodzinnej wiosce chłopów przerodzi się
w tłum niezadowolonych z istniejącego stanu rzeczy i głoszących socja
listyczne hasła rewolucjonistów. Odpowiednia polityka w dziedzinie roz
woju drobnego przemysłu mogłaby jego zdaniem skutecznie zapobiec
temu niebezpieczeństwu. Makowieckiemu doskonale jest znana topogra
fia rozmieszczenia poszczególnych gałęzi przemysłu drobnego (takich
jak: płóciennictwo, koszykarstwo, wyroby z drewna, wełniaków, dywa
nów, kilimów) w różnych stronach Królestwa Polskiego. Nieobce są mu
również arkana prawidłowego jego funkcjonowania. Postulując rozwój
drobnej wytwórczości na plan pierwszy wysuwa konieczność szkolenia,
pomoc przy produkcji oraz ułatwianie zbytu, ale w t y m zakresie odda
je inicjatywę przede wszystkim w ręce „prywatnych możnych ludzi"
(s. 35), powołując się na przykłady z okresu przedrozbiorowego (czasy
Augusta I I I i St. Augusta), gdy liczne rody magnackie uczestniczyły
w zakładaniu fabryk i wytwórni (s. 32).
Mazowiecki uważa, że ich potomkowie — wzorem przodków — zech
cą wydawać pieniądze i „zrozumiawszy wagę przemysłu drobnego
w podniesieniu dobrobytu narodowego nie odmówiliby pewnych ofiar
na wydobycie kraju z ucisku handlu zagranicznego i podniesienie tegoż
kraju w stanie możebnej niezawisłości ekonomicznej" (s. 35). Nie trzeba
dodawać, że była to w dużej mierze utopijna mrzonka autora. Niemniej
jednak nie można zaprzeczyć, iż miały miejsce wypadki, że wielka wła
sność zakładała i finansowała szkoły drobnego przemysłu dla mieszkań
ców swoich dóbr oraz otwierała różnego rodzaju zakłady produkcyjne.
Np. na Litwie we wsi Hołonety pod Rogowem (gub. kowieńskiej) zo
stał założony w 1888 r. w miejscowym dworze zakład wyrobu koronek.
Współcześnie z mieszanymi uczuciami odczytujemy entuzjastyczną rela
cję reportera „Zorzy" z roku 1908 na ten temat. Między innymi pisze
on, że jest to:
„zakład, który można n a z w a ć i fabryką i szkołą, daje on bowiem nie tylko
zarobek i pracę, ale zarazem uczy. Zakładem tym, o ile nam wiadomo pierwszym
i jedynym w kraju, jest fabryka koronek, która zatrudnia same dzieci, dziewczę
ta starsze i młodsze od lat 8... ta »dziecinna« fabryka cieszy się w okolicy
wielkim zaufaniem, a dla licznych dzieciaków jest prawdziwym dobrodziejstwem...
zatrudnia 200 dziewcząt z okolicy. Istnieje już 20 lat. Przed przystąpieniem do
w ł a ś c i w e j pracy przez kilkanaście dni odbywa się nauka pod kierunkiem nau
czyciela lub przełożonej p. Dosiatskiej Rudominy. Kiedy są już dostatecznie
wprowadzone w prace na fabrycznym warsztacie otrzymują m a ł y lekki warsztacik
klockowy do domu i rozpoczynają pracę. Otrzymują też nici, szpilki, potrzebny
materiał, desenie. Po wyrobieniu otrzymanej przędzy dziewczęta odnoszą wy
kończoną robotę do przełożonej i otrzymują należną zapłatę... T y m sposobem
dziecko odnosi wiele korzyści. Nie u c i ą ż l i w y m i m i ł y m zarobkiem zaprawia się
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
91
LUDOWEJ
do pracy, uczy akuratności i porządku, a przy tym ociera się, nabiera śmiałości
i tak między inteligencją a chatą tworzy się przyjaźń, wzajemne poszanowanie
i ufność oparta na zrozumieniu, że w obliczu matki — ziemi naszej i obowiązków
w s z y s c y ś m y sobie równi i jednacy" .
6e
Przytoczona relacja znakomicie oddaje, w jaki sposób działacze kon
serwatywni wcielali w życie idee pozytywistów. Kończy ją apel skie
rowany do ziemiaństwa: „Fabryka w Hołonetach to godny do naślado
wania przykład dla naszych dworów, niech zamożne obywatelki pomy
ślą o zakładaniu podobnych warsztatów, niech dołożą cegiełkę mocną
i użyteczną do budowy wielkiego gmachu wspólnej pomyślności i do
brobytu, w której wszyscy bez wyjątku winniśmy wziąć u d z i a ł " .
W podobnym duchu utrzymane są również inne publikacje zamie
szczane w ówczesnych tygodnikach i broszurach o charakterze gospodar
czo-społecznym. Sztuka ludowa uważana jest za panaceum na nędzę wsi
nieprzerwanie do zakończenia I I wojny światowej, a nawet jeszcze
w kilka lat po jej zakończeniu. Niemałą zasługę w ugruntowaniu tego
przekonania odegrał tygodnik społeczno-oświatowy przeznaczony dla od
biorcy wiejskiego „Zorza", ukazujący się od 1866 r. Pismo to zajmowało
się szczególnie sprawą podźwignięcia i popierania przemysłu ludowego
(drobnego czy domowego), zamieszczając nieustannie informacje na ten
temat, podejmując różnego rodzaju inicjatywy i akcje. Ich nasilenie
obserwujemy w latach 1887-1906, gdy redaktorem i wydawcą był po
stępowy działacz chłopski — Maksymilian Malinowski, następnie re
daktor i wydawca „Zarania" (1907-1915). Działalność tego niestrudzone
go bojownika na polu rozwoju drobnego przemysłu, przejawiająca się
w licznych inicjatywach, wskazówkach, krytyce etc. trwa nieprzerwanie
przez kilkadziesiąt lat.
W 1883 r. powstało w Petersburgu Towarzystwo Popierania Przemy
słu i Handlu, które w niedługim czasie zawiązało swój oddział w War
szawie, gdzie w 1884 r. powołano tzw. Delegaturę Przemysłu Ludowe
go z przewodniczącym G. Kłobukowskim. M . Malinowski był od począt
ku członkiem rady tej instytucji. Należał do inicjatorów pomysłu, by
zarząd zajął się m i n . urządzaniem wystaw wyrobów drobnego prze
mysłu wiejskiego i miejskiego, które posłużyć miały za wzór i zachętę
do naśladowania, przysparzając zarobek w chwilach wolnych od zajęć
rolniczych i gospodarskich; ponadto by rozesłać okólnik do właścicieli
ziemskich, proboszczów i osób bliżej zorientowanych w sprawach drob
nego przemysłu na wsi i w miasteczkach, celem zaagitowania ich oraz
zasięgnięcia rady, jak prawidłowo go rozwijać . Wysiłki te w niedługim
czasie przyniosły rezultaty. W numerach „Zorzy" zaczęto zamieszczać
dokładne sprawozdania z osiągnięć i akcji Towarzystwa. Jednym z na57
S8
5 6
6 7
5 8
„Zorza — Pobudka", nr 17 :1908, s. 325-326.
Ibidem, s. 325-326.
„Zorza", nr 17 :1886, s. 4-7.
�92
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
czelnych postulatów było objęcie wykładami i nauką praktyczną z dzie
dziny drobnego przemysłu szkół elementarnych. Spodziewano się tą dro
gą stworzyć przemysł włościański mogący w przyszłości liczyć na zbyt
zarówno na rynku krajowym jak i obcym. Za wzór posłużył przykład
szkół wiejskich w Szwajcarii i południowych Niemczech . Propagowano
również różnego typu szkoły np. koszykarskie, garncarskie, tkackie. Na
łamach pisma znajdujemy rady i wskazówki dotyczące rozmieszczenia
poszczególnych gałęzi tego przemysłu, zazwyczaj dość szczegółowe, ale
i wśród nich zdarzają się lapidarne ogólniki stwierdzające пр., że zależ
nie od okolicy: tam gdzie jest glina — garncarstwo, gdzie dużo wełny —
tkactwo, gdzie len i konopie — tkactwo i powróżnictwo . Równocześnie
nie zapomniano o wskazówkach praktycznych, informujących o samych
technikach i sposobach wyrobu różnych przedmiotów (np. drobnych
sprzętów z wikliny, koszyków), instrukcjach z zakresu tkactwa domo
wego z rozmaitych surowców, a także poradach odnośnie do uprawy
lnu i przędzalnictwa w ogóle .
59
60
61
Przyczyną nasilenia się w Królestwie Polskim zainteresowań prze
mysłem ludowym wskutek ideologii solidaryzmu narodowego i pracy
organicznej była masowa emigracja chłopska do Brazylii datująca się
od końca ubiegłego stulecia.
Redakcja „Zorzy" zajęła się również propagowaniem zbytu goto
wych artykułów w bazarach rzemieślniczych, a później (od 1904 r.)
w specjalnych sklepach przeznaczonych do sprzedaży dla włościan
a także działalności wystawienniczej. W 1894 r. powołana przy war
szawskim oddziale Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu Delega
tura Przemysłu Ludowego staje się samodzielną sekcją Przemysłu
i Handlu Ludowego utrzymywaną z drobnych subwencji rosyjskiego m i
nisterstwa rolnictwa oraz składek i pożyczek prywatnych zbieranych na
rzecz popierania przemysłu ludowego . Sekcja przeprowadziła ankietę
dotyczącą stanu drobnego przemysłu, założyła sklep w Warszawie i zor
ganizowała warsztaty w Siennicy, Serocku, Jabłonnie, Biłgoraju i Ne6 2
r
63
5 9
„Zorza", nr 15 : 1888, s. 8.
„Zorza", nr 41 : 1888, s. 2-3.
Zagadnienia te wypełniają cały rocznik „Zorzy" z 1891 r.
W Warszawie sklep taki otwarto w 1904 г., a jego zadaniem było dopoma
ganie rozwojowi przemysłu domowego.
Na przykład w tym czasie E . Kierbedziowa buduje w Warszawie na Tamce
gmach będący później g ł ó w n y m ośrodkiem przemysłu ludowego. Mieściły się
w nim: muzeum, sklepy, szkoły oraz sale odczytowe. Ponadto powstaje w róż
nych stronach Królestwa szereg placówek zajmujących się głównie akcją szko
leniową chłopów w zakresie w y r o b ó w przemysłu domowego, które zajmują się
kursami, organizowaniem w a r s z t a t ó w wzorcowych, szkół instruktorskich, pracow
ni wraz z internatami. P e ł n y ich wykaz podaje 6 Rocznik Towarzystwa Popiera
nia Przemysłu Ludowego w Królestwie Polskim z 1913 r.
6 0
6 1
6 2
6 3
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
93
piach. Prezesem jej był początkowo J. Jeziorański, a następnie A. Benini, sekretarzem M . Malinowski.
W roku 1907 zostaje założone w Królestwie Polskim Towarzystwo
Popierania Przemysłu Ludowego, które kontynuuje program prac sek
cji. Prezesem jego był do 1916 r. A. Benini. Przez cały czas konsekwen
tnie realizował plan założony w statucie: prowadzenie szkół i sal rysun
kowych, gromadzenie zbiorów, organizowanie wystaw i konkursów. To
warzystwo brało również udział w pokazach rolniczo-przemysłowych,
a w czasopiśmie „Gospodarz" prowadziło dział poświęcony przemysłowi
ludowemu. Ważnym wydarzeniem w jego dziejach było utworzenie
w 1910 r. koła Samopomocy Przemysłowo-Handlowej, które podejmując
różne środki służące rozwojowi ekonomicznemu kraju uznało za nie
zbędne nawoływanie i skłanianie do kupowania wyrobów wyłącznie kra
jowych. Ideałem stowarzyszenia stało się stworzenie możliwości nabycia
towarów krajowych oraz zachęcanie drogą przykładu i konkurencji do
zaopatrywania się w nie .
64
Celem naczelnym, jaki przyświecał w każdym przypadku zarówno
M . Malinowskiemu, jak i innym członkom czy sympatykom Towarzy
stwa Popierania Przemysłu Ludowego, było podźwignięcie drobnego
przemysłu włościańskiego. Dzięki jego realizacji możliwe było polepsze
nie bytu chłopa przez napływ gotówki z zajęć wykonywanych poza
rolnictwem, a t y m samym zmniejszenie rozmiarów emigracji zarobko
wej oraz ograniczenie importu z zakresu przemysłu domowego. Stwier
dzenie to kryje w sobie jeszcze inną prawdę. Wypełnienie chłopu pracą
okresu zimowego, wolnego od obowiązków gospodarskich miało znacze
nie nie tylko materialne, moralne i wychowawcze (w t y m sensie, że
eliminować miało pijaństwo i próżniactwo), lecz równocześnie zapobiega
ło szerzeniu się niezadowolenia i myśli socjalistycznej na wsi. W takim
znaczeniu sztuka ludowa pełniła f u n k c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą i n
teresy klas posiadających przed niebezpieczeństwem radykalizacji postaw
złaknionych pracy i chleba chłopów. Funkcja ta jest zazwyczaj ukry
ta — chociaż zdarzały się wypowiedzi absolutnie jednoznaczne na ten
temat — właśnie za hasłami niesienia włościanom pomocy materialnej,
troski o moralność chłopów, ich edukacji i przygotowania do zajęć po
zarolniczych, a także uniezależnienia się od rynków zagranicznych celem
podniesienia dobrobytu całego społeczeństwa. Przy t y m należy dodać,
że dążność do niezależności od importów obcych towarów wiązała się
również niewątpliwie z rozwojem idei narodowościowych.
Zainteresowanie gospodarczymi walorami sztuki ludowej i przemy
słu ludowego nie jest charakterystyczne wyłącznie dla Królestwa Pol
skiego. Obserwujemy je i na innych terenach ziem polskich. W zaborze
6 4
Por. „Wieś Ilustrowana", z. 8 :1910.
�94
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
pruskim na Kaszubach ożywienie przemysłu i zdobnictwa włościańskie
go zawdzięczamy Teodorze Gulgowskiej, która oparła swoją działalność
organizacyjną na wzorach szwedzkich. Według niej zdobnictwo kaszub
skie jako przemysł ludowy miało stać się źródłem zarobku dla bied
nych mieszkańców okolicy. Wybranym miejscem pracy była zacofana
gospodarczo, o bardzo nieurodzajnej ziemi, ale żywej kulturze miejsco
wość Wdzydze. W 1907 r. za namową jej męża Izydora Gulgowskiego
dziewczęta kaszubskie zaczęły wykonywać hafty na podstawie starych
motywów ludowych. Już w 1909 r. poziom ich wyrobów był tak wysoki,
że wzięły udział we Wszechświatowej Wystawie Sztuki Ludowej w Ber
linie, na której znalazły chętnych odbiorców. Reaktywowano również
i inne działy sztuki ludowej Kaszub, jak np. tkactwo, plecionkarstwo
z korzenia, garncarstwo czy wyroby siatkowe. Instruktorów rekrutowano
spośród starych ludzi pamiętających dawne techniki wytwarzania. Ogó
łem przed samym wybuchem I wojny światowej zajęciami tego typu
trudniło się tam w sezonie zimowym około 100 osób pochodzących z naj
biedniejszych gospodarstw. Z kolei w Wielkopolsce na polu tym oddała
duże zasługi Helena Ciechowicz, która organizowała i sama prowadziła
kursy koronkarstwa wielkopolskiego w czasie I wojny światowej, a tak
że eksponowała w gmachu Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
zbiory uzyskane w trakcie przeprowadzonych badań terenowych.
W zaborze austriackim, dzięki staraniom miejscowych działaczy
i społeczników, już od 1876 r. działa Szkoła Przemysłu Drzewnego
w Zakopanem. Propagowaniem uprzemysłowienia kraju przez przemysł
drobny i domowy zajęli się tu m.in. J. Olszewski i W. Szydłowski.
Pierwsze rozmowy na ten temat odbyły się w roku 1878 w K u r i i dla
Spraw Przemysłu Domowego i Drobnego. W 1894 r. Sejm Krajowy po
wołał specjalną Komisję, która z kolei w 1911 r. przekazała swe kom
petencje Patronatowi Rękodzieł i Drobnego Przemysłu na czele z dr.
J. Schonettem. Instytucja ta działała aż do czasów odzyskania niepodle
głości. Szczególną uwagę zwróciła na stworzenie sieci kursów zawodo
wych. Kredytowała i opiekowała się spółkami zakładanymi przez absol
wentów kursów, a jej agendy zajmowały się utrzymaniem bazarów
przemysłu domowego, przydzielaniem pożyczek wytwórcom, pośredni
ctwem w zakupach surowca, informacją o rynkach zbytu itd. Niewąt
pliwą jej zasługą było organizowanie pracowni i rozwój kilimiarstwa,
które miało zastąpić zagraniczne importy dywanów, popieranie koszykarstwa (m.in. założono w Rudniku nad Sanem fabrykę koszykarską)
oraz powołanie do życia w Makowie szkoły hafciarskiej, a w Kołomyi
Krajowej
Szkoły Ceramicznej i Szkoły Przemysłu Drewnianego
(1894 г.).
Eksponowanie ekonomicznych walorów sztuki ludowej widoczne jest
również w licznych wystawach rolno-przemysłowych odbywających się
na terenie wszystkich zaborów w końcu X I X i na początku naszego stu-
�95
SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ
lecia. Działom wytwórczości wiejskiej poświęcano na nich
oddzielne
miejsce. W 1877 r. zorganizowano we Lwowie Wystawę Przemysłową,
która według oczekiwań miała przyczynić się do skorzystania z „ręko
dzielniczych zdolności ludu wiejskiego, bez przekształcania go równo
cześnie w proletariat fabryczny" . Stan całej gospodarki galicyjskiej
(czyli zarówno obszarniczej, jak i chłopskiej) ilustrowała przygotowana
w 1880 r. w Cieszynie wystawa rolnicza. Zadaniem jej było m. in. do
starczenie dowodów opieki nad chłopem (w dziedzinie
gospodarczej
i kulturalnej) ze strony wielkiej własności. Na szczególną uwagę zasłu
guje osobna ekspozycja sztuki ludowej w Kołomyi z 1880 r. Obok celu
ekonomicznego — „Podniesienia przemysłu ludowego w tych okolicach,
do wydoskonalenia wyrobów górskich i dostarczenia zarobku biednej
ludności, a więc do podniesienia dobrobytu Pokucia" , miała ona speł
nić cel naukowy, a mianowicie „przyczyniając się do poznania ludu
tamtejszego dać nauce pole do czynienia spostrzeżeń i b a d a ń " . W y
stawie tej patronował prezes Towarzystwa Tatrzańskiego Mieczysław
hr. Rej, naukowo opracował ją O. Kolberg, a współpracowało z nim
szereg urzędników i działaczy społecznych zafascynowanych i oczaro
wanych pięknem sztuki ludowej. Jej rangę podniosło przybycie cesarza
Franciszka Józefa I . Ekspozycja w Kołomyi była pierwszą tak pomy
ślaną imprezą na ziemiach polskich. Jej znaczenie jest t y m większe, że
łączyła się ściśle z badaniami naukowymi, dając w przyszłości szeroki
rozwój tutejszej sztuki ludowej zwanej w okresie I I Rzeczypospolitej —
„huculszczyzną". Ná zwrócenie uwagi zasługują również dwie wystawy
warszawskie: rolniczo-przemysłowa z 1885 r. i tkactwa z roku 1888.
Każda z nich bogato reprezentowała wytwórczość chłopską z różnych
dzielnic kraju. Według relacji reportera „Wisły", kryjącego się pod
pseudonimem Ostoja, informującego o wyrobach włościańskich na w y
stawie tkackiej , ta gałąź wytwórczości chłopskiej może skutecznie
przeciwstawić się zalewowi tkanin fabrycznych i zapewnić samowystar
czalność wsi w t y m zakresie, a także zabezpieczyć części bezrobotnychzatrudnienie. Istotną sprawą jest jednak podniesienie jakości wyrobów
oraz obniżenie ich ceny .
65
6 6
67
6S
69
Począwszy od końca X I X stulecia działalność wystawiennicza nasila
się, a działy etnograficzne zyskują coraz większą przestrzeń i zakres
tematyczny. Zwiększa się również liczba nagrodzonych twórców za po-
6 5
„Czas", nr 232: 1877.
M. T u г к a w s к i, Wystawa etnograficzna
1880, s. 7.
Ibidem, s. 6.
68 Wyroby włościańskie
na wystawie tkackiej
1888, s. 240-243.
•» Ibidem, s. 242-243.
6 6
Pokucia
w
Kołomyi,
Kraków
87
w
Warszawie,
„Wisła", t. 2 :
�96
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
70
szczególne wyroby . Do ich organizowania włączyło się Muzeum Prze
mysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Krajo
znawcze. W roku 1911 w warszawskiej Zachęcie otwarto wystawę zdob
nictwa ludowego, gdzie bogato reprezentowano już wszystkie formy tej
działalności wiejskiej .
Równocześnie akcji popierania drobnego przemysłu ludowego se
kundowało „Koło Ziemianek", którego członkinie wywodziły się nierzad
ko z najznakomitszych rodzin magnackich. Obok zakładania ochronek,
gdzie uczono dzieci wiejskie „umiłowania pracy, wyrabiania zręczności
i poczucia piękna" , Koło zajęło się również działalnością wystawien
niczą, starając się zapewnić jak najlepszą oprawę i reklamę wyrobom
wiejskim. Np. otwarciu wystawy przemysłu ludowego w „świetlicy
ziemianek" w Sandomierzu towarzyszyło wystąpienie znanej pisarki
M . Rodziewiczówny .
71
72
73
74
Dominacja ekonomicznego spojrzenia na sztukę ludową eksponowaną
na wystawach nie jest tylko polską specyfiką. Towarzyszy ono chociaż
by powszechnej wystawie w Paryżu z 1867 r. czy późniejszej — haftów
słowackich w Pradze czeskiej z roku 1890. Ta ostatnia wręcz stawiała
sobie za cel: „rozbudzić zamiłowanie i zajęcie się artystycznymi wyro
bami słowackimi i wywołać przez to większe ich zapotrzebowanie, co
mogłoby dać zarobek ubogiej ludności słowackiej..."
Wystawy spełniały także i inne, poboczne cele o charakterze poza
ekonomicznym. Przyczyniały się mianowicie do inicjowania akcji gro
madzenia zabytków nie tylko w zbiorach prywatnych, ale i muzeach oraz
rozpowszechniania drukiem najważniejszych ich o k a z ó w , co miało
niewątpliwy wpływ na rozwój naukowego podejścia do zagadnień sztuki
ludowej. Równocześnie ukazywały różnorodność, wysoki stopień arty
styczny i odrębność wyrobów polskiego chłopa od działalności mieszkań
ców innych krajów. Dzięki temu przyczyniły się do ugruntowania świa
domości narodowej Polaków, co w okresie braku własnej państwowości
miało niebagatelne znaczenie nie tylko kulturalne, ale i polityczne.
7 5
76
7 0
Por. H. Ł o p a c i ń s k i , Dział Etnograficzny
na wystawie
rolniczo-przemy
słowej w Lublinie, „Wisła", t. 16: 1902, s. 334-342; M. M a l i n o w s k i , Po wystawie
w Miechowie. Przemysł
domowy na wystawie w Miechowie, „Zorza", nr 43: 1903,
s. 1027-1028.
Por. „Zorza", nr 8: 1893, s. 10; nr 18: 1905, s. 473.
72 p
Wystawa połskiego
zdobnictwa ludowego, „Zorza", nr 40: 1910, s. 634;
Wystawa zdobnictwa ludowego w Warszawie (w Zachęcie),
„Zorza", nr 10: 1911,
s. 188—190.
Wystawa w Sandomierzu, „Zorza", nr 38: 1911, s. 748.
Por. „Zorza-Pobudka", nr 24: 1908, s. 469.
S. C i s z e w s k i , Wystawa haftów
słowackich
w Pradze Czeskiej, „Wisła",
t. 4: 1890, s. 273.
Na przykład Zarząd Muzeum Miejskiego we Lwowie w 1880 r. podejmuje
wydawanie zeszytów „Wzorów przemysłu domowego", powierzając to zadanie
L . Wierzbickiemu.
7 1
o r
73
7 4
7 5
76
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
97
Koncepcja upatrująca w sztuce ludowej szczególną moc gospodarczo-ozdrowieńczą nabrała pełnego kształtu właśnie w ideologii pozytywi
stycznej i praktycznej realizacji jej haseł. Sztuka ludowa sprowadzona
głównie do waloru ekonmiczno-rynkowego (chociaż nie pozbawiona
i innych wartości, m. in. artystycznych czy inspirujących) osiągnęła naj
szerszy, najbardziej wydłużony w czasie zakres oddziaływania. Co wię
cej, właśnie do tej koncepcji odwoływały się ideologiczne programy, sta
tuty i deklaracje społeczno-polityczne tworzących się właśnie ludowych
organizacji, stronnictw, ugrupowań i partii społeczno-politycznych od
zarania ich istnienia.
Należy zaznaczyć, że sztuka ludowa ujmowana jest w tych doku
mentach w różnych aspektach, zależnie od tego, w jakim okresie histo
rycznym opracowania te powstawały, jakie ugrupowanie je formuło
wało oraz jakie cele stawiało sztuce ludowej w życiu społeczeństwa.
Niemniej jednak najpierwsze z nich określają głównie swój stosunek do
sztuki ludowej (ukrytej pod określeniami rękodzieło, przemysł domowy,
przemysł ludowy, przemysł drobny) — w aspekcie gospodarczym. I do
piero w okresie I I Rzeczypospolitej zostanie zwrócona w tego typu do
kumentach uwaga również na sensu stricto artystyczną twórczość l u
dową.
Bezsprzecznie pod wpływem ideologii
pozytywistycznej — która
przeniknęła wszystkie dziedziny życia — sformułowany został 13 punkt
najstarszej odezwy programowej Polskiego Stronnictwa Ludowego w Ga
licji z 1895 r. Zawiera on postulat ochrony drobnego przemysłu w y
twarzanego przez rękodzielników na drodze uchwalenia ustawy prze
mysłowej zabezpieczającej — dla dobra ogółu — ten rodzaj przemysłu
przed konkurencją przedsiębiorstw fabrycznych, a przemysł domowy
od ucisku fiskalnego . Tak sformułowany punkt programu kładzie
głównie nacisk na aspekt gospodarczy sztuki ludowej. Mimo że jest
w nim mowa jedynie o drobnym przemyśle rękodzielniczym i domo
w y m , to jednak zgodnie z ówczesnym zakresem pojęć zawarta jest
również i sztuka ludowa.
Wysunięty w tym samym roku Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego w punkcie 21 również przewiduje konieczność obrony rę
kodzielników, ale przede wszystkim przed „niesumienną konkurencją ob
cych s p e k u l a n t ó w " . Domagając się ograniczenia konkurencji niepol
skich rękodzielników i handlarzy (w tym przypadku szczególnie pocho
dzenia żydowskiego i niemieckiego) wprowadzono w tym dokumencie
obok ekonomicznego nowy element natury nacjonalistycznej, czy jak
kto woli patriotycznej.
77
78
77
Druk ulotny, L w ó w 1895, A Z H R Z , zespól A. Sredniowskiego, [w:] S. L a t o ,
W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 60.
Program Stronnictwa
Chrześcijańsko-Ludowego,
czyli
Chrześcijańsko-SpoIccznego oraz Statuty Związku
Chrześcijańsko-Społecznego,
Bielsko 1895, [w:] L at o, S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 68.
73
7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t.
26/2
�98
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Mazurska Partia Ludowa zaniepokojona znacznym odpływem ludności
wiejskiej do pracy w miastach oraz emigracją zarobkową do innych
państw Europy i Ameryki w punkcie 13 programu z 1898 r. wnosi o:
„zaprowadzenie drobnego przemysłu celem utrzymania na miejscu ro
botnika" . Postulat ten, którego podmiotem jest sztuka ludowa, ma
więc również charakter ekonomiczny. Uzyskanie przez miejscową lud
ność dodatkowego zarobku pochodzącego z pracy rękodzielniczej lub
przemysłu domowego rokowało zahamowanie jej odpływu do innych
dziedzin gospodarki oraz za granicę, równocześnie zapewniając odpo
wiednią ilość r ą k do pracy w lokalnym rolnictwie.
Polskie Stronnictwo Ludowe w okresie poprzedzającym
wybuch
I wojny światowej jeszcze 2-krotnie w roku 1903 i 1908 w swoich pro
gramach zwróciło uwagę na konieczność opieki i podniesienia rzemio
sła oraz przemysłu domowego, za każdym razem podkreślając ich eko
nomiczne znaczenie. Produkcja rzemieślnicza oprócz tego, że była pod
stawą utrzymania milionów chłopów-rękodzielników, wbrew niepomyśl
nym warunkom robiła znaczne postępy techniczne i skutecznie zwal
czała inne formy produkcji. Uregulowanie tych spraw PSL widziało
głównie na drodze działalności prawodawczej, czyli odpowiednich ustaw.
Ich realizacja miałaby usunąć dotychczasowe niedostatki ludności wiej
skiej przez otwarcie nowych źródeł dochodu i sposobów korzystnego za
robkowania, przez co zmniejszyłaby się wydatnie emigracja zarobkowa
do innych krajów .
Równolegle z rozwojem koncepcji popierających włościański prze
mysł domowy i próbami ich zastosowania praktycznego, na przełomie
X I X i X X stulecia — wraz z przenikaniem do coraz szerszych warstw
całego narodu świadomości społecznej i kulturalnej — przed sztuką
ludową otworzyły się również nowe możliwości powiązań społecznych
w walce o tzw. styl narodowy, mający być organicznym zespoleniem
malarstwa, rzeźby i architektury. Tak, że rozpoczęta w połowie stulecia
walka o narodową sztukę plastyczną zakończyła się rychłym i niespo
dziewanym jej triumfem.
79
80
NEOROMANTYCZNA IDEA NARODU I S T Y L U NARODOWEGO
A SZTUKA LUDOWA
Polska kultura narodowa I I połowy X I X i pierwszych lat X X w.
rozwijała się m. in. pod wpływem rodzącego się k a p i t a l i z m u oraz
koncepcji uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący skład81
7 9
S. L a t o , Programy Stronnictw Ludowych {1892-1959), Warszawa 1962, s. 16.
Program Polskiego Stronnictwa
Ludowego 27 II 1903, [w:] L a t o , op. cit.,
s. 18, oraz artykuł programowy przedwyborczy w „Przyjacielu Ludu" z 16 I I 1908,
nr 7, pt. Polskie Stronnictwo Ludowe, punkt 9, [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op.
cit., s. 120-121.
Ściślej można powiedzieć, że kulturę narodową tego okresu cechowały dwie
właściwości. Pierwsza związana była nierozerwalnie z predyspozycjami rozwijają80
81
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
99
LUDOWEJ
nik narodu, symbol jego sił, a t y m samym podstawę narodowego od
rodzenia. Kapitalizm na obszarze naszego kraju opierał się na słabym
i zazwyczaj obcego pochodzenia kapitale, który rozbudowywał przemysł,
ograniczając się do najbardziej skąpych i prymitywnych
inwestycji,
szczególnie tych przeznaczonych dla obsługi człowieka pracy. Dlatego
też „otaczający człowieka świat urządzeń i przedmiotów, właściwy zni
welowanej kulturze materialnej kapitalizmu, był na znacznych obsza
rach ziem polskich szczególnie brzydki, nijaki, szary i monotonny" .
Dwie uderzające cechy w krajobrazie kulturowym tego okresu za
znaczające się na ziemiach polskich: brzydota i niwelacja, były nie t y l
ko efektem niedorozwiniętego kapitalizmu, ale także pochodną braku
własnej państwowości.
82
„Rozwój kultury materialnej w ł a ś c i w e j kapitalizmowi odbywał się kosztem
form tradycyjnych, drewnianego budownictwa małych miasteczek, kosztem dworu
i wsi oraz ich izolowanej w znacznym stopniu samowystarczalnej wegetacji.
Kosztem także rękodzielniczej i drobnej produkcji zdolnej zaspokoić potrzeby
takiej wegetacji. Rozwijały się zatem nowe podstawy materialne kosztem tego,
co przywykło się nazywać kulturą ludową lub szerzej rodzimą. Nie stawała się
ona konkurentem skutecznie rywalizującym z nowymi formami kultury material
nej. Po prostu była spychana na margines terytorialny, a jednocześnie społeczny,
bo głównie chłopski, w rejony nie tknięte inicjatywą kapitalistyczną. Ó w margines
zaczynał się niejednokrotnie już za rogatkami wielkich miast" .
8S
Za dobry przykład posłużyć t u może strój ludowy (czy regionalny),
który dawniej powstawał z rozmaitych zapożyczeń kostiumologicznych
(m. in. przetwarzań ubioru szlacheckiego i mieszczańskiego) i dopiero
w ciągu X I X stulecia zaczął wyraźnie odpowiadać określonym potrze
bom estetycznym chłopa. Wówczas to zyskiwał na ozdobności i bogac
twie, stając się szczególnie dla zamożnych kmieci wykładnikiem snobiz
mu, a w szerszej skali egzemplifikacją postępującego rozwarstwienia
warstwy chłopskiej. Zwłaszcza wzrost dobrobytu wsi po uwłaszczeniu
pozwolił na to, aby strój stał się zjawiskiem kulturowym świadomie
pielęgnowanym. Był wówczas już nie tylko ubiorem, ale elementem
świadomości rozbudzonej politycznie wsi, czego szczególnym przykła
dem jest sukmana krakowska. Pod koniec X I X w. strój ludowy jest j u ż
cego się kapitalizmu do niwelowania i upodabniania różnic cywilizacyjnych m i ę d z y
odmiennymi środowiskami społecznymi. Kapitalistyczna produkcja podjęła się w y
twarzania masowego i zunifikowanego oraz szerokiego wachlarza dóbr. W w a r u n
kach politycznych podziału kraju różnicowały one poszczególne regiony pod w z g l ę
dem stopnia nasilenia nimi rynku, w żadnym z zaborów nie było jednakowe. D r u
ga z kolei charakteryzowała się tym, iż wszystkie nowe elementy cywilizacyjne
zarówno pod w z g l ę d e m zasięgu terytorialnego, jak też i stopnia jakościowego nasi
lenia osiągnęły jedynie minimum użyteczności i konieczności, a zmiany objęły
głównie obszar dawnych wielkich miast oraz nowych ośrodków powstających w re
jonach przemysłowych.
K . W y k a , Kultura polska w drugiej polowie XIX wieku, [w:] Historia Pol
ski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 741.
Ibidem, s. 742.
8 2
8 3
�100
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
zdecydowanie wypierany przez produkowany masowo, tańszy i zunifi
kowany ubiór fabryczny. Mamy więc w t y m przypadku do czynienia
ze znamiennym zderzeniem nowych kapitalistycznych form codziennego
bytowania i wyglądu człowieka z samowystarczalną produkcją i trady
cją. Zjawisko to powoduje szereg charakterystycznych wystąpień ze
strony obrońców swojszczyzny. A w dalszej konsekwencji właśnie w do
bie Neoromantyzmu (Młodej Polski) wywołuje znamienną przemianę
stosunku do wytworów rodzimej kultury oraz do zakresu kultury l u
dowej.
„Przez całe stulecia wyrazem tego stosunku była ludowość, teraz przybrała
ona inny wygląd. W dobie romantyzmu i wcześniej dla miłośników i o d k r y w c ó w
kultury ludowej cenne były nie tyle w y w o d z ą c e się z niej materialne przedmioty,
przeciwstawiane szpetnemu otoczeniu, ile pieśń ludowa, słowo, obyczaj, d o ś w i a d
czenie ludowe zamknięte w ich obrębie. Ponowny zwrot do kutury ludowej
i regionalnej na przełomie X I X i X X w. kieruje się głównie na obiekty mate
rialne zrodzone w jej ramach. Chata, strój, przedmioty codziennego użytku,
zawsze w tej tradycyjnej kulturze opatrzone piętnem funkcjonalnego piękna. Te
bowiem zjawiska i rzeczy m o g ł y być i były przeciwstawiane niwelacji i brzydo
cie, znamionującym urbanistykę i wytwórczość ówczesnego kapitalizmu" .
84
Zwrot ku materialnej i wytwórczej stronie kultury ludowej, a więc
do zjawisk sztuki ludowej nie oznaczał oczywiście całkowitego zaniku
inicjatyw dawniejszych romantycznych i pozytywistycznych. Tym bar
dziej że na skutek ogólnych warunków historycznych, społecznych i po
lityczno-gospodarczych wieś w końcu X I X w. stała się głównym obiek
tem gry politycznej. S. Tarnowski pisząc na ten temat podkreślał, żę:
,,Lud wiejski, także jak cały naród, znajduje się w stanie
przejścia
i przeobrażenia... przebywa on wielką przemianę pod względem społecz
nym, cywilizacyjnym, ekonomicznym" . Opinia ta była podzielana przez
przedstawicieli większości stronnictw i ugrupowań politycznych, chociaż
rysowały się między nimi różnice w „ideowej klasyfikacji zjawiska i po
glądach na dalszy jego rozwój" .
Wśród licznych stanowisk i poglądów czołowe miejsce zajmują neoromantyczne koncepcje z lat 80-tych i 90-tych X I X stulecia „uznania
ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący czynnik narodu, niejako
symbol jego sił" . Nie jest to kwestia nowa, podejmowali ją już roman
tycy, ale wówczas była ona stawiana przez postępowe orientacje w pła
szczyźnie narodowowyzwoleńczej afirmacji ludu (głównie literacko-folklorystycznej). Natomiast u schyłku X I X w. chłopi osiągnęli już wysoki
8S
86
87
s4
Ibidem, s. 743.
S. T a r n o w s k i , Po dwudziestu pięciu
1391, s. 173.
L . T a t a r o w s k i , Poglądy
na ludowość
skim, Wrocław 1979, s. 19.
Ibidem, s. 19-20.
8 5
8 6
87
latach,
„Przegląd Polski", t. 101.
w czasopiśmiennictwie
młodopol
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
101
LUDOWEJ
pułap samowiedzy politycznej i w tej nowej sytuacji nobilitacja war
stwy chłopskiej staje się wyrazem nacisku rzeczywistości .
Młodopolskie wyobrażenia o społecznych i narodowych cechach wło
ściaństwa zainicjowane zostały już wcześniej w gronie inteligencji szla
checkiego pochodzenia. Ta warstwa społeczna w I I połowie X I X w.
była dopiero na etapie samookreślania swojego miejsca w strukturze
narodu, dlatego też dążyła do powiązania własnych losów z interesami
najliczniejszej i ich zdaniem najbardziej dynamicznej warstwy, jaką sta
nowili chłopi. Sterowanie świadomością inteligencji w zakresie jej zbio
rowych wyobrażeń o przymiotach obywatelskich chłopa przejęła na sie
bie ówczesna postępowa publicystyka, która m. in. za pośrednictwem
odpowiedniej propagandy utrwalała i jednocześnie starannie budowała
opinię o decydującej roli i miejscu włościan w strukturze nowoczesnego
narodu. W efekcie kreowania swoistej młodopolskiej mitologii prochłops k i e j , a szczególnie kojarzenia wzorca cnót obywatelskich
chłopa
z ideą narodu, uzyskano podstawowy składnik ówczesnej teorii histo
rycznej misji włościaństwa.
88
89
Program włączenia chłopskiego potencjału politycznego w system
zintegrowanych dążeń niepodległościowych wysunięto na plan pierw
szy. Przekonanie o wyjątkowym miejscu i roli warstwy chłopskiej w ż y - .
ciu narodu budowano przede wszystkim na dwóch głównych motywa
cjach. Pierwszą z nich była teoria genealogii szlachty i chłopstwa, drugą
apoteoza współczesnych przymiotów narodowych ludu wiejskiego .
Teorią pierwszą — ustanawiającą wspólny pień plemienny szlachty
i chłopów — bardzo chętnie posługiwali się zwolennicy solidaryzmu na
rodowego. Królewski bądź rycerski rodowód chłopa miał być rękojmią
powierzonej mu przez historię misji odrodzenia narodowego, a także
pozwalał „interpretować najnowsze dzieje nie w kategoriach rewolucji
społecznej, ale ewolucjonistycznego przejmowania naczelnej roli w struk
turze narodu przez warstwę genealogicznie do tego u p r a w n i o n ą " .
W przypadku teorii drugiej, analiza psychiki i zalet obywatelskich sta
wiała szlachtę w świetle bardzo ujemnym. Krytykowano podatność ziemiaństwa na wpływy" kosmopolityczne szczególnie w dziedzinie kultury
oraz egoizm stanowy przysłaniający częstokroć perspektywiczne rozu
mienie interesów całego narodu. Szlachta w swej schyłkowej fazie dzie
jowej utraciła wartości patriotyczno-obywatelskie, transponowane teraz
na chłopów, z którymi wiązano nadzieje odrodzenia narodowego bytu.
Szczególnie publicystyka propagowała i konstruowała listę zalet naro
dowych włościaństwa w ten sposób narzucając świadomości inteligencji
90
91
88
Ibidem, s. 20 oraz S. K o w a l c z y k , J . K o w a l i inni, Zarys
skiego ruchu ludowego, t. 1 Warszawa 1963.
Przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w.
Por. T a t a r o w s k i , Poglądy...,
s. 33-34.
Ibidem, s. 34-35.
8 9
w
9 1
historii
pol
�102
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wzór chłopa — obrońcy polskości i tradycji, obdarzonego silnym instynk
tem życiowym, pracowitością i talentem . Tą drogą chłopski konser
watyzm — w istocie regresywny — w I I połowie X I X w. prezentowany
był (szczególnie przez publicystykę konserwatywną i narodowo-demokratyczną) jako gwarancja polskości i źródło odporności na politykę
wynaradawiającą, a inteligenckie marzenia o potędze i odrodzeniu wol
ności narodowej realizował apriorycznie ideał chłopa, którego przywią
zanie do tradycji, odporność na prądy kosmopolityczne i mądrość oby
watelska kształtowały świadomość narodową.
Obok społeczno-politycznej mitologii ludowo-narodowej, publicysty
ka młodopolska buduje ściśle z pierwszym powiązany, ale odrębny wa
riant tejże mitologii — wariant kulturalny. Doktrynalne cele narodowo-patriotyczne i antyrewolucyjne korespondowały bowiem z teorią ludo
wości w kulturze końca wieku. „Orientacja narodowa torowała drogę
licznym postulatom powrotu do twórczości ludowej, odrodzenia sztuki
u czystego źródła folkloru; antyrewolucyjna natomiast
patronowała
przypisywaniu ludowi cudownej mocy ozdrowienia z lęków przed kon
sekwencjami urbanizacji kultury" .
W dziedzinie działalności artystycznej, publicystyczno-literackiej
i zbierackiej chłop jest idealizowany. Przypisuje mu się cechy charak
terystyczne dla natur pierwotnych, które nie uległy deprawacji przez
cywilizację, liczne cnoty, idealność uczuć i czystą duszę. Dzięki izolacji
swej kultury od kultury ogólnonarodowej czy szerzej europejskiej lud —
w t y m szczególnie Górale — przechował dorobek całej kultury narodu
od czasów przedchrześcijańskich. W takiej atmosferze rozwijają się po
mysły i hasła powrotu do natury i swoiste „chłopomaństwo" .
Ludomański stosunek do ludności wiejskiej i jej sztuki znalazł w y
raz w nawoływaniu do uwzględnienia w sztuce zdobniczej motywów
chłopa mazowieckiego w baraniej czapie, krzywych studziennych żura
w i , złamanej sosny z bocianim gniazdem, ornamentów z łopianu, cha
brów etc. , a konkretną postać nadali mu różnego rodzaju artyści, k t ó
rych sentymentalno-ludowe obrazy i rysunki, powielane w licznych
reprodukcjach w pismach ilustrowanych, popularyzowały szeroko tak
rozumianą swojskość. Znalazły one również zastosowanie w dziedzinie
rzemiosła artystycznego, np. w szkole zakopiańskiej, gdzie podpierano
je autorytetem Ruskina. Poglądy te wspierane były przeświadczeniem
92
93
94
95
92
Ibidem, s. 36.
Ibidem, s. 46.
„Przegląd Tygodniowy", nr 41: 1872. Należy zaznaczyć, że prądy te nie są
specyficzne wyłącznie dla Polski. Dostrzegamy je chociażby w wystąpieniach ro
syjskich „narodników", przeciwstawiających pierwiastki kultury ludowej upadają
cej cywilizacji kapitalistycznej, są one również widoczne w twórczości L w a T o ł
stoja.
Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 43-45.
.
9 3
9 4
9 5
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
103
LUDOWEJ
0 tradycjonalizmie, niezmienności, starożytności i zatrzymaniu się
w rozwoju sztuki ludowej, wywodzącym się jeszcze z literatury i poezji
romantycznej. Zaważyły one w znacznym stopniu na kierunku działal
ności artystycznej zmierzającej do stworzenia narodowego polskiego sty
lu (o którym będzie mowa dalej).
W latach 90-tych X I X stulecia nasila się krytyka cywilizacji mie
szczańskiej, jej instytucji, wzorów kultury. P r ą d ten zwany antyurbanizmem widział w cywilizacji wielkomiejskiej zagrożenie wartości hu
manistycznych i narodowych, dlatego też jego przedstawiciele ostro
występowali przeciwko procesom industrializacyjnym i koncentracji k u l
tury w dużych centrach miejskich. Wypowiadali się na ten temat m. in.
L. Krzywicki, dla którego miasto i piękno były pojęciami nie do pogo
dzenia, i Z. Przesmycki. Ten ostatni w artykule W walce ze
sztuką ,
atakując burżuazję za dehumanizację i materializację życia, źródeł tych
anomalii poszukiwał w rozwoju kapitalizmu i industrializacji oraz po
wstałych na skutek tego dużych skupisk miejskich. „Wielkie miasta —
pisał — doprowadziły do niewidzialnego przedtem rozpasania najmaterialniejszych instynktów i żądz ludzkich, do niesłychanego wyja
łowienia, wypaczenia i zmanierowania umysłów" .
Negatywne opinie o cywilizacji wielkomiejskiej były wspólne za
równo reprezentantom postępowego, jak i arystokratycznego ruchu mło
dopolskiej k r y t y k i kulturalnej. W zaistniałej sytuacji nastąpiła koniecz
ność ukształtowania i popularyzacji takiej idei, „która uzdrowiłaby
funkcjonujący na przełomie wieków model kultury narodowej" . Zda
niem młodopolskiej inteligencji panaceum na te bolączki miały być tra
dycyjne formy życia wiejskiego. Dlatego też poczęto rehabilitować patriarchalno-idylliczne obrazy wsi, zawierające zdrowe wartości etyczne
1 estetyczne, przeciwstawiając je niezdrowej cywilizacji miejskiej.
Lesław Tatarowski w pracy Poglądy na ludowość w
czasopiśmiennic
twie młodopolskim
(Wrocław 1979) zastosował termin rustykalizm, któ
r y oznacza system wartości i postaw złożony z konserwatywno-retrospektywnej filozofii kultury połączonej z młodopolską fascynacją auten
tyzmem życia wiejskiego (s. 48). Przesłanki etyczne tego systemu „two
rzyła niezliczona liczba publikacji wyolbrzymiających degenerację mie
szkańców miast, przeciwstawiających jej zalety wiejskiej egzystencji
i płynące stąd zdrowie moralne ludu" (s. 48). Opozycja miasto — wieś
prowadziła więc do kultu wsi, natury i wartości pierwotnych. Ideologię
młodopolskiego rustykalizmu kształtowały również poglądy estetyczne
prerafaelitów i ich zwolenników podnoszące wpływ natury na człowie
ka, jego działalność twórczą i pracę. Na gruncie kultury rustykalnej,
96
97
98
Eť
„Chimera", t. 1: 1901, z. 2.
" Ibidem, s. 315.
T a t a r o w s k i , op. cit., s. 48.
9 8
�104
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
zagrożonej urbanizacją, łączyły się one z polską niechęcią do mieszczań
stwa, nasilającą się pod wpływem rosnących konfliktów społecznych
i ekonomicznych oraz obawami zagrożenia ze strony radykalizującego
się ruchu robotniczego, a także z kryzysem tradycyjnych wartości etycz
nych. Teza o destrukcyjnym wpływie miejskiej cywilizacji na potencję
twórczą artysty oraz świadomość estetyczną była nieodłącznym czynni
kiem tej ideologii.
Wariant estetyczny rustykalizmu (ściśle związany z etyczno-egzystencjalnym) formułował postulaty odrodzenia sztuki narodowej na bazie
kultury ludowej, która zgodnie z przekonaniami spuścizny romantycz
nej świadczyć miała o nieskazitelności i narodowej czystości kultury
ludowej. M . in. już Z. Dołęga-Chodakowski i K. Brodziński w swoich
poglądach przeciwstawiali wielkomiejskiemu kosmopolityzmowi trady
cyjną kulturę wiejską, która pozostała nie skażona obcymi wpływami
i pielęgnowała pierwiastki ludowej s z t u k i " . „Twórcy i entuzjaści tej
koncepcji upowszechniali anachroniczne wyobrażenia o kulturze ludo
wej identyfikujące ją w świadomości inteligencji z konserwatywną, sta
tyczną strukturą, kontynuującą niezmienne od wieków wzorce twórczo
ści artystycznej" ° .
10
Rozpowszechniona w środowisku 'inteligenckim idea odrodzenia sztu
k i narodowej skierowała licznych artystów miejskich do poszukiwania
autentycznego kontaktu ze wsią i naturą, sprzyjając percepcji ludo
wych wartości artystycznych oraz dynamizując publicystykę kultural
ną. E. Trojanowski w artykule Sztuka i lud — pisał:
„Dążymy do odrodzenia. Dlatego otoczyliśmy się sztuką ludową, bo w niej
poczuliśmy braterstwo człowieka z przyrodą... Chłop czuł się zawsze organiczną
cząstką przyrody; taka też i sztuka jego, jak otaczający go świat, bujna, jasna,
serdeczna, szczera, wielka, porywająca. Nie motywy ludowe stawiam za wzór do
kopiowania przyszłym twórcom, lecz sposób powstawania ludowej twórczości...
Otoczmy się więc jak n a j w i ę k s z y m i masami tej zdrowej ludowej twórczości,
stwórzmy sobie n o w ą atmosferę do oddychania dla nowych artystycznych płuc" .
101
Do twórczości ludu jako ideału sztuki rodzimej zwracał się również
inny publicysta tego okresu — S. Popowski pisząc: „Tam [tzn. w k u l
turze ludowej — przyp. M.D.-P.] nic nie jest na pokaz, nic nie jest to
warem ani reprezentacją. Twórczość jest tam istotną twórczością, jest
wyrazem duchowej potrzeby i duchowej energii, toteż ta twórczość du
chowa jest doskonałym wzorem sztuki wyrosłej z pnia rodzimego, czyli
tzw. sztuki swojskiej"
.
102
8 9
M. in. na poglądach Z. Dołęgi-Chodakowskiego i K . Brodzińskiego zrodziła
się głośna w tym czasie teoria dwóch kultur.
T a t a r o w s к i, op. cit., s. 52.
„Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902, s. 826.
S. P o p o w s k i , Pogadanka o sztuce. Kilka słów o stosunku
społeczeństwa
do sztuki, „Biblioteka Warszawska", t. 1: 1904, s. 585.
1 0 0
1 0 1
1 0 2
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
105
Podstawowe cechy twórczości ludowej, takie jak: wolność, bezintere
sowność, autentyczność, zostały zaprzepaszczone w sztuce
oficjalnej
(miejskiej czy akademickiej), dlatego też, aby je odzyskać, szczególnie
artyści powinni otoczyć opieką wiejskich twórców i ich dorobek. Kon
sekwencją takiego stanowiska są liczne i częste apele prasowe o ochro
nę i wyniesienie na piedestał sztuki narodowej różnych elementów twór
czości ludowej, chłopskiej, a konkretny, realny kształt nadał im Stani
sław Witkiewicz, który wartościom sztuki ludowej wyznaczył należne
im miejsce i autorytet w kulturze narodowej..
Młodopolska idea odrodzenia narodowego poprzez lud, jego kulturę
i sztukę znalazła swój najpełniejszy wyraz w teorii stylu narodowego
(stylu rodzimego). E. Trojanowski — pisał: „Uwierzmy w to, że jeste
śmy u progu wielkiego odrodzenia artystycznego z chwilą, kiedyśmy
prawdziwej polskości zajrzeli w oczy, z chwilą, kiedy poznajemy sztukę
ludową, na której jedynie nie ma żadnych wpływów obcych, która od
Piastów wywodzi początek swojej kultury i dotychczas nie zboczyła
z raz obranego kierunku" . Właśnie racjami bytu narodowego moty
wowano kulturotwórczą rolę zapomnianych i odkrywanych na nowo zna
ków polskości zawartych w kulturze ludowej, a rozmaite prymitywne
formy twórczości chłopskiej w założeniach apologetów stylu polskiego
miały eliminować i neutralizować w sztuce obce wpływy, utrwalać od
mienny, własny charakter kultury narodowej. Estetyzm w myśli młodo
polskiej negował więc kosmopolityczną kulturę wielkomiejską — k u l
turę kapitalizmu — na drodze wielokierunkowej rehabilitacji wsi, a pro
gram swój realizował wcielając w życie ideę sublimacji kultury ludo
wej, udzielając jej pełnoprawny udział w odrodzeniu narodowym. Nie
należy jednak zapominać, że był to program inteligencji. Budował wizję
wsi tradycjonalistycznej, odseparowanej od wpływów cywilizacyjnych
i rządzącej się prawami patriarchalizmu, przez co deformował praw
dziwy obraz wiejskiej rzeczywistości.
103
Mimo że rustykalizm zdominował całą publicystykę, literaturę i sztu
kę Młodej Polski, to jednak równocześnie występowały wypowiedzi k r y
tyczne na temat ludowości w ujęciu neoromantycznym. Sprawa szeroko
pojętej „swojszczyzny" oraz bezrefleksyjne stosowanie „motywów swoj
skich" były przedmiotem ostrej k r y t y k i Juliana Marchlewskiego, uwa
żającego, że kwestia naśladowania wzorów historycznych i sztuki chłop
skiej podlega przede wszystkim wiedzy i talentowi. „Trzeba dopiero —
pisał — aby do dzieła zabrali się artyści, którzy nie małpowali wzorów,
lecz zgłębili ich zasady artystyczne, a poczęli tworzyć według własnej
i n d y w i d u a l n o ś c i " . Dla Marchlewskiego „każdy przejaw twórczości
104
юз
s. 827.
ш
Triumf
E
Trojanowski,
Sztuka
i lud,
„Tygodnik
Ilustrowany", nr 42: 1902,,
„Ateneum", R. 85, t. 4: 1900, z. 3, s. 574. Cyt. za A. W o j c i e c h o w s k i ,
sztuki nad maszyną.
Uwagi o artykule Juliana Marchlewskiego pt. Z wy-
�106
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
artystycznej posiada swoje logiczne i głębokie uzasadnienie w formach
produkcji, w zorganizowaniu odbiórczości, w zamówieniu społecz
nym" . Stąd wynikają jego cenne wskazówki mające na celu umasowienie kultury elitarnej, by dzięki temu „...sztuka przestała być zbyt
kiem, by stała się udziałem powszechnym, by stała się czynnikiem w na
szym życiu codziennym, wtargnęła do wszystkich dziedzin życia pry
watnego i społecznego" . Ostro wypowiadał się również za udostęp
nieniem sztuki szerokim masom społeczeństwa. Powołując się na fakt,
że odczyty profesorów Akademii Sztuk Pięknych z 1901 r. w Monachium
spowodowały istny napływ „prostaków, żądnych oświecenia w t y m kie
runku, był tak wielki, że musiano podwoić liczbę serii wykładowych,
chociaż wykłady były płatne" , pragnie i u nas wprowadzić i nauczyć
najszersze warstwy narodu przyswajania dzieł sztuki. Widzi to na dro
dze wykształcenia poczucia piękna poprzez demokratyzację społeczeń
stwa i rozwijania w człowieku zmysłu piękna od najmłodszych lat.
Dziecko otoczone pięknem, dziełami sztuki, kwiatami już w szkole, w y
rośnie na wrażliwego obywatela. Sztuka bowiem nie jest zbytkiem, lecz
chlebem powszednim duszy, nie jest tylko upiększeniem czy ozdobni
kiem życia, lecz samym życiem, do którego każdy człowiek ma pełne
prawo .
1 0 5
1 0 6
1 0 7
1 0 8
Krytyczne uwagi pojawiają się nawet w okresie pełnego triumfu
neoromantycznych prądów. W 1886 r. B. Prus atakując w „Kurierze
Warszawskim" program chłopomański pisał: „«Głos» wystąpił z pro
gramem chłopomańskim, w którym, jak każdy młody kogut, zapiał fał
szywie" , a w rok później w „Kraju" w artykule
Korespondencja
z Warszawy — pytał: „kiedy mieliśmy pismo takie jak «Głos», prze
znaczone wprawdzie dla inteligencji, ale propagujące idee chłopomańskie?" . A. Świętochowski w „Prawdzie" z 1892 r .
drwił z wiejskich
ekscytacji środowiska artystycznego, satyrycznie i negatywnie oceniając
kult natury oraz chłopskiego witalizmu. W 1895 r. publicysta „Kraju"
w artykule Moda zakopiańska — pisał, iż:
1 0 9
n o
1 1 1
„...źródłem powodzenia Zakopanego jest »ludomania«. Rzecz to powszechnie
znana i uznana, iż od czasów słynnego »podporządkowania« warszawiacy nic tak
gorąco nie kochają, jak lud, i niczego bardziej nie pragną, jak uobywatelnienia
stawy powszechnej, Nadbitka z Materiałów Studiów i Dyskusji, nr 1 [9]: 1952,
s. 192-193.
ios W o j c i e c h o w s k i , Triumf..., s. 178.
Ibidem, s. 179.
Cyt. za A . O l c h a , Lustra potoku. Szkic do dziejów
społecznego ruchu k u l turalnego na wsi, Warszawa 1972, s. 35, w e d ł u g J . M a r c h l e w s k i , O sztuce.
Artykuły,
polemiki oraz listy, Warszawa 1957.
Ibidem, s. 36.
9 B . P r u s, Kroniki, t. 9, Warszawa 1960, s. 248.
B. P r u s , Kroniki, t. 10, Warszawa 1960, s. 226.
Nr 45, s. 537-538.
106
1 0 7
108
10
1 1 0
1 1 1
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
LUDOWEJ
107
chłopa i towarzyskiego zrównania stanów. Dla tych zacnych uczuć Zakopane
przedstawia pole szerokie i bardzo przy tym wygodne... Warszawiak w i ę c z ca
ł y m komfortem może czynnie swym przekonaniom demokratycznym służyć..., na
wszystkie sposoby odmieniając owo »wy« ludowe ... ł a s k a w i e ściskać się z prze
wodnikiem za ręce... Po prostu można admirować tę tendencyjną pozę »ludomanów« i »ludomanek«, zwłaszcza, gdy sobie wzajemnie imponują znajomością miej
scowych koneksji" .
u i
Hasła powrotu do natury i swoiste chłopomaństwo piętnowane są
również z całą ostrością w 1893 r. przez Wacława N a ł k o w s k i e g o .
Z kolei w 1895 r. J. Skotnicki, charakteryzując krakowską grupę ma
larzy —• ludomanów, drwi z ich chłopomańskich zapędów podsumowu
jąc, iż: „Ich bawi malowniczość ludu, ich bawią czerwone kabaty czy
gunie, kółeczka u pasów, pawie pióra, cieszą się na widok odpustów,
weselisk, cieszą się z krzepkich, jędrnych wiejskich dziewuch. Patrzą na
lud z punktu widzenia chłopomaństwa — lud ich dziwi, bawi. Patrzą
na niego, jak na teatrum jakieś — maskaradę" .
Z przytoczonych wypowiedzi wynika jasno, iż w świadomości k u l
turalnej końca X I X i na początku X X w. istniały zastrzeżenia wobec
metod i celów masowej nobilitacji chłopów, potępiające jej sztuczność
i odgórną afirmację wartości życia wiejskiego, przeciwstawiane neoromantycznej tendencji rustykalnej. Równocześnie ten krytyczny nurt
w stosunku do koncepcji ludomańskich dostrzega autentyczność i spon
taniczność wkraczania wzorów ludowych do kultury narodowej np.
w twórczości Kasprowicza , Orkana czy Jedlicza, potępiając jedno
cześnie stylizację Rydla.
Neoromantyzm młodopolski był prądem umysłowym — zaznacza
jącym się w kulturze politycznej, a zwłaszcza artystycznej — nawią
zującym bezpośrednio do wielkiej literatury romantycznej. Poszerzył
jednak Romantyzm o nowe ukierunkowanie w sztuce oraz ruch o zna
czeniu politycznym. Inteligencja twórcza występując ze swoim progra
mem odrodzenia narodowego stworzyła swoistą świadomość i postawę,
której podstawę stanowiła ludowość jako ideologia eksponująca chłop
ski potencjał polityczny, społeczny i wartości kultury ludowej, której
celem było reaktywowanie autonomicznego bytu narodowego. Łączyła się
ona z wysokim wartościowaniem kultury chłopskiej oraz odkryciem jej
dotąd nie zauważonych dziedzin. Jedną z nich była sztuka, na którą te
raz zaczęto patrzeć z innego punktu artystycznego widzenia. Jak to już
zaznaczono, neoromantyczna ludowość i zainteresowanie sztuką chłopską
było ściśle związane z^ogólnym programem walki o kulturę narodową
113
114
lls
112
Moda zakopiańska,
„Kraj", nr 1: 1895, s. 15.
„Głos", nr 1: 1886, s. 1.
J . S k o t n i c k i , Józef Chelmoński,
„Krytyka", t. 30: 1911, z. 6, s. 368.
O czym w 1896 roku pisał A. P o t o c k i [pseud. Jerzy Grot] w artykule
Jan Kasprowicz, „Głos", nr 20: 1896, s. 467.
1 1 3
1 1 4
1 1 5
�108
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
na bazie kultury ludowej. Jednak chodziło w tym programie o wydoby
wanie z tej ostatniej pewnych treści i elementów celem ich wykorzy
stania w twórczości elitarnej lub ich upowszechniania w formie ulep
szonej, przestylizowanej i zaadoptowanej. I dopiero z czasem autentycz
na twórczość ludowa zostanie uznana za wartość samą w sobie oraz doj
dzie do zbliżenia kanonów sztuki oficjalnej do tych, jakimi kierowała
się sztuka l u d o w a . Pisze o tym J. Burszta: „jak romantyzm zapo
czątkował i upowszechnił folklor w literaturze i muzyce, tak dopiero
neoromantyzm folkloryzm w sztuce" .
Dodać należy, że na początku X X w. społeczno-polityczna nobilitacja
chłopów spełniać miała już nie tylko cele narodowe, być bronią w wal
ce o utrzymanie odrębności etnicznej narodu, ale równocześnie tarczą
przeciwko wzrastającym nastrojom rewolucyjnym. Dlatego też
obok
przeciwstawiania chłopów szlachcie w obronie zagrożonych interesów
narodowościowych, w publicystyce pojawia się nowa opozycja: chłop —
robotnik, realizująca propagandowe metody neutralizowania radykal
nych ruchów społecznych .
Neoromantyczna fascynacja ludowością w środowisku krakowsko-zakopiańskim skierowała się na kulturę i sztukę góralską. Na podłożu
antyurbanizmu, rustykalizmu i walki o sztukę narodową zrodziła się
w t y m kręgu artystyczno-intelektualnym swoista idea stylu polskiego
oraz program działalności Polskiej Sztuki Stosowanej.
Na przełomie X I X i X X stulecia obszar Tatr i góralszczyzny stał się
terenem kształtowania swoistego, polskiego podłoża ideowego. Był miej
scem narodzin oryginalnych idei narodowych, widownią eksplozji naro
dowego idealizmu zahamowanego upadkiem Powstania Styczniowego
i pozytywistyczny organicyzm. Ze wszystkich zaborów przybywali pod
Tatry intelektualiści, działacze polityczni, uczeni i artyści, kierujący się
z jednej strony właściwościami leczniczymi tutejszego klimatu, z dru
giej atmosferą sprzyjającą twórczości oraz wymiany myśli kulturalnej
i społeczno-politycznej. W konsekwencji Zakopane stało się stolicą wol
nej myśli polskiej, miejscem, „gdzie pękały kordony zaborcze, a w y
twarzała się wszechpolska jedność" . Tadeusz Miciński uważał je za
„kościół polskiej ziemi", gdzie powstawały „ołtarze swobody". Przy
bywano tam, aby nasycić się wolnością, zapomnieć o poniżeniu kraju,
formułować patriotyczne hasła kulturalnego i moralno-ideowego odno
wienia narodu i zbawienia zniewolonego kraju ° .
116
117
118
ш
12
1 , 6
Por. B u r s z t a , Kultura chłopska...,
s. 401.
B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 277.
T a t a r o w s k i , op. cit., s. 46.
J . M a j d a, Góralszczyzna
w twórczości
Stanisława
Witkiewicza, Wrocław
1979, s. 5.
Ibidem, s. 5, 6. Por. t e n ż e , Zakopiańskie
centrum polszczyzny, K r a k ó w
1975.
1 1 7
1 1 8
1 1 9
120
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
109
Na tym intelektualnym podłożu wyrosła twórczość Stanisława W i t
kiewicza, który w krótkim czasie stał się przywódcą duchowym tej swoi
stej artystyczno-politycznej cyganerii. Witkiewicz — wzorem Mickie
wiczowskiego Konrada — wziął na swoje barki sprawę losu wszyst
kich Polaków, podjął pracę kulturalną, która na bazie góralszczyzny
miała objąć cały kraj, przynosząc odrodzenie kultury narodowej we
wszystkich jej aspektach .
Zanim Witkiewicz sformułował swoją polityczną ideę stylu zakopiań
skiego, na terenie góralszczyzny działało już liczne grono entuzjastów
tutejszej sztuki, rekrutujących się spośród uczonych, zbieraczy amato
rów, etnografów, kolekcjonerów i artystów. M . in. Maria i Bronisław
Dembowscy, Zygmunt Gnatowski, których zbiory stały się podstawą
Muzeum Tatrzańskiego założonego w 1888 г.; Władysław Matlakowski,
autor Budownictwa ludowego na Podhalu (1892 r.) i Zdobienie i sprzęt
ludu polskiego na Podhalu (1901 r.) oraz funkcjonowała od 1876 r. Szko
ła Przemysłu Drzewnego .
Uznanie przez Witkiewicza stylu zakopiańskiego za narodowy styl
polski miało u swych źródeł przekonanie, że styl drewniany, który za
chował się na terenie Podhala, dominował do czasów Kazimierza Wiel
kiego na obszarze całego kraju. Już pierwsze publikacje Witkiewicza
o stylu zakopiańskim spowodowały napływ licznych informacji z róż
nych stron kraju, donoszących o odkryciach szeregu cech wspólnych
motywom zakopiańskim w budownictwie drewnianym na obszarze całej
Polski, co w znacznej mierze umocniło jego wiarę, że jest na słusznej
drodze. Do utrwalenia tego błędnego stanowiska przyczyniły się rów
nież ówczesne autorytety naukowe. M . in. Walery Eliasz Radzikowski,
odkrywając kołkowane odrzwia w Bytomiu koło Nowego Sącza; Broni
sława Kondratowiczowa, odnajdując odrzwia i zakopiańską konstrukcję
dachów w kilku wsiach południowej Polski; Wojciech Gerson, który
zauważył odrzwia i okna typu góralskiego na całym obszarze gór, aż do
Łowicza; Czesław Jankowski i Kazimierz Mokłowski, rejestrujący orna
mentykę i wrota zakopiańskie w okolicy Lwowa; Michał Bernsztein,
który w wielu miejscowościach na Żmudzi zetknął się z licznymi przed
miotami i ornamentami typu zakopiańskiego i t d .
121
122
1 2 3
Dzięki tym odkryciom rodzi się pogląd, że sztuka ludowa Podhala
nie jest czymś innym, jak zachowaną w pierwotnym kształcie s t a
rodawną
sztuką
narodu
polskiego,
ocalałą na terenie
1 2 1
M a j d a , Góralszczyzna..., s. 7. Zakres jego twórczości i działalności wy
chodzi daleko poza Podhale, chociaż wielu badaczy ogranicza ją wyłącznie do k r y S. W i t k i e w i c z , Styl zakopiański,
[w:] Sztuka i krytyka u nas, K r a k ó w
leriów regionalno-etnograficznych.
1971, s. 687.
M a j d a , Góralszczyzna...,
s. 97-98.
1 2 2
1 2 3
�110
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
góralszczyzny, gdzie nie tknęły jej obce wpływy i współczesna c y w i l i
zacja. Przekonanie to zostaje mocniej ugruntowane dzięki licznym po
szukiwaniom stylu zakopiańskiego, a w t y m przede wszystkim przez pra
cę Bronisławy Kondratowiczowej, która wykonała 25 fotogramów bu
downictwa i szczegółów architektury ludowej (i małomiasteczkowej)
w Czeladzi (koło Będzina), ofiarowując je Muzeum
Tatrzańskiemu.
Przedstawiony przez nią materiał pozwalał sądzić, że zjawisko, k t ó r e
nazywano stylem z a k o p i a ń s k i m
,,jest właściwie zabytkiem wszech
polskiej twórczości l u d o w e j " . Stwierdzenie to wydawało się b y ć
w zgodzie z postulowanymi wcześniej przez Walerego Eliasza Radzikow
skiego studiami topograficznymi, mającymi na celu określenie prze
strzennego zakresu występowania cech stylu góralskiego. Badacz ten
uważał, że jeżeli podstawowe jego cechy są typowe również na innych
terenach kraju, wówczas już nie można traktować go jako właściwość
góralską, lecz wypada uznać, za „styl rodzimy i w dalszej konsekwencji
polski" «
124
125
12
Wszystkie te znaleziska traktowane więc były jako świadectwa stylu
wspólnego całemu narodowi, swoiste pomniki uzasadniające nazywanie
stylu zakopiańskiego — stylem polskim. Witkiewicz, poświęcając cały
swój talent i pasję, postanowił rozwinąć i przystosować do nowych wa
runków życia ten powszechny niegdyś styl.
Idea stylu narodowego S. Witkiewicza, tworzywem którego była sztu
ka ludowa Podhala, wyrosła z romantycznych koncepcji plemiennych ,
rozumianych jako rodzime, narodowe czy polskie. Jej twórca uważał,
że jedynie lud tworzy przedmioty rodzime, oparte na polskich formach,
przez co góruje nad wyższymi klasami. Pisał na ten temat w roku 1891:
1 2 7
1 2 4
Należy zaznaczyć, że propagowany przez S. Witkiewicza „styl zakopiański"
różnił się zasadniczo od tzw. „sposobu zakopiańskiego", reprezentowanego przez
Kovatsa — Dyrektora Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem (od 1895 г.).
„Sposób zakopiański polegał na tym, że motywy zakopiańskie stosowano bezreflek
syjnie we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej. Przeszczepiano je do r e
nesansowych szaf, włoskich łóżek i kredensów oraz bizantyńskich talerzy. Zabiegi
te dawały w konsekwencji przedziwną mieszaninę wszystkich istniejących w h i
storii sztuki europejskiej i szerzej stylów, w które włączano poszczególne góral
skie elementy zdobnicze, jak tatrzańskie osty, góralskie kluje. Podobna działalność
charakteryzowała Towarzystwo „Spółka Huculska" (1888) Zawodową Szkołę Prze
m y s ł u Drzewnego w Kołomyi (czynną od 1894 г.), które obok mebli huculskich
w y t w a r z a ł y sprzęty w stylu romańskim, gotyckim, renesansowym czy secesyjnym
łącząc je z huculszczyzną. Por. M. W. L i m a n o w s k i , Styl zakopiański
i sposób
zakopiański,
„Prawda", nr 16: 1900.
„Przegląd Zakopiański", nr 35: 1901.
Styl zakopiański
czy tatrzański
czy polski, „Przegląd Zakopiański", nr 21:
1891.
Reprezentowanych szczególnie przez Chodakowskiego i Kolberga, doszuku
jących się plemiennych podkładów naszej kultury narodowej. Por. W i t k i e
w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 11.
1 2 5
126
1 2 7
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUVJOWET
111
„... tak zwane klasy wyższe nie stanowią w y ł ą c z n i e społeczeństwa, nie wy
rażają wcale całej sumy jego właściwości dodatnich czy ujemnych. Poza tymi
klasami jest jeszcze 1 u d, który dzięki wielorakim przyczynom pozostał na ubo
czu, nietknięty przez w p ł y w y , które pokryły kosmopolitycznym pokostem upodo
bania i formy życia klas wyższych. L u d ten ma ... tę w y ż s z o ś ć nad nami, że
zachował swoje szczególne, niepodrobione pierwiastki artyzmu, powstałe w cza
sach pierwotnego ustalania się cech narodowych, pod w p ł y w e m przyczyn, które
dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie się jednostki plemiennej
niż dzisiaj" .
128
Plemienność w sztuce była dla Witkiewicza podstawowym kryterium
zarówno twórczości plastycznej, jak i literackiej, a wiara w szczególną
wartość sił plemiennych stanowiła filar jego filozofii narodowej. Pisał:
„naród stanowi ta elementarna siła jego osobowości, ta niepokonana
żywotność jego treści plemiennej, która ogarnia całość życia i nadaje
wszelkim jego przejawom szczególną cechę" . Początki idei ojczyzny
wywodził z plemiennych i duchowych właściwości, których twórcami
i nosicielami są zarówno lud, jak i szlachta, czyli warstwy wywodzące
się z jednego pnia ° . Miała więc ona dla niego treść ponadklasową.
I podobnie, jak H . Sienkiewicz, który podniósł k u l t u r ę szlachecką do
rangi ogólnonarodowej, Witkiewicz pragnął podnieść do tej godności
twórczość chłopską .
Fascynacja prapolszczyzną skierowała Witkiewicza na rekonstruo
wanie, rozwinięcie i upowszechnienie najcenniejszych jej wartości. Stąd
jego ciągłe poszukiwanie cech polskości i natury narodu w kulturze
i duszy, u podstaw których leżała dążność do uzdrowienia kraju. W i
dział ją na drodze wydobycia wszystkich rodzimych pierwiastków k u l
tury, nobilitowania ich i upowszechnienia w ten sposób, aby stały się
siłą konsolidującą i uodporniającą naród przed wynaradawiającą poli
tyką zaborców. J ą d r e m plemienności, tożsamości narodowej i prapolskości była w jego odczuciu właśnie góralszczyzna, a szczególnie j e j
sztuka ludowa, w tym przede wszystkim tutejsza architektura i orna
mentyka.
Witkiewicz „sztukę góralską traktował wieloaspektowo: w katego
riach społecznych — jako wytwór wolnego chłopstwa żyjącego w od129
13
l s l
Í 2 S
S. W i t k i e w i c z , O sztuce, krytyce artystycznej, stylu zakopiańskim,
wy
bitnych twórcach,
sprawach narodowych i społecznych,
Wrocław 1972, 63-64.
W i t k i e w i c z , Juliusz Kossak, L w ó w 1906, s. 7-8.
lso p
ibidem, s. 6-7, gdzie Witkiewicz oceniając Trylogię
H . Sienkiewicza
główne jej znaczenie przypisywał w ujawnieniu potężnego plemiennego ducha
narodu. Szlachta znalazła w Trylogii wyraz swej duszy, z kolei lud czyta ją i czuje
tętno swego serca, ponieważ z kart tych buchnęła ż y w i o ł o w a siła plemienna.
Różnica między nimi polegała na tym, że u Sienkiewicza podmiotem ple
mienności jest szlachecki czyn patriotyczny (czyli działalność aktywna), natomiast
u Witkiewicza dorobek artystyczny górali, co do którego sądził, że zawiera on
rodzime znaki kulturowe zawarte w obiektach sztuki ludowej (a więc pasywne),
mogące doprowadzić do odrodzenia polskiego stylu w kulturze ogólnej.
1211
o r
1 3 1
�112
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
miennych warunkach regionalno-przyrodniczych; etnograficznych — jako
wysoko rozwinięty zespół form dorastających do rangi stylu; psychicz
nych — jako wyraz duszy i pragnień jednostek i grupy etnicznej; wre
szcie narodowych — jako zbiór plemiennych znaków kultury" . Dla
tego też w jego planach politycznych miała ona spełnić zarówno misję
narodową, jak i ogólnoludzką.
Przeceniając — podobnie jak i inni miłośnicy tego regionu — k u l t u rowo-etyczny dorobek górali, który uważał za osiągnięcie kultury całego
narodu , starał się uczynić z Podhala żywe sakrum narodowe. Zakła
dał bowiem istnienie stylu prapolskiego, który przechował się w postaci
możliwie pełnej wyłącznie na góralszczyźnie. Mitologizując górali uznał
ich za najdoskonalszą odmianę rasy polskiej, o wybitnej inteligencji
i wrażliwości na piękno. I właśnie dlatego szereg ich wytworów k u l t u
rowych (m. in. gwarę, architekturę, muzykę, tańce, pieśni i strój) szcze
gólnie wyeksponował i zinterpretował w kategoriach narodowych. W ro
ku 1886 sformułował teorię, że budownictwo ludowe Podhala
(jego
architektura i zdobnictwo), czyli styl zakopiański, to styl dawnego bu
downictwa polskiego w ogóle. W latach 1892-1913 zaprojektował w Za
kopanem szereg drewnianych w i l l i (z których najbardziej klasycznym
przykładem jest willa „Pod Jedlami", gdzie jego pomysłu jest prawie
całe wyposażenie wnętrza: klamki do drzwi, kinkiety, kominek i meble).
Były one utrzymane w przestrzennych koncepcjach w i l l i burżuazyjnych
I I połowy X I X stulecia, ale kryte wysokimi półszczytowymi dachami
i przystrojone secesyjnie stylizowanym góralskim zdobnictwem, o któ
r y m Witkiewicz nie wiedział, że stosunkowo niedawno zaczęło się sze
rzyć na Podhalu. Teoria Witkiewicza wywołała gwałtowną polemikę.
Niemniej jego budowle stały się wzorem dla wielu architektów i styl
zakopiański — zwany polskim — zaczął się szybko rozpowszechniać poza
Podhalem. Równocześnie — wkrótce przejęty przez innych — zaczął on
opanowywać wiele dziedzin wytwórczości, poczynając od architektury,
a kończąc na licznych gałęziach sztuki stosowanej (m. in. sprzętarstwo
i pamiątkarstwo).
132
133
Poza Witkiewiczem szereg artystów wykorzystuje poszczególne,
autentyczne elementy sztuki ludowej tworząc z nich nowe całości. Brzega, Gasieniecki projektują obiekty architektoniczne i meble na bazie
góralskich motywów ludowych adaptując je do współczesnych wnętrz
.132 M a j d a , Góralszczyzna...,
s. 40.
133 przekonanie to jest tak silne, że Włodzimierz Tetmajer pisze o przechowa
nym wśród chłopów od czasów piastowskich specyficznym poczuciu w ł a s n e g o pol
skiego piękna zdobniczego. H . Sienkiewicz wprowadza w Krzyżakach
gwarę góral
ską jako dawną m o w ę polską, a Jan Pawlikowski przekłada Iliadę Homera nie
tylko na gwarę góralską, ale i przerabia postaci bohaterów greckich na herosów
góralskich. Por. też, Polski styl, „Ilustracja Polska", nr 1: 1901.
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
113
LUDOWEJ
1 3 4
mieszkalnych . W stylu zakopiańskim powstaje metaloplastyka, cera
mika, buduje się domy, dworki i inne budynki nie tylko na obszarze
całego kraju, ale także na Litwie, w Rosji, francuskim Tyrolu. Cechy
w i l l i Witkiewicza nadaje H . Sienkiewicz opisując szlacheckie dwory.
Niezwykle aktywna i rozległa działalność Witkiewicza sprawia, że
on sam staje się prekursorem wielu poczynań w dziedzinie sztuki sto
sowanej . „Przegląd Zakopiański" przez szereg lat informował czytel
ników o jej konkretnych rozmiarach. M . i n . w 1901 r. reporter tego
pisma z satysfakcją donosi:
ш
„Niestrudzony w pomocy wszędzie tam, gdzie o styl chodzi — twórca stylu
P. Witkiewicz, dał wzory, rozumnie po obywatelsku pojęta zapobiegliwość k u
piecka dokonała reszty i oto mamy czysto polską, s w o j ą biżuterię... Dziś mamy
biżuterię, jutro p o w i n n i ś m y stworzyć tkaniny polskie, potem znów coś innego, aż
wszędzie na każdym drobiazgu, na każdej rzeczy położymy swoją narodową cechę.
Nieprawda, że nie stać nas na to, że musimy posiłkować się obcymi wzorami.
Wszystko m o ż e m y mieć swoje, ale by stworzyć, potrzeba polskiej d u s z y " .
ш
Zasięg oddziaływania idei Witkiewicza objął liczne kręgi społeczeń
stwa, dla których propagowanie stylu zakopiańskego stało się patrio
tycznym obowiązkiem. Stąd niesłabnące prośby o przesłanie projektów
nie tylko na obiekty architektoniczne, lecz i inne przedmioty użytkowe
ze wszystkich stron kraju i spoza niego, prawie zawsze motywowane
chęcią posiadania czegoś naprawdę polskiego. Twórca stylu nigdy nie
pozostał obojętny na te zamówienia . Obserwując rzeczywistość W i t
kiewicz miał więc prawo stwierdzić, że styl zakopiański spełnił najważ
niejsze zadanie, jakim „jest ogarnięcie przezeń całego społeczeństwa...
wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami
strasznych materialnych nierówności i p r z e c i w i e ń s t w " . Należy do
dać, iż cele te uważał za ideał społeczny każdego pierwiastka k u l
tury ».
Równocześnie w czasie całej swojej twórczości Witkiewicz potępiał
1 3 7
138
13
1 3 4
Specjalną osobliwością jest projekt pianina, sporządzony przez S. Witkiewi
cza w stylu zakopiańskim.
Znakomicie ilustrują te zagadnienia Listy o „stylu zakopiańskim"
1892-1912,
K r a k ó w 1979, ze wstępem, komentarzem i opracowaniem M. Jagiełły.
„Przegląd Zakopiański", nr 27: 1901, s. 249.
D o s k o n a ł y m tego przykładem jest list T. Filipowicza, w którym autor pisze:
„Jeżeli Niemcy sadzą się na to, aby stworzyć sobie styl i w tym celu w y s y ł a j ą
i do nas siły profesorskie co rok, jak prof. Jessena, i starają się, aby w publicz
ności szerokiej rozbudzić myśl popierania tego kierunku, tak my Polacy, mając
rodzimy s w ó j styl, mamy obowiązek kardynalny rozpowszechnienia go i zdobywa
nia mu popytu i uznania. Spółka stolarska w Poznaniu ma zamiar zainteresowania
.się praktycznego tym stylem i pragnie w tym celu sprowadzić sobie modele". F r a g
ment listu T . Filipowicza, członka Zarządu Spółki Stolarskiej w Poznaniu do S. Wit
kiewicza z 1900 roku, zamieszczonego w Listach..., s. 434.
W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 66-67.
Ibidem, s. 66.
1 3 5
1 3 6
1 3 7
1 3 8
139
8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2
�114
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
próby zatrzymania sztuki ludowej w pewnym punkcie rozwoju (czyli
podejście etnograficzne), uważając, że powinna się ona ciągle doskona
lić. Był zdecydowanie przeciwny poczynaniom mającym na celu tworze
nie „rezerwatów" sztuki ludowej, sztucznie kontynuującym „dawną"
sztukę ludową w warunkach, w których siłą rzeczy musi ona zamierać,
jeśli nie stworzy innych form odpowiadających zmiennym warunkom
życia. Plastyka ludowa jego zdaniem mogła się rozwijać jedynie w ści
słej łączności z różnymi gałęziami sztuki wielkiej (elitarnej) oraz przej
mowaniu i rozwijaniu podstawowych motywów sztuki ludowej (czyli
swojskich motywów) udoskonalonych przez ulepszenie narzędzi produk
cji. Na ten temat pisał m. in. w 1891 г.:
„... nie czekając na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z ni
czego stworzył oryginalne formy artystyczne, należy się zwrócić do ludu i z jego
zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych
form i przenieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując je do bardziej
złożonych i wykwintniejszych potrzeb; wzbogacając jednocześnie nie tylko siebie
0 jedną dodatnią, ale pomnażając zarazem dobro ogólnoludzkie" ° .
14
Styl według niego miał służyć przede wszystkim życiu, ponieważ
zrodzony został przez materialne i duchowe potrzeby człowieka. Dla
tego też niejednokrotnie proste przedmioty, jak zydle czy półki wzboga
cał w formę i ornament, tworząc zupełnie nowe obiekty, np. fotele czy
kredensy oraz wprowadzał liczne elementy ze stylów historycznych (np.
7 gotyku strzelisty dach i pazdury, z baroku ryzowanie naczyń). Rów
nocześnie apelował o zorganizowanie silnego przemysłu drzewnego na
góralszczyźnie, aby zniwelować zacofanie gospodarcze tej części kraju
1 podnieść stopę życiową mieszkańców oraz otaczał opieką i protekcją
jednostki szczególnie uzdolnione (np. cieśli).
Polemice wokół stylu zakopiańskiego nie będziemy poświęcali na
tym miejscu wiele uwagi. Zainteresowanych odsyłamy do bogatej lite
ratury przedmiotu, w t y m chociażby do „Przeglądu Zakopiańskiego".
Ogólnie tylko należy powiedzieć, że kwestionowano w ogóle jego naro
dowy charakter, zarzucano mu sięganie do różnych stylów historycznych
z obszaru przekraczającego nawet Europę, całkowicie odmawiano mu
miana stylu, ponieważ miał nie posiadać konstrukcyjnej formy lecz w y
łącznie ornament itd. Zarzut najpoważniejszy, który był główną przy
czyną porażki stylu zakopiańskiego, to mityzacja Podhala i nie zwraca
nie uwagi na sztukę innych terenów Polski, którą brano pod uwagę t y l
ko po to, aby dostarczyć koronnych dowodów o powszechności góral
szczyzny .
Szereg z tych zarzutów jest bez wątpienia słusznych. Zakopiański
styl regionalny nie mógł być stylem ogólnopolskim, ponieważ wyrósł
ш
140
1 4 1
Ibidem, s. 64.
J a g i e ł ł o , Wstęp,
[w:] Listy..., s. 20-21.
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
115
LUDOWEJ
ze specyficznych warunków środowiskowo-geograficznych (np. nie był
przystosowany do zabudowy miejskiej), natomiast stworzenie stylu ogól
nonarodowego wymagało wykorzystania również dorobku artystycznego
ludności innych terenów kraju.
Dyskusje i polemiki wokół sztuki podhalańskiej sprawiły, iż poglą
dy na samą sztukę ludową zaczęły ulegać istotnej zmianie. Z architek
tury i zdobnictwa poszerzono jej zakres o malarstwo i rzeźbę. Ponadto
„od traktowania tej sztuki jako zjawiska etnograficznego, jako materiału do
twórczości artystów zawodowych, przechodzono z wolna do u z n a n i a j e j j a k o
wartości autonomicznej,
posiadającej
obiektywne
walory
a r t y s t y c z n e . Długo przeważało jednak przekonanie, że sztuka ta nadaje się
do upowszechnienia — jako w ł a ś n i e sztuka narodowa — dopiero po jej zmodyfi
kowaniu, stylizacyjnym upiększeniu" .
14S
Właśnie w jego efekcie wykształca się szeroki ruch dążący do ma
sowej produkcji wyrobów ludowego przemysłu domowego po uprzed
nim dodaniu do nich inspiracji i stylizacji, zgodnie z narzuconym z g ó
r y wzornictwem. Powstają w t y m czasie liczne szkoły rzemiosł, prowa
dzone są ośrodki i kursy koszykarskie, kilimiarskie, koronkarskie, garn
carskie, snycerskie itp. Wyraz odrębności narodowej starano się uzy
skać odpowiednio ukierunkowując i rozwijając twórczość ludową w za
kresie sztuki stosowanej, a w t y m szczególnie dekoracyjnej.
Dyskusje i polemiki, jakie rozgorzały wokół stylu, miały również
ogromne znaczenie kulturalne, społeczne i polityczne. Witkiewicz uświa
domił istnienie, wartość i znaczenie sztuki ludowej. Co więcej nobili
tował ją włączając do kultury ogólnonarodowej. „Oddziałał na świado
mość narodową całego kraju, stworzył coś w rodzaju jego literacko-plastycznej emanacji" , dlatego też na samo zjawisko stylu należy
spojrzeć szerzej nie ograniczając się wyłącznie do jego propozycji zdob
niczych czy architektonicznych.
Ówczesna sytuacja polityczna podzielonego między zaborców kraju,
połączona z patriotyzmem Witkiewicza, spowodowała jego dążenie do
nobilitacji sztuki jako ogniwa państwowości, dowodu życia i istnienia
narodu pozbawionego państwa. Sztuka, a szczególnie sztuka ludowa,
miała przemówić do całego świata w imieniu narodu . Była więc dla
niego orężem walki politycznej. Równocześnie miała być immanentną
siłą zbiorowego życia, budzącą instynkt narodowy. Stanowiła kapitał
narodu dotąd nie wykorzystany, zmistyfikowane pojęcie narodu. Waga
społeczna stylu polega głównie — jak się wydaje — na tym, że powsta
jąc na styku dwu przejawów życia społecznego, takich jak polityka
i sztuka, mógł usatysfakcjonować zarówno wielbicieli sztuki ludowej,
143
144
B u r s z t a , Kultura chłopska...,
s. 409.
T. C h r z a n o w s k i , Góry, „Twórczość", nr 5: 1973, s. 93.
Por. W i t k i e w i c z , Na wystawę
paryską,
[w:] W kręgu...,
s. 379.
�110
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
jak i wyznawców haseł narodowych (zawsze noszących treści politycz
ne), mogących udokumentować swoje uczucia patriotyczne, np. przez
wybudowanie domu w stylu polskim. Sama zaś popularyzacja stylu była
bez wątpienia jedną z form podtrzymania poczucia narodowego . Jak
pisze A. K. Olszewski: „Koncepcja stylu zakopiańskiego jako stylu pol
skiego leży bardziej w sferze intelektualnych spekulacji aniżeli historii
s z t u k i " . Ta intelektualna spekulacja to nic innego, jak dążenie do
udokumentowania istnienia i żywotności narodu pozbawionego własnego
państwa, odrzucenie tandety kosmopolitycznej, zachowanie godności na
rodowej oraz stworzenie ogólnonarodowego stylu wspólnego wszystkim
warstwom społecznym. Ogromne zainteresowanie, jakie wywołała kon
cepcja Witkiewicza, jak się wydaje było spowodowane głównie tym, że
w ówczesnej sytuacji politycznej treści narodowe dominowały nieomal
we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego i społecznego (o czym
nie zawsze pamiętają krytycy). Witkiewicz — jak byśmy o tym powie
dzieli dziś — wypełnił konkretne zapotrzebowanie społeczne . Mityzując lud głosił, że uczynił on dar narodowi ze swojej sztuki. Ten poda
runek powinien stać się symbolem zbratania wszystkich warstw społecz
nych, a rolę tę miał spełnić styl zakopiański. Ostre zarzuty, że usiło
wał pokryć jednym dachem wszystkie warstwy społeczne, niwelując
w ten sposób konflikty klasowe, nie są w pełni uzasadnione, ponieważ
nie uwypuklają patriotycznego charakteru jego ideologii, zmierzającej
do uczynienia z narodu jedności politycznej drogą integracji różnych
warstw społecznych w płaszczyźnie duchowej i k u l t u r o w e j .
14S
14e
147
148
Idea Witkiewicza była romantycznym dążeniem ratowania kraju.
Podhale stanowiło dla niego jądro tożsamości narodowej. Takie posta
wienie sprawy nie tylko nobilitowało sztukę góralską, lecz lokowało ją
na piedestale. Propagowanie jej wyzwoliło w społeczeństwie poczucie
dumy i zapotrzebowanie na swojskość. A sam Witkiewicz — wzorem
romantyków (szczególnie A. Mickiewicza), wziął na siebie wybawienie
narodu z niewoli. Stał się wychowawcą i kaznodzieją. Przez próbę uszla
chetnienia pierwotnej ludowości w taki sposób, aby stała się gałęzią ro
dzimej kultury, stanął w jednym rzędzie z Mickiewiczem, Chopinem
i Moniuszką. Co więcej, był nieświadomym propagatorem zarówno my
śli Ruskina i Morrisa, jak С. K. Norwida. Nieświadomym, ponieważ
zapoznał się z ich twórczością dopiero wówczas, gdy idea stylu zako
piańskiego była w pełni rozkwitu. Podobnie jak С. K. Norwid pragnął
1 4 5
Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20.
A. K . O l s z e w s k i , Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architek
tury polskiej przełomu
XIX i XX wieku, [w:] Sztuka i krytyka, Materiały do
S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz
B a d a ń nad Sztuką, R. 7: 1956, nr 3-4, s. 303.
Ibidem, s. 303.
Por. W i t k i e w i c z , Po latach..., s. 86.
1 4 6
147
1 4 8
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
LUDOWEJ
117
wykorzystać wartości sztuki dla sprawy narodowej i kształtowania ety4
ki i estetyki społecznej. Dla każdego z nich sztuka była dorobkiem du
cha narodowego, jego syntezą, o ogromnym potencjale energii, z którego
należało uczynić broń polityczną. Równocześnie obaj uważali, że sztukę
należy włączyć w proces rozwoju przemysłowego, ponieważ zawsze łą
czyli ją z życiem i pracą ludzką. Wydaje się słuszne stwierdzenie, że
ten patriotyczny obowiązek, który uświadomił nam Norwid, Witkiewicz
wcielał w życie . „Sztuka polska istnieje dziś i spełnia całkowity za
kres czynu, o jakim marzył Cyprian Norwid. Możemy go uznać za pro
roka..." — pisał Witkiewicz w 1902 r .
Nawet współcześni uważają ideę stworzenia uniwersalnego powszech
nego stylu polskiego za swoistą deklarację polityczną Witkiewicza. Jed
nak w powojennych krytykach nu in. Józefa Rurawskiego — zarzuca
jącego Witkiewiczowi, że jego idea służyła utrwalaniu istniejącego po
rządku społecznego, przyciągając pod płaszczem pozornej postępowości
i zachwytu nad sztuką ludową , czy Bogdana Rogatko — określają
cego poglądy Witkiewicza jako „solidarystyczne, ludomańskie, a w osta
teczności po prostu nacjonalistyczne" , niezwykle ostro sformułowane
fądy zdają się nie uwzględniać warunków społeczno-politycznych kraju
w okresie jego działalności oraz nie brać pod uwagę historycznie zmien
nego zakresu znaczeniowego takich pojęć, jak: nacjonalizm i patriotyzm.
Również imputowanie Witkiewiczowi, że traktuje styl zakopiański jako
panaceum na wszystkie konflikty społeczne, nie wydaje się słuszne.
Mimo skłonności do utopijnego myślenia nie raz dał on dowód zna
jomości sytuacji politycznej i społecznej. Styl według niego miał być
ogniwem łączącym wszystkie warstwy narodu, dowodem pochodzenia
z jednego wspólnego pnia w społeczeństwie klasowo zróżnicowanym.
Prawdą jest natomiast, że niejednokrotnie klasy posiadające wykorzy
stywały do swoich celów idee Witkiewicza, ale nie możemy go obarczać
za to odpowiedzialnością .
ł 4 9
1 5 0
ш
152
ш
1 5 4
J. Majda
słusznie zwrócił uwagę na częste wypaczanie ideowych,
zabiegów pisarzy i innych twórców Młodej Polski. Mitologizacja chłopa
poszukiwanie znaków ducha narodowego w kulturze ludowej wynikały
z ówczesnych potrzeb społeczno-politycznych i miały czysto narodowy
charakter. I mimo, że w konsekwencji prowadziły do idealizacji i homeryzacji Podhalan, były świadomym działaniem inteligencji twórczej
r
1 4 9
Ma j d a, Góralszczyzna...,
s. 101-102.
W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 67.
151 p
Wsięp do J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły,
polemiki oraz listy.
Zebrał, wstępem
i skorowidzem opatrzył
J. Rurawski, Warszawa 1957, s. 39.
B. R o g a t k o , Juliana Marchlewskiego artykuły
o sztuce, [w:] Utopia Mło
dej Polski, Łódź 1972, s. 110.
Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 18-19.
M a j d a , Góralszczyzna...,
s. 47-48.
1 5 0
o r
1 5 2
1 5 3
1 5 4
�118
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
i artystów w istniejącej sytuacji politycznej. Analizowanie ich dzieł
wyłącznie w kategoriach konwencji literackiej i estetycznej oraz nazy
wanie politycznej — ideowej treści głównie ludomanią, mityzacją wsi
czy artystyczną zabawą prowadzi do tłumaczenia tego zjawiska jako
iormy ucieczki od rzeczywistości. Interpretacja taka zubaża i spłyca ro
zumienie całego ruchu opartego na romantycznych tradycjach, ponieważ
nie bierze pod uwagę warunków politycznych, które skierowały arty
stów i twórców do poszukiwania dróg zabezpieczenia podstawowych
składników bytu narodowego, rzeczywistych wartości kultury ludowej
jako antidotum na nasiloną w t y m czasie falę kosmopolityzmu oraz
chłopów jako autentycznej siły społecznej.
W okresie bujnych dyskusji o stylu zakopiańskim, które t r w a ł y
przez szereg lat, a jakich efektem były różne formy działalności arty
stycznej, lub bardzo szybko zniknął z pola widzenia entuzjastów stylu.
Zachował i ukazał kulturę narodu z czasów przedchrześcijańskich i na
t y m skończyła się jego rola. Teraz była kolej na artystów, którzy po
winni zająć się „uszlachetnianiem" elementów, celem rekonstrukcji lub
rozbudowy stylu. W roku 1901 staraniem Jerzego Warchałowskiego i i n
nych założono w Krakowie Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana,
skupiające głównie krakowskich malarzy, zwanych Młodą Polską. Pro
gram swej działalności przedstawili we wstępie pierwszego
numeru
„Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" (Kraków 1902 г.). Postulowali
w nim wprowadzenie do swojej twórczości elementów secesji z do
mieszką ludowości. Sztuka ludowa była dla nich jedną z podstawowych
dziedzin zainteresowania, patrzyli jednak na wieś z punktu widzenia
„kolorowego i spokojnego życia wieśniaka".
Powstanie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana było w znacznym
stopniu stymulowane rozwojem przemysłu kapitalistycznego, który po
stawił przed artystami konieczność dostosowania do jego wytworów no
wych form artystycznych. Możliwość opanowania przez artystyczne w y
roby polskie rynku krajowego oraz zwiększenie ich eksportu była re
alna tylko wówczas, gdy nadawano i m cechy określane jako specyficz
na sztuka narodowa. Towarzystwo PSzS skierowało swoje patriotyczne
dążenie do stworzenia polskiego stylu opartego na twórczości ludowej
nie tylko Podhala, ale i innych regionów kraju (np. Kurpi, Łowickiego,
Krakowskiego). Odrębność narodową i sztukę narodową miały tworzyć
według jednego z założycieli Towarzystwa — J. Warchałowskiego:
„Z jednej strony indywidualny talent najbardziej uzdolnionych s y n ó w na
rodu bez w z g l ę d u na to, czy będzie to w y k s z t a ł c o n y w szkołach i podróżach ar
tysta, czy prymitywny, iskrą bożą natchniony ludowy twórca, z drugiej — ogólna
suma ludzkiego dorobku, przekazana wiekami tradycja, z głębi duszy ludowej
wydobyty styl..."
1 5 5
1 5 5
J . W аг с h a ł o w s к i, Katalog
nych, K r a k ó w 1905, s. 41.
nowożytnych
tkanin
i wyrobów
ceramicz
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
119
W przeciwieństwie do stylu zakopiańskiego, który wbrew zalece
niom S. Witkiewicza twórczego czerpania ze wzorów ludowych w prak
tyce jego następców ograniczał się do mechanicznego przenoszenia mo
tywów ludowych do zdobnictwa wnętrz miejskich, przedstawiciele PSzS,
starali się wniknąć w istotę twórczości ludowej i technikę (czy sposób)
powstawania dzieł ludowych, a dalej wystąpili z postulatem szkolenia
artysty ludowego, dostarczania mu precyzyjnych narzędzi oraz szerokie
go szkolenia w dziedzinie plastycznej. Siedzibą działalności Towarzy
stwa był Kraków. Zacofana gospodarczo i przemysłowo Galicja odczu
wała bardziej niż inne tereny kraju — gdzie istniał konflikt między
proletariatem a burżuazją — sprawy życia chłopskiego. Była świadkiem
tworzenia się Stronnictwa Ludowego (założonego m. in. przez Bolesława
Wysłoucha i Jana Stapińskiego), znała działalność polityczną Stojałowskiego, pielgrzymkę chłopów, wiece ludowe, udział włościan w obcho
dach świąt narodowych oraz wybory przedstawicieli wsi do Rady P a ń
stwa i Sejmu (1907-1908 г.). Fakty te zwróciły uwagę artystów kra
kowskich na życie chłopa galicyjskiego i jego sztukę, chociaż nie do
strzegali konfliktów społecznych i rozwarstwienia wsi. Widzieli w niej
głównie barwność, malowniczość i mnogość zachwycających motywów
zdobniczych.
Stanowisko takie jest typowe zarówno dla przedstawicieli Towarzy
stwa PSzS, jak i założonego w 1897 r. Towarzystwa Artystów Plasty
ków — Sztuka, do którego należeli: T. Axentowicz, J. Chełmoński,
J. Malczewski, J. Mechoffer, A. Piotrowski, J. Stanisławski, L . W y czółkowski, S. Wyspiański, J. Fałat, W. Tetmajer .
Towarzystwo PSzS stawiało sobie za cel:
156
„pobudzenie oryginalnej twórczości w dziedzinie polskiego przemysłu arty
stycznego przez stworzenie atmosfery odrębnej, zgodnej z duchem narodu. Z a
danie to w znacznej części spełnia gromadzenie materiałów z zakresu sztuki lu
dowej całej Polski tudzież zabytków dawnego polskiego przemysłu artystycznego,
noszących odrębne cechy... dalszym celem... jest wykonywanie p o m y s ł ó w w tej
atmosferze rodzimej powstałych" .
1 5 7
Zgodnie z programem Towarzystwa PSzS oprócz popierania ludo
wości, zrzeszeni w nim artyści czerpali z dorobku polskiej sztuki i ar
chitektury dawnej. W ich dziełach coraz wyraźniej pozostających pod
1 M
J . S t a r z y ń s k i w artykule, Realizm krytyczny Aleksandra
Gierymskiego,
„Przegląd Artystyczny", nr 1-2: 1950, krytycznie omawia twórczość tej grupy arty
stów traktujących twórczość ludową jako barwną i malowniczą sztukę rozśpiewa
nego i roztańczonego chłopa. Idealistycznemu ujmowaniu chłopskiej rzeczywistości
przeciwstawia się w tym okresie jedynie malarstwo A. Gierymskiego (szczególnie
obraz „Trumna chłopska", „Chłopiec niosący snop zboża", „Droga wiejska z trzema
chałupami"), świadczące o znajomości i rozumieniu przez autora prawdziwego życia
wsi.
Odezwa Towarzystwa
Polska Sztuka Stosowana do S. Witkiewicza,
[w:]
Listy..., s. 574-575.
157
�120
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wpływem secesji widoczna jest domieszka ludowości. Motywy ludowe
krzyżują się z wpływami secesji w rzemiośle artystycznym, budownic
twie, detalach architektonicznych, ozdobnych formach żelaznych.
Już jednak po kilku latach działalności Towarzystwa PSzS nastę
puje moment refleksji. J. Warchałowski w roku 1904 pisze:
„Doświadczenie atoli m ó w i nam z całą pewnością, iż trzeba stać czujnie na
straży twórczości oryginalnej, potępiać ślepe i nieuczciwe n a ś l a d o w n i c t w o zawsze
i wszędzie ostrzegać przed zbyt bezkrytycznym przyjmowaniem m o t y w ó w ludo
wych, sztukę zaś ludową otoczyć jak największą opieką, a istotnym talentom
spośród ludu ułatwić rozwój dając im rozumne wykształcenie artystyczne lub
jedynie dostarczając jak najdoskonalszych środków technicznych" .
15s
Zarówno J. Warchałowski, jak i E. Trojanowski ostrzegają przed
bezmyślnym stosowaniem motywów ludowych, dowolnemu ich kopio
waniu i przenoszeniu na inny materiał czy technikę, stawiając za wzór
do naśladowania nie motywy ludowe, ale sposób powstawania ludowej
t w ó r c z o ś c i . Występują także ostro przeciwko wznoszeniu budynków
w stylu zakopiańskim wszędzie tam, gdzie są one obce sztuce miejsco
wej.
Działalność towarzystwa PSzS na polu reform rodzimego rzemiosła
i przemysłu artystycznego dała początek innym instytucjom podobnego
typu, a szczególnie grupie pod nazwą Architektura, Rzeźba, Malarstwo
i Rzemiosło (ARMIR), przekształconej w 1913 r. w Warsztaty Krakow
skie. Starając się oddziaływać na estetykę przedmiotów codziennego
użytku przez podniesienie poziomu rzemiosła artystycznego
również
Warsztaty Krakowskie opierały się na doświadczeniach twórczości l u
dowej. Dążyły do artystycznej jedności treści ludowych z treściami
sztuki artysty profesjonalnego, przy równoczesnym zwróceniu uwagi na
uzależnienie formy przedmiotów od jakości materiału, techniki i tech
nologii jego wytwarzania. Ponadto powierzyły jednemu artyście pro
jektowanie i wykonywanie przedmiotów artystycznych, a także zainicjo
wały metodę ujawniania wrodzonych zdolności artystycznych u dzieci
i młodocianych, którzy dotąd nie uczyli się rysunku.
Działalność S. Witkiewicza, Polskiej Sztuki Stosowanej i Warszta
tów Krakowskich chronologicznie obejmuje ostatnie lata X I X stulecia
i sięga, aż do początków I I Rzeczypospolitej. Jej szczególne znaczenie
polega z jednej strony na tym, że stworzone zostały podstawy nowo
czesnego polskiego przemysłu i rzemiosła artystycznego, z drugiej zaś
na tym, że w swych wypowiedziach artystycznych twórcy korzystali
wielokrotnie z doświadczeń sztuki ludowej. W ich programie teoretycz
nym zwraca uwagę dążenie do stworzenia sztuki narodowej opartej na
twórczości chłopskiej; myśl zainicjowana już przez С. K. Norwida zo1S9
1 E S
1 5 9
1902.
O sztuce stosowanej, K r a k ó w 1904, nadbitka „Czasu", s. 13.
Por. E . T r o j a n o w s k i ,
Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42:
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
121
LUDOWEJ
stała wydatnie rozwinięta przez S. Witkiewicza (na bazie sztuki podha
lańskiej), a najpełniej była realizowana przez Towarzystwo Polska Sztu
ka Stosowana. Ponadto twórcze nawiązywanie nie ograniczające się
wyłącznie do naśladownictwa wzorów i motywów. Mimo że realizacja
tego hasła rzuconego przez Witkiewicza a pogłębionego przez Polską
Sztukę Stosowaną nie zawsze była praktycznie wykonywana. Innymi
osiągnięciami było działanie w kierunku. kształcenia uzdolnionych ar
tystów wiejskich (m. in. przez dostarczanie i m precyzyjnych narzędzi,
czym zajmowało się Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana), zwalczanie
tendencji do separowania sztuki ludowej i wprowadzanie jej do różnych
dziedzin plastyki, dzięki czemu możliwy stał się jej dalszy rozwój (teza
S. Witkiewicza) oraz dążenie do tego, aby projektant (artysta-plastyk)
był ściśle związany z warsztatem, czyli dokładnie poznał wszystkie pro
cesy wytwórcze zaprojektowanego przez siebie przedmiotu (Warsztaty
Krakowskie).
Przedstawione w dużym uproszczeniu założenia teoretyczne pozo
stają w znacznym stopniu aktualne i współczesne. Należy jednak za
znaczyć, że ich dowolna interpretacja spowodowała liczne rozbieżności
między teorią i praktyką, szczególnie w zakresie stosunku do sztuki
ludowej. Największym błędem było traktowanie tego zjawiska jedno
licie, bez uwzględnienia postępującego rozwarstwienia wsi i wpływu te
go procesu na sztukę ludową. Takie stanowisko nie zwracające uwagi
na elementy walki czy buntu zawarte w sztuce ludowej wynikało z ogra
niczonego spojrzenia na życie wsi polskiej i prowadziło do dostrzegania
jedynie zamożnych gospodarzy hołdujących tradycji i obyczajom, a nie
szerokich mas chłopskich ° . Na t y m polu swoistym wyjątkiem są m.in.
poszukiwania właściwej interpretacji sztuki ludowej L . Pugeta i E. Tro
janowskiego projektujących meble do nowoczesnych wnętrz.
Panująca powszechnie opinia o kolosalnym wpływie t r a d y c j i
na
sztukę ludową spowodowała, iż łączenie sztuki ludowej z innymi gałę
ziami plastyki w polskim środowisku artystycznym opierało się głównie
na czerpaniu z niej walorów dekoracyjnych, prostoty formy i naiwno
ści widzenia świata bez uwzględniania jej wartości treściowych, a skom
plikowane niekiedy zjawiska zachodzące w jej obrębie niejednokrotnie
usiłowano wyjaśnić analogiami z twórczością dziecka czy ludów prymi
tywnych (np. S. Szuman, K . Homolacs).
Również rozważania teoretyczne ograniczały się do analizy formal
nej nie uwzględniającej treści dzieła sztuki i środowiska, w jakim po16
161
160 p
też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s . 70-72.
161 p r z e c i w s t a w i ł się jej dopiero S. S z u m a n w 1929 r. w pracy, Daione kili
my w Polsce i na Ukrainie, P o z n a ń 1929, przeprowadzając w y r a ź n y podział między
czynnym stosunkiem do tradycji (umożliwiającym dalszy rozwój sztuki), a stosun
kiem biernym, czyli o d w o ł y w a n i e m się do zastanych, zamarłych form i wiernym
naśladownictwie dawnych m o t y w ó w uniemożliwiającym dalszy rozwój sztuki.
o r
�122
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wstawały, oraz potrzeb, które zaspokajały. Sprzyjało to formułowaniu
teorii o żywiołowym i spontanicznym powstawaniu twórczości chłop
skiej, sztuki dziecka i ludów pierwotnych (S. Szuman, K . Homolacs).
Wpływ tych poglądów jest widoczny m.in. w działalności Warsztatów
Krakowskich, gdzie A. Buszek rozpoczynając produkcję batików zatrud
nił grupę dziewcząt bez żadnego przygotowania artystycznego do kom
ponowania wzorów oraz K. Stryjeńskiego (1920 r.) w Szkole Przemysłu
Drzewnego w Zakopanem. Tendencja do izolowania artystów wiejskich
od nauki i wymaganie od nich jedynie nieuczonej, spontanicznej twór
czości stwarzały teoretyczne uzasadnienie ówczesnej akcji opiekuńczej,
która w konsekwencji polegała na tworzeniu swoistych rezerwatów
.sztuki ludowej oraz odseparowywaniu jej od życia społeczeństwa.
Sztuka ludowa wywarła także znaczny wpływ na kierunek arty
styczny, zwany formalizmem. Jej polska odmiana — formizm — nawią
zywała z jednej strony do sztuki ludowej (np. w zakresie tematyki
i techniki tworzenia dzieł) i stylów historycznych, z drugiej natomiast
do najnowszych kierunków światowych, takich jak: futuryzm, ekspresjonizm i kubizm. Dzieła formizmu nie zawierają jednak cech charakte
rystycznych dla twórczości rodzimej, ponieważ w wielu wypadkach
ograniczają się do manierystycznej stylizacji bez wydobywania auten
tycznych treści sztuki ludowej (np. Z. Stryjeńska, J. Szczepkowski) .
Kanony zbliżone do tych, jakimi kierowała się sztuka ludowa, za
czynają pojawiać się i obowiązywać w sztuce oficjalnej około 1910 r.
Są to: anaturalizm, prostota, schematyczność, skrótowość oraz wszelkie
uproszczenia formalne. Pod wpływem inspiracji sztuki ludowej tworzy
w t y m czasie W. Skoczylas, T. Czyżewski, Z. Pronaszko, J. Szczepkow
ski. W. Skoczylas zainteresował się głównie podhalańskim drzeworytem
ludowym, który wprowadził i rozpowszechnił w oficjalnym polskim
drzeworytnictwie. T. Czyżewski stosując ludowe uproszczenia formal
ne podejmował tematy religijne (np. Głowa Chrystusa, Madonna). Na
tomiast inspiracje rzeźby ludowej przejęte zostały w kompozycjach
L. Chwistka (np. projekt ołtarza, Pieta) i J. Szczepkowskiego (np. w pro
jektach pomników i ołtarzy).
162
Szczyt dojrzałości w korzystaniu z inspiracji folklorem i sztuką l u
d o w ą osiągnął S. Wyspiański. W swej bogatej twórczości poetyckiej,
malarskiej, dramaturgicznej i inscenizacyjnej łączył liczne wątki kla
syczne, romantyczne, folklorystyczne, mity i legendy historyczne oraz
aktualne problemy polityczne i kulturalne w jedno spójne widowisko.
Dzięki temu uzyskiwał siłę ekspresji, która wstrząsała umysłami i roz
palała uczucia narodowe. W dramacie Bolesław Śmiały (z 1900 r.) nie
tylko aktorzy występują w piastowskich kierezjach, ale uzupełniają
kostiumy i widowisko liczne ludowe elementy krakowskie, ruskie, podPor. też W o j c i e c h o w s k i , Elementy...,
s. 77-78.
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
123
halańskie, które mimo swej różnorodnej proweniencji tworzą sztukę
zarówno barwną, jak i jednorodną w polsko-narodowym wyrazie. Na
t y m polu był S. Wyspiański szeroko naśladowany zarówno przez współ
czesnych, jak i późniejszych twórców .
J. Starzyński w pracy Polska droga do samodzielności
w sztuce
(Warszawa 1973) jako podstawowe cechy sztuki polskiej wymienia: się
ganie do źródeł rodzimej twórczości ludowej, walkę o styl narodowy
na przełomie X I X i X X w., nawiązywanie do właściwych polskiemu
folklorowi (wiejskiemu i miejskiemu) tradycji myślenia imaginatywnego
i symbolicznego. Cechy te uważa za ucieleśnienie jednolitej zasady stylu
polskiego, dążącego do pełnej syntezy sztuk plastycznych. Ten znako
m i t y znawca sztuki wysuwa ponadto hipotezę, że między dziełami sztu
k i rodzimej, niezależnie od okresu, w jakim.powstawały, istnieje swoista
prawidłowość związków wewnętrznych wyrażająca się w pokrewieństwie
formy, gdzie „jak wspólny kamerton dźwięczy w nich najsubtelniejszy
poprzez wieki ciągnący się akcent ludowości" (s. 13-14), który zwłaszcza
od końca X I X w. nadawał sztuce polskiej oryginalność oraz samodziel
ność i był miernikiem jej w i e l k o ś c i .
163
1M
Neoromantyczna fascynacja ludowością przyniosła w efekcie szeroko
dyskutowaną teorię sztuki narodowej S. Witkiewicza oraz próby adap
tacji elementów sztuki warstwy chłopskiej dla potrzeb rozwoju narodo
wego przemysłu i rzemiosła artystycznego, sztuki stosowanej, malar
stwa, rzeźby. Inspiracja sztuką ludową, obok powstania (powołania do
życia) różnorodnych form profesjonalnej twórczości artystycznej, spo
wodowała również wzmożoną akcję zbierania materialnych okazów k u l
tury i sztuki ludowej (M. i B. Dembowscy, W. Gerson, J. Warchałow
ski, S. Udziela), które są zalążkiem późniejszych zbiorów muzealnych.
Równocześnie powstaje szereg prac (np. K. Matlakowskiego, K. Tet
majera, S. Witkiewicza, J. Warchałowskiego; syntetyczna o budownictwie
L . Pugeta) K . Mokłowskiego Sztuka ludowa w Polsce z 1903 r. oraz
przyczynków (szczególnie Z. Glogera, W. Gersona, M . Wawrzynieckiego,
ponadto S. Udzieli Poczucie
piękna u ludu ropczyckiego).
Większe
i mniejsze prace drukuje „Wisła", a następnie „Lud". Do roku 1906 na
łamach „Sztuki Stosowanej" i „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej"
zamieszczane są rysunki i zdjęcia obiektów sztuki ludowej. W latach
w p
B u r s z t a , Kultura chłopska...,
s. 402.
Zdaniem B u r s z t y (Kultura ludowa..., s. 277-278) w dobie Neoromantyzmu
artyści polscy czerpią inspiracją z treści folklorystycznych w trojaki sposób. Jedni
podejmują temat ludowy nie nawiązując do w y o b r a ż e ń ludu i do jego sztuki (np.
Norblin, Chełmoński, Tetmajer). Drudzy sięgają po struktury folklorystycznej inspi
racji (Malczewski, który jest równocześnie prekursorem folkloryzmu w dobie Neo
romantyzmu). Wreszcie nieco później ostatnia grupa, do której należą m. in. Sko
czylas, Czyżewski, Pronaszko, Szczepkowski, Chwistek, nastawia się na sztukę
ludową.
o r
1 6 4
�124
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
następnych ich miejsce zajmują już jednak wzory artystów plastyków
i architektów (S. Wyspiańskiego, S. Witkiewicza, J. Mehoffera, K . T i chego, K. Stryjeńskiego, L . Pugeta, E. Trojanowskiego i innych) inspi
rowane sztuką ludową. Późniejsze zainteresowania sztuką prymitywu,
twórczością dzieci, psychologią twórczości, powodują oddalenie się To
warzystwa Polska Sztuka Stosowana oraz Warsztatów Krakowskich od
tematyki odkrywania nowych zabytków i regionów kraju.
Mimo tej całej niezwykle dynamicznej i bogatej działalności inteli
gencja, koncentrując się na folklorystycznych inspiracjach, z reguły nie
wnikała w realia życia i twórczości warstwy chłopskiej. Postawę jej
krytycznie oceni z perspektywy czasu znany działacz chłopski J. A. Król,
stwierdzając z goryczą, iż inteligencja szlachecka po zniesieniu p a ń
szczyzny reprezentowała postawę dość odległą od rozumienia rzeczywi
stych ekonomicznych i społecznych problemów wsi. Odkrycie przez nią
sztuki i folkloru ludowego wprawia ją w zachwyt; powoduje, iż docho
dzi ona do wniosku, że wyzwolony chłop to też człowiek, co więcej
posiadający w swej kulturze tyle „śliczności". Epatując się „pawimi
piórami", guniami, gwarą, pieśniami, budownictwem ludowym zdaje so
bie równocześnie sprawę z tego, że w każdej chwili wyzwolony chłop
może zażądać reformy rolnej. Dlatego też jej wysiłki idą w t y m kie
runku, aby wmówić chłopu, żeby pozostał takim, jakim był, co ma swo
je polityczno-społeczne znaczenie. Sięgnięcie do rodowodu chłopskiego,
do symbolu Piasta, Polski oraczy, obrazu sielskiego gromadzkiego życia
wsi, zaciera poniżenie społeczne chłopów, ale równocześnie zatrzymuje
ich w rozwoju, pozbawiając szans na objęcie władzy politycznej, czyli
jest elementem konserwatywnym . Mimo to właśnie do tradycji pia
stowskiej odwoła się następnie ruch chłopski w okresie I I Rzeczypospo
litej, ale będzie to miało miejsce już w innych realiach społecznych,
politycznych i ekonomicznych.
165
*
Materiał przedstawiony wyżej upoważnia do wysunięcia tezy, że
sztuka ludowa w świadomości i ideologii szlachecko-inteligenckiej doby
rozbiorów nie była wartością autoteliczną (samą w sobie), ale apoteozą
rodzimości, ostoi bytu narodowego czy afirmacją polskości. Właśnie
„rodzimość" — wzbogacona walorami estetycznymi — stanowiła w t y m
okresie nadrzędną, podstawową jej wartość. Patrzenie na sztukę ludową
głównie przez pryzmat tej konwencji sprawiło, iż we wszystkich ów
czesnych koncepcjach intelektualnych pełniła ona przede wszystkim
wzajemnie zazębiające się oraz nierozerwalnie z sobą związane funk1115
Por. J . A. K r ó l , Drogowskazy
1947, s. 18.
na manowcach
kultury
ludowej,
Warszawa
�SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI
LUDOWEJ
125
cje społeczno-polityczne i społeczno-ekonomiczne. Przy t y m jednak za
znaczyć należy, że nacisk na uwypuklenie poszczególnych aspektów tych
funkcji jest zmienny w czasie i wyraźnie uzależniony od aktualnych po
trzeb i sytuacji społecznych.
Inaczej można powiedzieć, że sztuka ludowa w myśli i twórczości
szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) egzystuje
jakoby w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w koncepcyjnych czy spo
sobów widzenia. Elementy obu widoczne są już w poglądach doby
Oświecenia, a każda z epok późniejszych uzupełnia je o inne — nowe
idee, pomysły i wartości, które stają się integralną składową świado
mości i ideologii tej warstwy społecznej. Pierwszy z nich to nurt spo
łeczno-polityczny o charakterze narodowościowym. Zrodzony został m.in.
z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu
oraz wysiłków w kierunku podkreślenia indywidualności narodu (po
zbawionego samodzielnego bytu państwowego) przez uwypuklenie ro
dzimych pierwiastków jego kultury, najbardziej ewidentnych właśnie
w kulturze i sztuce ludowej. Drugi to nurt społeczno-ekonomiczny
0 charakterze politycznym. Sztuka ludowa uważana jest przez jego re
prezentantów nie tylko za panaceum na nędzę wsi, ale równocześnie
konkurencję kosmopolitycznej brzydoty, zabezpieczenie przed radykalizacją postaw chłopskich i żądaniami reformy rolnej, czy przekształce
niem ludności wsi w niebezpieczny proletariat miejski.
Estetyczno-artystyczne wartości sztuki ludowej, chociaż dostrzeżone
już u schyłku X I X stulecia, dopiero w okresie późniejszym zostaną włą
czone w orbitę inteligenckich koncepcji kulturalnych i artystycznych.
Współcześnie niezwykle rzadko zastanawiamy się nad faktem, że
szereg idei, haseł, pomysłów i teorii w odniesieniu do polskiej sztuki
ludowej, które przyjęliśmy za nowatorskie i własne, ma swoje źródło,
a nieraz i szczegółowe rozwinięcie we wczesnych, bo już oświecenio
wych poglądach szlachecko-inteligenckich. Z tego względu uważamy,
iż refleksja nad najwcześniejszymi koncepcjami intelektualnymi podej
mującymi zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w życiu narodu bez
sprzecznie przyczyni się do poznania tajników ich żywotności i pozwoli
wyjaśnić liczne jeszcze znaki zapytania chociażby odnośnie do przyczyn
ich trwałości w świadomości społecznej.
Sprawą oczywistą jest, że poglądy i koncepcje na temat kultury
1 sztuki warstwy chłopskiej nie rodziły się i nie dojrzewały wyłącznie
w polskiej próżni kulturalnej. Wręcz przeciwnie, rodzima myśl intelek
tualna była szeroko otwarta na liczne kulturotwórcze prądy ogólnoeuro
pejskie, zarówno romantyczne, jak pozytywistyczne czy neoromantyczne.
Bezsprzeczną jednak jej zasługą jest fakt twórczego transplantowania
głównych idei ludzkości na specyficzną polską rzeczywistość. Zdając
sobie sprawę z częstych zapożyczeń i inspiracji staraliśmy się jedynie
zaprezentować polską differentia specifica w sposobie ujmowania za-
�126
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
gadnień ludowej twórczości artystycznej, problem zapożyczeń idei, ha
seł, ideologii etc. od myśli kulturalnej, społecznej czy politycznej innych
narodów zostawiając na boku jako zupełnie odrębny temat.
Мирослава Дрозд-Пясецка
ОБЩЕСТВЕННЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА.
НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ШЛЯХЕТСКО-ИНТЕЛЛИГЕНТСКОМ СОЗНАНИИ
И ИДЕОЛОГИИ (С ПРОСВЕЩЕНИЯ ПО НЕОРОМАНТИЗМ)
Резюме
Предлагаемая работа ставит перед собой цель определить место и роль польского
народного искусства (имеется в виду изобразительное искусство и деятельность мелко
производственного и ремесленнического характера) в шляхетско-интеллигентских эконо
мических, социально-политических и национальных концепциях периода разделов Польши.
Польское народное искусство возникло в определенньгх исторических и социальных
условиях жизни громадной части нации — крестьянства, но уже в первую половину X I X
столетия оно вызвало широкий общественный отклик среди других групп и слоев, пользу
ющихся им для построения собственных идеологических концепций. Специфическое поло
жение нации, лишенной собственной государственности в момент ее же формирования,
привело к тому, что народное искусство находит в течение многих лет десятилетий проч
ное место в сознании и идеологии шляхты и интеллигенции (позже, в период I I Речи Посполитой, также и крестьянской интеллигенции), составляя неоднократно мыслительныю ос
нову массовой деятельности этих общественных групп в области общественно-политической
и национально-освободительной борьбы.
Задача автора не сводилась к выделению и анализу отдельных взглядов на тему народ
ного искусства или к анализу исследовательских устремлений ученых, но он ставил перед
собой цель показать, на какие достоинства и элементы народного искусства делались ссылки
в многочисленных хозяйственных, общественно-политических и художественных концеп
циях и программах. Автор вместе с тем пыталась учитывать культурный контекст, основ
ные мысли, цели и действия отдельных общественно-политических лагерей и группировок
или общественно-культурных течений, а также исторические условия, в каких возникали
и играли свою роль концепции, в которых народное искусство занимало немалое место.
Автор сосредоточила свое внимание главным образом на общественно-экономических,
политических и культурных программах, в которых вопрос народного искусства ставился
во главу угла в борьбе за национальную культуру и за место в ней культуры и искусства
крестьянства. Поэтому и были учтены автором главным образом представительные пози
ции, характерные для таких течений, как Романтизм, Позитивизм и Неоромантизм, а не
вся совокупность их, заключающая взгляды, отличающиеся лишь мелочами.
Более пространно автор обсудила роль народного искусства в формировании нацио
нальной культуры при отсутствии собственной государственности; влияние мыслей веду
щих гуманистов, публицистов и писателей (м. пр. Ц. К. Норвида, Ю. И. Крашевского, С.
Виткевича) на образование идеологии и взглядов на тему народного искусства и их практи
ческого применения (м. пр. на хозяйственном, политическом и художественном поприще).
Много места отведено рассмотрению культурного, общественного и политического зна
чениям закопанского стиля; общественно-хозяйственной роли выставок народной про
мышленности и искусства, а также влиянию народного искусства на профессиональное
художественное творчество.
�SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
LUDOWEJ
127
В заключительной части статьи отмечается, что представленый в ней материал дает
основание для постановки тезиса, что народное искусство в шляхетско-интеллигентском
сознании времен разделов Польши являлось не самодовлеющей ценностью, а было апофе
озом отечественности, оплотом национального существования, утверждением того что
польское. Именно „отечественность" — обогащенная эстетическими достоинствами — со
ставляла в это время высшее, основное его значение. То, что на народное искусство смотрели
преимущественно сквозь призму этой условности, привело к тому, что во всех тогдашних
интеллектуальных концепциях оно исполняло прежде всего соприкасающиеся, нерасторжи
мо друг с другом связанные, общественно-экономические и общественно-политические
функции. Следует, однако, при этом подчеркнуть, что упор на выделение отдельных аспек
тов этих функций меняется во времени и находится в явной зависимости от злободневных
общественных нужд и ситуации.
Иначе говоря, народное искусство в шляхетско-интеллигентском мышленнии и твор
честве (с Просвещения по Романтизм) существует как будто в рамках двух основных концепционных течений или же способов видения. Элементы обоих уже заметны в воззрениях
времен Просвещения, а каждая из последующих эпох восполняет их другими, новыми иде
ями, замыслами и качествами, которые становятся нерасторжимой составной частью со
знания и идеологии этой общественной прослойки. Первое из них —это общественно-по
литическое течение национального порядка. Оно родилось м. пр. из попыток включить
слой крестьянства в структуру современной нации, а также из усилий подчеркнуть индиви
дуальность нации (лишенной самостоятельного государственного существования) путем
выделения родных элементов его культуры, наиболее очевидных именно в народной куль
туре и искусстве. Второе —это течение общественно-экономическое политического порядка.
Народное искусство считается представителями этого течения не только панацеей на нищету
деревни, но и конкуренцией космополитическому безобразию, ограждением от радикали
зации крестьянства и требований аграрной реформы, или превращения сельского населения
в опасный городской пролетариат.
Хотя эстетические и художественные качества народного искусства были замечены
уже к концу X I X столетия, однако они только в последовавший период будут включены
в орбиту интеллигентских культурных и художественных концепций.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab589661740a313b2798cd9a35b9bd6f.pdf
546d81f4370a6136a5bba53cc1f8f0ec
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5235
Rights
Information about rights held in and over the resource
PIA
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2006
Subject
The topic of the resource
czas - wartościowanie
antropologia komunikacji
antropologia współczesności
mass media
Jan Paweł II, papież ( 1923-2005)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4859
Title
A name given to the resource
Narracja prasowa czasu niezwykłego / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.73-99
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Zakład Etnologii I A E PAN, Warszawa
NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO.
POŻEGNANIE Z JANEM PAWŁEM I I
W RELACJACH „GAZETY WYBORCZEJ"
WSTĘP
Wczesna wiosna 2005 roku. Świat - nie tylko chrześcijański - wchodzi
w traumatyczny okres żegnania się z papieżem Janem Pawłem I I . Wydarzenia
kilkunastu dni z tego czasu będą przedmiotem mojej refleksji dotyczącej narracji
prasowej. Podstawę jej stanowią - mające walor jednorodnego źródła oraz jednej
(liberalno-demokratycznej) orientacji ideowej - materiały autorskie i infor
macyjne publikowane od 24 marca do 14 kwietnia w „Gazecie Wyborczej"
(GW) i „Gazecie Wyborczej Stołecznej" (GWS). Obejmują one relacje o Ojcu
Świętym oraz zachowaniach społeczeństwa polskiego, których (w części nieza¬
mierzonym) tłem i scenerią był najważniejszy dla katolików czas Wielkiej Nocy.
Ich bohaterami są więc „Papież Polak" oraz społeczeństwo , zarówno w szer¬
szym, jak i węższym tego słowa znaczeniu, rozumiane jako ludzie, naród, Polacy,
także tłum , wierni, ale i wyodrębnione grupy społeczne lub zawodowe. Głów¬
nym narratorem jest tu prasa, ściślej „Gazeta Wyborcza", legitymizowana stwier¬
dzeniem Rolanda Barthesa, że wśród współczesnych wypowiedzi (discours)
występują obok siebie „wielkie narracje" literackie typu powieści (w tym też
popularnej) i „drobne wiadomości" zamieszczane w prasie codziennej (Barthes
1970, s. 270). Narratorką jest także autorka tego tekstu, która już przez sam
dobór materiału wpłynęła na ukazany tu obraz wydarzeń.
Dziennikarze „Gazety" relacjonowali wydarzenia, opinie biernych i czyn¬
nych uczestników dramatu, jakim była agonia, śmierć Jana Pawła I I oraz okres
żałoby po Nim. „Gazeta" informowała o tym, co się zdarzyło z przynajmniej
1
2
3
4
1
„Gazeta Wyborcza" jest dziennikiem o największym w kraju nakładzie, mającym wydania
we wszystkich miastach wojewódzkich. Jej odbiorcami są w przeważającym stopniu czytelnicy
posiadający wykształcenie powyżej szkoły zawodowej, w tym przede wszystkim mieszkańcy miast.
W rozumieniu heglowskiego, mnogiego podmiotu społecznego (Hegel 1965, s. 13,50).
W pozytywnej konotacji zgromadzenia agoralnego (Biela 2005, s. 355) z jego specyficzną
dynamiką i walorami psychoterapeutycznymi dla uczestników.
Przy tym ich możliwości oddziaływania na czytelników były odmienne od tych, jakie mieli
reporterzy telewizyjni, przekazujący obraz i komentarz dotyczący bezpośrednio tego, co się aku¬
rat działo.
2
3
4
�74
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
jednodniowym opóźnieniem, ale z reguły stosowała czas teraźniejszy, co wydat
nie podnosiło dramaturgię narracji. W tym samym celu teksty jej reporterów
mają tytuły przyciągające uwagę i pod tym kątem dobrany serwis fotograficzny.
Uzupełniane są one pełnymi ekspresji wywiadami i wypowiedziami tzw. zwyk
łych ludzi. Często występują w nich określenia „żałoba narodowa", „osierocony
naród", i pytania: „Jak teraz mamy żyć?". Towarzyszące im opracowania autor¬
skie są natomiast obszerne, refleksyjne, zdystansowane.
Omawiając poszczególne zagadnienia przyjęłam merytoryczno-chronologiczny podział na trzy wiodące wątki narracyjne:
• Ostatnie dni życia Jana Pawła I I ;
• Okres od śmierci Papieża - 2 kwietnia (sobota) wieczorem do pogrzebu,
8 kwietnia (piątek), godz. 10.00 rano;
• Od pogrzebu do końca pierwszego tygodnia żałoby.
Z uwagi na wskazane tu walory artykułów i doniesień prasowych, a także
niebezpieczeństwo urażenia uczuć religijnych praktykujących Polaków oraz nie¬
długi okres, jaki upłynął od śmierci Ojca Świętego, własne komentarze ograni¬
czę do niezbędnego minimum. Równocześnie uważam, że poszczególne wątki
dotyczące Ojca Świętego poruszone w mediach stanowią znakomity materiał do
odrębnej analizy strukturalno-morfologicznej. Podobne znaczenie mają zamiesz¬
czane w prasie fotografie.
W tym miejscu winna jestem kilka zdań wyjaśnień dotyczących samej nar¬
racji. Narracja należy do świata ludzkich wypowiedzi - dyskursu. Kategoria ta
jest pojęciem o rozmaitych znaczeniach i zastosowaniach, zarówno w literatu¬
roznawstwie, jak i teoretycznej refleksji historiograficznej oraz współczesnych
badaniach społecznych. Osadzona jest też w różnych systemach filozoficznych
i szkołach socjologicznych.
Nie będę tu przywoływać stanu badań nad narracją, ani też jej schematów,
zasad organizujących, elementów strukturyzujących ją i konstytuujących, ade¬
kwatnych do poszczególnych kierunków poznawczych .
Dla potrzeb tego tekstu niezbędne są jednak pewne odniesienia do wybra¬
nych lektur.
Roland Barthes pisał: „[...] mowa jest przekazem [...] Przekazem nie tylko
ustnym; może składać się on z pism i przedstawień, wypowiedzi pisanej, ale
także fotografii, filmu, reportażu, widowiska, sportu, reklamy [...]" (Barthes
1970, s. 26). I dalej „[...] przez język, wypowiedź, mowę, itp. rozumieć będzie¬
my każdą jednostkę czy całość znaczącą, tak słowną, jak wzrokową: fotografia
będzie dla nas słowem w tym samym stopniu, co artykuł w gazecie [podkr.
M.D.-P.]; same przedmioty staną się słowem, jeśli tylko będą coś znaczyć" (Barthes 1970, s. 27).
5
5
Kwestie te są podejmowane w artykułach opublikowanych w tym tomie „Etnografii Polskiej".
Zainteresowanym polecam też artykuł Anny Malewskiej-Szałygin (2004). Autorka, w sposób
kompetentny i klarowny, kreśli historię stosowania i rozumienia dyskursu w naukach społecz¬
nych i filozofii.
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
75
Dyskursem, od strony postępowania analitycznego, zajął się szczegółowo
Michel Foucault .
Dyskurs, dla Foucaulta, jak podsumował Jerzy Topolski, to: „[...] zbiór wszyst¬
kich rzeczywistych wypowiedzi (zarówno mówionych, jak pisanych) w ich
zdarzeniowym rozproszeniu i we właściwym im jednostkowym zjawianiu się [...]"
(Topolski 1977, s. 22). Analiza powinna obejmować same wypowiedzi, ale także
intencję mówiącego i elementy nieuświadomione, które uwidoczniły się wbrew
jego woli w tym, co powiedział, lub czego nie dopowiedział (Topolski 1977, s. 22).
Jest ona bowiem skierowana na uchwycenie wypowiedzi w wąskim, jednostko¬
wym zdarzeniu, i dalej na określenie warunków i granic jej istnienia, ustalenie
współzależności wobec innych wypowiedzi oraz wskazanie form, które wyklucza.
Powodowany takimi przesłankami Foucault dokładnie rozpisuje kolejne kroki
postępowania analitycznego, niezbędne do poznania badanego dyskurs (Foucault
1977, s. 77-79). Pierwszym zadaniem jest odpowiedź na pytanie: kto mówi?
(s. 77). Następne to opisanie miejsca instytucjonalnego skąd „[... ] wygłasza swój
dyskurs [... ] (np. katedra uniwersytecka, parlament)" (s. 78). Wreszcie, ukazanie
pozycji podmiotu określonej „przez sytuację, w jakiej może się on znaleźć" (s. 79).
Od czasu Barthesa i Foucoulta narracje stały się przedmiotem licznych opra¬
cowań naukowych , podejść badawczych, sposobów analizy, a nawet form eks¬
pozycji muzealnych .
Dla psychologów, jak pisze Jerzy Trzebiński, „narracja oznacza opowiada¬
nie komuś o czymś, jest więc szczególnym rodzajem komunikacji między ludźmi.
6
7
8
6
Por. Archeologia wiedzy, gdzie Foucault szczegółowo definiuje i opisuje dyskurs, formacje
dyskursywne, wypowiedzi („enonse") - podstawowe pojęcia proponowanej przez siebie proce¬
dury badawczej.
Jak pisze Anna Malewska-Szałygin, w badaniach dyskursu prowadzonych na początku lat
80-tych w miasteczku Wanet w pn.-zach. Anglii przez Nila Rapporta (1993) uczynił on „[... ]
narrację pojęciem organizującym interpretację danych [...]. Narracja to historia, którą ludzie opo
wiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumienia zdarzeń tworzy całość celo¬
w ą i sensowną [...]. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich
współwystępowanie, [...] zależność od miejsca i czasu, w jakim są opowiadane. W ten sposób
próbuje odkryć strategie, za pomocą których tworzy się narracje" (Malewska-Szałygin 2004, s. 92).
Narracja jest obecna we współczesnych rozwiązaniach ekspozycji muzealnych zmierza¬
jących do kontekstualizacji kolekcji oraz używania przedmiotów do iluminacji i interpretacji
szerszej historii. Przykładem tego jest Muzeum Opowiadaczy Historii, w którym idea kolekcji
i wystawy opiera się na nowym myśleniu „[... ] o muzealiach i sposobie ich wystawienia. Kon¬
tekst nie jest tu dodatkiem lecz jednym z integralnych elementów kolekcji" (Malinowski 2005,
s. 26). Punktem wyjścia organizującym całość jest, jak pisze Michał Malinowski, „narracja przeka¬
zywana w kontekście społecznym. Ważny staje się tu nie tylko sam tekst przekazu, lecz przekaz
sam w sobie. Forma opowiadania nabiera jednego z centralnych znaczeń i poddana jest szczegóło¬
wej analizie, tak, aby móc znaleźć się jako niezbędny element konstruowanej wystawy. Ten sam
tekst narracji ubrany w odmienne formy nabiera wielorakich zabarwień emocjonalnych i może
wywołać u zwiedzającego nawet przeciwstawne reakcje. Istotna więc, w momencie gromadzenia
kolekcji, jest rejestracja owych wariantów formalnych i uczynienie ich dostępnymi dla później¬
szego odbiorcy. Dopiero gdy oglądamy panoramę różnorodności sposobów opowiadania jesteś¬
my w stanie zdać sobie sprawę z istoty różnic tradycji ustnych i niezbędności ich kompleksowej
rejestracji" (Malinowski 2005, s. 26).
7
8
�76
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Stanowi także wytwór tej komunikacji: tekst, za pomocą którego wyrażamy od¬
powiednie treści. Narracja ma też inne znaczenie: jest szczególną formą poznaw¬
czego reprezentowania rzeczywistości [...]sposobem rozumienia rzeczywistości"
(Trzebiński 2002 c., s. 13; podobnie uważa Carr 1986, s. 41).
Zdaniem Trzebińskiego: „Narracja jest sposobem rozumienia świata [...] (s. 17),
[a sam] proces rozumienia ma formę interpretowania danych napływających
z zewnątrz i generowanych przez nasz umysł" (s. 18). Nauki społeczne (psy¬
chologia, socjologia, antropologia) dążą do wykrycia reguł „interpretowania
rzeczywistości". Widzą je w tzw. schematach narracyjnych. Według nich, jak
uważa Trzebiński, jednostka rozumie i zapamiętuje rzeczywistość (Trzebiński
2002b, s. 22) .
„Schemat narracyjny jest [...] poznawczą procedurą «czytania» biegu zdarzeń
w taki sposób, że rozumiane są one jako skończone w czasie historie [...],
w których występują określeni bohaterowie z określonymi intencjami, napotyka¬
jący określone rodzaje przeszkód i posiadający określone możliwości i szansę
radzenia sobie z nimi" (Trzebiński 2002b, s. 23). Na tej podstawie można powie¬
dzieć, „że zaktywizowany schemat powoduje narracyjne konstruowanie rzeczy¬
wistości przez umysł ludzki" (tamże, s. 23).
Jak twierdzi Katarzyna Stęplewska-Żakowicz, obecne analizy narracji utrzy¬
mane są w obrębie dwu stanowisk metodycznych, inaczej definiujących „sam
przedmiot analizy. Wedle pierwszego z nich, wywodzącego się z lingwistycznych
prac Laboga [...], narracja to pewna relacja pomiędzy zdaniami. Wedle drugiego,
dyskursywnego stanowiska, narracja to raczej relacja między uczestnikami spo¬
łecznej interakcji" [...] (Stęplewska-Żakowicz 2002, s. 86) .
Prezentowany przeze mnie tekst osadzony jest w tej drugiej konwencji meto¬
dycznej.
Istotna jest jeszcze jedna kwestia dotycząca narracji, ściśle związana z „war¬
sztatem etnologa".
Andrzej Piotrowski pisze, iż: wywiad narracyjny, w odróżnieniu od trady¬
cyjnych form wywiadu socjologicznego, opartych na uzyskiwaniu odpowiedzi
na opracowany przed badaniami zestaw pytań, „[... ] polega na stymulacji opo¬
wiadania o przeżyciach związanych z uczestnictwem osoby badanej w jakimś
wydarzeniu lub ciągu wydarzeń" (Piotrowski 1995, s. 5). Według tego autora,
„początek takiemu podejściu dały badania L. Schatzmana i A. Straussa (1995),
a rozwinięta koncepcja wywiadu narracyjnego jest dziełem F. Schutzego (1977),
który opracował tę technikę dla potrzeb badań biograficznych" .
9
10
11
9
„Schemat narracyjny modeluje": 1. Bohaterów dziejących się historii; 2. Ich wartości,
główne intencje i towarzyszące im plany realizacji; 3. Komplikacje napotykane przez bohate
rów podczas realizacji intencji i planów, a także 4. Uwarunkowania i szanse przezwyciężenia
trudności w realizacji intencji (Trzebiński 2002b, s. 23; podkr. M.D.-P.)
Podobnie, współcześni analitycy dyskursu (T.A. van Dijk, J. Kurcz) interesują się narra
cjami jako jedną z form dyskursu.
W wykazie literatury Piotrowski przywołuje pełne notki bibliograficzne tych publikacji
(kolejno 1977, 1983, 1987, 1989).
1 0
11
�77
NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
Podstawową zasadą prowadzenia takiego wywiadu jest ścisłe oddzielenie „[... ]
niezakłóconej [przez badacza M.D.-P.] wypowiedzi autobiograficznej dotyczą¬
cej przebiegu życia narratora w całości lub w części interesującej badacza"
(Piotrowski 1995, s. 5) od innych składowych jego wypowiedzi, ich okolicz¬
ności, komentarzy, tła etc. (tamże, s. 5n) .
W tej interpretacji narracja jest głównym źródłem i narzędziem badawczym.
Pozyskane tą drogą informacje, i ich struktury, poddane są ścisłym, drobiazgo¬
wym oraz szczegółowo opisanym regułom analizy, czyli metodyce badań. Mogą
one dobrze służyć wnioskom w obrębie kilku dyscyplin naukowych - poza etno¬
logią - takich jak historia, socjologia i psychologia.
W tym miejscu chciałabym podkreślić, że uważam narrację za podstawowe,
wywołane źródło poznania etnologicznego, którym posługiwałam się od zarania
mojej przygody z etnografią/etnologią. Nosiło ono wówczas miano etnograficznego
wywiadu terenowego, a określenie narracja przyjmowało z racji ulepszenia styli¬
styki redagowanego tekstu. Wszystkie rozmowy z informatorami - w moim przy¬
padku nieomal zawsze nagrywane na taśmę magnetofonową, a następnie przepi¬
sywane na maszynie - podlegały gruntownej analizie, tak od strony danych
0 samym rozmówcy (jego statusie społecznym, kulturowym, narodowościowym,
wyznaniowym), jak i poszczególnych kwestii wypowiedzi uzyskanych na intere¬
sujący mnie temat, ich czasu i okoliczności. Dopiero wszechstronna konfrontacja
wyników tych analiz cząstkowych prowadziła do stwierdzeń uogólniających .
Podobnie postępowali, i postępują nadal, moi koledzy zainteresowani proble¬
mami systemów pokrewieństwa, łemkowskich i bojkowskich przesiedleńców
w ramach Akcji „W" na teren PGR-ów koszalińskiego, Polakami poza granicami
kraju, wybranymi aspektami kultury nomadów, funkcjonowaniem współdziałania
oraz pomocy wzajemnej na wsi czy miejscem i rolą ludzi starych we współczes¬
nym życiu rodzin góralskich.
Badacze z Pracowni Etnologicznej IAE PAN w Krakowie, koncentrując prace
na etnologicznym poznaniu mieszkańców rejonu Karpat, uznali wręcz ich relacje
za podstawę i specyfikę własnego podejścia metodycznego, służącego im do
szerokich interpretacji kulturowych .
Nie powinno to specjalnie dziwić, do tego rodzaju źródeł odwoływali się już
bowiem klasycy naszej dyscypliny: Florian Znaniecki, Bronisław Malinowski,
Kazimierz Moszyński, Józef Chałasiński. Piszę o tym, aby uzmysłowić (zwłasz¬
cza najmłodszym badaczom), iż narracja od dziesiątków lat jest znanym i uzna¬
nym źródłem etnologicznym, a jej analiza stanowi podstawę warsztatu etnologa,
chociaż przyznaję, że umiejętność posługiwania się nią, wyciągania wniosków
1 interpretacji, nie jest mocną stroną wszystkich uprawiających tę dyscyplinę, ale
to już odrębne zagadnienie.
12
13
14
1 2
O autobiograficznej metodzie badań szerzej patrz: Kabzińska 2003.
Por. moje prace dotyczące chociażby konfliktów o ziemię lub poczucia estetycznego lud¬
ności wiejskiej (Piasecka 1982, 1986, 1991).
Przykładem jest chociażby zbiorowa monografia Podhale (2000).
1 3
1 4
�78
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
OSTATNIE DNI ŻYCIA JANA PAWŁA I I
1 5
Papież
Relacjonując i komentując bieg wydarzeń „Gazeta Wyborcza" poświęciła
dużo miejsca szczególnemu wątkowi, jakim było zachowanie samego Papieża
w kolejnych dniach jego śmiertelnej choroby.
24 marca (czwartek). Pełen ekspresji tytuł i zdjęcie w czołówce: Papież pła
kał? I dalej: Na twarzy Jana Pawła I I malowało się cierpienie, gdy po odwołaniu
audiencji generalnej pokazał się wczoraj, tylko na chwilę, w oknie swej rezy
dencji [...] nie przemówił do wiernych czekających na niego wytrwale na placu
św. Piotra (s. 1). W tekście informacja, że na placu w porze audiencji zebrało
się ponad 1000 osób, które skandowały „Kochamy Ciebie". Papież był w oknie
niepełną minutę, pobłogosławił wiernych, ale nic nie powiedział. Następ
nie mamy powołanie się na „Le Figaro" które, od anonimowego informatora
z Watykanu, dowiedziało się o pogarszającym się stanie zdrowia Papieża odkąd
opuścił On szpital: coraz gorzej znosi czyszczenie rurki tracheotomijnej, przez
którą oddycha. Mało je, co powoduje anemię.. Dostaje więc żelazo, ale to wywo
łuje bóle głowy i nudności. A wszystko męczy serce chorego (s. 1). Dalej, jak
podaje GW, „Le Figaro" pisze w związku z nieobecnością rzecznika praso¬
wego Watykanu, Joaquina Navarro Vallsa, na wtorkowej konferencji, iż: Brak
oficjalnych informacji podsyca niepokoje (s. 1). Kolejna wiadomość pochodzi
z „Il Messaggero". Według niej, Stanisław Dziwisz miał powiedzieć jednemu
z polskich księży: Módl się za Papieża, jego stan się pogarsza (s. 1). Dzien¬
nikarz „Gazety", Jarosław Mikołajewski, postanowił więc zasięgnąć opinii od
1 5
Tytułem wprowadzenia przytoczę, za GW, krótką kronikę wydarzeń związanych z życiem
i działalnością Papieża w pierwszych miesiącach 2005 roku:
18 stycznia 2005. Odbyła się, bezprecedensowa, jak określono, audiencja papieska dla 160 rabi
nów i kantorów reprezentujących wszystkie nurty judaizmu. Jan Paweł I I zaapelował na niej
o wzmożenie wysiłków na rzecz wzajemnego zrozumienia i współpracy [...] nawiązał do przypa
dającej w tym roku 40 rocznicy ogłoszenia przez Sobór Watykański I I deklaracji „Nostra aetate",
stanowiącej przełom w dialogu Kościoła z judaizmem. Zakończył pozdrowieniem „Szalom alejchem". Wówczas trzej rabini zbliżyli się do Papieża i słowami specjalnej modlitwy podziękowali
mu za wszystko, co uczynił na rzecz zbliżenia wyznawców obu religii [judaizmu i chrześcijaństwa
- M . D-P.]. Wręczono Papieżowi jarmułkę w kolorach watykańskich - białym i żółtym, nazywając
Go „wielkim cudotwórcą w stosunkach między katolikami i żydami".
1 lutego 2005. O godz. 22.50 Papież został nagle przewieziony do kliniki Gemelli. Joaquin
Navarro Valls oświadczył, że cierpi on od niedzieli na grypę. Teraz nastąpiły komplikacje: ostre
zapalenie krtani i spazmatyczny kaszel. Wiadomość o chorobie wywołała liczne spekulacje
0 abdykacji oraz kolejne słowa samego Jana Pawła I I interpretowane jako zanegowanie owych
plotek. W rozważaniu niedzielnym (6 lutego) przed modlitwą „Anioł Pański" powiedział miano
wicie: Tu w szpitalu, pośród innych chorych, o których myślę z miłością, nadal służę Kościołowi
1 całej ludzkości. Po kilku dniach pobytu w klinice Jan Paweł I I wraca do Watykanu.
24 lutego 2005. Papież zostaje ponownie przewieziony do kliniki. Komunikat watykański
brzmi: Cofające się epizody ostrej niewydolności układu oddechowego. Operacja tchawicy zwa
na tracheotomią. Towarzyszy mu komentarz: Cały świat w niepokoju.
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
79
osób posiadających dostęp do źródeł watykańskich. Ich wypowiedzi były zupeł¬
nie inne. Marco Politi z dziennika „La Republica" powiedział, iż Papież pokazał
się i udzielił błogosławieństwa, ale płakał. Jego płacz może świadczyć o złym
stanie emocjonalnym (s. 1). I dalej, jak twierdzi, według GW, Politi: Nic nie
wiemy, żeby choroba postępowała. Wiemy jednak, że jest osłabiony. Więcej
będzie można wnioskować po tym, czy w piątek weźmie udział, i w jakiej formie,
w Drodze Krzyżowej (s. 1). Zdaniem Luigi Acatolli z „Corriere della Sera",
wszystko jest w porządku: Nic nowego się nie dzieje [... ] Nie zabiera głosu
publicznie, bo wciąż się obawia, że jego słowa nie będą wyraźne. Od osób, które
są blisko Ojca Świętego wiem, że prywatnie rozmawia sprawnie (s. 1). Dzienni¬
karz ten stosuje też wyjątkowo obrzydliwą socjotechnikę pisząc: Ale na pewno
wiemy tylko to, co widzimy. Na pytanie czy widział, że Papież płakał - odpowie¬
dział: To zła interpretacja jego gestów. Spodziewamy się udziału Ojca Świętego
w Drodze Krzyżowej. Gdyby miał uczestniczyć też w uroczystościach w Wielki
Czwartek, byłoby to zaskakujące (s. 1).
26-28 marca 2005. GW pisze: Rano schorowany Jan Paweł II musiał zrezyg
nować ze spowiadania wiernych i po południu z poprowadzenia liturgii Męki
Pańskiej (s. 7). Wewnątrz numeru natomiast, w GWS, duży tytuł donosi: Mój
krzyż doniosę do końca. Ja także ofiarowuję me cierpienia, aby wypełnił się plan
Boży (s. 1). I dalej w tekście: Ze swej strony jestem bliski tym wszystkim, którzy
w tej chwili doświadczają cierpienia. Modlę się za każdego z nich (s. 1). To sło¬
wa Papieża, jakie przekazał listem odczytanym przez zastępującego go w czasie
procesji kardynała Camillo Ruini, przewodniczącego episkopatu Włoch, uczest¬
nikom rzymskiej Drogi Krzyżowej, w której - po raz pierwszy w czasie swojego
27 lutego 2005. Tekst papieski - Modlitwę niedzielną na „Anioł Pański" na placu św. Piotra
- przeczytał zastępca sekretarza stanu abp Leonardo Sandri. JPII pokazał się w oknie kliniki
Gemelli, błogosławiąc i wskazując wymownie na swoją szyję.
13 marca 2005. Papież wraca do Watykanu, błogosławiąc z samochodu setki pozdrawiają
cych go pielgrzymów.
25 marca 2005. Pierwsza Droga Krzyżowa w rzymskim Koloseum bez JPII; następuje czas
kolejnych takich dramatycznych absencji.
27 marca 2005 [niedziela M.D-P]. Wielkanoc w nastroju wielkopiątkowym [... ] Papież ukazuje
się w oknie watykańskim, ale nie może mówić. Wiadomo, że na skutek trudności z odżywianiem
bardzo schudł i osłabł.
31 marca 2005. Alarmujące wiadomości: zapalenie dróg moczowych, wysoka gorączka, „kry
zys kardiologiczny", sakrament chorych - zawarte są one w tytułach i podtytułach artykułów
prasowych .
2 kwietnia 2005 [sobota M.D.-P.]. L ' Observatore Romano nazywa Niespodziewanym Dniem
Młodzieży obecność tysięcy młodych ludzi modlących się za Papieża na placu św. Piotra: I wszyst
kie kroki skierowały się tutaj. Od popołudnia 1 kwietnia plac s. Piotra okazał się za mały, by
pomieścić całą tę rzekę młodzieży - podkreśla dziennik watykański. Dodaje, bez głębszej reflek¬
sji i kontroli nad sensem pisanego tekstu, że w tej tragicznej chwili młodzi stali się oceanem
wyciągniętych, lecz pogodnych twarzy: twarzy pokolenia, które od 1978 roku uważa JPII za swo¬
jego Papieża. Dla tych chłopców i dziewcząt Karol Wojtyła jest jedynym Papieżem z krwi i kości.
Tego samego dnia o godzinie 21.37 Jan Paweł I I zmarł (GW. Dodatek nadzwyczajny, poniedzia
łek 4 kwietnia 2005, s. 19).
�80
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
pontyfikatu - nie mógł osobiście wziąć udziału. Jak podaje GW, oglądał j ą
w telewizorze umieszczonym obok ołtarza kaplicy. Cały obraz natomiast, wnę¬
trze wraz z modlącym się Papieżem, pokazywały kamery. Wierni liczyli na to, że
Ojciec Święty pobłogosławi ich choćby za pośrednictwem ekranu. Telewizja
(później także fotografie prasowe) ukazała na wielkim telebimie w Koloseum
Jana Pawła I I . Siedział w fotelu przed ołtarzem prywatnej kaplicy, samotny,
odwrócony tyłem, niepewnie trzymający duży krzyż. Ten wstrząsający obraz
z telebimu w Koloseum mieli zapamiętać uczestnicy Drogi Krzyżowej i miliony
telewidzów. „Gazeta" komentuje: Nie pobłogosławił wiernych, nic nie powie¬
dział, nie zobaczyli nawet jego twarzy. Ale dał znak, że jest z nimi, pełen determi¬
nacji i na przekór fizycznej słabości (s. 1).
Cytowany dalej kardynał Ratzinger miał powiedzieć krzepiąco: Papież działa
z absolutną jasnością umysłu i jest to dar od Boga, zważywszy na to, jak wielu
cierpień cielesnych doświadczył. Zdaniem kardynała: Papież ograniczył swój roz¬
kład zajęć, ale wciąż koncentruje się na „kwestiach najistotniejszych w kościele,
podejmując nieliczne, ale zasadnicze decyzje" (GW, s. 7).
29 marca 2005. GW donosi: W niedzielę wielkanocną Papież ukazał się w oknie
swojego apartamentu punktualnie w południe. Najpierw wysłuchał własnego orę¬
dzia dla miasta i świata („Urbi et orbi") odczytanego przez kard. Angelo
Sodano. Potem ogłoszono, że Papież udzieli specjalnego błogosławieństwa [... ]
Ktoś podsunął mu mikrofon, ale mimo wielu prób Papież nie był w stanie wydać
głosu. Oddychał ciężko i jakby zirytowany własną niemocą uderzał ręką w po¬
ręcz fotela. Po długiej chwili odsunął mikrofon i w milczeniu błogosławił wier¬
nym [... ] (s. 1). Kamery telewizyjne pokazały wtedy setki szlochających ludzi.
[...] W poniedziałek wielkanocny walczący z niemocą JPII nie pokazał się wier¬
nym [... ] zrezygnował z udziału w modlitwie maryjnej, ale tysiące wiernych i tak
zgromadziło się na placu św. Piotra. Nawet Radio Watykańskie nie nadało dzien¬
nika o godz.12, licząc na pojawienie się Papieża. Tym razem na próżno (GW,
s. 1-2, za: Reuters, PAP, K A I ) .
W tym samym numerze „Gazeta" zamieszcza wywiad Tomasza Bieleckiego
(TB) z Luigi Accattoli (LA), watykanistą dziennika „Corriere della Sera". Polski
dziennikarz zadaje kuriozalne pytania. Odpowiadający jest również zdumiewa¬
jący. TB pyta, jakby nie widział na własne oczy, co się dzieje, czy milczenie
Papieża podczas wielkanocnego błogosławieństwa oznacza, że rehabilitacja prze¬
biega gorzej, niż się spodziewano? L A odpowiada: Nie, to nie był znak żadnych
nowych problemów ze zdrowiem. Leczenie Papieża przebiega w takim tempie,
jakiego spodziewali się lekarze. Kłopot w tym że, zdaniem lekarzy z kliniki
Gemelli, Papież nadal powinien leżeć w szpitalu, ćwiczyć tam mówienie i jeszcze
przez kilka tygodni nie występować publicznie. TB: Papież już przecież mówił.
Dlaczego w niedzielę się nie udało? LA: Papież odzyskał mowę po operacji.
Słyszeliśmy go już po wyjściu ze szpitala. Wiadomo też, że rozmawia ze swoimi
16
1 6
„Gazeta" od wydania 2-3 kwietnia 2005 r. przytacza fragmenty homilii i przemówień Jana
Pawła I I skierowanych do chorych (Jan Paweł I I , 1997).
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
81
współpracownikami. Ale mówienie wciąż jest ogromnym wysiłkiem i dlatego
ogranicza je do minimum. Ponadto [...] mówi raz bardziej, raz mniej wyraźnie.
Dlatego papiescy lekarze odradzają mu publiczne przemawianie, dopóki nie
będzie pewny swego aparatu mowy. A to może zająć nawet trzy miesiące. TB:
Dlaczego więc próbował mówić w niedzielę? LA: Przez własną niecierpliwość.
Tak jak wbrew lekarzom wyszedł ze szpitala, aby podczas Wielkiego Tygodnia
być w Watykanie, tak też wbrew ich radom polecił w niedzielę postawić przed
sobą mikrofon. Wynik od początku był niepewny: rozmawianie z najbliższymi do
radcami to nie to samo, co występowanie przed tłumem. Oczekiwania wiernych
zgromadzonych na placu św. Piotra oraz świadomość, że miliony ludzi jest cieka
wych, czy Papież potrafi mówić, wzmogły u Papieża stres - i się nie udało. Zoba
czyliśmy też jego chorobę - atak kaszlu, który jest skutkiem choroby Parkinsona
utrudniającej koordynacje oddechu. TB: Czy po tym dramatycznym zdarzeniu
Papież posłucha lekarzy i przestanie się forsować? LA: W niedzielę po raz pierw¬
szy zobaczyliśmy zniecierpliwienie Papieża z powodu słabości, która mu prze¬
szkadza w posłudze. Papież chce mówić, chce się spotykać z pielgrzymami i dla¬
tego chyba nadal nie będzie słuchać swych lekarzy (GW, s. 2).
Tego samego dnia, 29 marca 2005, GW zamieściła komentarz Jana Turnaua
pt. Wielki piątek trwa, w którym autor pisze m.in:
Byliśmy w niedzielę widzami wydarzenia dramatycznego. Papież chciał się
odezwać choćby paroma słowami do „miasta i świata" („urbi et orbi") - i nie
był w stanie. Zamiast słów słychać było charczenie. Nawet podniesienie ręki do
błogosławieństwa przyszło mu z najwyższym trudem. Papież jest przeraźliwie
słaby. Strasznie cierpi. Ból fizyczny jest tu chyba fraszką wobec psychicznego
(s. 2). Dalsze uzasadnienie łączy chaotycznie wątki groteskowe z głęboko etycz¬
nymi, egzystencjalnymi, krytycznymi wobec wysokich hierarchów Kościoła.
Turnau uważa, że dla każdego taka sytuacja jest ciężka, ale dla Karola Wojtyły to
tragedia, bowiem jest to człowiek sceny! Urodzony aktor, któremu całe życie
zeszło na przemawianiu - a musi milczeć. Stąd ten odruch złości na samego
siebie, ten gest uderzenia w pulpit. Niedzielny „reality show" na ekranie był [...]
makabryczny. Słychać głosy, że „na to się nie da patrzeć" (s. 2). Autor zadaje
retoryczne pytania: Czy trzeba pokazywać światu tak straszną niemoc? Czy nie
cierpi na tym autorytet Kościoła, chrześcijaństwa? Czy nie podważa to wiary?
Wkrótce jednoznacznie na nie odpowiada: Dziś granica przyzwoitości przebiega
gdzie indziej. I przebiega tam, gdzie należy. Powtarzano już wiele razy: obraz
cierpiącego Papieża jest dla wielu pocieszeniem: dla tych, którzy sami cierpią,
odchodzą. A młodzi? Niech się sposobią do cierpienia, niech się uczą, że życie
ma swój kres, niech widzą, jak duch zmaga się z ciałem (s. 2).
17
Na ten sam temat ks. Tomasz Halik, pytany przez dziennikarza Tomasza Grabiń
skiego o sens publicznego charakteru papieskiego cierpienia: Jaką lekcję stanowi
1 7
Jak zauważył ks. Adam Boniecki: Poprzedni papieże, jak wszyscy śmiertelnicy, też od¬
chodzili z tego świata w boleściach, ale sam widok papieża w łóżku był nie do pomyślenia (GW,
29 marca, wtorek, s. 2).
�82
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
ono dla chrześcijan? - odpowiada: W czasie, kiedy śmierć jest ukrywana za szpi¬
talnymi parawanami albo też bagatelizowana w horrorach, niemy gest znaku
krzyża wykonany przez cierpiącego Papieża, łączący słabość starości z siłą ducha,
stanowił być może Jego najbardziej wymowną wypowiedź (GW, 2-3 kwietnia,
sobota-niedziela, s. 2).
W numerze z 2-3 kwietnia „Gazeta" relacjonuje dość dokładnie, co działo
się na placu św. Piotra, podając: Piątek, godz. 19, komunikat Watykanu: - Stan
zdrowia OŚ znów się pogorszył. Wystąpiła niewydolność sercowo-naczyniowa,
spadło ciśnienie krwi, oddech stał się płytki, a nerki funkcjonują gorzej. Chwilę
potem telewizja SKY Italia podała, że Papież stracił przytomność. Było to już
trzecie oświadczenie tego dnia, a każde kolejne okazywało się coraz bardziej
dramatyczne [...] Ten dzień musiał kiedyś nadejść [...] Tłum pod Bazyliką zagęsz
cza się, jest już kilkadziesiąt tysięcy osób. Niektóre zapalają świeczki [...] Niewie¬
le osób wyraża nadzieję, że to kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem, za
dwa albo trzy dni JPII stanie w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę
rozmowy ze zgromadzonymi na placu św. Piotra ludźmi (s. 1). Zwykli ludzie
twierdzą, że została już tylko modlitwa. Są zdania, że tym razem już Mu się nie
uda. Dalej wiadomość: Około ósmej wieczorem we włoskich mediach pojawiła
się informacja, że Papież umarł. Za chwilę zdementował ją Watykan, choć waty¬
kańscy dostojnicy przyznawali, że JPII jest w agonii - Gaśnie pogodnie - mówił
rano kardynał Andrzej Maria Deskur, przyjaciel Papieża (s. 1). „Gazeta" pisze,
że z całego świata przybywają kardynałowie, podaje kolejne komunikaty i spe¬
kulacje dotyczące stanu zdrowia Papieża. Jest w nich więcej, niż dotąd, wypowie¬
dzi medycznych , konkretniejszych wyjaśnień rzecznika prasowego Watykanu
dotyczących czynności wykonanych przez Papieża w ostatnich dniach, jego stanu
psycho-fizycznego, który charakteryzuje spokój.
18
Nie ustawały doniesienia „Gazety" o modlitwach za Papieża na wszystkich
kontynentach w różnych krajach , nawet tych dotkniętych kataklizmami i trage¬
diami (tsunami, wojny domowe) oraz z bardzo małymi skupiskami katolików.
Cechą charakterystyczną przytoczonych medialnych relacji jest, osadzone
w scenerii Wielkiego Tygodnia, ukazanie ziemskiego wymiaru ludzkiej egzysten¬
cji, cierpienia i walki o życie. Jest też oddanie niepokoju oraz eskalacja napięcia
psychicznego społeczeństwa wokół tej walki Papieża - głównego ich bohatera.
Przekazywane wiadomości z reguły stosują zwrot „mieli", czy „miał powiedzieć".
19
1 8
„Gazeta" zamieszcza wywiad ze specjalistą od choroby Parkinsona, i innymi lekarzami ze
Szpitala Bródnowskiego, którzy relacjonują fachowo różne stadia choroby Papieża na podstawie
komunikatów udzielanych przez Watykan. Ich diagnoza nie jest optymistyczna (GW, 2-3 kwiet¬
nia, sobota-niedziela, s. 6).
Na pytanie Tomasza Grabińskiego, zadane ks. Tomaszowi Halikowi: Polskie kościoły są
pełne ludzi modlących się o zdrowie Papieża. Czy tak samo jest w Czechach? - odpowiedź brzmia
ła: Czeska pobożność jest, jak często podkreślam, „płochliwa", wstydliwa, ukryta, nieokazała.
Wielkie zgromadzenia religijne oraz wylewy uczuć nie są w naszym stylu. To nie oznacza jednak,
że Czesi nie modlą się za Papieża i że nie myślą o Nim z szacunkiem i miłością. Także wielu tych,
którzy nie chodzą do kościoła. Myśmy także Go kochali i był to też „nasz Papież" (GW, 2-3
kwietnia, sobota-niedziela, s. 7).
1 9
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
83
Gwarantuje on osłonę źródła informacji przed zarzutami ujawniania tajemnic,
a jednocześnie podsyca ciekawość, uwiarygodnia dostarczane dane, potęgując
zarazem plotki i domniemania. Dywagacje i pogłoski, zachowanie lekarzy oraz
kleru wnoszą element tajemnicy, stymulowany przez media. Spekulacje o stanie
zdrowia Ojca Świętego bardzo często są wręcz „ludyczne". W relacjach następują
ciągłe zwroty akcji, często brak poczucia dobrego smaku, taktu. Utrzymują one
emocje wiernych w stanie nieustannego, bardzo wysokiego, wahającego się na¬
pięcia: od euforii do skrajnego pesymizmu.
Społeczeństwo
Doniesienia prasowe dotyczące innych sfer życia społeczeństwa polskiego
były bardzo ograniczone. Dominowały informacje o zachowaniach „zwykłych",
„przeciętnych" ludzi, połączonych niepokojem i troską o życie „Największego
Polaka" oraz doniesienia o modlitwach i mszach .
Modlono się w kościołach różnych wyznań. W katedrze polowej Wojska
Polskiego mszę w intencji Ojca Świętego odprawił biskup Tadeusz Płoski. Wzięli
w niej udział: prezydent Aleksander Kwaśniewski, premier Marek Belka, mini¬
strowie, żołnierze i wielu warszawiaków.
Modlili się prawosławni (w cerkwi na Pradze), żydzi w Synagodze Nożyków
przy Twardej, muzułmanie (w meczecie przy Wiertniczej). Polecali Papieża opie¬
ce Boga. Wszyscy podkreślali zasługi Jana Pawła I I dla pojednania i dialogu
różnych religii.
W oknach domów pojawiły się świece. Część z nich zapalono po odebraniu
SMS-a: Zapalcie świeczkę w swoim oknie w intencji Papieża. Przekaż tego SMS-a
swoim znajomym (GWS, 2-3 kwietnia, sobota/ niedziela, s. 3). Przed zdjęciami
Papieża układano kwiaty, w kawiarniach i restauracjach odwoływano imprezy.
W Wadowicach, miejscu urodzin Jana Pawła I I , zwalniano się z pracy, nauczy¬
ciele zawieszali część zajęć w szkołach. Od świtu w kościołach błagano o zdrowie
dla Papieża. Ludzie liczyli na cud. Wielu nie chciało się pogodzić z myślą, że może
on umrzeć. Jaka śmierć? Nie dopuszczam takiej myśli. W nim jest chęć życia i siła
[...] wierzę, że życie zwycięży (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 1).
„Gazeta" relacjonowała także, co działo się na placu św. Piotra w Rzymie.
W piątek, m.in. odnotowała rosnący, liczący kilkadziesiąt tysięcy tłum pod
20
2 0
21
Pacjenci w szpitalach, śledząc wiadomości o stanie zdrowia JPII, modlili się głównie o to,
by Ojciec Święty nie cierpiał - Chyba nikt inny nie jest dziś w stanie lepiej zrozumieć Papieża niż
my, chorzy - mówili (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2).
GWS, 2-3 kwietnia, sobota/niedziela, Duży tytuł: „Warszawa z Papieżem", i dalej: Tysiące
ludzi modliło się wczoraj w intencji Ojca Świętego w kościele św. Anny, który stał się duchowym
centrum Warszawy. Nikt nie wstydził się płakać. Jedni trwali w milczeniu, inni cicho odmawiali
różaniec. Na mszę, którą o godz. 21 odprawiał tu ks. Franciszek Longchamps de Berier, ściągnę
ło ponad 3 tys. ludzi. - Chcemy prosić o łaskę zdrowia dla Ojca Świętego - powiedział
kapłan.
Kazania słuchano z ogromnym skupieniem, w całkowitej ciszy. Do komunii przystąpił niemal cały
kościół. Po mszy wierni nie opuścili świątyni. Nie odeszli też ci, którzy nie zmieścili się w środku
i modlili się na ulicy. Zaczęło się nocne czuwanie (s. 1).
2 1
�84
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Bazyliką. Niektórzy zapalali świeczki [...] Niewiele osób wyraża nadzieję, że to
kolejny krótkotrwały kryzys, że i tym razem za dwa albo trzy dni JPII stanie
w oknie Pałacu Apostolskiego, by podjąć próbę rozmowy ze zgromadzonymi na
placu św. Piotra ludźmi. Turyści kupują pamiątki, robią zdjęcia. Reporterzy
kierują obiektywy na wszystkim znane okno. Gdy odchodzą z placu - piją kawę,
jedzą tosty. Nie ma rozpaczy, jest oczekiwanie rychłego, od dawna spodziewane¬
go, sieroctwa [...] Rzym żyje swoim życiem. Ale po raz pierwszy tak intensywnie
żyje też dogasającym życiem swojego pierwszego obywatela (GW, 2-3 kwietnia,
sobota-niedziela, s. 1).
Ten fragment relacji jest właściwie opisem zachowań typowych dla „wścibskiego", ale biernego, gnuśnego tłumu gromadzącego się na placu, na którym
być może „coś się zdarzy". Kolejny akapit dynamizuje już zarysowany obraz.
Wnosi do niego element nadziei: Pół godziny po północy na placu św. Piotra,
pod dwoma rozświetlonymi i trzema lekko rozjaśnionymi oknami Pałacu Apo¬
stolskiego, młodzież zaczyna śpiewać pieśni wyzdrowienia. Takie same, jakie śpie¬
wano 3 tygodnie temu pod polikliniką Gemelli. Po raz pierwszy od 24 godzin
ludzie na placu św. Piotra dali znak, że nie czekają na śmierć, ale na ozdrowienie
OŚ. Nawet świeczki, które przynoszą ze sobą, pozbawione są muślinów i abażu¬
rów. Płoną żywym światłem (tamże, s. 1).
„Gazeta" publikowała też czaty internetowe. Ich autorzy koncentrowali się na
własnych stanach emocjonalnych, podkreślali smutek i żal związany ze stanem
zdrowia Jana Pawła I I . Pisali m.in.: [... ] Smutno mi. Odchodzi od nas człowiek,
który tak wiele zrobił dla ekumenizmu, którego mądrość łączyła ludzi różnych
światopoglądów; [...] Od rana oglądam telewizję albo sprawdzam wiadomości
w necie. Nie jestem w stanie na niczym się skupić. Ryczę cały czas. O imprezach
nawet nie jestem w stanie myśleć. Nawet nie sądziłam, że to mnie aż tak przybije.
[...] Nie mogę pracować. Wszyscy siedzimy i płaczemy, modląc się. A ja już nie
mam łez; [...] Wiem, jak ta choroba [Parkinsona - M.D.-P.] wygląda na co dzień,
ile wymaga siły, aby stawić jej czoło. Jak zobaczyłam Papieża po wyjściu z kliniki,
wychudzonego i zmęczonego, wiedziałam, że nie ma wiele czasu. Jest mi smutno.
Będę o Nim myślała (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2).
Nie chciał iść do szpitala, zatem oznacza to, że przygotowuje się na śmierć
- uważali wierni. To był „historyczny moment" jego wyboru na papieża, ale też
i „kawał mojego życia" - mówili. Wspominali różne chwile z życia Jana Pawła I I ,
spotkania z Nim ( GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4).
Byli też tacy, którzy nie za bardzo wiedzieli jak się zachować wobec zbioro¬
wych postaw współobywateli: [...] dziś mieli robić imprezę. Zastanawiają się,
czy nie odwołać jej w związku ze stanem zdrowia Papieża (GWS, 2-3 kwietnia,
sobota-niedziela, s. 2)
Zdarzały się również wypowiedzi krytykujące media, ich sposoby realizacji
oraz interpretacji toczących się wydarzeń: [... ] Dziś udałem się do kościoła
św. Anny, ale po chwili uciekłem. Chyba każda stacja telewizyjna za punkt honoru
postawiła sobie zrobić z tego miejsca newsa [... ] Jak w takim miejscu, w takim
momencie się skupić? Jak pogodzić apele o modlitwę płynące z ekranów stacji
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
85
telewizyjnych w czasie, kiedy te same stacje skutecznie taką modlitwę uniemożli¬
wiają? Ja osobiście mam dziś zamiar spotkać się ze znajomymi. Choć plan spot¬
kania zapewne ulegnie zmianie, to jednak sądzę, że my, spotykając się i oddając
nawet chwilę refleksji, uczynimy więcej niż wszystkie stacje telewizyjne czy radio¬
we razem wzięte. Bo nasza refleksja będzie wynikać z naszej wewnętrznej potrzeby
[... ] Jestem zażenowany tą medialną wyżerką. Fakt, odchodzi człowiek wielki
i powinno to zostać zauważone. Przede wszystkim jednak stosownie do Jego wiel¬
kości powinno się uszanować Jego godność i pozwolić na odejście w spokoju,
z poszanowaniem intymności śmierci (GWS, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela,
s. 2). Podobne stanowisko akcentują przedstawiciele Kościoła katolickiego.
Kościół
W obliczu, skutecznie stymulowanej przez mass media, wręcz zbiorowej
„narodowej histerii" związanej ze złym stanem zdrowia „Papieża Polaka", na
uwagę zasługują zamieszczane w prasie (także w radio, rzadko w TV) wyważone
wypowiedzi wysokich rangą przedstawicieli Kościoła. Często są one polemiczne
wobec relacji środków masowego przekazu i obrazu w nich kreowanego.
Biskup Tadeusz Pieronek, wobec przeważających wśród rodaków oczekiwań
na cudowne ozdrowienie Jana Pawła I I , próbował tonować te nastroje w radiu
RMF FM. Prosił, by pamiętać, że Papież jest człowiekiem i wcześniej czy póź¬
niej musi odejść. Wierni (wśród nich także liczne zakonnice) jednak oponowali
twierdząc, że to nie jest zwykły człowiek. Niech zostanie z nami jeszcze trochę.
Niech nie odchodzi (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 2). Emocje parafian
uspokajał także proboszcz Gil z Wadowic, mówiąc: To co czyni Pan Bóg jest
zawsze najlepsze. Papież jest gotowy na śmierć. Musimy wziąć pod uwagę to, że
to może być kres. Jeżeli wyzdrowieje - podziękujemy Bogu. Jeżeli odejdzie
- podziękujemy za wspaniały pontyfikat, za to, że rozsławił nasze miasto i zrobił
dużo dobrego dla świata (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 4). Arcybiskup
Alfons Nossol, ordynariusz opolski, w nawiązaniu do wypowiedzi biskupa
Tadeusza Pieronka powiedział m.in.: zapominamy o tym, że Papież jest człowie¬
kiem i tak jak każdy podlega ludzkim prawom. A my eksploatujemy go na gwałt,
na siłę, zmuszamy go wręcz do tego, by pokazał się w swoim cierpieniu. Trzeba
bronić jego ludzkiej godności, człowiek ma prawo do intymności
cierpienia.
Śmierć jest bramą przejścia ze świata do Zmartwychwstałego. Być może Papież
jest teraz w najważniejszej i najdłuższej podróży swego życia - w podróży do
Wieczności - i to, że przeżywa ją w okresie Wielkiej Nocy, na pewno odtragizowuje te wydarzenia (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14). Stanowisko
arcybiskupa Nossola różni się zdecydowanie od przytoczonego już, pełnego
emocji felietonu Jana Turnaua z 29 marca. Arcybiskup z całą mocą przeciwsta¬
wia się „ludycznym" formom medialnego przekazu, apeluje o zachowanie god¬
ności człowieka w ostatnich chwilach jego ziemskiego bytu: [...] Lud żąda, chce
go zobaczyć, a on czyni temu zadość. Powinniśmy mieć godność człowieka na
uwadze i nie zmuszać go do pokazywania się [...] To trudny pacjent, ale realista,
�86
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
więc trudno mi uwierzyć, że postępuje wbrew zakazowi lekarzy. Oni są przeciwni
eksploatowaniu Papieża, a Papież jest w pewnym stopniu pod presją ludzi zgro¬
madzonych na placu św. Piotra [... ] a każde życie, zwłaszcza znaczone cierpie¬
niem, ma prawo do tajemnicy. Cierpienie nie jest fotogeniczne [...] Wiem, że chcą
mu pomóc w niesieniu krzyża, że cierpią z nim [...] Żal mi go, że jest tak wysta
wiony na widok publiczny. Że nie ma intymności bólu, cierpienia [...], i to
w momencie, kiedy to przygotowanie do najważniejszej podróży życia jest realne
[...] Nam, chrześcijanom, nie wolno tracić nadziei - przecież JPII to największy
mistrz w głoszeniu nadziei, nie możemy teraz w sytuacji granicznej zniweczyć
jego przesłania [...] Musimy szturmować niebo, by ulżyło jego cierpieniom, ale
też mamy prawo błagać o cud (GW, 2-3 kwietnia, sobota-niedziela, s. 14).
ŻAŁOBA. OD ŚMIERCI PAPIEŻA
2 K W I E T N I A (SOBOTA) WIECZOREM DO POGRZEBU,
8 K W I E T N I A (PIĄTEK), GODZ. 10.00 RANO
Na wieść o śmierci Jana Pawła I I (2 kwietnia, sobota, godz. 21.37) wszystkie
krajowe (także większość zagranicznych) stacje telewizyjne przerwały progra
my, wyły syreny, biły dzwony (na Wawelu przez 25 minut słychać było dzwon
Zygmunta). Wierni płakali, modlili się w kościołach, na ulicach, w domach.
W Warszawie w oknach zapłonęły świece. W kościele św. Anny złożono hołd
zmarłemu, chwytając się za ręce i tworząc łańcuch „Z życia do życia". Uczestni
czący w nabożeństwie śpiewali „Barkę" - ulubioną pieśń Papieża.
Na Plac Piłsudskiego na mszę przybyło około 100 000 osób, które modliły
się, paliły znicze, pozostawały w zadumie do późnych godzin nocnych, składały
wpisy w księdze kondolencyjnej. Godzina 21.37, dnia 2 kwietnia, jest momen¬
tem kulminacyjnym dramatu rozstawania się z żywymi, jego bohatera - „Papieża
Polaka". Wyznacza ona też granicę, od której rozpoczyna się żałoba po zmarłym.
Jej treści, intensywność i „wystrój" są zmienne. Inni są też aktorzy wydarzeń.
O Papieżu
Serce
Nieomal w chwili zgonu Jana Pawła I I rozpoczęły się spekulacje dotyczące
miejsca Jego pochówku. Przywoływano pogłoski, pojawiające się w mediach,
o wielkim, świętym Papieżu (GW, poniedziałek, 4 kwietnia, s. 4), a także czy
możliwe jest, że Papież zostanie pochowany w kryptach, w bliskim sąsiedztwie
św. Piotra, lecz Jego serce spocznie w Krakowie (tamże). Tematem podjętym
przez GW były rozmowy prowadzone przez dostojników krakowskich z sekre¬
tarzem Papieża, arcybiskupem Stanisławem Dziwiszem, dotyczące pogrzebu
Ojca Świętego w Katedrze Wawelskiej. Polscy duchowni powoływali się na to,
że Papież sam kiedyś mówił, że chce spocząć na Wawelu. Wreszcie ks. Janusz
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
87
Bieliński - infułat, proboszcz Katedry Wawelskiej, w rozmowach z dziennika¬
rzami wyznał: Złożenie serca JPII w katedrze na Wawelu byłoby jednym z naj¬
wspanialszych darów i skarbów, jakie posiada ta świątynia (GW, 4 kwietnia,
poniedziałek, s. 3). Dodawał jednak, że od niego to nie zależy. Prośba o serce
Papieża miała wyjść do Watykanu z Krakowa. Kardynał Franciszek Macharski
powiedział, że wszystko będzie zależało od woli Jana Pawła I I wyrażonej w Jego
testamencie, stąd niezręcznie teraz na ten temat rozmawiać (tamże). W dalszych
rozmowach kardynał nie wypowiadał się jednoznacznie. Odnoszę wrażenie, że
pomysł niezbyt mu się podobał. Jacek Majchrowski, prezydent Krakowa, powie¬
dział natomiast dziennikarzom: Chcemy, żeby serce największego krakowianina
i Polaka spoczęło na Wawelu [...] - jednak tu reguły wyznacza Kościół i my
będziemy te zasady szanować (tamże). I dalej: reguły miał wyznaczyć sam Papież,
jednak o wykonaniu jego testamentu zdecyduje - zdaniem krakowskich duchow¬
nych - abp Stanisław Dziwisz, a być może i całe kolegium kardynalskie (tamże).
Jeszcze dalej zamieszczono egzaltowane wypowiedzi rozmarzonych czytelników,
że wtedy do Krakowa przyjechaliby pielgrzymi, dostojnicy kościelni, państwo¬
wi, byłaby transmisja w mediach i na telebimach, a wszystko to działoby się na
Błoniach, gdzie Jan Paweł I I wielokrotnie odprawiał msze św.
Prasa donosiła, że trwają, według mnie kuriozalne w X X I wieku, starania
polskich dostojników kościelnych, aby serce Papieża przywieźć do Polski i po¬
chować na Wawelu. Rzym wciąż jednak zastanawia się, czy papieskie serce może
spocząć na Wawelu. Taka możliwość nie budzi tu kontrowersji, bo do początku
XX wieku częstą praktyką było składanie serc papieży poza Bazyliką św. Piotra
w rzymskim kościele św. Wincentego i Atanazego w pobliżu fontanny Di Trevi.
Jeden z najbardziej poinformowanych watykanistów Marco Politi twierdzi, że na
wawelski pochówek papieskiego serca naciskają ludzie polskiego Kościoła. Świat
Zachodu odwykł od kultu relikwii, ale Kościół nadal jest mu wierny. Dlatego
może poważnie rozważyć te propozycje - tłumaczy Filippo Ceccarelli z dziennika
„La Repubblica". Politi mówi jednak, że nawiązujący do romantycznej tradycji
pochówków serc Chopina czy Mickiewicza pomysł nie znajdzie zrozumienia
w rzymskim Kościele (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3).
Testament
Odrębny wątek prasowy stanowiły dywagacje wokół tego, czy Ojciec Święty
zostawił testament. Rozważane są one zwłaszcza w kontekście miejsca pochów¬
ku Papieża oraz wyznaczenia następcy (in pectore). Oświadczenie rzecznika
Watykanu ucięło wszelkie domysły, według których Jan Paweł I I miał prosić
w (testamencie) o pochowanie go na Wawelu. Papież nie pozostawił żadnego
oświadczenia, czy też wskazówek w tej sprawie. Dlatego będziemy postępować
zgodnie z tradycją Kościoła (GW, 5 kwietnia, wtorek, s. 3). Nie przekazał też
instrukcji dotyczących swego pogrzebu. Spocznie więc obok wielu poprzedników
w podziemiach Bazyliki św. Piotra. Pogrzeb rozpocznie się w piątek o godz. 10.00,
brzmiał oficjalny komunikat Stolicy Apostolskiej.
�88
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Dyskusje wokół testamentu papieskiego narastały. Wreszcie w środę (6 kwiet¬
nia) rzecznik watykański ogłosił, że Jan Paweł I I zostawił taki dokument. Do
chwili jego upublicznienia spekulacje sięgały przysłowiowego zenitu. Informa¬
cje z Watykanu były skąpe i lakoniczne. Testament miał być po polsku, liczył
15 stron i nie stanowił formalnego dokumentu prawnego, ale duchowe przesła¬
nie pisane latami. Pierwszy fragment powstał w 1979 r. Kolejne części Papież
redagował aż do śmierci Na różnych etapach swego pontyfikatu (GW, 7 kwiet¬
nia, czwartek, s. 1). Czasem te zapisy miały kilka linijek, czasem zajmowały
większą część strony. JPII powierzył tekst najpewniej osobistemu sekretarzowi
abp. Stanisławowi Dziwiszowi. Nie jest jednak jasne, czy 15 stron testamentu
powstało z prostego połączenia dawnych zapisów, czy też na każdej stronie jest
jeden fragment i w związku z tym na reszcie strony jest puste miejsce. Co zawiera
dokument? (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1). Dziennikarz „Gazety", Jarosław
Mikołajewski, w sposób egzaltowany przedstawił własne myśli na temat okolicz¬
ności powstawania i formy papieskiego tekstu. Dominują w nim udręki Papieża,
jakich miał doświadczać przy jego pisaniu (tamże).
Według kardynałów, którym dokument udostępniono wcześniej, jak przypusz¬
czano nie na piśmie ale odczytując robocze włoskie tłumaczenie, zawiera on
przemyślenia nad życiem, śmiercią, wiarą, aktualnością Ewangelii na przestrzeni
wieków; Duchowe świadectwo człowieka, który żył z Panem [...] w testamencie
- „duchowymprzesłaniu"
nie ma - co potwierdził rzecznik Watykanu - mowy
0 kardynale, którego Papież w 2003r. mianował „in pectore" (czyli w tajemnicy).
JPII nie ujawnił nazwiska kardynała przed swą śmiercią. - Sprawa kardynała
„in pectore" nie będzie już podnoszona - głosił oficjalny komunikat Watykanu.
Oznacza to, że ta kardynalska nominacja umarła wraz z Papieżem. Wczorajsza
kongregacja kardynałów postanowiła też, że konklawe, które wybiera nowego
papieża, zawiąże się 18 kwietnia (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 1).
„Gazeta" zastanawiała się też, czy Papież pozostawił jakieś rękopisy. Wiado¬
mo, że prywatne zapiski zostały spalone, brak jest również encykliki. Mówi się
wprawdzie, że Jan Paweł I I pisał encyklikę O cnocie Miłości, ale zdania watykanistów na ten temat są różne. Nie wiadomo także, czy pozostały wiersze
1 rozważania.
W prasie włoskiej były też pogłoski i relacje o siostrach oraz współpracowni¬
kach opiekujących się chorym do ostatniego momentu. Donosiły one, że źle ich
potraktowano, nikt z funkcjonariuszy watykańskich, ani duchowieństwa polskiego
im nie podziękował. Włoskie gazety spekulowały również na temat przyszłego
losu arcybiskupa Dziwisza oraz posiadanego przez niego ogromnego świadectwa
życia Jana Pawła I I , które miał spisywać każdego dnia. Czy je ujawni? Czy
rzeczywiście Papież nie wyraził swej woli, co do miejsca wiecznego spoczynku?
A dalej dywagacje dotyczące nazwiska kardynała in pectore, mającego zająć Jego
miejsce. Chińczyk? - z racji tego, że tak wielki obszar nie powinien zostać bez
kardynała, czy może arcybiskup Dziwisz? (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 5).
Tymczasem Kościół już przygotowywał się do konklawe. Relacje prasowe
opisują sposoby zabezpieczenia tajności obrad, ich odizolowania, czyli zaplecza
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
89
kulturowo-logistycznego. Podają charakterystyki frakcji wysokich duchownych
i potencjalnych kandydatów na nowego papieża. Coraz więcej miejsca zajmują
w nich wypowiedzi dotyczące kardynała Ratzingera („pancernego kardynała").
Podnoszone są jego konserwatyzm i zachowawczość poglądów (GW, 14 kwiet¬
nia, czwartek, s. 10).
Społeczeństwo
Kraj
„Gazeta" donosiła, że w kraju ludność w miastach spontanicznie wywiesza
flagi polskie i papieskie. W oknach mieszkań, witrynach sklepów i lokali poja¬
wiły się wśród kwiatów portrety Papieża. Autobusy, tramwaje, metro, uczelnie
i gmachy publiczne, przyozdobiono flagami przewiązanymi kirem. Na uczel¬
niach studenci budowali ołtarze (np. SGH).
W środę (6 kwietnia) odbyło się specjalne uroczyste zgromadzenie Parlamen¬
tu RP, na które przybyli: prezydent, premier, ambasadorowie, przedstawiciele
Kościołów różnych wyznań, innych organizacji, wojska, związków zawodowych.
Okolicznościowo przemawiał marszałek Sejmu Włodzimierz Cimoszewicz. Na
telebimach przedstawiono przemówienie Papieża z czerwca 1999, kiedy gościł
w Sejmie. Następnie przyjęto, przez aklamację, tekst: Akt oddania hołdu pamięci
Ojca Świętego Jana Pawła II, po którym posłanka LPR zaczęła modlitwę
„Ojcze nasz"; większość się do niej głośno dołączyła, dodając trzy razy „Wieczny
odpoczynek". Kilkudziesięciu parlamentarzystów poszło potem na mszę do koś¬
cioła św. Aleksandra (Plac Trzech Krzyży) (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4).
„Gazeta" podkreślała też postawy miejskich władz, organów samorządowych,
spółek, przedsiębiorstw i zakładów prywatnych. Z ich inicjatywy na znak żałoby
odwołano wszelkie imprezy kulturalne i rozrywkowe, zamknięto kina i teatry.
W czasie wtorkowej mszy narodowej i piątkowej mszy żałobnej nieczynne były
hipermarkety, sklepy, mniejsze zakłady pracy. Nie odbywały się zajęcia w szko¬
łach i na uczelniach.
We wtorek (5 kwietnia) na Placu Piłsudskiego w Warszawie odprawiono ko¬
lejną, jak określano narodową, mszę za Papieża, której przewodniczył prymas
Polski kardynał Józef Glemp. Wziął w niej udział korpus dyplomatyczny, przed¬
stawiciele innych kościołów, prezydenci miast. Na telebimach przez całą dobę
wyświetlano filmy z pielgrzymek Jana Pawła I I .
„Pojawił się duch wolontaryzmu". Spontanicznie sprzątano zwiędłe kwiaty
oraz wypalone znicze, aby zrobić miejsce dla wiernych i na nowe krzyże z kwia¬
tów. Dekorowano place oraz miejsca przed piątkową mszą na warszawskim
Placu Piłsudskiego. Przy pomnikach Papieża, w miejscach, które odwiedził, od¬
prawiano modły, znoszono kwiaty, palono świece. Spektakularnym przykładem
takiego działania jest Aleja Jana Pawła I I w Warszawie.
Obok tych relacji były też doniesienia o charakterze ludowego „wyrzeczyska". Otóż, ponad 25 tysięcy kibiców Cracovii, Wisły i innych klubów oraz
piłkarze i trenerzy spotkali się w poniedziałek 4 kwietnia na stadionie Cracovii
�90
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
na mszy świętej, aby przekazać sobie znak pokoju: To efekt pierwszej decyzji
Ojca Świętego z drugiego świata - mówią kibice (GW, wtorek, 5 kwietnia, s. 7).
Zapowiedź wspólnej mszy [...] wywołała olbrzymi odzew w środowisku kibiców.
Strony konfliktu zadeklarowały zawieszenie broni [...] „Koniec świętej wojny!
Jesteśmy Mu to winni, po prostu dosyć nienawiści [...] Zrobię wszystko, żeby
kibice w Krakowie zaczęli się szanować. Dla Niego to zrobię" - napisał na forum
internetowym „Pasów" kibic, Wisły. „Jeżeli nie teraz to kiedy? - pytał inny. Tuż
po śmierci Papieża pod krakowską kurią obok kwiatów i zniczy pojawiły się flagi
zwaśnionej Wisły i Cracovii. Wieczorem stadion „Pasów" wypełnił się po brzegi
[...] Większość przekazała sobie znak pokoju. Nie wszyscy. Nieliczni bowiem
mówili: Przyszliśmy tu dla Papieża, a nie dla pojednania. Jednak pod koniec
mszy cały stadion już razem skandował: „Pojednanie, Pojednanie"! Fakt, że
tysiące fanów Wisły i Cracovii przebywało na jednym stadionie bez oddzielają
cych ich kordonów policji, to najwyraźniej efekt pierwszej decyzji Papieża
z drugiego świata - mówił Piotr Wawro, prezes Stowarzyszenia Kibiców Wisły
Kraków. Również prezes Stowarzyszenia Cracovia Grupa 100, Dariusz Mróz,
ma nadzieję, że na osiedlach i ulicach nie będzie już przelewu krwi z powodu
źle pojętej „świętej wojny" - Dajmy ludziom trochę czasu, a nauki Papieża na
pewno będą owocować (tamże, s. 7).
Ale już na sąsiedniej stronie (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 8) dziennikarz
zastanawiał się: Ile potrwa „cud nad Wisłą". Pojednanie to cud. Ale czy rzeczy
wiście uda się wyrzucić ze stadionów chamstwo, nienawiść, noże? Czy ten cud
będzie trwał? Czy w ogóle cud tego, co teraz wszyscy przeżywamy, będzie trwał?
„Gazeta" cały czas publikowała wspomnienia z wizyt Jana Pawła I I w Polsce.
Ogłosiła przyjmowanie nowych. Drukowała fragmenty homilii i przemówień
Papieża z jego pielgrzymek po świecie. Podawała też refleksje znanych po¬
staci życia społecznego, m.in. Timothy Gartona Asha, Leszka Kołakowskiego,
Adama Michnika, Kazimierza Kutza oraz te pojawiające się w Rzymie, a doty¬
czące dokonań Papieża i przeszkód, na jakie natrafiał przy ich realizacji. Za¬
mieszczała wywiady z osobistościami państwowymi (Wałęsą, Kwaśniewskim),
o ich spotkaniach z Papieżem, i refleksje z Nim związane przedstawicieli Kościoła
(Bp. Tadeusz Pieronek).
Wierni, indywidualnie, z rodzinami, duszpasterzami, kolegami, wybierali się na
uroczystości pogrzebowe do Rzymu. Brakowało miejsc w samolotach. Urucha¬
miano dodatkowe rejsy lotnicze, kolejowe, autobusowe. Jechali też prywatnymi
samochodami, chociaż wiedzieli, że warunki będą spartańskie, a nawet bez gwa¬
rancji dostania się choćby na ulice prowadzące na plac św. Piotra. Swoje zacho¬
wanie motywowali tym, że gdyby nie pojechali, żałowaliby tego do końca życia.
„Gazeta" nieustannie podawała praktyczne wskazówki dotyczące dojazdu do
Rzymu, parkingów, noclegów itd. w samym mieście. Potem donosiła, że na par¬
kingach, w hotelach nie ma miejsc, że centrum oraz najbliższe okolice Rzymu
są zablokowane i pielgrzymi nie mają już szansy na bezpośrednie uczestnictwo
w pogrzebowej celebrze. Wreszcie, że kolejka do Bazyliki św. Piotra, gdzie ciało
Papieża spoczywało na katafalku, została „zamknięta" już w środę o godz. 22,
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
91
a nie - jak wcześniej zapowiadano - w nocy z czwartku na piątek. Było w niej
ok. 1,2 mln. osób. Władze Rzymu uważały, że więcej ludzi nie zdąży dotrzeć do
Bazyliki przed czwartkową nocą. Reporterzy zastanawiali się dlaczego miliony
spieszą do Jana Pawła I I , aby złożyć mu hołd i uczestniczyć w pogrzebie.
Na uroczystości do Rzymu pojechała także oficjalna delegacja państwowa w skła
dzie: prezydent A. Kwaśniewski, premier M . Belka, były prezydent - L. Wałęsa,
były premier - T. Mazowiecki, marszałek Senatu - L. Pastusiak, marszałek Sejmu
- W. Cimoszewicz, były marszałek Sejmu - W. Chrzanowski. Na miejscu była
już ambasador RP w Watykanie - H. Suchocka. Prezydent Kwaśniewski powie
dział w TVN: Ten skład łączy historię i teraźniejszość ludzi, którzy w ostatnim
20-leciu uczestniczyli w najważniejszych wydarzeniach. Od zawsze z szacunkiem
odnoszę się do prezydenta Wałęsy. Jego obecność wśród nas jest dobrym zna
kiem, że Polska jest w tej sytuacji razem (GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 4).
Zagranica (Rzym)
„Gazeta" relacjonowała rzymskie wydarzenia, także te z sobotniego wieczoru,
dotyczące ostatnich chwil życia Papieża. Jego zachowania między coraz dłuż¬
szymi i częstszymi stanami śpiączki, reakcje tłumu zgromadzonego na Placu
św. Piotra, który modlił się o zdrowie Jana Pawła I I , a kiedy dowiedział się
o śmierci Ojca Świętego, zareagował - włoskim zwyczajem - oklaskami. Przed
samym ogłoszeniem zgonu zebrani zachowywali się stosownie do swoich tradycji
kulturowych. Hiszpanie - grali na gitarze i śpiewali skoczne piosenki, Latynosi
wzywali go do okna - chcieli żeby wiedział, że są z nim, Polacy klęczeli w milcze¬
niu. Jak dywaguje jeden z reporterów, Papież pewnie nie słyszał tych śpiewów, był
zbyt chory, zmęczony i oddalony od Placu, ale może mówili mu o tym opiekunowie.
Modlono się o to, aby jak najmniej cierpiał. „Gazeta" przytoczyła też słowa Papieża
z piątku, które przekazał Navarro Valls. Kiedy doniesiono mu o tysiącach młodych
ludzi czuwających na placu św. Piotra, miał powiedzieć: Szukałem was, terazprzy¬
byliście do mnie i za to wam dziękuję (GWS, 4 kwietnia, poniedziałek, s. 2).
Podawała też, za włoskimi mediami, że wobec Jana Pawła I I dopełniono trady¬
cyjnych rytuałów przewidzianych w takich momentach w watykańskiej celebrze.
Opisywała przykłady zachowań z tym związanych.
Prasa oraz inne media, zwłaszcza TV, relacjonowały przebieg uroczystości
wielkanocnych w Rzymie, w czasie których odczytano przesłanie Ojca Święte¬
go, moment wystawienia ciała w Sali Klementyńskiej, hołd oddawany zmarłemu
przez najwyższych dostojników kościelnych i państwowych. Informowała też
o zachowaniach przybyłych. Ludzie zapalali znicze wokół latarni, składali przy
nich karteczki z podziękowaniami dla Jana Pawła I I , odmawiali różaniec. Rzym,
według GW, czekał jednak głównie na poniedziałek, kiedy ciało zostało wysta¬
wione w Bazylice św. Piotra, by wierni mogli się z Nim pożegnać. Kościołem
rządziło teraz Kolegium Kardynałów, którego najważniejszym zadaniem było
przygotowanie konklawe. Mieli na nie przyjechać kardynałowie z całego świata,
aby po 15 dniach od śmierci Papieża wybrać Jego następcę.
�92
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Na sprawozdanie z wydarzeń żałobnych w Rzymie media skierowały wszyst¬
kie swoje siły. Dla nich była to prawdopodobnie największa operacja techniczno-logistyczna w historii. Gazety przygotowywały specjalne dodatki informacyjne.
Od dnia śmierci do pogrzebu rezygnowały z reklam lub przesuwały je na dalszy
plan, nie zamieszczały ich na stronach poświęconych Papieżowi. Pisano, że do
Rzymu zjeżdża młodzież z całych Włoch (pociągami, samolotami, samochoda¬
mi), że zawieszono rozgrywki sportowe, wstrzymano kampanię przed wyborami
do władz regionalnych i municypalnych, zamknięto dyskoteki.
Informowano o reakcjach i opiniach obywateli oraz polityków całego świata
na wiadomość o śmierci Papieża: George'a Busha, Fidela Castro, Ariela Szarona,
przywódców Kościołów prawosławnych i innych wyznań. Cytowano także prze¬
druki z prasy światowej dotyczące Jana Pawła I I : Od zachwytu do krytyki - świa
towa prasa obficie komentuje dokonania i postać JPII - głoszą tytuły. Drukowano
poruszające opowieści ludzi będących przy konającym Ojcu Świętym o Jego ostat¬
nich chwilach, a także związane z Janem Pawłem I I i wydarzeniami, w których
uczestniczyli. Te ostatnie były z reguły entuzjastyczne, mieszały wiarę z emocja¬
mi. Często były to łzawe wypowiedzi o drugorzędnych treściach, ale zawierające
ogromny ładunek osobistego zaangażowania i interpretacji piszących (por. np.
GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7).
Media zagraniczne podejmowały na coraz większą skalę, od początku znacz¬
nie szersze, niż w kraju, spekulacje, kto zostanie papieżem. Który z kardynałów?
OD POGRZEBU DO KOŃCA PIERWSZEGO TYGODNIA ŻAŁOBY
Społeczeństwo
Relacje „Gazety" z tego okresu to głównie peany na cześć społeczeństwa pol¬
skiego. Jego niezwykłego zachowania w tych trudnych chwilach.
„Gazeta" donosiła, że 13 kwietnia, w środę, otwarto groty Bazyliki św. Piotra.
Tysiące pielgrzymów polskich oddało hołd Papieżowi. W tydzień po pogrzebie,
Polacy na placu św. Piotra w Rzymie, o godz. 21.37, jeszcze raz żegnali Papieża,
odmawiali Apel jasnogórski i różaniec, śpiewali „Góralu, czy ci nie żal". A dalej
pisze, że na pogrzebie „głowy państwa" siedziały blisko siebie. Politycy polscy:
L. Wałęsa, A. Kwaśniewski, za namową T. Mazowieckiego , na godzinę przed
rozpoczęciem mszy żałobnej za Jana Pawła I I , podali sobie ręce. Rozmawiali ze
sobą oraz wymienili uściski dłoni: prezydent Iranu Mohammed Chatami i prezy¬
dent Izraela Mosze Kacwan oraz przywódca perski Baszara al Asada. Również
prezydent Izraela uściskał dłoń prezydenta Syrii .
22
23
2 2
Który nawet przywołał na tę okoliczność przykład pojednania między klubami sportowy¬
mi Cracowii i Wisły.
Po ich powrocie do macierzystych krajów mass media dementowały informacje o tych
zachowaniach.
2 3
�93
NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
„Zwykli ludzie", jeszcze kilka dni po pogrzebie, palili znicze na warszaw¬
skiej Alei Jana Pawła I I , przy kościołach i w innych miejscach pobytu Papieża.
Zostawiali tu też swoje listy i petycje. Podobno robili to spontanicznie, bez
niczyjego przywódstwa. Czasem wykorzystując telefony komórkowe, aby się
umówić w konkretnym miejscu na określoną akcję. „Gazeta" pisała, że to „cud
papieski". W czynach tych uczestniczą „szarzy" obywatele, zwaśnieni kibice ,
studenci i młodzież.
W Warszawie i innych miastach wierni masowo spowiadali się i przyjmowali
komunię, gromadnie też twierdzili, że chcą zmienić swoje życie. Czy tylko pod
wpływem emocji, czy z chęci autentycznego nawrócenia? - zadawał retoryczne
pytanie dziennikarz. Ksiądz z Pragi Północ utrzymywał, że to odnowa moralna
społeczeństwa, a ksiądz - duszpasterz z kościoła św. Anny wyraził nadzieję, że
może to właśnie od nas zacznie się uzdrawianie ludzkich serc na całym świecie.
Roman Giertych (LPR) powiedział: W Polsce coś się stało. I to należy łączyć
z nauczaniem Jana Pawła II. On nauczał nas, że Bóg istnieje. I, że istnieje zba¬
wienie, czyli droga, jaką człowiek ma podążać, aby dostąpić zbawienia. Emocje
przeminą, natomiast pozostanie przesłanie i zmieni Polskę, być może również
zmieni świat, a życie publiczne w naszym kraju będzie po prostu bardziej zgodne
z zasadami Ewangelii (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 10) .
Społeczeństwo jest chwalone za umiejętności organizacyjne , wymagające
współdziałania wielu różnych ośrodków (kościelnych, miejskich, samorządowych,
inicjatyw indywidualnych), jak to miało miejsce m.in. na Pl. Piłsudskiego w War¬
szawie. Poczucie wspólnoty, jaką stworzył Papież, zaowocowało. Teraz ta wszech¬
obecna dobroć ma się stać regułą życia codziennego rodaków i innych nacji.
Dostrzegają to władze kościelne i państwowe .
Dobrego samopoczucia społeczeństwa polskiego nie były w stanie zachwiać
doniesienia o tym, że na pogrzeb Papieża pojechali na koszt szczecinian miejscy
rajcy i prezydent Marian Jurczyk. W sumie 8-osobowa delegacja (GW, 14 kwietnia,
24
25
26
27
2 4
Kibic Wisły napisał w internecie: obiecuję, że już nigdy nie dam się sprowokować i nie
odpowiem na żadną prowokację, nie wypowiem ani jednego złego słowa na Legię, ani żadną inną
drużynę albo jej kibica. Kibice w Ostrowcu Świętokrzyskim nie wytrzymali jednak długo i zła¬
mali przysięgę. Trzeba dać im trochę czasu na uwierzenie we własną przemianę - skomentował
reporter (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek).
Dwa miesiące później prasę i inne media epatowała sprawa Bractwa Strzeleckiego z Rawi¬
cza, które urządziło sobie strzelanie do portretu papieża. Na tle jego wizerunku znajdowała się
tarcza, poniżej napis „Nie lękajcie się" [...] Zawody współorganizował burmistrz Rawicza. Radni
prawicowi uznali ten incydent za profanację („Metropol",15 czerwca , s. 1).
O zorganizowaniu i pomysłowości społeczeństwa świadczy też możliwość zakupu magne¬
sów na lodówkę, trójwymiarowych pocztówek, czy wybicia medalu z wizerunkiem Jana Pawła I I ,
0 czym donoszą ogłoszenia typowo komercyjne. Sprzedawane są też znicze o zapachu papieskiej
kremówki. Klienci są zachwyceni. Rośnie zapotrzebowanie na pamiątki i gadżety papieskie.
Ksiądz Wiesław Niewęgłowski, duszpasterz środowisk twórczych, podczas mszy w inten¬
cji Ojca Świętego, podobnie jak Prymas Glemp, chwalił dziennikarzy za wszystkie relacje
z ostatnich dni Papieża i obchodów pogrzebowych. Prezydent Kwaśniewski dziękował rodakom
1 pielgrzymom za spokojną oraz godną postawę.
2 5
2 6
2 7
�94
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
czwartek, s. 8), ani też to, że Prezes Zarządu Wałbrzyskiego Przedsiębiorstwa
Wodociągów i Kanalizacji, powołując się na nauki Papieża, chciał, aby załoga
zrezygnowała z trzynastek, nagród i 30 dni płatnych urlopów. „Solidarność"
i załoga odmówili. Prezes przeprosił, powołując się znów na papieskie nauki
(GW, 7 kwietnia, czwartek, s. 7). Nie mąciły też tego idyllicznego autoobrazu
społeczeństwa informacje, że przebrani za celników złodzieje ukradli z magazy¬
nów chełmskiej izby celnej ponad milion paczek papierosów wartych 4,5 mln.
złotych (GW, 14 kwietnia, czwartek, s. 8). Nie wywoływały dezaprobaty - mimo
publicznej zapowiedzi poprawy - takie zachowania, jak te w Łodzi, gdzie, jak
określano, bandyci zaatakowali piłkarza ŁKS, bo uznali, że wraz z kolegami
z zespołu sprzedał mecz. Ani klub, ani zawodnik nie zawiadomili policji. To
sprawa „między nami i kibicami", stwierdził jeden z działaczy, zakazując publi¬
kowania swojego nazwiska. Także w innych przypadkach, gdy podpalano bu¬
dynki klubu, chłostano publicznie prezesów, nie donoszono o tym policji.
W tle najważniejszych wydarzeń związanych z Ojcem Świętym znalazł się
tekst „Gazety", mówiący o tym, że Komisja do spraw Orlenu rozwija swoje
nie zawsze uzasadnione zarzuty wobec coraz to innych osób z kręgu elit rzą¬
dzących. Daje bardzo zły przykład społeczny. Każdego może wezwać i zgnoić.
Oglądamy rywalizację, kto lepiej wypadnie jako myśliwy i skuteczniej zniszczy
przeciwnika, i uczymy się tego - mówiła socjolog Hanna Świda-Zięba (GW,
29 marca, wtorek, s. 17).
Po pogrzebie Ojca Świętego „Gazeta" zamieszczała również przedruki prasy
zachodniej zawierające komentarze oraz wywiady z przedstawicielami Kościo¬
łów innych krajów na temat Papieża i jego nauki. Były wśród nich także teksty
krytyczne. Dotyczyły one przede wszystkim nominacji kardynalskich oraz wy¬
tworzonej w Watykanie „polachinite" - mafii polskiej, za której nieformalnego
szefa uważany był kardynał Dziwisz, a także zachowawczej postawy „Papieża
Polaka" w zakresie doktryny o nieomylności Papieża (pokłosia Soboru Waty¬
kańskiego I z 1870 r.), aborcji, stosowania prezerwatyw (GW, 14 kwietnia, czwar¬
tek, s. 19), kontroli urodzeń, AIDS, rozwodów, homoseksualistów, kapłaństwa
kobiet, eutanazji i innych kontrowersji (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 13).
Wierni są oburzeni takim postrzeganiem Jana Pawła I I .
Władze Warszawy
Tymczasem władze stolicy dyskutowały o pomniku Papieża, jego usytuowa¬
niu i formie. Z Ratusza rozchodziły się pogłoski, że miasto może wystawić Ojcu
Świętemu ogromny pomnik, poza Placem Piłsudskiego, przewyższający figurę
Jezusa Chrystusa górującego nad Rio de Janeiro. W tych dniach rozważano roz¬
pisanie konkursu powiązanego z dużym założeniem urbanistycznym .
28
2 8
W kolejnych numerach GW drukowane są pomysły na temat Placu Piłsudskiego i jego
przeznaczenia. Rozważa się umieszczenie tu np. hospicjum, szpitala, uczelni, krzyża, pomnika
ze skarbonką. Zdaniem wiernych, Plac ten jest jak świątynia, tu bowiem odprawiał swoje msze
�95
NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
W tej euforii odosobniony pozostał głos rozsądku Dariusza Bartoszewicza,
który stwierdził, że Papież ma już najlepszy i najcenniejszy pomnik. Jest on
w sercach ludzi, modlących się na placach i ulicach, obiecujących poprawę
i zmianę w swoim życiu, życzliwie patrzących na innych. Bartoszewicz pod¬
kreśla fakt, iż Papież w testamencie napisał, że nie chce mieć pomnika, tylko
zwyczajny ziemski grób, bez sarkofagu. Należy uszanować Jego wolę także
w kraju, zamiast bić rekordy w Księdze Ginnesa, co do wielkości poświęconego
Mu obiektu. Ujął On wszystkich, gdy zszedł z piedestału i stał się pielgrzymem
głoszącym na całym świecie Dobrą Nowinę. Taki trafił do serc i pod strzechy.
I trzeba to uszanować (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1).
Kościół
Władze kościelne nawoływały do wypełniania duchowego testamentu, jaki
„przekazał naszemu pokoleniu Jan Paweł I I , do wierności papieskiemu stylowi,
do języka miłości i nadziei. Zdaniem arcybiskupa Józefa Życińskiego: trzeba
obecnie rozwijać to wielkie dziedzictwo, wyzwalając się z polskich konfliktów, po¬
działów, rozczarowań. Nie wolno pozwolić, by opanowały nas nastroje w których
realne jest tylko zło i grzech, brzydota i prymitywizm [...] Mimo ogromu wielkich
wyzwań współczesności w papieskim przesłaniu nie znajdowaliśmy nigdy poczu
cia grozy, lęku straszenia bliską katastrofą czy narodową zdradą (GW, 11 kwiet¬
nia, poniedziałek s. 2).
Metropolita lubelski, Józef Życiński, ostrzegał, że szacunku dla Ojca Świętego
nie wolno sprowadzać do rozwiązań najłatwiejszych: budowy pomników i no¬
wych nazw ulic. W Polsce jest już 250 pomników Papieża. Życiński wzywa do
opamiętania: Zrezygnujmy z chorych ambicji, które sugerują wybudowanie kolej
nego pomnika szybciej niż uczyni to sąsiednie miasteczko [...]. Arcybiskup ape¬
luje, by pamięć Papieża czcić, podejmując działalność społeczną i charytatywną
na rzecz tych, o których Jan Paweł I I zawsze się upominał: biednych, chorych,
starych, a także dla dzieci i młodzieży, którą Papież tak kochał [...] .
W podobnym duchu wypowiedział się wiceprzewodniczący Episkopatu arcy¬
biskup Stanisław Gądecki, komentując pomysł ustanowienia święta narodowego
16 października: Święto narodowe większość pojmuje jako czas wolny od pracy,
29
Papież, tu sami zbierali się na modlitwę za Niego, przynosili kwiaty i znicze. Nikt im nie wskazy¬
wał tego miejsca. Tu też po ogłoszeniu śmierci Papieża przybyli na mszę, a celebrujący j ą
ks. biskup Piotr Jarecki stwierdził w trakcie jej trwania, że „Warszawa znów zdała egzamin"
(GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1). Już na wiadomość o śmierci Ojca Świętego, władze War¬
szawy, jej radni i prezydent miasta, Lech Kaczyński, zadecydowali o postawieniu Papieżowi
nowego pomnika (na Placu Piłsudskiego), powołaniu, przy współpracy Uniwersytetu im. Kardy¬
nała Stefana Wyszyńskiego, Instytutu Myśli Papieskiej propagującego dorobek Jana Pawła I I ,
utworzeniu funduszu stypendialnego im. Jana Pawła I I , który ma pomagać studentom z nieza¬
możnych rodzin (GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1).
Mimo stanowiska abp. Życińskiego, toruńscy rajcy nie zamierzali wycofać się z decyzji
o budowie, za 500 tysięcy, drugiego w centrum miasta, pomnika Ojca Świętego (GW, 14 kwiet¬
nia, czwartek, s. 8).
2 9
�96
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
a tutaj powinno być coś odwrotnego - czas pracy dla człowieka, a nie czas,
w którym się będziemy zatrzymywać, medytować przez trzy minuty i potem wszyst
ko poleci własną drogą [...] Dzień papieski do tej pory przynosił piękne owoce
w postaci 1300 stypendiów dla ubogich uczniów z terenów wiejskich [...]. Należy
skupić się na takiej działalności (GW, 13 kwietnia, środa, s. 1).
Tymczasem włoskie media żyły już konklawe. Podkreślano szanse niemieckie¬
go kardynała Josepha Ratzingera. Jak donosiła prasa, wśród duchownych zebra¬
nych na konklawe toczą się rozmowy o przyspieszeniu beatyfikacji Jana Pawła I I .
Beatyfikacja
„Gazeta" pisała o tym że w Watykanie coraz bardziej otwarcie mówi się o blis¬
kiej beatyfikacji Jana Pawła I I . Kościelni dostojnicy podkreślali wagę słów kar¬
dynała Angela Sodano, który podczas niedzielnej homilii na placu św. Piotra
nazwał Jana Pawła I I „Wielkim". Taki przydomek nosili dotychczas tylko trzej
papieże. Nadanie go oznaczać ma bliskie wyniesienie na ołtarze (GW, 5 kwiet¬
nia, wtorek, s. 3). Te wiadomości powodują, że mnożą się doniesienia o cudach,
które dokonywał Papież na różnych kontynentach w czasie swoich pielgrzymek.
W piątek na pogrzebie tłum krzyczał „Santo Subito" („Święty zaraz"). Do
tych głosów, za jak najszybszą beatyfikacją, dołączyli katoliccy hierarchowie.
W sobotę włoski kardynał Francesco Marschisano opowiedział podczas homilii
w Bazylice św. Piotra o swym uzdrowieniu, które przed pięcioma laty miało się
dokonać za sprawą Papieża. Kardynał przeszedł wtedy operację tętnicy szyjnej,
która [...] zakończyła się paraliżem prawej struny głosowej. - Z tej przyczyny
mówiłem w sposób prawie niesłyszalny - opowiadał kardynał podczas sobotniej
homilii. Według relacji Marchisano, JPII dotknął jego szyi i powiedział, że będzie
się modlić do Pana o uzdrowienie - Po jakimś czasie zacząłem normalnie
mówić - powiedział kardynał [...] Kardynał jest w pełni wiarygodny dla kurii
rzymskiej, która będzie się zajmować beatyfikacją JPII. A cud, najlepiej właśnie
uzdrowienie, zdziałany za pośrednictwem kandydata na ołtarze jest warunkiem
beatyfikacji, czyli ogłoszenia Go błogosławionym [...] Innym, wiarogodnym dla
kurii świadectwem cudu dokonanego za pośrednictwem JPII może się okazać
sam abp Stanisław Dziwisz [...], który w czerwcu 2002 r. miał [...] opowiedzieć
historię uzdrowienia Amerykanina ciężko chorego na raka mózgu. Umierający
Amerykanin miał już tylko trzy życzenia: spotkać Papieża, odbyć pielgrzymkę do
Rzymu i wrócić do USA, by tam umrzeć. Najprawdopodobniej latem 1998 r. Ame
rykanin został zaproszony do Castel Gandolfo, gdzie uczestniczył w mszy odpra
wianej przez Papieża. Choć Żyd, nieświadomy kościelnych zakazów, przyjął ko¬
munię świętą i krótko rozmawiał z Papieżem. Wkrótce potem otrzymałem telefon
z wiadomością, że rak zupełnie zniknął - miał powiedzieć Dziwisz dziennikarzom
[...] Poświęcone cudom JPII archiwum watykańskiego Sekretariatu Stanu liczy
ponoć tysiące wpisów. Wierni donoszą o uzdrowieniach podczas środowych
audiencji Papieża, w czasie jego pielgrzymek, a nawet podczas telewizyjnych
transmisji Jego mszy. Niewidoma dziewczynka odzyskała wzrok, sparaliżowana
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
97
kobieta zaczęła chodzić - wymieniają włoscy dziennikarze. Watykan za życia JPII
trzymał w tajemnicy te świadectwa [...] będą one sprawdzane przez komisję leka
rzy różnych wyznań, którzy orzekną, czy rzeczywiście tych uzdrowień nie da się
wytłumaczyć wiedzą lekarską (GW, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 1).
Kościół obawia się błędu. Podobną moc uzdrawiającą tłumy przyznawały cho¬
ciażby Harrisowi, Kaszpirowskiemu i Nowakowi, osobom dalekim od świętości,
w żadnym wypadku nie zasługującym na to miano.
Rzymskie doświadczenia
Ostatnie relacje, jakie chcę tu uwzględnić związane są z doświadczeniami
rodaków powracających z rzymskiego pogrzebu.
„Gazeta" opisywała przeżycia ludzi, którzy wrócili z Rzymu. Mimo fizycznego
wyczerpania, są one euforyczne i mistyczne. Opowiadali oni m.in., że słońce
schowało się za chmurami dokładnie w momencie złożenia Papieża do grobu. Ta
śmierć naprawdę zjednoczyła Polaków, wydobyła z nich to, co najlepsze, twier¬
dzili warszawianie. Wspominali, że stali w upale, noc spędzili pod gołym nie¬
bem, nie spali, bo nie mieli na czym. Do Rzymu dotarli niewierzący, kibice Legii,
dresiarze i hiphopowcy. Powiewały różne flagi, w tym tęczowe - symbol ruchu
gejów, lesbijek, transseksualistów, którzy przyjechali oddać Papieżowi ostatni
hołd. Każdy przypadek znalezienia się bliżej grobu i pokłonienia się zmarłemu,
określany był jako „cud". Modlili się w ogromnym ścisku i płakali obok siebie
ludzie młodzi ze starszymi paniami w moherowych beretach. Nie chodzili do
toalety, żeby nie stracić miejsca w kolejce. Mieli żal do Rzymian, że nie czuli
żałoby, nie wywiesili flag, czarnych wstążek na samochodach. Równocześnie
jednak bardzo się cieszyli, że Włosi dobrze i serdecznie na nich reagują. W pią¬
tek wieczorem po pogrzebie duchowy wymiar pielgrzymki prysł. Zapełniły się
kawiarnie i pizzerie. Lał deszcz, sprzedawcy wciskali tandetne figurki Papieża
(GWS, 11 kwietnia, poniedziałek, s. 4).
ZAKOŃCZENIE
Przywołane przeze mnie publikacje „Gazety" mają charakter autonarracji. Ich
autorami są w równej mierze dziennikarze relacjonujący wydarzenia, jak i bez¬
pośredni, aktywni uczestnicy kolejnych etapów akcji tego narodowego miste¬
rium. Mieszczą się one w tym, o czym pisze Jerzy Trzebiński: Emocje i uczucia
przeżywane przez jednostkę są [...] osadzone w kontekście zdarzeń i własnych
działań. Są one doświadczane jako bezpośrednia reakcja na nie bądź jako bez
pośrednia przesłanka motywu do działania (Trzebiński 2002a, s. 51).
Ich rozumienie jest równoważne z doświadczaniem tych zdarzeń [...] Stoimy
[...] wobec sytuacji „twarzą w twarz" i „tu i teraz", bierzemy w niej udział [...].
Doświadczamy wydarzeń [...] jako obserwator lub ich uczestnik [...] (Trzebiński
2002a, s.28). Zdaniem Trzebińskiego, refleksja nad historią nie jest [...] na pewno
�98
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
odkrywaniem reguł interpretacji zawartych w schemacie narracyjnym, choć może
się zdarzyć, że w wyniku pogłębionej autorefleksji zbliżamy się do pewnych nieuświadamianych, swoistych dla nas (lub dla innej osoby przez nas analizowanej)
sposobów doświadczania pewnych sytuacji (Trzebiński 2002b, s. 30).
Analiza danych w takich kategoriach, jak: aktor, intencja, sposoby jej realiza¬
cji, przeszkody, a także czas i miejsce zdarzenia, według wyników badań, świad¬
czy o uniwersalności takiego sposobu rozumienia rzeczywistości i wskazuje na
wiele ważnych jego właściwości (Trzebiński 2002b, 31).
Przytoczone autonarracje są znakomitym źródłem badań z zakresu etnologii/
antropologii kulturowej, socjologii i psychologii społecznej. Według mnie, sta¬
nowią one również istotny przyczynek do poznania współczesnego systemu war¬
tości społeczeństwa polskiego. Na podstawie relacji „Gazety" można stwierdzić,
że ma ono takie walory jak: dobroć, wielkoduszność, solidarność, zaradność,
pojednawczość i mistycyzm, czyli głównie o charakterze etycznym i społecz¬
nym. Jest wspaniałe i godne podziwu z racji właśnie tych wartości. Nie sposób
tu oprzeć się sugestii, że są to wartości postulowane, a nie realizowane przez
znaczną część społeczeństwa polskiego. W chwilach tak znaczących, wręcz trau¬
matycznych, jaką była agonia, śmierć i żałoba po odejściu Jana Pawła I I , wy¬
suwano je na plan pierwszy. „Zwykli ludzie" starali się sprostać wymogom
opinii współobywateli, oczekujących od nich właśnie takich zachowań. Przy tym
dodatkową ekspresję wywoływały (poza normami społecznymi) autentyczne
przeżycia poszczególnych osób i środowisk wynikające z ich bezpośredniego
zaangażowania emocjonalnego. Atut ten wykorzystała też „Gazeta", która mając
ograniczone - w porównaniu z TV - możliwości środków wyrazu, zaktywizo¬
wała ekspresję słowną swoich relacji.
W przypadku Papieża eksponowała ludzki wymiar Jego cierpienia, walkę
o życie, ale jednocześnie nadała im wymiar boski - Chrystusowy, szczególnie
symboliczny z racji dni, w jakich rozgrywał się dramat Jana Pawła I I . Ojciec
Święty, wbrew nadziejom wiernych, „przegrał" walkę o swoje życie, nie poko¬
nał choroby, ale zmienił świat, dokonał jego moralnej odnowy, uczynił społe¬
czeństwo polskie lepszym, czego przykłady „Gazeta„ skrupulatnie przytaczała.
Na zakończenie dodam jeszcze, że opisane przez „Gazetę" wydarzenia i posta¬
wy społeczne można z powodzeniem analizować w obrębie teorii figuratywnej
Norberta Eliasa, w której modelem teoretycznym jest gra. Jej przebieg, będący
wynikiem splatania się działań wielu uczestników, obiera kierunek niezaplano¬
wany i nieprzewidziany przez żadnego z nich. I to właśnie on wpływa nieustannie
na posunięcia każdego z graczy (Bauman 1998, s. 161).
30
3 0
Figuracja definiowana jako „zmienny układ tworzony przez ogół aktorów" (Bauman 1998,
s. 161), czyli całokształt tego, co czynią we wzajemnych relacjach jest układem napięć.
�NARRACJA PRASOWA Z CZASU NIEZWYKŁEGO
99
LITERATURA
B a r t h e s R o l a n d 1970, Mit i znak, PIW, Warszawa.
B a u m a n Z y g m u n t 1998, Działanie społeczne, [w:] Encyklopedia Socjologii, t. 1, Oficyna
Wydawnicza, Warszawa, s. 158-164.
B i e l a A d a m 2005, Tłum, [w:] Encyklopedia Socjologii - Suplement, Oficyna Wydawnicza,
Warszawa, s. 353-357.
B ł o ń s k i J a n 1970, Słowo wstępne, [w:] Roland Barthes, Mit i znak, PIW, Warszawa, s. 5-21.
C a r r D a v i d 1986, Time, Narrative and History, Indiana University Press, Bloomington,.
D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1982, Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej
zaistniałej na tle komasacji, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 115-141.
- 1986, Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej mło
dzieży wiejskiej, Etnografia Polska, t. 30, z. 1, s. 51-82.
- 1991, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego
Mazow
sza (koniec XIX i XX wiek), I H K M PAN, Warszawa.
E l i a s N o r b e r t 1978, What is Sociology?, London.
F o u c a u l t M i c h e l 1977, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa.
H e g e l G e o r g W. 1965, Wprowadzenie do fenomenologii ducha, t. I I , PWN, Warszawa.
J a n P a w e ł I I 1997, Ewangelia cierpienia, Znak, Kraków.
K a b z i ń s k a I w o n a 2003, Metoda biograficzna i jej zastosowanie w badaniach etnologicznych, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Jolanta Kowalska i in. (red.),
IAE PAN, Warszawa, s. 39-63.
M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat
ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. 48, z. 1-2, s. 81-97.
M a l i n o w s k i M i c h a ł 2005, Muzeum Kontekstu - nieuchwytne dziedzictwo na wystawie
muzealnej, [w:] Muzealnictwo Regionalne u progu XXI wieku. Materiały VI Ogólnopolskiego
Sympozjum Muzealnictwa Regionalnego zorganizowanego z okazji jubileuszu trzydziestolecia
Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce; Ostrołęka-Myszyniec 27-28 sierpnia 2005 roku,
Maria Samsel (red.), Muzeum Kultury Kurpiowskiej, Ostrołęka, s. 19-30.
Narracja...
2002, Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.
P i o t r o w s k i A n d r z e j 1995, Wprowadzenie do projektu „Biografia a tożsamość narodo
wa", Kultura i Społeczeństwo, październik-grudzień, nr 4, s. 3-10.
Podhale...
2000, Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Jolanta Kowalska, Danuta
Tylkowa (red.), IAE PAN, Kraków.
R o s n e r K a t a r z y n a 2004, Dwie odmiany konstruktywizmu - spór o status poznawczy histo
riografii, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, R. 13, s. 113-125.
S t ę p l e w s k a - Ż a k o w i c z K a t a r z y n a 2002, Koncepcje narracyjnej tożsamości, [w:]
Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, Gdańsk, s. 81-113.
T o p o l s k i J e r z y 1977, Wstęp, [w:] Michel Foucault, Archeologia wiedzy, PIW, Warszawa
s. 5-26.
T r z e b i ń s k i J e r z y 2002a, Autonarracje nadają kształt życiu człowieka, [w:] Narracja jako
sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologicz¬
ne, Gdańsk, s. 43-80.
- 2002b, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako sposób rozumie¬
nia świata, Jerzy Trzebiński (red.), Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk,
s. 17-42.
- 2002c, Wstęp, [w:] Narracja jako sposób rozumienia świata, Jerzy Trzebiński (red.),
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 13-16.
W h i t e H e n r y 2000, Poetyka pisarstwa historycznego, Ewa Domańska, Edward Wilczyński
(red.), Universitas, Kraków.
�100
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
PRESS NARRATIVE OF A N UNUSUAL TIME.
PRESS COVERAGE OF THE FAREWELL TO JOHN PAUL I I .
THE CASE OF "GAZETA WYBORCZA"
Summary
The article deals with the press commentary of the last days of Pope John Paul's I I life as well
as all other events which followed his death. It is based on articles and information published
between March 24 and April 14, 2005 in "Gazeta Wyborcza". "Gazeta Wyborcza" is the biggest
daily newspaper in Poland. It has branches in the capitals of all provinces of the country and
represents the democratic-liberal option.
Main characters of the narrative are: "the Polish Pope" and the society referred to as people,
nation, the Poles, crowd, the believers but also particular social or professional groups. The main
narrator is the daily paper itself.
According to Roland Barthes contemporary discourse includes "grand-narratives", i.e. litera
ture, novels (also popular), etc. as well as "small information" in the daily press. The author of
this text is also a narrator.
The publications in the newspaper can be defined as a set of auto-narratives. Their authors are
both the journalists and the active participants of successive stages of the national mystery.
Three narrative threads have been presented in the article: (1)The last days of John Paul's I I
life; (2) From the moment of his death on Saturday April 2 to the funeral ceremony on Friday,
April 8; (3) From the funeral to the end of the first week of the mourning period.
The auto-narratives presented in the article make very valuable source for the studies in ethno
logy/anthropology as well as in sociology and social psychology. They are a very important
contribution to the knowledge of the value system of contemporary Polish society. According to
the texts from the newspaper under consideration, following qualities can be attributed to the
mentioned society: kindness, generosity, solidarity, resourcefulness, conciliatory spirit and mysti¬
cism. Poles are said to be splendid and worthy of admiration. It's indisputable that this is just
a statement of desired values attributed to Poles, but not put into practice by the majority. Never¬
theless, in the meaningful, traumatic days, the days of the Pope's dying, his death and mourning,
they came to the fore.
"Wyborcza" emphasized the human dimension of the Pope's sufferings and his struggle for
life. A t the same time those events were invested with divine Christ-like dimension since the
drama of the Pope's life and death took place in very special time - Holy Week and Easter. Against
all the hopes of the faithful the Holy Father "lost" the battle for his life. He didn't manage to
overcome his illness, but he has changed the world, he has started its moral revival and bonded
and improved Polish society. The daily "Wyborcza" was painstaking about mentioning examples
of such improvement.
Translated by Anna
Adres Autorki:
Prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Zakład Etnologii
al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa
e-mail: Miroslawa.Piasecka@aster.pl
Kuczyńska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da906bd7be59adca4ed5d133a4da2cfd.pdf
6fdc675806d8a2676a52927f90d552a5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:812
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:746
Title
A name given to the resource
Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.57-62
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd, Mirosław C.
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
M I R O S Ł A W A C. DROZD
SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ
PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM
Na przykładzie
społeczności
wiejskiej
powiatu
otwockiego
Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno
krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa
niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo
łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system
interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców
i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której
szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych
procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope
racji.
Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności
stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami
k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u
dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix
2
1
Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy
j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a
jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp.,
przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz
nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n :
a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w
pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym
(czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat
kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed
nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r
szawa 1970, s. 167.
Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni
ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami
wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych
organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p .
2
�58
MIROSŁAWA С. DROZD
nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra
v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa
dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem.
W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje
danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze
ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo
łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch
podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali
akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za
chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie
dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie
nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa
nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego
zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną .
3
4
Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon
fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia
łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem
zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze
dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia
łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw
nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności
osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji
niejasnej lub spornej).
Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja
wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami
różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war
tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi
i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci);
między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo
darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką
techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków
wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych
przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5
3
Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne
podstawy norm prawnych, [w:] Z za
gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego,
Warszawa 1969, s. 50.
Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170.
Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w
społeczności
dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie
„usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych
zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w
nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków
społecznych".
4
5
�59
SYTUACJE KONFLIKTOWE
jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy
sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za
wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe,
podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa
nymi stronami.
Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się
w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho
dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków
najbliższej rodziny lub sąsiadów.
W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte
resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia
łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej
z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy
czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto
we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie
badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h
Szczegóło
wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego
w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг
materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy
dium Powiatowego Biura Geodezji.
6
7
8
6
Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha
n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo...,
s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia,
że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre
ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych
reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon
sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra
wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania
przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n
nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej,
ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza
jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług"
oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku".
7
Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych
badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó
cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu
badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze
słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach
i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne.
Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia
ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A.
Podgórecki,
Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217.
O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro
wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań
terenowych.
8
�60
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
9
Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez
względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo
łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie
go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza
bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka
nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy
instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na
cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła
be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio
wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną
agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie
zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż
szym instancjom partyjnym.
Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były
obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do
wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono,
że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz
wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani
zmu powstawania i funkcjonowania
antagonistycznych postaw społecz
nych we współczesnej
wsi
podwarszawskiej.
W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić:
1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak
tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc
w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego
odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich
werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz
nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz
wiązywania sporu na drodze sądowej?
2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz
wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo
ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje
te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro
wanie norm?
3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu
szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po
stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach
mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są
10
9
Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do
szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie
konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy.
Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161.
1 0
�SYTUACJE
61
KONFLIKTOWE
przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na
dokonywane wybory (motywacje)?
Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano
się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym
oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy
zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost
kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano
się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad
kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie
należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło
pskie, mieszane).
Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią
zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na
konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich.
Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych
powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku
jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych
i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji)
w zaistniałym konfli
kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę
stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?.
Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze
rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających
i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej
sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 —
czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np.
trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen
cyjne (administracji państwowej).
Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją
cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych,
określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h
i ich rolę w funkcjonowaniu
1 1
12
1 1
Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa
nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn
agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro
zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i .
Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o
d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni
psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne.
W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć
w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y
partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n
f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y
i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r
tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2
�62
MIROSŁAWA С. DROZD
tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw
nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia
łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano
się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio
sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli
kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno
ści wiejskiej.
sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko
konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a ,
b e r t , Competition and dissensus: two types of
„The Journal of Conflict Resolution", March 1963,
usunąć w przypadku, gdy te prze
Normy..., s. 161-163; oraz V. A uconflict and of conflict
resolution,
vol. 7, nr 1.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c96007e58d638a4de5df2a0c9225f5.pdf
d83d22ee0ed6fd7653ab1de0573cafa7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:830
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:763
Title
A name given to the resource
Współczesne przemiany we wsi Goworki pod wpływem zatrudnienia pozarolniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.65-86
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd, Mirosława Cecylia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2.
MIROSŁAWA C E C Y L I A DROZD
WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y W E W S I G O W O R K I POD
ZATRUDNIENIA POZAROLNICZEGO
WPŁYWEM
Celem p r a c y jest przedstawienie t e n d e n c j i (zasadniczych kierunków)
i motywów podejmowania pracy pozarolniczej przez mieszkańców w s i
G o w o r k i p o d Ostrołęką oraz ukazanie z m i a n , j a k i e zachodzą w niektórych
dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j i postawach ludności n a skutek uzyska
nia dodatkowego źródła dochodu. Chronologicznie obejmuje ona okres
od 1945 do 1968 r . D l a uzyskania d a n y c h o t r a d y c j i zatrudnienia pozarolniczego rozpatrzono okres szerszy, a m i a n o w i c i e również dwudziesto
lecie międzywojenne.
Ostrołęka dopiero w okresie ostatnich k i l k u n a s t u l a t — przez zwię
kszenie r y n k u p r a c y na skutek i n d u s t r i a l i z a c j i — zaczęła spełniać rolę
silniejszego c e n t r u m gospodarczego i k u l t u r a l n e g o . Natomiast G o w o r k i
ze względu n a swoją lokalizację przestrzenną są typową wsią podmiejską,
w sąsiedztwie której w y b u d o w a n o duże zakłady przemysłowe: Fabrykę
Celulozy i P a p i e r u oraz Elektrociepłownię .
1
2
1
Obszerne
dane
2
Problemy
dotyczące Ostrołęki z n a j d z i e
Ostrołęka — dzieje
działkowskiej,
miasta,
czytelnik w monografii
Z.
N i e-
W r o c ł a w 1967.
związane z różnymi a s p e k t a m i u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i o r a z i c h
wpływem n a zaplecze wiejskie rozpatrywano
w
d y s c y p l i n a c h społeczno-ekonomicz-
n y c h z w i e l u punktów w i d z e n i a , wnosząc do t y c h n a u k s z e r e g d e f i n i c j i i określeń.
Por. n p . M .
-robotnicy
gromady
płockiej
Brudzeń
przeobrażeń
w i с z,
Przypuszczalnie
nego
PAN
socjologiczne,
społecznej
1963;
R.
Turski,
Socjologiczne",
wodowa
zacja,
regionu
przemian
M a i i s z,
badaniom
rodzin
i metoda
Struktura
w
5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
miastem
Polsce, W a r s z a w a
socjologiczne,
„Roczniki
badań
optymal
Zagospodarowania
podmiejskiej
Krakowa.
Udział
1967; J . T u r o w s k i ,
„Przegląd
społeczno-zawodowa
Między
jako
K u к u ło
r o z m i e s z c z e n i a ludności", z. 4(13):
w strefie
rolniczo-przemysłowego,
Studia
przykładzie
przemysłowy
wsi, „Wiedza i Życie", t. 7: 1948; t e n ż e ,
t. 3 : 1963; t e n ż e ,
osiedle.
na
chłopów-robotników,
Problematyka
optymalnego
urbanizacji
chiopów-robotniřcóuj
miasto,
Zakład
Chłopi-
Gałaj,
„Biuletyn K o m i t e t u P r z e s t r z e n n e g o
Procesy
społecznych
badawcze
1964; t e n ż e ,
Wrocław—Warszawa—Kraków
w zmianach
tury
kierunki
poświęcony
1963; D.
Studium
„Kultura i Społeczeństwo", t. 4:1965; T .
ludności,
1962; J . S u l i m s k i ,
Warszawa
i opinie.
Warszawa
regionu,
W s i " , t. 2 : 1964; B .
rozmieszczenia
Kraju
rzeczywistość
i Zęgąty,
czynnik
Socjologii
Chłopi-robotnicy,
Dziewicka,
wsi
Problemy
Socjologiczny",
chlopóto-robotrałców,
a wsią. Struktura
1965; P .
W a r s z a w a 1965.
Studium
miasta
struk
t. 17:
„Studia
społeczno-za
Zaremba,
Urbani
�66
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
1. C H A R A K T E R Y S T Y K A
WSI
3
G o w o r k i położone są na południowy zachód o d N a r w i w odległości
ok. 3 k m od Ostrołęki i ok. 2 k m od Wojciechowic. W 1965 r. wieś została
zelektryfikowana.
Obecnie w g stanu za 1967/1968 r. obszar w s i w y n o s i :
ziemia orna
100,81 h a
pastwiska
10,13 h a
łąki
las
ziemia
20,45 h a
58,85 h a
10,21 h a
zajęta
pod drogi
i budynki
.
.
.
.
Ogółem
200,45 h a
Wszystko to są g r u n t y p r y w a t n e (nie istnieje żadna własność społeczna,
gromadzka czy państwowa). Gleba w e w s i jest k l a s y V , V I , bardzo n i e
w i e l e k l a s y I V . Wydajność zbóż z ha w y n o s i 16,2 q. W e w s i jest 25
gospodarstw w t y m : do 3 ha — 1; do 4 ha — 2; do 5 h a — 5 do 6 ha —
1; do 7 h a — 4; do 8 ha — 3; do 10 h a — 2; do 12 ha — 2; do 14 h a —
1; do 15 ha — 3; do 16 ha — 1.
4
Podstawę u t r z y m a n i a mieszkańców s t a n o w i dochód z gospodarstw
r o l n y c h oraz częściowo zajęcia w przemyśle i i n .
Maszyny i narzędzia rolnicze wypożyczane są przez mieszkańców
G o w o r e k z kółka rolniczego z sąsiedniej w s i Ł a w y (ok. 0,5 k m ) l u b z Rze
k u n i a (ok. 3,5 k m ) .
W G o w o r k a c h nie f u n k c j o n u j e żadna i n s t y t u c j a o charakterze spo
łecznym, nie m a spółdzielni (np. mleczarskiej, ogrodniczej), koła gospo
dyń a n i żadnych punktów usługowych. W t e j s y t u a c j i mieszkańcy ska
zani są n a stałe k o r z y s t a n i e z placówek usługowych, k u l t u r a l n y c h i h a n
d l o w y c h znajdujących się w Ostrołęce l u b Wojciechowicach.
Bardzo istotną rolę w w y k r y s t a l i z o w a n i u się obecnego obrazu w s i
odegrały w y d a r z e n i a rozgrywające się n a j e j t e r y t o r i u m tuż przed za
kończeniem I I w o j n y światowej.
Wczesną jesienią 1944 г., w związku z przebiegającą przez G o w o r k i
linią f r o n t u , cała wieś została ewakuowana. Po powrocie w s t y c z n i u
1945 r. w pierwszej kolejności przystąpiono do o d b u d o w y domów miesz
k a l n y c h i zabudowań gospodarczych. Powagę sytuacji wzmagał fakt, że
był styczeń i koniecznością stało się postawienie w j a k najszybszym cza-
3
Podstawę p r a c y stanowią materiały własne, z e b r a n e w
wych w
1967-1968 r. o r a z d a n e u z y s k a n e w
GRN w
c z a s i e badań t e r e n o
R z e k u n i u , ilustrujące w
da
n y c h l i c z b o w y c h : ilość i n w e n t a r z a , powierzchnię gruntów o r n y c h , lasów, p a s t w i s k ,
łąk o r a z terenów zajętych p o d z a b u d o w a n i a gospodarcze i drogi z a l a t a 1967-1968.
4
Według przeprowadzonej
w
1967 r. k l a s y f i k a c j i ,
t o w e płacone są o d H I , I V , V k l a s y gleby.
dotąd b o w i e m p o d a t k i g r u n
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
NA WSI
67
GOWORKI
sie „dachu n a d głową" d l a siebie i inwentarza. Brakowało k o n i , które
z a r e k w i r o w a l i wycofujący się Niemcy, żywności i ziarna na siew. T y l k o
n i e l i c z n y m ocalało ziarno zakopane w dołach przed odejściem ze w s i .
Opuszczając wieś zabierano t y l k o najniezbędniejsze p r z e d m i o t y , i n w e n
tarz i żywność. W czasie działań w o j e n n y c h zniszczeniu uległy maszyny
i narzędzia rolnicze.
Największą więc troską w pierwszych latach po w y z w o l e n i u była dla
mieszkańców Goworków sprawa odbudowy budynków oraz obsiania ziemi.
Brakowało wszystkiego. Było t y l k o drzewo we własnym lesie, ale b r a k
k o n i niezbędnych p r z y jego zwózce stwarzał konieczność w y n a j m o w a n i a
i c h od sąsiadów z okolicznych w s i za odrobek (znacznie rzadziej za p i e
niądze, ponieważ pieniędzy również brakowało). Gospodarstwa odbudo
w y w a n o własnymi siłami, pomagając sobie w obrębie r o d z i n . Odbudowa
ta nacechowana była ogromną prowizorycznością i tymczasowością. Z a
budowania stawiano z myślą o j e d n y m l u b d w u sezonach eksploatacji.
Wyjątek stanowiły d o m y mieszkalne, które budowano i r e m o n t o w a n o
solidniej.
2. Z A T R U D N I E N I E
POZAROLNICZE
MIESZKAŃCÓW
GOWOREK
a. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie poprzedzającym 1939 r.
I n f o r m a c j e dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n i z a t r u d n i e n i a poszczególnych
mieszkańców w s i w okresie bezpośrednio poprzedzającym w y b u c h I I w o j
n y światowej wobec b r a k u j a k i c h k o l w i e k i n n y c h źródeł zostały o d t w o
rzone na podstawie u s t n y c h r e l a c j i głów r o d z i n w 1967-1968 r. Podsta
w o w e dane zawarte zostały w poniższym zestawieniu:
Ilość ha
Ziemia orna
w ha
i
L a s w ha [ Łąka w ha j
Dzieci w
¡ wieku nieproI dukcyjnym
32
24
6
2
26
12
10
2
8
26
14
9
3
7
5
20
10
8
2
6
3
15
9
5
7
4
15
10
4
7
5
14
8
4
2
5
3
14
4
8
2
3
2
10
6
3
1
5
3
10
5
3,5
1,5
1
4
2
3
1
5
6
8
5
2
7
4
2
6
3,5
2,5
1
5
6
2
2,5
0,5
4
3
1
2,5
1
0,5
6
3
4
2
�68
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
Jak z n i c h w y n i k a przed 1939 r. w G o w o r k a c h było 15 gospodarstw
o stosunkowo dużej p o w i e r z c h n i ( t y l k o 5 z n i c h zajmowało obszar 4-8 ha).
Wszyscy gospodarze w e w s i posiadali ziemię (nie było bezrolnych); p r z y
c z y m charakterystyczne jest, że najwięcej dzieci w w i e k u n i e p r o d u k c y j
n y m było w gospodarstwach największych. Dlatego też właśnie one z m u
szone były donajmować pracowników r o l n y c h , jeżeli nie na stałe, to
sezonowo, w okresie wzmożonych prac w polu. Z a i n t e r e s o w a n i podkreś
lają, że d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m sprzyjającym n a j m o w i była tania siła
robocza.
W samej w s i n i e odczuwano n a d m i a r u l u d z i do pracy, wręcz przeciw
nie — p e w i e n i c h niedosyt. Dlatego też gospodarze z Goworek nie u b i e
g a l i się o uzyskanie z a t r u d n i e n i a pozarolniczego w Ostrołęce. Jak w y n i k a
z i c h r e l a c j i , wąski r y n e k pracy w mieście był zajęty przez t y c h wszyst
k i c h , którzy ziemi n i e m i e l i wcale l u b też posiadali znikomą j e j ilość,
p r z y c z y m n i e było wśród n i c h Goworczan.
W o m a w i a n y m okresie mieszkał we w s i t y l k o jeden rzemieślnik —
szewc. Pochodził o n z Łodzi, a z chwilą osiedlenia się w G o w o r k a c h ,
gdzie się ożenił, zajął się wyłącznie uprawą ziemi. Dopiero znacznie póź
niej (w 1953 r.) podjął ponownie pracę w fabryce w Ostrołęce.
Podsumowując można powiedzieć, że mieszkańcy w s i G o w o r k i w o k r e
sie międzywojennym nie w y k a z y w a l i zainteresowania zajęciami pozaroln i c z y m i . M i e l i o n i własne, stosunkowo duże gospodarstwa rolne, n a któ
r y c h było „dość p r a c y " . W s z e l k i m i d o d a t k o w y m i (nierolniczymi) zaję
ciami t r u d n i l i się ludzie w okolicznych wsiach i Ostrołęce, pozbawieni
całkowicie z i e m i l u b mający j e j niewiele.
b. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie w o j n y i okupacji
Realna wielkość poszczególnych gospodarstw uległa zmniejszeniu na
s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h w okresie w o j n y . Natomiast p o l i t y k a r o l n a
okupanta nastawiona z jednej s t r o n y na uzyskanie m a k s y m a l n y c h k o n t y n
gentów, z d r u g i e j zaś obawa młodzieży przed w y w i e z i e n i e m do Niemiec
czy obozu zagłady (wywóz niepracującej zawodowo młodzieży do obozów
był z j a w i s k i e m powszechnym), stworzyły konieczność podejmowania
p r a c y nie związanej z p r o w a d z e n i e m własnego gospodarstwa.
J a k w y n i k a z w y p o w i e d z i mieszkańców w s i , powodem podejmowania
pracy pozarolniczej w okresie o k u p a c j i była „konieczność d o r o b i e n i a " na
w y d a t k i związane z prowadzeniem małego gospodarstwa rolnego (a za
t e m p r z y m u s ekonomiczny) oraz chęć uzyskania pieniędzy na cele zupeł
nie p r y w a t n e . W obu w y p a d k a c h było t o p r z y p a d k o w e podjęcie pracy,
zależne od określonej k o n i u n k t u r y , n i e związane zupełnie z zaintereso
w a n i a m i a n i wykształceniem.
Praca d w u mieszkańców w s i , którzy dostali się do n i e w o l i n i e m i e c k i e j ,
�Tabela
L . p.
Nr
ewid.
gospod.
17
17
17
15
21
22
23
23
11
24
I. Zatrudnienie
pozarolnicze
mieszkańców
Goworek
w poszczególnych
ilość
ziemi
w ha
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
latach
1957
według wysokości
1958
1959
1960
zarobku
1961
i
1962
wykształcenia
1963
1964
1965
1966
1967
1968
�с
d
16
16
8
20
8
8
8
18
10
18
10
19
10
а
b
с
d
17
а
b
с
d
18
а
b
с
d
19
а
b
с
d
20
а
b
с
d
21
а
b
,
с
d
22
19
10
7
14
13
15
14
15
6
16
а
b
с
d
23
а
b
с
d
24
а
b
с
d
25
а
b
с
d
26
а
b
с
d
а
b
с
d
—
—
—
—
fizyczni pracownicy budowlani
p r a c o w n i c y straży przemysłowej
fizyczni pracownicy w fabrykach
i n n i (szewc, k r a w i e c , m i l i c j a n t , urzędnik)
Zarobki:
do 1000 zł/mies.
1000—1500 zł/mies.
1500—2000 zł/mies.
p o n a d 2000 zł/mies.
—
—
—
—
«
—
—
—
—
�Wykształcenie:
niepełne p o d s t a w o w e
podstawowe
z a w o d o w e i niepełne średnie
pełne średnie
specjalistyczne kursy zawodowe
—
—
—
—
'
'
'
'
'
'
''
*'
''
' '
'"
«/vvvvv\^yvwwwv^A/v
— •
•
•
•
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
NA WSI
GOWORKI
69
miała charakter p r z y m u s o w y . Jeden z n i c h został z a t r u d n i o n y j a k o p r a
c o w n i k r o l n y w gospodarstwie n i e m i e c k i m , d r u g i natomiast j a k o pracow
nik budowlany.
c. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze po 1945 r.
Jak przebiegał proces podejmowania pracy poza obrębem własnego
gospodarstwa w p i e r w s z y c h latach po odzyskaniu niepodległości? Do j a
k i c h prac szli Goworczanie? Otóż w p i e r w s z y m okresie chłopi „chwytali
się każdej p r a c y j a k a a k u r a t była pod ręką". Szli do n i e j z własnym
sprzętem i końmi (ten, k t o k o n i e miał), często sami, bez j a k i c h k o l w i e k
narzędzi. Były to zajęcia dorywcze, k i l k u n a s t o d n i o w e , n p . p r z y b u d o w i e
cmentarza poległych żołnierzy radzieckich w Wojciechowicach. W n a
stępnej kolejności podejmowano pracę w różnego rodzaju przedsiębior
stwach b u d o w l a n y c h , które w związku z odbudową Ostrołęki potrzebo
wały l u d z i .
Najlepiej proces t e n z i l u s t r u j e tabela I . J a k z niej w y n i k a , mieszkańcy
G o w o r e k dopiero po o d b u d o w a n i u ze zniszczeń w o j e n n y c h własnych gos
p o d a r s t w zaczęli interesować się i n n y m i , s t a ł y m i ź r ó d ł a m i d o
chodu dodatkowego.
Z j e d n y m t y l k o wyjątkiem b y l i to ludzie
nie posiadający żadnego wykształcenia zawodowego, dlatego też poszu
k i w a l i zajęć robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h . Z n a j d o w a l i j e najczęściej
w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h , wykazujących w t y m okresie wyraź
ne zapotrzebowanie na siłę roboczą (wynikające z b r a k u bazy technicznej
i t r a n s p o r t o w e j , co powodowało, że większość prac obecnie zmechanizo
w a n y c h w y k o n y w a n a była przez ludzi).
Ludność poszukująca pracy pozarolniczej po zakończeniu w o j n y r e
krutowała się zwłaszcza z gospodarstw chłopskich, które uległy dalszemu
r o z d r o b n i e n i u n a s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h . Obok konieczności uzys
kania gotówki na odbudowę gospodarstwa ze zniszczeń w o j e n n y c h i spła
tę długów, d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m decydującym o p o d e j m o w a n i u pracy
pozarolniczej były p o d a t k i .
W sumie w okresie od zakończenia I I w o j n y światowej do 1967 r. zna
lazło dodatkowe, pozarolnicze zatrudnienie 26 osób z 18 gospodarstw
z Goworek. Część z n i c h w t r a k c i e w y k o n y w a n e j p r a c y zdobywała wyż
sze k w a l i f i k a c j e poprzez uczęszczanie na różne k u r s y i szkolenia. I n n i
po p e w n y m czasie przestawali pracować dodatkowo i z a j m o w a l i się w y
łącznie własnym gospodarstwem. W k i l k u rodzinach zaczynały podejmo
wać pracę w zakładach przemysłowych dorosłe dzieci . P r z y t y m należy
oddzielnie potraktować członków r o d z i n z a t r u d n i o n y c h poza gospodar5
G o w o r k i odczuwają już p o z o r n i e p r z e l u d n i e n i e a g r a r n e . J e s t o n o w y n i k i e m
z n a c z n e j ilości d z i e c i d o l a t 15 (jest i c h 45, a więc i/з ogółu ludności w s i ; o d 15 do
25 lat jest w e w s i 28 osób).
5
�70
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
s t w e m r o l n y m , a oddzielnie t y c h , którzy pokończyli specjalne szkoły i są
już p r a c o w n i k a m i przemysłowymi z wykształcenia, a n i e j a k i c h ojcowie
na s k u t e k kursów l u b z r a c j i nabytej p r a k t y k i .
Na p y t a n i e : czy G o w o r k i skorzystały z możliwości uzyskania z a t r u d
nienia pozarolniczego, j a k i e mieszkańcom w s i stworzyła rozbudowująca
się po w o j n i e Ostrołęka, odpowiedź w y d a j e się jednoznacznie p o z y t y w n a ,
jeśli się weźmie p o d uwagę stan sprzed 1939 г., k i e d y n i k t nie wykonywał
zawodów pozarolniczych, i obecny, g d y pracuje pozarolniczo 12 ojców
r o d z i n (co stanowi V2 wsi). Ponadto należy uwzględnić fakt, że część mło
dzieży kształci się w t e c h n i k a c h i szkołach zawodowych (część już u z y
skała wykształcenie zawodowe) w Ostrołęce i Wojciechowicach, z myślą
o podjęciu p r a c y w przemyśle. Z pozostałych zaś młodych l u d z i większość
z pewnością również będzie dążyła do zdobycia nierolniczego wykształ
cenia.
T y l k o s a m y m gospodarstwem r o l n y m zajmują się obecnie w G o w o r kach wyłącznie właściciele największych obszarowo gospodarstw, które
wymagają stałej opieki r o l n i k a . Ponadto należą one do r o d z i n małodzietn y c h l u b t a k i c h , w których dzieci są jeszcze za małe, b y być pomocą
w p r o w a d z e n i u gospodarstwa.
3. D O C H Ó D M I E S Z K A Ń C Ó W
GOWOREK
Przechodząc do porównywania wysokości dochodu pochodzącego za
równo z gospodarstwa rolno-hodowlanego, j a k i z i n n y c h źródeł zarob
k o w y c h należy zaznaczyć, że dochód u z y s k i w a n y w G o w o r k a c h z gospo
d a r k i pochodzi wyłącznie z h o d o w l i (sprzedaż i k o n t r a k t a c j a świń, cieląt,
źrebaków, mleka), ponieważ całość p r o d u k c j i roślinnej idzie na potrzeby
własne gospodarstwa i wyłącznie h o d o w l a ma charakter p r o d u k c j i t o w a
r o w e j . J e d y n y wyjątek stanowią urodzajniejsze lata, g d y p l o n y są sto
sunkowo wysokie. W t a k i c h w y p a d k a c h j e d n a k r o l n i c y wolą również
zwiększyć ilość hodowanego i n w e n t a r z a (w związku z większą ilością pa
szy), zamiast sprzedawać nadwyżki roślinne.
J a k w y n i k a z t a b e l i I I w rodzinach chłopsko-robotniczych jest większa
liczba osób w w i e k u n i e p r o d u k c y j n y m , a zatem roczny dochód przypada6
6
N a t e m a t d o c h o d u w g o s p o d a r s t w a c h chłopskich por. s z e r z e j M .
Gospodarstwa
ska,
rejonach
Polski
biedniaków
i gospodarstwa
chłopów-robotników
skiej
rodzin
chłopskich,
w przemyśle
b e r g,
niektórych
w 1952/53 г., „Zagadnienia e k o n o m i k i r o l n e j " , t. 4: 1955 ( w y n i k i u z y
s k a n e n a p o d s t a w i e a n a l i z y d a n y c h rachunkowości r o l n e j ) ;
we
Czerniaw
w
Warszawa
a sprawa
Chłopi-robotnicy
1963; F . K o l b u s z ,
produkcji
a produkcja
rolnej,
rolna
tejże,
Zatrudnienie
Budżety
ludności
domo
wiej
„Wieś Współczesna", t. 1958; A . S z e m
„Życie G o s p o d a r c z e " , t. 2 5 : 1960. W y n i
k i uzyskane na podstawie danych ankiety I E R .
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA W S I G O W O R K I
71
j a c y na jednego członka rodzimy, m i m o podjęcia dodatkowej pracy, nie
różni się od średniej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwach
czysto r o l n i c z y c h . Średnia roczna przypadająca na osobę w y n o s i : w go
spodarstwach chłopsko-robotniczych 7787 zł, w gospodarstwach chłop
skich 8050 zł. Różnica stanowi więc niecałe 300 zł. P r z y c z y m wysokość
rocznego dochodu na 1 członka r o d z i n y jest w e wszystkich w y p a d k a c h
dość różnorodna i n i e w y d a j e się być zależna od ilości ziemi, ale od ilości
posiadanego w gospodarstwie inwentarza. Oczywiście są to dane niepełne.
Chłopi mają sami trudności z w y l i c z e n i e m całego dochodu. Waha się o n
w różnych porach r o k u i w różnych latach (nadal wysokość dochodu
uzyskanego z prowadzonego gospodarstwa uzależniona jest w dużym
stopniu od warunków atmosferycznych, pomorów bydła itp.). W 4 r o d z i
nach obecnie zajmujących się wyłącznie gospodarstwem r o l n y m dodatko
w y dochód stanowią r e n t y po zmarłych gospodarzach, którzy przez p e w i e n
czas p r a c o w a l i poza r o l n i c t w e m , oraz paczki od r o d z i n ze Stanów Zjedno
czonych.
J a k wygląda p r o c e n t o w y udział p r a c y pozarolniczej w całości docho
du? W s i e d m i u gospodarstwach chłopów-robotników s t a n o w i o n niewiele
poniżej 5 0 % ogółu, natomiast w pięciu znacznie przekracza 5 0 % . Jedynie
w 8 rodzinach cały dochód pochodzi z p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j .
Najlepiej prosperujące gospodarstwa to te, w których dochód z p r a c y
pozarolniczej jest najwyższy. Sądzę, że jest to w y n i k specyficznej sy
t u a c j i Goworek, która znajduje w y r a z w m o t y w a c h podejmowania p r a c y
pozarolniczej. Dochód z n i e j przeznaczany był głównie na odbudowę i roz
budowę gospodarstwa rolnego oraz spłatę podatków g r u n t o w y c h . Dopiero
z chwilą doprowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego do pewnego
poziomu, zapewniającego zaspokojenie potrzeb z n i m związanych (zakła
dającego posiadanie w d o b r y m stanie b u d y n k u mieszkalnego, chlewów
i stodoły, a następnie doborowego i n w e n t a r z a i maszyn rolniczych), do
chód pozarolniczy zaczyna być przeznaczany na wyposażenie gospodar
stwa domowego. P r z y czym w dalszym ciągu p o k r y w a on p o d a t k i , a od 3
l a t koszty związane z założeniem elektryczności.
Obok podejmowania pracy pozarolniczej inną formą podnoszenia do
chodu jest w G o w o r k a c h dążenie do zwiększenia h o d o w l i bydła i t r z o d y
chlewnej. Wzrost dochodu na skutek i n t e n s y f i k a c j i h o d o w l i jest j e d n a k
możliwy t y l k o w t y c h gospodarstwach, w których znajdują się odpowied
nie pomieszczenia dla i n w e n t a r z a oraz pewna ilość gotówki na d o k u p i e
nie paszy (pasze dokupują wszyscy). Dlatego też w y m a g a n i o m związa
n y m z p r o w a d z e n i e m nowoczesnej gospodarki hodowlanej mogą sprostać
przede w s z y s t k i m gospodarstwa chłopów-robotników. Natomiast w żad
n y m gospodarstwie w e w s i nie p l a n u j e się zwiększenia dochodu przez
intensyfikację u p r a w roślinnych, która według ogólnej o p i n i i nie ma na
�Tabela II. Roczny
dochód mieszkańców wsi Goworki
według stanu z 1967 r. w złotówkach
Roczny
Liczba
Nr inwen
k'P
-
1
tarza ar-
Ilość
Ziemia
Łąka
Las
chiwum
ha
orna
w ha
w ha
w ha
UW
Liczba
osób
osób
z gospo
w rodzinie
darstwa
w wieku
w rodzinie produk
cyjnym
it
Gospodarstwa
1
17
3
0,5
1
dowlanego
Stosunek
ogółem
na 1 osobę
zarolniczego
w zł
w zł
w zł
do ogólnego
w %
w zł
chłopów-robotników
13 000
36 000
49 000
8 166
73,46%
23 000
49 000
7 000
30 000
24 000
54 000
10 100
46,98%
44,44%
5
2
2
11 000
15 600
26 000
5 350
58,64%
8000
14 400
22 400
4 500
2
21
5
05
1,5
7
3
22
5
3
0,5
5
4
23
5
3,5
0,5
1,5
1
3
2
-i
to
dochodu popozarolniczy
26 000
6
1,5
3
;
rolno-ho-
dochód
5
15
5
1
0,5
3,5
5
2
64,28%
Я
6
24
6
3,5
1
2,5
7
4
20 000
18 000
38 000
5 450
47,68%
o
7
20
8
4
1
3
6
2
25 000
21 600
46 600
7 800
46,35%
8
16
8
4
2,5
1,5
3,5
4
3
16 000
12 000
28 000
7 000
42,85%
4
3
22 000
31 200
53 200
13 250
58,64%
3
3
3
19 000
18000
37 000
11 650
48,68%
9
19
10
5
10
18
10
6
1,5
1
11
14
15
5
3
7
7
2
19 000
36 000
55 000
7 850
65,45%
12
13
15
9
1
5
8
3
27 000
15 600
42 600
5 300
36,61%
13
9
4
0,5
1
7
2
7 000
10000
17000
2 450
58,82%
14
5
0,5
2,5
7 800
7 800
23,07%
3,5
2
1
2
1 800
7
1
3
6 000
15
11
2
2,5
2
10 500
8 200
18 700
6 250
43,85%
16
1
7
4
1
17
10
7
3
1
18
12
7
4
19
8
8
—
—
—
—
20
4
21
G o s p o d a r s t w a chłopów
1,5
2
2
2
15 000
—
15 000
7 500
3
2
15000
5 000
1
3
2
1
1
13 000
13 000
13 000
5
1
2
5
12
7,5
4
2
3
12
5
1,5
2
5
2
5
4
3
35 000
22
7
14
4
2
8
1
1
14 000
23
5
15
9
1
5
5
5
37 000
6
2
35 000
24
6
16
12
1
5
-
15000
15 000
-
3 000
24 000
-
15000
-
24 000
12 000
-
35 000
8 750
17 600
17 600
-
37 000
7 400
—
35 000
5 850
—
3 600
—
—
20,45%
и
P
>
>
tí
я
о
N
О
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
NA WSr
GOWORKI
73
t y c h terenach celu. Stanowisko t a k i e w y n i k a z niskiej jakości gleby, któ
r a n a w e t p r z y znacznych nakładach p r a c y i stosowaniu nowoczesnych
maszyn oraz nawozów sztucznych daje niezadowalające p l o n y .
4. G O S P O D A R S T W O
ROLNO-HODOWLANE
a. U p r a w a r o l i i hodowla zwierząt
Gospodarstwa rolno-hodowlane posiadają wszyscy mieszkańcy w s i .
P r o d u k c j a roślinna w G o w o r k a c h n a skutek bardzo n i s k i e j jakości gleby
(V, V I klasa nadająca się już do zalesienia) p o k r y w a t y l k o najniezbędniejsze potrzeby własnego gospodarstwa. Ta dziedzina gospodarki r o l n e j —
Ograniczająca się do u p r a w y k i l k u p o d s t a w o w y c h zbóż i ziemniaków —
przedstawia się we w s i dość jednolicie, zarówno w gospodarstwach chłop
skich, j a k i chłopów-robotników. N i e występują żadne istotne różnice
w rozmiarach p o w i e r z c h n i u p r a w n e j (mimo że gospodarstwa chłopskie
są zaliczane przeważnie do większej k a t e g o r i i obszarowej, t o j e d n a k ogól
na powierzchnia z i e m i ornej jest w n i c h bardzo zbliżona do p o w i e r z c h n i
u p r a w n e j w gospodarstwach chłopów-robotników), sposobach u p r a w y ,
rodzajach u p r a w i a n y c h roślin, czy też wyposażeniu w narzędzia i maszy
n y rolnicze.
P o d s t a w o w y m i roślinami u p r a w i a n y m i są: żyto, owies, z i e m n i a k i
i w małych ilościach g r y k a . Pszenica udaje się t y l k o na n i e w i e l k i c h w y
b r a n y c h kawałkach. Z roślin strączkowych u p r a w i a się groch i fasolę.
Jeszcze przed 4 l a t y były d w a p r z y p a d k i u p r a w y roślin przemysłowych:
l n u i t y t o n i u , j e d n a k wobec małej wydajności uprawę i c h zarzucono i z l i
k w i d o w a n o w okolicy p u n k t y s k u p u na te płody. U p r a w i a się również
seradelę i łubin oraz b u r a k i pastewne. Pod w a r z y w a w y b i e r a się najżyźniejsze kawałki gruntów, nieliczne są ogródki w a r z y w n e p r z y d o m u (pod
budowę d o m u i zagrody przeznacza się najnieurodzajniejsze kawałki zie
m i ) . U p r a w i a się w n i c h : kapustę, marchew, pietruszkę, trochę buraków.
W całej w s i są t y l k o 3 gospodarstwa-sady (jabłka, gruszki, wiśnie, śliwy).
N a ogół p r z y każdym d o m u rośnie k i l k a drzewek owocowych.
Wszyscy gospodarze podkreślają, że w ubiegłych latach uzyskiwano
wyższe p l o n y n a s k u t e k korzystniejszych warunków k l i m a t y c z n y c h . Ciep
lejsze i suchsze lata pozwalały n a w e t siać pszenicę.
Z t a b e l i I I I nie widać większych różnic w rozmiarach h o d o w l i k o n i
i krów między gospodarstwami wyłącznie r o l n i c z y m i a chłopsko-robotniczymi. N i e w i e l k i e rozbieżności wynikają z wielkości samych gospodarstw.
Pewne różnice zarysowują się dopiero p r z y porównywaniu rozmiarów
h o d o w l i nastawionej na tucz t r z o d y chlewnej. Otóż chłopi-robotnicy cho
wają znacznie więcej świń. D l a wszystkich gospodarstw w e w s i c h a r a k
t e r y s t y c z n y jest f a k t znacznego zwiększania ilości h o d o w a n y c h świń
�M I R O S Ł A W A С.
74
DROZD
ЙP
a
X.
ha
Tabela III. Wykaz inwentarza we wsi Goworki w sztukach za rok 1967 wg poszczególnych gospodarstw
•t
,2
'c
ka
11
.O
TŠ
>.
pa
CS
hJ
O
-O
Gospodarstwa chłopskie
1
2
9
4
2,5
0,5
1
11
5
7
2
0,5
4
3,5
1
2
2,5
2
4
1
2
3
1,5
i
-
2
2
1
2
i
3
3
i 1
!
1
1
S
j
4
5
12
7
7
4
1
2
4
3
6
10
7
3
1
3
i
3
7
8
5
1
2
2
;
3
3
2
3
2
! i
3
12
5
2
4
12
7,5
1,5
4
l
1 2
3
10
7
14
4
8
1
5
15
9
5
6
16
12
1
5
i 2
1 3
¡ 1
, 4
3
11
12
2
1
!
7
!
4
8
20
-
20
-
40
7
8
9
10
10
-
20
3
40
j Ogółem inwentarz w go
spodarstwach
chłop
skich :
;
19 szt. koni
1
36 szt. bydła
42 szt. trzody
chlewnej
228 szt. drobiu
30
4
3
30
Gospodarstwa chłopów-robotników
13
17
1
3
6
1
3
10
—
40
17 szt. koni
2
3
4
—
20
35 szt. bydła
1
2 i
3
2
4
i
i
30
69 szt. trzody
3
_
20
3
6
¡
—
20
chlewnej
320 szt. drobiu
3
4
—
--
3
0,5
1,5
0,5
6
i 3
j 3,5
1
1,5
2,5
!
4
1
3
4
2,5
1,5
3
16
17
21
5
;
22
5
18
24
19
20
8
20
21
16
8
18
22
19
io
10
23
13
15
9
1,5
1
24
14
15
5
3
!
6
5
!
!
1
3,5
5
7
40
6
1,5
5
40
3
0,5
23
—
6
3,5
1
2
15
-
2
1
3,5
:
20
1
2
2,5
3
5
20
4
2
1
0,5
15
—
3
3
2
1,5
1
14
1
1
3
—
Ogółem inwentarz w go
40
spodarstwach chłopów-
40
-robotników:
w okresie podejmowania i n w e s t y c j i b u d o w l a n y c h . Zjawisko to sami z a i n
teresowani tłumaczą t y m , że świnię można utuczyć szybko i uzyskać
z j e j sprzedaży o d razu k i l k a tysięcy złotych. Dlatego też opłaca się wło
żyć w chów świń dużo pracy, a n a w e t dokupić paszę.
Wysokie ceny uzyskiwane ze sprzedaży m l e k a dostarczanego bezpo
średnio do mieszkań w Wojciechowicach zachęcają do t r z y m a n i a k i l k u
sztuk krów w każdym gospodarstwie, chociaż według o p i n i i niektórych
goworczan hodowla bydła uległa w ostatnich k i l k u l a t a c h znacznemu
zmniejszeniu na skutek sztucznego zapładniania krów („popsuli k r o w y " ) .
Znaczną rolę w gospodarce t o w a r o w e j w s i o d g r y w a k o n t r a k t a c j a k o n i .
Wyróżniające się wysoką jakością tutejsze konie znajdują chętnie n a b y w -
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A WSI G O W O R K I
75
ców nieraz z odległych okolic k r a j u , a nawet zza granicy, uzyskując w y
soką cenę. Przeciętnie w każdym gospodarstwie t r z y m a się więc jednego
dorosłego k o n i a i źrebaka. Zanotowano t y l k o jeden przypadek b r a k u k o
nia w gospodarstwie p r o w a d z o n y m przez wdowę — staruszkę.
P r o d u k c j a t o w a r o w a w G o w o r k a c h obejmuje p r a w i e wyłącznie p r o
d u k t y pochodzące z h o d o w l i (o czym już była mowa). N a dużą skalę roz
powszechnione są k o n t r a k t a c j e świń, cieląt i k o n i . Upowszechnienie się
tej f o r m y sprzedaży przyspieszyły korzyści wynikające z przydziałów
paszy po zniżonych cenach, węgla, a także możliwości zaciągania poży
czek. Natomiast mleko, jaja, drób sprzedawane są bezpośrednio w do
mach w Wojciechowicach. O d około 5 l a t t y l k o sporadycznie sprzedaje
się p r o d u k t y na t a r g u w Ostrołęce, ponieważ „brak jest n a to l u d z i
i czasu".
P r o d u k c j a roślinna przeznaczona jest wyłącznie na p o t r z e b y własne
gospodarstwa i p r a k t y c z n i e nie podlega żadnej sprzedaży. W latach w y
jątkowych urodzajów p r z y korzystniejszych możliwościach paszowych —
a t y m s a m y m większej ilości p o k a r m u dla zwierząt — nadwyżek roślin
n y c h nie sprzedaje się, lecz zwiększa liczbę hodowanego inwentarza,
zwłaszcza t r z o d y chlewnej. N i k t w całej w s i nie k o n t r a k t u j e roślin, a n i
też nie p l a n u j e i n t e n s y f i k a c j i jakiejś w y b r a n e j u p r a w y .
P o d s t a w o w y m nawozem stosowanym w e w s i jest obornik. Zużycie
nawozów sztucznych jest bardzo małe. P y t a n i o przyczynę takiego stanu
rzeczy, zarówno chłopi j a k i chłopi-robotnicy wysuwają j a k o największą
przeszkodę trudności w n a b y w a n i u nawozów sztucznych i i c h wysokie
ceny. Często można j e kupić dopiero w zimie, „a w t e d y b r a k jest znów
pieniędzy, bo są inne p o t r z e b y " . Rolnicy, którzy p o d e j m o w a l i próby i n
t e n s y f i k a c j i p r o d u k c j i roślinnej przez stosowanie nawozów sztucznych
twierdzą, że wystarczyło k i l k a d n i pełnego słońca, aby nawozy wypaliły
wszelką roślinność na i c h piaszczystej glebie. J e d y n y więc r e a l n y k i e r u
nek r o z w o j u p r o d u k c j i , a t y m s a m y m podniesienia dochodu z gospodarki,
widzą w r o z w o j u h o d o w l i i w t y m k i e r u n k u idą i c h zabiegi i n w e s t y c y j n e .
b. Zabudowania gospodarcze
U siedmiu r o d z i n chłopów-robotników znajdują się w użyciu do c h w i
l i obecnej stodoły, które były stawiane bądź poprawiane bezpośrednio
po zakończeniu I I w o j n y , w p i e r w s z y m etapie o d b u d o w y całej w s i .
W większości przypadków b r a k u j e w n i c h części dachów i d r z w i . N a p r a
wiane i łatane są bardzo rzadko i n i e z w y k l e prowizorycznie. Pochodzące
z tego samego okresu pomieszczenia dla i n w e n t a r z a (chlewy albo obory,
c z y l i jeden b u d y n e k pod wspólnym dachem przeznaczony dla k o n i , bydła
i t r z o d y chlewnej z podzielonym ściankami wnętrzem pozwalającym na
�76
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
odgrodzenie poszczególnych rodzajów h o d o w a n y c h zwierząt), zbudowane
z d r e w n a i k r y t e słomą używane są do dnia dzisiejszego w sześciu gospo
d a r s t w a c h chłopskich i d w u chłopów-robotników.
Dalszych k i l k a obór, zazwyczaj w y k o n a n y c h z pustaków i k r y t y c h
blachą, oraz stodół ( d r e w n i a n y c h , k r y t y c h słomą) pochodzi z l a t 1951-1955.
S t a w i a l i j e pogorzelcy oraz ci, którzy zaoszczędzili już pewną ilość go
tówki i m o g l i ją przeznaczyć na budowę. N a t e n cel t y l k o w j e d n y m w y
p a d k u została zaciągnięta pożyczka. Podjął ją r o l n i k n a budowę stodoły.
W latach 60-tyeh chłopi-robotnicy z a i n i c j o w a l i n o w y etap b u d o w
n i c t w a gospodarczego trwający do d n i a dzisiejszego. Z reguły po posta
w i e n i u d o m u mieszkalnego przystępowali o n i do b u d o w y Stodoły ( w d a l
szym ciągu d r e w n i a n e j , ale już k r y t e j blachą), a następnie obory. B u d o
wane w t y m czasie c h l e w y są duże, stawiane według obowiązujących p l a
nów a r c h i t e k t o n i c z n y c h . Budują je chłopi-robotnicy (w j e d n y m t y l k o
w y p a d k u r o l n i k , który otrzymał znaczny spadek). N a i n w e s t y c j e te zacią
gali pożyczki (jeden chłop-robotnik b u d u j e oborę za gotówkę). D w i e n a
stępne obory i Stodoły we w s i w y b u d o w a l i w 1966-1967 r. pogorzelcy,
którzy u z y s k a l i odszkodowanie i zaciągnęli pożyczki.
Cała wieś w y k a z u j e stosunkowo małe zainteresowanie budową stodół
w porównaniu z budową chlewów, m i m o i c h wyraźnego n i e d o s t a t k u
( 5 0 % istniejących to rozwalające się r u d e r y ) . Oczywiście są one brane
p o d uwagę w planach i n w e s t y c y j n y c h , ale dość odległych. W n o w y c h
gospodarstwach dąży się do postawienia nowej stodoły, która b y nie o d
bijała s w y m wyglądem od reszty zagrody. Wyraźna dominacja w b u d o w
n i c t w i e chlewów n a d budową stodół jest, j a k się w y d a j e , zgodna z cha
r a k t e r e m całej gospodarki nastawionej na hodowlę.
•c. Maszyny i narzędzia rolnicze
N a skutek zniszczenia w s i w czasie działań w o j e n n y c h uległy zagła
dzie w znacznym s t o p n i u również narzędzia rolnicze. Ocalały t y l k o b a r
dzo nieliczne pługi i b r o n y zakopane przez właścicieli na polach, jeszcze
p r z e d ewakuacją w s i w 1944 r. Dlatego też zestaw maszyn i narzędzi r o l
n i c z y c h używanych i posiadanych obecnie przez mieszkańców Goworek
s k o m p l e t o w a n y został już po zakończeniu w o j n y . Podstawowe narzędzia
rolnicze, które znajdują się w e wszystkich bez wyjątku gospodarstwach,
t o (oprócz kos, sierpów, grabi, cepów, wideł itp.): pługi, b r o n y , k u l t y w a t o r y , sieczkarnie, k i e r a t y , w i a l n i e . Różnice w wyposażeniu zaczynają się
zarysowywać dopiero p r z y nowoczesnych maszynach, które nabyto
w okresie ostatnich dziesięciu l a t , co i l u s t r u j e zamieszczone poniżej zesta
w i e n i e zawierające w y k a z ilościowy maszyn r o l n i c z y c h w e w s i w gospo
d a r s t w a c h chłopskich i chłopów-robotników oraz będących wspólną włas
nością d w u l u b więcej chłopów-robotników:
�77
WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A W S I G O W O R K I
Narzędzie
W gosp.
chłopskich
W gosp.
Wspólne
chłopów•robotników
siewniki
3
3
młockarnie
3
1
1
młock.
2
motor,
kopaczki
1
kosiarki
1
2
2
wozy
gumowe
9
6
Narzędziami najczęściej pożyczanymi są kopaczki do ziemniaków,
s i e w n i k i , młockarnie. Pożycza się j e od sąsiadów za odrobek, rzadko za
pieniądze, od rodziny, w r a m a c h pomocy wzajemnej, a o d dwóch l a t
z kółka rolniczego z Ław.
Powszechne, negatywne zdania odnośnie do z a k u p u maszyn r o l n i c z y c h
wspólne są chłopom i ehłopo-robotnikom . Postawa t a utrwaliła się w cią
g u ostatnich dwóch l a t , odkąd można wypożyczać j e z kółka rolniczego.
W latach ubiegłych z a k u p u potrzebnego sprzętu rolniczego chłopi-ro
botnicy d o k o n y w a l i za zaciągane w zakładzie p r a c y pożyczki, natomiast
chłopi starali się zawsze kupować za gotówkę.
J a k widać n a przykładzie gospodarstwa rolno-hodowlanego w G o w o r
kach, zatrudnienie części mieszkańców poza r o l n i c t w t e m nie wpłynęło na
obniżenie p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Właśnie chłopi znajdujący dodat
kowe zajęcie w przemyśle budują nowoczesne obory, mogące sprostać
w s z y s t k i m w y m o g o m współczesnej h o d o w l i , oraz stodoły, a ponieważ
posiadają gotówkę, kupują również narzędzia rolnicze.
Krótko podsumowując można powiedzieć, że:
1. Zdecydowane różnice występują między gospodarstwami chłopów
a chłopów-robotników p o d względem stanu budynków m i e s z k a l n y c h i go
spodarczych (na korzyść chłopów-robotników). Istotne znaczenie ma
w t y m w y p a d k u f a k t , że zabudowania chłopów-robotników są stawiane
w l a t a c h 60-tych. Właściciele i c h objęli ziemię już po wojnie. Z a t r u d n i e
nie pozarolnicze ułatwiło i m podejmowanie pożyczek na budowę, n a t o
miast dochód u z y s k i w a n y z prowadzonego gospodarstwa pozwalał na
utrzymanie rodziny.
7
7
i T.
czych,
Podobne
rezultaty
H u n e k,
Zmiany
badając
usługi
w gospodarstwie
„ N o w e D r o g i " , t. 4 : 1966, s. 56.
kółek
rolniczych
chłopskim
jako
uzyskali
skutek
usług
D.
G ała j
kółek
rolni
�78
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
2. P r z y r o z p a t r y w a n i u p l a n o w a n y c h i n w e s t y c j i daje się zauważyć
większe zainteresowanie chłopów-robotników gospodarstwem d o m o w y m .
I l u s t r u j e j e w p e w n y m stopniu poniższe zestawienie:
Gospo
Rodzaj inwestycji
darstwa
chłopów
Gospo
darstwa
chłopów-robotników
budowa chlewów
budowa stodół
budowa domu
remont budynków
kupno telewizora
kupno pralki
kupno mebli
T e n k i e r u n e k zainteresowań znajduje potwierdzenie w stanie w y p o
sażenia domów m i e s z k a l n y c h w rodzinach chłopów i chłopów-robotników.
C i o s t a t n i inwestują więcej w zmechanizowany sprzęt gospodarstwa do
mowego (radia, p r a l k i ) . P r z y czym j e d n a k nie należy zapominać, że jako
jednocześni p r a c o w n i c y w sektorze gospodarki państwowej mają możli
wości z a k u p u potrzebnego sprzętu na r a t y , a chłopi n a razie nie mają
t a k i c h ułatwień.
Wyposażenie domów m i e s z k a l n y c h w G o w o r k a c h w niektóre p r z e d
m i o t y gospodarstwa domowego:
Gospodarstwa
Nazwa przedmiotu
chłopskie
chłopów-robotników
telewizor
lodówka
—
—
pralka
4
radio
7
7
12
dywan
2
3
maszyna do szycia
3
1
3. Na s k u t e k podejmowania przez część mieszkańców w s i zajęć poza
r o l n i c z y c h i związanych z t y m b r a k i e m wolnego czasu z jednej strony,
z d r u g i e j zaś w w y n i k u rozpowszechnienia się usług kółek r o l n i c z y c h
zanikać zaczynają w G o w o r k a c h pewne f o r m y pomocy sąsiedzkiej i o d
robki.
4. O d około l a t 5 0 - t y c h obserwuje się stały spadek zainteresowań
spłatami r o d z i n n y m i , będący z jednej s t r o n y w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i
m a t e r i a l n e j w i e l u gospodarstw, z d r u g i e j możliwością uzyskania zawodu
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
Tabela
IV.
Kształcenie dzieci
i młodzieży we wsi Goworki
" j
.. Liczba dzieci I
I dencyjny i Itosc ;
! w Archi- '
ogółem 15-25).
i wum U W
N
Lip.
r
e w i
n
a
Rodziny
17
NA WSI
4
!
79
GOWORKI
w latach 1967¡1968
stosunek
d
glouy
doo głowy
Wykształcenie
Uwagi
rodziny
chłopów-robotników
4
1 syn
syn
!
j ukończył Zas. Szk.
obcnie
! Zawód, (spawacz)
w wojsku
uczęszcza do I I I k l .
j Zas. Szk. Zawód,
syn
j uczęszcza do I I k l .
j Zas. Szk. Zawód,
córka
j przerwała naukę
I w X kl. L i c . Ogól- '
nokształcącego
16
syn
¡
ukończył Zas. Szk. | pracuje zawoZawod. (elektryk), ¡ dowo
kontynuuje
naukę j
i w Technikum WieI czorowym
19
10
córka
uczęszcza do I I I kl.
Technikum Papier,
20
8
córka
uczęszcza do I I I kl.
Zas. Szk. Papier,
8
21
5
syn
ukończył Zas. Szk. nie pracuje
Zawód, (ślusarz)
9
23
5
syn
przerwał naukę
w
nie pracuje
I V k l . Techn.
Papier.
10
24
córka
uczęszcza doШ kl.
Zaocz. Techn.
Ekon.
W r o d z i n a c h chłopskich
1
1
syn
uczęszcza do X k l .
córka
uczęszcza do V k l .
L i c . Ogólnokszt.
2
12
Techn. Papierni
czego
córka
uczęszcza do X k l .
L i c . Ogólnokształ.
pozarolniezego i wykształcenia. Sprawę spłat r o d z i n n y c h f o r m a l n i e p r z e
sądziła ustawa z ostatnich l a t przyznająca prawo do ziemi j e d y n i e t y m ,
którzy na n i e j p r a c o w a l i przez ostatnie 20 l a t . W y d a n i e j e j w y e l i m i n o
wało żądania spłat licznego rodzeństwa zamieszkującego od l a t w mieście.
�80
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
5. Oprócz gospodarstw bezdzietnych wszystkie r o d z i n y w e w s i mają
już wyznaczonego przyszłego gospodarza. Oczywiście w w y p a d k u , g d y
dzieci są nieletnie, sprawa ewentualnego i c h pozostania n a gospodarce
może ulec zmianie.
6. Goworczanie n i e wykazują większych zainteresowań k u p n e m czy
sprzedażą ziemi. Z samej p r a c y pozarolniczej nie m o g l i b y się utrzymać,
a dogodne położenie w s i wcale nie zachęca do j e j opuszczenia. Jest to
tendencja wspólna dla wszystkich mieszkańców w s i .
7. Sprawą kształcenia dzieci większe zainteresowanie wykazują chło
p i - r o b o t n i c y niż chłopi. Należy j e d n a k zaznaczyć, że r o d z i n y chłopskie w e
w s i są w większości małodzietne, a g r u n t y przez n i c h posiadane o sto
sunkowo dużej powierzchni. Natomiast w całej w s i panuje opinia, że p o
zostającym na gospodarce w y s t a r c z y wykształcenie podstawowe. W y
kształcenie mieszkańców Goworek i l u s t r u j e tabela 4. Uwzględnia ona t y c h
wszystkich, którzy ukończyli szkołę podstawową i kontynuują naukę l u b
podjęli pracę, ale n a d a l mieszkają w e w s i . Pozostała młodzież w G o w o r
kach nie uzyskała żadnego wykształcenia poza nie zawsze pełną szkołą
podstawową.
Największe zmiany, j a k i e zaszły w G o w o r k a c h po zakończeniu I I w o j
n y światowej są s k u t k i e m uzyskania przez część mieszkańców w s i z a t r u d
nienia pozarolniczego w różnych zakładach w Ostrołęce. Pracę zarobkową
poza r o l n i c t w e m p o d e j m o w a l i w G o w o r k a c h nie t y l k o wyłącznie właści
ciele gospodarstw d r o b n y c h , lecz na skutek specyficznej s y t u a c j i gospo
darczej o zajęcia pozarolnicze ubiegali się również właściciele gospodarstw
większych (co w y k a z u j e tabela 1). Głównym m o t y w e m była w t y m
w y p a d k u konieczność życiowa o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h . W p i e r w
szym okresie do pracy szli ojcowie rodzin, którym dochód z gospodarstwa
nie wystarczał n a pokrycie potrzeb r o d z i n y , a zatem podejmowanie p r a c y
pozarolniczej w p i e r w s z y c h latach po w o j n i e było koniecznością życiową.
Wszyscy o n i zaczynali pracować j a k o p r a c o w n i c y f i z y c z n i — n i e w y
k w a l i f i k o w a n i (z j e d n y m wyjątkiem m a j s t r a budowlanego), dopiero stop
n i o w o niektórzy z n i c h po ukończeniu odpowiednich przeszkoleń i kursów
s t a w a l i się r o b o t n i k a m i w y k w a l i f i k o w a n y m i , awansowali.
Tabela z a t r u d n i e n i a mieszkańców Goworek wykazała znaczną często
tliwość zmian, n i e t y l e może rodzajów zajęć, co k o n k r e t n y c h zakładów
pracy. Sytuacja t a k a jest w y n i k i e m poszukiwania zajęcia, które p r z y
niosłoby j a k największe korzyści. Korzyści w t y m w y p a d k u rozumiane są
bardzo szeroko, m . i n . wyższa płaca, deputat węglowy, ubranie służbowe,
miejsce pracy j a k najbliżej d o m u i t p . W zależności o d tego, który z t y c h
czynników miał w danej c h w i l i największe znaczenie, praca uważana
była za najlepszą.
Jedną z p o p u l a r n y c h f o r m u z y s k i w a n i a awansu, a więc i wyższej pła-
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
NA WSI
GOWORKI
81
cy, jest wśród mieszkańców w s i szkolenie specjalistyczne organizowane
przez zakłady pracy. Korzystają z niego j e d n a k przede w s z y s t k i m ludzie
młodzi (do 40 l a t ) . Pozostali tłumaczą się b r a k i e m czasu i trudnościami
z nauką w ogóle. Wszyscy pracujący pozarolniczo goworczanie mają za
t r u d n i e n i e stałe w sektorze gospodarki państwowej.
Zadowolenie z w y k o n y w a n e j p r a c y pozarolniczej jest zależne głównie
od wysokości dochodu, j a k i ona przynosi, oraz od tego, czy n i e jest w y
czerpująca fizycznie. Większe przywiązanie do pracy pozarolniczej w y
kazują ludzie z a t r u d n i e n i w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h o charakte
rze wędrownym. W czasie częstych wyjazdów służbowych przebywają
o n i nieraz po k i l k a miesięcy z dala od własnych gospodarstw i jedyną
pracą, jaką wykonują w t y m okresie, jest właśnie praca pozarolniczą.
Wykonują o n i w większości zajęcia związane z obróbką d r e w n a (stolar
ka, ciesiołka), co w p e w n y m stopniu pozwala i m wykazać się i n d y w i d u a l
n y m i umiejętnościami. O n i właśnie uważają się poniekąd za rzemieślni
ków i fachowców, a zatem są zainteresowani efektywnością i jakością
w y k o n y w a n e j p r a c y . (Nie może t o oczywiście dotyczyć pracowników
straży przemysłowej czy ładowaczy węgla).
Ze świadczeń socjalnych zakładów pracy mieszkańcy G o w o r e k nie
korzystają (z wyjątkiem stołówki w dwóch wypadkach). N a wczasy i w y
cieczki n i e mają czasu, a żłobki i przedszkola nie są potrzebne i c h dzie
ciom.
Wszyscy uważają, że praca na r o l i jest cięższa od pozarolniczej, p o
nieważ w y m a g a większego wysiłku fizycznego, ponadto praca poza gospo
d a r s t w e m t r w a t y l k o 8 godzin dziennie, pozbawiona jest niepokoju o p o
d a t k i , urodzaj, i n w e n t a r z . Niektórzy j e d n a k uważają ją za m n i e j a t r a k
cyjną. Myślę, że zasadnicze znaczenie m a t u i n d y w i d u a l n e podejście,
często szersze k o n t a k t y z ludźmi i miastem są c z y n n i k i e m bezsprzecznie
faworyzującym zajęcia pozarolnicze, z d r u g i e j zaś s t r o n y w d a l s z y m
ciągu o d g r y w a dużą rolę przywiązanie do samej ziemi, a więc i do pracy
na n i e j .
Nie uzyskano a n i jednej w y p o w i e d z i n e g a t y w n i e oceniającej łączenie
dwóch zajęć, bo „jest co zjeść (z gospodarstwa) i zawsze kawałek grosza
(z p r a c y d o d a t k o w e j ) " . Za najlepszą sytuację w t a k i m układzie uważa się
posiadanie 3-4 h a z i e m i ornej. T a k i obszar może b o w i e m bez specjalnych
trudności uprawiać posiadający dodatkowe zajęcie ojciec r o d z i n y .
Doświadczenia i umiejętności zdobyte w t r a k c i e p r a c y w przemyśle
nie odgrywają realnej r o l i w p r o w a d z e n i u gospodarstwa rolnego. Sprzy
jają one ogólnemu o b y c i u i zapoznaniu się z postępem t e c h n i c z n y m :
„Człowiek, który pracuje w przemyśle, prędzej k u p i maszynę, bo zdaje
sobie sprawę z tego, że maszyny są bardzo pożyteczne. Człowiek t a k i
również prędzej nawiązuje k o n t a k t y z i n n y m i ludźmi, w i e , k i e d y się ode6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
�82
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
zwać i j a k " . Poważną rolę odgrywają j e d n a k umiejętności zdobyte
w przedsiębiorstwie b u d o w l a n y m , które mają zastosowanie również w go
spodarstwie (np. wszelkie n a p r a w y budynków). N i e można też pominąć
znaczenia w y m i a n y poglądów i doświadczeń między p r a c o w n i k a m i prze
mysłowymi. Dzielą się o n i z k o l e g a m i własnymi osiągnięciami i porażka
m i , co często zachęca i umożliwia podejmowanie różnych eksperymentów
również w zakresie gospodarstwa rolno-hodowlanego.
Żaden z chłopów-robotników w G o w o r k a c h n i e wyraził natomiast chęci
do skorzystania z e w e n t u a l n y c h możliwości zamieszkania w mieście
(z wyjątkiem dziewcząt), ponieważ bliskość miasta już zatłoczonego, n a
rzucającego p e w i e n r y t m i sposób życia, gdzie „człowiek nie m a nic włas
nego", nie jest obrazem pociągającym, t y m bardziej że wieś jest nieomal
przedmieściem Ostrołęki ( g r u n t y niektórych mieszkańców Goworek z a l i
czane są do strefy miejskiej).
Mieszkańcy G o w o r e k z a t r u d n i e n i w zakładach przemysłowych bardzo
rzadko korzystają z r o z r y w e k k u l t u r a l n y c h (kina, t e l e w i z j i w D o m u K u l
t u r y w Wojciechowicach), ponieważ z jednej s t r o n y b r a k na nie czasu,
z d r u g i e j — szkoda każdej złotówki. Sprawa t a wygląda nieco inaczej
u l u d z i młodych — członków r o d z i n pracujących poza gospodarstwem,
którzy w większym stopniu uczestniczą w życiu k u l t u r a l n y m w Wojcie
chowicach i Ostrołęce.
K o n t a k t y towarzyskie z k o l e g a m i z p r a c y bardzo rzadko są ściślejsze
niż z mieszkańcami w s i . W większym stopniu nawiązują się między ludź
m i młodymi l u b t y m i , których rodzaj zajęcia (np. wędrowne przedsię
b i o r s t w o budowlane) zmusza do ciągłego współżycia z i n n y m i r o b o t n i k a
m i , z dala o d własnego gospodarstwa. L u d z i e ci często zapraszają się na
chrzciny, i m i e n i n y , wesela. I n n e k o n t a k t y mają raczej charakter p r z y
p a d k o w y , często h a n d l o w y (np. sprzedaż koledze z p r a c y części mięsa
z zabitego wieprza).
Zainteresowanie s p r a w a m i zakładu, organizacją p r o d u k c j i , w n i o s k a
m i r a c j o n a l i z a t o r s k i m i i t p . uzależnione jest od cech i n d y w i d u a l n y c h p r a
cownika, ale przede w s z y s t k i m o d korzyści m a t e r i a l n y c h , j a k i e przynosi
w y k o n y w a n e zajęcie i rośnie p r o p o r c j o n a l n i e do w z r o s t u zarobku. W w y
p a d k u pracowników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h jest ono p r a w i e żadne.
N i k t z chłopów-robotników w G o w o r k a c h nie należy do żadnej orga
nizacji przyzakładowej. „ N i e należę do żadnej organizacji, bo na zebrania
szkoda czasu" jest najczęstszą odpowiedzią. Obok rzeczywistego b r a k u
czasu zaobserwowałam zdecydowaną niechęć do angażowania się i w y p o
w i a d a n i a własnych poglądów publicznie, a pozorna bierność w y n i k a z dą
żenia do zachowania własnego zdania d l a siebie.
Powszechny jest pogląd, że g d y b y nie przemysł w okolicy, to „nieje
den b y biedy zaznał", ale nie widzą w związku z t y m możliwości i k o -
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
NA WSI
83
GOWORKI
nieczności z m i a n y s t r u k t u r y u p r a w l u b rodzaju h o d o w l i , co wydaje się
zgodne ze specyfiką gospodarczą okolicy.
Zarobione poza gospodarstwem pieniądze chłopi-robotnicy przezna
czają na cele wspólne gospodarstwa i całej rodziny, co jest zupełnie
zrozumiałe, ponieważ w 12 gospodarstwach pracują poza r o l n i c t w e m
ojcowie r o d z i n .
Chłopi-robotnicy nabywają sprzęt gospodarski i meble w większości
na r a t y , za gotówkę k u p o w a n e są wyłącznie drobne p r z e d m i o t y , odzież.
Wszystkie większe inwestycje budowlane, zakup narzędzi i maszyn r o l
niczych, j a k również i sprzętów gospodarskich, podejmowano w r o d z i
nach chłopów-robotników już po u z y s k a n i u dodatkowego źródła dochodu.
W l i t e r a t u r z e socjologicznej omawiającej zagadnienia związane z chłop a m i - r o b o t n i k a m i znajduje miejsce również p r o b l e m a t y k a prestiżu, j a k i m
cieszą się ludzie wykonujący zawody pozarolnicze. Ponieważ w G o w o r
kach p o d e j m o w a l i tę pracę w pierwszej kolejności ojcowie rodzin, a więc
osoby, które miały i t a k uprzywilejowaną pozycję, mógł nastąpić j e d y n i e
nieznaczny wzrost prestiżu w w y p a d k u podjęcia pracy dodatkowej, ale
nie zmieniał go zasadniczo.
Kończąc omawianie p e w n y c h zagadnień związanych z chłopami-robotn i k a m i chciałabym zaznaczyć, że wpływ ośrodków przemysłowych na za
plecze wiejskie jest w i e l o k i e r u n k o w y . Między i n n y m i stwarza szereg p r o
blemów, które wiążą się ze stosunkiem do pracy na r o l i , do ziemi jako
własności, z organizacją pracy w rodzinie w i e j s k i e j , z sytuacją społecznoekonomiczną człowieka, który oprócz podstawowego źródła u t r z y m a n i a ,
j a k i m jest posiadana i u p r a w i a n a ziemia, m a także stały dochód z p r a c y
w zakładzie przemysłowym. Pozarolnicze źródło dochodu wyzwoliło chło
pów-robotników spod jednostronnej zależności od tego, co m o g l i w y p r o
dukować (i sprzedać) wyłącznie w e własnym gospodarstwie.
Mirosława C e c y l i a D r o z d
CONTEMPORARY
CHANGES
IN T H E V I L L A G E
AS A RESULT OF EMPLOYMENT
A
GOWORKI
NEAR
OSTROŁĘKA
OUTSIDE OF AGRICULTURE
S u m m a r y
T h e p a p e r p r e s e n t s t h e basic t e n d e n c i e s a n d m o t i v e s of s e e k i n g for n o n - a g r i c u l
t u r a l e m p l o y m e n t b y i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e G o w o r k i , as w e l l a s t h e c h a n g e s i n
m a t e r i a l c u l t u r e a n d i n attitudes of people
period from
brought
1945 t o 1968 i s c o v e r e d . T h e p r e - w a r
about
by e x t r a i n c o m e . T h e
decades a r e a l s o c o n s i d e r e d for
d a t a about t h e t r a d i t i o n of n o n - a g r i c u l t u r a l e m p l o y m e n t .
I t is o n l y d u r i n g t h e l a s t decade o r t w o t h a t Ostrołęka h a s become a m o r e
pro
m i n e n t e c o n o m i c a n d c u l t u r a l c e n t e r because of t h e e x p a n s i o n of i t s l a b o u r m a r k e t ,
�84
M I R O S Ł A W A С.
as two
DROZD
l a r g e i n d u s t r i a l p l a n t s h a v e b e e n c o n s t r u c t e d (a paper
mill and
a
power
p l a n t ) . G o w o r k i i s a t y p i c a l s u b u r b a n village.
The
most c o n s p i c u o u s c h a n g e s
World War
have
been
r e s u l t s of
that have occured
non-agricultural
at G o w o r k i
employment
after
of
the
Ilnd
its inhabitants.
A group of p e a s a n t s - w o r k e r s , e m p l o y e d i n v a r i o u s e n t e r p r i s e s at Ostrołęka, a p p e a r e d
i n t h e v i l l a g e . T h e f o l l o w i n g findings s h o u l d be e m p h a s i z e d :
1. U n t i l 1939 t h e r e h a d b e e n no opportunities for e m p l o y m e n t i n the
neighbour
hood. T h e n e a r e s t t o w n , Ostrołęka, h a d a l a b o u r m a r k e t t h a t w a s h a r d l y sufficient
for
its o w n
population.
Between
the w a r s
the i n h a b i t a n t s of
Goworki
never
t e m p t e d to s e e k for a n y u r b a n e m p l o y m e n t ; t h e reasons, besides the l a c k of
opportunities,
were
the
age
s t r u c t u r e , t h e s i z e of
families
and
of
at
ready
farms
in
the
village.
2. A f t e r t h e w a r
the p e a s a n t s at G o w o r k i
h a v e been for the first t i m e e c o n o
m i c a l l y m o t i v a t e d to s e e k for e m p l o y m e n t outside of a g r i c u l t u r e b e c a u s e of t h e e c o
n o m i c deterioration of t h e i r f a r m s
inheritants a n d from w a r
damages.
resulting from
the d i v i s i o n of t h e lots
T h e villagers worked
d i n g l a b o u r e r s . M o r e s t a b l e e m p l o y m e n t s s t a r t e d to p l a y a role i n f a m i l y
only
between
mainly as seasonal b u i l
d u r i n g t h e n i n e t e e n fifties. T h e w h o l e i n c o m e thus o b t a i n e d
budgets
has been
spent
for r e c o n s t r u c t i o n a n d d e v e l o p m e n t of the farms.
3. A t present, o n l y for eight f a m i l i e s i n t h e v i l l a g e t h e i n c o m e f r o m p l a n t
and
a n i m a l p r o d u c t i o n of the f a r m represents the f u l l h u n d r e d percent. A l l other
far
m e r s h a v e also other sources of i n c o m e ( e m p l o y m e n t
by
relatives from
the U S A ) .
i n i n d u s t r y , pensions, support
I n the w h o l e v i l l a g e the m o n e y f r o m
a l l these s o u r
c e s a r e spent a b o v e a l l for the d e v e l o p m e n t of t h e f a r m s (construction of s h e d s
for
pigs, p u r c h a s e of i m p l e m e n t s a n d of f a r m a n i m a l s ) , w h i l e o n l y a s m a l l p a r t of it
is spent for home utensils. S u c h a l l o c a t i o n s e e m s to be c a u s e d by t h e necessity of
a t t a i n i n g some m i n i m a l l e v e l of i m p l e m e n t a t i o n p e r m i t t i n g for good f a r m i n g .
i n c l u d e s a f a i r household, pigsty a n d b a r n , a s e l e c t e d h e r d of
This
a n i m a l s a n d a set
of m e c h a n i c a l f a r m i n g i m p l e m e n t s . O n l y after s u c h a m i n i m u m h a s b e e n a t t a i n e d ,
a n i n t e r e s t i n household gadgets arises.
4. T h e a b o v e supposition is also c o n f i r m e d by the differences i n i m p l e m e n t a t i o n
w i t h a g r i c u l t u r a l tools a n d m a c h i n e s of f a r m s o w n e d by p e a s a n t s - w o r k e r s a n d
peasants
without
non-farm
sources
of
income.
The
peasants-workers
own
by
more
tools a n d m e c h a n i c a l devices for f a r m i n g a n d better h e r d s of a n i m a l s , though t h e y
often h a v e less of a r a b l e l a n d . T h i s g*oup is also m o r e a c t i v e i n h u s b a n d r y ,
while
t h e r e are no d i f f e r e n c e s i n t h e size a n d t e n d e n c i e s i n p l a n t p r o d u c t i o n b e t w e e n t h e
t w o groups of f a r m e r s .
5. T h e r e a r e c o n s p i c u o u s
differences
between
t h e s h a p e of t h e i r h o u s e h o l d s a n d o t h e r f a r m
the two
buildings.
groups of
farms
as
T h e important fact
is t h a t t h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e c o n s t r u c t e d t h e i r b u i l d i n g s
to
here
during the nineteen-
sixties. T h e y b e c a m e o w n e r s of t h e i r f a r m s after t h e w a r . T h e i r e m p l o y m e n t i n i n
dustry
made
it easier for
t h e m to o b t a i n
loans, w h i l e
their familes
have
been
l i v i n g o n i n c o m e y i e l d e d by t h e f a r m s .
6. W h e n w e c o n s i d e r the p l a n s for the f u t u r e p u r c h a s e s , it i s r e m a r k a b l e
peasants-workers
a r e m a i n l y interested i n t h e i r households, w h i l e p e a s a n t s
attention to t h e i r f a r m s .
T h e r e a s o n is t h a t m o s t of
that
devote
the peasants-workers
have
a t t a i n e d a n d s u r p a s s e d t h e m i n i m u m i m p l e m e n t a t i o n , w h i l e for most p e a s a n t s t h i s
l e v e l i s s t i l l a r e m o t e objective. T h i s t e n d e n c y i s c o n f i r m e d b y t h e p r e s e n t
amount
of h o u s e h o l d gadgets i n t h e t w o groups of f a m i l i e s . T h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e
m o r e m e c h a n i c a l gadgets ( w a s h i n g m a c h i n e s , r a d i o s etc.). I t s h o u l d be
got
remembered,
�WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y
however,
t h a t those e m p l o y e d
i n state-owned
85
NA WSI GOWORKI
enterprises c a n buy i n instalments,
w h i l e peasants c a n n o t .
7. B e c a u s e of t h e l a c k of t i m e o n p a r t of those e m p l o y e d i n i n d u s t r y , a s w e l l
as b e c a u s e
of t h e m o r e
widespread
cooperative
services, m u t u a l help
in
labour
a m o n g n e i g h b o u r s is a d i s a p p e a r i n g c u s t o m at G o w o r k i .
8. B e g i n n i n g
from
t h e nineteen-fifties, t h e r e h a s been
a diminishing pressure
for c a s h p a y m e n t s as e q u i v a l e n t s for t h e i n h e r i t e d s h a r e s of f a r m s . T h i s i s a r e
s u l t of a difficult e c o n o m i c s i t u a t i o n of m a n y f a r m s o n o n e h a n d a n d of t h e easy
opportunities
to a c h i e v e
education
a n d to f i n d
trained
jobs
i n industry on the
other. T h e m a t t e r of s u c h payments, h a s b e e n f o r m a l l y s e t t l e d b y a b i l l p a s s e d a f e w
y e a r s ago, g r a n t i n g t h e title to possess l a n d to those o n l y w h o h a v e b e e n
o n it for t h e l a s t 20 y e a r s . T h e b i l l h a s c u t s h o r t d e m a n d s
working
for p a y m e n t s o n p a r t
of m a n y s i b l i n g h e i r s l i v i n g for m a n y y e a r s i n t o w n s .
9. A l l f a r m s
i n t h e village,
without children, have
w i t h t h e e x c e p t i o n of
their future
m a s t e r s designated.
those o w n e d
by
families
C e r t a i n l y , those decisions
a r e o p e n to c h a n g e w h e r e t h e c h i l d r e n a r e still u n d e r age.
10. T h e i n h a b i t a n t s of G o w o r k i
a r e i n g e n e r a l not i n t e r e s t e d i n b u y i n g o r s e l
l i n g l a n d . T h e i r e x t r a incomes, a r e i n s u f f i c i e n t to s u p p o r t t h e m a n d t h e s u b u r b a n
l o c a l i z a t i o n of t h e v i l l a g e m a k e s t h e m r e l u c t a n t to l e a v e it. T h i s t e n d e n c y i s c o m
m o n to a l l t h e i n h a b i t a n t s of t h e village.
11. P e a s a n t s - w o r k e r s a r e m o r e i n t e r e s t e d t h a n p e a s a n t s i n e d u c a t i n g t h e i r c h i l
d r e n . H o w e v e r , most of t h e f a m i l i e s l i v i n g o n a g r i c u l t u r a l i n c o m e o n l y h a v e not
m a n y c h i l d r e n a n d r e l a t i v e l y l a r g e lots of l a n d , w h i l e t h e r e is a p r e v a i l i n g o p i n i o n
i n t h e w h o l e v i l l a g e t h a t e l e m e n t a r y e d u c a t i o n i s sufficient for those w h o r e m a i n
in their farms.
Translated
by Piotr
Graff
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f07c958c67e08c65a4d02d763a0eb92.pdf
ced7183776c4ee2c2d840a131b75b261
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:840
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1975
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:772
Title
A name given to the resource
Kontakty handlowe wsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.31-50
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd, Mirosława Cecylia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1
MIROSŁAWA
CECYLIA
DROZD
KONTAKTY HANDLOWE
WSI
Przedmiotem naszych rozważań będą k o n t a k t y handlowe w s i . Ściślej,
zmieniający się układ powiązań między społecznością wiejską ( i w j e j
obrębie) a i n n y m i g r u p a m i społecznymi, o p a r t y o wzajemną wymianę
produktów i usług. Chcemy zwrócić uwagę na niektóre — najbardziej
charakterystyczne — powtarzające się t y p y t y c h kontaktów i n a instytucje
wykształcone w e wcześniejszych okresach historycznych, zanikające
w ciągu X X w i e k u l u b też zachowujące pewne znaczenie nieomal d o cza
sów n a m współczesnych, wywierające na te stosunki wiejskie wpływ,
a równocześnie stanowiące i c h odbicie.
W opracowaniach historyków i ekonomistów pojęcie handel występuje
w 2 znaczeniach, a mianowicie: a) j a k o zespół czynności w y m i a n y bez
pośredniej między producentem i konsumentem, b) j a k o zawodowo w y k o
n y w a n a czynność pośrednictwa w w y m i a n i e dóbr celem zdobycia z y s k u .
W h i s t o r i o g r a f i i polskiej m a m y szereg prac poświęconych h a n d l o w i
profesjonalnie wykształconemu i rozwiniętemu w miastach, posiadającemu
silną i spójną organizację wewnętrzną o zasięgu i znaczeniu międzynaro
d o w y m . W r o z w o j u gospodarczym k r a j u ważną rolę odgrywa również
h a n d e l obejmujący najbliższe zaplecze miasta czy miasteczka, bezpośred
nią wymianę dóbr i usług pomiędzy m i a s t e m a wsią i między w s i a m i ,
pomiędzy k u p c e m rzemieślnikiem, chłopem. Od uczestnictwa chłopów
w t e j w y m i a n i e zależały r o z m i a r y p r o d u k c j i rzemieślniczej i o b r o t y k u p
ców, a w okresie w z r o s t u p r o d u k c j i przemysłowej przeznaczonej na r y n e k
k r a j o w y zdolność nabywcza Chłopów nie pozostawała bez wpływu n a j e j
wielkość i jakość.
1
Przedmiotem naszych rozważań jest handel w i e j s k i . Pod t y m t e r m i
nem rozumieć będziemy wszelką wymianę dóbr pomiędzy w s i a m i oraz
między ludnością zamieszkałą na w s i a mieszkańcami miast, j a k również
P o r . m. itn. Ekonomika
handlu, pr. zbiór, p o d r e d . Z. Z a k r z e w s k i e g o , W a r s z a
w a — P o z n a ń 1964, s. 14; Mały słownik ekonomiczny,
W a r s z a w a 1958, s. 251, 661.
1
�32
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
korzystanie przez ludność wiejską z pośrednictwa handlowego przy ope
racjach k u p n a i z b y t u . Interesują nas zagadnienia podlegające pojęciu
r y n k u lokalnego- (a nawet niekiedy wewnętrznego) . Rynek t e n charak
teryzują następujące cechy:
1. Obejmowanie zasięgiem stosunkowo niewielkiego t e r y t o r i u m , za
zwyczaj miasta i jego najbliższej okolicy w p r o m i e n i u ok. 20 k m , czyli
odległość, którą można pokonać w obie strony w ciągu jednego- d n i a ;
2. Obejmowanie wymianą przedmiotów pierwszej potrzeby (żywność)
będących p r o d u k t e m gospodarki chłopskiej oraz wyrobów rzemiosła w i e j
skiego';
3. Przewaga w y m i a n y bezpośredniej między producentem i k o n s u m e n
t e m nad wymianą związaną z udziałem pośredników;
4. Najbardziej charakterystyczną formą tej w y m i a n y jest cotygodnio
w y t a r g odbywający się w określonym ściśle miejscu i czasie .
Artykuł niniejszy jest próbą (ograniczoną jakością dostępnych mate
riałów) , naszkicowania głównych rysów t a k pojętej w y m i a n y i niektó
r y c h tendencji zmian, zarysowujących się w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u gospo
d a r k i chłopskiej od połowy X I X w i e k u do współczesności .
Kształtowanie się r y n k u wewnętrznego w okresie polskiego Oświece
n i a przyspieszał znacznie wzrost w y m i a n y towarowo-pieniężnej. Powodo
wał o n : ściślejsze zazębianie się rynków l o k a l n y c h i ponadlokalnych, i c h
specjalizację oraz rozszerzenie zakresu oddziaływania. Wzrastała sieć i za
kres pośrednictwa handlowego wewnątrz k r a j u , a m o n o p o l cechu w za
kresie sprzedaży towarów własnej p r o d u k c j i staje się w 2 połowie X V I I I
w i e k u coraz bardziej f i k c y j n y .
Rozwój k a p i t a l i z m u n a ziemiach polskich w w y n i k u oddziaływania sze
regu czynników silnie ze sobą powiązanych i wzajemnie na siebie oddzia2
1
3
4
5
6
W niektórych o p r a c o w a n i a c h s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m r y n k u w e w n ę t r z n e g o
w z n a c z e n i u r y n k u l o k a l n e g o . Jest t o o t y l e niesłuszne, że r y n e k w e w n ę t r z n y j e s t
pojęciem szerszym. M o ż e o n obejmować n a w e t k i l k a rynków l o k a l n y c h danej d z i e l
nicy kraju.
2
Por.
Warszawa
3
J. M a ł e c k i ,
1963, s. 6 1 .
Studia
nad Tynkiem
regionalnym
Krakowa
w XVI
wieku,
W o b e c b r a k u o p r a c o w a ń różnych t e r e n ó w P o l s k i , a n a l i z y s z c z e g ó ł o w e j d o
tyczącej w i e k ó w X I X - X X d o k o n a n o n a m a t e r i a l e z K u r p i ó w , P o d h a l a ,
Podlasia
i Małopolski p o ł u d n i o w e j .
4
N i e uwzględniono w pracy m . i n . zagadnienia m i a r i w a g
z o w a n e g o w p r a c y W . K u l i , Miary i ludzie, W a r s z a w a 1970.
5
obszernie
zanali
P r a w i e k a ż d e m i a s t o rozwinęło dookoła s i e b i e r y n e k l o k a l n y o b e j m u j ą c y m n i e j
w i ę c e j o b s z a r położony w g r a n i c a c h p o ł o w y d n i a podróży w o z e m . Częstokroć n a
s k u t e k s p e c j a l i z a c j i niektórych m i a s t i o k r ę g ó w w określonych d z i e d z i n a c h w y
twórczości, r y n e k l o k a l n y przeobrażał się d l a p e w n y c h t o w a r ó w w r y n e k k r a j o w y ,
a p r z y n a j m n i e j międzydzielmcowy.
6
�KONTAKTY HANDLOWE
33
WSI
łującyeh był procesem, który objął (w różnym co p r a w d a stopniu) wszyst
kie dziedziny gospodarki.
Zniesienie poddaństwa i usankcjonowanie r u g o w a n i a chłopów z z i e m i
kładło p o d w a l i n y p o d powstanie wolnej siły roboczej i kapitalistycznego
f o l w a r k u , zrównanie zaś prawne mieszczan i szlachty sprzyjało r o z w o j o w i
przemysłu .
J e d n y m z głównych czynników r o z w o j u r y n k u w o m a w i a n y m Okre
sie — elementu bardzo istotnego w kształtowaniu się stosunków k a p i t a l i
stycznych — było zwiększenie zastosowania pracy najemnej w r o l n i c t w i e
i przemyśle, które z k o l e i powodowało wzrost p o p y t u na artykuły spożyw
cze, a także i n n e p r o d u k t y dostępne na r y n k u .
We w s z y s t k i c h zaborach zaczynają powstawać izby p r z e m y s ł o w o - h a n d l o ' W e grupujące kupców i przemysłowców większych rejonów.
Zaczęto organizować w y s t a w y rolnicze i przemysłowe w celu rozszerzenia
i ułatwienia w y m i a n y . Tworzono giełdy, które miały usprawniać handel
h u r t o w y . W większych ośrodkach m i e j s k i c h nastąpiła stopniowa koncen
tracja obrotów h a n d l o w y c h . H a n d e l detaliczny skupia się w n o w o powsta
jących halach t a r g o w y c h i o d k r y t y c h targowiskach (rolę sprzedawcy-pośrednika przejmuje t u straganiarz), nasiliła się a k u m u l a c j a kapitału. Po
głębia się również specjalizacja poszczególnych regionów wyrażająca się
m . i n . w występowaniu specjalistycznych targów i jarmarków ( j a r m a r k
świętojański na wełnę w Warszawie, w Łowiczu na św. Mateusza na
bydło, konie, owce i narzędzia rolnicze, w zaborze p r u s k i m j a r m a r k i t y t o
niowe, chmielarskie itp.). Rozwija się w i e l o s t o p n i o w e
pośrednictwo
handlowe (szczególnie rozbudowane p r z y h a n d l u h u r t o w y m płodami r o l
n y m i ) , w y d a t n i e przyczyniając się do obniżki cen płaconych producento
w i — chłopu.
7
W rezultacie działania t y c h wszystkich czynników zwiększyła się w y
miana towarowa.
W y m i a n a produktów przemysłowych i r o l n y c h między zaborami n i e
j e d n o k r o t n i e u t r u d n i o n a była polityką celną. W różnych l a t a c h i w róż
n y m natężeniu trudności te przezwyciężała działalność k o n t r a b a n d y
i przemytników (np. z zaboru pruskiego do Królestwa przemycano b a
wełnę i wełnę, artykuły włókiennicze, niektóre artykuły przemysłowe).
Z badań etnograficznych znamy tradycję p r z e m y t u k o n i z Kurpiów d o
Prus W s c h o d n i c h . Oddziaływanie r y n k u p r a c y przekraczało g r a
nice zaborów i stanowiło jedną z więzi gospodarczych łączących dzielnice
odcięte granicami p o l i t y c z n y m i w okresie zaborów. Masowe migracje chło8
P o r . I . K o s t r o w i c k a , Z. L a n d a u ,
J. T o m a s z e w s k i ,
spodarcza
Polski XIX i XX wieku, W a r s z a w a 1966, s. 66.
Ibidem...,
s. 228-230.
7
8
3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
Historia
go
�34
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
pów i czeladników obserwujemy w Polsce centralnej i południowej, na
Śląsku, Z i e m i L u b u s k i e j , W a r m i i i Mazurach, Pomorzu Zachodnim. Często
kroć oddziaływanie r y n k u pracy przekraczało również granice k r a j u , p o
nieważ chłopi zaczęli migrować za pracą n a Węgry, d o D a n i i , F r a n c j i ,
a nawet B r a z y l i i i Stanów Zjednoczonych.
Wraz z r o z w o j e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h wzmagała się w y m i a n a
między poszczególnymi dzielnicami k r a j u , r y n e k wewnętrzny wykazywał
dążności integracyjne obejmujące ziemie pod trzema zaborami, wyraźnie
zaczął się formować r y n e k ogólnokrajowy . N i e można j e d n a k mówić
w t y m okresie o udziale w operacjach r y n k o w y c h chłopa, otrzymującego
po uwłaszczeniu na własność warsztat pracy — ziemię, uwikłanego j e d
nocześnie w całą sieć zależności gospodarczych.
D o w y b u c h u I w o j n y światowej n i e nastąpiły istotniejsze z m i a n y
w organizacji h a n d l u na ziemiach polskich. N a d a l znajdowała się ona
w rękach d r o b n y c h kupców n a w s i i w mieście. H a n d e l s p ó ł d z i e l
c z y rozwijający się w e w s z y s t k i c h zaborach p o d koniec X I X w i e k u , n i e
stanowił jeszcze poważnej k o n k u r e n c j i d l a h a n d l u p r y w a t n e g o ze względu
na swój n i s k i poziom i n i e w i e l k i zakres .
9
10
D r o b n i k u p c y w e wsiach i miasteczkach b y w a l i bardzo często pośred
n i k a m i działającymi n a rzecz k a p i t a l i s t y c z n y c h hurtowników. Dotyczyło
t o szczególnie h u r t o w e g o h a n d l u płodami r o l n y m i . Działało też w i e l u
agentów, którzy obchodzili gospodarstwa i operowali na targach. Były t o
pozornie samodzielne, najniższe ogniwa h a n d l u hurtowego. Przedstawi
ciele i c h zajmowali się n a b y w a n i e m poważnej części ziemiopłodów na
rachunek w i e l k i c h kupców. W w i e l u okolicach pośrednicy ci b y l i j e d y
n y m i o d b i o r c a m i produktów r o l n y c h d l a gospodarki chłopskiej. T w o r z y l i
o n i zwartą, aczkolwiek nieformalną organizację, dyktującą r o l n i k o m ceny.
Wobec wieloszczeblowej organizacji h a n d l u koszty pośrednictwa były w y
sokie i obciążały zarówno d r o b n y c h producentów, j a k i konsumentów.
W w a r u n k a c h t y c h utrzymało się, a n a w e t pogłębiło rozdrobnienie h a n d l u ,
którego najjaskrawsze przykłady m a m y z t e r e n u G a l i c j i .
B. Z i e n t a r a , A. M ą e z a k ,
I. I h n a t o w i c z ,
spodarcze Polski do 1939 roku, W a r s z a w a 1965, s. 431-434.
9
Z. L a n d a u ,
Dzieje
go
Spółdzielczość
rolniezo-hodowiana
powstawać zaczęła dopiero pod k o n i e c
X I X w.-, a j e j rozwój p r z y p a d a n a X X w . Z a d a n i e m j e j było d o s t a r c z a n i e p r o d u c e n
tom r o l n y m p o t r z e b n y c h artykułów do p r o d u k c j i i sprzedaż produktów i c h gospo
d a r k i . D o tego z a z w y c z a j dochodziło d o s t a r c z a n i e towarów p o t r z e b n y c h r o l n i k o w i
w gospodarstwie d o m o w y m . N a t o m i a s t organizacją broniącą interesów k o n s u m e n t a
p r z e d pośrednictwem h a n d l o w y m były s t o w a r z y s z e n i a spożywców, rozwijające się
głównie w ś r ó d ludności robotniczej i i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . Zajmowały się o n e
h u r t o w y m z a k u p e m p o t r z e b n y c h do g o s p o d a r s t w a domowego przedmiotów (głównie
żywności) i detaliczną i c h sprzedażą. Rozwijały się o n e n a j s i l n i e j w Królestwie,
a i c h początki sięgają l a t 6 0 - t y c h X I X w i e k u .
1 0
�KONTAKTY HANDLOWE
35
WSI
Natomiast handel niektórymi artykułami przemysłowymi znajdował się
coraz bardziej pod wpływem monopolistycznych organizacji przemysło
w y c h . Otóż poszczególne większe f i r m y przemysłowe oprócz p r o d u k c j i
zajmowały się również rozsprzedażą własnych towarów, za pośrednictwem
specjalnie z a t r u d n i a n y c h kupców, z w y k l e rekrutujących się z ludności ży
dowskiej (szczególnie w zaborze a u s t r i a c k i m i rosyjskim) .
n
Lata 1914-1918 przyniosły gospodarce n a ziemiach polskich d o t k l i w e
straty. Spadek p r o d u k c j i przemysłowej i r o l n e j , a przede w s z y s t k i m p o l i
t y k a r e k w i z y c j i i reglamentacji spowodowały daleko idące ograniczenia
o b r o t u towarowego. Rolnictwo, przemysł, k o m u n i k a c j a i inne dziedziny
życia k r a j u zostały dotknięte n i e t y l k o bezpośrednimi s k u t k a m i szkód
w o j e n n y c h , lecz przede w s z y s t k i m rabunkową, niszczycielską działalnością
okupantów, dążących d o przestawienia całej e k o n o m i k i na produkcję w o
jenną i ściągnięcia wszelkich surowców i materiałów p r z y d a t n y c h d l a
celów w o j e n n y c h , n a w e t kosztem niszczenia maszyn i urządzeń p r o d u k
c y j n y c h . Znaczne s t r a t y przyniosły także masowe w y w o z y n a r o b o t y l u d
ności, mobilizacja d o służby wojskowej i s t r a t y ludności .
M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności rozwijał się handel nielegalny. B r a
ła w n i m udział wieś dostarczająca produktów r o l n y c h i hodowlanych.
Rozwijała się spekulacja, którą n i e k i e d y zajmowały się nawet większe
przedsiębiorstwa .
Jeżeli chodzi o dotychczasowe badania r y n k u wewnętrznego o m a w i a
nego okresu, t o ze s t r o n y historyków gospodarczych zainteresowanie t y m
t e m a t e m sprowadzało się d o samego zagadnienia r o z w o j u k a p i t a l i z m u n a
w s i , czy też objaśniania m o d e l u r o z w o j u r y n k u wewnętrznego w Polsce,
a stanowisko takie zdeterminowane zostało stanem źródeł h i s t o r y c z n y c h .
W odniesieniu d o zagadnień h a n d l u wiejskiego istnieje k i l k a m o n o
graficznych opracowań ośrodków h a n d l o w y c h i h a n d l u poszczególnymi
12
13
14
1 1
Kostrowicka,
12
Dzieje
13
Kostrowicka,
14
Z
op. cit., s. 228-230.
gospodarcze...,
prac
s. 464.
op. cit., s. 242-244.
etnograficznych
próbę
modelu
funkcjonowania
m ó w e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h w chłopskiej gospodarce
n i e s i e n i u do t e r y t o r i u m Małopolski południowej podjął
miczne
i kulturowe
feudalizmu
i w
mechanizmy
okresie
kapitalizmu,
E t n o g r a f i c z n e , z. 3, K r a k ó w
Królestwa
rozwoju
(na
Polskiego
wiejskich
przykładzie
tejże,
lonej,
wiejski
Przemysł
domowy
Zeszyty
Warszawa
handlowych
Myszyniec),
rzemiosło
Wrocław—Warszawa—Kraków
na Podhalu
w drugiej
gospodarce
1967; por. także
1815-1914,
ośrodków
miasta
w chłopskiej
połowie
Hist, K u l t . Mat.", n r 2: 1957, s. 306 n.
Naukowe
Z. B i a ł y ,
W.
Polska",
i chałupnictwo
1967; A .
XIX
Niektóre
ekono
u schyłku
U J . C L V I I , s. 61-69,
Handel
Mazowszu
t. 10:1966,
wsi Kurpiowskiej
XX
Warunki
w XIX
w.
s. 196-207;
Puszczy
K o w a l s k a - L e w i c k a ,
w. i w początkach
Prace
zagraniczny
P а p г о с к a,
na północno-wschodnim
„Etnografia
mechaniz
drobnotowarowej
A. J e z i e r s k i ,
1967, s. 5;
pewnych
drobnotowarowej w o d
wieku,
Zie
Handel
„Kwart.
�36
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
przedmiotami a u t o r s t w a etnografów. Spróbujmy zatem nakreślić obraz
kontaktów h a n d l o w y c h w s i tego okresu. W dobie k a p i t a l i z m u uległy one
znacznemu ożywieniu. Szereg osad i małych miasteczek zaczyna a k t y w n i e
uczestniczyć w procesie kształtowania się r y n k u lokalnego, a nawet szer
szego — wewnętrznego, sprzyjając między i n n y m i t w o r z e n i u się n o w y c h
powiązań w obrębie t z w . r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z n y c h .
Proces
t e n m a różny przebieg w różnych dzielnicach (np. charakter t r a n s a k c j i
h a n d l o w y c h będzie różny w zależności od specyfiki geograficzno-przyrodniczej danego t e r e n u , jego- warunków k l i m a t y c z n y c h itp.).
Z a n i m j e d n a k przejdziemy d o c h a r a k t e r y s t y k i r y n k u lokalnego- X I X
i pierwszych l a t X X stulecia poświęćmy chwilę u w a g i i n s t y t u c j o m , f o r
m o m i sposobom organizacji w y m i a n y handlowej, w j a k i e j uczestniczą
mieszkańcy w s i . W badaniach etnograficznych s p o t y k a m y się bezpośred
n i o przede w s z y s t k i m z t y m i f o r m a m i i ośrodkami w y m i a n y handlowej,
z których korzystają mieszkańcy badanych przez nas w s i , a których p o
wiązanie z gospodarką chłopską jest cechą charakterystyczną dla t e j
gospodarki w układzie przeciwieństw miasto — wieś. Są t o przede wszyst
k i m te f o r m y i ośrodki w y m i a n y handlowej, z którymi spotkaliśmy się
już w e wcześniejszej h i s t o r i i naszego k r a j u , a które w dzisiejszej s y t u a c j i
gospodarczej wydają się być przeżytkiem, a m i a n o w i c i e : t a r g i , j a r m a r k i ,
odpusty.
Targi
— miejsca, gdzie w r e g u l a r n y c h i oznaczonych odstępach
czasu zbierają się sprzedający i kupujący celem w y m i a n y l u b z a k u p u
potrzebnych towarów, posiadający zarazem odpowiednie zezwolenie wła
dzy lokalnej n a przeprowadzenie tego t y p u transakcji. I c h znaczenie rośnie
w miarę wciągania w s i d o w y m i a n y t o w a r o w e j i rozpowszechniania się
pieniądza. Każdy większy kompleks dóbr ziemskich starał się mieć ośro
dek obdarzony t a r g i e m . W dużych ośrodkach m i e j s k i c h , każda z osad skła
dających się nań miała swój własny targ. Jeszcze w X I X w . w najwięk
szych miastach prawdopodobnie nie było- d n i a w t y g o d n i u , w którym n i e
odbywałby się t a r g , chociaż w jednej z t a k i c h osad. Droga r o z w o j u o d
w y m i a n y między producentami na l o k a l n y m t a r g u do wielkiego h a n d l u
międzynarodowego- była j e d n a k daleka, a uzawodowienie h a n d l u postępo
wało p o w o l i pokonując szereg przeszkód .
1S
Równolegle z r o z w o j e m miast powoływano do życia w i e l k i e t a r g i o d
bywające się 1-2 razy ( l u b k i l k a ) do- r o k u — j a r m a r k i . D o dużych
m i a s t (Lublina, K r a k o w a ) p r z y b y w a l i n a n i e przede w s z y s t k i m bogaci
k u p c y k r a j o w i i zagraniczni, d o mniejszych drobniejsi k u p c y detaliczni
(kramarze), posiadający t u stałe k r a m y i ludność okolicznych w s i . W o k r e
sie rozdrobnienia dzielnicowego j a r m a r k i sprzyjały nawiązywaniu się wię-
15
Dzieje
gospodarcze...,
s. 67-71.
�KONTAKTY HANDLOWE
WSI
37
z i h a n d l o w y c h między dzielnicami, w epokach następnych umacniały
więzi gospodarcze między poszczególnymi z i e m i a m i .
W X I X w i e k u j a r m a r k i gromadziły ludność wiejską n i e t y l k o z odle
głych nieraz okolic, wymieniającą między sobą własne w y t w o r y , ale
i rzemieślników przybywających z własnymi t o w a r a m i , pośredników
sprzedających modne w y r o b y faktorów pośredniczących w transakcjach
z a w i e r a n y c h między chłopami, wędrujących z różnymi t o w a r a m i z j a r
m a r k u n a j a r m a r k , wreszcie handlarzy, którzy -skupywali t o w a r y m i e j
scowe.
W d r u g i e j i trzeciej ćwierci X I X w i e k u s t r u k t u r a targów i jarmarków
uległa zmianie. Miejscowości gospodarczo podupadłe pozbawione zostały
możliwości i c h organizowania, natomiast w i e l e n o w y c h , rozwijających się
osad otrzymało je. Obserwuje się jednocześnie bardzo ciekawe zjawisko
powstawania targów nielegalnych (np. w d n i świąteczne wokół kościoła
w Poroninie), n i e posiadających uprawnień, tworzących się samorzutnie
w w y n i k u potrzeb ludności. Upadły one pod koniec X I X w . n a skutek
rozwoju wiejskich s k l e p i k ó w .
W p i e r w s z y c h latach X X w i e k u poszczególne ośrodki targowe specja
lizują się w sprzedaży określonych towarów. N a przykład K o l n o słynęło
j a k o t a r g n a woły; Myszyniec j a k o ośrodek sprzedaży k o n i i bydła; Ostro
łęka zaś stanowiła dobre miejsce sprzedaży produktów mlecznych, które
dalej wywożono do Warszawy.
Miejscem, gdzie d o k o n y w a n o t r a n s a k c j i h a n d l o w y c h w czasie t a r g u
czy j a r m a r k u , był r y n e k , ale n i e zawsze przestrzegano- rygorystycznie
tej zasady. Zazwyczaj zwierzęta gospodarskie sprzedawano n a w y d z i e l o
n y c h specjalnie t a r g o w i с а с h , znajdujących się już poza c e n t r u m m i a
steczka. W trakcie r o z w o j u urbanistycznego były one często zmieniane
i przenoszone n a nowe miejsca. Grodzono j e d r e w n i a n y m i b a r i e r a m i , u n i e
możliwiającymi zwierzęciu przejście. P r z y b r a m i e stał k o n t r o l e r s p r a w
dzający, czy p r z y rogatkach uiszczono opłaty o d p r z y p r o w a d z o n y c h n a
sprzedaż zwierząt. Przeważnie na t a r g o w i s k u wydzielano 3 sektory, w któ
r y c h oddzielnie skupiano konie, bydło, świnie. Ponadto targowice były
miejscami, gdzie dokonywano większych t r a n s a k c j i zbożem, z i e m n i a k a
mi itp.
Natomiast targowisko- n a r y n k u zazwyczaj zastawione było straganami,
k r a m a m i l u b tasami, u s t a w i o n y m i w rzędy. Przestrzeń między n i m i w y
pełniali kupujący. Sprzedawcy n i e posiadający straganów w y s t a w i a l i t o
w a r y n a końcu r y n k u l u b n a w o l n y c h placach bocznych u l i c (rzemieślni
cy: g a r n k i , w y r o b y stolarskie, kołodziejskie; k o b i e t y w i e j s k i e : drób, m a
sło, jaja itp.).
P r z y z a j m o w a n i u miejsc n a k r a m y obowiązywało- w zasadzie p i e r w
szeństwo, ale k u p c y przybywający stale do danej miejscowości l u b miesz-
�38
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
kający w niej s t a r a l i się zajmować jedno i t o samo miejsce. Rezerwowali
więc sobie odpowiednie l o k u m u kontrolera, który pobierał opłaty targo
w e i pilnował porządku. G d y n i e spodziewano się większej f r e k w e n c j i na
t a r g u , każdy rozstawiał stragan, gdzie chciał, natomiast, gdy było większe
zgrupowanie straganów (np. w czasie j a r m a r k u ) , rozmieszczano j e b r a n
żowo. C i , którzy n i e posiadali straganów, również zajmowali stałe, często
z góry ustalone miejsce. Stragany rozstawiano' rano, a czynne były w za
leżności od ilości kupujących.
W drugiej połowie X I X w i e k u , gdy w w y n i k u uwłaszczenia rodzina
chłopska coraz więcej kupowała i sprzedawała n a r y n k a c h pobliskich
miast i osad, w y j a z d y n a t a r g i i j a r m a r k i zaczynają odgrywać coraz więk
szą rolę w życiu obyczajowym i t o w a r z y s k i m w s i . Obok konieczności za
spokojenia najpilniejszych potrzeb gospodarczych chłopi coraz częściej
udają się n a t a r g i , a b y spotkać się ze z n a j o m y m i z i n n y c h w s i , posłuchać
r o z m a i t y c h n o w i n e k i t p . Szczególnie chętnie podejmują w y j a z d y ludzie
młodzi, oo nieraz doprowadza d o o s t r y c h scysji między rodzicami a dzie
ćmi, ponieważ każdy t a k i w y j a z d młodego człowieka pociągał za sobą
duży koszt. Niechętnie p a t r z y l i n a n i e również d u c h o w n i zaniepokojeni
możliwością demoralizacji i „bezbożnością", jaką miały nieść ze sobą
k o n t a k t y z miastem.
Częste w y j a z d y d o miasta były dużym m a r n o t r a w s t w e m siły roboczej
i sprzężaju, częstokroć doprowadzały w dalszych konsekwencjach d o
pijaństwa i hulaszczego t r y b u życia mieszkańców w s i . N i e j e d n o k r o t n i e
padali o n i o f i a r a m i operujących n a targowiskach „naciągaczy" i „szule
rów", przyciągających grą w k a r t y , loterie, ruletkę i t p . N a z i e m i wieluń
skiej wyłoniono n a w e t specjalną komisję społeczną, rekrutującą się z k i l
k u ziemian, jednego księdza i d w u wójtów, która opracowała memoriał
zwracający uwagę n a zgubne s k u t k i gospodarcze i społeczne wynikające
z p o w o d u nadmiernego odwiedzania targów i jarmarków .
16
Z d r u g i e j s t r o n y n i e da się zaprzeczyć, że k o n t a k t y z miastem podczas
t a r g u i j a r m a r k u poszerzały krąg zainteresowań chłopskich, a niejedno
k r o t n i e prowadziły do zrozumienia i poznania problemów p o l i t y c z n y c h
i społecznych nurtujących k r a j , zaznajomienie się z postępem technicz
nym itp.
Częste k o n t a k t y chłopów z r y n k i e m m i e j s k i m w czasie targów i j a r
marków wykształciły szereg zwyczajów i zabiegów magicznych p i l n i e
przestrzeganych w X I X w i e k u i później. Pomyślne zawarcie j a k i e j k o l
w i e k t r a n s a k c j i uzależnione było- o d w i e l u czynników i w y k o n a n i a licz-
N a t e n temat szerzej piisze W. B a r a n o w s k i ,
Tradycyjny
handel
wyro
bami rzemieślniczymi
na targowiskach
dawnego
pow. radomszczańskiego,
„Łódzkie
S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. X I : 1970, s. 81-88.
16
�KONTAKTY HANDLOWE
39
WSI
n y c h zabiegów, których, zaniedbanie groziło niepowodzeniem przedsię
wzięcia.
P r a k t y k i t e były szczególnie przestrzegane w w y p a d k u z a k u p u l u b
sprzedaży i n w e n t a r z a żywego, n a którego przyszłe b y t o w a n i e miał d o
niosły wpływ m . i n . czas i miejsce zakupu, osoby i okoliczności t o w a r z y
szące. N a przykład j e d n y m z t a k i c h zabiegów stosowanych p r z y zakupie
k r o w y , z n a n y m w całej Polsce, było targowanie się sprzedawcy z n a b y w
cą dotąd, dopóki n i e „dobiją t a r g u " . P r z y ugadzaniu się o cenę sprzedaży
kontrahenci b i l i się w dłonie p r z y każdej nowej propozycji ceny. Po
zgodzie trzaskali się w dłonie i trzymając się za ręce okręcali się nawza
j e m w koło. Miało t o n a celu zadzierzgnięcie związku, t y m mocniejszego,
i m mocniej zderzały się ręce kontrahentów. Przecięcie dłonią z w a r t y c h
rąk kontrahentów przez świadka k u p n a miało podwójne znaczenie: m a
giczne i społeczne. Możemy przypuścić, że świadek przecinający d w i e
zwarte prawice nie niszczy związku, nie odkręca utrwalającego skręce
nia. Przecina węzeł na pół, zostawiając w t e n sposób każdemu z n i c h
równą część zadzierzgniętego połączenia. Sam f a k t przecięcia jest świa
dectwem zawartego związku.
Również pewnego- rodzaju zabiegi, a nawet swoista etykieta, obowią
zywała p r z y z a m a w i a n i u wyrobów rzemieślniczych u wiejskiego p r o d u
centa .
Chłopska ludność w i e j s k a uczestniczyła również w działalności handlo
w e j , j a k a rozwijała się o d wieków z okazji o d p u s t ó w , czy i n n y c h u r o
czystości kościelnych, zarówno w miejscach k u l t o w y c h , j a k i pątniczych.
Rola chłopa w t y c h transakcjach była zazwyczaj jednostronna. Nabywał
o n t u różne t o w a r y o d h a n d l a r z y płacąc za n i e gotówką, sam n i
czego n i e sprzedając (z wyjątkiem owoców). A s o r t y m e n t towarów był t u
i n n y . N i e handlowano płodami r o l n y m i czy żywcem, więcej było zaś
wyrobów l u k s u s o w y c h (bezpośrednio niepotrzebnych w gospodarstwie
chłopskim: słodycze, owoce, wędliny, z a b a w k i dziecinne, ozdoby do s t r o
j u , dewocjonalia itp.). Utrwalił się n a w e t zwyczaj, że udający się n a o d
pust (lub inną dużą uroczystość kościelną) przywoził d l a s w o i c h najbliż
szych różnego rodzaju drobne u p o m i n k i .
17
Oczywiście charakter o d p u s t u uzależniony był od rodzaju i miejsca,
w którym się odbywał (tzn. w dużym czy małym ośrodku k u l t o w y m ) .
I n n y więc był w Częstochowie czy Górze K a l w a r i i , a jeszcze i n n y w m a
łym miasteczku mazowieckim.
Przed I wojną światową niejednokrotnie koło miejscowości odpusto1 7
Por.
E. F r a n k o w s k i ,
daży u ludu polskiego,
-Kunachowicz,
w latach
Zabiegi
magiczne
przy
pożyczaniu
„Lud", t. 3:1924, s. 80-96, s e r i a I I ; o r a z
Organizacja
zbytu
wyrobów
rzemiosła
1870-1950, „Kwart. H i s t . K u l t . Mat.", n r 2:1957.
A,
kupnie
i
sprze
Z a m b r z y c k a -
wiejskiego
na
Podhalu
�40
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
w y c h zaczęto sprzedawać również i p r z e d m i o t y gospodarcze nie mające
n i c wspólnego z t r a d y c y j n y m h a n d l e m o d p u s t o w y m . Miało t o miejsce
n p . w Gidlach (woj. łódzkie), gdzie n a podwórzu f a b r y k i Sucheniego z n a j
dującej się koło- kościoła w y s t a w i o n e były pługi i i n n e narzędzia rolnicze,
które można było obejrzeć i zakupić .
Z i n n y c h pozajarmarcznych i pozaodpustowych f o r m w y m i a n y h a n
dlowej, w których uczestniczyli chłopi w X I X i n a początku X X w i e k u ,
należy wymienić k a r c z m y i s k l e p i k i w i e j s k i e .
Od wieków istniejące k a r c z m y
— począwszy od okresu r o z w o j u f o l
w a r k u pańszczyźnianego' — były miejscami, w których sprzedawano prze
de w s z y s t k i m alkohol, a t y l k o w niektórych z n i c h {karczmaeh-zajazdach)
można było* kupić chleb. Dopiero pod koniec X I X stulecia przy karczmach
powstają s k l e p i k i zaopatrzone w niezbędne t o w a r y , takie j a k artykuły
żywnościowe (cukier, drożdże, słodkie bułki, śledzie, sacharynę), naftę,
paciorki, wstążki i t p . W t y m s a m y m czasie spotyka się po wsiach p i e r
wsze sklepy p r y w a t n e , a jeszcze później sklepy kółek rolniczych. Spoty
k a m y w n i c h sporadyczne w y p a d k i prowadzenia h a n d l u wymiennego'.
Chłopi oddawali płody r o l n e i hodowlane w zamian za t o w a r y p r z e m y
słowe (naftę, n i c i i in.). Czasem również właściciele sklepów s k u p y w a l i
od wytwórców większe partie towarów (np. fajek, spinek, n i c i wełnianych
na Podhalu czy m i o d u od pszczelarzy skupywanego na K u r p i a c h ) , które
następnie sprzedawali w e własnych sklepach.
18
19
Należy wspomnieć jeszcze o p o ś r e d n i m (usługowym) uczestnic
t w i e chłopów w działalności handlowej. N a początku X I X w i e k u górale
podhalańscy jako' faktorzy kupców w i n występowali licznie w e wsiach
w okolicach Nowego' Targu. C h o w a l i o n i po k i l k a p a r k o n i i cały r o k
z grupą furmanów i pomocników przemierzali trasę z T o k a j u d o K r a k o •wa, Poznania, Wrocławia. B y l i też tacy, którzy posiadali p o d w o d y i t r u d
n i l i się furmaństwem. P e w i e n dochód przynosiło ono- chłopom wożącym
rudę ze Spiszą do h u t w Jaworzynie i Zakopanem czy transportującym
w y r o b y żelazne z Zakopanego. Niektórzy z n i c h p r a c o w a l i przygodnie
j a k o n a j e m n i f u r m a n i podhalańskich handlarzy j a j , o r a w s k i c h płócienników, żydowskich hadlarzy masłem i t p . I chociaż sami n i e b r a l i udziału
w h a n d l u , zarobek i c h związany był z t r a n s a k c j a m i h a n d l o w y m i i i c h
pracodawców.
Organizacja z b y t u wyrobów rzemiosła wiejskiego w o m a w i a n y m o k r e
sie oparta była na 3 t y p a c h t r a n s a k c j i : a) sprzedaży własnych wyrobów
18
Por. B a r a n o w s k i ,
19
Karczma
(taberna)
op. cit., s. 95.
upowszechnia
się
na w s i polskiej
w
X I wieku,
pełniąc
rolę n i e t y l k o m i e j s c a p r o d u k c j i i k o n s u m p c j i a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , l e c z r ó w n i e ż
j a k o stały, w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t a r g u i j a r m a r k u , ośrodek w y m i a n y l o k a l n e j , f u n k
cjonujący także w d n i t a r g o w e i c e n t r u m życia społecznego m i e s z k a ń c ó w w s i .
�KONTAKTY HANDLOWE
WSI
41
osobiście przez wytwórcę; b) korzystania z usług pośredników, skupują
c y c h gotowe w y r o b y , a następnie rozsprzedających je na własne r y z y k o ;
c) p r o d u k c j i i sprzedaży wyrobów rzemieślniczych w oparciu o system
chałupniczo-nakładczy.
Sytuacja ta znajduje odbicie w s t r u k t u r z e społecznej w s i , gdzie poja
wiają się nowe kategorie społeczne handlarzy, kupców, agentów handlo
w y c h , domokrążców. Zjawisko to jest stosunkowo mało- widoczne w e
wsiach rolniczych, których mieszkańcy trudnią się uprawą r o l i i hodowlą,
a n i e rzemiosłem.
Organizacja sprzedaży produktów chłopskiej gospodarki r o l n e j , h o
dowlanej, r y b n e j i leśnej przebiegała zbieżnie z organizacją z b y t u w y r o
bów rzemieślniczych tylko- w w y p a d k u dwóch pierwszych punktów (a, b).
Obecnie postaramy się zapoznać z każdą z t y c h f o r m sprzedaży.
A d a. Osobista sprzedaż własnych wyrobów przez samych wytwórców
odbywała się na targach i j a r m a r k a c h , w systemie obnośnym (domokrąż
n y m ) oraz obejmowała pracę n a zamówienie d l a określonego odbiorcy
(wówczas t e n ostatni sam zgłaszał się po wyrób, j a k t o miało- miejsce n p .
p r z y z a m a w i a n i u k a m i e n i młyńskich u kamieniarzy, m e b l i i in.).
Na targach i j a r m a r k a c h m i e j s k i c h s p o t y k a m y wszystkie kategorie
rzemieślników produkujących zarówno n a potrzeby ludności w i e j s k i e j ,
j a k i miejskiej (niektórzy rzemieślnicy wiejscy, n p . garncarze, w y n a j m o
w a l i n a w e t u mieszczan „komórki", gdzie składowali swoje w y r o b y ) . Sta
nowiły one też główne p u n k t y z b y t u d l a produktów gospodarstwa w i e j
skiego. Chłopi znajdowali t u nabywców n a płótno-, sukno-, nabiał, skóry,
zboże i t p . N a obszarze K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej powszechnie u w a
żano nawet, że k o b i e t y zajmujące się sprzedażą płótna, kądzieli, masła,
d r o b i u , j a j , sera (jeździły z t y m i p r o d u k t a m i t a m , gdzie spodziewały się
uzyskać wyższe ceny), są „sprytniejsze" do- h a n d l u i prędzej dowiadują
się o ceny. Natomiast mężczyźni lepiej z o r i e n t o w a n i b y l i w cenach zboża,
bydła, k o n i , świń, uprzęży, których sprzedażą się zajmowali.
Wśród rzemieślników sprzedających swe w y r o b y w -okolicznych wsiach
systemem obnośnym spotykamy bardzo często producentów d r o b n y c h w y
robów d r e w n i a n y c h (łyżek, kopyści, grabi), koszykarzy czy garncarzy. Z a
zwyczaj rekrutują się o n i z najbiedniejszej ludności wiejskiej, częstokroć
bezrolnej. Są wśród n i c h tacy, którzy jednocześnie wytwarzają na miejscu
n o w e przedmioty z noszonych ze sobą półfabrykatów (np. n a Podhalu na
przełomie X I X i X X w . przetaciarze robiący przetaki, malarze na szkle).
P r z y tej formie h a n d l u transakcje zawierane są zazwyczaj- na drodze
bezpośredniej w y m i a n y między d w o m a p r o d u c e n t a m i : rzemieślnikiem
i r o l n i k i e m . Przebieg j e j najczęściej ma charakter bezgotówkowy. Na
przykład od l a t 3 0 - t y c h X X w i e k u zapłata za w y r o b y garncarskie,
�42
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
koszykarskie, bednarskie pobierana była w zbożu, kaszy l u b ziemniakach
według pojemności naczynia.
Przedmioty w y k o n y w a n e na zamówienie (pługi, sochy, b r o n y , wozy,
dłubanki, meble itp.) dla określonego odbiorcy wymagały n a ogół pracy
doświadczonego rzemieślnika — fachowca (kowala, stolarza, kołodzieja,
bednarza itp.). Działalność rzemieślnika-specjalisty, tzw. majstra zawoła
nego, zataczała zazwyczaj szersze kręgi i obejmowała nieraz k i l k a w s i .
Zapłata za przedmioty w y k o n a n e na zamówienie była bardzo zróżni
cowana. W o m a w i a n y m okresie mogła się ona wyrażać w pieniądzach,
artykułach żywnościowych (paszy, zbożu, ziemniakach) czy poczęstunku.
Formą zapłaty często stosowaną szczególnie w okresie dewaluacji pienię
dzy i w o j n y oraz w wypadkach, g d y rzemieślnik posiadał gospodarstwo
rolne, był odrobek l u b pomoc w pracach gospodarskich. Już o d połowy
X I X w . aż do ostatnich l a t zdarzały się również w y p a d k i w y m i a n y w y r o
b u rzemieślniczego n a i n n y wyrób, z t y m że przeliczenia wartości w t y c h
w y p a d k a c h dokonywało się p r z y pomocy przeliczenia na wartość o b l i
czaną w pieniądzach .
20
A d b. O d połowy X I X w i e k u do w y b u c h u I w o j n y światowej d o m i n u
jącą i stale rozwijającą się formą w y m i a n y handlowej na w s i stała się
instytucja pośredników — handlarzy skupujących od rzemieślników i c h
w y r o b y , a następnie zajmujących się razsprzedażą (m. i n . w h a n d l u o b nośnym). Częstokroć działalność i c h opierała się n a ciągłym d o k u p y w a n i u
brakujących towarów l u b sprzedawaniu j e d n y c h i n a b y w a n i u d r u g i c h .
Rejon j e j obejmował obszar w p r o m i e n i u 30-40 k m . Zasięg wędrówek
handlarzy uzależniony był o d p o r y r o k u i n i e k i e d y aktualnej s y t u a c j i
politycznej. Wędrówki handlarzy ustawały w żniwa i w zimę. N i e posia
d a l i o n i u s t a l o n y c h szlaków czy miejsc sprzedaży. Z a t r z y m y w a l i się n a
noc najchętniej u chłopów, bo w zajazdach było drogo. Odbiorcą i c h była
przede w s z y s t k i m wieś (zwłaszcza d l a producentów wyrobów d r e w n i a
nych). W Beskidach sprzedawali o n i smołę, dziegieć, mazie d o wozów
(rozwożoną w beczkach n a małych wózkach konnych), naftę, olej maszy
n o w y i wazelinę, w którą z a o p a t r y w a l i się w narciarniach i składach
f a b r y c z n y c h w Gorlicach i G l i n n i k u M a r i a n p o l s k i m . Z w y k l e t o w a r swój
sprzedawali za pieniądze, t y l k o w nielicznych w y p a d k a c h w y m i e n i a l i go
na p r o d u k t y żywnościowe, ponieważ t r a n s p o r t i c h był uciążliwy. Przed
I wojną światową handlem t y m objęte były głównie Małopolska południo
w a i województwa wschodnie, a także K a r p a t y , L i t w a , Łotwa i U k r a i n a .
W rejonie Podhala handlem t y m zajmowali się putniorze
— sprzedawcy
21
2 0
Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z ,
Organizacja...,
s. 303-305.
P o r . M . B r y l a k , Zajęcia pozarolnicze
ludności łemkowskiej,
[ w : ] Nad rzeką
Ropą. Zarys
kultury
powiatu
Gorlickiego,
p o d r e d . K. R e i n f u s s a ,
K r a k ó w 1965,
s. 163-170.
2 1
�KONTAKTY HANDLOWE
43
WSI
płótna. B y l i wśród n i c h Bośniacy sprzedający drobną galanterię, sprze
d a w c y oleodruków, miarek, garnków, płaciarze i szmaciarze skupujący
szmaty wełniane i bawełniane. Handlarze c i sprzedawali t o w a r miejsco
w y m góralom i z a j m o w a l i się skupem. Jeździli o n i f u r a m i , wędrowali
pieszo, w y m i e n i a l i t o w a r za pieniądze l u b artykuły żywnościowe.
W w y p a d k u b r a k u pieniądza n a w s i , p r z y równoczesnych trudnościach
ze z b y t e m towarów zawodowi handlarze z a w i e r a l i z p r o d u c e n t a m i r o l n y
m i transakcje o pozorach h a n d l u wymiennego. Wówczas t o handlarz
z o r i e n t o w a n y w cenach r y n k o w y c h przeliczał wartość oferowanego przez
siebie w y r o b u i p r o d u k t u gospodarstwa wiejskiego, zarabiając n a t y m
w i e l o k r o t n i e . T r u d n i l i się n i m przeważnie k u p c y starych szmat, dostar
czający j e do Bielska, a płacący drobną galanterią i handlarze j a j a m i . C i
ostatni w drodze p o w r o t n e j z K r a k o w a p r z y w o z i l i sól, żywność i różne
w y r o b y miejskie, które w y m i e n i a l i n a P o d h a l u n a jaja .
22
N a terenie K u r p i o w s z c z y z n y wędrowali handlarze zazwyczaj żydow
skiego pochodzenia. Sprzedawali m i s k i , łyżki, wstążki, dostarczali cukier,
sacharynę, r y b y , śledzie. W zamian s k u p y w a l i wszystkie artykuły gospo
darstwa, j a k zboże, gęsi, skóry, szczecinę. Transakcje zawierane przez n i c h
były jednak drobne, n p . k u p o w a n o miskę śledzi za miskę prosa. Często
pośredniczyli o n i w h a n d l u d r o b i e m . Z a j m o w a l i się k u p n e m i sprzedażą
naczyń m e t a l o w y c h i g l i n i a n y c h . W rękach znaczniejszych pośredników-skupywaczy pozostawał natomiast handel płótnem, którym n a t y c h t e r e
nach m o g l i się zajmować według przepisu „kupcy, k r a m a r z e i f a b r y k a n c i " ,
co w y m o w n i e świadczy o r o l i handlarza-skupywacza przy tego r o d z a j u
wytwórczości warsztatów w i e j s k i c h .
23
K o n t a k t rzemieślnika wiejskiego z handlarzem jego w y r o b a m i , j a k
stwierdził W. Kwaśniewicz n a przykładzie świątnickiego h a n d l u kłódka
m i , mógł przebiegać w k i l k u płaszczyznach, a m i a n o w i c i e obok właści
w e j transakcji z a k u p u przez kupca g o t o w y c h wyrobów (za pieniądze
i artykuły) mogło następować jednoczesne zaopatrywanie producenta
w potrzebny surowiec — ponieważ t y l k o niektórzy z n i c h z a o p a t r y w a l i
się n a własną rękę — oraz w niezbędne artykuły żywnościowe .
24
25
A d c. Produkcja i sprzedaż wyrobów rzemieślniczych w oparciu o sy
stem chałupniczo-nakładczy jest już nowszą (kapitalistyczną) formą orga
nizacji z b y t u . Istotę j e j stanowił fakt, że skupywacze g o t o w y c h wyrobów
z a t r u d n i a l i szereg mieszkańców w s i położonych w pobliżu miasta j a k o
22
2 3
P o r . K o w a l s k a - L e w i c k a , op. cit., s. 312.
P o r . P a p r o c k a , Przemysł..., s. 57.
W. K w a ś n i e w i c z , Ze studiów nad rzemiosłem
ckiego. Swiątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914,
1962, s. 135.
Ibidem.
2 4
25
wiejskim
Pogórza
Karpa
„Etnografia P o l s k a " , t. 6 :
�44
M I R O S Ł A W A С.
DROZD
chałupników. Dostarczali o n i w t e d y materiały, d y k t o w a l i f o r m y , płacili
od każdej w y k o n a n e j s z t u k i . Sytuację taką o b s e r w u j e m y n a przykładzie
kłódkarskiego h a n d l u świątnickiego, h a n d l u płótnem n a K u r p i a c h , na
P o d h a l u p r z y w y r o b i e serwetek, p a n t o f l i i t p . Z n a m y również w y p a d k i ,
że nakładcami b y l i właściciele ziemscy (np. warsztaty tkackie w g u b e r n i
łomżańskiej zakładane przez h r . Krasicką, h r . Komarową, Józefa Pisar
skiego i in.) .
26
Do dużego r o z w o j u doszło t k a c k i e chałupnictwo-nakładcze w e wsiach
w o j . łódzkiego. P r z y c z y m charakterystyczne d l a ludności zajmującej się
tą pracą było t r a k t o w a n i e j e j jako zajęcia dorywczo-sezonowegO', n i e i n w e
stowanie w narzędzia i surowiec ponieważ k o r z y s t a l i z uzyskanych od
nakładcy, który określał cenę zapłaty już p r z y p r z y d z i e l a n i u osnowy dot k a n i a . N a ogół tkacze c i m i e l i małe umiejętności, przenosili się z jednego
ośrodka do drugiego- w zależności o d k o n i u n k t u r y . Nakładcy n i e j e d n o k r o t
nie n i e płacili chałupnikom-rolnikom pieniędzmi, a j e d y n i e k w i t a m i ,
które mogły być realizowane w określonych s k l e p a c h .
27
O r o z w o j u tej f o r m y h a n d l u w y m o w n i e .świadczy fakt, iż działające
na przełomie X I X i X X w i e k u w Królestwie P o l s k i m Towarzystwo Popie
r a n i a Przemysłu Ludowego d o powinności swoich zaliczało organizowanie
z b y t u wszelkich wyrobów l u d o w y c h zarówno detalicznie, j a k i h u r t o w o ,
zaopatrywanie w surowiec producentów, urządzanie miejsc c e n t r a l n y c h
do n a b y w a n i a materiałów s u r o w y c h (np. przędzy lnianej d l a tkaczy w i e j
skich, nasienia lnianego) po cenach zniżonych. Samą zaś organizacją zaj
mowały się osoby p r y w a t n e l u b spółki. Była to- wyższa f o r m a r o z w o j u
k a p i t a l i s t y c z n y c h stosunków drobnej wytwórczości niż skup wyrobów
producentów w i e j s k i c h .
2 8
Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.) Polska była t e r y t o r i u m n i e j e d
n o l i t y m gospodarczo, a poszczególne dzielnice miały strukturę rolną i prze
mysłową dostosowaną d o potrzeb d a w n y c h państw zaborczych, a więc
b r a k było między n i m i dogodnych połączeń k o m u n i k a c y j n y c h , objęte były
różnym ustawodawstwem h a n d l o w y m , s k a r b o w y m , c y w i l n y m , w każdym
z n i c h funkcjonowały inne systemy monetarne i celne. Ogólną sytuację
pogarszały s t r a t y poniesione w t r a k c i e działań w o j e n n y c h w transporcie,
b u d o w n i c t w i e , k o m u n i k a c j i , przemyśle, r o l n i c t w i e i t p .
W granicach Polski znalazły się ziemie o rozwiniętym w i e l k o k a p i t a
l i s t y c z n y m przemyśle (Śląsk, Łódź, Warszawa) i k a p i t a l i s t y c z n y m r o l
n i c t w i e (poznańskie, Pomorze) j a k i tereny, na których utrzymywała się
26 p
2 7
o
r
Por.
Paprocka,
O.
w belchatowskim,
28
Przemysł...,
s . 68.
Mulkiewicz-Goldbergowa,
Paprocka,
Wiejskie
„Etnografia P o l s k a " , t. 1 0 : 1966, s. 208-216.
Przemysł...,
s. 67-68.
tkactwo
chałupnicze
�KONTAKTY
45
HANDLOWE WSI
gospodarka p r a w i e n a t u r a l n a (Polesie) . W celach u n o r m o w a n i a i u j e d
nolicenia stosunków gospodarczych należało więc przeprowadzić szereg
reform.
W okresie t y m decydujące znaczenie d l a ogólnej sytuacji w r o l n i c t w i e
odgrywały obciążenia podatkami państwowymi i samorządowymi, a także
konieczność spłaty zaciągniętych k r e d y t ó w . W latach gospodarczej pros
p e r i t y chłop sprzedawał całą nadwyżkę towarową wyprodukowaną we
własnym gospodarstwie na zaspokojenie bieżących potrzeb, natomiast
w czasie k r y z y s u sprzedaż t e j nadwyżki n i e wystarczała już n a w e t n a
pokrycie najpilniejszych zobowiązań f i n a n s o w y c h .
29
30
31
W latach k r y z y s u wieś szczególnie d o t k l i w i e odczuwała wzrost kosztów
pośrednictwa handlowego', bardzo- w y s o k i c h w okolicach odległych od
większych ośrodków h a n d l o w y c h i l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h . S k u p a r t y
kułów r o l n y c h opanowany był przez zorganizowane g r u p y handlarzy
wchodzące między sobą w porozumienie . Uzależniali o n i finansowo' rów
nież d r o b n y c h agentów — skupywaczy, którzy z b r a k u własnego kapitału,
p r z y pozornej samodzielności sprzedawali t o w a r dużym przedsiębiorcom,
od których z k o l e i pożyczali pieniądze n a przeprowadzanie operacji
handlowych. System pośrednictwa handlowego był bardzo rozbudowany,
posiadał w i e l e szczebli pośrednich, co stwarzało dodatkowe obciążenie d l a
w s i i konsumenta miejskiego.
32
Instytucje państwowe i spółdzielczość t y l k o w n i e w i e l k i m stopniu sta
nowiły konkurencję dla p r y w a t n e g o s k u p u artykułów r o l n y c h . Z usług
większych przedsiębiorstw h a n d l o w y c h czy giełd t o w a r o w y c h korzystały
w zasadzie t y l k o gospodarstwa bogate, natomiast większość chłopów z m u
szona była do sprzedaży s w y c h produktów pośrednikom.
Najlepszą formą h a n d l u wiejskiego (przy jego ogólnym n i s k i m pozio
mie) w latach międzywojennych był handel s p ó ł d z i e l c z y .
Spół
dzielnie rołno-hodowlane najczęściej stawały się spółkami drobnego k a
pitału i zbliżone były raczej do- spółek akcyjnych. W obrocie p r o d u k t a m i
K o s t r o w i c k a ,
Długi t e , z a c i ą g a n e w
stwarzały
w
op. c i t . , s. 258.
2 9
3 0
wręcz
l a t a c h k o n i u n k t u r y n a spłaty r o d z i n n e
katastrofalną
sytuację
w
okresie
kryzysu,
który
momencie intensyfikacji p r o d u k c j i i związanym z t y m w z r o s t e m
i zakup
ziemi,
zastawał
nakładów
wieś
inwe
stycyjnych.
N a t y m podłożu w y s t ę p u j e t z w . g ł o d o w a podaż a r t y k u ł ó w r o l n y c h . A b y
3 1
być
m i n i m u m potrzebnych
nadwyżki t o w a r o w e ,
środków
ale również
pieniężnych
chłop
część p r o d u k t ó w
musiał
niezbędnych
zbywać
nie
zdo
tylko
na utrzymanie
ro
dziny.
3 2
Często d z i e l i l i o n i obszar, n a k t ó r y m działali n a „Strefy w p ł y w ó w " i
działając
w
ten zorganizowany
c e n y ; p o r . też
1969, s. 43-88.
J. Ż a r n o w s k i ,
sposób
wszelkiej
Społeczeństwo
konkurencji
Polski
narzucali
międzywojennej,
przeciw
chłopom
Warszawa
�46
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
r o l n y m i spółdzielnie, pozbawione odpowiednich urządzeń d o przechowy
w a n i a produktów, środków transportu, p r z y w a d l i w y c h metodach p r a c y
i szerzącej się spekulacji odgrywały j e d n a k niewielką rolę. Z t y c h samych
względów n i e spełniły swoich zadań powstające spółdzielnie mleczarskie.
Chłopi w latach międzywojennych nawiązywali nadal zainicjowane
już pod koniec X V I I I w . stałe k o n t a k t y handlowe z m i e j s k i m i odbiorcami,
dostarczając i m t o w a r b e z p o ś r e d n i o d o m i e s z k a ń , rezygnując
w t e n sposób z udziału pośrednictwa handlowego. Coraz powszechniejszy
staje się też zwyczaj s k u p y w a n i a artykułów nabiałowych przez mieszkań
ców danej w s i , a następnie i c h sprzedaż w dużym mieście.
Oprócz rozwijającego się h a n d l u spółdzielczego k o n t a k t y handlowe
chłopów przebiegają n a d a l w ramach wykształconych w ubiegłych s t u l e
ciach f o r m organizacji k u p n a i z b y t u , ale w i n n y c h w y m i a r a c h i n a
tężeniu.
K o n t a k t y chłopów z m i a s t e m w czasie targów i jarmarków (w latach
1918-1939) straciły swe r o z m i a r y i częstotliwość w porównaniu z sytuacją
z pierwszych l a t X X w i e k u . Bezpośrednią przyczyną zmniejszenia się
udziału chłopów n a targach i j a r m a r k a c h był m . i n . w z r o s t liczby w i e j
s k i c h sklepików oraz różnego rodzaju spółdzielni nabywających p r o d u k t y
gospodarki r o l n e j i hodowlanej (np. m l e k o coraz częściej można było o d
stawiać do znajdujących się n a miejscu punktów spółdzielczości mleczar
skiej, zamiast przerabiać j e n a masło i dopiero sprzedawać n a t a r g u , p r z y
czym t a k i e samo znaczenie miał rozwój spółdzielczości innego' t y p u ) , roz
wój sieci k o m u n i k a c y j n e j (w t y m szczególnie t r a k c j i rowerowej), który
umożliwiał odwiedzanie miasta również w d n i n i e targowe, gdzie f u n k c j o
nujące sklepy mogły obsługiwać k l i e n t a w każdej dziedzinie; postępująca
pauperyzacja w s i .
Ulega zmianie również asortyment towarów sprzedawanych w d n i t a r
gowe i jarmarczne, szczególnie w odniesieniu d o wyrobów rzemiosła w i e j
skiego i małomiasteczkowego n i e mogących wytrzymać k o n k u r e n c j i z w y
specjalizowanymi, doskonalszymi i masowo w y t w a r z a n y m i p r o d u k t a m i
miejskiego przemysłu' fabrycznego. K u r c z y się handel w y r o b a m i garncar
s k i m i , d r e w n i a n y m i , g l i n i a n y m i zabawkami, -artykułami skórzanymi
i drobną galanterią. Ostre przepisy dotyczące k o n t r o l i wyrobów aptekar
skich i wysokie k a r y za i c h nielegalną sprzedaż powodowały s t o p n i o w y
zanik sprzedaży różnych maści, eliksirów i t p . M n i e j jest dewocjonali w y
k o n y w a n y c h dotąd przez w i e j s k i c h rzemieślników, zastępują j e w y r o b y
produkowane w p r y w a t n y c h fabryczkach w Warszawie, Częstochowie czy
i n n y c h miastach. Natomiast przez cały t e n czas świetnie prosperuje sprze
daż wyrobów tekstylno-odzieżowyeh pochodzenia fabrycznego, którą t r u d
nią się w większości wypadków Żydzi.
P e w n e m u ograniczeniu uległ także handel odpustowy, d o czego p r z y -
�KONTAKTY HANDLOWE
47
WSI
czyniły się wystąpienia proboszczów zezwalających t y l k o n a działalność
straganów z pamiątkami, galanterią, drobną konfekcją i artykułami spo
żywczymi oraz zmniejszenie ilości pielgrzymek. Zresztą rozwój sieci h a n d
lowej zezwalał chłopu robić z a k u p y w i n n y c h miejscach. Natomiast d o
c h w i l i obecnej u t r z y m u j e się t r a d y c j a k u p o w a n i a obrazów świętych i róż
n y c h drobiazgów d o upiększania wnętrza mieszkalnego i d r o b n y c h p a
miątek .
33
H a n d e l zaopatrujący wieś w o m a w i a n y m okresie charakteryzował się
znacznym rozdrobnieniem. Przeważały w n i m sklepy i k r a m y , drobne
p u n k t y sprzedaży oraz h a n d e l obnośny i obwoźny. W t y m o s t a t n i m p r z y
p a d k u ułatwieniem p r z y przeprowadzaniu t r a n s a k c j i był fakt, że trudniący
się n i m handlarze sprzedawali czasem n a k r e d y t l u b d o k o n y w a l i w y m i a n y
za drobne artykuły spożywcze (jajka, masło), z czego chętnie korzystały
szczególnie gospodynie wiejskie, uzyskując tą drogą różne drobiazgi. Skle
p y t y p u miejskiego stanowiły j e d y n i e 1 3 , 5 % całej sieci. Dominującą f o r
mą sprzedaży był sklepik o p r y m i t y w n y c h urządzeniach, w którym sprze
dawano towar „mieszany" o n i s k i e j jakości i w małym w y m i a r z e . N a
przykład n a K u r p i a c h sklepy takie zakładane były przez t z w . spółki,
organizowane i kierowane najczęściej przez księży. W niektórych więk
szych w s i a c h zdarzało się nawet po- k i l k a t a k i c h sklepików, przeważnie
żydowskich. Sklepy branżowe były w znikomej ilości. W sklepach w i e j
skich prowadzono również h a n d e l w y m i e n n y . Chłop mógł w n i c h w y m i e
nić p r o d u k t y własnego gospodarstwa n a t o w a r y przemysłowe, przy czym
relacja cen w tej transakcji była zazwyczaj krzywdząca dla wiejskiego
producenta .
34
Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y światowej gospodarka polska znalazła się
pod rządami o k u p a c y j n y c h władz niemieckich. W odniesieniu do gospo
d a r k i rolnej i hodowlanej okupanci dążyli d o maksymalnego ograniczenia
spożycia mieszkańców w s i i przejęcia całej w y p r o d u k o w a n e j przez gospo
darstwo chłopskie nadwyżki — k o n t y n g e n t u . P r z y m u s dostarczania k o n
t y n g e n t u istniał od 1940 г., wykazując stałą tendencję w z r o s t u . Obowią
zywał o n w zbożu, bydle, trzodzie chlewnej, wełnie, m l e k u etc. Z a dostar
czone n a k o n t y n g e n t p r o d u k t y chłopi u z y s k i w a l i ceny urzędowe k i l k a
k r o t n i e niższe od cen na n i e l e g a l n y m r y n k u . Dlatego też, m i m o bardzo
s u r o w y c h k a r (z karą śmierci włącznie), chłopi starali się ukryć część
p r o d u k c j i swego- gospodarstwa i zamiast n a k o n t y n g e n t dostarczać ją n a
nielegalny r y n e k . Aktywność tego nielegalnego r y n k u potęgowana była
s.
3 3
Por. B a r a n o w s k i ,
3 4
Por.
T. K r a m e r ,
77-78, 80-81;
Liczby
i fakty,
skiego
Warszawa
W.
op. cit., e. 96.
Rynek
wiejski
Jarzębowski,
Warszawa
a proces
Handel
1957; oraz Ogólnopolski
13-15 XI 1937.
industrializacji,
wiejski
w
Kongres
W a r s z a w a 1963,
Polsce
Kupiectwa
międzywojennej.
Chrześcijań
�48
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
ogromnie rozpowszechnionym wśród władz i urzędników niemieckich ła
p o w n i c t w e m . Często za łapówkę i poczęstunek chłopi u z y s k i w a l i z m n i e j
szenie w y m i a r u k o n t y n g e n t u , a nawet sfałszowane p o k w i t o w a n i a za n i e dostarczone artykuły. W t e n sposób nadwyżki produkcyjne mogły być
przeznaczane na r y n e k nielegalny .
Po zakończeniu działań w o j e n n y c h organizacja h a n d l u wiejskiego
oparta została na sieci h a n d l u spółdzielczego. Począwszy od 1947 r . w ca
łym k r a j u powstają placówki G m i n n e j Spółdzielni Samopomoc Chłopska,
natomiast spółdzielnie istniejące już u p r z e d n i o uzyskują nową formę orga
nizacyjną. S k u p e m artykułów p r o d u k c j i rolnej zajęła się z jednej s t r o n y
spółdzielczość rolno-hodowlana (ogrodnicza czy mleczarska) przez o r g a n i
zowanie l i c z n y c h punktów skupu, z d r u g i e j zaś strony szeroki rozwój
systemu k o n t r a k t a c j i zabezpieczył z b y t p r o d u k c j i gospodarki chłop
skiej. P r z y c z y m należy dodać, że część chłopów nadal dostarcza artykuły
spożywcze (jaja, masto, mleko, sery, z i e m n i a k i , mąkę itp.) bezpośrednio
do miejskiego odbiorcy dostarczając t o w a r d o d o m u l u b n a targowiska.
W pierwszych latach po zakończeniu w o j n y t a r g i i j a r m a r k i f u n k c j o
nowały podobnie, j a k w okresie międzywojennym. Jednak w miarę upły
w u l a t ulega znacznym przemianom i c h s t r u k t u r a . Maleje n a n i c h ilość
kramów i straganów p r y w a t n y c h zastępowanych spółdzielczymi i pań
s t w o w y m i . Zmniejsza się uczestnictwo ludności chłopskiej coraz częściej
korzystającej' z usług rozwiniętej sieci sklepów w i e j s k i c h i Klubów „Ru
c h u " . Z a n i k a sprzedaż wyrobów kuśnierskich (częściowo i r y m a r s k i c h ) ,
. m y d l a r s k o - p e r f u m e r y j n y c h , zabawek i t p . , które przejmują stałe p u n k t y
sklepowe, często' jeszcze p r y w a t n e . P o w o l i t a r g i j a r m a r k ograniczają swą
działalność do operacji k u p n a i sprzedaży d r o b n y c h produktów gospodar
stwa wiejskiego (drobiu, j a j , masła, serów, mięsa, owoców i w a r z y w ) oraz
niektórych t y l k o wyrobów rzemieślniczych (koszy, garnków itp.). '
Również stracił na znaczeniu handel odpustowy. Ponieważ zmniejszyła
się ilość uczestników i rozkładanych kramów, nieco i n n y jest asortyment
towarów. Na straganach można dostać drobną galanterię z powodzeniem
pełniącą rolę pamiątek odpustowych. N a d a l sprzedaje się n a n i c h duże
ilości dewocjonaliów, lusterek, zabawek, słodyczy i wyrobów p i e k a r n i
czych. Świetnie prosperuje sprzedaż lodów i owoców.
35
Różnorodność f o r m zaopatrywania w s i w t o w a r y pochodzenia rze
mieślniczego i fabrycznego powodowała odchodzenie od zasady korzysta
nia z wyrobów własnych już w okresie międzywojennym. Obecnie w w y
n i k u r o z w o j u przemysłu fabrycznego w y r o b y rzemiosła wiejskiego tracą
swe znaczenie. Patronat nad i c h w y r o b e m w większości wypadków prze
jęła C P L i A , organizująca i c h skup i dalszy zbyt, a także zatrudniająca
3 5
Kostrowicka,
op. cit., s. 417-418.
�KONTAKTY HANDLOWE
WSI
49
szereg wytwórców w systemie chałupniczo-nakładczym. Część jednak t e j
p r o d u k c j i dostaje się n a d a l n a t a r g i i j a r m a r k i , gdzie nabywają j e wiejscy
odbiorcy. Jednocześnie należy zwrócić uwagę n a zjawisko sprzedaży „pa
miątek" w uzdrowiskach i k u r o r t a c h , których w y r o b e m i rozpowszechnia
n i e m zajmują się chłopi z okolicznych w s i oraz szerzący się — także
w dużych miastach — handel s w e t r a m i , m o d n y m o b u w i e m i t p . , stanowią
c y m i również efekt działalności w i e j s k i c h wytwórców.
N i e w i e l k i e ośrodki handlowe straciły w latach p o w o j e n n y c h swe d a w
ne znaczenie. Zaopatrują się n a n i c h l u b też zbywają swoje nadwyżki
produkcyjne mieszkańcy okolicznych w s i , przede w s z y s t k i m j a r z y n y ,
owoce, mięso oraz artykuły rzemieślnicze potrzebne w gospodarstwie
(np. kosze n a z i e m n i a k i , powrozy, uprząż itp.). Natomiast w r a z z r o z w o
j e m środków k o m u n i k a c j i zwiększyła się aktywność ludności wiejskiej
n a r y n k u miast p o w i a t o w y c h czy też mniejszych niż powiatowe centrów
miejskich. P r z y c z y m n i e k i e d y istnieje tendencja, a b y n a t y c h ostatnich
zaopatrywać się w narzędzia i maszyny rolnicze (których b r a k w miejsco
w y m GS), p r a l k i , radioaparaty, p r z e d m i o t y gospodarstwa domowego, ozdo
b y d o wnętrz mieszkalnych i t p . Większe centra handlowe (zazwyczaj
miasta p o w i a t o w e czy wojewódzkie) odwiedzane są w celu z a k u p u ubrań,
odzieży, k o n f e k c j i , f u t e r . W Polsce centralnej utarł się n a w e t zwyczaj
z a k u p y w a n i a przez młode dziewczęta większej ilości odzieży, n a którą
dostają specjalne s u m y z d o m u jesienią. O b s e r w u j e m y więc powstawanie
nowego r y n k u zaopatrzenia ludności w i e j s k i e j , j a k i m są duże m i e j s k i e
centra handlowe, zastępujące k o n t a k t y handlowe n a r y n k u l o k a l n y m .
3 e
Jak więc w i d z i m y , w ostatnich latach zaszły dalsze istotne z m i a n y
w systemie organizacji h a n d l u wiejskiego. Maleje coraz bardziej znaczenie
i r o l a h a n d l o w a i n s t y t u c j i — powołanych do- życia w odległych nieraz
w i e k a c h celem zaspokajania potrzeb związanych z wymianą towarową
ludności — t a k i c h j a k targ, j a r m a r k czy odpust. Jednocześnie „zmodyfi
kowaną" i c h rolę podejmują sklepy, p a w i l o n y państwowe l u b spółdzielcze,
p u n k t y s k u p u i sprzedaży produktów gospodarki chłopskiej (zajmujące się
również dostarczaniem i c h k o n s u m e n t o w i n a r y n k u m i e j s k i m ) i miejskiego
przemysłu. P r z y czym często najnowocześniejsze n a w e t f o r m y h a n d l u
przejmują termmologię i n a z e w n i c t w o najstarszych i n s t y t u c j i h a n d l o w y c h .
Organizuje się więc t a r g i książki i prasy, kiermasze hodowców czy m a
szyn rolniczych, j a r m a r k i ludowej- twórczości artystycznej i t p .
Dominacja państwowych i spółdzielczych f o r m organizacji obrotów
t o w a r o w y c h doprowadziła w ostatnich latach d o stopniowego w y e l i m i n o
w a n i a p r y w a t n e g o pośrednictwa handlowego w osobach pośredników, s k u pywaczy, domokrążców i t p . Do c h w i l i obecnej s k u p e m (drobiu, nabiału,
w a r z y w i owoców) bezpośrednio' od chłopskich producentów trudnią się
3 6
Por. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a ,
4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
op. cit., s. 198-199.
�50
M I R O S Ł A W A С. D R O Z D
j e d y n i e „przekupki", które następnie sprzedają te p r o d u k t y n a bazarach
w większych ośrodkach m i e j s k i c h (np. w Warszawie n a Bazarze Różyc
kiego, na Polnej czy n a Bielanach) i właściciele p r y w a t n y c h sklepów spo
żywczych. Jednak działalność i c h w skali całego h a n d l u artykułami gospo
darstwa wiejskiego' m a bardzo małe r o z m i a r y i znaczenie.
Należy jeszcze dodać, że coraz t r u d n i e j jest mówić o r y n k u l o k a l n y m
w odniesieniu do poszczególnych towarów, ponieważ w w y n i k u ogólnego
postępu technicznego, r o z w o j u przemysłu, przetwórstwa, k o m u n i k a c j i i i n
n y c h dziedzin gospodarki narodowej t w o r z y się j e d n o l i t y r y n e k ogólno
k r a j o w y , gdzie te same t o w a r y można kupić w każdym r e j o n i e k r a j u .
P r z y czym w c h w i l i obecnej jesteśmy świadkami występowania tendencji
unifikującej przedsięwzięcia i decyzje handlowe miejskiego i wiejskiego
konsumenta w zakresie p o d e j m o w a n y c h przez niego zakupów towarów
przemysłowych i spożywczych. Wieś coraz częściej jest równorzędnym
z m i a s t e m nabywcą pralek, telewizorów, motorów, m e b l i , k o n f e k c j i i t p . ,
a także niektórych artykułów spożywczych.
Zakład Etnografii I H K M
Świerczewskiego 105
00-140 W a r s z a w a
PAN
Mirosława C e c y l i a D r o z d
TRADE CONTACTS OF T H E COUNTRY
S u m m a r y
T h e p a p e r deals w i t h t h e c h a n g i n g p a t t e r n of t r a d e r e l a t i o n s b e t w e e n a r u r a l
c o m m u n i t y a n d o t h e r s o c i a l groups i n v o l v i n g m u t u a l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s .
T h e m o s t r e m a r k a b l e a n d r e p e a t e d types of s u c h contacts a r e i n d i c a t e d , a s w e l l
a s i n s t i t u t i o n s e v o l v e d i n e a r l i e r h i s t o r i c a l epochs, e i t h e r loosing t h e i r i m p o r t a n c e
i n t h e 2 0 t h c e n t u r y or r e t a i n i n g s o m e s i g n i f i c a n c e u n t i l r e c e n t t i m e s a n d both
i n f l u e n c i n g a n d r e f l e c t i n g t h e p a t t e r n of r u r a l i n t e r a c t i o n s .
B y c o u n t r y t r a d e i s m e a n t a l l e x c h a n g e of goods a n d s e r v i c e s b e t w e e n c o u n t r y
dwellers, a s w e l l as between t h e m and u r b a n inhabitants, including the activities
of t r a d e m e d i a t o r s i n v o l v e d i n t h e b u y i n g a n d s e l l i n g b y p e a s a n t s . R e l e v a n t h e r e
is t h e concept of a l o c a l m a r k e t , defined i n t h e f o l l o w i n g t e r m s :
1) i t c o v e r s b y i t s s c o p e a r e l a t i v e l y s m a l l t e r r i t o r y , u s u a l l y a t o w n a n d i t s
n e a r e s t n e i g h b o u r h o o d u p to about 20 k m , o r a d i s t a n c e t h a t c a n b e m a d e both
w a y s during a single day;
2) s u b j e c t to e x c h a n g e a r e t h e most n e c e s s a r y goods (food) being f a r m
a n d p r o d u c t s of r u r a l c r a f t s m e n ;
3) d i r e c t e x c h a n g e b e t w e e n
exchange involving mediators;
producers
a n d consumers
is more
products
frequent
than
4) t h e m o s t c h a r a c t e r i s t i c f o r m of s u c h e x c h a n g e is a w e e k l y m a r k e t t h a t t a k e s
p l a c e a t a definite p l a c e a n d time.
T h e p a p e r i s a n attempt to s k e t c h t h e m a i n t r a i t s of s u c h e x c h a n g e a n d of s o m e
t e n d e n c i e s of c h a n g e t h a t a r e a p p a r e n t i n t h e h i s t o r y of p e a s a n t economy f r o m
t h e h a l f of t h e 19th c e n t u r y to t h e p r e s e n t day.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01808d8c6c2e6ee2660ed58450a3a9c6.pdf
ffaca0104f94607df0e4d22eb7d1b7e0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6596
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6166
Title
A name given to the resource
Udzielanie noclegu gościom weselnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.III: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 16
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 16. Udzielanie noclegu
gościom weselnym
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
1 - sąsiedzi i krewni udzielali noclegu gościom; 2 - gospodarze częstowali nocujących u nich gości śniadaniem;
3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych
i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio
nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII).
W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej zw. także tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzę
dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych
oraz wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX:
Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka):
123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc 'poprawin' odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma
gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997430afa140e6f147c90a823eef2b3e.pdf
5eb3b28710b90f76f47223cd0d9c83fa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6597
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
oczepiny
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6167
Title
A name given to the resource
Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 17
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 17. Zbieranie pieniędzy dla panny
młodej podczas oczepin
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienie znaków:
Zwyczaj zbierania: 1 - pieniędzy do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń, powiązane z opłatą za
taniec z młodą; 2 - do bucika panny młodej, licytacja bucika; 3 - przekazywanie darów (brak określonego
tradycją przebiegu), 4 - darów do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń; 5 - informacje pochodzą
z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 6 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 7 - infor
macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji
Uwagi
Na mapie zamieszczono parę znaków na kresach wschodnich pochodzących z zapisów O. Kolberga.
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990.
Kwestionariusz PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka):
181 Wianowanie. Zbadać, czy w obrzędzie weselnym istnieje zwyczaj składania młodej parze darów czyli
„wianowanie"?:
A. Czy wiąże się je lub wiązało z oczepinami? Tj. Następowało w czasie oczepin lub zaraz po nich ?[...]
C. Kto kierował tym zwyczajem (starosta, starościna ? rajek, swaszka lub inna osoba) określić ją.
D. Jak przebiega ten zwyczaj?
E. Kto ijakie dary składa „na czepiec": pieniądze, płótno, naczynia, inne przedmioty?
F. Czy w tym czasie śpiewają pieśń o chmielu? Zapisać tekst.
182. Taniec młodej i jego związek z wianowaniem. Należy zbadać, czy istnieje związek lub czy istniał zwyczaj
wg którego młoda winna tańczyć z weselnikami?:
A. Wpierw z młodymi mężczyznami, na pożegnanie ze stanem panieńskim?
B. Z żonatymi mężczyznami - na wejście do społeczności mężatek?
C. Inne obowiązujące formy tańca na przykład ze swachą?
D. Z kim takim taniec młoda rozpoczynała ? Z kim kończyła ?
E. Jak taniec ten nazywają ? Zapisać w cudzysłowie!
F. Czy partnerzy tańca młodej rzucali pieniądze na talerz jako zapłatę, czy też rzucają je muzykantom do
basa?[...].
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b485b0db2649b7c74d18542b11a008bc.pdf
9702a378b900bd22714cec396b46dc02
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6594
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
uczta weselna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6164
Title
A name given to the resource
Osoby zajmujące się roznoszeniem potraw w czasie uczty weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 14
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 14. Osoby zajmujące się roznoszeniem
potraw w czasie uczty weselnej
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
Potrawy: 1 - roznosiły kobiety; 2 - roznosili mężczyźni; 3 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej;
4 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 5 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych
i osadników; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji [oznacza, iż do stołu podają wynajęte osoby]
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990.
W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu
sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka):
125. Kto podaje potrawy do stołu: matka młodej? Ojciec? Marszałek, starosta, starościna, wynajęta kucharka,
drużki lub inne osoby? Jak było dawniej?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b000286d30643f8fb996aa32a69a68f.pdf
46d8f481d57359555c3e055d365e063c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6595
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6165
Title
A name given to the resource
Wypożyczanie izby na potrzeby wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 15. Wypożyczanie izby
na potrzeby wesela
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
1 - sąsiedzi udostępniali pomieszczenia na potrzeby wesela; 2 - organizowanie poczęstunków w czasie
wesela w domach kolejnych „urzędników" weselnych; 3 - zwyczaj praktykowany byt w przeszłości; 4 - infor
macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio
nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII).
W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań zagadnienia pomocy
sąsiedzkiej zw. takie „tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie
weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych oraz
wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX:
Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka):
123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc poprawin odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma
gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12ef0e37782547914512ff1db90555.pdf
3291a445ace68218d78341471c78360b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6590
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atllasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6160
Title
A name given to the resource
Osoby przygotowujące pannę młodą do ślubu (1) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 10
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
M a p a 10. O s o b y p r z y g o t o w u j ą c e p a n n ę
m ł o d ą d o ś l u b u (1)
O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż
Objaśnienia znaków:
P a n n ę m ł o d ą ubierały: 1 - kobiety n a l e ż ą c e d o d r u ż y n y w e s e l n e j ; 2 - kobiety z rodziny; 3 - i n f o r m a c j e p o c h o d z ą
z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ;
5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji
[ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się s a m a lub w y b ó r o s ó b p o m a g a j ą c y c h nie był o k r e ś l o n y tradycją]
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 .
W oparciu o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u
sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
77. Ubieranie panny młodej:
a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki. starościna,
inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był
obecny?
b. Gdzie ją ubierano?
Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu?
Wymienić,
w którym.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d65ced131c0ee27071b2ffbc45918e4.pdf
da86df7d417a45b5124c2ba5ca92cae8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6591
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6161
Title
A name given to the resource
Osoby przygotowujące panną młodą do ślubu (2) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 11
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 11. Osoby przygotowujące pannę
m ł o d ą d o ś l u b u (2)
O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż
Objaśnienia znaków:
P a n n ę m ł o d ą ubierały: 1 - p a n n y ( d r u h n y ) ; 2 - p a n n y ( d r u h n y ) i kobiety z a m ę ż n e (starsze druhny, starościny,
s w a s z k i ) ; 3 - kobiety z a m ę ż n e (starsze druhny, starościny, s w a s z k i ) ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był
w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak tradycji
[ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się w d o m u r o d z i n n y m ] ; 7 - brak informacji
W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u
sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
77. Ubieranie panny młodej:
a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki, starościna,
inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był
obecny?
b. Gdzie ją ubierano?
Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu?
Wymienić,
w którym.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d09c3ab8f46f9489a0e87b090ae6e06.pdf
37e8b1b9efd522293509f19549173b06
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6598
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
wesele - zwyczaje
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6168
Title
A name given to the resource
Udział społeczności wiejskiej w przygotowaniu kolejnych dni wesela / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 18
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 18. Udział społeczności wiejskiej
w przygotowaniu kolejnych dni wesela
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
1 - zwyczaj występuje; 2 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka;
3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych
i osadników; 5 - brak informacji;6 - brak tradycji
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio
nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII).
W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu
sza: Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. Jagieła,
J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we
wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusz
nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy
„poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne?
Wymienić je.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a8bc64c3d4abcb43c5d00e4e975436b.pdf
4b69a08998c9801f2ac433835e618993
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6599
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
potrawy weselne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6169
Title
A name given to the resource
Produkty przynoszone na ucztę podczas kolejnych dni wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 19
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 19. Produkty przynoszone na
ucztę podczas kolejnych dni wesela
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
Przynoszono: 1 - alkohol; 2 - produkty żywnościowe; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji
infor
Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio
nariusz nr IX) i 1972-1982 (Kwestionariusz nrXll).
W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu
sza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką"(oprac. K. Jagieła,
J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we
wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusza
nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy
„poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne?
Wymienić je.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/266ad7db65e936f1c8f73216d00156a5.pdf
258170bda31383939c0ab88bf4726cbe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6583
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
uczta weselna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6153
Title
A name given to the resource
Przynoszenie produktów lub gotowych potraw na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 3)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
M a p a 3. P r z y n o s z e n i e p r o d u k t ó w l u b
g o t o w y c h p o t r a w na ucztę w e s e l n ą
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
1 - p r z y n o s z e n i e potraw p r z e d w e s e l e m ; 2 - p r z y n o s z e n i e p r o d u k t ó w przed w e s e l e m ; 3 - i n f o r m a c j e p o c h o d z ą
z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - i n f o r m a
cje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach: 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o
nariusz nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w e s t i o n a r i u s z nr XII).
W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : Kwestionariusz
nr XII do badań nad
zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej
zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie
społeczne
w obrzę
dzie weselnym:
Która z form współdziałania
występuje we wsi? [...] Przynoszenie
gotowych potraw na ucztę
weselną? oraz informacje s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i na pytania nr:
51. Zbadać dokładnie czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej"
i zbiera dary na koszty
wesela ? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna ? Czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (Przed I wojną,
przed
II wojną, po II wojnie). Jeżeli istniał, lecz
zanikł-określić-kiedy?
Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano gdy rodzina była niezamożna ? A wesele trwało kilka dni lub gdy
spraszano
całą wieś. Określić zmiany w tym
zwyczaju.
52. Czy kwesta taka wiązała się z zaproszeniami,
czy też odbywała się odrębnie ? Jak ją dawniej nazywano,
jak
obecnie
nazywają?
53. Kto chodził po takiej
kweście:
a) zapraszający,
d)
drużki,
b) młodzi,
e) Młodzi z drużbami lub i n n e osoby? Wymienić je.
c)
drużbowie,
54. Określić jakie dary dawano względnie - dają:
a) zboże,
b) mięso (wieprzowe,
wołowe, owcze), wędlinę, drób,
b) mąkę,
h) chleb,
pieczywo-jakie?,
c) kaszę,
i) wódkę lub inne napoje?
(miód),
d) groch,
j) pieniądze lub inne dobra
(jakie?),
e) fasolę,
k) inne
dary-jakie?
f)
nabiał,
K w e s t i o n a r i u s z nr IX: Zwyczaje
i obrzędy
weselne
(oprać. J . Gajek, przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0feb7ff198ff2ca012c616fc9cbd32.pdf
1f19786abfa3b80fd319004fff465270
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6582
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6152
Title
A name given to the resource
Organizowanie kwesty dla panny młodej przed weselem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek); (mapa nr 2 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 2. Organizowanie kwesty
dla p a n n y m ł o d e j p r z e d w e s e l e m
O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż
Objaśnienia znaków:
A. Z w y c z a j k w e s t o w a n i a przed w e s e l e m : 1 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i
F. Olesiejuka; 2 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w przeszłości za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w ;
B. Z w y c z a j w s p o m a g a n i a u b o g i c h n a r z e c z o n y c h : 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz
monografii F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w ; 5 - informacje
u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - b r a k informacji; 7 - b r a k tradycji
Badania P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o
nariusz nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w i e s t i o n a r i u s z nr XII).
W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : Kwestionarusz
nr XII do badań nad
zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie
społeczne
w obrzę
dzie weselnym:
Która z form współdziałania
występuje
we wsi? [...] Przynoszenie
gotowych potraw na ucztę
weselną? oraz informacje s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i na pytania nr:
51.
Zbadać dokładnie czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej"
i zbiera dary na koszty
wesela ? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna ? Czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (Przed I wojną,
przed
ll wojną, po II wojnie). Jeżeli istniał, lecz zanikł- określić - kiedy?
Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano gdy rodzina była niezamożna ? A wesele trwało kilka dni lub gdy
spraszano
całą wieś. Określić zmiany w tym
zwyczaju.
52. Czy kwesta taka wiązała się z zaproszeniami,
czy też odbywała się odrębnie? Jak ją dawniej nazywano,
jak
obecnie
nazywają?
53. Kto chodził po takiej
kweście:
a) zapraszający,
d)
drużki,
b) młodzi,
e) Młodzi z drużbami lub inne osoby? Wymienić je.
c)
drużbowie,
54. Określić jakie dary dawano względnie - dają:
a) zboże,
b) mięso (wieprzowe,
wołowe, owcze), wędlinę, drób,
b) mąkę,
h) chleb,
pieczywo-jakie?,
c) kaszę,
i) wódkę lub inne napoje?
(miód),
d) groch,
j) pieniądze lub inne dobra
(jakie?),
e) fasolę,
k) inne
dary-jakie?
f)
nabiał,
K w e s t i o n a r i u s z nr IX: Zwyczaje
i obrzędy
weselne
(oprac. J . Gajek, przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) .
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8945f336fb8ff0160dbe78bea85b8466.pdf
9bdbc18deb3b5d89aa897f5700e19623
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6587
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6157
Title
A name given to the resource
Pomoc przy ozdabianiu sali weselnej, domu weselnego oraz zaprzęgów konnych / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 7 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 7. Pomoc w ozdabianiu sali weselnej,
domu weselnego oraz zaprzęgów konnych
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienie znaków:
1 - w y k o n y w a n i e o z d ó b ( w i e ń c e , k o r o n y ) ; 2 - p r z y g o t o w y w a n i e i o z d a b i a n i e sali w e s e l n e j / d o m u w e s e l n e g o ;
3 - p r z y g o t o w y w a n i e s p e c j a l n e g o m i e j s c a d o z a b a w y ; 4 - o z d a b i a n i e z a p r z ę g ó w k o ń s k i c h ; 5 - informacje
p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 6 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ;
7 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 .
K w e s t i o n a r i u s z PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
56. Kto uczestniczy
w takim wieczorze? (młody? starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa
Czy wymienione osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe? A. Czy uczestnicy zdobią izbę
weselną?
się?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65aecc1795d59f1852897ed253e408f4.pdf
bb18cabe0111006a6ae4f276c137fa74
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6586
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kołacz weselny
korowaj
potrawy weselne
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6156
Title
A name given to the resource
Pomoc w przygotowaniu kołacza-korowaja / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 6 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 6. Pomoc w przygotowywaniu
kołacza - korowaja
Oprac. nauk. Anna Mączyńska, Anna Drożdż
Objaśnienie znaków:
1 - z w y c z a j istnieje; 2 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ;
3 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 4 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h
i o s a d n i k ó w ; 5 - brak tradycji
U w a g a : Pierworys m a p y na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w P A E i literatury w y k o n a ł a A. M ą c z y ń s k a ( P A E , m a p y : 5 5 5 :
Wieczór kawalerski.
5 5 7 : Zwyczaj
wypiekania
pieczywa
w domu panny młodej). D a n e z m a t e r i a ł ó w P A E
z w e r y f i k o w a ł a A. D r o ż d ż .
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0
( K w e s t i o n a r i u s z nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w e s t i o n a r i u s z nr XII).
K w e s t i o n a r i u s z P A E nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
56. Kto uczestniczy
w takim wieczorze?
(młody? Starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się?
Czy wymienione
osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe?
D. Przygotowują,
pieką i zdobią „korowaj"
„kołacz".
57. Opisać szczegółowo
przygotowanie
ciasta na „kołacz" - „korowaj".
Zwrócić
uwagę na: mąkę,
wodę,
mieszanie
ciasta („misienie"),
dodatki do ciasta, kształtowanie:
formy i rozmiar tego pieczywa,
zdobiny
z ciasta i kształt naszkicować
i opisać! Jeśli możliwe wyjaśnić czy mają symboliczne
znaczenie.
58. Sprawdzić, czy na wesele pieką jeden, czy więcej
kołaczy?
Zbadać wnikliwie jaką funkcje obrzędową,
rytualna, magiczną przypisywano
(lub przypisują
dziś
kołaczowi
- korowajowi?)
Czy kształt pieczywa
i jego zdobiny mają charakter
symboliczny?
lub czy
uczestnicy
przypisują mu symboliczne
znaczenie?
59a. Zapisać przysłowia o korowaju - kołaczu [...].
132. Kołacz obrzędowy
- zbadać czy jeszcze
pieką (czy piekli dawniej? Kiedy?) Kołacz - korowaj,
pieczywo
obrzędowe spożywane w głównym akcie zawarcia małżeństwa.
Uwzględnić następujące
momenty [...].
E.
Kto piekł kołacz, główna postać i pomocnicy?
(Matka?
Starościna?
Swacha?
Drużki?
Inne
osoby?
Wymienić). Jak i czym zdobiono kołacz - korowaj - nazwy ornamentów
z ciasta. Czy zdobiono go wieńcem ?
Z czego był wieniec ? Wymienić
rośliny?
M a p ę uzupełniono
w o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w w y w i a d a c h z e b r a n y c h w e d ł u g
k w e s t i o n a r i u s z a : KwestionariusznrXII
do badań nad zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej zw. także
„tłoką"(oprac.
K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie
społeczne,
I. W obrzędzie weselnym:
Któraz form
współdziałania
występuje we wsi? Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie
gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie
na
nocleg gości weselnych;
Kolejne podejmowanie
gości weselnych jedzeniem,
inne - jakie ?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cc117def8d6a25118e4ac54b403f035.pdf
4301e2452f051074794f1535fe90fa6e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6585
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
potrawy weselne
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6155
Title
A name given to the resource
Pomoc w przygotowaniu potraw na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 5 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 5. Pomoc w przygotowaniu potraw
na ucztę weselną
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
Udzielanie p o m o c y : 1 - g o s p o d y n i w d o m u w e s e l n y m ; 2 - w y n a j ę t e j k u c h a r c e ; 3 - informacje p o c h o d z ą
z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - infor
macje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 7 5 - 1 9 8 2 .
W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o
nariusza: Kwestionariusz
nr XII do badań nad zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej
zw. także „tłoką" (oprac.
K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie
społeczne
w obrzędzie
weselnym:
Która z form
współdziałania
występuje we wsi? Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie
gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie
na
nocleg gości weselnych:
Kolejne podejmowanie
gości weselnych jedzeniem,
inne - jakie ?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c32e190d2382c1f97c7eb4f684e69e8.pdf
be34b12c5ad955def2611bfc07a23032
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6584
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6154
Title
A name given to the resource
Pożyczanie mebli i naczyń na ucztę weselną / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) (mapa nr 4 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 4. Pożyczanie mebli i naczyń
na ucztę w e s e l n ą
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
P o ż y c z a n o : 1 - m e b l e ; 2 - n a c z y n i a ; 3 - p o w o z y , b r y c z k i ; 4 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j ;
5 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 6 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d
ników; 7- brak informacji
W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a
riusza:
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 .
Kwestio
nariusz nr XII do badań nad zagadnieniem
pomocy sąsiedzkiej
zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J. B o h d a
n o w i c z ) : Współdziałanie
społeczne
w obrzędzie
weselnym:
Która z form współdziałania
występuje
we wsi?
Kwesta na rzecz młodej, przynoszenie
gotowych potraw na ucztę weselną, przyjmowanie
na nocleg
gości
weselnych;
Kolejne podejmowanie
gości weselnych jedzeniem,
inne-jakie?
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16de4d0cec4f9b780df710fd29934388.pdf
a926f01371086e7cc2ecf384c735b8f1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6589
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6159
Title
A name given to the resource
Ubieranie panny młodej w domu sąsiada lub innego uczestnika wesela / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.III (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 9
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 9. Ubieranie panny młodej w domu
sąsiada lub innego uczestnika wesela
Oprac. nauk. Anna Drożdż
Objaśnienia znaków:
P a n n ę m ł o d ą u b i e r a n o : 1 - u s ą s i a d a ; 2 - w d o m u i n n e g o c z ł o n k a d r u ż y n y w e s e l n e j ; 3 - informacje p o c h o d z ą
z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ;
5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji
[ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się w d o m u r o d z i n n y m ]
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 .
W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u
sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
77. Ubieranie panny młodej:
a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki, starościna,
inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był
obecny?
b. Gdzie ją ubierano?
Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu?
Wymienić,
w którym.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18800a06070ebb0c2bde3b72e6da0af3.pdf
ce659412c743ccddb224f7c82786420b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6588
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2009
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
rózga weselna
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6158
Title
A name given to the resource
Przygotowanie rózgi weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 8
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century)
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Mapa 8. Przygotowywanie rózgi weselnej
Oprac. nauk. Anna Mączyńska, Anna Drożdż
Objaśnienie znaków:
1 - z w y c z a j istnieje; 2 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z monografii F. O l e s i e j u k a ; 3 - z w y c z a j
p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 4 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ;
5 - brak tradycji; 6 - brak informacji
U w a g a : Pierworys m a p y na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w PAE i literatury w y k o n a ł a A . M ą c z y ń s k a (PAE, m a p y : 5 5 5 :
Wieczór kawalerski, 5 5 6 : Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej). D a n e z m a t e r i a ł ó w P A E
z w e r y f i k o w a ł a A. D r o ż d ż .
B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 .
K w e s t i o n a r i u s z PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) :
56. Kto uczestniczy
w takim wieczorze? (miody? starosta, rajek? ojciec, matka?). Jak taki wieczór odbywa się?
Czy wymienione
osoby pełnią jakieś funkcje obrzędowe?
C. Stroją rózgę weselną?
Komu ją oddają.
(Zapisać
pieśni).
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72dc7f443e38e9b113c7feee95f4c66e.pdf
21b1f23344196b1e65dd9686ec3812d5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5883
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
obrzędy doroczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5479
Title
A name given to the resource
Grupy kolędników w obrzędowości wielkanocnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.290 (mapa nr 56)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5 6 . Grupy kolędników w obrzędowości
wielkanocnej
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne: III.
W obrzędach dorocznych, Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: 1 — „z niedźwiedziem"; 2 — „po dyngusie"; „po wykupie"; 3 — „wołokorze";
4 — „chodzenie z kogutem"; 5—grupy chodzące w Wielki Piątek; 6—grupy chodzące „z klekota
mi"; 7—„kujawiacy z rózgami"; 8—grupy chodzące w Wielkim Tygodniu; 9—brak informacji; 10 —
brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
Znaki
i oznaczają, iż zjawisko zaginęło.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1932ad0bc5d9d6ec04f30040c9936dec.pdf
e7a475ad0879884f0e13571f368f8018
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5882
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
zapusty - zwyczaje
Wielki Post - zwyczaje
obrzędy doroczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5478
Title
A name given to the resource
Zwyczaje należące do obrzędowości zapustnej i śródpostnej: obdarowywanie grup przebierańców/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.288 (mapa nr 55)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5 5 . Współdziałanie społeczne w obrzędowości
zapustnej i śródpostnej: obdarowywanie
grup przebierańców
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: obdarowywano: 1—jedzeniem; 2—alkoholem; 3—pieniędzmi; 4—brak infor
macji; 5 — brak tradycji. (Zob. też mapę 54).
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e79603f2bf53533e5b81d5190b03dca9.pdf
503f953f482404697a8a253cb772f932
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5875
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
obrzędy pogrzebowe - Polska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5471
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: pomoc związana z trumną i w pracach związanych z pogrzebem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.264 (mapa nr 49)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
4 9 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie
pogrzebowym: pomoc związana z trumną
i
w pracach związanych z pogrzebem
Oprac. Anna Drożdż
Kier, nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne II.
W obrzędzie pogrzebowym: [...] Czy wykonują jakieś prace związane z trumną lub pochówkiem — na
przykład koledzy wynoszą nieboszczyka na plecach, kopią grób, itp.? Oraz według kwestionariusza nr
8: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe" (oprac. J. Gajek): 63. a) Czy istnieją wypadki, że
zmarłego przenosi się na cmentarz na barkach? na noszach?: 1) w jakich warunkach się to zdarza?
2) kto wówczas bierze w tym udział?
Objaśnienia znaków: 1—wynoszenie trumny; 2—kopanie grobu; 3 — robienie trumny; 4—dawanie
desek na trumnę; 5 — pomoc przy kupnie trumny; 6—pomoc w sprawach organizacyjnych; 7—inne;
8 — brak informacji; 9 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6203284d70a2df2c6fd32f2adae546a9.pdf
ac98105bd7f7d8efafc1b1882de455b5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5874
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
obrzędy pogrzebowe - Polska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5470
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym:pomoc w przygotowaniu nieboszczyka do pogrzebu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.262 ( mapa nr 48)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
4 8 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie
pogrzebowym: pomoc w przygotowaniu
nieboszczyka do pogrzebu
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzę
dzie pogrzebowym: Czy ma miejsce zwyczaj znoszenia potraw na ucztę pogrzebową — stypę? Czy wyko
nują jakieś prace związane z trumną lub pochówkiem — na przykład. Koledzy wynoszą nieboszczyka na
plecach, kopią grób, itp.? Oraz według kwestionariusza nr 8: „Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrze
bowe" (oprac. J. Gajek): 63. a) Czy istnieją wypadki, że zmarłego przenosi się na cmentarz na bar
kach? Na noszach?: 1) w jakich warunkach się to zdarza? 2) kto wówczas bierze w tym udział?
Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne informatorów. Na mapie uwzględniono
dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariu.
Objaśnienia znaków: 1 — mycie i ubieranie nieboszczyka; 2 — uczestnictwo w „pustych nocach";
3 — modlitwa i śpiew przy nieboszczyku; 4 — przygotowanie izby, w której wystawiono trumnę ze
zmarłym; 5 — inne; 6 — brak informacji.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b1adf60f3f833e0d5b94760dba53dbe.pdf
b1d5ee7f9920e877f5e0fa7fdbe5ae86
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5877
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
kolędowanie
karnawał - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5473
Title
A name given to the resource
Zwyczaj kolędowania w okresie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.276 ( mapa nr 51 a)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
51a. Zwyczaje kolędowania w okresie
od Bożego Narodzenia do Trzech Króli
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem i marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: 1—kolędnicy; 2—inne (zob. mapa 51b); 3—brak informacji; 4—brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6db7b0436886a90e220501f8c4334423.pdf
f064327a54c9f0d22ddce729a5c3409e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5876
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
obrzędy pogrzebowe - Polska
uczta pogrzebowa
jedzenie obrzędowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5472
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędzie pogrzebowym: przynoszenie potraw na ucztę pogrzebową i pomoc w organizowaniu stypy / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.269 (mapa nr 50)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5 0 . Współdziałanie społeczne w obrzędzie
pogrzebowym: przynoszenie potraw na ucztę
pogrzebową i pomoc w organizowaniu stypy
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk.Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne II.
W obrzędzie pogrzebowym: Czy ma miejsce zwyczaj znoszenia potraw na ucztę pogrzebową — stypę? Na
mapie uwzględniono dane tylko z tych wsi, w których przeprowadzono badania wg obu kwestionariuszy.
Objaśnienia znaków: 1 — przynoszenie potraw i (lub) produktów; 2 — pomoc przy organizowaniu;
3 — przygotowanie potraw; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f81e763abf4dd3889e2461144c1f6f29.pdf
833c4237ea66eeabae570161ce845ad0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5879
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
kolędowanie
karnawał - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5475
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędach dorocznych: poczęstunek dla kolędników/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.280 (mapa nr 52)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
52. Współdziałanie społeczne w o b r z ę d a c h
d o r o c z n y c h : poczęstunek dla k o l ę d n i k ó w
Oprac. A n n a Drożdż
Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: 1 — poczęstunek; 2 — alkohol; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf9c0e6aaf6a0ee5a903aea8b282e6dc.pdf
c4adb86ee97e4ac5b12c29704c73c9bb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5878
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
kolędowanie
karnawał - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5474
Title
A name given to the resource
Zwyczaj kolędowania w okresie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.277 (mapa 51 b)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
51b. Zwyczaje kolędowania w okresie od
Bożego Narodzenia do Trzech Króli
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem i marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: 1 — po szczodrakach; 2 — Herody, Trzej Królowie; 3 - na podsypkę; 4 — na św.
Szczepana; 5 — inne (zob. mapa 51a); 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fb68acf0a0a346980f0f9166614e8a6.pdf
444d13f072501a47021f4077e46d0b13
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5881
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
zapusty - zwyczaje
Wielki Post - zwyczaje
obrzędy doroczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5477
Title
A name given to the resource
Zwyczaje należące do obrzędowości zapustnej i śródpostnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.286 (mapa nr 54)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5 4 . Zwyczaje należące do obrzędowości
zapustnej i śródpostnej
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrokach?
Objaśnienia znaków: 1 — grupy chodzące w zapusty; 2 — grupy chodzące w półpoście; 3 — brak in
formacji; 4 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ffc2e2b240824dd6759f2a1cdd976cf.pdf
baf4f12a3acc0783aea22275aaaee192
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5880
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
obrzędy doroczne
kolędowanie
karnawał - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5476
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne w obrzędach dorocznych: obdarowywanie kolędników/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.281 (mapa nr 53)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5 3 . Współdziałanie społeczne w obrzędach
dorocznych: obdarowywanie kolędników
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrokach?
Objaśnienia znaków: obdarowywano 1—pieniędzmi; 2—jedzeniem; 3—brak informacji; 4—brak
tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ca01346a43dce69b812f826103e6c94.pdf
a595c6f40f6c6904b3d177095c385cfe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5861
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
budowa domu - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5457
Title
A name given to the resource
Zwyczaj "wiechy"/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.198 (mapa nr 35)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 5 . Zwyczaj „wiechy"
Oprac. Anna Drożdż
Kier nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka budul
ca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni. [...] C. Czy po pracy lub w jej trakcie
osoby pracujące dostają poczęstunek — od kogo i jakie potrawy, w jakiej porze dnia? Czy po wieczornym
posiłku, odbywa się może zabawa, tańce, itp.?
Objaśnienie znaków: 1 - zjawisko występuje; 2 - brak informacji; 3 - brak tradycji.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/122399cd81e193f0f325782941d15026.pdf
6afc0ec56669cfb9b8b4f2fcb54f89a1
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5860
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5456
Title
A name given to the resource
Poczęstunek dla osób pomagających przy budowie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.195 (mapa nr 34)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
34. Poczęstunek dla osób pomagających
przy budowle
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Ktodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu
dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowanie pieca, kopanie studni. C. Czy po pracy lub w jej trak
cie osoby pracujące dostają poczęstunek - od kogo i [...] w jakiej porze dnia?
Objaśnienie znaków: 1 — poczęstunek występuje; 2 — poczęstunek występuje w trakcie pracy;
3 — poczęstunek występuje na zakończenie; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42763c9a1870724d2e73029b92b19c5a.pdf
5cddaab0b5949ad7bf5a88524acdbbbb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5859
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5455
Title
A name given to the resource
Zasady współdziałania społecznego przy pracach budowlanych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.187 (mapa nr 33)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 3 . Zasady współdziałania społecznego
przy pracach budowlanych
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu
dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni. [...] D. Na jakiej zasadzie pomoc
jest udzielana (bezinteresownie, za pożywienie, pożywienie i zabawę, rewanż w postaci pracy - tego same
go rodzaju, innego rodzaju, itp.)?
Objaśnienie znaków: 1—odrobek; 2 — rewanż; 3 — pieniądze; 4 — jedzenie; 5 — bezinteresownie;
6 — brak informacji; 7 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f65afa09818cc2a28872f5397c5b0e4.pdf
29042de8ac11bc371baf7ced4b19ffc3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5858
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5454
Title
A name given to the resource
Czas trwania współdziałania społecznego przy budowie domów i budynków gospodarczych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.184 (mapa nr 32)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 2 . Czas trwania współdziałania społecznego
przy budowie domów i budynków gospodarczych
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu
dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni. [...] B. Jak długo trwała pomoc
(do ukończenia pracy, tylko po południu, cały dzień, dzień i wieczór, wieczór, noc)?
Objaśnienie znaków: 1 — do ukończenia pracy; 2 — cały dzień; 3 — część dnia; 4 — parę godzin;
5 — brak informacji; 6 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ec25b281ab123386fc7621f1ef79731.pdf
5a018cbb3f774a572f9919ee8ad18393
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5857
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5453
Title
A name given to the resource
Rodzaje prac budowlanych, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.182 (mapa nr 31)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
31. Rodzaje prac budowlanych,
przy których udzielana jest pomoc
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Prace budowlane: zwózka budulca,
ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni [...].
Objaśnienie znaków: 1 — zwózka budulca; 2 — kopanie fundamentów; 3 — pomoc przy innych pra
cach budowlanych; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/219d79381c46c3c00ff3073b8aa226a4.pdf
2f0d89a63ba978131c7933cfb25c1427
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5856
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5452
Title
A name given to the resource
Współdziałanie społeczne przy stawianiu budynków mieszkalnych i/ lub gospodarczych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.179 (mapa nr 30)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 0 . Współdziałanie społeczne przy stawianiu
budynków mieszkalnych i / lub gospodarczych
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Prace budowlane: zwózka budulca,
ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni [...].
Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05b8411e629563541e0d76ed5aeef986.pdf
ce73ba87c7b63f3db1d3ed59e2d0f1c7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5855
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
pomoc wzajemna
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5451
Title
A name given to the resource
Rodzaje prac dotyczących uboju, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.175 (mapa nr 29)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
29.Rodzaje prac dotyczących uboju,
przy których udzielana jest pomoc
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Ubój świni lub krowy (ile osób par
tycypuje, jak przebiega podział mięsa, czy świnia stanowi wspólny zakup, czy biją kolejno świnie uczestni
ków uboju)?
Objaśnienie znaków: 1 - pożyczanie mięsa; 2 — spółki; 3 — sąsiad pomaga przy uboju; 4 — wy
najmowanie rzeźnika; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d68076007a1d508c5c862876389fa3c0.pdf
de0160504b5e7117cb620f0b742ee1d8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5854
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5450
Title
A name given to the resource
Współdzialanie społeczne przy pracach związanych z ubojem zwierząt gospodarskich/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.172 (mapa nr 28)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
28. Współdziałanie społeczne przy pracach
związanych z ubojem zwierząt gospodarskich
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Ubój świni lub krowy (ile osób par
tycypuje, jak przebiega podział mięsa, czy świnia stanowi wspólny zakup, czy biją kolejno świnie uczestni
ków uboju)?
Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny;
3 — brak informacji; 4 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55bdfea9e0dc6564986a3c0b56d7590a.pdf
52de907e004c9f077f4f58b5e2ee06d2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5863
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5459
Title
A name given to the resource
Zwyczaj odrobku pożyczki konia lub wykonania pracy koniem oraz inne formy rewanżu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.210 (mapa nr 37)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
37. Zwyczaj odrobku pożyczki konia lub
wykonania pracy koniem oraz inne formy rewanżu
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Odrobki [...] W jaki sposób odrabia
się za pracę koniem lub za pożyczenie konia?
Objaśnienie znaków: 1—odrobek; 2 — wynagrodzenie naturaliami; 3—płacenie pieniędzmi; 4 — brak
informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb8429582ade04daf54b8cddcc98d7b2.pdf
7bf879763e1cbbb3399520c204993279
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5862
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
współdziałanie społeczne
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5458
Title
A name given to the resource
Zwyczaj odrobku za korzystanie z ziemi oraz inne formy rewanżu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.206 (mapa nr 36)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
3 6 . Zwyczaj odrobku z a korzystanie z ziemi
oraz inne formy rewanżu
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Odrobki: Czy istnieje zwyczaj
płacenia pracą (odrobek) za korzystanie z ziemi [...]?
Objaśnienie znaków: 1 — rewanż naturaliami; 2 — płacenie pieniędzmi; 3 — rewanż pracą; 4—brak in
formacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04fbc231af4bdf11a1efc86d6ac704b2.pdf
792b1087a9e34d357a57ae761d87e8bf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6027
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5619
Title
A name given to the resource
Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.287 ( mapa 41 b nr )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
41 b. Nazwa spotkania odbywajacego się w domu
panny młodej w wigilię wesela
Oprac. Anna Drożdż
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka
55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie
czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają?
Objaśnienie znaków: 1 — dobranoc; 2 — dobranocka; 3 — grają na dobranoc; 4 — na dobranoc; 5 —
muzyka na dobranoc; 6 — odgrywka; 7 — odgrywiny; 8 — wieczorynka; 9 — inne (por. mapy: 16a,
16c, l6d, 16e, 16f); 10 — brak informacji; 11 — brak tradycji
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8ba1606f60671afd68c8bcde5b4a77b.pdf
d0bac3af808f56b8749ce294e5fcefa7
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6026
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5618
Title
A name given to the resource
Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.286 ( mapa 41 a nr )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
41 a. Nazwa spotkania odbywającego się
w domu panny młodej w wigilię wesela
Oprac. Anna Drożdż
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Olesiejuka
55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie
czór", „zlubiny", „wieńczyny" - lub inaczej), co te nazwy oznaczają?
Objaśnienia znaków: 1 — wianek; 2 — wykup wianka; 3 — wiankoplecie; 4 — wiankopleciny; 5 — wian
ki; 6 — wicie wianków; 7 — wieńczyny; 8 — wieniczny wieczór; 9 — wieńce; 10 — wykupiny; 11 — wijaki; 12 — inne (por. mapy: 16b, 16c, l6d, 16e, 16f); 13 — brak informacji; 14 — brak tradycji.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e49b097616a3c82a8fd91dd40d5d7b2f.pdf
60bd188aeedeaa723261eac399c06bc0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6023
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2004
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5615
Title
A name given to the resource
Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz trzeci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.263 ( mapa nr 38 )
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
38. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby
na wesele po raz trzeci
Oprac. Anna Drożdż
Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa
Ołesiejuka:
45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo?
Objeżdżał konno? Jak był ubrany - podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na
przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek?
47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw
niej? Może zależało to od stopnia zamożności?
48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się
zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp.
49. Jeśli ww. zwyczaj zaniki - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub
z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice
młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do
mem, czy w izbie?
Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1—drużbowie; 2—członek rodziny młodej; 3 — para młoda razem
lub pan młody w towarzystwie druhny; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�